Book Title: Jivajivabhigamsutra Part 03
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/009337/1
JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ NGHI NG jainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAlajI - mahArAjaviracitayA prameyayotikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM hindI - gurjara bhASA'nuvAdasahitam COACH COACHAODIACEAEROK // zrI - jIvAbhigamasUtram // (tRtIyo bhAgaH ) niyojakaH saMskRta - prAkRtajJa - jainAgamaniSNAta - priyavyAkhyAni paNDitamuni zrI kanhaiyAlAlajI -mahArAjaH prakAzakaH dhrAMgadhAnivAsi zreSThizrIjIvarAjabhAI mUlacaMdabhAI zAha pradatta - dravyasAhAyyena bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhAra samitipramukha: zreSThi- zrI zAntilAla maGgaladAsabhAI -mahodayaH mu0 rAjakoTa prathama - AvRtti prati 1200 - vIra - saMvat 2501 mUlyam - rU0 vikrama saMvat 2031 IsavIsan 1974 MONOLO 35-00 COOOOO
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ maLavAnuM ThekANuM : zrI a.bhA.. sthAnakavAsI jainazAddhAra samiti, hai. gaThiyA kA , 2048, (saurASTra) Published by: Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddbara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra), W. Ry, India ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naipa ytnH| utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlohyayaM niravadhivipulA ca pRthvI // 1 // harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM tatva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koi tatva isase paaygaa| hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // bhUkhya 3. 35-00 prathama AvRtti prata 1200 vIra saMvat 2501 vikrama saMvat 2031 IsavIsana 1974 :mudra: maNilAla chaganalAla zAha navaprabhAta prinTIMga presa, ghIkAMTA roDa, amadAvAda,
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ sva. zrImAna zeThazrI jIvarAjabhAInA pavitra jIvanane TuMka paricaya jJAna dhyAna ane vratanuM satata zraddhApUrvaka ArAdhana karI potAnA jIvanane pavitra ane Adarza banAvanAra parama-padanA adhikArI kevaLajJAne pAsaka dharma jIvI zeTha zrI jIvarAjabhAI mULacaMdabhAIne 'janma cAturmAsanA dharmamaya vAtAvaraNamAM saMvata-1931nAM Aso su-pa-sane 1875nA' okaTembara mAsanI pAMcamI tArIkhe saurASTra bhUminA itIhAsamAM prasiddha evA, dhrAMgadhrAmAM thaye hate temanA pitAzrI zrI mULacaMdabhAI paNa dharmAnurAgI pavitrAtmA havA uparAMta eka sArA vyApArI saMgrahastha hatA. temaja sarva--jI para premALa evA ane nAmane anurUpa guNavALA premAbAI nAmanA temanAM mAtuzrI hatAM Ubhaya daMpatInuM gAhaththa jIvana japa tapa rUpa dharmanI ArAdhanA pUrvaka parama zAMtI pUrvakanuM hatu. A rIte paramadharmAnurAgI mAtA pitA ane anya dhamaprANu kuTuMbI janenA Uttama dharma saMskArethI ane vyavahArIka. nItimattAne laI zrI jIvarAjabhAInuM bhautika-jIvana samRddhI maya banyuM ane jema jema samRddhIne AvirbhAva thaye. tema tema temanA aMgeaMgamAM ja nahi paNa aMganA ANue ANumAM japa tapa vrata ane jJAna dhyAna pratyenI zraddhA vadhune vadhu banI bAlyAavasthAthI ja dhArmika saMskAranA siMcanane laI. temanI dharma bhAvanAnI utkRSTa prabaLatAne lIdhe teo bhautika vidyAnA abhyAsamAM che-7thI AgaLa vadhI na zakyA ane eja rIte pUrNa rIte zakti ane savaDa hovA chatAM vArasAmAM maLelA vyApAra-dhaMdhA pratye emana-rUcI ochI hatI- kAraNa ke teo mAnatA. ke sarvathA vyavahAra karma-baMdhananuM kAraNa che ane tethI ja AtmaciMtavana ane dharma bhAvanA emanI apratIma hatI. bAlyakALathIja-emaNe aneka pUjya vidvAna sAdhuonA saMsarga ane teonA dharmopadezanA pravacana sAMbhaLIne tathA-tene manana ciMtvana karIne jaina dharmanA rahasyane nibhrama paricaya meLavyuM hatuM ane e upadezela viSanuM dharmagraMtha dvArA vAMcana parNa karI sArI rIte saMzaya-rahita banI gayA hatA vaLI jaina dharmanA AgamanuM ja nahIM paNa anya suprasiddha graMthanuM paNa temaNe sArI rIte vAMcana karyuM hatuM. temane bhagavatI sUtra pratye khAsa anurAga hato ane tethI tenuM vAMcana temaNe anekavAra kareluM parama pUjya-ma-sA-kezavalAlajI ma-sA-nA dharmopadeza zravaNa ane temanA saMgaraMgamAM teo-khUba raMgAyA-hatA ane temanA parama
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakta anyA hatA tethI teo jyAre jyAre dhrAMgadhrA padhAratA tyAre teo mahArAjazrInI sevA mATe amadAvAdathI dhrAMgadhrA acUka pahoMcI jatAM. sva. zrIyuta jIvarAjabhAInA jIvanamAM DokIyuM karatA jaNAya che ke teonu samagra jIvana jaina dharmonA suprasIddha dharma graMthAnA adhyayana vAMcana manana ane tenA rahasyanu grahaNa karavAmAMja racyuM. paccuM rahetuM hatuM temaNe peAtAnA A dula bha-jIvana ane nazvara zarIrane dharmAcaraNa tathA-sthAnakavAsI-jaina dharmopAsaka sAdhu sAdhvIjIonI niHsvArtha sevAmAMja samarpita karyu hatu. Azare dazeka varSathI emaNe amadAvAdaneja pAtAnu nivAsthAna manAvyu hatu. jIvanamAM chellI vakhate ja emane hRdayaroganI mATI khImArI lAgu paDI hatI. te khImArIne lIdhe tenI mahAvedanA hAvA chatAM samAdhi pUrNAMka traNa mAsa panta tenA sAmanA karIne sa. 2017nA dharmoMmaya evA cAturmAMsanA bhAdaravA vada-7 sAtama sane 1960nA ekaTAkharanI pahelI tArIkhe svastha thayA A rIte temanA prAdubhaoNva-janma ane tirAbhAva-maraNu ane cAturmAMsanA dhamaya vAtAvaraNamAMja thayela che. te mAlyakALathIja dharmArAdhanamAM pravRtta thayA- hatA ane tethI dharmAMrAdhanamAM teo eka aThaMga cagInI jema maraNanI chellI ghaDI paryaMta jarA paNa, DagyA vinA avicaLa rahyA hatA emanuM dharmAcaraNa eTaluM badhu zuddha dRDha niyamita hatu jIvananA chellA divase paNa emaNe sAmAyika ane prati kramaNa cheDayuM--nahI A temanA jIvananI urdhva gAmitAnA pratyakSa purAvA che. emanuM aMtaHkaraNa eTaluM adhu zuddha pavitra ane adhyAtmamaya hatuM ke emane peAtAnA aMtakALanI jANu agAuthI thaI gai hatI eTale emanA suputrane A mAhitI savArathIja temaNe ApI dIdhI hatI ane peAte svasthatA jALavI rAkhIne navakAra maMtranuM uccAraNa paNa saMpUrNa sabhAna avasthAmAM karyuM hatuM ane A rIte A dharmaparAyaNa jIve bhautika dehanA tyAga karyAM hatA. AjIvana dharmapAsaka tarIke pakAela tathA aneka pArka vrata niyama jJAna dhyAna-tapa ane pacakhANeAthI jIvanane `gAmI manAvanAra yazastrI puNyazALI zrI jIvarAjabhAi pratye dhrAMgadhrAnA sthAna. jaina-mATA saghane pahelethIja khUba mAna zraddhA ane pUjya bhAva hatAja tethI e saMcita lAgaNI vyakta karavA khAtara saMghe teozrInu ghaNuM ja sanmAna ane gaurava karyuM hatuM. teo peAtAnA dharmAMka ane pavitra AcaraNane jagatamAM pravartAvavA khAtaraja peAtAnI pAchaLa eka dharmAtmA evuM vizALa kuTumba muktA gayA che jeonA sAmAnya paricaya nIce mujakha che.
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ emanA-dharmamAgane AgaLa-dhapAvanAra emanA suputra zrI ramaNalAlabhAI jIvarAja zAha pitAnA pitAnA badhAja guNothI alaMkRta hoI temanAmAM rahelI atyaMta tIvra dharmabhAvanAne lIdhe teo samAjamAM khUba pratiSThita che teo uttama dakSa buddhi parAyaNa ane dayALu che-teo jJAna-dhyAna sUkSma vicArane varelA che tyA-svabhAvanA khUbaja dayALuM ane maLatAvaDA che teo-khUbaja - udAra-hadayanA che emanA unnata saMskArathI emanuM samagra kuMTuba paNa dharmAnurAgI hoya temAM kahevA paNuM ja na hoya emanA vizALa kuMTubane batAvatuM A temanuM vaMzavRkSa che. sva. zrI jIvarAjabhAI mUlacaMda zAha zrIyuta zeTha ramaNalAla jIvarAja zAha suputrIo suputro zrIcaMdrAbena zrI nirmalAbena pautra zrIpramoda- zrIdhane- mahendra ndrabhAI bhAI bhAi zrIrasIka | zrInIlezabhAI zrIutpala- zrIbAbu bhAI bhAI zrI vipula- zrI amita- zrIkamaleza bhAI bhAI bhAI zrI ramaNalAlabhAInA A vArasadAre pitAnA pUrvajonI mAphaka zuddha zraddhavAna ane khUbaja udAra dharmaprANu sadubhAvI ane gratAmAM rUcIvAlA che. teoe atyAra sudhI A mahAna zAstroddhAranA kAmamAM khUba sahakAra Apela che. pUjya AcArya ma. zrInA pratye apAra lAgaNI dharAve che temanA adhurA rahela kAryane pAra karavA paNa eTaleja khaMta dharAve che temanA suputra ja atyAre samitinA mukhya heddedAremAM eka che. ane teo A kAryane saMpUrNa karAvIne ja raheze evI amane daDha zraddhA che. maMtrIo
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIjIvAbhigamasUtra kI viSayAnukramaNikA kramAta viSaya pRSThA tIsarI pratipatti 1 vanapaNDagata vApI AdikA varNana2 jambUdvIpa dvAra saMkhyA kA nirUpaNa3 vijayadvAra ke donoM pArzvabhAga kA varNana 65-81 4 vijayadvAra ke pArzva meM rahe huve naipedhikI kA varNana- 81-110 5 vijayadvAra meM rahe huve cakradhvajAdika kA nirUpaNa- 110-128 6 vijayA rAjadhAnI kA sthala evaM unakA vistAra AdikA kathana- 128-147 7 vijayA rAjadhAnI ke cAroM ora vanapaNDAdi kA nirUpaNa- 147-177 8 sudharmAsabhA kA evaM usakI maNipIThikA kA varNana- 177-230 9 izAnakoNa kA siddhAyatana tathA upapAtasabhA kA varNana- 230-259 10 vijayadeva kA abhiSeka kA varNana 259-331 11 vijayadeva kA jina (kAmadeva) pratimA kA pUjana kA varNana- 331-366 12 vijayadvAra kA varNana 366-403 13 yamakaparvata ke nAma evaM nIlavaMtAdi draha kA kathana- 404-456 14 jambUpITha ke svarUpa kA kathana 456-466 15 jambUvRkSa kI cAra zAkhAoM kA varNana 466-476 16 puSkariNI ke madhya meM rahe hue prAsAdAvataMsaka kA kathana- 477-497 17 jambUdvIpa meM rahe hue sUrya candramA kI saMkhyA AdikA kathana- 497-501 18 lavaNasamudra evaM lavaNasamudra meM rahe hue candrAdi kI saMkhyA kA kathana- 501-528 19 lavaNasamudra meM jala kI nyUnAdhikatA hone kA kathana- 528-552 20 velandhara nAgarAja tathA anuvelandhara ke AvAsa parvato kA nirUpaNa- 552-585 21 gautamadvIpa ke adhipati susthita ke gautamadvIpa kA nirUpaNa- 585-599
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 jambUdvIpa meM kahe gaye do candra ke caMdradvIpa kA nirUpaNa- 599-619 ___ 23 dhAtakIkhaNDa evaM devadvIpa meM kahe huve candra sUrya kA nirUpaNa- 619-651 24 lavaNasamudra ke udvedha parivRddhi evaM gotIrtha kA nirUpaNa- 651-663 25 lavaNasamudra ke saMsthAna kA nirUpaNa 663-682 26 dhAtakIkhaNDa kA evaM kAlodadhisamudra kA nirUpaNa- 682-712 27 puSkaradvIpa evaM manuSyakSetra kA nirUpaNa 712-763 28 mAnuSottara parvata kA nirUpaNa 763-784 29 manuSya kSetragata jyotiSkadeva ke upapAta evaM puSkaroda samudra kA nirUpaNa- 784-811 30 varUNavaradvIpa evaM kSIrodAdidvIpa kA nirUpaNa- 811-835 31 kSododAdidvIpa evaM aruNAdi dvIpoM kA nirUpaNa- 835-903 32 jambUdvIpAdi dvIpoM ke nAma nirdeza 903-917 33 bahumatsya kacchapAkIrNa samudroM kI saMkhyA kA kathana- 917-921 34 indriya pudgala ke pariNAma kA evaM deva zakti kA nirUpaNa- 921-941 35 sUrya candra ke parivArAdi kA kathana evaM jyotiSkadeva kI cAragati kA nirUpaNa- 941-955 36 candrAdi devoM ke vimAnoM ke saMsthAna Adi kA kathana evaM candrAdi vimAnavAhaka devoM kI saMkhyA kA kathana37 candrasUryAdi kI gati kA va jambUdvIpastha tArArUpa ke antara Adi kA nirUpaNa- 992-1006 38 candravimAnastha devoM kI sthiti kA nirUpaNa- 1006-1010 39, vaimAnika devoM ke vimAnoM ke sthala tathA zakrAdi devoM kI pariSadA Adi kA nirUpaNa- 1010-1050 40 Urdhvaloka ke devoM ke vimAnoM kI sthiti evaM deva _ vimAna pRthivI ke vistArAdikA kathana- 1050-1096 41 avadhikSetra parimANa tathA saudharma IzAna Adi devoM ke saSudghAta evaM vibhUSA Adi kA nirUpaNa- 1096-1122 42 sarva prANabhUta Adi ke pUrvotpatti kA nirUpaNa 1122-1136 caturthI pratipatti 43 pAMca prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa 1137-1152
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 ekendriya jIvoM ke alpavahutva kA kathana 1152-1964 pAMcavIM pratipatti * chaha prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa- 1164-1179 45 pRthvIkAyAdi chaha prakAra ke jIvoM kA evaM sUkSma pRthvIkAya Adi jIvoM kA alpabahutva kA kathana- 1179-1206 46 vAdarakAyAdi jIvoM kI sthiti evaM bAdarAdi jIvoM ke alpavahutva kA nirUpaNa- 1203-1221 47 nigoda jIvoM kA svarUpa nirUpaNa 1251-1274 chaTTi pratipatti 48 sAta prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa- 1275-1283 sAtavIM pratipatti 49 ATha prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa-- 1284-1302 __ AThavI pratipatti 50 nava prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa- 1306-1310 navavIM pratipatti 51 daza prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa- 1310-1326 , , dazavIM pratipatti 52 saMsArAsaMsArasamApana sarva jIvoM kI :: dvaividhyatA kA nirUpaNa 1326-1386 53 sarva jIvoM ke traividhyatA kA kathana 1386-1418 54 sarva jIvoM ke caturvidhatA kA nirUpaNa 1418-1448 65 sarva jIvoM ke pAMcaprakAratA kA nirUpaNa 1448-1455 56 sarva jIvoM ke chaha prakAratA kA nirUpaNa 1455-1475 57 sarva jIvoM ke sapta prakAratA kA nirUpaNa 1475-1489. 58 :sarva jIvoM ke ATha prakAratA kA nirUpaNa- 1489-1509 59 sarva jIvoM ke navaprakAratA kA nirUpaNa 1509-1534 60 sarva jIvoM ke dazaprakAratA kA nirUpaNa- 1535-1564 samApta
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ hAi che ja che che ke " ke , keka - ' 1 '' ja ja che kapa sva. zeTha zrI jIvarAjabhAI mULacaMdabhAI zAha janma maraNa saMvat saMvat 1971 Aso su. 5 2017 nA bhAdaravA vada 7 tA. 5-10-1875 tA. 1-1-1960 dhrAMgadhrA. amadAvAda,
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdhamurabbIzrIo zeTha zrI zAMtilAla maMgaLadAsabhAI amadAvAda (sva.) zeThazrI zAmajIbhAI velajIbhAI vIrANuM-rAjakoTa che ? lak : hA (sva.) zeThazrI chaganalAla zAmaLadAsa bhAvasAra amadAvAda, zeTha zrI popaTalAla mAvajIbhAI mahetA zeThazrI rAmajIbhAI zAmajIbhAI virANu-rAjakeTa, bacce beThelA-lAlAjI kizanacaMdajI sA. jauharI umelA-suputra ci, mahetAvacandajI sA. nAnA-anilakumAra jaina doyattA dilhI
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 _* AdyamurabbIzrIe (sva.) zeThazro harakhacaMdra kAlIdAsa vAri bhANavaDa. (sva.) zeThazrI dinezabhAi kAMtilAla zAha amadAvAda. zeThazrI jesi'gabhAI pAcAlAlabhAi amadAvAda mAnavatA Adhra mukhmI rAha zrI mANakalAlabhAI amulakhabhAI mahetA ghATakopara-muMbaI (21.) roTha ra'gajIbhAI mohanalAla zAhu amadAvAda. sva. zeThazrI AtmArAma mANekalAla amadAvAda
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ AvamurabbIzrIe sva. ze'zrI harilAi manoyaya zAha sva. zeTha zrI tArAcaMdajI sAheba gelaDA lAta. madrAsa. zeTha zrI cImanalAlajI RkhabhacaMdajI ajItavAle (saparivAra ) zeTha zrI kIzanalAlajI phulacaMdajI luNiyo beMgaloravAle bacce veThelA-moTAbhAi zrImAn mUlacaMdajI Cartoon baraDiyA bAjumAM veThelA- bhAI mizrIlAlajI varaDiyA umelA - bhAI pUnamacaMdajI baraDiyA zrImAn zeThazrI khIMvarAjajI sA. coraDiyA mu0 madrAsa
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ AmurabIzrIo #, * . ne * * ------ ja eka - | - 1 SR | paTela DosAbhAI gopAladAsa mu. sANaMda (jI. amadAvAda) 1 amIcaMdabhAI tathA 2 gIradharabhAI bATaviyA mu. beMgalora zAhajI zrI moDIlAlajI galunDiyA muH udayapura madrAsavAlA svargastha nyAyamUrti talaI bhAyacaMdabhAI mahetA * * * * * ; jaIds * 8 *rche ? R * jas, * da kare che, * 1 sva. zeTha mANekacaMda nemacaMda mu. mAMgarola amalanera pArakha chogamalajI mulatAnamalajI zeTha raghunAthamalajI, zeTha vAbulAlajI / pannAlAlajI, zeTha suganacaMdajI
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ AyamuravvIzrIo zrImAna zeTha maNIlAla popaTalAla vorA amadAvAda, janma tA. 10-6-1904 zrImAna zAstrotrAnI pUrI nAhaTA, mu. dehalI . * * a - - : Soddha che zrI vrajalAla durlabhajIbhAI pArekha rAjakeTa, kekArI haragoviMda jecaMdabhAI rAjakeTa, . * * * * * zeThazrI maNIlAla jeThubhAI pAlanapuravALA zrImAna lAlAjI pannAlAlajI nAhaTA , saparivAra dillI
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ " * AdyamurabbIzrIo 1. 1 L zrImAn zeTha dhanarAjajI pannAlAlajI zrImAn zeTha kAnuMgA dhiMgaDamalajI amadAvAda jAMgaDA, mu. jAlanA (mahArASTra ) ha zeTha zrI mizrIlAlajI lAlacaMdajI sA. luNiyA ze! prabhudAsalAI bhUtalAI hozI tathA zeThathI jevaMtarAjajI amadAvAda rAjakoTa jhaverI rasIkalAla maNIlAla mahetA madrAsa 1 ' sva. zrImAn zeThazrI mukananaMdajI sA0 vAliyA pAlI mAravADa
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ AghamurabbIzrIo - a che . pAlanapuravAlA koThArI amulakhacaMda malakacaMda bhAnubhAI kezavalAla bhaNasAlI pAlanapura-muMbaI phUla zeTha zrI bherudAnajI agaracaMdajI zeThiyA bIkAnera bhogIlAla chaganalAla bhAvasAra sarasapura-amadAvAda A . ; - - : comAna sTAjAnI haMgAro strIno zeTha zrI lakSmIcaMdajI jasakaraNajI jhaverI jhaverI-dehalI pAlanapura
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdyamuravvIzrIo (sva.) zeThazrI dhArazIbhAi jIvaNalAla mAsI 124 L zrImAna zeTha jagajIvanabhAi ratanasIbhA magaDiyA mu. dAmanagara zrI vinAdrakumAra virANI rAjakoTa zeThazrI devacaMdabhAI phAlAlabhAI valANI-surata .... sva. sudhIrabhAi jayaMtIlAla jhaverI muMbaI.
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ // zrI vItarAgAya namaH // zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAla vrativiracitayA prameyadyotikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam hindI-gurjarabhASAnuvAdasahitam ||shrii-jiivaabhigmsuutrm|| (tRtIyo bhAgaH) punaH vanaSaDamadhikRtyA'ha-'tassa NaM vaNasaMDassa' ityAdi / mUlam-tassa NaM vaNasaMDassa tattha tattha dese tahiM tahiM bahave khuDDA khuDDiyAo vAvIo pukkhariNIo guMjAliyAo dIhiyAo sarasIo sarapaMtiyAo sarasarapaMtIo bilapaMtIo acchAo sahAo rayayAmayakUlAo vairAmayapAsANAo tava. NijamayatalAo veruliyamaNi phAliyapaDalapaccoyaDAo NavaNIyatalAo suvaNNa sujjharayayamaNi vAluyAo suhoyArA suuttarAo NANAmaNi tittha subaddhAo cAra caukoNAo samatIrAo ANuputvasujAyavappagaMbhIrasIyalajalAo saMgNapattabhisamuNAlAo bahuuppalakumuyaNaliNasubhagasogaMdhiyapoMDarIyasayapattasahassapattaphullakesarovaiyAo chappayaparibhujamANakamalAo acchavimalasalilapuNNAo parihatthabhamaMtamacchakacchabha aNegasauNamihuNaparicariyAo patteyaM patteyaM paumavaravediyA parikkhittAo patteyaM patteyaM vaNasaMDa parikkhittAo, appegaiyAo AsavodAo appegaiyAo vAruNodAo appegaiyAo khIrodoo appegaiyAo ghaodAo appegaiyAo khododAo amayarasasasarasodAo, apeggaiyAo appegaiyAo pagatIe udagaraseNaM paNNattAo pAsAIyAo4, tAsiNaMkhuDDiyANaM vAvINaM jI01
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre jAva vilapaMtiyANaM tattha tattha dese 2 tahiM tahi vahave tisovANa paDirUvagA pnnnnttaa| tesi NaM tisovANa paDirUvagANaM aya. meyArUve vaNNAvAse pannate taM jahA-vairAmayA nemA riTAmayA patiTrANA veruliyAmayA khaMbhA suvaNNarUppAmayA phalagA vaharAmayA saMdhI lohitakkhamaIo sUIo NANAmaNimayA avalaM. baNA avlNbnnvaahaao||telinnN tisovANapaDirUvagANaM purao patteyaM patteyaM toraNA- pnnnnttaa| te NaM toraNA NANAmaNimaya khaMbhesu uvaNiviTusaNNiviTA vivihamuttarovaiyA vivihatArArUvovaciyA IhA miga usabhaturagaNaravihaga vAlagakiNNararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya paumalaya bhatticittA khaMbhuggayavairaveiyA parigayAbhirAmA vijjAharajamalajuyala jaMtajuttAviva acisahastamAlaNIyA bhisamANA bhibbhisamANA cakkhuloyaNalessA suhaphAsA sassirIyarUvA pAsAdIyA 4 // tesi NaM toraNANaM uppiM bahave avamaMgalagA pannattA / sosthiya-sirivaccha-NaMdi. yAvatta-vaddhamANa-bhadAsaNa-kalasa-maccha-dappaNA-savvarayaNAmayA acchA samhA jAva pddiruuvaa| tesi NaM toraNANaM uppi bahave kiNha cAmarajjhayA nIlacAmarajjhayA lohiyacAmarajjhayA hAliddacAdaramjhayA sukillacAmarajjhayA acchA sahA ruppapaTTA vairadaMDA jalayAmalagaMdhIyA surammA surUvA pAsAiyA 4 / tesi NaM toraNANaM uppiM bahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaMTAjuyalA cAmarajuyalA uppalahatthayA jAca sayasahastavatta hatthagA savvarayaNAmayA acchA jAva pddiruuvaa| tAsiNaM khuDiyANaM vAvINaM jAva bilapaMtiyANaM tattha tattha dese 2 tahiM tahiM bahave uppAya pavvayA NiyaipavvayA jagaI pavvayA dArupavayA dagavagA, dagamaMcagA dagamAlagA dagapAsAyagA UsaDAkhullA khaDahaDagA aMdo
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u 3 .54 vanapaNDagata vANyAdInAM varNanam / lagA pakkhaMdolaNA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA / tesu NaM uppAyapavaesu jAva pakkhaMdolaesu bahave haMsAsaNAI koMcAsaNAiM garulAsaNAI uNNayAsaNAI paNayAsaNAI dIhAsaNAiMbhaddAsaNAI pakkhAsaNAImagarAsaNAI usabhAsaNAiMsIhAsaNAI paumAsaNAI disAsobasthiyAsaNAI savvarayaNAmayAiM acchAiM sahAI laNhAiM ghaTAI maTThAI NIrayAiM NimmalAI NippaMkAiMNikaMkaDacchAyAiM sappabhAI samarIyAI saujjoyAiM pAsAdIyAI dArisaNijAI abhirUvAiM pddiruuvaaii| tassa NaM vaNasaMDassa tattha tattha dese dese tahiM tahiM bahave AligharA mAligharA kayaligharA, layAgharA acchaNagharA pecchaNagharA majjaNagharagA pasAhaNaMgharagA gabbhagharagA mohaNagharagA sAlagharagA jAlagharagA kusumagharagA cittagharagA gaMdhavagharagA AyaMsagharagA savarayaNAmayA acchA saNhA laNhA ghaTTA maTA NIrayA NimmalA NippaMkA nikaMkaDacchAyA sappabhA samarIyA saujjoyA pAsAdIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA / tesu NaM Aligharaesu jAva AyaMsagharaesu bahUiM haMsAsaNAiM jAva disAsovatthiyAsaNAiM savarayaNAmayAiM jAva paDirUvAiM / tassa NaM vaNasaMDassa tattha tattha dese dese tahiM tahiM bahave jAimaMDavagA juhiyAmaMDavagA NavamAliyAmaMDavagA vAsaMtImaMDavagA dadhivAsuyamaMDavagA sUrillimaMDavagA taMbolImaMDavagA muddiyAmaMDavagA NAgalayAmaMDavagA atisuttamaMDavagA apphoyAmaMDavagA mAluyAmaMDavagA sAmalayAmaMDavagA NiccaM kusumiyA Nicca jAva paMDirUvA // tesu NaM jAtImaMDavaesu jAva sAmalayAmaMDavesu bahave puDhavI silApaTTagA pannattA, taM jahA-haMsAsaNasaMThiyA koMcAsaNasaMThiyA garulAsaNasaMThiyA uNNayAsaNasaMThiyA eNayAsaNasaMThiyA dIhAsaNasaMThiyA bhadAsaNasaMThiyA pakkhAsaNasaMThiyA magarAsaNa
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra saMThiyA usabhAsaNasaMThiyA sIhAsaNasaMThiyA paumAsaNasaMThiyA disA sosthiyAsaNasaMThiyA pnnttaa| tattha bahave varasayaNAsaNavisiTasaMThANasaMThiyA pannattA samaNAuso? AINagarUyabUraNavanItatUlaphAsA mauyA savarayaNAmayA acchA jAva pddiruuvaa| tattha NaM bahave vANamaMtarA devA devIo ya AsayaMti sayaMti ciTuMti NisIdaMti tuyati maMti lalaMti kIlaMti mohaMti purAporANANaM suviNNANaM suparikaMtANaM subhANaM kallANANaM kaDANaM kammANaM kallANaM phalavittivisesaM paJcaNubbhavamANA vihrNti|| tIse NaM jagatIe uppi aMto paumavaraveiyAe ettha NaM ege mahaM vaNasaMDe paNNatte / desUNAI do joyaNAI vizkhaMbheNaM veDyAsamae NaM parivakheveNaM kiNhe kiNhobhAse vaNasaMDavaNNao maNitaNa. sadavihuNo Neyaco, tattha NaM bahave vANamaMtarA devA devIo ya AsayaMti saMyaMti ciTuMti NisIyaMti tuyati ramaMti kIDaMti mohaMti purAporANANaM suparikkaMtANaM subhANaM kaMtANaM kammANaM kallANaM phalavittivisesaM pacaNunbhavamANA viharaMti ||suu054|| chAyA-tasya khalu vanapaNDasya tatra tatra deze tatra tatra vahavaH kSudrAH kSudrikAvApyaH puSkariNyo guJjAlikA dIpikAH sarAMsi saraHpatayaH saraHsaraHpaktayaH vilapaGktayaH acchAH ulakSNAH rajatamayakUlA vanamayapApANAH tapanIyatalAH vaiDyamaNisphaTikapaTalapratyavataTAH navanItatalAH suvarNasujjharajatamaNivAlukAHsukhAvatArAH mukhottArAH nAnAmaNitIrthasuvaddhAH cArucatuSkoNAH samatIrAH AnupUryasujAtavapragambhIrazItalajalAH saMchannapatravisamRNAlAH vahRtpalakumudanalinasubhagasaugandhika pauNDarIkazatapatrasahasrapatraphullakesaropacitAH paTpadaparibhujyamAnakamalAH acchavimalasalilapUrNAH paDihatthabhramanmatsyakacchapAnekazakunamithunaparicaritAH pratyekaM pratyekaM padmavaravedikAparikSiptAH pratyekaM pratyekaM vanapaNDaparikSiptAH, apyekakA AsavodakAH, apyekakA vAruNodakAH, apyekakAH kSIrodakAH, apyekakA vRtodakAH apyekakAH kSododakAH, apyekakAH amRtarasasamarasodakAH, apyekakAH - prakRtyA udakara sena prajJatAH, praasaadiiyaaH4| tAsAM khala kSudrANAM vApInAM yAvada
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanapaNDaMgataM vApyAdInAM narNanam 5 vilapaGktInAm tatra tatra deze tatra vahUni trisopAnapratirUpakANi prajJaptAni / teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAmayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathA-vajramayAnemAH riSTamayAH pratiSThAnAH vaiDUryamayAH stambhAH suvarNarUpyamayA: phalakAH vajnamayAH sandhayaH lohitAkSamayyaH sUcyaH nAnAmaNimayA avalambanA avalambanavAhAH / tepAM khalu trisopAnakAnAM purataH pratyekaM pratyekaM toraNAni prajJaptAni / tAni khalu toraNAni nAnAmaNimayastambheSu upaviSTAni sanniviSTAni vividhamuktAntaropacitAni vividhatArArUpopacitAni IhAmRgavRpabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhakuJjaravanalatApamalatAbhakticitrANi stambhogatavanavedikA parigatAbhirAmANi vidyAdharayamalayugalayantrayuktAnIva / aciHsahastramAlanIyAni bhisamANA bhibbhisamANA, dIpyamAnAni atizayena dIpyamAnAni cakSulauMkanalezyAni mukhasparzAni sazrIkarUpANi prAsAdIyAni 4 / teSAM khalu toraNAnAmupari bahAni aSTASTamaGgalakAni prajJatAni, svastika-zrIvatsa2-nandikAvate3varddhamAna4-bhadrAsana5-kalaza6-matsya7 darpaNAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni yAvat pratirUpANi / teSAM khalu toraNAnAmupari bahavaH kRSNacAmaradhvajA nIlacAmaradhvajA lohitacAmaradhvajA haridrAcAmaradhvajAH zuklacAmaradhvajA acchAH zlakSNA rUpyapaTTA vaz2adaNDA jalajAmalagandhikAH suramyAH surUpA prAsAdIyAH 4 / tepAM khalu toraNAnAmupari bahUni chatrAticchatrANi patAkAtipatAkAH ghaNTAyugalAni cAmarayugalAni utpalahastakA yAvacchatasahasavRttahastakAH sarvaratnamayA: yAvatpratirUpAH / tAsAM khalu kSullikAnAM vApInAM yAvad vilapantInAM tatra tatra dezera tatra tatra bahava utpAtaparvatA, niyatiparvatA jagatIparvatA dAruparvatAH dakamaNDapakA dakamaJcakA dakamAlakA dakaprAsAdakA usaDAH 'uccA' kSullAH khaDahaDagA andolakAH pakSyandolakAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH / teSu khalUtpAtaparvateSu yAvat pakSyandolakepu bahUni haMsAsanAni krauJcAsanAni garuDAsanAni unnatAsanAni praNatAsanAni dIrSAsanAni bhadrAsanAni pakSyAsanAni makarAsanAni bRpabhAsanAni siMhAsanAni padmAsanAni diksauvastikAsanAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni laNhAni ghRSTAna mRSTAni nIrajaskAni nirmalAni nippaGkAni niSkaMkaTacchAyAni saprabhANi samarIcikAni sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi / tasya khalu vanapaNDasya tatra tatra deze tatratatrAlikagRhakANi kadalIgRhakANi latAgRhakANi avasthAnagRhakANi, prekSaNagRhakANi, maJjanagRhakANi prasAdhanagRhakANi garbhagRhakANi mohanagRhakANi zAlagRhakANi jAlagRhakANi kusumagRhakANi citragRhakANi gandharvagRhakANi AdarzagRhana
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ StarrinmasUtre kANi sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni laNhAni ghRSTAni mRSTAni nIrajaskAni nirmalAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi samarIcIni sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi / teSu khalu AlikagRhakeSu yAvadAdarzagRhakeSu bahUni haMsAsanAni yAvaddisauvastikAsanAni sarvaratnamayAni yAvatpratirUpANi / tasya khalu vanapaNDasya tatratatra deze tatratatra vahavo jAtImaNDapakA yUthikAmaNDapakA mallikAmaNDapakA navamallikA maNDapakA vAsa - tImaNDapakA dadhivAsukamaNDapakAH sUrillimaNDapakAH tAmbUlImaNDapakA mudrikAmaNDapakA nAgalatAmaNDapakA atimuktamaNDapakA apphoyAmaNDapakA mAlukAmaNDapakAH zyAmalatAmaNDapakAH nityaM kusumitA nityaM yAvat pratirUpAH / teSu khalu jAtImaNDapakeSu yAvat zyAmalatAmaNDapakeSu vahavaH pRthivIzilApaTTakAH prajJaptAH tadyathA-haMsAsanasaMsthitAH krauMcAsanasaMsthitA, garuDAsanasaMsthitA unntaasnsNsthit|H praNatAsanasaMsthitA dIrghAsanasaMsthitA bhadrAsanasaMsthitAH pakSyAsanasaMsthitA makarAsanasaMsthitA vRpabhAsanasaMsthitAH siMhAsanasaMsthitAH padmAsanasaMsthitA diksauvastikAsanasaMsthitAH prajJaptAH / tatra bahavo varazayanAsanaviziSTasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! AjinakarutabUranavanItatUlasparzA mRdukAH sarvaratnamayA acchA yAvat pratirUpAH / tatra khalu vahavo vAnavyantarA devA devyazcAsate zerate tiSThanti nipIdanti tvagvartayanti ramante lalanti krIDanti mohanti purApurANAnAM sucIrNAnAM suparikrAntAnAM zubhAnAM kalyANAnAM kRtAnAM karmaNAM kalyANaM phalavRttivizeSaM pratyanubhavanto viharanti / tasyAH khalu jagatyA upari antaH padmavara vedikAyAH, atra khalu eko mahAn vanapaNDaH prajJaptaH, dezone dve yojane viSkambheNa vedikAsamakaH khalu parikSepeNa kRSNAvabhAso vanapaNDavarNako maNitRNazabdavihIno jJAtavyaH, tatra khalu vahavo vAnavyantarA devA devyazca Asate zerate tiSThanti niSIdanti tvagvarttayanti ramante lalanti krIDanti mohanti purApurANAnAM suparikrAntAnAM zubhAnAM kRtAnAM karmaNAM kalyANaM phalavRttivizeSaM pratyanubhavanto viharanti // 54 // TIkA- ' tassa NaM vaNasaMDassa' tasya khalu vanapaNDasya madhye 'tattha tattha' tatra2 'dese2' deze deze 'tahiM tahiM' tasyaiva dezasya tatra tatraikadeze ' vahave khuDDA 'tassa NaM vaNasaMDassa tattha 2 dese tarhi tarhi vahave' ityAdi / TIkArtha- 'tassa NaM vaNasaMDassa' usa vanaSaNDa meM jagaha jagaha para - vanakhaMDane udezIne kathana karavAmAM Ave che. 'tassa NaM vaNasaMDassa tattha tattha dese tahiM tarhi vahave' tyAhi TIDArtha - ' tassa NaM vaNasaMDassa' me vanaDabhAM sthaNe sthaNe 'vahave' bhane
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 7 khuDUDiyAo vAvIo baddayaH kSudrAH kSudrikA:-laghavo laghava ityarthaH vApyaH catusrAkArAH, 'pukkhariNIo' puSkariNyaH-vRttAkArAH yadvA puSkarANi-kamalAni vidyante yAsu tAH puSkariNyaH 'dIhiyAo' dIdhikA:-nirjharasahitA vApyaH sAriNyaH 'guMjAliyAo' guJjAlikAH-vakrAH sAriNya eva guJjAlikAH 'sarasIo' sarAMsi bahUni kevalAni puSpAvakIrNAni, 'sarapaMtiyAoM' sarapaMktayaH-bahUni sarAMsi ekapaMktyA vyavasthitAni sarapaMktistA eva vaDhyaH sarapaMktayaH 'sarasarapaMtIo' saraHsaraH paGktayaH yeSu sarassu paMktayA vyavasthiteSu kUpodakaM praNAlikayA saMcarati sA saraH sara: paMktiH tA eva bahayaH saraH saraH paGktayaH, 'bilapaMtIo' vilapatayaH, vilAnIva bilAni-kUpA steSAM patayo vilatayaH, etAzca sarvAH kathaM bhUtAstatrAha-'acchAo' ityAdi, 'acchAo' acchA:'bahave' aneka 'khuDDA khuDDiyAo' choTI 2 'vAvIo pukkhariNIo guMjAliyAo dIhiyAo sarasIo sarapaMtiyAo, sarasarapaMtIo' caukhUTIvApikAeM haiM, jagaha jagaha aneka gola AkAra vAlI yA puSkaroMvAlI. puSkariNiyAM haiN| jagaha jagaha jharanoM vAlI vAvaDiyAM haiM, jagaha jagaha TeDe meDe AkAra vAlI vAvaDiyAM haiM jagaha jagaha puSpAvakIrNa aneka tAlAva hai, jagaha jagaha aneka sara: paMktiyAM haiM eka paMktise rahe hue aneka talAvoM ko saraH paMkti kahA gayA hai-aisI aneka saraH paMktiyAM vahAM para hai jagaha 2 aneka saraH sara paMktiyAM haiMpaMktiyAM se vyavasthita jina tAlAvoM meM kue kA pAnI nAliyoM dvArA lAyA jAtA hai usakA nAma sara: saraH paMkti hai, aisI saraH saraH paMktiyAM vahAM para aneka haiM 'vilapaMtiyAo' jagaha2 kuoM kI paMktiyAM haiM ye saba jalAzaya 'acchAo sahAo' AkAza aura sphATikakI taraha 'khuDDAkhuDDiyAo' nAnI pAvar3iyo 'pukkhariNIo guMjAliyAo dIhiyAo sarasIo sarapaMtiyAo, sarasarapaMtiyAo' yA bhUNiyA paav| cha, sthaNe sthaNe mane gaNa AkAravALI athavA puSkaravALI puSkariNiyo che. sthaLe sthaLe jharaNAovALI vAve che. sthaLe sthaLe vAMkAcuMkA AkAravALI vAvaDiye che. sthaLe sthaLe puSpothI DhaMkAyelA aneka taLAve che. sthaLe sthaLe aneka sara paMkti che eka paMkti mAM rahelA aneka taLAvonI paMktine saraH paMkti kahe che. evI aneka saraH paMkti tyAM e vanakhaMDamAM che. sthaLe sthaLe aneka sarasara paMkti che. je paMkita baddha taLAvamAM kuvAnuM pANI naLiye dvArA lAvavAmAM Ave tenuM nAma 12:12:54 cha. mevI mane sa2:22:5ttiyo se vana ma cha. 'vilapaMtiyAo' sthaNe sthaNe pAyAnI tiyo cha. ma mA mAzayo 'acchAo
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vApyAdayaH sphaTikavad-bahinirmalapradezAH, 'saNhAo' zlakSNAH-ilakSNapudgalanippAdita vahiH pradezAstA vApyAdayaH 'rayayAmayakUlAo' rajatamayakUlA:- rajatanirmitataTAH, rajatamayaM kUlaM-taTaM yAsAM vApyAdikAnAM tAstathA, 'samatIrAo' samatIrAH, samaM-gartAbhAvAt avipamaM tIraM-tIrAvartijalApUritaM sthAnaM yAsAM tA: samatIrAH 'vairAmayapAsANAo' vajramayA pApANA:-prastarazilA yAsAM tAstathA, tathA-'tavaNijamayatalAo' tapanIyamayatalAH, tapanIya-svarNavizepastanmayaM talaMbhUmitalaM yAsAM tAstathA, tathA-veruliyamaNiphAliyapaDalapaccoyaDAo' vaiDUryamaNiskaTikapaTala-pratyavataTAH, vaiDUryamaNimayAni sphaTikapaTalamayAni pratyavataTAni-taTasamIpavartino'tyumnatapradezA yAsAM tAstathA, 'NavaNIyatalAo' navanItatalAH, navanItavat sukomalaM talaM yAsAM tAstathA, 'suvaNNa mujjhayarayayamaNi vAlayAo' suvarNasujjharajatamaNivAlukAH, tatra muvarNa-pItakAnti hema, sujjharUpyavizeSaH rajataM pratItaM tanmayyo vAlukA:-sikatA yAsu tAstathA, 'suhoyArA svacchanirmala-pradezoMvAle haiM 'rayaNAmayakUlAo vairAmayapAsANAo' rajata-cAMdI ke bane hue-inake taTa hai inameM jo patthara lage hue hai vajra ratna ke bane hue hai 'tavaNijjamayatalAo' inakA talabhAga tapanIya suvarNa kA banAhuA hai 'vegaliyamaNikAliyapaDalapaccoyaDAo' inake jo taTa samIpavartI atyunnatapradeza hai ve vaiDUryamaNi aura sphaTika maNike bane hue hai 'NavaNIyAlAoM navanItamakkhana ke jaise inake sukomalatala hai 'samatIrAo' ve inake tIra gata Adike abhAva se sama hai vipama nahIM hai 'suvaNNa sujjharayayamaNivAluyAo' iname jo vAlukA hai vaha suvarNa pItakAntivAle suvarNa kI-aura zuddha rajatacAMdI kI evaM maNiyoM kI hai / 'suhoyArA suuttarAo' ye saba jalAzaya aise hai ki jinake bhItara praveza karane meM kisI bhI prakAra kI saNhAo' mA bhane 24nI bhA34 2127 nibha prshaa|| cha. 'raya. NAmayakulAo vairAmaya pAsANAo' 20 yAhIna manesAmane taTI cha. gomA 25ty| sAsa cha. ratnanA manasA che. 'tavaNijamaya talAo menA dean tapanIya sonaane| maneso cha. 'veruliyamaNiphAliya paDalapaccoyaDAo' kinArA najIkanA ati unnata pradeza che te vaiDUryamaNi ane sphaTika maNinA manesA che. 'NavaNIyatalAo' navanIta 4di bhAma rep| suzmA tenA taNA che. 'samatIrAoM tebhara menA tIra praTeza mA ma vinAnA DAvAthI sama cha. viSama nathI. 'suvaNNasujjharayayamaNivAluyAo' sabhA 2 vAyu-meTale retI cha, te pANI tIvANA sAnAnI mana zuddha yAMdInI mane bhaNiyonI che. 'suhoyArA
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 su.54 vanapaNDagata cApyAdInAM varNanam 9 suuttarAo' sukhAvatArAH sukhottArAH, sukhena-jalamadhye pravezanaM yAmu tAstathA, tathA sukhena uttAro jalamadhyAdvinirgamanaM yAsu tAH sukhottArAH, 'NANA maNi titthasuvaddhAo' nAnAmaNi tIthasubaddhAH, nAnAmaNibhiH-nAnAprakArakaimaNibhiH tIrthAni-taTAni suvaddhAni yAsAM tAstathA, 'cAru caukkoNAo' cArucatuSkoNAH cAru iti manojJAzcatvAraH koNA yAsu tAstathA, etacca vizeSaNaM vApIH kUpAMzcAdhikRtya vijJeyam teSAmeva catuSkoNatvasaMbhavAt, 'ANupuvvamujAyavappagaMbhIra sIyalajalAo' anupUyaM sujAtavapragambhIrazItalajalA:, anupUryeNa-krameNa nIcaistarabhAvarUpeNa suSTu-atizayena yo jAto vapraH-kedAro jalasthAnaM tatra gambhIram alabdhasthAnaM zItalaM jalaM yAsu tAstathA, 'saMchaNNapattabhisamuNAlAo' saMchannapatravisamRNAlAH, saMchannAni-jalenAntaritAni patravisamRNAlAni yAsu tAstathA, atra khala visagRNAlasAhacaryAt patrANi-padminIpatrANi jJAtavyAni, tatra visAni-kandAH, mRNAlAni-padmanAlA iti / 'vahu uppalakumuyaNaliNamubhagaasuvidhA nahIM hotI hai aura una meM praveza karane ke bAda bAhara nikalane meM bhI kisI taraha kI aDacana nahIM hotI hai 'NANAmaNititthasuvaddhAo' inake jo ghATa hai ve nAnA prakAra kI maNiyoM ke bane hue hai 'cArucaukkoNAo' inake cAroM kone vaDe hI manojJa hai yaha vizeSaNa vApI aura kUe ko lekara kahA hai kyoM ki catuSkoNa to vAvaDI aura kUe ke ho sakate haiM 'ANupuca sujAyavappagaMbhIra sIyalajalAo inakA vapra-jalasthAna haiM vaha kramazaH nIce 2 gaharA hotA hai aura usameM jo jala hai vaha AgAdha hai tathA-zItala hai 'saMchaNNapattabhisamuNAlAo' inameM jo padminI ke visa, mRNAla evaM patra hai ve jala se Dhake rahate hai kandoM kA nAma vima aura padmanAlakAnAma mRNAla hai 'bahu uppalakumusuuttarAo' se yA mAzayo mevAnI 242 praveza 42vAmA 4 paNa prakAranI asuvidhA thatI nathI. ane temAM praveza karyA pachI temAMthI nIkaLapaamaa 55 prA2nI anya thatI tathI. 'NANAmaNitittha suvaddhAo' gen| 2 dhATa cha te mane mAranA bhaNiyAthI maneA cha. 'cArucaukoNAo' senA cAre khUNA ghaNAja manojJa che. A vizeSaNa vAva ane kuvAone uddezIne pAmA mAveza cha. ma yatu to pAyo bhane apAya hAya che. 'ANu puvvasujAyavApagaMbhIrasIyalajalAo tenu va sasthAna che te abhazanIya nIce uMDANavALuM hoya che. ane emAM je pANI che te ghaNuM ja agAdha che. ane zAta cha. 'saMchaNNapattabhisamuNAlAo' tebhAre 5minIyAnA masa, bhUyAsa ane patre che, te pANIthI DhaMkAyelA rahe che. kadanuM nAma bisa ane padmalatA jI02
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIerformetre sogaMdhiyapauDarIyasayapattasahastapatta phulla kesarovaciyA' vahRtpala kumuda nalinasubhagasaugandhikazatapatrasahasrapatra phulla kesa ropacitAH / atra phullakesareti vizeSaNapadasya paranipAtaH prAkRtatvAt tena phulla kesarai: - praphullita kesarayukta bahubhirutpalAdi bhinnabhinna jAtIyakamalairupacitA upacayaM prAptA yAstAstathA / 'chappayaparibhujjamANakamalAo' paTpadaparibhujyamAna kamalAH, paTpadaiH - bhramaraiH paribhujyamA nAna kamalAni upalakSaNAt kumudAdIni ca yAmu tAstathA, ' acchavimalasalilapuNNAo ' acchavimalasalilapUrNAH, acche :- svarUpataH sphaTikavat zubhraH vimalairAgantukadoSaparivarjitaiH salilai:- jalaiH pUrNA yAstathA, 'paDitthabhamaMtamacchakacchabhA' 'kacchama' iti luptavibhaktikam AryatvAt tena paDityatramanmatsyA kacchapAH 'paDittha' iti dezIzabdo'tirekatAvAcakastena paDihatthA:- prabhUtA yaNaliNa subhagasogaMdhiya poMDarIyasayapatta sahasrUpasaphulla kesarovaciyA' inake aneka utpala kumuda nalina subhaga, maugaMdhika puNDarIka zatapatra aura sahasrapatra phUle rahate hai, aura ye unake kiJjalkoM se vyApta bane rahate hai 'chappayaparibhujjamANakamalAo' inameM jo praphullikala aura upalakSaNa se kumuda hai unapara bhramara baiThe rahate hai aura rasAsvAda liyA karate haiM 'acchavimalasalilapuNNAo' svabhAvataH sphaTika ke jaise zubhra aura vimala - Agantuka doSoM se rahita hone ke kAraNa nirmala jala se ye saba jalAzayaparipUrNa bhare rahate hai / 'parihattha bharmatamacchakacchabhA' yaha luptavibhakti vAlA hai inameM vahuta adhika 'saMkhyA meM saccha aura kacchapa idhara se udhara ghUmate rahate hai yahAM 'paDihRttha' yaha dezI zabda hai isakA artha atirikta aneka pakSiyoM ke joDe tuM nAma bhRNAsa che. ' vahuupala kumuda NaliNa subhagasogaMviyapoMDariya sayapatta sahamsapatta phullakesarobaiyAo' mAM bhane bhuTTo, utpayo nasina, sulaga, sauga - dhika puMDarika, zatapatra ane sahasrapatre khIlelA rahe che. ane e tenA kijahsddeothii parAgothI' vyApta rahe che. 'chApaya parimujja mANakamalAo' tebhAM ? addddullita kamaLa ane upa lakSaNathI kumuda che. tenA para bhamarAe sadA besI rahe che, bhane teneo rasAsvAda sIdhA re che. 'accha vimalasalilapuraNAo' svlaavIja sphaTikanA jevA sapheda ane vimala Agantuka doSa vinAnA haiAvAthI A gadhA rasAyo nirmANa raNathI pUrepUrA larAyesA rahe che. 'paDihattha bhamaMta maccha vanchamAM A pada lupta vibhakita vALuM che. A jalAzAmAM ghaNI adhika saMkhyAmAM bhAchaDA bhane anyamAoo Abhatebha ghUbhyA re che, gADIMyAM 'paDihatya' me dezIya zabda che ane tenA artha A zivAya aneka pakSiyAnA joDalAe paNa temAM 10
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ " pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 54 vanapaNDagata vApyAdInAM varNanam 19 ityarthaH, bhramanto matsyakacchapA yatra tAH paDihatthabhramanmatsyakacchapAH, tathA'aNegasa uNamihuNaparicariyAo' aneka - zakunamithunaparicaritAH, tatra anekaiH zakunamithunakaiH paricaritA : - itastato gamanena sarvato vyAptAH, 'patteyaM patteyaM' pratyekaM pratyekam etA vApyAdayaH saraHsaraH paGkayantAH pratyekaM pratyekam - ekamekaM prati, iti pratyekaM sarvA ityartha: / 'paumavaraveiyA parikkhittAo' padmavaravedikayA parikSiptAH - sarvataH pariveSTitAH, tathA - 'patteya patteyaM vaNasaMDaparivikhattAo' pratyekaM pratyekam - ekaikaM vanapaNDaparikSiptAzca 'appegaiyAo AsavodAo' aorear AsavodakAH, atrApi zabdo vADhArthe tathA ca vADhamekakAH kAzcana cApyAdayaH atra mAdhuryamadhikRtya Asavena saha aupamyam, tena Asavamivamadhuram udakaM - jalaM yAsAM tA AsavodakAH, tathA - ' - 'appegaiyAo vAruNodAbho' apyekakAH vADhamekakAH kAzcanavApyAdayaH vAruNasya vAruNasamudrasyeva udakaM - jalaM yAsAM tA vAruNodakAH tathA - 'appegaiyAo khIroyAo' apyekakAH kAzcana vApyAdayaH kSIraM dugdhamivodakaM jalaM yAsAM tAH kSIrodakAH, tathA - 'appebhI ina meM cAroM ora idhara se udhara bhramaNa karate rahate haiM 'patteya patteyaM vaNasaMDa parikkhitAo' ina saba jalAzayoM meM se hara eka jalAzaya vanapaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai 'patteyaM 2 paumavara - vediyA parikkhittAo' aura pratyeka jalAzaya padmavaravedikA se yukta hai 'appegatiyAo AsavodAo' inameM kitanekaMvApI Adi jalAzaya - aise hai ki jinakA jala Asava ke jaise madhura svAdavAlA hai 'appegatiyAo vAruNodAo' kitanekavApI AdijalAzaya aise hai ki jinakA jala vAruNasamudra ke jala jaise svAdavAlA hai 'appegaiyAo khIrodAo' kitanekavApI Adi jalAzaya aise haiM ki jinakA jala dugdha ke jaise svAda vAlA hai 'appegaiyAo ghaodAo' kitaneka jalAzaya aise yAre taraI Abhatebha IrA rahe che. 'patteyaM patte vaNasaMDaparikkhittAo' mA adhA nAzayeo yeSDI hare4 nAzayeo vanaNauthI yAre tara gherAyelA che. 'patteya patteyaM paramavaraveiyA parikkhittAo' bhane hare4 nyAzayo padmavara vehiAthI yu4ta che. 'a'pegaiyAo AsavodAo' tebhAM DeMTalA vAva vigere bhasAzayo zevA cheDe netuM nRsa Asava devA bhIThA svAda vA che. 'appegaiyAo cALovALo' keTalAka vAva vigere jalAzayA evA che ke jenu jala vANlR samudranA jalanA svAda jevA svAdavALA yAo khIrodAo' TasAGa pApa vigere sAzayeo mevA hetu che. 'appe pANI dUdhanA nevA svAdda vAgu che. 'appegaiyAo ghaodAo' 'DeTalAI nsaashye|
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 jIvAbhigamasU gaiyAo ghaodAo' apyekakAH kAzcana vApyAdayaH ghRtamivodakaM jalaM yAsAM tA ghRtodakAH, tathA - 'appegaiyA khododAo' apyekakAH kAzcan vApyAdayaH kSoda iva - ikSurasa ivodakaM - jalaM yAsAM tAH kSododakAH, tathA'appegaiyAo amayarasa samarasodAo' apyekakAH kAzcana vApyAdayaH amRtarasasamarasamudakaM yAsAM tA amRtarasasamarasodakAH, tathA 'appegaiyAo udagara seNaM pannattAo' apyekakAH kAJcana vApyAdayaH prakRtyA - svabhAvena udakarasenayuktAH prajJaptAH, 'pAsAIyAo4' prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH 'tAsiNaM khuDiyANaM vAvINaM jAva bilapatiyANaM' tAsAM khalu kSudrikAnAM vApInAM yAvad vilapatInAm puSkariNyAdInAM vilapatayantAnAm ' tattha tattha dese tahiM tarhi ' tatra tatra deze tatra tatraikadeze ' vahave tisovANapaDirUvagA pattA ' vahUni triso - pAnapratirUpakANi prajJaptAni, prati - viziSTaM rUpaM yeSAM tAni pratirUpakANi haiM kI jinakA jala ghRta ke jaise svAdavAlA hai| 'appegaiyA khododAo' kitaneka jalAzaya aise haiM ki jinakA jala ikSurasa ke jaisA svAda vAlA hai 'appegaiyAo amayarasasamarasodAo' kitaneka jalAzaya aise hai ki jinakA jala amRta rasake jaisA svAdavAlA hai' appegaiyAo pagatIe udgara seNaM pannantAo' kitaneka jalAzaya svabhAvataH hI apane udakarasa se yukta hai, 'pAsAiyAo' 4 ye saba jalAzaya prAsAdika hai darzanIya hai abhirUpa hai aura pratirUpa hai ina prAsAdika Adi vizeSaNoM kA artha pahile kahA jA cUkA hai, 'tAsiNaM khuDDiyANaM vAvINaM jAva vilapatiyANaM tattha 2 dese tahiM 2 vahave tisovANapaDirUvagA paNNattA' una choTI choTI vApikAoM ke rUpavAle yAvat puSkariNiyoM se lekara vipaMktiyoM kUpoM ke una 2 pradezoM meM una una sthAnoM meM aneka triso mevA che! nenuM pANI dhInA devu svAhavANu che. 'apegaiyAo khododAo' keTalAka jaLAzayeA evA che ke jenuM pANI zeraDInA rasa jevA svAdavALuM che. 'appegaiyAo amayarasasamarasodAo' DeMTalA nAzayeo mevA che nenu pAegI amRtanA rasa vA svAhavANu che. 'apegaiyAo pagatIe udgaraseNaM pannattAo' DeTalAI nAzayI svabhAvathIna potAnA urasathI yuData che. 'pAsAiyAo4' A badhA jalAzayeA prAsAdIya darzanIya che. abhirUpa che, ane pratirUpa che. yA prAsAhi vigere pahono artha pahelA hevAmAM bhAvI gayesa che. 'tAsi - NaM khur3iyANaM vApINaM jAva vilapaMtiyANaM tattha tatha dese tahiM tarhi vahave tisovANapaDivagA paNNattA' se nAnI nAnI vAvanA upavAjA yAvat puNDariziyeo thI laIne mila pa"kitA ane kUvAonA e e pradezamAM e e sthAnAmAM
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.54 vanapaMNDagata pApyAdInAM varNanama 13 trayANAM sopAnAnAM samAhArasnisopAnaM tAni ca tAni pratirUpakANi ceti trisopAnapratirUpakANi kathitAni vizeSaNasya paranipAtaH prAkRtatvAt / 'tesi NaM tisovANapaDirUbagANaM teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAm 'ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ayaM vakSyamANaH etAvadrUpa:-anupadaM vakSyamANasvarUpo varNAvAso varNakanivezaH prajJapta:-kathitaH, 'taM jahA' tadyathA-'vairAmayAnemA' vanimayA:vajaratnamayA nemAH-bhUmeradhobhAgapradezAH 'riTThamayA paiTANA' riSTamayAni-riSTaratnamayAni pratiSThAnAni trisopAnamUlapAdAH, 'veruliyAmayA khaMbhA' vaiDUryaratnamayAH stambhAH, 'suvaNNaruppamayA phalagA' suvarNarUpyamayAni phalakAni trisopAnAGkabhUtAni, 'vairAmayA saMdhI' vanaratnamayAH sandhayaH phalakadvayApAntarAlapradezAH 'lohitakkhamaIo sUIo' lohitAkSamadhyaH sUcyaH phalakadvayasambandha vidhanAbhAvahetukapAdukAsthApanIyAH, 'NANAmaNimayA abalaMvaNA' nAnAmaNimayA avalaMbanAH, pAna pratirUpaka arthAt viziSTa trisopAna kahe gaye haiM pratispakazabda kA vaha viziSTa rUpa artha hai aisI tIna tIna sIDiyAM unavApI Adi jalAzayoM ke upara caDhane ke liye hai 'tesiNaM' tisogaNapaDirUvagANaM ayameyAkhve vaNNAvAle paNNatte' una trisopAna pratirUpakoM kA varNa nyAsa varNa prakAra isa prakAra se hai-'taM jahA jaise-'cairAmayA nemA' inakA mUla bhAga-jaDa vaja ratnakA banA huA hai, 'rihA mayA pahANA' inake mUlapAda riSTa ratna ke bane hue hai 'veruliyAmayA khaMbhA' inake stambha vaiDUrya ratnake bane hue hai 'suvaNNaruppamayA phalagA' suvarNa aura rUpya-cAMdI ke inake phalaka pahiyAM hai 'vairAmayA saMdhI' ina paTiyoM kI saMghiyAM vajra ratna kI hai 'lohitakkhamaIo suIo lohitAkSaratnamaya inakI sUciyAM hai donoM paTiyoM ko Apasa meM juDArakhane ke liye pAdakA aneka tripAna pratirUpaka arthAta vizeSa prakAranA tripAna kahevAmAM Avela che che, pratirUpaka zabdane e vizeSa prakArane artha che. arthAt traNa traNa nisarajiyo pApa vigere sAzayAmA 52 yA bhATe rAme che. 'tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' se risApAna prati35onu paNuna mAzate cha. 'taM jahA gaI 'vaigamayA nemA' meno bhUNa mA-bhUganI pradeza 100 2tnano mAnesa cha. 'ridvAmayA paiTThANA' senA bhUpA Ti2tnanA mane cha. 'veruliyAmayA khaMbhA' senA stana vaiDUrya ratnanA manesA che. 'suvaNNa ruppamayAphalagA' sonA mane yahIna tena584 hetai pATiyA cha. 'vairAmayAsaMdhI' meM pATiyAsAno sadhI mA 10028nane maneso cha. 'lohitakkhamaio sUio' moDitAkSa ranamaya enI sUci che. ane pATiyAone paraspara joDi rAkhavAvALA sAMdhAM
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 jIvAmigamasUtre abalamvyante iti avalambanAH, avataratAmuttaratAM cAvalambane hetubhUtAH avalambanavAhAto vinirgatAH kecidavayavAH / 'avalaMbaNavAhAo' avalambanavAhA api nAnAmaNimayA jJAtavyAH trisopAnapratirUpakANAm ubhayorubhayoH pArcayoravalambanAzrayabhUtA bhittayo'valambanavAhAH procyante // 'tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM' tepAM khalu trisopAnapratirUpakANAm 'purao patteyaM patteyaM noraNA pannattA' purata:-agre pratyekaM pratyekaM toraNAni prajJaptAni kathitAnIti / 'te NaM toraNA' tAni khalu toraNAni 'NANAmaNimayakhaMbhemu uvaNiviTThasaNNiviTThA' nAnAmaNimayepu stambheSa upaniviSTAni-samIpyena sthitAni, tAni ca kadAciccalAni syurata-Aha-saMniviSTAni-samyagnizcalatayA avasthAnaparihAreNa nivike sthAnApanna-kIloM ke jaisI sUciyAM hai 'NANAmaNimayA avalaMbaNA' inake upara caDhane utarane ke liye jo AjU bAjU meM lambe lambe daMDe ke jaise avalampana lage hue hai ve avalambana yahAM nAnAmaNiyoM ke bane hue hai inakA pakaDa kara hI caDhane vAle aura utaranevAle inake upara Dhate hai, aura upara se nIce utarate hai / 'avalaMbaNabAhAo' avacalambaNavAhA bhI aneka maNiyoM ke bane hue hai| avalambana jinake sahAre para rahatA hai aisI donoM tarapha kI jo bhittiyAM hai unakA nAma avalambanacAhA hai 'tesi tisovANapaDisvagANaM' una pratirUpaka trisopAnoM ke 'purao' Age 'pattatha patteya' pratyeka pratyeka alaga 2 --'toraNA pannattA' toraNa kahe gaye haiN| 'te NaM toraNA' ye toraNa 'NANAmaNimayakhabhelu upaNiciThThasaNNiviThThA' aneka maNiyoM ke bane hue bhoM ke Upara pAsa me hI sthita hai aura majabUtI ke sAtha ThIka nA sthAnApanna sAmevI sUthiyo ya che. 'NANAmaNimayA avalaMbaNA' tanI upara caDavA utaravA mATe Aju bAjumAM zariyAonA jevA avalaMbana lAgelA che. te avala bane tyAM aneka prakAranA maNiyAthI banelA che. tene pakaDIne ja ynaaraaye| mane tnaaraay| tenA 52 De utare che.'avalaMbaNa vAhAo' ma laMbana vAhApaNa aneka prakAranA maNinI banela che. avalaMbana jenA AdhAre rahe che, evI bane bAjunI je bhIte che, tenuM nAma cAvalambana vAhA kahepaay che. 'tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM' ko prati354 visApAnInA 'purao' mAga patteyaM patteyaM' 43 424 25AN AAL 'toraNA pannattA' tornn| DAya che. te Na toraNA' se tAraNa 'gANA maNimayakhaMbhesu upaNiviTTha saMnividvA' bhane maNinA banela thAMbhalAonI upara pAMseja sthira rahelA che. ane majabUti hI yogya sthAna 52 nivAzita cha. 'vivaha muttarovaiyA' tama mAne 54AnI
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyadyotikA TokA pra.3 7.3 sU.54 vanapaNDagata vApyAdInAM varNanam 15 / STAnIti nAnAmaNimayastambheSu upaniviSTasanniviSTAni, 'vivihamuttatarovaiyA' 'vividhamuktAntaropacitAni, vividhA-vividhavicchittikalitAmuktA-muktAphalAni antarA zabdo'tra vIpsAmapekSate tena antareti antarA2 madhye2 upacitA Aro* pitA yatra tAni vividhamuktAntaropacitAni, 'vivihatArAkhvociyA' vividhatArArUpopacitAni, vividhairanekaprakArakaistArArUpairupacitAni toraNeSu zobhAtizayArtha tArakA baddhayante iti lokaprasiddhiriti / 'IhAmiyausamaturagaNaramagaravihagavAlagakiNNararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya paumalayabhatticittA' IhAmRgavRSabhaturaMga naramakaravihagavyAlakinnararurusarabhakuJjaravanalatApamalatAbhakticitrANi, tatra IhA mRgAdi padmalatAntAnAM bhaktyA-vicchittyA citra-vicitramAlekho yeSu tAni tathA, tathA-'khaMbhuggayavairaveiyAparigayAbhirAmA' stambhodgatavajravedikAparigatAbhirAmANi, stambhogatAbhiH-stambhoparivartinIbhirvanaratnamayIbhirvedikAbhiH parigatAni santi yAni abhirAmANi-sundarANi tAni tathA, tathA-'vijAharajamalajuyalajaMtajuttAviva' vidyAdharayamalayugalayantrayuktAnIva, vidyAdharayoyadyamalaMsthAna para niviSTa hai 'viviha muttaMtarovaiyA' inameM aneka prakAra kI racAnAoM se yukta bIca bIca meM muktAmaNilage hue hai| 'viviha tArAkhvovaciyA vividha aneka prakAra ke tArArUpoM se ye toraNa upacita -khacita-hai zobhA ke nimitta toraNoM meM tArakAeM lagAi jAtI hai yaha vAta loka me bhI dekhI jAtI hai 'ihAmiya usama-turaga-Nara-magara -vihaga-vAlaga-kipaNara-ruru-sarabha-camara kuMjara vaNalaya-paumalayabhatticittA' IhAmRga-vRka-vRSabha-vaila-turaga-ghor3A-nara-manuSya, sakara -vihaga-pakSI-vyAla-zvApada-bhujaga,-kinnara, ruru, mRga, sarabha-aSTA pada kuJjara hAthI, vanalatA evaM padmalatA ina saba ke una toraNoM meM citra bane huye hai 'khaMbhuggayavairavejhyA parigayAbhirAmA' ina toraNoM ke stambhoM ke Upara vajramayIvedikAeM hai isa kAraNa ye toraNa bahuta hI 2yanAmAthI yuti kyamA kyamA motiyo dAgesA che. 'viviha tArArUbovaciyA' aneka prakAranA tArA rUpathI e toraNe racelA che. zebhAne mATe tAraNomAM tArAcyA sAvadhAmA mAve che. m| mAmata se prasiddha che. 'ihAmiya usama turagaNaramagaravihagavAlagakiNNara ruru sarabha camara kuMjara vaNalaya paumalaya bhttivistA" IhAmRga vRka vRSabha baLada turaga ghoDA bhujaga sarpa kinnara rUpha mRga sarabha aSTApada kuMjara hAthI vanalatA ane padmalatA A badhAnA e teraNamAM yitra thisA-manAsA che. 'khaMbhuggaya vairaveiyA parigayAbhirAmA' mA tArAnA thAMbhalAo upara vajImayI vedikAo che. tethI e teraNe ghaNaja suMdara lAge
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ jInAbhigamasUtra samazreNIkaM yugalaM-dvandvaM teSAM yantrANi tairyuktAnIva toraNAnIti sambandhaH, 'accisahassamAlaNIyA' aciHsahasramAlanIyAni, arcipAM sahasra mAlanIyAniparivAraNIyAni, ayamarthaH-evaM nAma prabhAsamudAyopetAni yenetyaM saMbhAvyate yathA nUnametAni na svAbhAvikaprabhA samudAyopetAni kintu viziSTavidyAzaktimatpurupavizepa prapaJcayuktAnIvAbhAnti tAni toraNAni, 'rUvagasahassakaliyA' rUpakasahasrakalitAni rUpakANAM sahasrANi taiH kalitAni yuktAni, iti / 'bhisamANA' dIpyamAnAni 'bhibbhisamANA'atizayena dIpyamAnAni toraNAni 'cavakhulloyaNalesA' cakSuloMkanale sAni, cakSuH netraM lokane-avalokane lisatIva-darzanIyasvAtizayataH zliSyatIva yatra tAni cakSulokanalesAni 'suhaphAsA' sukhaparzAnisundara lagate hai 'vijjAhara jamala juyalajaMtajuttAviva accisahassamAlaNIyA' inake Upara samaNi meM vidyAdharoM ke yugaloM ke citra bane hue hai tathA ye toraNa svAbhAvika prabhAsamudAya se yukta hai tAtparya isa kathana kA aisA hai ki yadyapi ye toraNa isa prakAra se prabhAsamudAya se yukta hai ki jisase aisI saMbhAvanA hotI hai ye svAbhAvika prabhAsamudAya se yukta nahIM hai kintu viziSTa vidyAzakti zAlI puruSavizeSa ke prapaJca se yukta ho rahe hai 'rUvagasahassakaliyA' rUpaka sahasroM se-saikaDoM nAnA prakAra ke citroM se-ye toraNa yukta hai 'bhisalANA' apanI prabhA se cAroM ora camakIle bane hue hai 'bhinbhisamANA' aura ye isa prakAra se viziSTarUpa meM camakIle bane hue haiM ki jisase ye 'cakkhulloyaNalesA' dekhane para mAnoM donoM netroM ko AliGgana sA karate hoM unase cipakane se hI ina AtmAoMkA 'suhaphAsA' sparza sukha hai 'sassirIyarUvA' pasAiyA 4 // cha. 'vijjAharajamalajuyalajaMtajuttA viva accisahassamAlaNIyA' tenA 52 sbhzreNImAM vidyAranA yugalenA citra banelA che. tathA e tAraNe svAbhAvika prabhA samudAyathI yukata che. A kathananuM tAtparya evuM che ke jo ke A taraNe evA prakAranI prajA samudAyathI yukta nathI. paraMtu viziSTa vidyAzakitazALI 535 vizeSanA apayathA yuta 27 28 che. 'rUvagasahassa kaliyA' 354 sahasrothI arthAt 4ii ane prAyana yitrothI ye taarnn| yu4ta cha. 'bhisamANA' potAnI pramAthI thAre ta25 amarita manesA che. 'vibhimamANA' the yA pAtAnI pramAthI yamati manesA cha renAthI se 'cakkhulloyaNalesA' tena diar jANe te banne netrone AliMgana ApatA na hoya tema jANe temAM caTi jAye 2. me taane| 25za 'muhaphAsA' subhaI cha. 'sassirIya rUvA, pAsAiyA4'
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 17 mukhadasparzayuktAni, 'sassirIyarUvA' sazrIkarUpANi, sazrIkANi sazobhAkAni rUpANi yatra tAni, tathA-'pAsAdIyA4' prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi etatpadacatuSTayasyArthaH prAgvat / 'tesiNaM toraNANaM uvari' teSAM khalu toraNAnAmupari-UryabhAge 'vahave aTThamaMgalagA pannattA' bahuni aSTASTamaGgalakAni prajJaptAni kathitAni kAni tAni aSTASTamaGgalakAni tatrAha- 'taM jahA' ityAdi, 'taM jahA' tadyathA-'sotthiya-sirivaccha-'zaMdiyAvattavaddhamANa-bhadAsaNakalasamacchaMdappaNA' svastika-zrIvatsa-nandikAvartta-varddhamAnaka-bhadrAsana-kalazamatsya-darpaNAni svastikAdIni khalu apTa aSTa aSTApTasaMkhyAkAni maGgalakAni-maGgalacihAni, ebhiyuktAni tAni toraNAni, iti, etAni svastikAdIni kiM svarUpANi tatrAha-savvarayaNAmayA' sarva ratnamayAni tAni svastikAdIni aSTASTamaGgalAnIti / kathaM bhUtAni tatrAha-'acchA saNhA jAva paDirUvA' acchAni yAvatpratirUpANi arthaH prAgvat / 'tesi NaM toraNANaM uppi' dekhane vAloM ko inakA rUpa bahuta hI suhAvanA lagatA hai ataH ye sazrIka rUpa vAle haiM ye toraNa prAsAdIya darzanIya abhirUpa aura pratirUpa ina cAra vizeSaNoMvAle haiM ina vizeSaNoM kA artha jagaha jagaha likhA jA cUkA hai 'tesiNaM toraNANaM uri bahave aTTha maMgalagApaNNattA' ina toraNoM ke Upara aneka ATha ATha maMgala dravya kahe gaye hai 'sotthiya, sirivaccha, zaMdiyAvattavadramANa, bhaddAsaNa, kalasamacchadappaNA una ATha maMgala dravyoM ke ye nAma hai-svastika 1, zrIvatsara, naMdikAvartta 3, varddhamAna 4, bhadrAsana 5, kalaza 6, matsya 7, aura darpaNa ye 8, saba ATha maMgala dravya "savvarayaNAmayA acchA saNhA, jAva, paDirUvA' sarvAtmanA ratnamaya hai AkAza aura sphaTika maNi ke jenArAone enuM rUpa ghaNuM ja sahAmaNuM lAge che. tethI te sazrIka rUpavALA che. e teraNe prAsAdIya, darzanIya, abhirUpa, ane pratirUpa, A cAre vizeSaNane artha aneka sthaLe AvI gayela che tethI te tyAMthI samajI levo. 'tesiM NaM toraNANaM uvari bahave advamaMgalagA pattA ' ye toraNanI 52 mane 241 2418 bhara dr0ye| vAmAM mAvesa che. 'sosthiya sirivaccha gaMdiyAvatta vaDamANa bhaddAsaNa kalasa, maccha dappaNA' se 2mA bhI dravyonA naam| A pramANe che.-svastika 1 zrIvatsa 2 naMdikAvata 3 vaddhamAna 4 bhadrAsana 5, 416, matsya 7 mane 65 8 2mA 2mA mldrvy| 'savvarayaNAmayA acchA saNhA jAva paDirUvA' sAre ratnabhaya che. 2412 2mane bhaNiyonI ma svaccha che. glaphaNuM cAvat pratirUpa che, RNathI pratirUpa sudhInA A padanI jI03
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre tepAM khalu toraNAnAmupari-UrdhvamAge 'vahave kiNhacAmarajjhayA' vahavaH-aneke : kRSNAcAmaraiyuktA dhvajA storaNAnAmuparibhAge vidyante tathA-'nIlacAmarajjhayA' vahavo nIlacAmarairyukta dhvajA vidyante tathA-'lohiyacAmarajjhayA' vahavo lohitacAmaradhvajA vidyante, tathA 'hAriddacAmarajhayA' hAridracAmara dhvajAH, pItavarNadhvajA ityarthaH 'sukillacAmarajjhayA' zuklavarNopetacAmarayuktAdhvajAH santi, te ca 'acchA' acchAH sphaTikavadati zubhrAH 'saNhA' ulakSNapudgalaskandhanirmitAH 'rUppapaTTA' rUpyapaTTAH, rUpyaM rajataM tanmayAH vajradaNDasyoparipaTTA yeSAM te rUpyapaTTA dhvajAH 'vairadaMDA' vajradaNDAH, vano-vajraratnamayo daNDo rUpyapaTTamadhyavartI yeSAM te vajradaNDAH, 'jalayAmalagaMdhiyA' jalajAmalagandhikAH, jalAjjAtaM-samudbhUtaM jalajaM-kamalaM tepAmiva jalajakusumAnAM padmAdInAmiva amalonirmalo yo gandhaH-surabhigandhaH sa vidyate yepAM te tathA, ataeva "surammA' jaile svaccha hai zlakSNa yAvat pratirUpa hai / zlakSNa Adi pratirUpaparyanta ke ina padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai 'tesiNaM toraNANaM uppi vahave kiNhacAmarajjhayA' una toraNoM ke urvabhAga meM aneka kRSNakAntivAle cAmaroM se yukta dhvajAeM hai 'nIla cAmarajjhayA' nIlavarNavAle cAmaroM se yukta dhvajAeM hai 'lohiya cAmarajjhayA' lohita lAlavarNavAle cAmaroM se yukta dhvajAeM hai 'hAriddacAmarajjhayA' hAridravarNa ke pIlevarNa ke cAmaroM se yukta dhvajAeM hai "sukkillacAmarajjhayA' zuklavarNa ke cAmaroM se yukta dhvajAeM hai / 'acchA saNhA rUppapaTTAvaDara daMDA jalayAmalagaMdhiyA suruvA pAsADyA 4' ye saba dhvajAeM accha svaccha hai- AkAza aura sphaTikamaNi ke samAna ati zubhra hai zlakSNa cikanI hai vajradaNDa ke upara meM inake pada cAMdI ke bane hue hai 'vaira daMDA' inake daNDavajraratna ke bane hue haiM inakA gaMdha jalaja-kamala ke vyAya pAhatAM vAmAM mApI gaye cha. 'tesi NaM toraNANaM uppiM bahave kinnhcAranavA e tAraNonA uparanA bhAgamAM aneka kRSNa kAMtivALA cAmarethI yuta tAche 'lohiyacAgarajmayA' sAta paayaabh| yuta dhantamA che. 'hAriha cAgarajjayA' pIvANA yAmazavAjI pantavya che. 'sukillacAmarajjhayA' sada va vA yAbharAyI yuTata dhanto cha. 'acchA saNhA rUpapaTTA vairadaMDA jalayAmalAviyA mukhyA pAsAiyA4' mA madhI yA accha svaccha che. mAza ane sphaTika maNi sarakhI atya ta zveta che. glaNa cIkaNI che. vajadaMDanI upara senA 56 yahinA manesA che. 'vairaDA' senA 9 % 2tnn| anesa che. enI gaMdha jalaja-kamalanA gaMdha jevI che. ethI ja e suramya che manahara che. 'suruvA' genu 35 zreSTha che. mane se prAsAhIya vigaire vizeSaNathI yuta che.
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 3A pramaiyadyotikA TIkA pra. 3 u 3 sU.54 vanapaNDagata vApyAdInAM varNanam 19 suramyAH-atIvaramaNIyAH 'murUvA' surUpAH-sundarAkArAH 'pAsAiyA' prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAste dhvajAstoraNAzritA vidyante iti // - 'tesi NaM toraNANaM uppi' teSAM khalu anantarakathitAnAM toraNAnAmupari UrdhvabhAge 'vahave chattAicchattA' vahani-anekAni chatrAtichatrANi chatrAt lokaprasiddhAt ekasaMkhyAt atizAyIni dvisaMkhyakAni trisaMkhyakAni vA yAni tAni chatrAticchatrANi 'paDAgAipaDAgA' patAkAtipatAkAH vadvyaH patAkAbhyo lokaprasiddhAbhyaH atizAyinyo dIrghatvena vistAreNa ca yAH patAkAstAH patAkAtipatAkAH, 'paMTAjuyalA' vahani ghaNTAyugalAni, 'cAmarajuyalA' bahUni cAmarayugalAni 'uppalahatthayA jAva sayasahastapattahatthagA' utpalahastakA:-utpalAkhyajalajakusumasamUhavizepAH, hastakazabdo'trasamUhavAcakA, yAvatpadena etepAM saMgrahaH vahavaH padmahastakAH, bahavo nalinahastakA bahavaH subhagahastakAH, bahavaH saugandhika hastakAH, bahavaH puNDarIkahastakAH vahavaH zatapatrahastakAH, bahavaH shsrptrhstkaaH| gandha jaisA hai ata eva ye suramya-manohara hai 'suruvA' inakA rUpa zreSTha hai aura ye prAsAdIya Adi 4 vizeSaNoM se yukta hai| 'tesi NaM toraNANaM uppi ina toraNoM ke upara-'vahave chattAi chattApaDAgAipaDAgA ghaMTAjuyalA cAmarajuyalA uppalahatthayA jAva sayasahassapattahatthagA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' aneka chatrAti chatra hai-eka chatrake upara dUsarA chatra, dUsare chatra ke Upara tIsarA chatra isa rUpa se haiM aneka patAkAti patAkAe~ haiM-eka patAkA ke upara dUsarI patAkA, dUsarI patAkA ke upara tIsarI patAkA isa taraha se haiM, aneka ghaMTAyugala hai aneka cAmara yugala hai aneka utpalahastaka hai-samUha kA nAma hastaka hai yahAM prathama yAvatpada se 'aneka nalina hastaka haiM aneka subhagahastaka haiM / aneka saugaMdhika hastaka haiM, 'tesiM NaM toraNANaM upi' ko tAranI 52 'vahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaMTAjUyalA uppalahatthayA jAva sayasaharasapattahatthagA savvarayaNAmathA acchA nA dila aneka chatrAti chatra che. eka chatranI upara bIju chatra bIjA chatranI upara trIjuM chatra A rIte che. aneka patAkAtipatAkA che. eka patAkAnI upara bIjI patAkA bIjI patAkAnI upara trIjI patAkA A rIte rahela che. aneka ghaMTA cugale che. aneka cAmara yugale che. aneka utpala hastaka-samUha che. hastakane artha samUha e pramANe che. ahIyAM pahelA yAva5dathI aneka nalina hastaka che. aneka subhaga hastake che. aneka saugaMdhika hastaka che. aneka paMDarika
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jIvAbhigamasUtre 20 pajhAdi padAni pUrva vyAkhyAtAni, sarvecaite chatrAticchatrAdi sahasrapatrahastakAntAH, 'savvarayaNAmayA sarvaratnamayAH niravazeSatayA ratnamayAH, tathA-'acchA jAva paDirUvA' acchA yAvatpratirUpAH acchAdivizeSaNAni vyAkhyAtapUrvANi, 'tAsiNaM khuDiyANaM vAvINaM jAva vilapaMtiyANaM' tAsAM khalu kSullikAnAM vApInAM yAvad vilapaMkInAM puSkariNIto vilapaMkti paryantAnAmapAntarAleSu 'tattha tattha dese tahiM tahiM tatra tatra deze tasyaiva dezasya tatra tatraikadeze, pradezakabhAge ityarthaH 'vahaveuppAyapavyayA' vahavo'neke utpAtaparvatAH, yatrAgatya bahavo vAnavyantaradevA devyazca vicitrakrIDAnimittaM vaikriyazarIramAzrayanti, 'Niyai pavvayA' niyatiparvatAH, niyatyA-nayatyena parvatAH niyatiparvatAH sadA bhogyatvenAvasthitAH 'jagaI pacayA' aneka puNDarIka hastaka haiM / aneka zatapatra hastaka haiM aura aneka sahasrapatra hastaka haiM / isa prakAra ke pATha kA saMgraha huA hai ye sava 'savvarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya hai accha AkAza aura sphaTikamaNi ke jaise ati zubhra hai yAvat pratirUpa hai zlakSNAdi padoM kA artha pUrvavat samajhalenAcAhiye 'tAsiNaM khuDDiyANaM vAvINaM jAva vilapaMtiyANa' una choTI choTI vApikAoM ke vila paMktiyoM ke uttara 2 pradezoM meM, pradezoM ke bhI eka eka deza meM bhI bahave uppAyapavvayA' aneka utpAda parvata hai ina para aneka vyantara deva aura deviyAM Akara ke vicitra prakAra ke krIDA karane kI nimitta uttara vaikriya zarIra kI racanA karate haiM isaliye inakA nAma utpAda parvata hai aneka 'Niyai pavyayA' niyati parvata haiM ye vAnavyantaroM ke niyatarUpa se sadA bhogya me Ane vAle hone se inako niyati parvata kahate haiM 'jagaIpavvayA aneka hastaka che. aneka zatapatra hastaka che. ane aneka sahastrapatra hastaka che. A prA2na pAna saya thayesa cha. 2 mA smuu| 'sabbarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya che. accha AkAza ane sphaTika maNi pramANe atyaMta zveta che. yAva(prti35 che. sa vigere pahonA atha pUrva pramANe sama sevA. 'tAsiNaM khuDDiyANaM vAvINaM jAba vilapaMtiyANa' se nAnI nAnI pAThiyonI jisa 5tiyAnA uttara uttara pradezamA prdeshaan| paY me se dezamA 54 'bahave uppAyapavyayA' mane pAta 5 to cha. tenA 52 mine4 vyanta2 he| bhane devi AvIne vicitra prakAranI krIDA karavA mATe uttara vaikriya zarIranI racanA 42 che. tethI tenu nA -pAta 5'ta cha. "NiyaipavyayA' mane niyati pata che. A parvate vAtavyantanA bhegyatarike upayogamAM AvanAra hovAthI tene niyati ta 49 che. 'jagatI pavvayA' bhane tI ta cha. 'dArupavyayA'
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU 54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 21 jagatIparvatAH parvatavizeSAH, 'dArupavyayA' dAruparvatAH, dArunirmApitA iva parvatA dAruparvatAH'dagamaMDavagA' dakamaNDapakAH, sphaTikanirmApitamaNDapakA ityarthaH, 'dagamaMcagA' dakamaJcakAH sphaTikamaJcakA ityarthaH 'dagamAlagA' dakamAlakAH sphaTikanirmApitA mAlakA ityarthaH 'dagapAsAyagA' dakaprAsAdakAH, ime ca dakamaNDapAdayaH kecit 'usaDA' utsRtA uccA ityarthaH, kecit 'khullA' kSudrA laghIyAMso laghava ityarthaH 'khaDahaDagA' laghava AyatAzca kecaneti 'aMdolagA' andolakAH 'pakkhaMdolagA' pakSyandolakAH, yatra tatrA''gatya AtmAnamandolayanti te andolakAH, "jhUlA' iti lokaprasiddhA, tathA-yatrAgatya pakSiNa Atmanamandolayanti te pakSyandolakAH te ca andolakAH pakSyandolakAzca tasmin vanapaNDe tatratatra pradeze vAnavyantara devadevI krIDAyogyA bahavaH santi / te cotpAtaparvatAdayaH kathaMbhUtAstatrAhajagatI parvata vizeSa hai aneka 'dArupavyayagA' dAru parvata hai dAru lakaDI ke bane hue jaise hone se ye paryaMta dAru parvata kahe gaye haiM 'dagamaMDavagA' aneka dakamaMDapaka hai| sphaTika maNi se racita maMDapa hai 'dagamaMcagA' sphaTika maNike bane hue bhaMca hai 'dakamAlagA' aneka sATila maNi ke bane hue prAsAdaka-mahala-bhavana hai ina dakamaNDapAdikoM meM se kitaneka 'UsaDA' UMce hai kitaneka 'khuDDA' choTe hai 'khaDahaDagA' aura kitaneka laghu aura Ayata-lave hai 'aMdolagA pakkhaMdolagA samvarayaNAmayA' inameM kitaneka maMDapAdika to andolakarUpa haiM aura kitaneka pakSyandolakarUpa hai jahAM para Akara ke deva deviyAM apane Apako jhulAtI hai arthAt julatI hai-unakA nAma andolaka hai| aura jahAM para Akara ke pakSI jhUlate hai ve pakSyAndolaka hai| aise Andolaka aura pakSyAndolaka usa vanakhaNDa meM jagaha jagaha para bahuta hai| ye saba vyattaradeva aura dArU parvata che. eTaleke lAkaDAnA banelA jevA hovAthI e parvata dArU parvata upAya cha 'dagamaMDavagA' mane 64 mapI cha. meTale Ti4 mAthI zyesa pati cha. 'dagamaMcagA' Ti4 mANunA manApAma mAveda bhayo cha. 'dkgaa4nA aneka sphaTika maNinA banAvela prAsAda-mahele che. A daka maMDapAdimAMthI 4sA 'UsaDA' yA cha. TA4 'khuDDA' nAnA . 'khaDahaDagA' bhane sA nAnA mane Ayata-ein cha. 'aMdolagA pakkha dolagA savvarayaNAmayA' asA maMDapa vigere te alaka rUpa che. ane keTalAka pazcaMdelaka rUpa che. jyAM AgaLa deva deviye AvIne pite pitAne julAve che. arthAt pite jhulA khAya che, tene Andolaka kahevAmAM Ave che. ane jyAM AgaLa pakSio AvIne le che te pakyAlaka kahevAya che. evA alaka ane padyAlaka e vana
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAH sarvAtmanAH ratnamayAH, 'acchA jAva paDirUyA' acchA yaavtprtiruupaaH| 'tesiM NaM uppAyapavyaesu jAva pakgvaMdolaesu' teSu khalu utpAtaparvateSu yAvat pakSyandolakepu yAvatpadena niyati parvatAdInAM saMgrahaH / teSu 'vahave haMsAsaNAI bahUni haMsAsanAni, tatra yepAmAsanAnAmadhobhAge haMsA vyavasthitAH, yathA siMhAsane siMhAH tAni haMsAsanAni 'koMcAsaNAI' kroJcAsanAni yepAmAsanAnAmadhaH krozcA:-pakSivizeSA vyavasthitAstAni krozcAsanAni evam'garulAsaNAI' garuDAsanAnyapi jJAtavyAni, 'uNNayAsaNAI unnatAsanAniuccAsanAni 'paNayAsaNAI praNatAsanAni-prakarpaNa natAni yAni AsanAni tAni praNatAsanAni, 'dIhAsaNAI' dIrghAsanAni dIrghANi AsanAnItyarthaH 'bhadAsaNAI deviyoM ke krIDAyogya sthAna hai / ye utpAda parvatAdika 'savyarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya hai 'acchA jAva paDisvA' AkAza aura sphaTika maNi ke jaise ye saba ati zubhra hai tathA zlakSNa Adi vize. SaNoMvAle hai 'tesuNaM uppAyapavvatesu jAva pakvaMdolesu vave haMsAsaNAI ko cAsaNAiM garulAsaNAI' utpAdaparvatoM se lekara pakSyAndolanataka ke ina savoM para aneka haMsAsana hai-siMhAsana meM jaise adho bhAga me citritasiMha vyavasthita hote haiM usI prakAra se jina siMhAsanoM ke adho bhAga meM haMsa citrita hote haiM ve haMsAsana hai aise haMsAsana yahAM aneka hai isI prakAra aneka krocAsana hai aneka garuDAsana hai 'uNNayAsaNAI' aneka unnatAsana UMce 2 Asana hai aneka 'dIhAsaNAI dIrgha lamve 2 Asana hai aura ye zayyArUpa meM haiM "bhaddAsaNAI khaMDamAM sthaLe sthaLe ghaNuM che. e badhA vyaktara deva ane deviyene kIDA karavAne yogyasthAnI cha. 2. pAta pati vigaire 'savyarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya cha. 'acchA jAva paDirUvA' mA bhane 2544 mazinA pA se adhA pAra zubha-zveta cha. tathA 6Y vigaire vishessnne| pAya che. 'tesu NaM upAyapavyaesu jAva pakkhaMdolesu vahave haMsAsaNAI koMcAsaNAI garulAsaNAI' pA4 parvatA thI AraMbhIne pazyAlika sudhInA A badhAja parvata upara aneka haMsAsane che, siMhAsanamAM jema nIcenA bhAgamAM citrelA siMha hoya che, e ja rIte A siMhAsanenI nIcenA bhAgamAM haMse citrelA hoya che. tene haMsAsana kahevAya che. evA aneka haMsAsane e parvata para che. eja rIte kacAsane cha. ane 131sanA che. 'uNNayAsaNAI' mane 4 janatAsana. yA yA bhaasne| cha. bhane'dIhAsaNAI' hI eium ein mAsanA cha. mana te zayyA yA hAya cha, 'bhaddAsaNAI' mane madrAsanA cha. nI niiyn| ma pI.
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 23 bhadrAsanAni, yeSAmadhobhAge pIThikA bandho bhavati tAni 'pakkhAsaNAI' pakSyAsanAni, yeSAmadhobhAge nAnAsvarUpAH pakSiNo vyavasthitAstAni pakSyAsanAni, evam-'magarAsaNAI makarAsanAni, makarAkArAsanAni 'usabhAsaNAI' vRSabhAsanAni 'sIhAsaNAI' siMhAsanAni 'paumAsaNAI' padmAsanAni padmAkArANi AsanAni 'disAsovatthiyAsaNAI' dikUsauvastikAsanAni, yepAmAsanAnAmadhobhAge diksauvastikAAlikhitAH rAnti tAni tathAbhUtAni, atra yathAkramamAsanAnAM saMgrAhikA saMgrahaNI gAthA-- 'haMse koMce garule, uNNaya paNae ya dIha bhaddeya / pakkhe mayare usahe, sIhadisA sotthi vArasame // 1 // / haMsaH kroJco garuDa unnataH praNato dI? bhadrazca / pakSImakaro vRpabhaH siMho diksauvastiko dvAdazaH / / 1 / / iticchAyA etAni dvAdazasaMkhyAkAni haMsAsanAdIni kathaMbhUtAni tatrAha-savvarayaNAaneka bhadrAsana haiM jinake adhobhAga meM pIThikA bandha hotA hai ve bhadrAsana kahalAte haiM / aneka 'pakkhAsaNAI' pakSyAsana hai isake adhobhAga meM pakSiyoM ke citra bane hue hote haiM aneka 'magarAsaNAI' makarAsana hai aneka 'usabhAsaNAI vRSabhAsana hai, aneka 'sIhAsaNAI' siMhAsana hai aneka 'paumAsaNAI' padmAsana hai aneka 'disAsovatthiyAsaNAI' jina AsanoM ke adhobhAga meM dizA sauvastika Alikhita hote haiM ve Asana dik sauvastika hai yathAkrama se ina AsanoM kI saMgrAhikA gAthA isa prakAra se hai 'haMsa, kauMce1, ityAdi, haMsa1 koMca2, garuDa3, unnata4,praNata5, dIrgha6 bhadra7, pakSI8, makara9, vRSabha, 10, siMha11, dika sauvastika 12cArahavAM, ye sava bAraha Asana 'sacarayaNAmayAI' sarvAtmanA ratnamaya hai 'acchAI' AkAza aura sphaTikamaNi ke samAna DAya cha, te madrAsana upAya cha, mane 'pakkhAsaNAI' pakSyAsanA cha. tenA nAyanA lAmA pkssiyo| yitrI maneA rAya che. mane 'magagasaNAI' m421sn| che. ane'usabhAsaNAI' vRSasAsanI che. mane 'sIhAsaNAI sihAsane cha. bhane 'paumAsaNAI' 5mAsane che. mane 'disAsotthiyAsaNAI' mAsanAnI nIcenA bhAgamAM dizA sauvastika AlekhavAmAM Avela hoya che. e Asana dizA sauvastika che. e AsananA nAme saMgrahIta karIne batAvanArI gAthA mA pramANe cha. 'haMse koMce' tyAsa 1, auya 2, 37 3, unnata 4, prAta 5 dIrgha 6, bhadra 7 pakSI 8 makara 9vRSabha 10 siMha 11 ane di sauvastika 12 2mA mAre mAsana 'savarayaNAmayAi' sarpa mAre 2tnamaya che. 'acchAI' mAza
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mayAI" sarvaratnamayAni-sarvAtmanA ratnamayAni-ratnaghaTitAni 'acchAI' acchAni acchAdi pratirUpaparyantaM vizeSaNakadambakaM vyAkhyAtapUrvam / __'tassa Na vaNasaMDassa' tasya khalu vanapaNDasya 'tattha tattha dese' tatra tatra deza 'tahi tahiM tasyaiva dezasya tatra tatraikadeze 'vahave AligharA' vahUni AligRhakANi, tatra Ali:-vanaspativizeSaH tanmayAni gRhakANIti AligRhakANi 'mAligharA' mAlikagRhakANi, mAlivanaspativizeSaH tanmayAni gRhakANi 'kayalIgharA' kadalIgRhakANi-kadalImayAni gRhakANIti liyagharA' latAgRhakANi 'acchaNagharA' acchaNagRhakANi- avasthAnagRhakANi yeSu yadA tadA vA Agatya vahavo. devA devyazca mukhAsanenAvatiSThante iti / 'pecchaNagharA' prekSaNagRhakANi yatrAgatya prekSaNAni vidadhati nirIkSante ca, 'majjaNagharA' sajjanagRhakANi, yatrAatizubhra hai lakSNa Adi pratirUpaparyanta vizeSaNoMvAle haiM ina saya padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai| 'tassa NaM vaNasaMDassa tattha 2 dese tahiM tahiM bahave AligharA' usa banakhaMDa ke una 2 sthAnoM meM aneka AligRha hai AlinAmaka vanaspaniyoM ke gRha hai 'mAligharA' aneka mAlinAmaka vanaspatiyoM ke ghara hai 'kayalIgharA' aneka kadalI keloM ke ghara hai arthAt jina gRho meM AlinAmakavanaspatiyAM hai ve Aligraha hai jina gRhoM me mAlinAmakavanaspati kI pracuratA hai ve mAligRha -hai jina gRhoM ge kadalIke vRkSoM kI pracuratA dikhatI hai ve kadalIgRha hai| 'layadharA' anekalatA pradhAnatAvAle gRha hai 'acchaNadharA, pecchaNagharA, majjaNavarA' aneka avasthAnagRha haiM ye gRha dharmazAlA ke sthAnA panna hote haiM, kyoM ki yadA kadA Akara ke yahAM para vyantara deva deviyAM ane sphaTika maNinI jema atyaMta zubhra che. glapha vigere pratirUpa paryantanA vizepaNe vALA che, A badhAja padanA arthanuM kathana pahelA AvI gayela che. 'tagsa NaM vaNasaDagsa tatya tattha dese tahiM nahiM bahave AligharA' se pana khaMDanA e e sthAnamAM aneka AtigRhe che. eTale ke Ali nAmanI vanaspatinA gRh| che. 'galiyarA' mane mAlidhara bhAsinAmanI panaspatiyAnA / che. 'kayalIdhaga' mane, 44sI gRha-janA gh| che. arthAt re gRDAmA mAlinAmanA vanaspati che te Aligraha che. je gRhamAM mAli nAmanI vanaspatinuM adhipaNuM che te mAlIghara che. je je gRhamAM keLanA vRkSe vizeSa pramANamAM khAya te 44ii gur| che. 'layavarA' bhane ta pradhAnatAvANA aMDA che. 'acchaNayaga, pecchaNagharA, majaNaghara' bhane 2012 // / 2. 2 // / ymzALA jevA hoya che. kemake jyAre tyAre vyaMtara deva ane devi pitAnI
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 25 gatya svecchayA majjanaM snAnaM kurvanti, 'pasAhaNagharagA' prasAdhanagRhakANi, yatrAgatya svaM paraMca prasAdhayanti maNDayantItyarthaH / 'gabbhagharagA' garbhagRhakANi-garbhagRhAkArANi, 'mohaNagharagA' mohanagRhakANi, mohanam-maithunasevA tatprasAdhakAni gRhakANi mohanagRhakANi vAsabhavanAnItyarthaH / 'sAlagharagA' zAlAgRhakANi paTTazAlApradhAnAni gRhakANi 'jAlagharagA' jAlagRhakANi jAlayuktAni gRhakANi 'kusumadharagA' kusumagRhakANi-kusumaprakAropacitAni gRhkaanni| 'cittagharagA' citrahakANi-citrapradhAnAni gRhakANi, 'gaMdhavvagharagA' gandharvagRhakANi-gItanRtyAdhabhyAsayogyAni gandharvagRhakANi, iti, 'AyasaMgharagA' AdarzagRhakANiapanI icchA ke anusAra Ananda se Thaharate haiM aneka prekSaNa gRha hai yahAM Akara ke deva deviyAM aneka prakAra ke' kautukoM ko-kheloM ko dekhate haiM aura aneka prakAra ke kheloM ko svayaM bhI karate haiN| majana gRha hai-aneka snAnagRha hai yahAM para Akara vyantara deva deviyAM svecchA se ,khUba snAna karate haiM / 'pAhaNagharagA' aneka prasAdhanagRha hai-yahAM para Akarake vyantaradevAdika apane ko aura parako vibhUSAoM se vibhU.Sita karate hai 'gambhagharagA' aneka garbhagRha ke AkAra ke ghara hai 'mohaNagharagA' maithuna sevana jahAM para kiyA jAya aise aneka mohana ghara haiM / inheM vAsabhavana bhI kahA jAtA hai 'sAlagharagA' aneka paTTazAlA pradhAna ghara haiM aneka 'jAlagharagA' jAla kta ghara hai| aneka 'kusumagharagA' puSpoM ke samUha se yukta gRha hai| aneka 'cittagharagA. citroM kI pradhAnatAvAle gRha hai 'gaMdhavvagharagA' gIta -nRtya Adi abhyAsa jina meM kiyA jAtA hai aise bhI aneka gaMdharva IcchA pramANe AnaMdapUrvaka tyAM nivAsa kare che. aneka kSiNa gRha che. ahIyAM AvIne deva devi aneka prakAranA khela jove che ane svayaM paNa aneka prakAranA khele kare che. aneka bhajana gRhe che. aneka snAna gRhe che. ahIyAM AvIne vya tara he kyio svecchApUrva4 bhUma snAna 4re che. 'pasAhaNagharagA' bhane prasAdhana gRhe che. ahIMyA AvIne vyaMtara deva deviyo pite ane anyane mAbhUSaNAthI bhUma sArI rIte vibhUSita 42 cha. 'gavbhagharagA' mane manA mA2nA ghaza cha 'mohaNagharA' nyo 2bhAzu-bhaithuna sevana 42vAmA sAve mevA bhane mAnava . mene pAsa32 54 4DevAmAM Ave che. 'sAlagharagA' mane 542NA pradhAna ghre| che. 'jAlagharagA' mane dhre| che. 'kusumagharagA' bhane dhyAnA sAthI yuta gRch| che. 'cittagharagA' mane 2maNIya citrAnI pradhAnatAvA gRh| cha, 'gaMdhavvagharagA' mAne gIta mane nRtya vigerenA rebhA panyAsa jI04
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre AdarzamayAni darpaNamayAni gRhakANItyarthaH / etAni AlikagRhakAdi AdarzagRhakAntAni kathaM bhUtAni, tatrAha-sabarayaNAmayA' sarvaratnamayAni sarvAtmanA ratnanirmApitAnIvAbhAnti, 'acchA' acchAni-sphaTikavadati zubhrANi ityAdIni 'paDirUvA' pratirUpakANi iti paryantAni vizepaNAni vyAkhyAtapUrvANIti / 'temu NaM Aligharaesu jAva AyaMsagharaesu' teSu khalu AlikagRheSu yAvatyAvatpadagrAhyepu AdarzagRhaparyanteSu 'vahuI haMsAsaNAI jAva disAsovatthiyAsaNAI' vahani haMsAsanAni yAvatpadagrAhyANi dizAsauvaritakAsanAni, iti paryantAniAsanAni santi / tAni kIdRzAnItyAha-'sabarayaNAmayAI jAva paDirUbAI' sarvaratnamayAni yAvata-pratirUpANi prAgvata, tassa NaM vaNasaMDarasa' tasya khalu vanapaNDaraya madhye 'tattha2 dese2' tatra tatra deze deze 'tarhi tarhi tasyaiva dezasya tatra tatraikadeze 'vahave jAimaMDavagA' bahavo jAtImaNDapakAH, jAtInAmapuppavizeSaH, 'jUhiyAmaMDavagA' yathivAmaNDapakAH, pRthikA-puppalatAvizeSarupA, gRha hai / 'AyaMsagharagA' aneka darpaNamaya gRha haiN| ye saba 'sadharayaNAmayA' acchA ityAdi pratirUpa paryanta ke vizeSaNoM vAle haiM ina saba padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai| 'tesu NaM Aligharaesu jAva AyaMsagharaesu bahaI haMsAsaNAI jAva disAsobatthiyAsaNAI' ina Alighara se lekara Adarza ghara taka ke samasta gharoM meM alaga alaga rUpa meM aneka haMsAsana se lekara anekadika sauvaritakAsana taka ke Asana hai| 'tassa NaM vaNasaMDarasa tattha 2 dese 2 tahiM tahiM bahave jAimaMDavagA jUhiyAmaMDavagA' usa vanaSaNDa ke bIca meM jagaha 2 para una 2 sthAnoM para aneka jAti maMDapa haicamelI ke puSpoM lade hue maMDapa kula-hai aneka svarNa juhI ke puSpoM se lade hue maMDapa-kuJja hai 'malliyAmaMDapagA' aneka mallikAke maMDapa hai mogharA ke puSpoM se lade hue kuJja hai 'NavagAliyA maMDavagA' nava mallikA ke maMDapa hai 'vAsaMtI maMDa42pAmA mAve sevA gane para gRha che. 'AyasagharagA' mane mAza 65 bhaya zRkhA che. go. 15aa 'savvarayaNAmayA' 527 patyAhiyI prati35 paya-tanA vizeSaNovALA che. A badhA padene artha pahelA kahevAmAM AvI gayela che. 'tesuNaM Aligharagsu jAva Ayasagharaesu bahUI haMsAsaNAiM jAva disAsovatthiyAsaNAI' A AlidarathI AraMbhIne Adarza ghara sudhInA saghaLA gharomAM alaga alaga rUpe aneka haMsAsanathI AraMbhIne aneka dizAsavastikAsana sudhInA Asana che. 'tassa NaM ghaNasaMDarasa tattha tattha dese dese tahiM tahiM bahave jAimaMDavagA jUhiyA maMDavA e vanakhaMDamAM sthaLe sthaLe e e sthAno para aneka jAInA maMDapa che. camelInA puSpathI ladAyelA aneka maMDapa che, aneka senAnI juInA puSpathI
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TokA pra. 3 u. 3 sU.54 vanaSa NDagata vApyAdInAM varNanam 27 'malliyAmaMDabagA' mallikAmaNDapakAH, mallikA'pi puSpalatAvizeSarUpaiva, 'NavamAliyAmaMDavagA' navamAlikAmaNDapakA', 'vAsaMtI maMDavagA' vAsantImaNDapakAH, vAsantIpuSpavizeSarUpA, 'dadhivAsuyA maMDavagA' dadhivAsukAmaNDapakAH, dadhivAsukA nAma vanaspativizeSaH, tanmayAmaNDapakAH, 'sUrillImaMDavagA' sUrillImaNDapakAH sUrillIkila vanaspativizeSastanmayA maNDapakA', 'tavolImaMDavagA' tambUlImaNDapakA : tAmbUlI - nAgavallI tanmayA maNDapakA : 'muddiyAmaMDavagA' mRdvIkA maNDapakAH, mRdvIkA - drAkSA tanmayAmaNDapakAH, 'nAgalayAmaMDabagA' nAgalatAmaNDapakAH nAgo vRkSavizeSaH sa eva latA nAgalatA, ana khalu yasya tiryak tathAvidhA zAkhA prazAkhA na prasRtA sA latetyabhidhIyate, nAgalatAmayamaNDapakAH, 'atimuttamaMDavagA' atimuktakamaNDapakAH, atimuktAbhidho vRkSastanmayA maNDapakAH, 'appheyAmaMr3avagA' aSphoyAmaNDapakA, aSphoyA vanaspativizeSastanmayA maNDapakAH, 'mAluyA maMDavagA' mAlukAmaNDapakAH, mAlukAH ekAsthiphalA vRkSavizepAstadyuktA maNDapakAH, 'sAmalayAmaMDavagA' zyAmalatAmaNDapakAH, zyAmalatA - latAvizeSastanmayA arr' vAsantIlatA ke maMDapa hai 'dadhivAsuyAmaMDavagA' aneka dadhivAsukoM ke maMDapa hai ye dadhivAsuka vanaspativizeSa hai / 'sUrilimaMDavagA' sUrillinAmaka vanaspativizeSa ke maMDapa hai 'tabolI maMDavagA' aneka tAmbUlI - pAnoM kI veloM ke maMDapa hai 'muddiyAmaMDavagA' aneka mRddI kA - drAkSA ke maMDapa hai 'nAgalayAmaMDavagA' aneka nAgalatArUpa vRkSa vizeSa ke maMDapa hai / aneka 'atimuttamaMDavagA' atimuktakalatAoM ke maMDapa hai / aneka 'aSphoyAmaMDavagA' aSphoyA nAmakI vanaspativizeSa ke maMDapa hai / 'mAlayAmaMDavagA' aneka mAlukA maMDapa hai eka guThalI hI jisa phala meM hotI hai usa phala vAle vRkSakA nAma mAlukA hai sahAyesa bhaDayo che. 'malliyA maMDavagA' mane mahilA puSyonI vedanA bhaDayo che, arthAt bhogarAnA puSpothI sahAyesa hune che. 'NavamAliyA maMDavagA' nava bhabsiThAnA bhuthe| che. 'vAsaMtima' DavagA' vAsa MtisatAmanA bhaDayo che. 'dadhivAsuyA maMDavagA' bhane dRdhivAsunA bhayo che. yA dUdhivAsura se me prAranI vanasthatinu N nAma che. 'sUrilli maMDavagA' sUrisI nAmanI vanaspatinA bhaDayo che. taMbolimaMDavagA' ane4 tAMmukhInA-pAnanI veseonA bhaDayo che. 'muddiyAmaMDavagA' mane bhudriSDA-harAmanI vedonA bhaDayo che. 'nAgalayAma' DavagA' bhane nAgasatA nAmanI vanaspatinA bhayo che ne 'atimutta maMDavagA' atimukta batAnA bhaDayo che. 'apphoyA maMDavagA' yA nAbhUnI vanaspati vizeSanA bhaDayo che. 'mAluyA maMDavagA' bhane mAsubhanA bhayo hai. ye goTasI ne imAM 1
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 jIvAmigamasUtra maNDapakAH, ete kIdRzAstatrAha-'NiccaM kusumiyA' nityaM kusumitA:-puSpabhArA vanatA ityarthaH "NiccaM jAva paDirUvA' nityaM yAvat-pratirUpAH, atra yAvatpadena'mauliyA niccaM lavaiyA niccaM thavaiyA niccaM gummiyA niccaM gocchiyA niccaM. jamaliyA niccaM juyaliyA niccaM viNamiyA niccaM paNamiyA niccaM kusumiyamauliyalavaiyathavaiyagummiya gucchiya jamaliya juyaliyaviNamiya paNamiya suvibhatta parimaMjarivaDaMsagadharA savvarayaNAmayA acchA saNhA laNhA ghaTTA maTThA nIrayA nimmalA nippaMkA nikkaMkaDacchAyA sappabhA saujjoyA samarIyA pAsAdIyA darisaNijjA abhirUvA' ityeteSAM saMgrahaH, epAM vyAkhyA padmavaravedikA varNanaprakaraNe drssttvyaa| 'tesu NaM jAtImaMDavaesu' jAva sAmalayA maMDavesu' teSu skhalu jAtImaNDapeSu yAvat zyAmalatAmaNDapepu jAtImaNDapAdArabhya zyAmalatAparyantepu maNDapeSu 'vahave puDhavIsilApaTTagA paNNattA' vahayo'neke pRthivI zilApaTTakAH prajJaptA:-kathitAH 'taM jahA' 'sAmalayA maMDavagA' aneka zyAmalatAoM ke maMDapa haiM ye saba maMDapa 'NiccaM kusumiyA NiccaM jAva paDirUvA' sarvadA puSpoM se yukta rahate hai, yAvat ye pratirUpa taka ke samastavizeSaNoM se yukta haiM yahAM yAvatpada saMgrAhya padoM kA artha isa prakAra hai-ve sarvadA-mukulitapallavita stabakita gulmita gucchita yamalita yugalita vinamita praNamita rahate haiM ina saba vizeSaNoM se yukta hokara sundara racanAyuktaviziSTa maMjarI rUpa avataMsa ziro bhUSaNavAle hai, aura sarvAtmanA ratnamaya hai tathA accha Adi pratirUpatakake vizeSaNoM vAle hai isa savavizeSaNoM kA pUrA pATha aura artha padmavara vedikA kI latAoM ke varNana meM dekha lenA caahiye| 'tesu NaM jAtImaMDavesu jAva sAmalayamaMDavesu' bahave puDhavisilApaTTagA paNNattA' ina jAtI maMDapoM meM yAvat yUthikA maMDapoM se lekara zyAmalatADAya the 30vA vRkSanu nAma bhAna cha. 'sAmalayAmaDavagA' bhane zyAmasatAsAnA bhayo cha. mA adhA bhayo 'NiccaM kusumiyA NiccaM jAva paDirUvA' sarvadA pukhethI yukta rahe che. yAvat e badhA pratirUpa sudhInA saghaLA vizeSa vALA che. ahIM yAvatpadathI saMgraha thayela padano artha A pramANe che. e sarvadA mukulita, pallavita, stabakti, gumita, gucchita, yamalita, yugalita, vinamita, ane prasumita rahe che. A badhAja vizeSaNathI vizeSita banIne suMdara racanAthI yukta viziSTa maMjarIrUpa avataMsaka zirebhUSaNavALA che. ane sarva prakAre ratnamaya che. tathA a7. vigere pratirUpa sudhInA vizeSaNe vALA che. e badhA vizeSaNane purapATha ane saMpUrNa athe pavavara vedikAnI latAsaanaa vanabhAna pA. 'tesu NaM jAtImaMDavesu jAva sAmalayAmaDavesu bahave . puDhavIsilApaTTagA paNNattA' mA jAtiya bhayobhA yAvat yUthi bhayAthI sAdhana
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 29 tadyathA 'haMsAsagasaMThiyA' haMsAsanasaMsthitAH, 'koMcAsaNasaMThiyA' krauJcAsanasaMsthitAH, 'garulAsaNasaMThiyA' garuDAsanasaMsthitAH, 'uNNayAsaNasaMThiyA' unnatAsanasaMsthitAH 'paNayAsaNasaMThiyA' praNatAsanasaMsthiyAH, 'dIhAsaNasaMThiyA' dIrSAsanasaMsthitAH, 'bhadAsaNasaMThiyA' bhadrAsanasaMsthitAH 'pakkhAsaNasaMThiyA' pakSyAsanasaMsthitAH 'magarAsaNasaMThiyA' makarAsanasaMsthitAH 'usabhAsaNasaMThiyA' vRSabhAsanasaMsthitAH, 'sIhAsaNasaMThiyA' siMhAsanasaMsthitAH, 'paumAsaNasaMThiyA' padmAsanasaMsthitAH 'disAsovatthiyAsaNasaMThiyA' diksauvastimaMDapoM paryanta ke maMDapoM meM aneka pRthivI zilApaTTaka kahe gaye haitaM jahA -haMsAsaNa saMThiyA koMcAsaNa saMThiyA, garulAsaNasaMThiyA, uNayAsaNasaMThiyA' inameM kitaneka pRthivI zilApaTTaka aise haiN| jo haMsAsana ke jaise sthita hai kitaneka krocAsana ke samAna sthita hai kitaneka garuDAsana ke samAnasthita hai| kitaneka unnatAsana ke samAna sthita hai kitaneka 'paNayAsaNasaMThiyA' praNatAsana ke samAnasthita hai| 'bhaddAsaNasaMThiyA' kitaneka bhadrAsana ke samAnasthita hai| 'pakkhAsaNasaMThiyA' kitaneka pakSyAsana ke samAnasthita hai| 'magarAsaNasaMThiyA' kitaneka pRthivIzilApaTaka makarAsana ke samAnasthita hai, "usabhAsaNasaMThiyA' * kitaneka vRSabhAsana ke samAnasthita hai| "sIhAsaNasaMThiyA' kitaneka siMhAsana ke jaise sthita hai / 'paumAsaNasaMThiyA' kitaneka padmAsana ke samAnasthita hai| 'dIhAsaNasaMThiyA' kitaneka dIrghAsana ke samAnasthita hai| 'disAsovatthiyAsaNasaMThiyA' aura kitaneka pRthivIM zilApaTTaka zyAmalatA maMDapa sudhInA maMDapamAM aneka pRthvI zilA paddake kahevAmAM Ave1 cha. 'taM jahA haMsAsa gasaMThiyA koMcAsaNasaMThiyA garulAsaNasaMThiyA uNNayAsaNasaMThiyA' temA mA pRthvI zikSA sAsanAnI 21 cha. mana mA kacAsananI jema rahelA che. keTalAka garUDAsananI mAphaka rahelA che. keTalAka unnata sAsananI s2|| 29sA che. 'paNayAsaNasaMThiyA' DeTA prazutAsana samAna rasA cha. 'bhadAsaNasaMThiyA' bhane sA4 madrAsananI sabha sthita cha. 'pakkhAsaNasaMThiyA' TeTasa pakSyAsananI rama sthita cha. 'magarAsaNamaMThiyA' mA pRthvI zikSA paTTI bha42rAsanAnI mA34 mAvelA cha. 'usamAsaNasaMThiyA' yA vRSamAsanAnI bha sthita cha. 'sIhAsaNasaMThiyA' 884 sisonI ma sthita rhe| cha.. 'paumAsaNasaMThiyA' uTasA padmAsanAnI rebha sthita-2sA cha: 'dIhAsaNasaThiyA' sAvIsanAnI mA4 sthit-2|| che. 'disAsovAtthayAsaNasaMThiyA' bhane keTalAka pRthvIzIlA paTTake dizA sovastikAsananI mAphaka sthita rahelA che.
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 jIvAbhigama kAsanasaMsthitA - prajJaptAH, pRthivIzilApaTTakAH / AsanAnAM vyAkhyA pUrvavat / 'tattha bahave varasayaNAsaNa visihasaMThANasaMThiyA pannattA samaNAuso !' he zramaNa he AyuSman tatra - teSu zilApaTTakeSu madhye bahavaH kecana zilApaTTakAH, yAni viziSTa cihnAni viziSTanAmAni ca varANi pradhAnAni zayanAni AsanAni ca tadvat saMsthitA iti varazayanAsanaviziSTasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH kathitA sa | te faaryaar: kIdRzasparzavantaH ? tatrAha - 'AiNagaruyavRraNavaNItatUlaphAsA mayA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' AjinakaM carmamayaM vastram, rUtaM - ' ruI' iti prasiddham, bUra:- vanaspativizeSaH, navanItaM - mrakSaNaM makkhana iti bhASA prasiddham tUla iti-haMsa garbhatUlI, tatsparzavat sukumAlasparzA mRdukAH komalAH sarvaratnamayAH sarvAtmanAH ratnaghaTitA: acchA yAvat pratirUpAH, acchAdi vizeSaNa kadambakaM pUrvavat pUrvoktasvarUpAH zilApaTTakA iti kim ? tatrAha - 'tattha NaM' tatra teSu utpAtaparvatAdi gata haMsAsanAdipu yAvannAnArUpasaMsthAnadiksauvastikAsana ke samAna sthita hai 'tattha bahave varasayaNAsaNavisiTTha saMThANasaMThiyA paNNattA samaNAuso' he zramaNa-AyuSman ! vahAM para una pRthivIzilApakoM meM aneka pRthivIzilApaTaka jitaneviziSTa cinha hai aura jitane viziSTa nAma hai aura bhI jitane prAdhAna zayana aura Asana hai unake samAnasthita hai - unake sparza kisa prakAra kA hotA hai so kahate hai 'AiNNaga rUyabUraNavaNIya tRlaphAsA mauyA savcarayaNAmayA acchA jAva paDikhvA' unakA sparza Ajinaka carmamaya vastra rUI bUravanaspatimakkhana-tUla haMsa tulI inake sparza jaise sukumArakomala pavAle hai sarvAtmanA ratnamaya hai accha yAvat pratirUpa haiM yahAM yAvatpada se 'saNhA zlakSNA' yahAM se lekara pratirUpa paryanta ke 'tattha bahuve varasayaNA saNavisiTThasaMThANasaMThiyA paNNattA samaNAuso' he zrabhazu maayuman tyAM e pRthvIzIlA paTTakAmAM aneka pRthvIzilA paTTakA jeTalA vizeSaprakAranA cinhAvALA cheane jeTalA viziSTa tenA nAmeA che, ane bIjA paNa jeTalA mukhya zayana, Asana vigere che, tenI jema sthita che, tenA sparzI kevA prahArano hoya che te sUtrAra huve batAve che. 'AiNagatyavaraNavaNIya tUlaphAsA mauyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' teno sparza A sn arbhabhaya vastra, abhaja3, pUra nAbhanI vanaspati bhASAzu 'tUlahaMsatulI' tenA sparzI jevA sukumAra kamaLa sparzI tenA che. sarva prakArathI ratnamaya che. 2mancha yAvat prati3ya che. ahIyAM yAvatpathI 'saNhA - RkSaNA' mahIthI sahane pratirUpa sudhInA vizeSaNAnA a pahelAM AvI gayela che te pramANe ahIM
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 2.54 vanapaNDagata vAyAdInAM varNanama 31 , saMsthita pRthivIzilApaTTakeSu khalu 'bahave vANamaMtarA devA devIo ya' bahavo'ne ke vAnavyantarA devA devyazca 'AsayaMti' yathA sukhamAsate-upavizantItyarthaH 'sayaMti zerate-dIrghakAyaprasAraNena vartante natu nidrAM kurvanti, teSu devayonikatayA nidrAyA asaMbhavAditi, 'ciTThati' tiSThanti-UrdhvasthAnena vartante 'NisIdaMti' niSIdanti upavizantItyarthaH, 'tuyamuti' khaparivarttayanti-vAmapArzvataH parAvRtya dakSiNapArvenAvatiSThanti dakSiNapArzvato vA parAvRttya vAmapAdhainAvatiSThanti, 'ramaMti' ramanteratimAbadhnanti, 'lalaMti' lalanti-mana IpsitaM yathA bhavati tathA vartante iti / vizeSaNoM kI vyAkhyA pahale jaisI hI hai| 'tattha NaM bahave vANa maMtarA devA devIoya AsayaMti sayaMti, ciTThati, NisIdaMti, tuyati' ina utpAtaparvata AdikoM para jo haMsAsana Adi Asana hai aura nAnA rUpa saMsthAnavAle jo pRthivI zilApaTTaka hai ina para aneka vAnavyantara deva aura deviyoM kA samUha sukha pUrvaka uThatI vaiThatI hai sotI hai arthAt apane zarIra ko lambA karake leTatI hai nidrA nahI letI hai| kyoM ki devayoni hone se inameM nidrAkA abhAva rahatA hai tathA icchAnusAra khaDe rahate hai icchAnusAra ArAma karate hai icchAnusAra vAma karavaTa ko badalakara dakSiNa karavaTalete haiM aura dakSiNa karavaTa ko vadalakara vAmakaravaTalete haiM isa taraha se vahAM ve vizrAma karate haiM / rati krIDA kiyA karate haiM manake anusAra jaisA karanA cAhate haiM vaisA saba kucha kAryakarate haiM tathA idhara udhara jAne rUpa vinoda se evaM gIta nRtyAdirUpavinoda se apane manako bahalAte rahate haiM 'mohaMti' evaM maithuna sevana sabha sevA. 'tatya NaM bahave vANamatarA devA devIoya AsayaMti, sayaMti, ciTuMti, NisIdati, tuyati' se utpAta vigere pti| 522 sAsana vigaire zAsanA che, te ane aneka prakAranA saMsthAnavALA pRthvIzilA pake che, tenA para aneka vAnavyaMtara jAtInA deva ane deviyone samUha sukha pUrvaka uThe bese che ane sUve che. arthAt pitAnA zarIrane lAMbu karIne suve che. paNa teo uMghatA nathI. kemake teo devani hovAthI teone nidrAne abhAva hoya che. tathA teo IcchApUrvaka ubhA rahe che. IcchAnusAra ArAma kare che. IcchApUrvaka DAbA paDakhAne pheravIne jamaNI bAju kare che. ane jamaNuM paDakhAne badalIne DAbI tarapha pheravIle che. A rIte teo tyAM vizrAma kare che. ratikrIDA kare che. tathA pitAnA mana pramANe je kArya karavA Icche che tevA badhAja kAma kare che. tathA Amatema javA rUpa vineda ane gIta nRtya vigere prakAranA vidathI potAnA bhanana masAlyA 42 cha. 'mohaMti' sane bhaithuna sevana, 42 cha, /
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'kolaMti' krIDanti-yathA sukha mitastato gamanavinodena gItanRtyAdi vinodena vA krIDAM kurvntiiti| 'mohaMti'-maithuna sevante ityevaM prakAreNa 'purAporANANaM' purA-pUrva prAgbhave kRtAnAm ataeva paurANAnAm 'muciNNANaM' sucIrNAnAm viziSTa tathAvidhadharmAnuSThAnaviSayApramAdakaraNakSAntyAdi zubhAcaraNena samupArjitAnAm, tathA'suparikkaMtANaM' suparikrAntAnAm / sakalasattvamaitrI-satyabhApaNaparadravyAnapaharaNasuzIlAdi suparAkramananitAnAm, ata eva 'subhANaM' zubhAnAm iha kizcidazubhaphalamapi mativiparyAsAt zubhaphalamAbhAti tatastAttvika zubhavapratipattyarthamasyaiva paryAyazabdamAha-'kallANANaM' kalyANAnAm tattvatastathAvidhaviziSTaphaladAyinAm athavA-kalyANAnAm-anarthopazamakAriNAm 'kaDANaM kammANaM' kRtAnAM pUrvabhave samAcaritAnAm karmaNAM 'kallANaM phalavittivisesaM' kalyANaM kalyANarUpaM phalavRttivizeSa phalavipAkam, 'paJcaNuvbhavamANA' pratyanubhavanto yathA mukham, 'viharaMti' viharanti tiSThantIti / / karate hai isa prakAra ve 'purAporANANaM suciNNANaM' pUrva janma meM usa prakAra ke dharmAnuSThAna viSayaka apramAda kSAntyAdi zubha AcaraNoM se arjita kiye gaye hai 'suparikaMtANaM subhANaM' samastajIvoM ke sAtha maitrI bhAva matyabhASaNa para dravya anapaharaNa suzIlatA Adi rUpa zubha parAkrama se janita hone se zubha, aise to azubha bhI buddhi ke viparyAsa se zubhapratIta hote hai isakA nirAkaraNa karate hai 'kallANANa' ekAnta taH azubha phalako dura kara tAtvika zubha phalako hI pradAna karane vAle hote haiM isa prakAra ke 'kaDANaM kammANaM' apane pUrva meM kiye gaye karmoM ke 'kallANaM phalavittivisemaM' 'kalyANarUpa phalavipAkako 'paccaNubhavamANA' bhogate hue 'viharaMti' sukha zAnti pUrvaka apane samaya ko vyatIta karate rahate haiN| 'tIseNaM jagatIe uppi aMto paumavaravedizate teyA 'purAyogaNANaM suciNNANaM' pUrva sanmamAM se mAranA dharmAnuSThAna sadhi AmA bhane kSatyAdi zubha mAyaraNethI bhavesa cha. suparikkaMtANaM subhANaM saghAyo sAthai bhatrivAra satyabhApA 52dravyAnapa921-52dhana grahaNuM na karavuM te tathA suzIlapaNu vigere prakAranA zubha parAkamAMthI meLela hovAthI zubha, emato zubhapaNa buddhinA pheraphArathI zubha hetA nathI. tenuM nivArANa 42tA sUtradhAra 4 cha 'kalANANaM' gantata pazulA jana 2 4rIne tAvira zubha janerI mahAna 42vAvA hAya cha. yo prasAranA 'kaDANaM kammANaM' pote pUrva sanmamA resA nA 'kallANaM phalavittivisesaM 48yA 35 3 // vidhAne 'paccaNubhavamANA' mAgavatA 21 'viharati' suzAMti pUrva pAtAnA sabha yana vItApatA 29 che. 'tIse NaM jagatIe uppiM aMto paugavaravediyAe' se. gatInI
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ . prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 33 'tI se NaM jagatI' tasyAH khalu jagatyAH 'upi ato paramavara vezyAeM upari urdhvabhAge padmavaravedikAyA antarbhAge 'ettha NaM ege mahaM vaNasaMDe pannatte' 'eko mahAn vanaSaNDaH prajJaptaH-kathitaH, 'desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM' 'dezone dve yojane viSkambheNa 'veDyA samaeNaM parikkheveNaM' vedikAsamakaH khalu parikSepeNa, kIdRzaH sa vanapaNDaH ? tatrAha - ' kinhe kiNhobhAse' kRSNo vanaSaNDaH kRSNAvabhAsazveti ityAdi sarvaH 'vaNasaMDavaNNao' vanaSaNDavarNakaH / vanapaNDavarNana prakAraH - padmavara vedikA vAhyabhAgavartivanapaNDavarNanaprakAravadeva jJAtavyaH, navaram - vizeSastvayam - yat tatra tRNamaNi zabdavarNanaprakAro yAe' usa jagatI ke Upara aura padmavara vedikA ke antara mArga meM 'etthaNaM ege mahaM vaNasaMDe paNNatte' eka vizAla vanakhaMDa kahA gayA hai 'desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM veiyA samaeNaM parikkheveNaM kiNhe kiNhobhAse vaNasaM vaNNao maNitaNasaddamiviNA yavvo' yaha padma vedikA ke bhItara kA vanaSaNDa kucha kama do yojana ke vistAra vAlA hai tathA isakA parikSepa padma vara vedikA ke bAhara ke bhAga meM sthita vana SaNDa ke parikSepa jaisA hai ityAdi saba kathana rUpa varNana yahAM para pahile hI jaisA kahalenA cAhiye parantu isa bhItarI vagaSaNDa meM tRNa aura maNiyoM kA zabda nahIM hotA hai aisA jAnanA cAhiye tathA vaha vanaSaNDa bhI kRSNa aura kRSNAvabhAsa Adi vizeSaNoM vAlA hai, ityAdi rUpa se jaisA banavaNDakA varNana pahile padmavara vedikA ke bAhya aNDa kA kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba varNana isa banaMSaNDa udhara bhane padmavara vehinA aMdara lAgabhAM 'ettha NaM evaM mahaM. vaNasaMDe paNNatte' goDa vizAla vanathaDe aDesa che. 'desUNAI do joyaNAIM vikkhaMbheNaM veiyA samae NaM parikkheveNaM kInhe kInhomAse vaNasaMDavaNNao maNitaNasaddavihUNo Neyavtro' e pAvara vedikAnI aMdaranu vanakhaMDa kaIka kama e ceAjananA vistAravALuM che. tathA tenA pirakSepa padmavara veAinI bahAranA bhAgamAM rahelA vanakhaDanA parikSepa jevA che. ItyAdi tamAma kathana rUpa varNana ahIyAM pahelAnA kathana pramANenuM saghaLuM kathana samajI levu joie. paraMtu e aMdaranA vanakhaMDamAM tRNu ane maNicAnA zabdo hAtA nathI, tema samajavuM; tathA e vanakhaMDa paNa kRSNa ane kRSNAvalAsa vigere vizeSaNAvALuM che. vigere prakArathI jevuM vaNa na vanakha"Danu pahelA pAvara vedikAnA khAhya vanakhaMDanu karavAmAM Avela che. eja pramANenu e tamAma vaNuna A vanakhaMDanA varNanamAM paNu samajavu joie. ahiyAM je nI0 5 b
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra vartate atraM tu 'taNamaNisaddavihUNo Neyanyo' tRNamaNi zabdavihIno varNana'prakAro jJAtavya ityevavizeSo 'jJAtavyaH-atra vanapaNDavarNane tRNAnAM maNInAM ca zabdavarNana na vaktavyam, padmavaravedikAntaritatayA tathAvidhavAtAbhAvatastRNAnAM 'maNInAM ca'calanAbhAvena parasparasaGgharSAbhAvAditi / 'tatthaNaM vahave vANamaMtarA devA devIo ya' tatra-padmavaravedikAntargatavanapaNDe khalu vahavo'neke vAnavyantarA devA devyazca 'AsayaMti sayaMti ciTThati NisIyaMti tuyati ramaMti lalaMti kIDaMti ke varNana me bhI kahalenA cAhiye yahAM jo tRNa aura maNiyoM ke zabda hone kA niSedha kiyA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki padmavara ve. 'dikA ke andara ke bhAgame hone ke kAraNa tathAvidha vAtakA praveza vahAM nahIM ho sakatA hai / ataH tRNoM aura maNiyoM meM calana rUpa kriyA nahIM hotI hai isaliye paraspara meM saMgharSa ke abhAva se zabdotthAna bhI nahIM hotA hai| 'tattha Na bahave vANamaMtarA devA devIoya AsayaMti' usa bhItarI vanaSaNDa meM bhI aneka vAnavyantara deva aura deviyoM ke gaNa sukha pUrvaka uThate vaiThate rahate hai 'sayaMti' pasara kara sote rahate haiM ArAmakarate haiM / nidrA nahIM lete hai kyo ki devoM meM nidrA kA abhAva kahA gayA hai, 'ciTThati tuyati NisIyaMti' khaDe rahate haiM parizramako dUra karate hai karavaTeM badalA karate haiM 'ramaMti' ramaNakarate rahate haiM 'lalaMti' icchAnusAra kAma karate rahate haiM 'krIDati' vividha prakAra ke khelatamAze kiyA karate haiM 'mohaMti' maithUna sevana kiyA karate haiM isa prakAra ve deva deviyoM ke gaNa vahAM para pUrvabhava meM acchI taraha se kiye gaye apane 'zubhakarmoM ke jo ki zubhaphaloM ke hI denevAle haiM / kalyANa kAraka phala tRNa ane maNinA zabda hevAne niSedha karela che. enuM kAraNa evuM che ke 'padmavara vedikAnA aMdaranA bhAgamAM hovAthI tevA prakAranA vAyu vigerene praveza tyAM thaI zakto nathI. tethI tRNa ane maNiyomAM calana rUpa kriyA thatI nathI. tethI bharasaM 52sa ghasApAna masAthI zahana maddala thatA nathI. 'tattha NaM vahave vANamaMtarA devA devIoya AsayaMti' se maranA vanama ma pa mane pAna0ya tara havA bhane viyAnA samUha suma5 mesatA 29 cha. 'sayaMti' sArIzate zayana kare che. ArAma kare che. paNa nidrA letA nathI. kemake devAmAM nidrAne malA usa che. 'ciTuMti tuyaTuMti NisIyati' mA 29 cha. thA3 tAre cha. 54mA 'maha cha. 'ramaMti' 2bhA 42 che. 'lalati' 72chAnusAra 4Ama 42 cha. 'kIDaMti' nuha 'nA mane merA mane tamAzAyI bArA mAnanA 4re che. 'mohaMti' mithuna sevana karatA rahe che, e rItanA e deva ane vinA gaNe pUrva
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 33.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 5 / mohaMtipurAporANANaM suciNNANaM suparikatANaM subhANaM kaDANaM kammANaM kallANaM phalavittivisesaM pacaNubbhavamANA viharaMti' etAni 'AsayaMti' ityArabhya 'viharaMti' ityantAni padAni-anupadameva pUrva vyaakhyaataani.||54|| ____ samprati-jambUdvIpasya dvArasaMkhyA pratipAdanArthamAha-'jaMbuddIvassaNaM ityAdi, mUlam-jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA pannatA,? goyamA ! cattAri dArA pannattA, taM jahA-vijae vejayaMte jayaMte apraajie4| kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa dIvassa, vijaenAmaM dAre pannatte, goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayasta. puratthimeNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAiM abAdhAe jaMbuddIve dIve purathimaperaMte lavaNasamuha purathimaddhassa paJcatthimeNaM sIyAe mahAIe upi ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte, aTTa joyaNAI uDDUM uccatteNaM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatIyaM ceva paveseNaM see varakaNagathUbhiyAge IhAmiya usabhaturaganaramagaravihagavAlakiNNararurusarabha kuMjaravaNalaya paumalayabhatticitte, khaMbhuggayavairaveiyA parigayAbhirAme, vijAhara jamalajuyalajaMtajutte iva accI sahassamAliNIe rUvagasahassa kalie bhisamANe bhinbhisamANe cakkhulloyaNalese suhaphAse sassirIyarUve vaNNodArasta tassimo hoi, taM jahA-vairAmayA NimmA, riTAmayA, paiTThANA, veruliyAmayA khaMbhA, jAyarUvovaciyavara paMcavaNNa maNirayaNakohimatale, haMsagabbhamae elae gomejamae iMdakIle lohitakkhamaiyodAraceDIo joIrasamae uttaraMge, veruliyAmayA kavADA, vairAmayA saMdhI, lohitakkhaparipAka ko 'paccagumbhavamANA' bhogate hue 'viharaMti' sukha pUrvaka apane samaya ko sukha zAnti ke sAtha vyatIta karate rahate haiM ||suu054|| bhavamAM sArI rIte karela pitAnA zubha karmo ke je zubha phaLa ApanArA hoya cha. 4cyA 24 30 parivAne 'paccaNubhavamANA' moktA 'viharaMti suma pUrvaka pitAnA samayane vItAvatA rahe che. te sU. 54 che
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmirgamasUtra maIo sUIo NANAmaNimayA samuggayA, vairAmaIo aggalAo aggalapAsAyA, vairAmaI AvattaNapeDhiyA aMkuttarapAsae 'NiraMtariyaNakavADe bhittIsu ceva bhittIliyA chappaNNA tipiNa hoti gomANasI tattiyA NANAmaNimayarayaNavAlarUvagalIlaTriya sAlabhaMjiyA vairAmae kUDe rayayAmae ussehe savvatavaNijamae ulloe NANAmaNimayarayaNajAlapaMjaramaNivaMsaga lohiyakkhapaDivaMsagarayayabhomme aMkAmayA pakhavAhAo jotIrasAmayA vaMsA vaMsakavellugA ya, rayayAmaIo paTTiyAo jAyarUvamaIo .ohADaNI vairAmaIo uvaripucchaNIo savvaseya rayayamae cchAyaNe aMkamayakaNagakUDa tavaNijathUbhiyAe see saMkhatala'vimalaNimmaladadhighaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAse tilagarayaNaddhacaMdacitte NANAmaNimayadAmAlaMkie aMto ya bahiM ya saNhe "tavaNijaruilabAluyApatthaDe suhapphAse sassirIyarUve paasaaiie|| vijayassa NaM dArassa ubhayopAsi duhao NisIhiyAe do do caMdaNakalasapaDivADIo pnnnnttaao| te NaM caMdaNakalasA varakamalapaiTThANA surabhivaravAripaDipuNNA caMdaNakayacaccAgA AbaddhakaMTheguNA paumuppalapihANA savvarayaNAmayA acchA saNhA jAva 'paDirUvA mahayA mahayA mahiMda kuMbhasamANApaNNattA samaNAuso! vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM duhao NisIhiyAe do do NAgadaMta parivADIo pnnnnttaao| te NaM NAgadaMtA muttAjAlaMtarussiya hemajAlagavakkhajAlakhikhiNI ghaMTAjAla parikkhittA abbhuggayA abhiNisiTTA tiriyaM susaMpaggahiyA ahe paNNagaddharUvA paNNagaddhasaMThANasaMThiyA savarayaNAmayA acchAjAva paDirUvA, mahayA mahayA gayadaMta samANA pannattA samaNAuso! // ... tesu NaM NAgadaMtaesu bahave kiNhasutta baddhavagdhAriyamalla
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotiko TIkA . 3 u.3 sU 55 jaMvUdrIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 37 dAmakalAvA jAva sukilla sutta vddhvgdhaariymlldaamklaavaa| te NaM dAmA tavaNija laMbUsagA suvaNNapataragamaMDiyA NANA. maNirayaNavivihahAraddhahArauvasobhiya samudayA jAva sirIe atIva atIva uvasobhemANA uksobhemANA ciTuMti // tesiNaM nAgadaMtagANaM uvari aNNAo do do NAgadaMtaparivADIo pnnttaao| tesi NaM NAgadaMtagANaM muttAjAlaMtarUsiyA taheva jAva smnnaauso!| tesu NaM NAgadaMtaesu bahave rayayAmayA sikayA pannattA, tesu NaM rayayAmaesu sikaesu bahave veruliyA maIo dhUvaghaDIo pannattAo taM jahA-tAo NaM dhUvaghaDIo kAlAgurupavarakuMdarukaturukkha dhUvamaghamaghatagaMdhuddhyAbhirAmAo sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyAo gaMdhavahibhUyAo orAleNaM maNuNNeNaM ghANamaNaNivvuikareNaM gaMdheNaM te paese savao samaMtA ApUremANIo ApUremANIo atIva atIva sirIe jAva cittuNti| vijayassa NaM dArassa ubhayao pAsiM duhao NisIhiyAe do do sAlabhaMjiyA parivADIo paNNattAo tAoNaM sAlabhaMjiyAo lIlaTThiyAo supayaTTiyAo sualaMkiyAo gANAgAravasaNAo NANAmallapiNaddhAo muTTigejjhamajjhAo AmelagajamalajuyalavaTTiya abbhuNNaya pINaraiya saMThiyapaoharAo rattAvaMgAo asiyakesIo miuvisaya pasatthalakkhaNa saMvelliyaggasirayAo IsiM asogavarapAyavasamuvaTriyAo vAmahatthagahiyaggasAlAo IsiM aDDacchikaDakkha ciTriehiM lUsemANIo iva cakkhuloyaNalesAhiM aNNamaNNaM khijamANIo iva puDhavI pariNAmAo sAsayabhAvamuvagayAo caMdANaNAo caMdavilAsaNIo caMdaddhasamaniDAlAo caMdAhiyasommadaMsa
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 jIvAbhigamasUtra NAo ukAiva ujjoemANIo vijjughaNamarIcisUradIppaMtate yasaMnikAsAo siMgArAgAracAravesAo pAsAiyAo4, teya sA atIva atIva uvasobhemANIo uvasobhemANIo cittrti| vijayassa NaM dArassa ubhayao pAsiM duhao NisIhiyAe do do jAlakaDagA pnnttaa| te gaM jAlakaDagA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA // vijayassa NaM dArassa ubhayao pAsiM duhao NisIhiyAe do do ghaMTA parivADIo pnnttaao| tAsi NaM ghaMTANaM ayameyArUve vapaNAvAse pannatte, taM jahAjaMbUnaya maIo ghaMTAo vairAmaIo lAlAo NANAmaNiyA ghaMTA pAMsagA, tavaNija maIo saMkalAo rayayAmaIo rjjuo| tAo paM ghaMTAo ohassarAo mehassarAo haMsassarAo koMcassarAoNaMdissarAoNaMdighosAo sIhassarAosIhaghosAo maMjussarAo maMjughosAo sussarAo sussaraNigyosAo te padese orAleNaM maNuNNeNaM kaNNamaNaNivvuikareNa saddeNa jAva ciTThati / vijayasta NaM dArassa ubhayao pAsiM NisohiyAe do do vaNamAlA parivADIo pannattAo, tAo NaM vaNamAlAo NANAdumalayA kisalayapallavasamAulAo chappayaparibhujamANakamala sobhaMta sassirIyAo pAsAiyAo4, te paese urAleNaM jAva gaMdheNaM ApUremANIo 2 jAva ciTuMti ||suu0 55 // chAyA-jambUdvIpasya khala bhadanta ! dvIpasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tadyathA-vijayaM vaijayantaM jayantamaparAjitam / kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptat ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya paurastye catvAriMzad yojanasahasrANi avAdhayA jambUdvIpasya dvIpasya paurastye paryante lavaNasamudrapUrvArddhasya pAzcAtye zItAyA mahAnadyA upari atra khalu jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam, aSTayojanAni Urdhvamaccatvena, catvAri yojanAni viSkalbheNa, tAvatka
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ 39 , prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam meva pravezena zvetaM varakanakastUpikAkam IhAmRgavRpabhaturaganaramakara vihaganyAlakinnararurusarabhacamarakuJjaracanalatA padmalatAbhakticitram, stambhogatavajjravedikA parigatAbhirAmam, vidyAdharayamalayugalayantrayuktamiva arcisahasramAlikaM rUpakasahasrakalitaM dIpyamAnaM dedIpyamAnaM cakSuleokanalesaM sukhasparza sazrIkarUpaM varNo dvArasya tasyAyaM bhavati, tadyathA-vajramayA nemAH, riSTamayAH pratiSThAnAH, vaiDUryamayAH stambhAH, jAtarUpopacitapravarapaJcavarNamaNiratnakuTTimatalo haMsagarbhamayaejukaH, gomedamaya indrakIlaH, lohitAkSamayyau dvAraceTyau, jyotIrasamayamuttaraGgam, vaiDUrthamayAH kapATAH, vajramayyaH saMghayaH lohitAkSamayyaH sUcyaH, nAnAmaNimayAH samudrakAH, vajramayyaH argalAH argalaprasAdA: vajramayya AvartanapIThikAH aGkAMttarapArzvaka nirantikanakapATam, bhittiSveva bhittiguTikAH paTUpaJcAtvikA bhavanti, gomA pastAvatikAH, nAnAmaNiratnavyAlarUpakalIlAsthitasAlabhaJjikAH, vajramayaH kUTaH, rajatamaya utsedhaH sarvatapanIyamaya ullokaH, nAnAmaNiratnajAlapaJjaramaNivaMzakalohitAkSaprativaMzakarajatabhaumaH, aGkamayAH pakSavAhAH, jyotIrasa* mayA vaMzAH vaMzakavellukAtha, rajatamayyaH paTTikAH, jAtarUpamayyo'vaghATinyaH vanamayya upari puJchnyaH sarvazvetarajatamayaM chAdanam, aGkamaya kanakakUTa tapanIyastUfuar, rai zaMkhavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajatanikaraprakAzam, tilakaratnArddhacandra citram, nAnAmaNimayadAmAlaGkRtam, antarbahizca zlakSNam. tapanIyabAlukAprastaTam, zubhasparza sazrIkarUpaM prAsAdIyam 4 / vijayasya khalu dvArasyobhayo pArzvayo dvighAto naiSedhikyAM dve dve candanakalazaparipATayau prajJapte, te khala candanakalazAH varakamalapratiSThAnAH surabhivaravAripUrNAH candanakRtacarcAkAH AvikaNTheguNAH padmotpalapidhAnAH sarvaratnamayA acchA: zlakSNA yAvatpratirUpAH, mahAtimahanmahendrakumbhasamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ? / vijayasya khalu dvArasya ubhayoH pArzvayo dvidhAto naiSeviyAM dve dve nAgadantaparipATayau prajJapte, te khalu nAgadantAmuktAjAlAntarotsRta hemajAlagavAkSajAlakiGkiNIghaNTAjAlaparikSiptA abhyudgatA abhinisRSTAstirya kUsusaMpragRhItA adhaH pannagArddharUpAH pannagArddhasaMsthAna saMsthitAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH, mahAtimahad gajadantasamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! || teSu khalu nAgadantakeSu vahavaH kRSNasUtrabaddhavyAdhAritamAlyadAmakalApA yAvacchuklasUtra vaddhavyAdhAritamAlyadAmakalApAH / tAni dAmAni tapanIya lambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNimayaratnavividhahArArddhahAropazobhitasamudAyAni yAvacchriyA AtIvAtIvopazobhamAnAni upazobhamAnAni tiSThanti // teSAM khalu nAgadantakAnAmupari anye dve dve nAgadantaparipATayau prajJapte, teSAM khalu nAgadantakAnAM muktAjAlAntarotsRtAstathaiva yAvat zramaNa ! . f 5 3
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasatre AyuSman ! teSu khalu nAgadantakeSu bahUni rajatamayAni sikAni prajJaptAni, teSu khalu rajatamayeSu sikkakeSu bahuvyaH vairyamayyo dhUpaghaTikAH prajJaptaH, tadyathAtAH khalu dhUpaghaTikAH kAlAgurupravarakundaruSkaturuka dhUpamaghamaghAyamAnagandhodyUtAbhirAmAH sugandhavaragandhagandhikAH gandhavarttibhUtA udAreNa manojena prANamanonirvRttikareNa gandhena tAn pradezAn sarvataH samantAt ApUrayantyo'tIvAtIva zriyA yAvattiSThanti | vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayo dvidhAto naipedhikyAM dve dve zAlabhaJjikA paripATacau prajJapte, khalu zAlabhaJjikAH lIlAsthitAH supratiSThitAH svalaGkRtA nAnAkAravAsanA nAnAmAlyapinaddhA muSTigrAhyamadhyA Amelakaya malayugalavarttitA'bhyunnata pInaratida saMsthitapayodharA raktApAGgA asitakezyaH mRduvizadaprazastalakSaNasaMvellitAgrazirojA IpadazokavarapAdapasamupasthitA vAmahastagRhItAgrazAkhaH, Ipada aDDAkSikaTAkSacepTi tamuSNantya iva cakSurlokanasairanyonyaM khidyantya iva pRthivIpariNAmAH zAzvata - bhAvamupagatAzcandrAnanA candravilAsinya zradrAsamalalATAJcandrAdhikasaumyadarzanAH, ulkA iva udyotamAnA vidyud dhanamarIci sUryadIvyatta jodhikatarasannikAzAH zRGgArAkAracA ruvepAH prAsAdIyAH 4 tejasA atIvAtIva upazobhamAnA upazobhamAnAstiSThanti / vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayo dvidhAto naipedhikyAM dvau dvau jAlakaTako prajJaptau, te khalujAlakaTakAH sarvaratnamayA acchA yAvat pratirUpA / vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayo dvivAto naiSedhikyAM dve dve ghaNTAparipATayau prajJapte, tAsAM khalu ghaNTAnAmayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA - jAmbUnadamayyo ghaNTA, vajramayyolAlAH, nAnAmaNimayA ghaNTApArzvAH, tapanIyamayyaH zRMkhalA, rajatamagyo rajjvaH tAH khala ghaNTA oghasvarA meghasvarA haMsasvarA: krauJcasvarA nandisvarA nandighoSAH siMhasvarAH siMhaghopA maJjusvarA maJjughopAH musvarAH susvaranirghoSAH, tAn pradezAn udAreNa karNamanonivRttikareNa zabdena yAvattiSThanti vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayordvi dhAto naipedhikyAM dve dve vanamAlAparipATayau prajJapte tAH khalu vanamAlA nAnAdrumalatA kisalaya pallabasamAkulAH paTpadaparibhujyamAnakamalazobhamAnasazrIkAH prAsA - dIyAH 4, tAn pradezAn udAreNa yAvad gandhena ApUryamANA2 yAvattiSThanti / . 55 // samprati jambUdvIpasya dvAravarNanaM karoti sUtrakAraH 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvasa' ityAdi / TIkA- 'jaMbuddIvasa NaM bhaMte ! dIvassa' jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya, 'jabuddIvassa NaM bhaMte / dIvassa kai dArA pannattA' ityAdi TIkArtha - zrI gautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai 'jambuddIvassa NaM 40 'jabuddIvassa NaM bhaMte! dIvassa kai dvArA paNNattA' ityAdi TIDArtha-zrIgautabhasvAbhIme anuzrIne me N pUchayu 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte !
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam .41 kaidArA pannattA' kati-kiyatsaMkhyakAni dvArANi prajJaptAni-kathitAnIti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'cattAri dArA pannattA' jambUdvIpasya catvAri dvArANi prajJaptAni-kathitAni tAnyeva dvArANi nAmato darzayati-taMjahA' ityAdi, taM jahA' tadyathA-'vijae vejayaMte jayaMte aparAjie' vijayaM nAmakaM prathamam 1, vaijayantaM dvitIyam 2, jayantanAMmakaM tRtIyam 3, aparAjitaM caturtha4, 'kahi NaM bhaMte !" kutra kasmin sthAne khalu bhadanta ! 'jaMbuddIvassa dIvassa' jambUdvIpanAmakasya dvIpasya 'vijae nAmaM dAre pannatte' vijayanAmakaM dvAraM prajJapta-kathitamiti praznaH bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA'. he gautama ! 'jaMbuddIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMdarassa pavvayassa' mandarasya parvatasya 'purasthime gaM' paurastye-pUrvasyAM dizi 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI' paJcacatvAriMzad yojanasaharapramANayA 'avAdhAe' avAdhayA-apAntarAlena 'jaMbuddIve dIve purathimaperaMte' jambUdvIpanAsakadvIpe paurastyaparyante 'lavaNasamudda puratthimaddhassa' lavaNasamudrapaurastyAddhasya 'paJcatthimeNaM' pAzcAtye pazcime bhaMte dIvassa kai dArA paNNattA' he bhadanta ! jambUdvIpa ke kitane dvAra kahe gaye hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM 'goyamA ! cattAri dArA pannattA' hegautama jambUdvIpa ke cAra dvAra kahe gaye hai 'taM jahAM unake nAma isa prakAra se hai 'vijaye 'vejayaMte 'jayaMte 'avarAjie' 'vijaya' 'vaijayanta' 'jayanta' aura aparAjita 'kahiNaM bhaMte jaMbuddIvassa dIvassa vijaye nAmaMdAre paNNatte' he bhadanta ! jamdIpa nAma ke dvIpa kA vijayanAma kA dvAra kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate hai 'goyamA ! jaMbuhIve dIve' maMdassa pavvayassa purathimeNaM paNayAlIsaM joyaNasaMhassAI abAdhAe jaMghuddIve dIve purathisaperaMte lavaNasamuddapurasthimAddhassa pacathimeNaM sItAe mahANaIe upi ettha NaM jambUddIvassa dIvassa vijayedIvassa kai dArA paNNattA' saMgana dvIpana Deen dvArA hA cha ? uttaramA prabhuzrI 4 cha / 'goyamA ! cattAri dArA paNNattA' gautama! dIpanA yAra dvArA sA che. 'taM jahA' tenA nAmI ! pramANe che. 'vijae, vejayaMte, jayaMte, avarAjie' viya, vaizyanta nyanta bhane 2152 'kahi NaM bhaMte / jabuddIvassa dIvassa vijaye nAmaM dAre paNNatte' meM samavan ! pUdI nAmana dvIpanu vinya nAmanuM dvAra kyAM kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che , 'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI - abAdhAe jaMbuddIve dIve purathimaperaMte lavaNasamudda puramatthiddhassa paJcasthimeNaM sItAe mahANaIe uppiM ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijaye NAma dAre paNNatte' meM gautama ! pUrvI jI06
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra bhAge 'sIyAe mahAnaIe uppi' zInAyA mahAnadyA uparibhAge 'etya NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte' atra khalu-asmin pradeze jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam-kathitamiti / tatpramANamAha-'aTTa joyaNAI uDU uccatteNaM' aSTayojanAni Urdhvam-uparibhAge uccastvena 'cattAri joyaNAI vikhaMbheNaM' catvAri yojanAni vipkaMbheNa 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' tAvatkameva catvAri yojanAnyeva pravezena-pravezamArgeNa, kathaMbhUtaM vijayanAmakaM dvAraM tatrAha'see' ityAdi, 'see' zvetam-zuklavarNayuktam vAhulyenAGkaratnamayatvAt tathA'varakanagathUbhiyAe' varakanakastUpikAkam-varakanakamayo stRpikA-zikharaM yasya tadvarakanakastUpikAkaM dvAram, 'IhAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalayapaumalayabhatticitte' IhAmRgavRpabhaturaganaramakaravihagavyAlaNAmaM dAre paNNatte' he gautama ! jabUdvIpa ke madhya meM vartamAnamandara parvata pUrva dizA meM 45 hajAra yojana Age Ane para jambudvIpa ke pUrva ke anta meM evaM lavaNa samudra me pUrvArdha ke pazcima bhAga meM sItAmahAnadI ke Upara yahAM para jambUdvIpakA vijayanAmakA dvAra kahA gayA hai / aba usakA pramANa kahate haiM 'aTThajoyaNAI uDUM uccatteNaM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM' yaha dvAra ATha yojanakA UMcA hai aura cAra yojana kA cauDA hai aura cAra yojana kA hI isakA praveza hai vaha dvAra kisa prakAra kA hai, usakA varNana karate hai 'see vara kaNagathUbhiyAge' isakA varNa zukla hai, kyoM ki aGkaratna kA banA huA hai, isakA zikhara zreSTha suvarNa kA banA huA hai 'ihAmiya usabha turaganara magara vihagavAlakiNNararurusarabhacamara kuMjaravaNalaya paumalaya bhatticitte' isa para ihAmRgake, vRSabhake, turaga-ghoDe ke-nara-manuSya ke panA madhyamAM rahela maMdira parvanI pUrva dizAmAM 45 pistALIsa hajAra ejana AgaLa javAthI jaMbudvIpanI pUrvanA antamAM tathA lavaNa samudramAM pUrvArdhanA pazcima bhAgamAM sItAmahAnadInI upara jaMbUDhIpanuM vijya nAmanuM dvAra kahela che. Dave . dAnu prabhA matAvAmAM Ave che. 'adujoyaNAI uDDhe uccatteNaM cattAri joyaNAI vikvaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM' / dAra A3 yogananI yA vANu che. ane cAra ejana paheluM che. ane tene praveza paNa cAra ejanane che. sevA upa prAnu cha have tenu zuna 42vAmA mAve che. 'see varakaNaga thUbhiyAge terA 2 sa che. bha ma ratnAnu bhanera che. tenu zimara zreSTha supaSnu mana cha. 'IhAmiya usama turaganaramagara vihagavAlakinnararuru - sarabhacamarakuMjavaNalayapaumalayabhatticitte tenA 52 86bhRganA, vRSabha-manA ,
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ 43. prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 54 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam kinnararuruzarabhacamarakuJjaravanalatA padmalatAbhakticitram, IhAmRgAdicitravicchirayA cicaracanayA citritam, 'khaMbhuggayavairaveiyA parigayAbhirAme' stambhogatavajravedikA parigatAbhirAmam, vijjAharajamalajuyalajaMtajutte iva' vidyAdharayamalayugalayaMntra yuktamiva 'accisahassamAliNIe' arciH sahasramAlinIkam 'rUvagasahassaka lie' rUpakasahasrakalitam 'bhisamANe bhibbhisamANe' dIpyamAnaM dedIpyamAnam, 'cakkhu - loyaNale se' cakSurlokanalesam 'suhaphA se' sukhasparzam 'sassirIyarUve' sazrIkarUpam - makara ke - pakSI ke, vyAla - sa la - sarparAja ke kinnara ke, ruru - mRga ke, sarabha - aSTApada ke, camarI gAya ke, kuMjara - hAthI ke, vanalatAoM ke, aura padmalatAoM ke citra bane hue haiM 'khaMbhuggayavaharaveiyA parigayAbhirAme' yaha dvAra vajravedikAoM se jo ki isake khaMbho para banI huI hai bahuta hI adhika AkarSaka hai / 'vijjAhara jamalajuyalajaMtajutte iva accisahassa mAliNI' vidyAdharoM ke samazreNikayugala - joDe yaMtra me lage hue pratIta. hote haiM arthAt ve aise pratIta hote haiM ki ye svAbhAvika nahIM hai kintu viziSTa vidyAzaktivAle kisI puruSane apanI divya zakti ke puruSa ke prapaJca se banAe hai aura prabhAsamudAya se yukta hai / 'svagasahassakalie' yaha hajAroM rUpoM se yukta hai 'bhisamANe' apanI prabhA se camakatA rahatA hai aura 'bhibhisamANe' bahuta hI adhika rUpa meM tejasvI pratIta hotA hai, 'cakloyaNalese' dekhane para yaha aisA pratIta hotA hai ki mAno AMkhoM meM hI samAyA jA rahA hai / 'suhaphAse' isakA sparza adhika sukhajanaka hai 'sassiroyarUve' isakArUpa adhika suhAvanA aura lubhA turaMga--gheADAnA nara-manuSyanA magharanA pakSInA sa`nA kinnaranA rUrU nAmanA mRganA sarala aSTApadanA, camarI gAyanA kuMjara hAthInA. vanalatAonA ane padmastaaonaa yitrI manelA che. 'khaMbhumgayavairaveDyA parigayAbhirAme' mA dvAra - vaizvikAothI ke je tenA thAMbhalAo para anela che. ane ghaNAja adhika prabhANuthI AurSita lAge che. 'vijjAharajamalajuyalajaMtajutte iva accisahassa mALiI vidyAdharonA sama zreNivALA yugalA joDalA yaMtramAM lagADelA jevA jaNAya che. arthAt evA jaNAya che ke te svAbhAvika nathI. para Mtu vizeSa prakAranI vidyAzaktivALA kAI purUSe peAtAnI vidyAnA prabhAvathI banAvelA che. mane te pralAsabhuddAyarthI yukta che. 'rUvagasahassakalie' te innaro 3pothI yukta che. 'bhisamANe' potAnI alA aMtIthI zubhatA rahe che. 'bhivbhisamANe' dhAna padhAre prabhAzubhAM tenasvI nazAya che. 'cakkhuloyaNalese' levAthI mevA bhagAya che hai lo yAMceobhAna sabhA bhaya che. 'suhaphAse' tenA sparza vadhAre subha
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kada 'hAmiya 0 ' ityArabhya 'sassirIyaruve' ityantAnAM dvAravizeSaNAnAM vyAkhyApadmava'ravedikA vahirvati vanapaNDagatatoraNavarNane draSTavyA / 'vaNNodArassa tassimo hoi' tasya dvArasyAyaM varNo bhavatIti, varNo varNakanivezaH dvArasya tasya vijayanAmakasya ayaM vakSyamANarUpo bhavati / tadeva darzayati = 'taM jahA ' ityAdi, 'taM jahA' tadyathA 'cairAmayA NimmA' vajramayA nemAH bhUmibhAgAdurdhvaM niSkrAmantaH pradezAH 'rimayA pahANA' ripTaratnamayAni pratiSThAnAni - mUlapAdAH 'veruliyAmayA khaMbhA ' vaiDUryaratnamayAH stambhAH, 'jAyakhvovaciyapavara paMcavaNNamaNirayaNakohimatale' jAtarUpopacitapravarapaJcavarNamaNiratna kuTTimatalam, jAtarUpeNasuvarNenopacitairyuktaiH pradhAnaiH paJcavarNairmaNibhizcandrakAntAdibhiH ratnaiH karketanAdibhiH kuTTimatalam - baddhabhUmitalaM, yasya tattathA, 'haMsagambhamae elae' haMsagarbhamaya elukaH, haMsagarbha: - ratnavizepastanmaya elukaH - dehalI, 'gomejjamae iMdakIle' gomeyakamaya banA hai ihAmRga' se lekara yahAM taka ke padoM kI savistara vyAkhyA padmavara vedikA ke bAhara ke canapaNDa meM rahe hue toraNoM ke varNana meM dekhalenI cAhiye / 'caNo dArassa tassimo hoi' isa dvAra kA varNana isa isa prakAra se hai- 'taM jahA vairAmayA NemA' isa dvAra ke bhUmi bhAga se UparakI ora nikale hue pradeza rUpa nima vajramaya hai isake mUlapAdarUpa pratiSThAna riSTharatnamaya hai 'veruliyaruilakhaMbhe' isake rucira - suhAvane stambha vairatnake bane huve haiM / 'jAyasvovaciyapavara paMcavaNNamaNirayaNako himatale' isakA kuTTimatala - baddhabhUmitala - suvarNa se upacita pravara-pradhAna - zreSTha aise pAMca varNoM vAle candrakAnta Adi maNiyoM se evaM karketanAdi ratnoM se banAyAgayA hai / 'haMsagabhamae elae' isakI eluka - dehalI - haMsagarbharUpa ratnavizepa kI banI huI hai 'gomeja e 44 'che. 'sassirIyarUce' tenu 35 vadhAre soDAmA bhane bolAvanAeM che. 'ihAmiga' thI sahane ahIM sudhInA pahonI vistAra pUrvaunI vyANyA padmavara vedikAnA bahAranA vanakhaMDamAM tAraNonA vanamAM karela che te joI levI. 'vaNNo dArassa tassimo hoi' mA dvAstu vArjuna yA zete the. 'taM jahA vairAmayA NimmA' me dvAranI bhUmilAganI uparanI tara nITuNesA pradeza 35 nibhAva bhaya che. tenA bhUjayA 35 pratiSThAna riTa ratnabhaya che. 'veruliyaruilakhaMbhe ' tenA stalo 3thira soDAmA che bhane te vaiDUrya' ratnanA manelA che. 'jAyarUvo vaciya pavara paMcavaNNamaNirayaNako TTimatale' tenu muTTibhatasa yuddha lUbhilAga suvarNa thI racita' atyaMta zreSTha evA pAMca vAMvALA caMdrakAMta vigere maNicAthI zAne thurDetana vigere ratnothI manAvavAmAM Ave che. 'haMsagavbhamae elae' tenA bhedu heDalI huM sagala 35 ratna vizeSanI anesa che. 'gomejjamae iMdakIle '
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u 3 ru.54 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 45 indrakIlaH gomeyako ratnavizeSastanmaya indrakIlaH, 'lohitakkhamaIo dAraceDIo' lohitAkSaratnamayyau dvAraceTayau dvArazAkhe 'jotIrasamae uttaraMge' jyotIrasamayamuttaraGgam dvArasyopari tiryag vyavasthitaM kASTham 'veruliyA mayA kavADA' vaiDUryyaratnamayau kapATau, 'vairAmayA saMdhI' vajramayyaH saMdhaya sandhimelAH phalakAnAm, vanaratnApUritAH phalakAnAM sandhaya ityarthaH 'lohitakkhamaio sUio' lohitAkSaratnAtmikAH sUcayaH phalakadvayasambandha vidhanAbhAvahetupAdukAsthAnIyAH, 'NANAmaNimayA samuggayA' nAnANimayAH samudkAH, samudkA iva samudkAH sUtikAgRhANi tAni nAnAmaNimayAni "vairAmaIo aggalAo aggalapAsAyA' vajraratnamayyo'rgalA argalAprAsAdAH, tatra argalAlokaprasiddhA idakIle' gomeda ratna kA isakA indrakIla banA huA hai 'lohitakkhamaIo dAraceDIo' lohitAkSaratna kI isakI dvAra zAkhAeM banI huI hai| 'joirasAbhae uttaraMge' isakA uttaraMga dvAra ke Upara tiryag rUpa se rakhA huA kASTha-jyotIrasa ratna kA banA huA hai 'veruliyAmayA kavADA' isa dvAra ke kivADavaiDUryaratna ke bane hue hai / 'varAmayA saMdhI' ina kivADoM kI saMdhiyA vajraratna kI haiN| arthAt ina kivADoM ke paTiyoM kI jo saMdhiyA hai ve vajraratna kI haiM / arthAt ina kivADoM ke paTiyoM kI jo saMdhiyAM hai ve vajraratna se bharI huI haiM / 'lohitakkhamaio sUIo' kivADoM ke donoM paTiyoM ko Apasa meM vivaTita na hone dene meM kAraNa bhUta pAdukA ke sthAnApanna sUciyAM-kIle lohitAkSa ratna kI banI huI hai| 'NANAmaNimayA samuggayA' samudka kI taraha samudgaka-sUtikA gRha-nAnAmaNiyoM ke bane hue hai| 'vayarAmaIo aggalAo' argalA vajraratnakIbanI huI hai / 'aggalapAsAyA' argalA prAsAd-argalAoM ke tenAdrIya gomeda ratnano mane cha. 'lohitakkhamaIo dAraceDIo' ashkSa ratnanI tanI 2 maame| manesa cha. joirasAmae uttaraMge' tenu uttaraMga arthAt dvAranI upara tirNa rAkhavAmAM Avela kASTha tIrasa ratnanuM bhane cha. 'veruliyAmayA kavADA' te dAnA ghag su42 4bhA vaiya 2.nanA manera che. 'vaharAmayA saMdhI' se 4mAna sAdhAna mA 012 banela che. arthAt e kamADanA pATiyAnA sAMdhAne je bhAga che, te vaja ratnathI pUresa cha. 'lohitakkhamaIo sUIo' mAna manne pATiyA yona eka bIjAthI judA na paDavA devAnA kAraNa rUpa temAM je sUci khIlA vAma mAvasa chete soDitAkSara 2tnAnA mAnera cha. 'NANAmaNimayA samuggayA' samu4 suutidd| bhane prA2nA bhAguyAnA mane che. 'vairAmaIo agga
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ jIvAbhigamasUtra argalAprAsAdAH yatra argalA niyamyante, tathA caitau dvAvapi vajraratnamayau iti / 'vaDAmaI AvattaNapeDhiyA' vajraratnamayI AvartanapIThikA yatrendrakIlako bhavati, 'aMkottarapAsae' aGkottarapArzvakam, aGkaratnamayA uttarapArthA yasya tat aGkottarapArzvakam 'niraMtariyaghaNakavADe' nirantarikapanakapATam, nirgatA antarikA laghvantararUpA yayostau nirantariko ataeva dhanI kapATau yasya tannirantarikapanakapATam 'bhittisu ceva bhittiguliyA chappaNA tinni hoMti' tasya dvArasyobhayoH pArzvayo bhittiSu bhittigatA bhittigulikAH pIThasaMsthAnIyA stisraH paTpaJcAzattrika pramANA bhavantIti / 'gomANasI tattiyA' gomAnasyaH zayyA stAvanmAtrAH paTUpaJcAzatrika trikapramANA bhavantItyarthaH 'NANA maNirayaNavAlarUvagalIlaTThiyasAlibhaMjiyA' nAnAmaNiratnAni-nAnAmaNiratnamayAni vyAla (nAga) rUpakANi lIlAsthitazAla majikAzca-lIlAsthita-puttalikAzca yasya tattathA 'vairAmaya rahane ke sthAna bhI vajraratna ke bane hue hai jina para argalA laTakAI jAtI hai ve yahAM agalA prAsAda zabda se kahe gaye hai| 'vayarAmaI AvattaNaDhiyA' jahAM para indrakIlikA rahatI hai aisI vaha AvartanapIThikA bhI vanaratnakI banI huI hai 'aMkottarapAsae ina kivADoM kA uttara pArzva bhItara kA pArzva bhAga-aGkaratnakA banA huA hai / 'NiraMtariyaghaNakavADe' isa dvAra ke kapATa aise majabUta aura Apasa meM jur3e hue haiM ki jiname thoDA sA bhI antara nahIM par3atA hai arthAt chidra nahI dikhAI paDatA hai| 'bhittiSTha ceva bhittiliyA chapannA tinni hoMti' bhItoM meM 168 bhittigulikA-khUTiyAM-hai 'gomANasItattithA' gomAnasIzayyAeM-bhI 168 hI hai / 'NANAmaNirayaNa vAlarUvagalIlaSTriya sAlabhaMjiyA' nAnAmaNiyoM aura ratnoM ke isa dvAra para vyAloM ke citra lAo tanI anal Aism 4 ratnanI mane cha. 'aggalapAsAyA' margamA prAsA me 4thI usa cha. 'vairAmaI AvattaNapeDhiyA' rebha. zrIsi rahecha mevI te mAvata na pI814] 1002lanI bhane cha. 'aMkottarapAsae' se kamADene uttara pArtha--aMdaranI bAjune bhAga aMka ratnane banAvela che. 'NiraMtariyaghaNakavADe' dAnA 4mA mevA bharabhUta mane 52252 DAyalA che ke jemAM jarA sarakhuM paNa aMtara paDatuM nathI. arthAt chidra dekhAtuM nathI. 'mittimu cetra mittiMguliyA chappannA tinni hoti' tenI lAmA 168 mese| bha38 mittiguliyA-bhUTiyo cha 'gomANasItattiyA' zayyAmA 55 168 so masa: che. 'NANAmaNirayaNavAlakhvagalIladviya sAlabhaMjiyA' bhane prakAranA maNiye ane ratnathI nirmita e kAra para vyA-sarponA citra
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 47 kUDe' vajraratnamayaH kUTaH mADabhAgAH 'rayayAmae usse he' rajatamaya utsedhaH zikharam atra kevalaM zikharaM tu tasyaiva mADabhAgasya sambandhi vijJeyam natu dvAraraya, dvArasya tu prAgevoktatvAt 'sabbatavaNijjamae ulloe' sarvAtmanA tapanIyamayaHsuvarNamaya ullokaH-uparimAgaH, 'NANAmaNirayaNajAlapaMjaramaNivaMsaMgalohitakkhapaDivaMsagarayaya momme nAnAmaNirajatajAlapaJjaramaNivaMzakalohitAkSapratibaMzakarajatabhaumam, maNayo-maNimayA vaMzA yeSAM tAni maNivaMzakAni lohitAkSA:-lohitAkSamayAH prativaMzA yeSAM tAni lohitAkSaprativaMzakAni, rajatA-rajatamayA bhUmiyeSAM tAni rajatabhaumAni, maNivaMzakAni lohitAlaprativaMzakAni rajatabhaumAni nAnAmaNiratnAni-nAnAmaNiratnamayAni jAlapaJjarANi-gavAkSAparAyANi yasmin dvAre tattathA, 'aMkamayA pakkhavAhAyo aGkamayA:-aGkaratnamayAH pakSavAhAH, 'jotIrasAmayA vaMsA' jyotIrasamayAvaMzAH 'vaMsakavellugA' vaMzakavellukAzca, 'rayayA bane hue hai tathA lIlAsthita zAla bhalikAeM bhI-puttalikAeM bhI nAnA maNiyoM aura ratnoM kI banI huI hai 'vairAmae kUDe' vajraratnakA isakA kUTa-mADa bhAga hai| 'zyayAmae ussehe' zikhara isakA ratnamaya-hai yaha zikhara mAMDabhAga kA hI samajhanA cAhiye dvAra kA nahIM dvArakA zikhara pahale batA jA cUkA hai| 'savvatavaNijjamae ulloe' candaravArUpa Upara kA bhAga arthAt chatakA nIce kA bIca kA bhAga isakA sarvAtmanA tapanIya suvarNa kA banA huA hai| 'NANAmaNirayaNajAlapaMjaramaNivaMsagalohitakkhapaDisagarayayabhomme isakI dvAra kI khiDakiyAM maNimaya vaMzoMvAlI lohitAkSamaya prativaMzoMvAlI rajatamaya bhUmivAlI aura nAnAsaNiyoM vAlI hai| 'aMkamayA pakkhA pakkhavAhAo' isake pakSa aura pakSavAha aGkaratna ke bane hue hai| cinnelA che. te temaja lIlA karatI zAlabhaMjikA-putaLIye paNa aneka prakAranA bhaNiyo bhane ratnAnI bhane cha. 'vairAmae kUDe' 12tnn| tena chUTa-bhAumA cha. 'rayayAmae ussehe' tenu (A2 2tnamaya che. ye zipa2 bhAumAganu / samajavuM paNa kAranuM samajavAnuM nathI kAraNa ke kAranA zikharanuM varNana pahelA 424 gaye cha. 'savvatavaNijjamae ulloe' tenaay21| 35 52 mAchata nI nIce eTaleke vacceno bhAga sarva prakAre tapanIya senAne banela che. 'NANAmaNirayaNajAlapaMjaramaNivaMsagalohitakkha paDivaMsagarayayabhomme' tenA hAranI khaDakI maNimaya vaMzevALI lehitAkSamaya prativaMzavALI rajatamaya bhUmipaannii bhane bhane pra42bhaNiyovANI che. 'aMkamayA pakkhA pakkhavAhAo' tenA pakSI ane, pakSavADA ma42tnanA maneA che. jotirasAmayA vaMsA vaMsakavellugAya'
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ ____48 jIvAbhigamasUtre maio paTTiyAo' rajatamayyaH paTTikAH 'jAyakhvamaio ohAuNI' jAtarUpamathyo'vaghATinyaH, 'vairAmaIo upari puMchaNIo' bajramayya uparibhAge puJchanyaH 'sabaseyarayayAmae chAyaNe' sarva-zvetarajatamayaM chAdanama, 'aMkamayA pakkhA' ityantazabdAnAM vistArArthaH padmavaravedikAprakaraNe draSTavyaH, 'aMkamayakaNagakUDatavaNijjabhiyAge' aGkamayatapanIyAtUpikAkam, aGkamayam-bAhulyenAGkaratnamayaM pakSavAhAdInAmaGkaratnAtmakatvAt kanakaM-kanakamayaM-suvarNamayaM kUTaM zikharaM yasya satkanakakUTaM tapanIyA-tapanIyamayI--suvarNamayI stUpikA-laghuzikhararUpA yasya tat tapanIyastUpikAkam tataH padatrayasya padadvayamIlanena karmadhArayaH, etena yat 'jotirasAmayA dhaMsA vaMsakavellugA ya' jyotirasa ke isake Upara ke vaMza-vAMsa hai aura jyotirasarala ke hI isake vaMzakavelluka-bosoM ke upara chAye gaye khaparA hai| 'syayAmaio paTTiyAo' cAMdI kI isakI paTTiyAM hai vAMhoM ko Apasa meM dikhara na jAne meM kAraNabhUta nIce kI ora chAI gaI vAsoM kI hI paJcoM (chipA) ke rUpa meM ye paTTikAeM hotI hai| 'jAtarUvamaIo ohAuNI' isakI avaghATanI jAtarUpa kI hai 'vairAmaIo uvari puMchaNIo isake Upara ke bhAga meM puchaNiyAM hai ve vajrakI banI huI hai| 'sabasetarayayamae chAyaNe' isakA chAdana ratnakA banA huA hai aura vaha sampUrNa rUpa se sapheda hai 'aMkamayA pakkhA' pUrvokta ina padoM kI vyAkhyA-padmavaravedikA ke prakaraNa meM kI jA cukI hai| 'aGkamayAgagakUDatavaNijjathUbhiyANe' isakA pradhAna zikhara-aGkaratna kA aura kanakasuvarNa kA banA huA hai| tathAstUpikA-choTI choTI zikhareM tapanIya suvarNa kI hai| ' tene uparanAvaze tirasa ratnanA che. ane tenA vaMzakavelyuka vAMsanI 752nA chAvasa bhATiyA 5 jyotirasa ratna che. 'rayayAmaio paTTiyAo' tenI padiye caMdInI banela che. eTale ke vAMsa eka bIjAthI chUTA na paDi jAya te mATe nIcenI tarapha chAvAmAM Avela vAMsenIja e paTTi hoya che. 'jAtarUpamaIo ohAuNI' tenI avaghATanI and 35 ratnathI manesa che. 'vairAmaIo uvarIpuMchagIo' tenA 52 // mArAmA 2 chaNiyo che. te pAnI manesa cha. 'sabasetarayayamae chAyaNe' tenu chAhana ratnanu bhane cha. mane te sa pUrNa pAthI se che. 'aMkamayA pakkhA' mA vizeSAthI sana 52 mAsA tamAma padanI vyAkhyA padmavara vedikAnA prakaraNamAM karavAmAM AvI gayela che. to te tyAMthI sabha9 'aMkamayakaNagakUDatavaNijjathUbhiyAge tenu bhuNya zikhara eka ratnanuM ane kanaka senAnuM banela che. tathA tRpikA nAnA nAnA zikhare tapanIya senAnI banela che.
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 49 sAmAnyena pUrva kathitam 'see varakaNagathUbhiyAge tadevAtra vistAreNa pradazitam, samprati-tadeva zvetatvamupasaMhAravyAjena punarapi pradarzayati-'see' zvetam zvetatvamevopamayA dRDhI karoti-'saMkha' ityAdi, 'saMkhatalavimalaNimmaladadhidhaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAse" zaGkhatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajatanikaraprakAzam, vimalaM-vigatamalaM yat zabdatalam zaGkhasyoparitano bhAgaH yazca nirmalo dadhidhanoghanIbhUtadadhi gokSIrapheno rajatanikarazca tadvat prakAzo yasya tattathA, 'tilagarayaNaddhacaMdacitte' tilakaratnArddhacandracitram, tilakaratnAni-puNDravizeSAstaiH tathA'rddhacandrazca citram nAnArUpaM tattathA, 'NANAmaNimayadAmAlaMkie' nAnAmaNimayadAmAlakRtam nAnAmaNimayAni-dAmAni-mAlAstairalaGkRtam 'aMtoya pahiya saMNhe' antazca bahizca zlakSNaM zlakSNapudgalaskandhanirmApitam 'tavaNijjavAlayA patthaDe' tapanIyavAlukAprastaTas, tapanIyAH-tapanIyamayyaH suvarNamayyo bAlukA: ___ aba sUtrakAra 'seyavarakaNagathUbhiyAge' isa pATha meM jo zveta pada kahA gayA hai usa zveta tatvakI puSTi karane ke liye 'saMkhatalavimalaNimmaladadhiyaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAseM' kahate hai ki jaisA zveta zaGkhatala hotA hai, aura jaisA vaha vimala-vigatamalavAlA hotA hai, isI prakAra kA yaha bhI sapheda hai tathA jaisA nirmala ghanIbhUtadadhi hotA hai| gAya ke kSIra kA phena jaisA nirmala sapheda hotA hai, tathA rajata cAMdI kA nikara jaisA nirmala sapheda hotA hai usI prakAra kA isakA zubhra prakoza hai 'tilagarayaNaddhacaMcitte' tilakaratnoM-puNDavizeSoM evaM arddha candroM se jo nAnArUpa banA huA hai| 'NANAmaNidAmAlaMkie' anekamaNimayamAlAoM se jo alaMkRta ho rahA hai 'aMtocca bahiM yasaNhe' bhItara aura bAhara meM jo ilakSaNa pudgaloM ve sUtrA2 'see varakaNagathUbhiyAge' mA 54mA zvetapaTa yu cha, ta zvetapanI puSTi 421 / bhATe sUtrA2 niiyn| sUtra 54thI 4 cha 'saMkhatala vimalaNimmaladhighaNagokhIrapheNarayayaNigarapagAse' 2 sa zamata hAya cha, ane te jevuM vimala malavinAnuM hoya che. e ja rItathI A paNa zveta che. tathA jevuM nirmala jamAvela dahIM hoya che, gAyanA dUdhanA phINa jevA sapheda hoya che. tathA rajana-cAMdIne samUha jevo nirmala ane sapheda hoya che. eja zatanA tenA praA zveta cha. 'tilagarayaNaddhacaMdacitte' tia4 ratna vizeSA bhane ma ya drothI re mane prArathI sabhA manesA che. 'NANAmaNidAmAlaMkie' mane4 bhAbhaya bhAgamAthI 2 mata tha 2 cha. 'aMtocca bahiyasaNhe' maranA mAra mAra 2 sa] pugatAnA 24 dhAthI manAvesa cha. tavaNijja jI0 7
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ jovAbhigamasUtra sikatAH tAsAM prastaTa:-prastAro yasmin tattathA 'muhaphAse' mukhasparzam sukhadasparzayuktam, 'sassirIyarUve' sazrIkarUpam-atizayasuzobhitarUpaviziSTam 'pAsAIe4' prAsAdIyaM darzanIyam abhirUpaM pratirUpamiti // ___'vijayassa NaM dArassa ubhayopAsiM' vijayasya khala dvArasyobhayoH pArzvayorekaikanaiSedhikIbhAvena 'duhao' dvidhAto dviprakArAyAM naiSedhikyAm naipedhikInipIdanasthAnam 'do do caMdaNakalasaparivADIo pannattAo' dve dve candanakalazaparipATyau-dvayo dvayoH kalazayoH paGktiH kalazaparipATItyucyate te dve dve prajJapte-kathite 'te NaM caMdaNakalasA varakamalapaiTANA' te khalu candanakalazA:varakamalapratiSThAnAH, varaM-pradhAnaM yat kamalaM tat pratiSThAnam-AdhAro yeSAM te tathA zreSTha kamalopari pratiSThitA ityarthaH, tathA-'surabhivaravAri paDipuNNA' surabhike skandha se nirmApita hai 'tavaNijjavAluyApatthaDe' tapanIya suvarNa kI vAlukAoM kA jisa meM prastaTa-prastAra hai 'suhaphAse' sparza jisakA sukhaprada hai / 'sassirIyarUve' rUpa jilakA baDA suhAvanA yA lubhAvanA hai aura 'pAsAIe' jo prAsAdIya darzanIya abhirUpa evaM pratirUpa ina vizeSaNoM vAlA hai aisA yaha jambUdvIpa kA vijaya nAmakA dvAra hai 'vijayaslaNaM dArassa ubhayopAse' vijayadvAra kI donoM tarapha 'duhatoNisIhiyAe' do naiSedhikiyAM hai| baiThane ke sthAna hai 'do do caMdaNakalasaparivADIo ina donoM sthAnoM para do do candana ke kalazoM kI paMkti rakhI huI hai 'teNaM caMdaNakalasA varakamalapaiTThANA' ye candanakalaza sundarakamala jinakA AdhAra hai aise hai arthAt ina candanakalazoM ke nIce sundara kamala hai unake Upara ye sthApita hai| 'surabhivaravAripaDipuNNA' ina meM sugaMdhita jala bharA huA hai 'caMdaNakayacaccAgA' vAluyApatthaDe' tapanIya sonAnI vAyu retAnA prastaTa manera cha. 'suhaphAse' renA 15za suma42 cha. 'sarisarIyarUve' renu 35 dhA soDAmA bhane solAmA cha. bhane 'pAsAIe' te prAsAhIya, zanIya, mani35, ane prati35 me padhAra vizeSaNovALuM ane ghaNuM ja ramaNIya A jaMbudvIpanuM vijaya nAmanuM dvAra che. 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAse' viarya dvAranI bhanne mA 'duhatoNisIhiyAe' me naiSadhIyo che. naiSedhivI meTa mesapArnu sthAna cha. 'do do caMdaNakalasa parivADIo se manne sthaan| 52 me me hananA sazAnI ta rAmapAmA bhAveza che. 'teNaM caMdaNakalasA varakamalapaiTThANA' se yAhana 4sa suMdara ubhAranA AdhAra che. evA che. arthAt e caMdana kalazanI nIce suMdara kamaLa che. te K2 ch.ten| 52 te 4 rANe che. 'surabhivAriparipuNNA' tamA
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra. I u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 51 varavAriparipUrNAH-sugandhiyukta svacchajalaparipUrNA ityarthaH 'caMdaNakayacaccAgA' candanakRtacarcAkAH candanakRtoparAgA ityarthaH 'Aviddha kaMThe guNA' AviddhaHAropitaH kaNThe-grIvAyAM guNo raktasUtrarUpo yeSu te tathA / 'paumuppalapihANA' padmotpalapidhAnAH, padmamutpalaM ca yathAyogaM pidhAnaM yeSAM te tathA, 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayA acchA:-sphaTikavadati svacchAH yAvat pratirUpAH, arthaH prAgvat / 'mahayA mahayA mahiMdakuMbhasamANA paNNattA samaNAuso' mahAnto mahAnto mahendrakumbhasamAnAH kumbhAnAmindra iti indrakumbhaH mahAMzcAsau indrakumbhazceti mahendrakumbhastasya samAnA:-tulyA mahAkalazapramANA: prajJaptA:-kathitA he zramaNa ! he Ayupman ! 'vijayassaNaM dArassa ubhayo pAsiM' vijasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayorekaika naiSedhikI sadabhAvAt , 'duhao NisI. hiyAe' dvidhAto naiSedhikyAm, 'do do NAgadaMtaparivADIo' dve dve nAgadanta ina kalazoM ke Upara candana kA lepa ho rahA hai 'Aviddha kaMTheguNA' inake kaMThoM meM rakta DorA-maulI-bAMdhA gayA hai| 'paunuppalapihANA' inake mukhapara padama aura utpalakA Dhakkana rakhA gayA hai 'savvarayaNAmayA acchA sahA jAva paDikhvA' ye candanakalaza sarvAtmanAratnoM se jaTita hai AkAza aura sphaTikamaNi ke jaise atizubhra hainirmala hai aura ilakSaNa Adi vizeSaNoM se lekara pratirUpa taka ke samasta vizeSaNoM se vizeSita hai| 'mahatAra mahiMda kuMbhasamANApaNNattA samaNAuso' he zramaNa AyuSman ! the candanakalaza vizAla baDe baDe mahendra kumbha ke samAna kahe gaye hai arthAt mahAkalaza ke jaise prakaTa kiye gaye hai 'vijayasta NaM dArassa ubhao pAsiM duhato NisIhiyAe do do NAgadaMtaparivADIo vijayadvAra ke donoM pArzva meM arthAt donoM sumadha yukta ra marakAmA mAvesa cha. 'caMdaNakayacaccAgA' se sazAnI S52 hananI khepa 42pAmA mAvesa cha. Aviddha kaTheguNA' tenA gaNAmaiane gano homAMdheTA che. 'paumuppalapihANA' tenA bhumamAgamA 55 mane pasanu dire] rAme che. 'savvarayaNAmayA acchA saNhA jAva paDirUvA' mA na. 42za sarva prakAranA ratnathI jaDela che. AkAza ane sphaTika maNi ratna jevA atyaMta sapheda che. nirmala che. ane glaNa vigere vizeSaNothI laIne abhirUpa pratirUpa sudhinA saghA vizeSaNe vA che. 'mahatA mahatA mahiMdakuMbhasamANA paNNattA samaNAuso' zrama AyuSman 2mA yana saza bhATA moTA mahendra huna s2|| cha. arthAt te mAsazanI vA DAvAnu 48 cha. vijayassa NaM dArassa umao pAsiM duhato NisIhiyAe do do gAgadaMtaparivADIo'- vinya. hAranA - ganna
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 52 paripATaya prajJapte, 'te NaM NAgadaMtagA' te khalu nAgadantakA: 'muttAjAlaMtarusiyaH hemajAlagavakkhajAlakhikhiNI ghaMTAjAlaparikkhittA' muktAjAlAnAmantareSu yAni utsRtAni - lambamAnAni hemajAlAni - suvarNamayadAmasamUhAH yAni ca gavAkSajAlAni - gavAkSAkRtiratnavizeSadAmasamUhAH yAni ca kiMkiNI kSudraghaNTikA kaGkiNIjAlAni - kSudraghaNTAsamudAyAH ebhiH parikSiptAH sarvato vyAptA iti, 'anbhuggayA' abhyudgatAH 'abhi - abhimukham ugatA agrimabhAge manAgU unnatA ityabhyudgatAH 'abhiNisihA' abhinisRSTAH abhi - abhimukham vahirbhAgAbhimukhaM nisRSTA ityabhinisRSTA: 'tiriyaM susaMgahiyA' tiryag susaMpragRhItAH, tiryagrabhitti pradeze su-suSThu - atizayena samyag manAgapi acalanena pragRhItA iti susaMpragRhItAH, 'ahe paNNagaddharuvA' adhaH - adhomAge pannagArddharUpAH pannagArDa vadatisaralA dIrghA ceti bhAvaH, etadeva vivRNoti 'paNNagaddhasaMThANasaMThiyA' pannagArddha saMsthAnasaMsthitAH adhaH pannagArdhasaMsthAnasaMsthitAH 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA' tarapha donoM niSedhikAoM meM do do nAgadantakoM - khuTiyAM kI paripATI hai 'teNaM NAgatagA muttAjAlatarusita hemajAlagavakkhajAlakhiMkhiNIghaMTAjAlaparikkhittA' ye saba nAgadantaka muktAjAloM ke antara meM bhItara meM laTakatI huI suvarNamayamAlAoM se aura choTI2 ghaNTikAoM se cAroM ora se ghire hue haiM / 'abbhuggayA' Age ke bhAga meM ye nAgadantaka kucha UMcAI ko liye hue haiM / 'abhiNisihA' abhinisRSTa haiM - arthAt niSedhikAoM kI bhIta meM ye khUba gahare rUpa meM Thuke hue haiN| 'tiriyaM susaMpagahiyA' yahI bAta isa pada dvArA prakaTa kI gaI hai / 'ahe paNNagaddhatvA' adhobhAga meM ye sarpa ke ardhabhAga jaise AkAra vAle haiM - arthAt atisarala aura dIrgha hai / 'pannagaddhasaMThANasaMThiyA' isa pad dvArA spaSTa kI gaI hai / 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDivo ina paDakhAmAM eTale ke banne bAjunI khatte niSedhikAomAM khae nAgaDha ta-bhUTiyA paMDita 3 rAmavAmAM Ave che. teNaM NAgadaMtagA muttAjAlatararusiva hemajAla vaktrajAlakhikhiNI ghaMTAjAlaparikkhittA' bhA khathI ja nAgaDha ta muktAjAla khuTicAnI paktinI aMdaranA bhAga laTakatI seAnAnI mALAe ane nAnI nAnI ghaTeDiyothI yAre mAnluthI gherAyesa the, 'abbhuggayA' bhAgajanI lAgabhAM ye nAgadanta-yuTiyo 14444 yA vANI che. 'amiNisiTTA ' aliniSThita arthAt niSedhiAmonI latamAM me bhUma 'De sudhI mesAresa che. 'tiriyaM susaMpahiyA' bheTavAla bhI yaha dvArA agara 4 che. 'ahe paNNagaddharuvA' nIyenA bhAgamAM e sApanA abhAga jevA AkAravALI che. arthAt atyaMta sarala hamane hI the. 'pannagaddhaThANasaMThiyA' mA yaha dvArA pazu me vAta, spaSTa ---
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.55 jaMbUropadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 53. sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH, eSAmarthaH prAgvat / 'mahayA mahayA gayadaMta samANA pannattA samaNAuso' mahAti mahAnto gajadantasamAnA:-atizayena mahAnto gajadantatulyAH prajJatA:-kathitAH he zramaNa ! he AyuSman ! 'tesu NaM NAgadaMtaemu' teSu khalu nAgadantakeSu 'vahave kiNhamutta vaddhavagghAriyamalladAmakalAvA' vahavaH kRSNasUtre baddhA vyAghAritA avalambitAH mAlyadAmakalApA:-puSpamAlAsamUhAH 'jAva sukillamuttavagvAriyamalladAmakalAvA' yAvanIlasUtrabaddhA vyAghAritA mAlyadAmakalApAH, lohitasUtrabaddhA vyAghAritA mAlyadAmakalApAH, hAridrasUtra baddhA vyAghAritA mAlyadAsakalApAH zuklasUtra baddhA vyAdhAritA mAlyadAmakalApAH santIti, 'te NaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA' tAni khalu dAmAni tapanIyalambUsakAni, tapanIyaH-suvarNastanmayo lambusakaH-dAmnA magrimAgrimabhAge prAGgaNe lambamAno maNDanavizeSo golakAkRti u~pAM tAni tathA, 'suvaNNapataragamaMDiyA' suvarNa, padoM kA artha jaisA pahile spaSTa kiyA gayA hai vaisA hI hai| 'prayAra gayatasamANA paNattA samaNAu so' he saNa AyuSman ! ye nAgadantaka aise pratIta hote hai ki jaise mAnoM bahuta vizAla gajadanta hI hoM 'tesugaMNAgardataessu' una nAgadantakoM ke Upara bahave kiNha sutta. vagdhAriyamalladAmakalAvA jAva sukillasuttavagdhAriyamalladAmakalAvA' kRSNasUtra se baMdhI huI aneka puSpamAlAeM laTaka rahI haiM aura yAvatpadagrAhya-nIla-sUtra meM baMdhI huI, lohita-lAla-sUtra meM, hAridrasUtra meM, pIlesUtra meM baMdhI huI aura zuklasUtra meM baMdhI huI aneka puSpamAlAeM laTaka rahI haiN| 'te dAmA lavaNijjalaMbUlagA' ina mAlAoM ke agrimabhAga meM golAkAra eka maMDanavizeSa laTakA huA hai 'sughaNNapataragamaMDiyA' ye saya puSpamAlAeM suvarNa ke patra se maNDita hai| resa che. 'sabvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' mA ponI atha ma pahilA vAmAM Ave che tabha04 che. 'mahayA mahayA gayatasamANA paNNattA samaNA uso" zrama AyuSman / me nAganatI me gAya che , ye moTara vium z 14 tesu.NaM NAgataesu' se nAto 52 'vahave kiNhasuttavadhAriya malladAmakalAvA jAva sukilla suttavagdhAriyamalladAmakalAvA' 55 sUtrathI bAMdhela aneka puSpa mALAo laTakI rahela che. ane cAvat padathI grahaNa thayela nIla sUtramAM bAMdhela lehita-lAla sUtramAM pILA sUtramAM bAMdhela ane sa sUtramA mAghelA bhane 405 bhAjAyo al29 cha. 'te' NaM dAmA tava. NijjalavUsagA' se bhAkAmAnA sAnA Anti t2 me bhaMDana vizeSa laTake che. e badhI puSpamALAo "suawiNAyAmavilA' senAnA patrAthI maDhela
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre pratarakamaNDitAni pArzvataH sAmastyena suvarNapratarakeNa-suvarNapatrakeNa maNDitAni, 'NAgAmaNirayaNavivihahAraddhahArauvasobhiyasamudayA' nAnAmaNiratnavividhahArArddhahAropazobhitasamudAyAni, nAnAmaNInAM ratnAnAJca vividhAH-vicitravarNAhArA:-aSTAdazasarikAH arghahArAH navasarikAstairupazobhitaH samudAyo yeSAM tAni tathA 'jAva sirIe atIva atIva uvasobhemANA upasobhemANA ciTaMti' yAvat zriyA atIvAtIvopazobhamAnAni tiSThanti, atra yAvatpadena-'Isi aNNamaNNamasaMpattA puvyAvaradAhiNuttarAgaehiM vAehiM maMdAyaM ejjamANA ejjamANA palaMbamANA palaMbamANA jhaMjhamANA2 pajhjhamANA2 te NaM orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNaNivvuikareNaM saddeNaM (te paese) savvao samaMtA ApUremANA 2 sirIe aIva aIva uvasobhemANA upasobhemANA ciTThati' iti / eteSAM vyAkhyAnaM padmavaravedikA varNane eva kRtamiti tatraivA'valokanIyam / 'NANAmaNirayaNa vivihahAraddhahArauvasobhiyasamudAyA' aneka maNiyoM se, ratnoM le tathA aneka prakAra ke hAroM se evaM ardhahAroM se ye mAlAeM vizeSa rUpa se suzobhita haiN| 'jAva sirIe atIva atIva uvasobhe mANA2 ciTaMti' yAvat ina mAlAoM kI zobhA bahuta hI adhika baDhI caDhI huI hai| yahAM yAvatpada se 'Isi aNNamaNNa masaMpattApuvAvaradAhiNuttaragaehiM vAehiM maMdA ejjamANA2 palaMvamANAra jhaMjhamANAra pajhaMjhamANAra teNaM orAleNaM maguNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNanivvuikareNaM sadeNe (te paese) savvao samaMtA ApUremANAra sirIe aIvara ucasobhemANA2 ciTThati' isa pATha kA saMgraha huA hai| ina padoM ko vyAkhyA padmavaravedikA ke varNana karate samaya kI jA cUkI hai isaliye vahIM se ina padoM kI vyAkhyA samajha lenI cAhiye / cha. 'NANAmaNirayaNavivihahArahArauvasomiya samudayA' bhane maNiyothI ratnAthI tathA aneka prakAranA hAthI ane ardha hArethI e mALAo vizeSa prakAra thI zAle che. 'jAva sirIe atIva atIva ucasobhemANAra ciTThati' yAvat ko bhAra yonI zomo ghagle padhAre muMha2 mAge che. mI yAvatpathI 'Isi aNNa maNNamasaMpattA puyAvaradAhiNuttaragaehiM vAehiM maMdAya ejjamANA ejjamANA palaMba mANA palaMvamANA jhaMjhamANA jhaMjhamANA pajhaMjhamANA palaMyamANA teNaM orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNaNivvuikareNaM saddaNaM (te paese) savyao samaMtA ApUremANA ApUramANA sirIe aIva aIva uvasobhamANA ubasobhemANA ciTuMti' mA pAnI saMgraha thayela che. A badhA padanI vyAkhyA padvavara vedikAnuM varNana karatI vakhate karavAmAM AvI gayela che. tethI te padone artha tyAMthI ja samajI le
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ 55 prameyayotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 'tesiNaM nAgadaMtagANaM uvari' tepAmanantarapUrvaprakaraNe varNitAnAM nAgadantakAnAmupari-UrvabhAge 'aNNAo do do NAgadaMtaparivADIo pannattAo' anye dve dve nAgadantaparipATayau prajJapte / 'tesi NaM nAgadaMtagANaM muttAjAlaMtarusiya taheva jAva samaNAuso !' teSAM khala nAgadantakAnAM muktAjAlAntarotsRta tathaiva yAvat, atra yAvatpadena pUrvagatanAgadantavarNanaM sarvamatra vAcyam yAvanmahAti mahAnto gajadantasamAnAH prajJaptAH he zramaNa ! he Ayupman ! iti / tesu NaM NAgadaMtaesu bahave rayayAmayA sikkayA pannattA' teSu khalu nAgadantakeSu bahUni rajatamayAni sikkakAni prajJaptAni-kathitAni 'temuNaM rayayAmaesu sikkaema vahave veruliyA maIo dhRvaghaDIo pannattAo' teSu khalu rajatamayeSu sikakeSu vayo vaiDUryaratnamayyo vaiDya'tesiNaM NAgardatagANaM uvari una nAgadantoM ke Upara 'aNNAo do do NAgadatapaDivADIo pannattAoM aura bhI dUsarI do do nAgadantakoM kI paripATI kahI gaI hai| 'tesi NaM NAgadaMtANaM muttAjAlaMtarusiyataheva jAva samaNAusoM' ina do do nAgadantoM ke antara meM-bhItara meM muktAjAla Adi kA jaisA varNana pUrva ke nAgadantakoM ke sambandha meM Upara kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI vaha kaha denA cAhiye yahAM yAvatpada se yahI vAta prakaTa kI gaI hai| aura yaha saba varNana 'yAvanmahAtimahAnto gajadantasamAnAH prajJaptAH' isa' pATha taka kA yahAM grahaNa kara lenA cAhiye 'tesu NaM NAgadaMtaesu bahave rayayAmayA sikayA paNNattA' ina nAgadantoM para aneka ratnamaya sIke rakhe hue kahe gaye haiN| 'tesuNaM rayayAmaesusikkaesubahave veruliyA maio dhUvaghaDIo pannattAo' ina chIkoM ke Upara aneka vaiDUryaratna ke bane hue dhUpaghaTa rakhe 'tesiM NaM NAgadaMtagANaM uvari' se nAta-bhuTiyAnI 52 'aNNAo do do NAgadaMtaparivADIo paNNattAo' mI po bhuTiyAnI 2 DAvAnusa che. 'tesiMNaM NAgadaMtANaM muttAjalaMtarusiya taheva jAva samaNAuso' meM zramAya mAyuSman e babbe nAgadaMtakenI vacamAM muktAjAla vigerenuM varNana pahelAnA nAgadantakonA varNanamAM je pramANe upara kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM ahIMyA paNa samajI levuM ahIyAM cAvatpadathI eja vAta pragaTa karavAmAM Avela che. mane ye tamAma vana 'yAvanmahAtimahAnto gajadantasamAnA prajJaptAH' 20 48 bhayantanu 4thana mahiyAM aDara 4 . 'tesu NaM NAgadataesu bahave rayayAmayA sikayA paNNattA' mA nAtAnI 52 mane 2tnabhaya sImA rAmavAmAM Avesa che. 'tesuNaM rayayAmaesu sikkaesu bahave veruliyA maio dhUvaghaDio pannattAo' e zIkAonI upara vaiDUrya ratnanA banela aneka dhUpaghaTe rAkhavAmAM AvelA
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra ratnAtmikAH dhUpaghaTayo dhUpaghaTikAH prajJaptA:-kathitAH 'tAo NaM dhRvaghaDIo kAlAgurupavarakuMdarukaturukadhUvamaghamatagaMdhuddhyAbhirAmAo' tAzca khalu dhUpaghaTayaH kAlAgurugraMvarakundarukaturukadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmAH, tatra kAlAgurudhUpavizeSo lokaprasiddhaH pravaraH-pradhAnaH, kundarupkacIDA, turupkaM-silhakaM, kAlAguruzca pravarakundarupphaturupkazceti kAlAgurukundarukaturupkANi teSAM dhRpasya yo maghamaghAyamAno gandha uddhRtaH-itastato niHsRtastenAbhirAmAH-manoharA iti, tathA sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyAo' mugandhavaragandhagandhikAH zobhano gandho yeSAM te sugandhaH sugandhAzca te varagandhA stepAM gandhastAdRzo gandho'sti Amu iti te tathA, ata eva 'gaMdhavaTTibhUyAo' gandhavatibhUtAH-saurabhyAtizayAd gandhadravyaguTikA sadRzAH 'orAleNaM' udAreNa sphAraNetyarthaH 'maNuNNeNaM' manojena mano'nukUlena gandhenetyarthaH, kathaM manonukUlatvaM tatrAha-'ghANamaNo' ityAdi, 'ghANamaNoNivvuikareNaM' ghrANamanonirvRttikaraNa, ghrANamanonirvRttikaraNetyatra hetau tRtIyA, tathA ca yato ghrANamaNonivRttikarastasmAd manojJaH, ghrANendriyamanasacAhAdajanakaH etAdRzena 'gaMdheNaM' gandhena-surabhiNA 'te paese tAn pradezAn-AsannavartidezAn hue hai 'tAoNaM dhUvaghaDIo kAlAgurupavarakuMdarakaturukka dhUvamaghamatagaMdhuddhRyAbhirAmAo' the dhUpaghaTa kAlAguru-dhUpavizeSa-ciuDI dhUpavizeSa evaM silhaka-lovAna kI dhUpavizeSa kI gandha se jo ki idhara udhara phaila rahI hai baDe hI manorama bane hue hai 'sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyAo' zobhanagaMdhavAle padArthoM kI jaisI gaMdha hotI hai vaisI hI gaMdha ina-ghaTikAoM se sadA nikalatI rahatI hai| ata eva ye ghaTa 'gaMvavahi bhUyAo' gaMdhavartI-gaMdhakI guTikA-jaise pratIta hote haiM / 'orAleNaM maNuNNeNaM ghANamaNo nivvuikareNaM gaMdheNaM te paese savvao samaMtA ApUremANIo atIva2 sirIe jAva ciTThati' aura isI kAraNa ye cha. - 'tAo NaM dhUvaghaDIo kAlAgurupavarakuMdarukka turukka dhUvamaghamavaMta gaMdhuDhyAbhirAmAoM // dhUpaghaTI sAzu3 dhUpavizeSa ne gutImA 22 49 che. te tathA ciuDI dhUpavizeSa evaM sillaka lekhAnanI gaMdhathI ke je gaMdha Ama tama sAi 2hesa DAya tenAthI bhanA2ma rAya che. 'sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyAoM sArI gaMdhavALA padArthonI jevI suMdara gaMdha hoya che. e ja rItanI sugaMdha A gaMdha ghaTikAomAMthI kAyama nIkaLyA kare che. tethI ja e gaMdha ghaTikA 'gaMvaTTibhUyAo' gati:-zuTi-sugadhanI gANIvIya che. 'orA leNaM maNuNNeNaM ghANamaNoNivvuikareNaM gaMdheNaM te pANse savyao samaMtA ApUre .. maNIo atIva 2 sirIe jAva ciTuMti tethIla SER, bhanau, bhanane mAna
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.55 jaMvUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 57 'savvao samaMtA' sarvataH-sarvAsu dikSu samantAt-sarvAsu vidikSu 'ApUremANIo ApUremANIo' ApUrayantya ApUrayantyaH-gandhavyAptiM kurvantyaH, ataeva 'atIva atIva sirIe jAva ciTThati' atIvAtIva-atizayayA zriyA-gandhazobhArUpayA yAvadupazobhamAnA upazobhamAnA stiSThantIti // 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khala dvArasya 'ubhayao pAsiM' ubhayoH pArzvayoH 'duhao NisIhiyAe' dvidhAtodviprakArAyAM naiSedhikyAm 'do do sAlabhaMjiyA paDivADIo pannattAo' dve dve zAlabhajikA paripATayau prajJapte-kathite 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo' tAH khalla zAlabhaJjikAH-laghuputtalikAH, 'lIlaTThiyAo' lIlAsthitAH lIlayA-lalitAganivezarUpayA sthitA iti lIlAsthitAH, 'supaiTThiyAo' supratiSThitAH, sumuSThu manojJatayA prakarSeNa sthitA iti, 'sualaMkiyAo' svalaMkRtAH, su-suSTu atizayena ramaNIyatayA alaMkRtA iti, 'NANAviharAgavasaNAo' 'nAnAvidharAgaudAra-sphAra-manojJa gaMdha se nAsikA aura mana ko zAnti pradAna karate rahate haiM aura cAroM dizAoM meM una2 pradezoM ko-bhUbhAgoM koevaM vidizAoM ke pradezoM ko gandha kI vyApti se bharate rahate haiN| isaliye ye apanI zobhA kI garimA se bahuta adhika suhAvane lagate haiN| 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM' vijayadvAra kI donoM ora kI naSedhikI meM baiThaka zAlA meM-do do sAlabhaMjiyA paDivADIo pannattAo' do do zAlabhaJjikAoM-choTIra puttalikAoM kI paripATI katAra kahIM gaI haiM 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaTThiyAo' vahAM ye puttalikAeM krIDArata huI citrita kI gaI haiM 'supaiDiyAo' aura ye baDe hI sundara DhaMga se vahAM prakaTa kI gaI hai| tathA 'sualaMkiyAo' veSabhUSA se susajjita kI gaI haiM 'NANAviharAgavasaNAo' raMgaviraMge kapar3oM se ApavAvALA evA gaMdhathI nAka ane manane AnaMda upajAve che. ane cAre dizAonA e e pradezane bhUmibhAgane ane dizA vidizAonA pradezane gaMdhanI vyApakatAthI bharatA rahe che. ethI ja e pitAnI zobhAnI garimAthI ghar padhAre soDAmA dAge che. 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM' vilaya vAranI bhanne mAnunI naivedhImA me44 mA 'do do sAlabhaMjiyA parivADIo paNNattAo' 2. me. nAnI nAnI putaliyonI ddaa| usa cha. 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaTThiyAo' tyAM te putaliyo 41142tI yAtalI che. 'supaiTThiyAo' mane te ghara suMdara prAthI tyA matAvesa cha. tathA 'sualokayAo' veSa ane. bhUSaNAthI sArI zete sarekI cha. 'NANAviha rAga saTo raMga viraMga kapaDAothI tene ghaNIja sarasa rIte sajAvavAmAM jI.
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre vasanAH, nAnAvidho'nekaprakAro rAgo yeSAM tAni nAnAvidharAgANi tAni ca vasanAni-vastrANi saMvRtatayA yAsAM tAstathA 'NANAmallapiNaddhAo' nAnAmAlyapinaddhAH, nAnArUpANi mAlyAni puSpANi pinaddhAni-AviddhAni yAsAM tAstathA 'muTTigejjamajjhAo' muSTigrAhyamadhyAH, muSTiyAyaM-muSTayA grahaNayogyaM pratalamityarthaH madhyaM-madhyabhAgaH-kaTibhAgo yAsAM tAstathA, 'AmelagajamalajuyalabaTTiya abbhuNNaya pINaraiyasaMThiyapaohArAo' AmelakayamalayugalavartitA'bhyunnatapInaratidasaMsthitapayodharAH, AmelakaH ApIDaH zekharaka ityarthaH, Amelaka sAdRzyAd Amelaka iti cUcukamityarthaH, tasya yamalaM-samazreNikaM yugalaM yugma yatra tau Amelaka yasalayugalI samazreNikaccukayugalayuktau iti bhAvaH, tathA-vartitau-vartulau kAThinyena golAkArau abhyunnatau-abhimukhamunnato, pInau -puSTau na tu kRzau, ataeva ratidasaMsthitI-ratyutpAdaka saMsthAnavantau etAdRzau payodharau-stanau yAsAM tA:-AyelakayamalayugalavartitAbhyunnata pInarati dasaMsthitapayodharAH / 'rattAvaMgAo' raktApAgAH, rakto lohitavarNaH, apAGga:nayanopAntadezo yAsAM tattathA, 'asiya kesIo' asitakezyaH, asitA:bhramaravat kRSNAH kezA:-ziroruhA yAsAM tAstathA kRSNakezA ityarthaH, 'miuvisayapasatthalakkhaNa saMvellitaggasirayAo' mRduvizada prazastalakSaNa saMvellitAAvRta kara inheM sajAyA gayA haiM 'NANAmallapinaddhAo' aneka mAlAeM inheM pahirAi gaI haiN| 'muSTigevejjamajjhAo' inakI kamara itanI patalI hai ki vaha muThI meM bhara lI jAtI hai / 'AmelagajamalajuyalavaDhiyaanbhuNNaya pauNaraiya saMThiyapayohAo' inake payodhara samazreNika cucukayugala se yukta haiN| kaThina hone se ye gola AkAra vAle haiM ye sAmhane kI ora tane hue hai jhuke hue nahIM hai puSTa haiN| kRza nahIM hai ataH ye ratid-ratyutpAdaka haiM / 'rattAvaMgAo' inake netra prAntarakta hai / 'asiyakesIo' bAla inake kRSNavarNa ke haiM-bhramara jaise mAvata cha. 'NANAmallapinaddhAo' bhane prA2nI bhAgamA pahirAvIna tana sArI zata zAlAve. cha. 'muTThigevejamajjAo' tenA TinA meTako pAtako cha , te se bhUtibhA samA laya che. 'Amelaga jamalajukla vaTTiya avsuNNaya pINaraiya saMThiya payoharAo' tenA payodharA-sto sabhI pAsa yuyu4-12IyothI yukta che. kaThaNa hovAthI e golAkAravALA che. e sAmenI bAju unnata rahela che. namelA hotA nathI. e puSTa che. kRza nathI. tethIja e ratida-AnaMda kAraka 2tine utpanna 42vAvA che. 'rattAvaMgAo' tenA netrAnI idan ale cha. 'asiya kesIo tenA pANI varNanA cha. meTale sabharAnA 2sarA
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.55 jaMvUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 59 prazirojAH, mRdavaH-komalAH vizadA:-svAbhAvikAgantukamalarahitAH prazastAni zobhanAni asphuTitatva prabhRtIni lakSaNAni yeSAM te prazastalakSaNAH saMvellitaM saMvRtam agram-agrabhAgo yeSAM zekharakakAraNAt te saMvellitAyAH zirojA-kezA yAsAM tA stathA, 'Isi asogavarapAdavasamuvaTiyAo' IpadazokavarapAdapasamupasthitAH, ISat-manAk azokavarapAdape-zreSThAzokavRkSe samyag upasthitA AzritA iti IpadazokavarapAdapasamupasthitAH, 'vAmahatthagahiyaggasAlAo' vAmahasta gRhItAnazAkhAH, vAmahastena gRhItamagram azokapAdapasya zAkhAyA agrabhAgo yAmi stAstathA, 'Isi aDDacchikaDakkhaciTThiehi lUsemANIo iva' IpadaDDAkSikaTAkSaceSTitaimuSNantya iva, Ipat-manAka aDDa tiryag valitam akSi-netraM yeSu kaTAkSarUpeSu ceSTiteSu taiHmuSNantya iva-corayantya iva darzakAnAM manAMsi 'cakkhulloyaNa sAhiM aNNa maNNaM khijjamANIo iva' cakSuauMkanalezairanyonyaM khidyamAnA iva, anyonya parasparaM cakSuSAM netrANAM lokanena-avalokanena lezAH saMzleSAstai khidyamAnA iva ayamarthaH evaM tAH tiryagvalitAkSi kaTAkSaiH parakAle haiM "mivisayapasatthalakkhaNasaMvellitaggasirayAo' tathA ye keza inake mRdu-komala haiM vizada-svAbhAvika evaM Agantuka mala se vihIna haiM prazasta lakSaNoM se yukta haiM mastaka mukuTa se yukta hone ke kAraNa ina kezoM kA agrabhAga DhakA huA haiM 'IsiM asogavarapAdavasamuvaTTiyAo' ye azokavRkSa kA kucha sahArA liye huI khar3I huI hai| 'vAmahatthaggahiyagasAlAo' vAmahasta se inhoMne azoka vRkSa kI zAkhA ke agrabhAga ko pakaDa rakhA hai 'isiM aDacchikaDakkhacihiehiM lUsemANIo iva' apane tirache kaTAkSoM se darzakajanoM ke manako mAnoM ye curA rahI haiN| 'cakkhulloyaNalesAhi aNNamaNNaM khijjamANIo iva' paraspara ke tirache avalokana se aisA pratIta hotA hai ki mAnoM ye AmA cha. miuvisaya pasatya lakkhaNa saMvellitaggasirayAo' tathA tabhanA / / atyaMta kamaLa che. svAbhAvika ane AgaMtuka mela vinAnA che. prazasta lakSaNe vALA che. ane mastakane bhAga muguTa thI yukta hovAthI e kezane agrabhAga Dhayeta cha. 'IsiM asogavarapAdamuvaTiyAo' meM bhI vRkssn| sArI sAdhana lekha cha. ' 'vAmahatyagahiyaggasAlAo' DAyathI temAge, mazo vRkSanI apanI PAARIL 4:31. rAme che. 'isi aDDacchi kaDakkhacidiehiM lUsemANIo zu pitAnA tIccha kaTAkSethI jenArAonA manane jANe te ceTI rahI che. 'cakkhulloyaNalesAhiM aNNamaNaM khijjamANIo iva' me mInA tI apsokathI evuM jaNAya che ke jANe e eka bIjAnA saubhAgyanI adekhAIthI
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 jIvAmigamasUtra sparamavalokamAnA avatiSThante yathA nUnaM paraspara saubhAgyA sahanatastiyaMgvalitAkSi kaTAkSaH parasparaM khidyante iva pratibhAtIti 'puDhavI pariNAmAo sAsayabhAva muvagayAo' pRthivI pariNAmarUpAH shaashvtbhaavmupgtaaH|| ayaM bhAvaH-imAH zAlabhaJjikAH vijayadvAravadeva sadAvasthAnAt zAzvatabhAvaM nityatvaM prAptAH nityA ityarthaH, tathA-'caMdANaNAo' candrAnanAH, candravadAnanaMmukhaM yAsAM tAzcandrAnanAH, yathA pUrNacandraH pUrNimAyAmAlhAdakairguNerlokAn raJjayati tathA imA api zAlabhaJjikAH darzakAnAmAnandajanakalAt candrAnanA iti vyapadizyate / 'caMdavilAsiNIo' candravilAsinyaH candravad vilasantItyevaM zIlA iti, 'caMdaddhasamaniDAlAo' candrArddhasamalalATAH, candrArddhana-aSTamI candreNa sama-tulyaM lalATaM yAsAM tAstathA, 'caMdAhiya sommadaMsaNAo' candrAdhikasaumyadarzanAH, candrAdapi adhikaM saumya-kAntimadarzanamAkAro yAsAM tAstathA, 'ukkA iva ujjoemANIo' ulkA-mUlato vicchinnajvaladagnipuJjaiyodyotamAnA, 'vijjueka dUsare ke saubhAgya ke asahana bhAva se kheda khinna sI hI ho rahI haiN| 'puDhavI pariNAmAo sAsayabhAvanuvagayAoM ye zAlabhalikAeM pRthivI pariNAma upagata haiM-arthAt pArthivakAya hai aura vijaya dvArakI taraha nitya haiM 'caMdANaNAo' inakA mukha caMndramAkA jaisA hai candramAjisa prakAra pUrNimAke dina apane zItalAdi guNoM dvArA darzaka janoM ke citta ko AlhAdita karatA hai usI prakAra ye bhI darzaka janoM ke mana ko mudita karatI haiM 'caMdavilAsiNIo' caMdramaMDala kI taraha ye suzobhita hotI haiM 'caMdaddhasamaniDAlAo' inakA lalATa aSTamI ke candramA ke jaisA suzobhita hai 'caMdAhiya somadaMsaNAo' candra ke darzana se bhI adhika inakA darzana hai-arthAt candra ke AkAra se bhI inakA AkAra adhika kAntivAlA hai 'ukkA iva ujjoemANIo' ulkA-mUla se me yukta mAnI 2hI. cha. 'puDhavI pariNAmAo sAsayabhAvamuvagayAo' . zAsa bhaMjIkAo pRthIvI pariNAma vALI che. arthAt pArthiva zarIra vALI che. mana vizya dvAranI bha nitya cha. 'caMdANaNAo' tebhAnu bhuSa yaMdrabhA samAna che. eTale ke caMdramA pUrNimAne divase pitAnA zubha, zItala vigere guNethI jenArAonA manane AlhAdavALA banAve che. e ja pramANe A paNa jenArAmaanaa bhana mAna hita 42 che. 'caMdavilAsiNIo' yadramasanI rebha se suzolita DAya che. 'caMddhasamaniDAlAo' te mA pradeza sadATa 28manA yadrabhAva cha. 'cAhiya somadaMsaNAo' yadranAzanathI pazu kvAre suMdara temanuM darzana che. arthAt caMdra karatAM paNa teone AkAra vadhAre kAnti yukta
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 66 ghaNamarIcisUradippaMtateya ahiyayarasaMnigAsAo' vidyudghanamarIci sUryadIpyamAnatejo'dhikatarasannikAzAH, vidyuto ye ghanA bahulatarA marIcayastebhyaH yacca sUryasya dIpyamAnamanAvRtaM tejastasmAdapi adhikataraH sannikAza:-prakAzo yAsAM tAstathA, 'siMgArAgAracAruvesAo' zRGgArAkAracAruveSAH, zRGgAro maNDanabhUpaNavizeSastatpradhAna AkAra AkRti ryAsAM tAH zRGgAkArAH cAru:-sundaro veSo nepathyaM yAsAM tAH cAruveSAH, zaGgArAkArAzca cAruveSAzceti zaGgArAkAracAruveSAH, 'pAsAIyAo4' prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH prtiruupaa:4|| 'teyasA atIva atIva tejasA-prakAzena atIvAtIva-atizayena 'uvasobhemANIo uvasobhemANIo ciTaMti' upazobhamAnA upazobhamAnA stiSThanti / 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayo pAsiM' ubhayoH pArzvayoH "duhato nisI. hiyAe' dvidhAto dviprakArAyAM naiSedhikyAm 'do do jAlakaDagA panattA' dvau dvau jAlakaTakau prajJaptau-kathitau 'te NaM jAlakaDagA savvarayaNAmayA acchA jAva vicchinna jAjvalyamAna agni puJja-ke jaisI ye camakIlI hai 'vijju ghaNamarIcisUradIpaMtateya ahiyayarasaMnigAsAo' inakA prakAza vijalI kI sAndramarIciyoM se aura anAvRta sUrya ke teja se bhI adhikatara hai 'siMgArAgAra cAravesAo' inakI AkRti zrRMgAra pradhAna haiisI se inakAveza cAru-suhAvanA haiM 'pAsAIyAo4' ataHye prasAdIya haiM darzanIya haiM abhirUpa haiM aura pratirUpa haiM 'teyasA atIva 2 upasobhemANIo 2 ciTThati' isa taraha ye apane teja se prakAza se-atyanta suzobhita hotI huI vijayadvAra kI ora donoM ora kI naiSedhikI meM khaDI huI haiM "vijayaslaNaM dArasla ubhayo pAsiM duhato nisIhiyAe do do jAlakaDagA pannattA' vijayadvAra kI donoM ora kI donoM naiSedhicha. 'ukkAiba ujjoemANIo' bhuma pIjIthI sahAyatA pakSyabhAna mani yunAvI . yamaled cha. 'vijjughaNamarIci sUradIppaMtateyaahiyayara saMnigAsAo' tenA 41 viareluthI mane nahI DhAye sUrya nA tethI 5Y dhAre che. 'sIMgArAgAracAruvesAo' tena 2012 // 2 pradhAna cha. bhane tethIla te deza yA3 tai K2 mane soDAbho cha. 'pAsAIyAo' tethI ja teo prAsAdIya che. darzanIya che. abhirUpa che ane pratirUpa che. 'teyasA atIva atIva ubasobhemANIora ciTuMti' tethI tayA potAnA tathA prakAzathI atyaMta suzobhita rIte vijaya dvAranI banne naiSThiImAM ubhI rahe cha. "vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM duhao nisIhiyAe do do jAlakaDagA HowtA vijaya dvAranI bane taraphanI beu niSedhikAomAM babe jAla kaTake
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ jovAbhigamasUtra paDirUvA' te khalu jAlakaTakAH sarvaratnamayA acchA yAvat prtiruupaaH| 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayopAsiM' ubhayoH pArzvayoH 'dahao NisIhiyAe' dvidhAto dviprakArAyAM naipedhikyAm 'do do ghaMTAparivADIo pannatAo' dve dve ghaNTAparipATayau prajJapte-kathite 'tAsiNaM ghaMTANaM' tAsAM khala ghaNTAnAm 'ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ayam-anantarasvarUpakaH etAvadrapo vakSyamANasvarUpo varNAvAso varNakanivezaH prajJapta:-kathitaH 'taM jahA' tadyathA-'jayaNada maIo ghaMTAo' jAmbUnadamayyo ghaNTAH "vairAmaIo lAlAo' vannamayyolAlAH 'NaNA maNimayA ghaMTApAsagA' nAnAmaNimayA ghaNTApArthAH, 'tavaNijjamaIo saMkhalAo' tapanIyaH-muvarNastanmayyaH zakalAH yAsu ghaNTA avalambitA stiSThanti, 'syayAmaIo rajjUo' rajatamayyo rajjvaH ghaNTAvAdanArtha yA lAlAmu kAoM me do do jAlakaTaka kahe gaye haiM / 'te NaM jAlakaDagA savaraya. NAmayA acchA jAva paDikhvA' ye saba jAla kaDaka sarvaratnamaya haiM acchaAkAza aura sphaTikake samAna atisvaccha haiN| yAvat pratirUpa haiN| 'vijayassaNaM dArasla ubhayopAsiM duhao nisIhiyAe do do ghaMTAparivADIo' usa vijayakArakI donoM ora kI donoM naiSedhikAoM meM do do ghaMTAo kI paripATI-katAra hai / 'tAsiNaM ghaMTANaM' una ghaMTAoM kA 'ayameyArUve-vaNNAcAse paNNatte' ina ghaMTAoM kA varNana isa prakAra se hai-'ta jahA' jaise 'jaMbUNamaIo ghaMTAo' ye saba ghaMTAeM suvarNamaya hai| 'cairAmaIo lAlAo' ina meM jo lAlAeM haiM / veM vajraratnamaya haiN| 'NANAmaNimayA ghaMTApAsagA' aneka maNiyoM ke bane hue ghaMTApArya haiN| 'tavaNijjamaIo saMkhalAo' ghaMTAoM kI sAMkaleM tapanIya suvarNa kI banI huI hai| 'rayaNAmaIo rajjUo' rajatamaya rajjueM haiM-arthAt ghaMTA bajAne vAmAM Aveta cha. 'teNaM jAlakaDagA savya rayaNAmayA acchA jAva paDikhvA' mA tamAma jAlakaTako sarva ratnamaya che. accha AkAza ane sphaTikanI jema atyaMta 127 ni che. yAvat prati35 che. 'vijayassa NaM dArassa umao pAsiM duhao nisIhiyAe do do baMTA parivADIo' se vinya dvAranI bhanne mAnunI me nIdhihAsabhA maNye ghaTAyAnI paripATI khAna che. 'tAsigaM ghaMTANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' ye ghaTAsAnu parvA na 2 pramANenu che. 'taM jahA' bho 'jaMvUNadamaIo ghaMTAo' se tamAma ghaTA suvarNa bhaya che. 'vairAmaIo lAlAoM tebhAre sAmosI te paratnamaya che. 'NANAmaNiyA ghaMTA pAsagA' bhane bhaNiyona mane 'TA pAva cha. 'tavaNijjamaIo saMkhalAo' dhamAnI saixNa tapanIya suparNa nA mAnera . 'rayaNAmaIo rajjUo' 201tamaya
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u 3 sU. 55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam baddhAstiSThanti 'tAo NaM ghaMTAo tAH khalu ghaNTA : 'ohassarA' oghasvarA - odhena pravAheNa svaro yAsAM tAH oghasvarAH, ekavAraM vAditAnAM ghaNTAnAM svaradhvani bahukAlaM yAvacchrayate, 'mehassarAo' meghasvarAH meghasyeva atidIrgho gambhIraH svaro yAsAM tAH meghasvarAH, 'haMsassarAo' haMsasvarA: haMsasyeva madhuraH svaro yAsAM tAH haMsasvarAH, 'kacassarAo' krauJzvasvarAH krauJcasya - pakSivizeSasyeva svaraH komalo yAsAM tAH krauJcasvarA', 'maMdissarAo' nandisvarA: 'maMdighosA' nandighoSAH, dvAdazatasaMghAto nandi: nandivada ghoSo ninAdo yAsAM tAH nandighopAH 'sIsearo' siMhasvarA: siMhagarjanAvatsvaro yAsAM tAstathA, etAdRzyaH satyaH hi liye lAlAoM meM jo DorI baMdhI huI hai, vaha cAMdI kI banI huI hai 'tAo NaM ghaTAo ohassarA mehassarAo haMsassarAo koMcassarAo maMdissarAo sIhassarAo maMjussarAo sussarAo sussaraNigghosAo' ina ghaMTAoM kA svara AvAja ekavAra bajAne para bahuta dera taka sunane maiM AtI rahatI hai isaliye inheM oghasvarabAlA kahA gayA hai vaha unakA svara megha kA svara bajate samaya jaisA gaMbhIra hotA hai vaisA hai isaliye inheM meghasvara jaisA kahA gayA hai / vaha unakA svara haMsake svara jaisA dhIre kama hotA huA madhura ho jAtA hai, isalie inheM haMsasbara jaisA kahA gayA hai / inakA vaha svara krauMca pakSI ke jaisA dhIre2 phira komala ho jAtA hai, isaliye inake svara ko krauMcapakSI ke svara jaisA kahA gayA hai naMdighoSa - dvAdaza-turyo ke saMghAta ke svara jaisA vaha svara hotA hai, isaliye usa svara ko naMdighoSa jaisA kahA gayA hai| siMha kI dariyA che. arthAt ghaTA vagADavA mATe temAM je DhAriyA khAMdhavAmAM Avela che te yAMhInI manAvesa che. 'tAo NaM ghaMTAo ohassarAo, mehassarAo, haMsassarAo koMcassarAo, NaMdissarAo, sIhassarAo, maMjussarAo, sussarAo, sussaraNigvosAo' e ghaTAonA avAja ekavAra vagADavAthI ghaNA vakhata sudhI sAMbhaLavAmAM Ave che. arthAt saMbhaLAya che. tethI tene eghasvaravALA kahela che. enA svara vAgatI vakhate meghanA svara jevA gabhIra hAya che. tethI tene meghasvara jevA kahela che. tenA svara husanA svaranI jema dhIre dhIre kama thatA thatA madhura thai jAya che. tethI ene hasasvara jevA kahevAmAM Avela che. teone e svara kauMcapakSinA svara jevA dhIre dhIre pAche keAmaLa banI jAya che tethI enA svarane kaucapakSInA svara jevA kahela che. nadhiASa khAra turaiyAnA samudAyanA svara jevA e svara hAya che. tethI e svarane naghiASa jevA kahela che. siMhanI garjanA jevA eenA svara hAya che, tethI ene siMha svara ,
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'maMjussarA' maJjusvarAH manju :- priyaH svaro yAsAM tAH maJjusvarA: 'maMjuvosA' 'majughoSAH, majjuH priyaH ghopo ninAdo yAsAM tAstathA, kiMbahunA 'sussarAo' " svarAH su-suSThu svaro yAsAM tAH susvarAH 'sussaraNigdhosAo' 'suravara nirdhopAH 'te parase' tAn pradezAn 'orAleNaM maNuNNeNaM' udAreNa - sphAreNa manojJenamanasa AlAdajanakena 'kaNNamaNaNivvuikareNaM saNa jAva cihnaMti' karNamanonirvRttikareNa zabdena yAvaditi sarvataH samantAt ApUrayantyaH 2 AtIvAtIva zriyA upazobhamAnA upazobhamAnA stiSThantIti / 'vijayassa NaM dArassa ubhayopAsiM' vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayoH 'duhato NisIhiyAe' dvighAto-dviprakArAyAM naipedhikyAm 'do do vaNamAlApari'vADIo paNNattAo' dve dve vanamAlAparipATacau prajJapte kathite 'tAo NaM vaNamAlAo' tAH khalu vanamAlA : 'NANA dumalayA kisalaya pallavasamAkulAo' garjanA ke jaisA vaha unakA svara hotA hai / isaliye use siMhasvara jaisA kahA gayA hai / una ghaMTAoM kA vaha svara sunane meM vaDA priya mana ko suhAvanA pratIta hotA hai tathA kAnoM ko baDA hI pyAra lagatA hai / isa sambandha meM adhika kyA kahA jAve ve saba ghaMTAeM isa taraha acche svara vAlI aura acche nirghoSavAlI hai 'te parase orAleNaM maNNuNeNaM kaNNamaNamaNibuDkareNa sa eNa jAtra ciDaMti' ve apane karNa aura manoz2a zabda se AvAja se - yAvat dizA aura vidizA ke pradezoM ko vAcAlita karatI huI viziSTa zobhA saMpanna banI huI haiM / 'vijayassa dArassa ubhayopAsiM duhao NisIhiyAe do do vaNamAlAparivADIo paNNattAo' usa vijayadvAra kI donoM ora kI donoM naiSedhikAoM meM do do vanamAlAoM kI katAra hai 'nnaannaadumjevA kahela che. e ghaMTAmeneA svara sAMbhaLavAmAM ghaNAja priya ane manane AlhAda kAraka jaNAya che. tathA kAnAne ghaNeAja prItikara heAya che. e sama dhamAM vadhAre zuM kahevAya ? te badhIja gha TAe A uparAktarIte suMdara svara vANI mane suMdara nirghoSa vAjI che. 'te paese orAleNaM maNuNNeNaM kaNNamaNa NivvuikareNaM saddeNaM jAva ciTThati' me ahezabhAM zrotAonA aNu bhane bhanane atyaMta AnaMda ApanAra udAra ane maneAjJa zabdathI potAnA avAjathI cAvat dizA ane vidizAnA bhU bhAgane vAcAlita karatI thakI vizeSa prakAranI zolAthI yukta maneA che. 'vijayassa NaM dArassa umao pAsiM duhao NisIhiyAe do do vaNamAlA parivADIo paNNattAo' the vinaya dvAranI bhanne mAnlunI bhanne naiSedhiSTIbhAM madhye vanabhAjAoonI hAra hovAnu cha, 'jANAdumalayA
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 ru.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 65 nAnAdrumalatA kisalayapallavasamAkulAH nAnAdrumANAM nAnAlatAnAM ca ye kisalaya rUpA atikomalAH pallavAstaiH samAkulAH saMmizrAH 'chappayaparizujjamANakamalasobhaMtasassirIyAo' SaTpadaparibhujyamAnakamalazobhamAnasazrIkAH, SaTpadaiHbhramaraiH paribhujyamAnAni yAni kamalAni taiH zobhamAnAH ataeva sazrIkA:zobhAtizayatAM prAptAH 'pAsAIyAo4' mAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH, pratirUpA 'te paese' tAn pradezAn 'urAleNaM jAva gaMveNaM ApUremANIo2 ciTThati' udAreNa yAvat-manojJena prANamanonitikaraNa gandhena sarvataH samantAt ApUrayantyaH2 atIvAtIvazriyA upazobhamAnAH2 tiSThantIti ||suu055|| ___mUlam-vijayasta NaM dArassa ubhayo pAli duhao. NisI hiyAe do do pagaMThagA pannattA, te NaM pagaMThagA cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM do joyaNAI bAhalleNaM savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA / teli NaM payaMThagANaM uri patteyaM patteyaM pAsAyavaDeMsage pannate, te NaM pAsAyavasigA cattAri joyaNAI u8 uccatteNe do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM abbhulayA kisalayapallavasamAkulAo' yaha vanamAlAeM aneka vRkSoM aura anekalatAoM ke kisalayarUpa pallavoM se komala2pattoM se yukta hai 'chappayaparibhujamANakamalasobhatasassirIyAoM bhramaroM dvArA bhujyamAna kamaloM se suzobhita haiM ataeva ye zobhAtizayavAlI haiM 'pAsAIyAo' prAso dIya hai, darzanIya haiM abhirUpa hai pratirUpa hai 'te paese urAleNaM jAva gaMdheNaM ApUremANIo2 ciTThati' ye apanI udAragaMdha se jo ki ghANa aura mana ko zAnti pradAna karatA hai samasta dizAoM aura vidizAoM ke bhUpradezoM ko gaMdha se bhara kara sugaMdhita karatI rahatI haiM ||suu0 55 // sisalayapallavasamAkulAo' mA panamANAmI mane vRkSo mane mane satA-.. mAnasisaya 35 56sAthI arthAt zubhA mA pAnIthI yukta cha. 'chappaya paribhujjamANakamalasobhaMtasassirIyAo' sunayamAna thatA sabharAma dvArA pAyesa bhagAthA suzAmita che. tethI04 me zomAna matizaya vANI che. 'pAsAIyAo' 4 prAsAhIya cha. zanAya che. mali35 che. ane prati35 che. 'te paese urAleNaM jAva gaMdheNaM ApUremANIo ApUremANIo ciTThati' ke potAnA 2 gayA hai je nAka ane manane zAMtI ApanAra che, saghaLI dizAo ane vidizAo na bhUNa prazane yathI mArIna sudhANo manAyatA rahe cha. // 55 // .. jI09
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 jIvAmasUtre gyamUsiya pahasiyAviva vivihamaNirayaNabhatticittA vAuya vijayavejayaMtI paDAgachattAtichattakaliyA tuMgA gagaNatalamaNulihaMta siharA jAlaMtararayaNapaMja rummiliyavvamaNikaNagathUbhiyAgA viyasiyasayapatta poMDarIya tilagarayaNaddhacaMda cittA NANAmaNimayadAmAlaMkiyA aMto ya bAhiM saNhA tavaNijjaruila vAluyapatthaDA suhaphAsA sassirIyarUvA pAsAIyA 4 / teMsi NaM. pAsAyavarDisagANaM ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhaticittA savvatavaNijjamayA acchA jAva paDirUvA / tesi NaM pAsAyavarDisagANaM patteyaM patteyaM aMto bahusamaNijje bhUmibhAge pannante, se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva maNIhiM uvasobhie, maNINaM gaMdho vaNNo phAso ya neyavvo / tesi - bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM maNipeDhiyA pannattA, tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvarayaNAmaIo jAva paDirUvAo / tAsi NaM maNipeDhiyANaM uvariM patteyaM patteyaM sIhAsaNe pannatte, tesi NaM sIhAsaNANaM ayameyArUMce vaNNAvAse pannatte, taM jahA - tavaNijamayA cakkavAlA rayayAmayA sIhA sovaNNiyA pAdA NANAmaNimayAI pAyapIThAI jaMbUNayamayAI gattAiM vairAmayA saMdhI NANAmaNimae vecce, te NaM sIhAsaNA ihAmiya usabha jAva paumalayabhatticittA sasArasArovaiya vivihamaNirayaNapAyapIThA, accharagamiumasuraMga navatayakusaMtalicca sIhakesarapaccutthatAbhirAmA uvaciya khomadugullayapaDicchAyaNAM suviraiyarayattANA rattaMsuyasaMvuyA surammA AINagarUyabUraNavaNIya tUlamauyaphAsA mauyA pAsAIyA 4 / tAsi NaM sIhA 1
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra. 3 7.3 sU.56 vijayadvArasya pArzvayorvarNanam 67 saNANaM uppi patteyaM patteyaM vijayadUse pannatte, te NaM vijayadUsA seyA saMkhakuMdadagaraya amayamahiyapheNapuMjasaMnigAsA savvarayaNA mayA acchA jAva paDirUvA // tesi NaM vijayadUsANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM kuMbhikkAmuttAdAmA pannattA, te NaM kuMbhikAmuttAdAmA annehiM cauhi cauhiM tadadhuccappamANamettehi addhakuMbhikehi muttAdAmehi savvao samaMtA saiparikkhittA, teNaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA suvaNNapayaragamaMDiyA jAva ciTuMti, tesi NaM pAsAyavarDisagANaM uppiM bahave aTTamaMgalagA pannattA sotthiya taheva jAva chattA ||suu0 56 // ___ chAyA-vijayasya khalu dvArasya ubhayoH pArzvayo dvidhAto naiSedhikyAM dvau dhau prakaNThako prajJaptau, te khalu prakaNThakA zcatvAri yojanAni AyAmaviSkambheNa dve yojane bAhalyena sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH / teSAM khalu prakaNThakAnAmupari pratyekaM pratyekaM prAsAdAvataMsakAH prajJaptAH, te khalu prAsAdAvataMsakAzcatvAri yojanAni Urdhvamuccaistvena, dve yojane AyAmaviSkambheNa, abhyudgatotsRtaprahasitA iva vividhamaNiratnabhakticitrA vAtoddhRta vijaya vaijayantIpatAkA chatrAticchatrakalitAH tuGgA gaganatalAnulikhacchikharA jAlAntararatna-paJjaronmilitA iva maNikanakastUpikAH vikasitazatapatrapuNDarIka tilakaratnArdhacandracitrAH nAnAmaNimayadAmAlaGkRtAH, antarvahizca zlakSNAH, tapanIyaruciravAlakAprastaTAH sukhasparzAH sazrIkarUpAH praasaadiiyaaH| teSAM khalla prAsAdAvataMsakAnAm ullokAH padmalatA yAvat zyAmalatA bhakticitrAH sarvatapanIyamayA acchA yaavtprtiruupaaH| teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAM pratyekaM pratyekam antarvahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH tad yathA nAmakaH, AliGga-puSkaramiti vA yAvanmaNibhirupazobhitaH maNInAM varNo gandhaH sparzazca jnyaatvyH| teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM. bahumadhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM maNipIThikA prajJaptA, tAH khalu maNipIThikAH yojanamAyAmaviSkambheNa, arddhayojanaM bAhalyena sarvaratnamayyo yAvat pratirUpAH, tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM siMhAsanaM prajJapsama, teSAM khalu siMhAsanAnAmayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathA-tapanIyamayAH cakravAlA:, rajatamayAH siMhAH sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni pAdapIThakAni, jambUna damayAni gAtrANi, bajramayyaH sandhayaH, nAnAmaNimayaM vyUtam, tAni khala siMhA
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 jIvAbhigamaMsUtre sanAni, IhAmRgavRSabha yAvat padmalatA bhakticitrANi sasArasAropacitavividhamaNiratnapAdapIThA: Astara kamRdumasUrakanavatvak kuzAnta lipta siMhakesarapratyavasRtAbhirAmANi upacitakSaumadukUlapraticchAdanAni suviracitarajastrANAni raktAMzukasaMvRtAni suramyANi AjinakarutabUranavanIta tUlamRdukasparzAni, mRdukAni prAsAdIyAni4 / teSAM khalu siMhAsanAnAmupari pratyekaM pratyekaM vijayaduSyaM prajJaptam, tAni khalu vijayaduSyANi zvetAni zaGkhakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni sarvaratnamayAni acchAni yAvatpratirUpANi / teSAM khalu vijayaduSyANAM vahumadhyapradeza bhAge pratyekaM pratyekaM vajramayA aGkuzAH prajJaptAH teSu khalu vajramaye aGkuzeSu pratyekaM pratyekaM kummAgraM muktAdAma prajJatam / tAni khalu kumbhAgrANi muktAdAmAni anyaizcaturbhizcaturbhistadardhoccapramANamAtrairardhakumbhAtrai muktAdAmabhiH sarvataH samantAt saMparikSiptAH tAni khalu dAmAni tapanIyalambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni yAvat tiSThanti / teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAmupari bahUni aSTASTamaGgalakAni prajJaptAni sauvastika yAvat tathaiva chatrANi // 0 55 // TIkA- 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayo pAsiM' ubhayoH pArzvayoH 'duhao NisIhiyAe' dvidhAto-dviprakArAyAM naiSedhikyAm ' do do pagaThagA pannattA' dvau dvau prakaNThakau prajJaptau -kathitau, prakaNThako nAma pIThavizeSaH, taduktam- 'prakaNThau pIThavizeSau ' 'te NaM pagaMThagA' te khalu prakaNThakAH 'cattAri . joyaNAI AyAma vikkha bheNaM' catvAri yojanAni AyAmaviSkambheNa - AyAmavi - SkambhAbhyAmityarthaH / ' do joyaNAI' vAhalleNaM' dve yojane vAhalyena sthaulye - - netyarthaH 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA' sarvaratnamayAste prakaNThakAH acchAH A 'vijayassa NaM dArassa' ityAdi TIkArtha - 'vijayasta NaM dArassa ubhayo pAsiM duhao NisIhiyAedo do ThagA paNNattA' vijayadvAra kI donoM ora kI donoM naiSedhi'kAoM meM do do prakaNThaka hai / pIThavizeSa kA nAma prakaNThaka hai 'tesiNaM paTanA cattAri joyaNAI AyAsavikkhaMbheNaM do joyaNAI bAhalleNaM' ye pIThavizeSarUpa prakaNThaka cAra yojana ke lambe cauDe haiM aura moTAI meM 'vijayarasa NaM dvArassa' chatyAhi TIDArtha-'vijayassa NaM dArarasa ubhao pAsiM duhao NisIhiyAe do do pagaTagA paNNattA' vinaya nAmanA dvAranI bhanne khAlunI bhanne naiSedhiDIyobhAM madhye prache, pITha vizeSa nAma a che. 'tesi NaM pagaMThagA cattAri joyaNAI AyAmavikrtraMbheNaM do joyaNAI bAhalleNaM' mA bhI vizeSa 35 pro yAra yonanI saMcAI mahojAvANA che, ane me yojananA gherAvAvAjA che, 'savvarayaNAmaya '
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.16 vijayadvArasya pArzva yorvarNanam 62 . AkAzasphaTikavadati svacchA yAvat pratirUpAH, 'tesi NaM pagaMThagANaM uvari' teSAM khalu prakaNThakAnAmupari-UrdhvabhAge patteyaM patteyaM pAsAyavaDeMsage paNNatte' pratyekaM pratyeka prasAdAvataMsakaH prajJapta:-kathitaH, tatra prAsAdAvataMsako nAma prAsAdavizeSaH prAsAdA. vataMsaka iva zekharaiva bhAti yaH sa praasaadaavtNskH| 'te NaM pAsAyavaDisagA' te khalu prAsAdAvataMsakAH, 'cattAri joyaNAI uDUM uccatteNaM' catvAri yojanAni Urdhvamuccaistvena 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmaviSkambheNa 'abyuggayamUsiya pahasiyAviva' abhyudgatotsRta prahasitA ica, abhyudgatAH-abhi-Abhimukhyena udgatA unnatAH sarvato vinirgatAH utsRtAH prabalatayA sarvAsu dikSu prastAH dhavalatvena prahasitA iva tiSThantItyarthaH / 'vivihamaNirayaNabhatticittA' vividhamaNi* ratnabhakticitrAH, vividhAH-anekaprakArakA maNaya:-candrakAntaprabhRtayaH yAni ca do yojana ke haiN| 'savvararayaNAmayA' ye prakaMThaka saryAtmanA vajaratnamaya hai 'acchA jAva paDirUvA' AkAza aura sphaTika ke samAna atisvaccha hai yAvat pratirUpa hai 'tesiM NaM pagaMThagANaM uvari' ina prakaMThakoM ke upara-Urdhva bhAga meM-patteyaM2' alaga alaga 'pAsAyavaDeMsage pannate' prAsAdAvalaMsaka kahA gayA hai| jo prAsAdoM ke bIca meM mukuTa ke jaisA pratIta hotA hai, yaha prAsAdAvataMsaka hai| 'te gaM pAsAyavaDiMsagA' ye prAsAdAvataMsaka 'cattAri joyaNAI uDU uccateNaM' cAra yojana ke UMce aura 'do joyaNAI AyAmaviskhaMbheNaM do yojana ke lambe cauDe kahe gaye haiN| 'anjhuggayamUliya pahasiyAviva' ye prakaMThaka abhyudgata prabhAvAle samasta dizAoM meM phaile hue se evaM haMsate hue le-pratIta hote haiN| viviha maNirayaNabhatticittA aneka prakAra kI candrakAnta Adi bhaNiyoM kI aura karketanAdi ratnoM kI racanA se ye eka rUpa ho mA 63 sa mAre 100 bhaya DAya che. 'acchA jAva paDirUvA' 241 mane. TimaNinI bha a27-matyata ni cha. yAvat prati35 cha. 'tesiM NaM paMgaThagANaM uvari 2 // nI 52 'patteya patteya' mA 2masa 'pAsAyavaDeMsage paNNatta' prAsAhAvata'sa4 4AmA mAvesa cha.2 prAsAhomA bhuTA pAya cha. te prAsAhAta sa4 upAya che. 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' se mayA prAsAhAta sahI 'cattAri joyaNAI uDDha uccattaNaM' yA2 yojananI yA mane 'do joyaNAI AyAmaviskhaMbhega' me yogananI mA pA // 4 // cha. 'anjhuggaya masiya pahasiyAviva' se macA hai| unnata pramANa sadhaNI hizAmyAmAM 6 gayesA revA bhane usatA na DAya te pAya che. 'viviha maNirayaNa bhatticittA' yandrata vigere bhAyo bhane tana vigere ratto vANI mana
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 ... jIvAbhigamasUtra ratnAni karketanAdIni teSAM bhaktibhiH-vicchittibhizcitrA:-anekarUpA Azcaryavanto cA, 'vAudhRya vijayavejayaMtI paDAgacchattAticchattakaliyA' vAtoddhRta vijayavaijayantIpatAkacchatrAticchatrakalitAH, vAtenoddhRtAH-vAyunA kampitAH vijayAabhyudayastatsaMsUcikAH vaijayantI nAmnyo yAH patAkAH, athavA-vijayA iti vaijayantInAM pArzvakAH, kathyante tatpradhAnA vaijayantyo vijayavaijayantyaH patAkA stAeva vijayavaijayantyaH chatrAticchatrANi-uparyupari vidyamAnAni chatrANi taiH kalitA iti, / 'tuMgA' tuGgA uccA uccaistvena caturyojanapramANatvAt, ata eva 'gaganatalamanulihaMta siharA' gaganatalAnulikhacchikharAH, gaganatalam-AkAzatalam anulikhanti-spRzanti zikharANi yeSAM te tathA, 'jAlaMtararayaNapaMjarummiliyanca' jAlAntararatnapaJjaronmIlitA iva, jAlAni-lokaprasiddhAni tadantareSu viziSTazobhAnimittaM ratnAni yeSu te jAlAntararatnAH tathA paJjarAdunmIlitA iva-bahikara bhI aneka rUpavAle pratIta hote haiM / AzcaryakAraka jJAta hote haiM 'vAudhUyavijayavejayaMtIpaDAgacchattAticchattakaliyA' ye prakaMThaka vAyu se kaMpita evaM vijaya kI saMsUcika jo vaijayantI nAmakI patAkAeM haiM una se evaM tarake Upara rahe hue chatrAtichatroM se yukta hai 'tuMgA' bahuta Uce haiM kyoMki inakI UMcAI 4 yojana kI kahI gaI hai ataeva ye aise jJAta hote haiM ki 'gaganatalamaNulihatasiharA' mAnoM inakA zikhara AkAzatala ko hI sparza kara rahA hai| 'jAlaMtararayaNapaMjarummiliyabdha' tathA ina meM jo jAliyAM lagI huI haiM una meM viziSTa zobhAsaMpAdana ke nimitta bIca meM ratna lage hue hai ataH ye aise mAlUma dete haiM ki mAnoM inheM abhI2 piMjarA ke bhItara se bAhara nikAlA gayA prakAranI racanAthI eka rUpa hovA chatAM paNa aneka rUpavALA jaNAya cha. arthAt satyata mAzcaya 424 hemApavAya che. 'vAudhUya vijaya vejayaMtI paDAgacchattAticchattakaliyA' se hai| pavanathI pita tathA vinyane sUcita karavAvALI je vaijyati nAmanI patAkAo che tenAthI tathA upara rasA chAti-chatrIthI yuddhata che. 'tuMgA' matyatayA cha. bha-tenIyA 4 yAra yonanI 4pAmA mAvesa che. tethI ye savAya che , 'gagaNata lamaNulihaMtasiharA' to tenA shimre| mataNane 25za 4ii ra na DAya tema rAya che. 'jAlaMtararayaNa paMjarummiliyavva' tathA tebhA 2 jiyo lAgelI che, temAM vizeSa prakAranI zobhA mATe vacamAM vacamAM rane lagADavAmAM Avela che. tethI e evA jaNAya che ke jANe ene hamaNAMja pAMjarAmAMthI bahAraM kahADavAmAM Avela che. vAMsa vigerethI banAvavAmAM Avela pAMjarAonI
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.56 vijayadvArasya pAca yorvarNanam 71 SkRtA iva, yathAhi kimapi vastuvaMzAdimaya pracchAdana vizeSAdvahiSkRtamatyantamavi STacchAyaM bhavati, evaM te'pi prAsAdAvataMsakAH prakAzitaprabhAvantaH santIti / 'maNikaNagathUmiyAgA' maNikanakastUpikAH, tatra maNikanakamayyaH stUpikA:zikharANi yeSAM te tathA, tathA-'viyasiyasayapattapoDarIyatilagarayaNaddhacaMdacittA' vikasitazatapatrapauNDarIkatilakaratnArdhacandracitrAH vikasitAni yAni zatapatrANi puNDarIkANi ca dvArAdau pratikRtitvena sthitAni tilakaratnAni bhityAdiSu puNDravizeSA ardhacandrAzca dvArAdiSu taizcitrAH nAnArUpA AzcaryabhUtA vA iti, 'NANAmaNimayadAmAlaMkiyA' nAnAmaNimayadAmAlaMkRtAH, nAnA-anekaprakArakA ye candrakAntAdi maNayaH tanmayAni yAni dAmAni-kusumamAlAH tairalakRtAniupazobhitAnIti, 'aMto bAhiM ca sahA' antarvahizca zlakSNAH -lakSNa pudgalaskandhayuktAH, 'tavaNijjaruila bAluyapatthaDagA' tapanIyarucirabAlukAprastaTAH, ho vaMzAdikI paMcoM se nirmita piMjarAdi ke bhItara jo vastu rakhI rahatI hai usakI chAyA-phIkI nahIM paDatI hai, isI taraha se ina jAliyoM meM jo ratna lage hue haiM unase inakI kAnti baDha gaI hai-ataH inheM sUtrakArane isa prakAra se upamita kiyA hai 'maNikaNagabhiyAgA' ina ke upara jo zikhareM haiM ve maNiyoM kA aura suvarNa ke bane hue haiM 'viyasiyasayapattapoMDarIyatilagarayaNaddhacaMdacittA' inake dvAra pradeza meM vikasita zatapatroM ke zatapatravAle kamaloM ke aura puNDarIkoM ke citra bane hue hai bhItoM meM tilaka ratna jaDe hue hai aura ardha candra ke citra khIMce hue hai 'NANAmaNimayadAmAlaMkiyA' ye prakaThaka aneka maNiyoM kI banI huI mAlAoM se alaMkRta bane hue haiM 'aMto bAhiMca saNhA bhItara aura bAhara ye cikane haiN| ilakSaNa-padaloM se yukta hai 'tavaNijjavAluyapatthaDagA' inake bhItara tapanIya suvarNakI aMdara je vastu rAkhela hoya che, tenI chAyA phIkI paDatI nathI. eja rIte e. jALImAM je ratna lagADelA che, tenAthI tenI kAMtI ghaNI ja vadhelI jaNAya che. tathI sAre te mA zata Suwi mApe che 'maNikaNagathUbhiyAgA' tenA 522 zima cha, te bhaNiyonA mane sonAnA manAvesa cha. 'viyasiyasaya pattapoMDarIyatilagarayaNaddhacaMdacittA' tenA dvAra pradezamA visita thayesa zatapatrAnA zatapatrAvALA kamaLa ane puMDarIkenA citra citrelA che. tathA bhIMtomAM tilaka nA cha. tebha ma yA citra meM yA cha. gANAmaNimaya dAmAlaMkiyA' mA 42 mane UNR bhaNiyothI manAvara bhAgAmAthI mila kRta 42 // cha. 'aMto bAhica sahA' se mahara bhane mahAra BARA che.
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 jIvAmigamasUtra tatra tapanIyaM-suvarNa tena yuktam ataeva raciraM vAlukAyAH-sikatAyAH prastaTam prataro yeSu te tathA, 'suhaphAsA' zubhasparzAH mukhasparzA vA 'sassirIyasyA' sazrIkarUpAH 'pAsAdIyA4' prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH pratirUpA iti // 'tesiNaM pAsAyaDiMsagANaM' teSAM khalu prAsAdAvatarAkAnAm 'ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA' ullokAH pAlatA yAvat zyAmalatA bhakticitrAH, tatra ullokAH prAsAdAnAmuparitanabhAgAH padmalatA yAvat zyAmalatA bhakticitrAH, yAvatpadena-agokarampakacUtavanavAsantikAtimuktakakundalatAnAM saMgrahaH / tathA-'savvatavANajjamayA' sarvatapanIyamayAH sarvAtmanA luvarNapradhAnA ityarthaH 'acchA jAva paDirUvA' acchA yAvatpratirUpAH / bAlukA bichI huI hai| ataeva 'suhaphAsA' inakA sparza atyaMta sukhajanaka hai| "sassirIyakhvA' inakA rUpa lubhAvanA hai ye prAsAdAvataMsaka-prAsAdIya darzanIya abhirUpa aura pratirUpa vizeSaNoM vAle haiM / 'tesiNaM pAsAyavaDilagANaM' ina prAsAdAvataMsakoM ke 'ulloyA paumalayA jAva sAralayAbhatticittA' ulloka-upara ke jo bhAga hai padmalatAoM kI racanA ke jo citra hai azokalatAoM kI racanA ke jo citra hai campakalatAoM kI racanA ke jo citra hai cUtalatAoM kI racanA ke jo citra hai vanalatAoM kI racanA ke jo citra hai aura vAsAntaka evaM atimuktaka aura kunda latAoM ke jo citra hai ve saba sarvAsmanA tapanIyamaya hai tathA 'acchA jAva paDirUvA' acchAdi vizeSaNoM vAle haiM yAvat pratirUpa haiM 'tesiNaM pAlAyaDiMsagANaM' ina prAsAdAvataMsakoM meM se pratyeka prAsAdAvataMsaka meM 'aMtobahusamaramaNijje sa] pugatAthA yuTata cha. 'tavaNijavAluyapatthaDagA' tenI 42 tapanIya sAnAnI pAdu-reta pAthare che. tethI 'suhaphAsA' teno 25za supa24 che. 'sassiriyarUvA' menu 35 somAmA cha. ye prAsAdAvata sI prAsAdIya zanIya mali35 mana prati35 vigere vizeSaNe vA che. 'tesiM NaM pAsAyavaDiMsagANaM' se prAsAhAta sabhA 'ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA' cals eTaleke uparano bhAga che. temAM palatAonI racanA vALA citro che. azoka latAonI racanA vALA citra che. caMpakalatAonI racanAvALA citra che. AgralatAonI racanAvALA je citra che. vanalatAonI racanAvALA je citra che. ane vAsanika ane atimuktaka ane kuMdalatAonI racanAvALA je citra cha ta madhAta sarva prakAre suvarNabhaya che. tathA 'acchA jAva paDirUvA' 127. vigaire vizeSaNAmA cha.- 'tesiMNaM. pAsAyapasigANaM' se prAsAhIpata sI paiTI
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u 3.56 vijayadvArasya pArzvayorvarNanam 73 'tesi NaM pAsAyavarDisagANaM teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm 'patteyaM patteya' pratyekaM pratyekam 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte' antarmadhye bahusamaramaNIYo bhUmibhAgo - bhUmeH pradezaH prajJaptaH kathitaH / bahusamaramaNIyatAmeva dRSTAtena darzayati - ' se jahANAmae' ityAdi, ' se jahANAmae' sa yathA nAmakaH 'AliMgapukkhareivA' AliGgapuSkaramiti vA 'jAva maNIhiM ubasobhie' yAvanmaNibhirupazobhitaH, 'maNINaM gaMdho vaNNo phAso ya neyavvo' maNInAM gandho varNaH sparzazca netavyaH, AliGgapuSkaramiti vA ityAdi sarvamapi bhUmivarNanaM padmavaravedikA bhUmivad maNInAM varNapaJcaka surabhigandhazubhasparzavarNanaM padmavaravedikAvarNana - vadeva jJAtavyam, 'tesi NaM bahusamaramaNi jANaM bhUmibhAgANaM ' teSAM khala bahusama ramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAm 'bahumanpradesabhAe' bahumadhyadeza bhAge 'patteyaM patteya" pratyekaM pratyekam 'maNipeDhikA pannattA' maNipIThikA prajJaptA - katheteti / 'tAo bhUmibhAge pannatte' bhItarI bhUmibhAgaM bahusamaramaNIya hai / 'se jahAM nAma AliMga pukkhareivA jAva maNIhiM uvasobhie' isa bahusamaramaNIya bhUmibhAga kA varNana - jaisA AliGga - mRdaGga ke Upara caDhA huA camaDA - samapradezoM vAlA hotA hai ityAdi rUpa se pahile kahA huA jA cUkA hai aisA hI yahAM para varNana isakA kara lenA cAhiye yAvat yaha. bhItarI bhUmibhAga aneka maNiyoM se upazobhita hai| yahAM para 'maNI gaMdho vaNNo phAso ya neyavvo' maNiyoM ke gaMdhakA varNakA aura sparzakA varNana pUrva meM kiye anusAra samajha lenA cAhiye / yaha saba varNana padmavara vedikA ke varNana meM kiyA jA cUkA hai 'tesiNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhasabhAe' unaM bahusamaramaNIya bhUmibhAgoM ke bahumadhya dezabhAga meM 'patteyaM 2' alaga2 'maNipeDhiyA 424' prasAddobhAM 'aMto vahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' harano lUbhilAga mahu saMratheo mane rabhaNIya che. 'se jahA nAmae AliMgapukkhareivA jAva maNIhiM somi A bahu ramaNIya bhUmibhAganuM varNana A pramANe che. jemake AliMga mRdaMganI upara caDAvavAmAM Avela samapradezavALuM hAya che..ityAdi prakArathI pahelA je pramANe kahevAmAM Avela che eja pramANenuM varNana ahIMyAM paNa samajI levuM cAvat e aMdaranA bhUmibhAga aneka prakAranA maNicaiAthI zaiAbhAyamAna che. ahIMyA 'maNINa gaMdho vaNNo phAso ya neyavvo' bhaNiyonA gaMdha; vAna bhane sparzanu vArdhuna par3elA bhAna trIka pratiyatimAM azvAmAM Ave che te pramANe, samala sevu. bhA (52. uDesa adhu' varNuna padmavara vehinA varSAnabhAM azvAmAM Ave che. 'tersi NaM* bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe' se maMDusamarabhaNIya bhUbhilAMgonA jI0 10
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 zrIvAbhigamane NaM maNipeDhiyAo' tAH khalu maNipIThikA: 'joyaNaM AyAmavivakhaMbheNaM' yojanamekayojanapramANam AyAmaviSkambheNa, AyAmo dairghyaM viSkambho vistArastAbhyAmAyAnaviSkambhAbhyAm 'addhajoyaNaM vAhalleNaM' ardha yojanaM vADhalyena - sthaulyena prajJaptAH 'savya rayaNAmaIo jAva paDirUvAo' ratnamayya yAvat pratirUpA iti / 'tesi NaM maNiper3hiyANaM uvariM' tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari - UrdhvabhAge 'pratteyaM patteyaM' pratyekaM pratyekam 'sIhAsaNe' pannatte' siMhAsanaM prajJaptam - kathitam / 'tesi NaM sIhAsANANaM ayameyArUve vaNNAvAse pamnatte' tepAM khalu siMhAsanAnAma ayametAvadrUpo varNAvAsaH - vakSyamANo varNakanivezaH prajJaptaH - kathita iti / 'taM jahA ' tadyathA-'tavaNijjamayA cakkavAlA' tapanIya mayAni cakravAlAni - maNDanAni suvarNapradhAnAni cakravAlAni pAdAnAmadhaH pradezA bhavanti, 'rajatamayA sIhA' rajatamayAH pannattA' maNipIThikA kahI gaI hai / 'tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ve maNipIThikAeM lambAI aura cauDAI meM ekayojana kI hai aura 'advajoyaNaM bAhalleNaM 'moTAI meM Adhe yojana kI hai' 'savvarayaNAmaIo jAva paDirUvAo' ye saba maNipITikAeM sarvAtmanA ratnamaya hai / yAvat pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlI hai ina samasta padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cUkI hai / 'tesiNaM maNipeDhiyANaM uvari' ina maNipIThikAoM ke Upara- urdhvabhAga meM - 'patteyaM pattayaM' hara eka maNipIThikA meM 'sIhAsaNe-pannante' ekara siMhAsana kahA gayA hai' tesiNaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ina siMhAsanoM ke sambandha meM varNana isa prakAra kA hai - 'taM jahA - tavaNi-' jjamayA cakkavAlA' inake pAyoM ke jo adhaH pradeza hai ve tapanIya suvarNa ke bane hue hai 'rajatamayA sIhA' ina siMhAsanoM para jo adho bhAga meM gahubhakSya ddezabhAgabhAM 'patteya patteyaM' alaga alaga 'maNipeDhiyA pannattA' 'bhaDipIThiAmA aDesa che. 'tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' me bhaNipIThinasonI saMbhAI mane yaha jA me yojananI che bhane 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' bhane teMnI bhoTA ardhA yeonnanI che. 'savvarayaNAmaIo jAva paDirUvAo' me madhI maNipIThikA sarva prakArathI ratnamaya che. yAvat pratirUpa vigere vizeSaNA vALI che. me madhAna yahonI vyAcyA pahelA ahevAdha gayesa che. 'tesi NaM maNipeDhiyANaM uvari' me bhali bhIDiyonI upara 'patteyaM ' patteyaM' hare: bhaNi pIThiabhAM 'sIhAsaNe - pannatte' 24 2 sihAsaneo hyA che.. 'tesiM NaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' te siMhAsana saMbaMdhI vArjuna yA rIte che. 'taM jahA tava - " NijjamayA cakkavAlA' te siMhAsanAnA pAyAmonI ne nIrthenI lAge che, te tuthanIya sonAne! manAvesa che. 'rajatamayA sIhA' me siddhAsanAnI upara nIcenA "..
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 uM.3 sU.56 vijayadvArasya pArzvayorvarNanam siMhAH rajatamayasiMhai rupazobhitAni siMhAsanAnItyarthaH, 'sovaNNiyApAdA' sauva-NikAH pAdAH-suvarNamayAH pAdAH, 'NANAmaNimayAI pAyapIThagAI' nAnAmaNima- yAni pAdapIThakAni-pAdazIrSakANi pAdAnAmuparitanAH-avayavavizeSAH 'jabUNaya -mayAiM gattAi" jAmbUnadaH-suvarNavizeSa stanmayAni gAtrANi, zarIrANItyarthaH -- 'vaimiI saMdhI' vajramayyaH sandhayaH-gAtrANAM sandhimelAH 'nAnAmaNimae vece 'nAnA maNimayaM vyUtam-madhyam-vyUtasyAoM draSTavyaH, 'te' NaM sIhAsaNA' tAni khalu - siMhAsanAni 'IhAmiyausabha jAva paumalayabhatticittA' IhAmRga vRSabha - turaganaramakaravyAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatA padmalatA bhakticitrANi -sasArasArovaiya vivihamaNirayaNapAyapIThA' sasArasAropacitavividhamaNiratnapAda- pIThAni, sArasAraiH pradhAnapadhAnai vividhairanekaprakArakairmaNibhizcandrakAntAdibhiH siMha ke citra bane hue haiM ve cAMdI ke bane hue hai / 'sovaNiyA pAdA' suvarNa ke inake pAye bane hue hai| 'NANAmaNimayAI pAyapIThagAI' * aneka maNiyoM ke inake pAdapITha-paira rakhane ke pITha bane hue hai jaMbUNadamayAiM gattAI' ina siMhAsanoM kA jo kalevara hai vaha jambUnadkAsuvarNavizeSakA banA huA hai 'vaharAmaI saMdhI' ina siMhAsanoM ke kalevara kI jo saMdhiyA hai darAre hai-ve vajra ratna kI banI huI hai| 'NANAmaNimae vecce anekamaNiyoM kA inakA madhyabhAga banA huA hai 'teNaM siMhAsaNA IhAmiya usabha jAva paumalayabhatticittA' ye siMhAsana ihAmRga-vyAghra-vRSabha-yAvat-turaga-nara-makara-vyAla-kinnara rurusarabha, camara-kuJjara-vanalatA-aura padmalatA inakI racanAoM se citrita hai 'sasAra sArovaiya vivihamaNirayaNapAyapIThA' ina siMhAsanoM ke jo mAgamA 2 siDAnA triI thi che te yAhInA mAnesA che. 'sovaNNiyA pAdA' sonAnA menA pAyA anesA che. 'NANAmaNimayAiM pAyapIThagAI menA paayaa| parAbhavAnapITha mane prAranA bhaNiyonA maneA cha. jaMbUNadamayAiM gattAI e siMhAsanA je kalevare che te jaMbUnada nAmanA suvarNa vizeSanA banelA che. 'vairAmaIsaMdhI' se siMDAsananA sevarAnI sadhiyA cha arthAta siddaasnn| sAMdhAne bhAga che te vAratnane banela che. eTale ke sAMdhAnI je darAre-tahe cha ta 1002nathI pU2pAmA mAveza cha. 'NANAmaNimae vecce manA madhya bhAga bhane pradhAna maNiyonI mAneta cha. 'te NaM sIhAsaNA IhAmiya usama jAva paumalayAbhatticittA' se siDAsana DAbhRga vAgha vRSana yAvat tu2 nara bha42 * -maghara vyAla-sarSa kinara rUrU sarabha cara kuMjara vanalatA ane padmalatA . sanI 2yanamAthI pitre .cha. 'sasArasArovaDya viviha maNirayaNapAyapIThA' se
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... jIvAbhigamastra ratnaizcopacitaiH pAdapIThaiH saha yAni, tAni tAni sasArasAropacita vividharmaNiratnapAdapIThAni 'accharagamiumasUraganavatayakusaMtaliccasIhakesarapaccutthuyAmi : rAmA' Astarakam AcchAdanaM mRdu-komalaM yepAM masUrakANAM tAni AstarakamRduni . AstarakavizeSaNasyApi mRduzabdasya paranipAtaH prAkRtabAta, navA-nUtanA tvaka te navatvacaH kuzAntAH darbhaparyantAH navatvacazcate kuzAntAH pratyagratvagdarbhaparyanta rUpANitvati-komalAni-namra (manaH) zIlAni ca kesarANi, athavA 'sIhakesara' iti pAThastatra siMhakesaNANIva kesarANi madhye masUrakANAM tAni navatvaka -kuzAntalicca siMhakesarANi AstarakamRdubhirmasarakainavatvak kuzAntakesaraiH pratyavastRtAni AcchAditAni santi yAni abhirAmANi-manojJAni tAni AstarakamRdumasarakanavatvak kuzAntalicca siMhakesara pratyavastRtAbhirAmANi, 'uvaciya khomadukUlapaDichAyaNA' upacitakSaumadakUlapraticchAdanAni, upacitaM-parikapAdapITha hai ve pradhAnoM meM bhI pradhAna aise aneka prakAra ke candrakAnta Adi maNiyoM se aura karkatanAdi ratnoM ke bane hue hai| 'accharagamiumasUraga navatayakusaMtaliccasIha kesarapaccutthuyAbhirAmA' ina para pratyeka para mRdu AcchAdana vastra Upara se vichAyA gayA hai aura AcchA. .dana vastra ke nIce pratyeka vaDe siMhAsana para aise gahe ki jinameM namrI bhUta agrabhAgavAle aura navIna tvacAvAle darbhataka ke komala tRNa bhare hai, bichAye hai aura isI kAraNa ye baDe abhirAma hai, isa sUtra meM vizeSaNoM kA pUrvApara nipAta prAkRta hone se huA hai ina siMhAsanoM para pratyeka siMhAsana para jo gaddoM ke Upara AcchAdanavastravichAyAgayA hai usa AcchAdanavastrake Upara bhI eka aura dUsarA 'uvaciyakhomadukUla paDichAyaNA' upacita-jisa para aneka velabUTe Adibane. hue haiM-bastra * siMhAsanenA je pAdapITha che te pradhAnamAM paNa pradhAna evA aneka prakAranA thandratamArA vigere bhaNiyothI mane tana vigere maNiyothI manesA che. 'accharaga miu masUraganavatayakusaMtaliccasIhake sara paccutthuyAbhirAmA' te pratyepApIThAnI upara kemaLa AcchAdana vastra pAtharavAmAM Avela che. ane dareka meTA siMha'sanA AcchAdana vastronI nIce evI gAdI rAkhavAmAM Avela che ke jenI aMdara namelA agrabhAgavALA ane navIna tvacA-chAlavALA kemaLa tRNo bharavAmAM Avela hoya ane e kAraNathI ghaNIja suMdara--kemala jaNAya che. A sUtramAM vizeSaNane pUrvApara nipAta prAkRta hevAthI thayela che. e dareka siMhAsanI upara je AcchAdana vastra chADavAmAM Avela che. e ochADanI upara paNa me mInu pakha 2 'vaciyakhomadukUlapaDichAyaNA' pathita.renA 52 ane
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotiko TIkA pra. 3 u.3 sU.56 vijayadvArasya pArzva yorvarNanam 77 mitaM yatsauma dukUlaM kArpAsikaM vastraM tatpraticchAdanaM rajatastrANasyopari dvitIyamAcchAdanaM pratyekaM yeSAM tAni upacita kSaumadukUlapraticchAdanAni 'muviraciyarayattANA' muviracitarajastrANAni suviracitaM rajastrANaM pratyekamupari yeSAM tAni tathA, 'rattaMmuyasaMvuyA' raktAMzukasaMvRtAni raktaJca tadaMzukaM ca tena saMvRtAni, ataeva 'murammA' suramyANi 'AINagaruyabUraNavaNIyatUlamauyaphAsA' AjinakarutabUranavanItatUlamRdusparzANi, tatrAjinakaM-carmamayaM vastraM tatsvabhAvAdevAti komalaM bhavati, rutaM karpAsapakSma, bUro vanaspativizeSaH, navanItaM-makkhanamiti lokaprasiddham tUlam arkatUlaM teSAmiva sparDI yeSAM tAni tathA, 'mauyA' mRduni-ati komalAni pAsAIyA4' prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi iti / 'tesiNaM sIhAsaNANaM uppi' teSAM khalu siMhAsanAnAmupari-UrdhvabhAge 'patteyaM patteyaM' palaMgaposa-jo ki sUtI hai vichAyA gayA hai 'suviraciyarayattANA' isa palaMgaposa ke Upara sundara prakAra kA banA huA eka aura dhUlI Adi ko dUra karane kA vastra saMbhAlakara rakkhAgayA hai 'rataMsuyasaMvuyA' ye saba siMhAsana lAlavastra se Upara se Dhake rahate haiM ataeva 'surammA' baDe acche pratIta hote haiM 'AINagakhyabUraNavaNIyatUlamauyaphAsA' inakA sparza jaisA carma mayavastrakA hotA hai kapAsa se yuktavastra kA hotA hai| bUranAma kI vanaspatikA hotA hai, navanIta-makkhana kA hotA hai aura tUla-arkatUla Akake ruoM kA hotA hai vaisA hI ati komala hai / saba siMhAsana 'mauyA' ati mRdu hai-kaThora nahIM hai 'pAsAiyA' tathA prAsAdIya* Adi pratirUpataka ke vizeSaNoM vAle haiM 'tesiNaM sIhAsaNANaM uppi' ina prakAranA ramaNIya velabUTA vigere banelA che. jene palaMgapasa kahevAmAM Ave che manare sUtarnu bhane DAya che. 'suviraciyarayattANA' - posanI bharanI dhULa vigere dUra karavAmAM eka bIjuM vastra saMbhALa pUrvaka rAkhavAmAM Avela che, 'rattaMsuyasaMvuyA' mA adhA siDAsana dara parathI 52thI DhAyesA che. methii| ye 'surammA' ghaNA su2 rAya . 'AIgaNarUyabUraNavaNIya tUlamauyaphAsA' manA sparza vo yama bhaya vaskhana DAya che. asi-sutarA 45ddaanaavane hoya che. bUra nAmanI vanaspatine je sparza hoya che. navanIta mAkhaNane je sparza heya che, ane tUla AMkaDAnA rUne je komaLa sparza DAya cha / prAranA matyata DAya cha. 2 mA siDAsanA 'mauyA' satyata bhU maNa cha. 4412 DAta nathI. 'pAsAiyA' prAsAhIya manohara hAya cha. arthAt prAsAhIyathI sana prati35 sudhInA vizeSaNevAya che. 'tesiM gaM sIhAsaNANaM uppiM te siMhAsanAnI 52 patteyaM patteyaM' 624 siDAsananI 52
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8 . . jIvAbhigamasUtra pratyekaM pratyekam "vijayaduse pannatte' vijayadRpya-vastravizeSaH prajJaptam-kathitame, taduktam-vijayadRpyaM vastravizeSa iti / teNaM vijayadUsA setA' tAni khalu vijaya * dRSyANi zvetAni 'saMkhakuMdadagaraya amayamahiyapheNapuMjasaMnigAsA' zaMkhakundadaka rajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni zaMkho-lokaprasiddhaH, kundeti kundapuSpam - dakaraja udakakaNA amRtasya kSIrAvarNavajalasya mathitasyAlohitasya yaH phenapuJjaH tatsannikAzAni tatsamaprabhANi, punaH kathaMbhUtAni tatrAha-'savvarayaNA' ityAdi, : 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAni vijayadRSyANi 'acchA jAva paDirUvA' acchAni '-AkAzasphaTikavat atinirmalAni zlakSNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajaskAni 'nirmalAni niSpakAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sodyotAni darzanIyAni prAsAdIyAni abhirUpANi pratirUpANIti // siMhAsanoM ke Upara 'pattayaM patte pratyeka siMhAsana para alagara "vijaya duse pannatte vijaya dRSya vastra vizeSa rakkhA huA kahA gayA hai, taduktam -vijayadRpyaM vstrvishessH| 'teNaM vijayadUsA setA' ye vijayadRSya sapheda hote haiM / 'saMkhakuMgaraya amaya mayi pheNa puMjasaMnigAsA' aise sapheda hote haiM ki jaisA zaGkhasapheda hotA hai kunda-mogarA kA puSpa sapheda hotA hai, daka-jala vindu sapheda hotA hai amRta kA mathita phena-puJja sapheda hotA hai-mathita kSIrArNava kA phena puJja sapheda hotA hai| ye . sagha vijaya dRSya 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA . ratnamaya hai accha hai, yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvatpada se zlakSNa, ghRSTa, - mRSTa, nIrajaska, nirmala-niSpaGka-niSkaMkaTacchAya, saprabha, sodyota, darzanIya prAsAdIya, abhirUpa aura pratirUpa, ina padoM kA saMgraha huA 'vijayadUse paNNatte' viyaSya pavizeSa rAmavAbhA yAvA mAtI 4hyu cha 'vijayadRSyaM vastravizepaH' vinaya rAya va vizeSane 4 cha. 'teNaM vijayadUsA setAmme vinyadhya pakha ghANA ganuAya che. 'saMkhakuMda dagarayaamayamathiya pheNa puMjasaMnigAsA' se panI sevA sa rAya cha / saha zAya che. kaMdana-megarAnuM puSpa jevuM sapheda hoya che. daka-jalabiMdu jevuM sapheda hoya che. maMthana karavAmAM Avela amRta phINane puMja Dhagale jevo sapheda ' hoya che. maMthana karavAmAM Avela kSIra sAgaranA phaNane puMja Dhagale je 'sa DAya che. 20 mA vinya pyo 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarva prakAre ratnamaya che. accha yAvat pratirUpa che. ahIyAM yAvatpadathI zlalaNa vRSTa, pRSTha, nIraja, nirmala, niSpaka niSphakaTachAya samabha, sedyata, darzanIya . prAsAdIya abhirUpa ane pratirUpa A badhA padane saMgraha thayela che. A
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.56 vijayadvArasya pArzva yorparNanam 74 "tesiNaM vijayadUsANaM bahumajjhadesabhAe' teSAM khalu vijayadRSyANAM bahumadhyadezabhAge 'patteyaM patteyaM pratyekaM pratyekam 'vairAmayA aMkusA' vanamayA:vajaratnAtmikA aGkuzAH-bhakuzAkArA muktAdAmAvalambanabhUtAH prajJaptA:-kathitAH 'tesu NaM vairAmaesu aMkusesu' teSu khalu vanaratnamayeSu aGkuzeSu 'patteyaM patteyaM, pratyekaM pratyekam 'kuMbhikkA muttAdAmA pannattA' kumbhagraM magadhadezaprasiddham kumbhapramANamuktAmayam muktAdAma-muktAmAlyaM prajJaptaM kathitam 'teNaM kuMbhikkA muttAdAmA' tAni khalu kumbhAgrANi muktAdAmAni 'annehiM cauhi cauhiM anyaizcaturbhizcatubhirmuktAbhiH 'tadadhucca pamANamettehi tadarbocca pramANamAtraiH 'addhakuMbhikkehi muktAdAmehi' arddhakumbhAtrairmuktAdAmabhiH 'savvao samaMtA saMparikkhittA' sarvataH-- sarvAsu dikSu samaMtAt-sAmastyena saMparikSiptAni veSTitAni iti / hai ina padoM kI vyAkhyA yathAsthAna likhI jA cukI hai 'tesiM NaM vijaya dusANaM bahumajjhadesabhAe pateyaM 2 vairAmayA aMkusA' ina vijaya dRSyoM ke bahumadhyadeza-bilkula bIca ke bhAga meM pratyeka meM alaga alaga vajramaya aGkuza hai-aGkuza ke AkAra ke muktAdAmoM ke avalambana sthAna hai 'tesuNaM vairAmaesu aMkusesu' ina vajranirmita aMkuzoM meM 'patteyaM patteya' pratyeka aMkuza ke Upara magadhadeza prasiddha kumbha pramANavAle muktAoM ke muktAdAma rakhe hue kahe gaye haiM, 'teNaM kuMbhikkA muttAdAmA annehiM cauhira tadhuccapamANamettehiM addhakuMbhikkehiM muttAdAmehi sacao samaMtA saMparikkhittA' ye kumbhapramANavAle muktAoM ke muktAdAma aura dUsare cAra arddhakumbha pramANavAle muktAoM ke muktAdAmoM se ki jinakI UMcAi kA pramANa una muktA mAlAoM se AdhA hai saba ora se veSTita padanI vyAkhyA egya sthaLe AgaLa kahevAmAM AvI gayela che te tyAMthI samajI sevI. 'tesiM NaM vijayadUsANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM vairAmayA aMkusA' se vinya duSya vastronA bahumadhya deza-arebara vaccenA bhAgamAM alaga alaga vajamaya aMkuze. " che. arthAt aMkuzanA AkAranA motInI mALAonA avalaMbana sthAne che.' 'tesu NaM vairAmaesu aMkusesu' mA 100bhaya 25 zAma 'pattayaM pattaya 424 mazAnI upara magadha deza prasiddha kumbha pramANuvALI metInI mALAo rAkhavAmAM mAveza cha. te NaM kumbhikkA muttAdAmA annehiM cAhiM tadadhuccapamANamettehi addhakuMbhikkehiM muttAdAmehiM savvao samaMtA saMparikkhittA' mA huna prabhAvAmI mitInI mALAo bIjI cAra ardhakuMbha pramANavALI motInI mALAethI mI syAnu prabhAra se bhuratA bhAra chetenAthI nyAre 25thI'
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre 'teNaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA suvaNNapayaragamaMDiyA jAva cihnaMti' tAni khala dAmAni tapanIyalambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratnavividhahArArddhahAropazobhitasamudAyAni IpadanyonyamasaMpRktAni pUrvAparadakSiNottarAgataivatairmandaM manda mejamAnAni ejamAnAni vyejamAnAni vyejamAnAni praka *pamAnAni prakampamAnAni udAreNa manoz2ena manohareNa karNamanonirvRttihaiM / 'teNaM dAmA tavaNijja laMbUsagA suvaNNapayaragamaMDiyA - jAva cihnaMti' ve mAlAeM tapanIya suvarNa ke laMbUsakoM se jhUmakoM se yukta hai evaM suvarNa ke pataroM se maMDita hai| yahAM yAvatpada se 'nANAmaNirayaNaviviha hAraddha hArajaba sobhiyasamudAyA, IsiannamannamasaMpattA, puvvA - varadAhiNuttaraga ehiM vAehi maMdAyaM maMdAyaM eijjamANA 2 veijjamANA 2 pakaMpamANA2 pajhaMjhamANA pajhaMjhamANA orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNanivyuha kareNa te pase saccao samatA ApUremANA sirI uvasobhemANAciTThati' isa pATha kA saMgraha huA hai ye muktAdAma aneka prakAra kI maNiyoM se aneka prakAra ke ratnoM se aneka prakAra ke 18 sara vAle hAroM se aura aneka prakAra ke 9 saravAle arddhahAroM se zobhita samu dAyavAle haiM / pUrva pazcima, uttara, aura dakSiNa se Agata vAyu ke jhokoM ina mAlAoM ko thoDe 2 rUpa se hilAte rahate haiM jora 2 se nahIM hilAte haiM, isI kAraNa ye Apasa meM eka dUsare muktAdAmoM se ulajhate nahIM hai maMda maMda rUpa se hilane para hI ye Apasa meM eka dUsare se dUra 80 vITajAyesa che. 'teNaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA suvaNNapayaraga maMDiyA jAva vikRtti' e mALAe tapanIya seAnAnA lakhUsakA jhUmakhAothI yukata che ane sonAnA patarAthI bhaDhesa che. yahIM yAvatyahathI 'NANAmaNirayaNavivihahArahAra uvasobhiyasamudAyA Isi annamannamasaMpattA puvvAvaradAhiNuttaragaehiM vAehiM maMdAyaM maMdAyaM eijjamANA eijjamANA veijjamANo veijjamANA pakaMpamANA pakaMpa mANA pajhaMjhamANA padmamANA orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNaNivvuikareNaM te pase savvao samaMtA ApUremANA sirie uvasobhemANA ciThThati' mA pAnI saMgraha thayela che. A badhI mukatAdAmA aneka prakAranA maNiyAthI aneka prakAranA ratnAthI aneka prakAranI 18 aDhAra lerAvALA hArAthI aneka prakAranA 9 nava larAvALA AhArothI zAlita samudAya vALI che. pUrva, pazcima uttara ane dakSiNathI Avela vAyu A mALAone gheADI gheADI halAvatA rahe che. jora jorathI halAvatA nathI. ane eja kAraNathI e mALAe paraspara eka khIjAne athaDAtI nathI, maMda maMda rIte halavAthIja te paraspara eka khIjAthI
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 2.57 vijayadvArapAca sthitanaiSedhikyAH ni0 81 kareNa tAn pradezAn ApUryamANAni ApUryamANAni zriyopazobhitAni tiSThantIti / 'tesi NaM pAsAyavaDisagANaM' teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm 'uppi bahave aTTha bhaMgalagA pannattA' upari-UrdhvamAge bahUni aSTamaGgalakAni prajJaptAni 'sotthiya taheva jova chattA' svastika 'sauvastikapatAkA chatrAticchatraNIti ||suu. 56 // ___mUlam-vijayAdArassa ubhayo pAsiM duhao NisIhiyAe do do toraNA mittA, te Na toraNA NANAmaNimayA taheva jAva aTTa maMgalagoM ya chattAtichattA / tesi NaM toraNANaM purao do do sAlabhaMjiyAo pannattAo, jaheva NaM heTA taheva tesi NaM toraNANaM purao do do NAgadaMtA pannattA, te NaM NAgadaMtagA muttAjAlaMtarusiyA taheva, tesu NaM NAgadaMtaesu bahave 2 rahate haiM yahI bhAva 'isimannamannamasaMpattA' isa sUtrapATha bArA prakaTa kiyA gayA hai bAra 2 ye viziSTa rUpa se bhI hilate haiM bAra bAra ye kaMpita bhI hote haiM / isa sthiti meM ina se jo zanda nikalatA hai vaha udAra hotA hai manojJa hotA hai manohara hotA hai evaM karNa aura manako atyaMta zAMti pahuMcAne vAlA hotA hai isase vahAM kA inake AsapAsakA pUrA pradeza vAcAlita banA rahatA hai ye saba muktAdAma apane anupama saundarya se bahuta hI suhAvane lagate haiN| 'tesiNa pAsAyavaDiMsagANaM uppi' ina prAsAdAvataMsakoM ke ubhAga meM 'bahave' aneka prakAra ke 'aTThamaMgalagA pannattA' ATha maMgaladravya kahe gaye haiN| una maMgala dravyoM ke nAma 'sosthiya taheva jAva chattA' svastika se lekara chatrAtichatra taka jaise pIche prakaTa kiye gaye haiM vaise hI hai |s056|| 2 29 cha. me mA 'isimannamannamasaMpattA' se sUtrA4thI pragaTa 42vAmA Avela che. vAraMvAra e vizeSa prakArathI paNa hale che. vAraMvAra te kaMpita paNa thAya che. e vakhate emAMthI je zabda nIkaLe che, te udAra hoya che. manojJa hoya che. mane hara hoya che. temaja karyuM ane manane atyaMta zAMtI kAraka hoya che. tethI tyAMne tenI AsapAsane tamAma pradeza vAcAlita banela rahe che. A adhI bhutAhAmA potAnA manupama sauthI ghaNI soDAmaNI sAge che. 'tesiMNa pAsAyavaDiMsagANaM uppisa prAsAhAvata sonI 52 'vahave' mane prAranA 'aTa maMgalagA pannattA' mA bhagata dravya vAmAM mAvesa cha. mI yAnA nAma 'sotthiya taheva jAva chattA' svastithI dAna chAtichatra sudhI rema pahelA kahevAmAM Avela che. e ja pramANe ahiM. paNa samajI levA, che sU. 56 jI0 11
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ movAbhigamasUtre kinhasutavahavagvAriyamalladAmakalAvA jAva ciTTeti // tesi NaM toraNANaM purao do do havasaMghADA pannattA, savvarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA, evaM paMtIo vIhio mihuNagA, do do paumalayAo jAva paDiruvAo, tesi NaM toraNAnaM purao akkhA asovatthiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA, tesi NaM toraNANaM purao do do caMdaNakalasA pannattA, te NaM caMdaNakalasA varakasalapaTTANA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA samaNAuso ! / tesi NaM toraNANaM purao do do bhiMgAragA paNNattA varakamalapaTTANA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA mahayA mahayA mattagaya suhAgiti samANA pannattA samaNAuso ! | tesi NaM toraNANaM purao do do AryasagA paNNattA, tesi NaM AyaMsagANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahA tavaNijamayA payaMThagA veruliyAmayA charuhA ( bhayA) vairAmayA varaMgA, NANAmaNimayA valakkhA aMkamayA maMDalA aNoghasiya nimmalAe chAyAe savvao ceva samaNubaddhA caMda maMDala paDinikAsA mahayA mahayA addhakAyasamANA pannattA samaNAuso ! | tesi NaM toraNANaM purao do do vairAmae thAle pannante, te NaM thAlA acchaticchaDiyasAli taMdula naha saMdaTTa bahusamapaDipuNNA cetra citi, savva jaMbUNayA mayA acchA jAva paDiruvA, mahayAmahayA rahacakkasamANA samaNAuso || tesi NaM toraNANaM purao do do pAtIo pannattAo, ! jAo NaM pAtIo acchodaya paDihatthAo NANAviha paMcavaNNassa phalahariyagassa bahupaDipuNNAo vica ciTThati, savvarayaNAmaIo jAva paDivAo mahayAmahayA gogaliMjaka cakkasamA - NAo paNNattAo samaNAuso ! // tesi NaM toraNANaM purao ra
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.57 vijayadvArapAya sthitanaipedhiyAH ni083 do do supaiTagA pannattA, te NaM supaiTugA NANAviha paMcavapaNa pasAhaNagabhaMDaviraciyA savvosadhipaDipuNNA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA // tesi NaM toraNANaM purao do do maNoguliyAo pannatAo, tAsu NaM maNoyuliyAsu bahave suvapaNaruppamayA phalagA pannattA, tesuNaM suvaNNaruppamaesu phalaesu bahave vairAmayA NAgadaMtA muttAjAlaMtarusiyA hema jAva gayadaMtagasamANA paNNattA smnnaauso!|| tesuNaM vairAmaesu NAgadaMtaesu bahave rayayAmayA sikayA pannattA, tesu NaM rayayAmaesu sikaesu bahave vAyakaragA pnnttaa||tennN vAyakaragA kiNhasuttasikagavasthiyA jAva sukilla suttasikkagavatthiyA savve veruliyAmayA acchA jAva pddiruuvaa| tesi NaM toraNANaM purao do do cittA rayaNakaraMDagA pannattA, se jahANAmae, raNNo cAuraMta cakavahissa citte rayaNakaraMDage veruliya maNiphAliyapaDalapaccoyaNe sAe pabhAe te paese savvao samaMtA obhAsai ujjovei tAveI pbhaasei| evAmeva te cittarayaNakaraMDagA pannatA veruliyapaDala paccoyaDA sAe pabhAe te paese savvao samaMtA obhAsaMti // tesi NaM toraNANaM purao do do hayakaMThagA jAva do usabhakaMThagA pannattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA / tesu NaM hayakaMThaesu jAva usabhakaMThaesu do do pupphacaMgerIo, evaM malla gaMdhacuNNavatthAbharaNa caMgerIo sidvattha caMgerIo lomahattha caMgerIo savvarayaNAmaIo acchAo jAva pddiruuvaao| tesi NaM toraNANaM purao do do pupphapaDalA jAva lomahatthapaDalA savvayaNAmayA jAva pddiruuvaa| tesi Na toraNANaM purao do do sIhAsaNAiM paNNattAI, tesi NaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte taheva jAva paasaaiyaa4| tesi NaM toraNANaM
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ jovAbhigamasUtre purao do do rUppacchadA chattA pannattA, te NaM chattA veruliyabhisaMtavimala daMDA jaMbUNaya kapiNakA vairasaMdhI muttAjAla parigayA aTrasahassa varakaMcaNasalAgA daddaramalayasugaMdhI savvoua surabhi sIyalacchAyA maMgalabhatticittA caMdAgArovamA vahA / tesiNaM toraNANaM purao do do cAmarAo pannattAo tAo NaM cAmarAo (caMdappabhavairaveruliya nAnAmaNirayaNakhaciyadaMDA) NANAmaNikaNagarayaNavimalamaharihatavaNijjujjalavicittadaMDAo cilliyAo saMkhakuMdadagarayaamayamahiyapheNapuMjasapiNakAsAo suha. marayata dIhavAlAo samvarayaNAmayAo acchAo jAva pddiruuvaao| tesi NaM toraNANaM purao do do tellasamuggA koTusamuggA pattasamuggA coyasamuggA tayarasamuggA elAsamuggA hariyAlasamuggA hiMgulayasamuggA maNosilAsamuggA aMjaNasamuggA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA ||suu0 57 // chAyA-vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayo dvidhAto naipedhikyAM ve dve toraNe prajJapte / tAni khalu toraNAni nAnAmaNimayAni tayaiva yAvat aSTamaGgalakAni chatrAticchatrANi / teSAM khalu toraNAnAM purato ve dve zAlabhaJjike prajJapte yathaiva khalu adhastAt tathaiva / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau nAgadantako prajJaptI, te khalu nAgadantakAH muktAjAlAntarotsRtA tathaiva / teSu khalu nAgadantakeSu vahavaH kRSNasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH yAvattiSThanti / tepAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau hayasaMghATako prajJaptau, sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH, evaM paMktayo vIthayo mithunakAni, dve dve padmalate yAvat pratirUpAH tepAM khalu toraNAnAM purato'kSAzca sauvastikAH sarvaratnamayA acchA yAvapratirUpAH, teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau candanakalazau prajJaptau, te khalu candanakalazAH varakamalapratiSThAnA: yAvat sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpA: zramamaNAyuSman ! / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau bhRGgArako prajJaptau, varakamalapratiSThAnA: yAvatsarvaratnamayA acchA yaavtprtiruupaaH| mahatA mahatA mattagajamukhAkRtisamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau Adarzakau prajJaptau, teSAM khalu AdarzakAnAm ayametAvadrUpo varNAvAsa:
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 2.57 vijayadvArapAcIsthitanaiSedhikyAH ni0 85 prajJaptaH, tadyathA-tapanIyamayAH prakaNThakAH vaiDyamayAH stambhakAH vanamayAH varAGgAH nAnAmaNimayA valakSAH aGkamayAni maNDalAni anavadharpita nirmalayA chAyayA sarvata eva samanubaddhA zcandramaNDalapratinikAzA: mahatA mahatA arddhakAyasamAnA: prajJaptAH zramaNAyuSman / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve vanamaye sthAle prajJapte / tAni khalu sthAlAni acchatrichaTita zAli tandUlanakhasaMdapTa bahusamaparipUrNAnIca tiSThanti sarvajAmbUnadamayAni acchAni yAvatpratirUpANi, mahatA mahatA rathacakrasamAnAni zramaNAyuSman ! / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve pAcyau prajJapte / yAH khalu pAtryaH acchodakaparipUrNAH nAnAvidhapaJcavarNaiH haritaphalaibahupratipUrNA iva tiSThanti sarvaratnamayyo yAvatpatirUpAH mahatA mahatA gokaliJjakacakrasamAnAH prajJaptAH zramaNAyupman ! / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau supratiSThako prajJaptau, te khalu supratiSThakAH nAnAvidha paJcavarNaprasAdhanaka bhANDaviracitAH sauMSadhipratipUrNAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve manogulike prApte, tAsu khalla manogulikAsu vahUni suvarNarUpyamayAni phalakAni prajJatAni teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu vahavo vajramayA nAgadantA muktAjAlAntarotsRtA hema yAvat gajadantakasamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! / teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu bahUni rajatamayAni sikkakAni prajJaptAni, teSu khalu rajatamayeSu sikkakeSu bahavo vAtakArakAH prjnytaaH| te khalu vAtakArakAH kRSNasUtrasikkagayasthitAH yAvacchuklasUtrasikagavasthitAH sarva vaiDUryamayAH acchA yAvatpratirUpAH tepAM khalu toraNAnAM puratodvau dvau citrau ratnakaraNDako prajJaptau, sa yathAnAmakaH rAjJazcAturantacakravartinaH citro ratnakarakaNDako vaiDUryamaNisphaTika paTalamayAcchAdanaH svakIyayA prabhayA tAn pradezAn sarvataH samantAt bhAsayati udyotayati tApayati prabhAsayati, evameva te citraratnakaraNDakAH prajJaptA: vaiDUrya paTalamayAcchAdanAH svayA prabhayA tAn pradezAn sarvataH samantAt abamAsayanti / teSAM khala toraNAnA purato dvau dvau hayakaNThako yAvat RpabhakaNThako prajJaptau, sarvaratnamayau acchau yAvat prtiruupau| teSu khalu hayakaNThakeSu yAvat vRpabhakaNThakaSu dve dve puSpacaGgethyau~, evaM mAlyagandhacUrNavastrAbharaNacaGgeryaH siddhArthakacaneryaH lomahastakacaneryaH sarvaratnamayyaH acchA yAvata prtiruupaaH| tepAM khalu toraNAnAM purato dve dve puSpapaTale yAvallomahasta paTalAni sarvaratnamayAni yAvat pratirUpANi / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve siMhAsane prajJate / teSAM khalu siMhAsanAnA mayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJapta stathaiva yAvat praasaadiiyaaH4| teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve rUpyAcchAdane chatre prajJapte, tAni ca chatrANi vaiDUryadIpyamAnavimaladaNDAni jAmbUnadakarNikAni vajrasandhIni muktA
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra jAlaparigatAni aSTasahasravaravAzcanazalAkAni, dardagmalaya mugandhi sarvat surabhizItalacchAyAni maGgalabhatticitrANi candrAkAropamavRttAni / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve cAmare prajJapte, tAni khalu cAmarANi candraprabhavanaveDyaM nAnAmaNi ratnakhacitadaNDAni nAnAmaNikanakaratnavimalamahArghatapanajvalavicitradaNDAni cillikAni zaMkhakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjAnnakAzAni sUkSmarajata dIrghavAlAni sarvaratnamayAni acchAni yAvatpratirUpANi / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau tailasamudko koSThasamudko patrasamudrako cUta (Amra) samudgako tagarasamudrako elAsamudrako haritAlasamudko hizulakasamudko manaHzilAsamudgako aJjanasamudrako sarvaratnamayA acchA yAvat pratirUpAH ||suu57|| ___TIkA-vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayo pArsi' ubhayoH pArzvayoH 'duhao NisIhiyAe' dvidhAto-dviprakArAyAm-naipedhikyAm 'do do toraNA pannattA' dve dve toraNe prajJapte-kathite 'teNaM toraNA' tAni khalu toraNAni 'NANAmaNimayA taheva jAva aTTa maMgalagAya' nAnA-aneka prakArakamaNimayAni tathaiva yAvat aSTamaGgalakAni ca 'chattAicchattA' chatrAticchatrANi atra yAvatpadena pUrvavaNitatoraNaprakaraNamanusandheyam, tathAhi-'teNaM toraNA NANAmaNimaya 'vijayassa NaM dArassa ubhayo pAsiM duhao NisIhiyAe' ityaadi| TIkArtha-vijayadvAra kI donoM ora jo do naiSedhikI hai, una para 'do do toraNA pannattA' do do toraNa kahe gaye haiM / 'teNaM toraNA' ye toraNa 'NANAmaNimayA' aneka prakAra kI maNiyoM ke bane hue haiN| 'taheva jAva aTThamaMgalagAya' chantAtichattA ina toraNoM ke sambandhakA varNana usI taraha se yAvat ye chatrAtichatra taka ke ATha2 maMgaladravya vAle haiM yahAM yAvat zabda se yaha samajhAyA gayA hai ki pUrvavarNita toraNakA prakaraNa yahAM inake varNana meM grahaNa kara lenA cAhiye vaha pUrvavarNita toraNa prakaraNa isa prakAra se haiM-'teNaM toraNA NANAmaNi 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM duhao NisIhiyAe' tyAla TIkAtha-vijyadvAranI baMne bAju je be naidhikIye che, tenA para " do toragA paNNattA' ne tornne| pAbhA mAvasa cha. 'teNaM toraNA se tornn| 'NANAmaNimayA' mane prA2nI bhaNiyothI manAvaTa cha. 'taheva jAva aTTha maMgalagAya chattAtichattA' mA tAraNa samadhI vana se zata cha re vana thAvat chatrAtichatra sudhInA ATha ATha maMgala dravyavALA che. ahiM yAvat zabdathI e samajAvavAmAM Avela che ke pahelAM varNavela teraNanuM prakaraNa ahiyAM paNa
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.57 vijayadvArapArzva sthitanaiSedhikyAH ni087 khabhesu uvaNiviTThasaNNiviTThA vivihamuttaM tarovaitA vivihatArArUpovaciyA IhAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravaNalayapaumalayabhatticittAkhaMbhuggayavairavediyA parigayAbhirAmA vijjAharajamalajugala jaMtajuttA viva accisaharasa mAlaNIyA misamANA bhibbhisamANA cakkhulloyaNalesA suhaphAsA sassirIyarUvA pAsAdIyA4 / tesiNaM toraNANaM uppiM bahave aTThamaMgalA pannattA sosthiyasirivacchaNaMdiyAvattabaddhamANabhadAsaNakalasamacchadappaNA savvarayaNAmayA acchA sahA jAva paDirUvA // tesiNaM toraNANaM uppi bahave kiNhacAmarajjhayA nIlacAmarajjhayA lohiyacAmarajjhayA hAriddacAmarajjhayA sukillacAmarajjhayA acchA saNhA ruppapaTTA vairadaMDA jalayAmalagaMdhiyA suruvA pAsAIyA4 / tesiNaM toraNANaM uppi bahave chattAichattA par3AgAipaDAgA ghaMTAjuyalA cAmarajuyalA uppalahatthayA jAva sayasahassapattahatthagA savvarayaNAmayA acchA jAca paDimayakhaMbhelu uvaNiviTThasagniviTThA viviha muttarovaitA, viviha tArArUvociyA, ihAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnara sarusarabhacamara kuMjaravaNalayapaumalayabhatticittA khaMbhuggayavaharabediyA parigayAbhirAmA, vijjAharajamalajugalajaMtajuttAviva-accisahassamAlaNIyA bhisamANAbhinbhisamANA cakkhulloyaNalesA suhaphAsA sassirIyarUvA, pAsAdIyA tesi NaM toraNANaM uppi bahave aTThamaMgalA pannattA, sotthiyasirivacchaNaM diyAvattavaddhamANabhadAsaNakalasamacchappaNA, savvarayaNAmayA acchA saNhA, jAva paDirUvA, tesiNaM toraNANaM uppiM bahave kiNhacAmarajjhayA, nIlacAmarajyA, lohiyacAmarajjhayA, hAriddacAmarajjhayA, sukkillacAmarajjhayA acchA saNhA ruppapadAvairadaMDA, jalayAlalagaMdhiyA suruvA pAsAiyA4 tesiNaM toraNANaM uppiM bahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaMTAjuyalA cAmarajuyalA A varNana prakaraNamAM samajI levuM joIe. pahelAM varNavela te teraNa prakAranuM A rIta cha. 'te NaM toraNA NANAmaNimayakhaMbhesu uvaNividvasanniviTThA vivihamuttarovaitA viviha tArArUbovaciyA ihAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalayapaUmalayabhatticittA khaMbhuggayavairaveiyA parigayAbhirAmA vijjAhara jamalajugalajaMtajuttAviva accisahassamAlaNIyA bhisamANA bhibhisamANA cakkhulloyaNalesA suhaphAsA sassiriyaruvA pAsAdIyA tesi NaM toraNANaM uppiM bahave amaMgalA paNNattA sotthiyasirivacchaNaMdiyAvattavaddhamANa bhaddAsaNakalasamacchadappaNA, savvarayaNAmayA, acchA saNhA jAva paDirUvA tesiM NaM toraNANaM uppiM bahave kiNhacAmarajhayA, nIlacAmarajjhayA, lohiyacAmarajjhayA, hAriddacAmarajjhayA, sukillacAmarajjhayA acchA saNhA . rUppapadA vairadaMDA jalayAmalagaMdhiyA surUvA pAsAiyA 4 tesiM NaM toraNANaM uppi
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra vA' 'tAni khalu toraNANi nAnAmaNimayastambheSu upaniviSTasanniviSTAni vividhamuktAntaropacitAni vividhatArArUpopacitAni IhAmRgavRpabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatApadmalatAbhakticitrANi stambhodgatavajravedikAparigatAbhirAmANi vidyAdharayamalayugalayantrayuktAnIva arciHsahasamAlIni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSurlokanalesAni zubhasparzAni sazrIkarUpANi prAsAdIyAni4 / teSAM khalu toraNAnAmupari yahani aSTamaGgalakAni prajJaptAni svastikazrIvatrAnandikAvarta varddhamAnabhadrAsanakalazamatsya darpaNAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni yAvat pratirUpANi // teSAM khalu toraNAnAmupari bahavaH kRSNacAmaradhvajAH nIlacAmaradhvajAH lohitacAmaradhvajAH hAridracAmaradhvajAH zuklacAmaradhvajA acchAH ulakSNAH rUpyapaTTAH vanadaNDAH jalajAmalagandhikAH surUpAH praasaadiiyaaH4| teSAM khalu toraNAnAmupari vahani chatrAticchatrANi patAkAtipatAkAni ghaNTAyugalAni cAmarayugalAni, utpalahastakAH padmahastakAH nalinahastakAH vahavaH mubhagahastakAH bahavaH saugandhikahastakAH bahavaH puNDarIkahastakAH bahavaH zatapatrahastakAH sahasrapatrahantakAH sarvaratnamayAH acchAH yAvatpratirUpA iticchAyA, etasya prakaraNasya yAvatpadagrAhyasya vyAkhyAnaM vanapaNDIya vApIvarNanaprakaraNe kRtaM tadvadeva ihApi jJAtavyam, vistarabhayAnneha vyAkhyAyate iti // ___ 'tesi NaM toraNANaM purao' tepAM khalu toraNAnAM purato'grimabhAge 'do do sAlabhaMjiyAo pannattAo' he he zAlabhaJjike-puttalike prajJapte-kathite 'jaheba NaM heTThA taheba' yathaiva khalu adhastAda vApI varNane yathAkRtaM tathaivAtrApi kartavyam tathAhi uppalahatthayA jAva sathalahassapattahatthayA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' isa pATha meM AgatapadoM kI vyAkhyA spaSTa hai 'tesiNaM toraNANaM purao' ina toraNoM ke agrabhAga meM-Age ke bhAga meM 'do do sAlibhaMjiyAo pannattAo' do do zAlabhaMjikAeM kahI gaI hai 'jaheca NaM hehA taheva' vApI ke varNana meM jaisA inakA varNana kiyA gayA hai vaisA hI varNana inakA yahAM para bhI kara lenA cAhiye vaha bahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaTAjuyalA cAmarajuyalA upalahatyayA jAva sayasaharasapattahatyayA savvarayaNAmayA acchA jAva paDikhvA' mA pA8i mAyakSa pahAnI vyAcyA spaSTa che. 'tesi NaM toraNANaM purao' me taNanA nmabhAgamA 'do do sAlabhaMjiyAo pannattAo' ye AADmA-putaNIyA 4sa che. 'jaheva NaM hevA taheva' pAvanA vanamA 2 prabhArI mA zAsana putaLInuM varNana karela che eja rItanuM varNana ahiMyA paNa karavuM joIe
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapArzva sthitanaiSedhikyA.ni0 89 * 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaTThiyAo supayaTThiyAo su alaMkiyAo 'NANAgAravasaNAo NANAmallapiNaddhio muhigejjhamajjhAo AmelagajamalajugalavaTi abbhuNNayapINaraiyasaMThiyapaoharAo rattAvaMgAo asiyakesIo midubisayapasatthalakkhaNasaMvelliyaggasirayAo IsiM asogavarapAdavasamuTTiyAo vAmahatthagahiyaggasAlAo IsiM addhacchikaDakkhaviddhaehiM musemANIo iva cakkhulloyaNalesAhiM aNNamaNNaM khijjamANIo iva puDhavIpariNAmAo sAsaya bhAvamuvagayAo caMdANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaniDAlAo caMdAhiya somadaMsaNAo ukkAiva ujjomANIo vijjughaNamarIcisUradIppaMtatetha ahiyayarasaMnikAsAo siMgArAgAracAruvesAo pAsAiyAo4, teyasA atIva atIva sobhemANIo sobhemANIo ciTThati' 'tAH khalu zAlabhaJjikAH lIlAsthitAH supratiSThitAH svalaGkRtAH nAnAkAravasanAH nAnAmalyapinaddhAH muSTigrAhyamadhyAH varNana isa prakAra se hai 'tAo NaM sAlibhaMjiyAo lIlahiyAo supayaTTiyAo sualaMkiyAo NANAgAravasaNAo gANAmallapinaddhAo muhigejjhamajjhAoM' Amelagajamalajuyalavadhi-abhuNNayapINaraiyasaMThiyapaoharAo rattAvaMgAo, asiya kesIo miduvisayapatasthalakkhaNasaMveliyaggasirayAo IsiM asogavarapAdava samuTThiyAo, vAmahatthagahiyaggasAlAo, isiM adbhakkhikaDakvaviddhaehiM musemANIo, iva cakkhulloyaNa-lesAhiM aNNamaNNaM khijjamANIo iva puDhavI pariNAmAo sAsayabhAvamuvagayAo caMdANaNAo, caMdavilAsiNIo caMddhasamaniDAlAo, caMdAhiya-somadaMsaNAo, ukkA iva ujjomANIo, vijjughaNamarIci sUradIpaMtateya ahiyayarasaMnigAsAo, siMgArAgAracAruvesAo, pAsAiyAo4 teyasA atIvara sobhemANIo2 ciTThati' isa pATha kI pada vyAkhyA pIche kI jA cukI hai| te pANuna mA prabhArI cha. 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaThThiyAo supayaTThiyAo sualaMkiyAo NANAgAravasaNAo NANAmallapinaddhAo muTThigejjhamajyAo Amelaka jamalajuyalavaTTi anbhuNNayapINaraiyasaMThiyapaoharAo rattAvaMgAo asiya kesIo miduvisaya pasattha lakkhaNasaMveliyaggasirayAo IsiM asogavarapAdavasamuTThiyAo vAmahatthagahiyaggasAlAo, isiM addhacchikaDakvaviddhaehiM musemANIo iva cakkhullo. yaNalesAhiM aNNamaNNaM khijjamANIo iva puDhavI parimANAo sAsayabhAvamuvagayAo caMdANaNAo, caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaniDAlAo, caMdAhiya somadasaNAo ukkAiva ujjomANIo, vijjughaNamarIcisUradippaMtateya ahiyayarasaMnigAsAo, siMgArAgAracAruvesAo pAsAiyAo teyasA atIva atIva sobhemANIo sobhemANIo jI012
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre Amelakayamalayugalavartya bhyujatapInaratidasaMsthitapayodharAH raktApAGgAH asitakezyaH mRdubisadaprazastalakSaNasaMvellitAgrazirojAH IpadazokavarapAdapasamutthitAH vAmahastagRhItAgrazAkhAH IpadardhAkSikaTAkSaviddhairmuSNantya iva cakSurlokanalezaiH anyonyaM khedayantya iva pRthivI pariNAmAH zAzvata bhAvamupagatAzcandrAnanA candravilAsinyaH candrArdhasamalalATAH candrAdhikasaumyadarzanAH ulkevodyotamAnAH vidyudavanamarIci dIvyatsUryatejo'dhikatarasa nikAzAH zRGgArAkAracA ruvezAH prAsAdIyAH tejasA atIvAtIvopazobhamAnA upazobhamAnAH tiSThantIticchAyA, etatprakaraNasya vyAkhyAnaM pUrvavadevAtrApi jJAtavyam iti // "tesi NaM toraNANaM purao do do NAgadaMtAo pannatAo' teSAM khalu toraNAnAM purato'gre dvau dvau nAgadantakau prajJaptau - kathitau 'teNaM NAgadaMtagA' te khalu nAgadantakAH 'ttAjAlaMtarusiyA taheba' muktAjAlAntarotsRtA stathaivapUrvavadeva tathAhi - 'muttAjAlatarusiya hemajAla gavakkhajAlakhikhiNI ghaMTAjAla parikkhittA anyuggayA abhiNisiddhA tiriyaM susaMpaggahiyA ahe paNNaggaddharUvA paNNagaddhasaMThANasaMThiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDikhvA mahayA mahayA gayadaMtasamANA paznattA samaNAuso !' 'te khalu nAgadantakAH muktAjAlAntarotta hemajAlagavAkSa jAlakiMkiNI ghaMTAjAlaparikSiptAH abhyudgatAH abhinissRSTAstiryak suparigRhItAH atraH pannagArdharUpAH pannagArdhasaMsthAnasaMsthitAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH mahatA mahatA gajadantasamAnAH prajJaptA zramaNA 'tesiNaM toraNANaM purao do do nAgadanAo paNNattAo' ina toraNoM ke Age do do nAgadanta-khUTiyAM kahI gaI hai 'teNaM NAgadaMtagA muttAjAlatarUsiyA taheva' isa viSaya ke varNana meM pATha isa prakAra se hai 'muttAjAlatarusiya hemajAlagavakkhajAla khikhiNIghaMTAjAlaparikvittA asugNayA abhiNisihA, tiriyaM susaMpariggahiyA, ahe pannagaharuvA, paNNagaThANasaMThiyA, savvarayaNAnyA acchA jAva paDiruvA4 mahayA 2 gayadaMtasamANA paNNattA samaNAuso' ina padoM kI ciTThati' mA uparanA pAunA pahonI vyANyA pahelA ravAmAM bhAvI gayesa che. 'tesi NaM toraNANaM purao do do NAgadaMtAo paNNattAo' me torazanI bhAgaNa mamme nAgaDha Mta-bhUTiyA he che. 'te NaM NAgatagA muttAjAlaMtarusiyA taheva' yA saMmaMdhanA varNunanA pATha mA pramANe che. 'muttAjAlaMtarusiyahemajAlagavakkha jAlakhiMkhiNIghaMTAjAlaparikkhittA abhugayA abhiNisiTTA tiriyaM susaMpariggahiyA ahe paNNagaddhavA paNNagaddhasaMThANasaMThiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA 4 mahayA mahayA gayatasamANA paNNattA samaNAuso' mA pahonI paDesAM vyAbhyA
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU 57 vijayadvArapAcI sthitanaivikyA:ni0 91 yuSman iticchAyA' vyAkhyA prAgvat krtvyaa| 'tesu NaM NAgadaMtarasu' teSu khalu nAgadantakeSu 'bahave kiNhamuttavaTTavagdhAriyamalladAmakalAvA' bahavaH kRSNasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH 'nIlasuttavaTTavagdhAriya malladAmakalAyA' nIlasUtrabaddhAvalamvitamAlyadAmakalApAH yAvat 'mukkillamuttavaTavagdhAriya malladAmakalAvA' zuklasUtrabaddhAvalambitamAlyadAmakalApAH 'ciTuMti' tiSThanti 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purataH do do hayasaMghADA pannattA' dvau dvau hayasaMghATakau dvau dvau gajasaMghATako dvo hau narasaMghATako dvau dvau kiMpuruSasaMghATakau dvau dvau mahoragasaMghATako dvau dvau gandharvasaMghATakau dvau dvau vRSabhasaMghATako prajJaptau, te ca saMghATAH kathaMbhUtA statrAha-'sanarayaNAmayA vyAkhyA pahile kI jA cukI hai tesu NaM NAgadaMtarasu bahave kiNha suttavavagdhAriyamalladAmakalAvA' ina nAgadantoM ke Upara aneka kAle DoroM se gUMthI huI gola2 puSpoM kI mAlAeM laTaka rahI hai kahIM2 'nIlasuttavavagdhAriyamalladAsakalAvA' nIle sUtra se gUMthI huI puSpoM kI mAlAeM laTaka rahI hai yAvat kahIM2-'sukkillasuttavavagdhAriyamalladAmakalAvA kahIM sapheda DoroM se gUthI huI puSpoM kI mAlAeM laTaka rahI hai / 'tesi NaM toraNANaM purao' ina toraNoM ke Age 'do dohayasaMghADA pannattA' do do hayasaMghATaka, 'do do gayasaMghADA' do do gajasaMghATaka-do do hAthIyoM kI paMkti 'do do narasaMghADA' do do manuSya saMghATaka-do do kiMnarasaMghADA' do do kinnarasaMghATaka 'do do kiMpurisasaMghADA' dodo kiMpuruSasaMghATaka, dodo mahoragasaMghATakado do gaMdharvasaMdhATaka evaM do do vRSabhasaMghATaka kahe gaye haiN| ye saba saMghATaka 'savvarayaNA42vAma mAvI gye| cha. 'tesu NaM NAgadaMtaesu bahave kiNhasuttavaTThavagdhAriya malladAmakalAvA' . nAtInI 52 mane harAthI gANa dhyAnI bhAgAme 42ii 22kha cha. 4yAM 4yAM 'nIlasuttavaTTavagdhAriyamalladAma kalAvA' nIla sUtrathI guthapAmA mAvasa dhyAnI bhAjAyo alsii 27sa chayAvat 4yAM yAM 'sukkillasuttavadRvagdhAriyamalladAmakalAvA' sa horAthI gUthavAmAM mAvasa yAnI bhANAmo saTI rada cha. 'tesiM NaM toraNANaM purao' me toraNanI mA. 'do do hayasaMdhADA paNNattA' madhye yasa ghATAmA thapaNye, nIti 'do do gayasaMdhADA' madhye 24 ghATAmA madhye hAthInI yatithI 'do do narasaMghATA' madhye. manuSya saghATA-madhyame manuSyanI pati 'do do kinnarasaMghATA' 55 &2 sapATAmA 'do do kiMpurisa saMghADA' madhye kiM5rUSanI paMkti, babbe mahAragasaMghATaka, babbe gaMdharva saMghATaka, ane babbe
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre acchA jAva paDikhvA' sarvaratnamayA ste saMghAtAH acchAH zlakSNAH laNhAH ghRSTAH mRSTAH nIrajaskAH nirmalAH niSpaGkAH niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH darzanIyAH prAsAdIyAH abhirUpAH / evaM hayapaGkti gajapaGkti vRpabhapakti, hayavIthi gajavIthi vRpabhAdivIthi, hayamithunaka gajamithunaka vRpabhAdimithunakAnyapi vaktavyAni 'do do paumalayAo jAva paDi- - rUvAoM dve dve padmalate yAvatpratirUpAH, / teSAM toraNAnAM purato dve dve padmalate dve dve nAgalate dve dve azokalate ve dve campakalate dve tu cUtalate Amralate dve dve vAsantikalate dve dve kundalate dve dve atimuktalate ve , zyAmalate prajJapte-kathite etAzca latAH kathaM bhUtA statrAha-NicaM kumumiyAo NiccaM mauliyAo NiccaM mayA' sarvAtmanA ratnamaya hai 'acchA jAva paDisvA accha AkAza aura sphaTikamaNi ke jaise atinirmala hai yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvat zabda se 'ilakSNa laNha, ghRSTa sRSTa, nIrajaska, nirmala, niSpaGka, niSkaMkaTa-cchAya, saprabha, sodyota, samarIcika, darzanIya, prAsAdIya, abhirUpa' ina vizeSaNoM kA grahaNa huA hai| isI taraha se una toraNoM ke Age hayapaMkti, gajapaMkti, aura vRSabhodipaMktiyAM bhI hai tathA hayavIthikAH gajavIthikA aura vRSabhAdi vIthikAeM bhI hai aura. yamithunaka, gajamithunaka aura vRSabhAdimithunaka bhI hai 'do paumalayAo jAva paDikhvAo' isI prakAra se una toraNoM ke Age do do padmalatAeM yAvat-do do nAgalatAeM do do azokalatAeM, do do campakalatAeM, do do AmralatAeM, do do vAsantikatAeM, do do kundalatAeM do do atimuktakalatAeM aura do do zyAmalatAeM haiM / ye vRSala pAritosa che. mA gadhA sghaatt| 'savvarayaNAmayA' sarvAtmanA ratna bhaya che. 'acchA jAva paDirUvA' a27-201A mane Tiza bhaNInI rama atyaMta nirmaLa yAvat pratirUpa che. ahIyAM yAvat zabdathI glaNa, sahe, ghaSTa, mRSTa, nIrajaska, nirmala, niSpaka niSkakaTakacchAya saprabhAta samarI cika, darzanIya prAsAdIya ane abhirUpa A tamAma vizeSaNe grahaNa thayA . che. eja rIte e tAraNenI AgaLa hayapaMkti, gajapati ane vRSabhAdi paMkita paNa kahevAmAM Avela che. tathA hayavIthikA, gajavIthikA ane vRSabhAdi vIthikAo paNa che. tathA hayamithuna, gajamithuna, ane vRSabhAdi mithune paNa cha- 'do paumalayAo jAva paDirUvAo' ye rIta se toraNAnI mAga me padmalatAe, yAvat baLe AgralatAo babbe vAsaMtilatAo babbe kuMda . latAe baLe atimukata latAo ane bALe zyAmalatAo che. ane A
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.57 vijayadvArapArzva sthita naiSedhikyAH ni0 93 pallavaiyAo NiccaM thavaiyAo NiccaM gocchiyAo Nicca jamaliyAo NiccaM viNamiyAo NiccaM paNamiyAo NiccaM suvibhattapaDimaMjarivaDaMsagadharIo NiccaM kusumiya muuliya lavaiya thavaiya 'nityaM gocchiya viNamiya paNamiya suvibhatta maMjarivarDa sagadharIo' nityaM kusumitA nityaM mukulitA nityaM pallavitAnityaM ratavakitA nityaM gucchitA nityaM yamalitA nityaM vinamitA nityaM praNamitAH nityaM suvibhakta pratimaJjarIva DiMsagadharyaH nityaM kusumitamukulita pallafaatree nityaM gucchita vinamitapraNamita suvibhaktapratimaJjarI baDaMsakadharthaH iticchAyA, vyAkhyAnaM pUrvavat / 'tesi NaM toraNANaM purao akkhA asostiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDivA' teSAM khalu toraNAnAM purato'kSAca sauvastikAH sarvaratnamayAH acchA yAvatpratirUpAH, iticchAyA, 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu tora - NAnAM purataH 'do do caMdaNakalasA pannattA' dvau dvau candanakalazI prajJaptI - sana latAeM 'NiccaM kusumiyAo' sarvadA kusumita- puSpocAle sarvadA mukulita vikasita ' Nicce lavaiyAo' NiccaM thavaiyAo' Nicca gocchiyAo, Nicca jamaliyAo, Nicca viNamiyAo, NiccaM / paNamiyAo, NiccaM suvibhattapaDimaMjarivarDisagAo, piccaM kusumiyama uliyalavaiya thavaiya niccaM gocchiyaviNamiya suvibhakttapaDimaMjarivarDigadharIo' tathA isa pATha ke anusAra sarvadA pallavita, sarvadA stavakita sarvadA gucchita, sarvadA yamalita sarvadA vinamita sarvadA praNamita hai evaM suvibhakta zreSTha maMjarIoM ko dhAraNa kiye rahatI hai isa prakAra nitya kusumita mukulita Adi vizeSaNoM vAlI ye latAeM una toraNoM ke Age prakaTa kI gaI hai / 'tesi NaM toraNANaM purao' una toraNoM ke Age 'do do caMdaNa adhIna btaao| 'Nicca' kusumiyAo' sarvahI subhita, DubovAjA sarvahI bhuTu lita visita 'NiccaM lavaiyAo Nicca thavaiyA o NiccaM gocchiyAo NiccaM jama liyAo, NiccaM viNamiyAo, Nicca paNamiyAo Nicca suvibhattapaDimaMjarivarDisagAo, Nicca kusumiyama uliya lavaiya, thavaiya, Nicca' gocchiya viNamiya suvibhattapaDimaMjarivarDisagadharIo' yA cAhe anusAra sarva pAvita sarvahA stamati sarvAMdA guti, sadA camalita, sadA vinamita sadA praNamita heAya che. eja rIte nitya kusumita, mukulita vigere vizeSaNA vALI e latAe e tAraNAnI bhAgaNa hevAmAM bhAvI che. 'tesi NaM toraNANaM purao' me toraNonI mAgaNa 'do do caMdaNakalasA paNNattA' mamme yahana udAzI uDelA che..' teNaM caMdaNakalasA
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ che jIvAmigamasa kathitau / ' teNaM kalasA varakamalapaTTANA' te khalu kalazAH varakamalapratiSThAnAH kamalopari vidyamAnAH surabhi candanavAri pUrNA vandanakRtacarcakAH Avaddha kaNThe guNAH padmotpalapidhAnAH sarvaratnamayAH acchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTA nIrajaMskAH nirmalAH niSpaGkAH niSkaGkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! // ' tesiNaM toraNANaM purao' tepAM khalu toraNAnAM purataH - agre 'do do bhiMgAragA pannattA' dvau dvau bhRGgArakau prajJaptau, te ca bhRGgArakAH 'varakamalapaiDANA' varakamalapratiSTAnAH surabhivAri pUrNAH candanacacakAH AvaddhakaNThe guNAH padmotpalapidhAnAH sarvaratnamayAH acchA yAvatpratirUpAH, sarvamaMtra kalazavarNanavadeva varNanIyam navaramaMtra mattamahAgaja kalasA varakamalapaiTThANA' ye candana kalaza sundara kamaloM ke Upara pratiSThita hai| surabhita candana jala se paripUrNa-bhare hue haiM tathA ina kalazoM ke Upara candana kA hI lepa ho rahA hai inake kaMTha bhAga meM DorA baMdhA huA hai| padma aura utpalakA inake Dhakkana hai ye sarvAtmanA ratnamaya hai aura he zramaNa AyuSman acchAdi vizeSaNoM vAle hai / 'siNaM toraNANaM purao' una toraNoM ke Age 'do do bhiMgAragA pannattA' do do bhRGgAraka - jhArI kahI gaI haiM, ye bhRGgAraka - 'varakamalapaiTThANA' zreSThaka maloM ke Upara rakkhe hue haiM / ina meM sugaMdhitajala bharA huA hai candana kA ina para lepa ho rahA hai ina ke kaMTha meM sUtra baMdhA huA hai padma aura utpalakA inakA Dhakkana hai ye sampUrNarUpa se ratnamaya hai aura pUrvokta samasta acchAdi vizeSaNoM vAle haiN| tAtparya yahI hai ki ina vara kamalapaTTA' mA yahana udAzI suMdara jIsesA ubhaNonI u52 rAmavAmAM Avela che. sugaMdhavALA caMdana jaLathI pUrNa rIte bharelA che. tathA e kalaze nI upara caMdananAja lepa karavAmAM Avela che. tenA kaTha pradezamAM dvArA madhela che. padma ane utpalanA tenA DhAMkaNA che. e sa` prakAre ratnamaya che. ane he zrabhaNu AyuSman abhchAhi vizeSaNo vAjA che. 'tesi NaM toraNANaM purao' ko toraNonI bhAga 'do do bhiMgAragA paNNattA' gamyo bhRMgAra jarI uhesa che. ye jAriyo ' vara kamalapaTTANA ' zreSTha bhaNonI upara rAjavAmAM Avela che. temAM sugaMdha yukata jala bharI rAkhela che. ane tenA para caMdanane lepa karela che. tenA kaMThamAM sUtra khAMdhela che. padma ane kamalanA tenA upara DhAMkaNA che. e sapUrNa rIte ratnamaya che. ane pUrNAMkata accha vigere vizeSaNA vALA che. kahevAnu tAtpa eja che ke A bhRMgArakA-jharacAnu varNana kalazeAnA varNana pramANe ja samajI levuM. kevaLa eTaluja aMtara che ke A bhRMgArakAnA
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 7 vijayadvArapArzva sthita naiSedhivayAH ni0 95 mukhAkRtisamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! ityadhikaM vizeSaNaM vaktavyamiti // 'tesi NaM toraNANaM purao do do AyaMsagA pannattA' teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau Adarzaka - darpaNau prajJaptau - kathitau, ' tesi NaM AyaMsagANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' teSAM khalu AdarzakAnAm ayametAvadrUpo - vakSyamANasvarUpaH varNAvAsaH - varNakanivezaH - prajJaptaH - kathitaH, varNakanivezameva darzayati'taM jahA ' ityAdinA, 'taM jahA' tadyathA 'tavaNijjamayA pagaMThagA' tapanIyamayAH suvarNacurAH - prakaNThakAH- pIThavizeSAH 'veruliyamayA charuhA 'thaMbhayA' vaiDUryaratnamayAH stabhbhakAH Adarza gaNDaprativandhapradezAH AdarzagaNDAnAM muSTigrahaNayogyA ityarthaH 'vairAmayA varaMgA' vajramayA vajraratnamayA varAGgAH kapolA ityarthaH, 'NANAmaNimayA valakkhA' nAnAmaNimayA :- anekamaNiniSpAditA valakSAH valakSo nAma zRMkhabhRMgArakoM kA varNana kalazoM ke varNana jaisA hI hai / antara kevala itanA hI hai ki ina bhRMgArakoM kA AkAra matta mahAgaja ke mukhakI AkRti ke jaisA hI hai, taba ki kalazoM kA AkAra aisA nahIM hai / ataH ina bhRGgArakoM ke varNana meM 'mattamahAgajamukhAkRti samAna' yaha vizeSaNa adhikarUpa se kahane yogya kahA gayA hai / 'tesiNaM toraNANaM purao do do AyaMsaNA pannattA' ina toraNoM ke Age do do AdarzakadarpaNa kahe gaye hai 'si NaM AyaMsagANaM ayameyAkhve vaNNAvAse paNNatte' ina AdarzoM ke varNana ke sambandha meM aisA batalAyA gayA hai- 'taM jahA - tavaNijjamayA parAMThagA' ina AdarzoM ke jo prakaSTaka- pIThavizeSahai - ve tapanIya suvarNa kA banA huvA hai 'veruliyamayA charuhAthaMbhayA' vaiDUryamaya inake stambha hai 'vairomathAvaraMgA' vajramaya inake varAGga - kapola - hai 'NANAmaNimayAva lakkhA' zRGkhalAdirUpa avalambana AkAra madonmatta mahAgajarAjanA mukhanI AkRtI jevAja che. ane lazeAnA AkAra evA hAtA nathI. ethIe bhRMgArakAnA varNanamAM 'mantamahAgaja mukhanI AkRti samAna' A vizeSaNa vadhAre kahevAnuM che. te zivAyanuM kathana kalazonA vana pramANe sabhavu'. 'tesi NaM toraNANaM purao do do AyaMsagA paNNattA' me toragonI bhAgaja mamme Adarza - darpaNa he che. 'tesiM NaM AyaMsagANaM aya meyArUve vaNNAvAse paNNatte' me Adarzo saMgaMdhI varSAna mA prabhASenu Desa che. 'taM jahA tavaNijjamayA parAMThagA' me mAhazanA ne aTo-thI vizeSa! che, te tapanIya sonAnA anesa che. 'veruliyamayA charuhA bhayA' senA stabhlo vaiDUrya ratnabhaya janelA che. 'vairAmayA varaMgA' vanaratnabhaya mena varAMga-yosanI lAga che. 'NANAmaNimayAva lakkhA' zrR'mA vigere 35 vyavasa mana bhane bhaliyonu manesa
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ jovAbhigamasUtre lAdirUpamavalamvanam, 'aMkamayA maMDalA' aGkaratnamayAni maNDalAni, maNDalaM nAma yatra prativimbasaMbhUtiH prativimvodgama ityarthaH / 'aNodhasiya nimmalAe chAyAe sacao ceva samaNuvaddhA' anavagharpitayA-nirmalayA chAyayA caiva sarvataH samanuvaddhAH avadharpitasyAbhAvo'navagharpitaM tena nirmalA iti anavarpitanirmalA svAbhAvikI ityarthaH tayA chAyayA samanubaddhAH yuktA ityarthaH 'caMdamaMDalapaDinigAsA' candramaNDalamatinikAzAH candramaNDalatulyAH , 'mahayA mahayA' mahanmahAnta:-atizayena mahAntaH 'addhakAyasamANA' ardhakAyasamAnAH draSTuH garIrAdhapramANAH 'pannattA samaNAuso' prajJaptA:-kathitAH he zramaNAyuSmana gautama ! 'tesi NaM toraNANapurato do do vairAmae thAle pannate teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge dvau dvau vajramaye thAle prajJapte kathite 'teNa thAlA' tAni khalu sthAlAni 'acchaticchaDiya sAlitandulanahasaMdabahupaDipuNNA acchatricchaTita zAlitandulamakhainakA anekamaNiyoM kA banA huA hai 'aMkamayA maMDalA 'aGkaratnakA banA huA inakA maMDala-jahAM para prativimba paDatA hai vaha bhAga hai 'aNoghasiya nimmalAe chAyAe savvato ceva samaNuvAddhA caMdamaMDalapaDiNikAsA mahatA mahatA addhakAyasamANA pannattA samaNAuso' ye svAbhAvika chAyA se yukta hai ataH bahuta hI adhika nirmala hai| jaisA gola candramaNDala hotA hai vaise hI gola AkAra vAle haiM tathA ye bahuta hI baDe haiM he zramaNa AyuSman dekhanevAlekA jitanA apane zarIra ke Age ke bhAga kA pramANa hotA hai utane bar3e pramANavAle haiN| 'tesiNaM toraNANaM purato do do varAmae thAle pannatte' ina toraNoM ke Age do do vajra ke bane hue sthAla kahe gaye haiN| ___ 'teNaM thAlA acchaticchaDiya sAlinadulanahasaMdaTTha-bahupaDipuNNA' ye sthAla tInavAra supa Adi dvArA phaTakAra kara sApha suthare kiye cha. 'aMkamayA maMDalA' tenu bha nyA tenu pratimi'5 5 cha ta mA ma 2tnI mane che. 'aNoghasiya nimmAlAe chAyAe savvato ceva samaNubaddhA caMdamaMDalapaDiNikAsA mahatA mahatA addhakAyarAmANA paNNattA samaNAuso' yasvAlA chAyAthI yukta che. tethI ja te khUba ja adhika nirmaLa dekhAya che. caMdramaMDaLa jevuM goLa AkAranuM hoya che teja goLa AkAra e jhArine paNa che. e ghaNI ja meTi che. he zramaNa AyuSyamana jenArAonA zarIranA ardhAbhAganuM khu prabhAe-bhA5 che. seTamA prabhAvANI se viza che. 'tesi NaM toraNA NaM purao do do vairAmae thAle paNNatte' me toraNAnI mAga 57002-nanA mAnAveta yAsa-thAnAye 4aa che. 'te NaM thAlA acchaticchaDiya sAlitaMdulanahasaMdaTTha bahupaDipuNNA' ko sthAsa-thAnIya sup| vigairethA nAvA2 54ArIna. sAsu
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - - --- ---- prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAca sthitanaipedhikyAni0 97 saMdaSTa bahuparipUrNAnIva, acchA nirmalAH zuddhasphaTikavat tricchaTitA ataeva saMdaSTAH nakhAH musalAdibhizcubitA yeSAM te tathA, acchaistricchaTitaiH zAlitandulaiH nakhasaMdaSTairvahuparipUrNAnIva iti acchatricchaTitazAlitandulanakhasaMdaSTabahuparipUrNAnIva 'ceva ciTThati' eva tiSThanti, 'savva jaMbUNayamayA acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA jAmbUnadamayAni acchAni zlakSyAni ghRSTAni mRSTAni nirmalAni nIrajaskAni niSpAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sodyotAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi, 'mahayA mahayA rahacakkasamANA pannattA samaNAuso' atizayena mahAnti rathacakrasamAnAni prajJaptAni he zramaNa ! he AyuSman ! 'tesi NaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purataH-agrabhAge 'do do pAtIo pannatAo' dve ve pAyau-pAtravizeSarUpe prajJapte' 'tAoNaM pAtIo acchodayaparipuNNAo viva ciTThati' tAH khalu pAvyaH acchodakaparipUrNAH 'NANAvihassa jAne ke kAraNa AkAza evaM zuddha sphaTika ke jaise zAli-cAvaloM se paripUrNa bhare hue haiM ye cAvala musalAdi dvArA jinakI aMguliyoM ke nakha cumbita hue hai-ghise gaye hai, aise syAdijanoM dvArA sApha kiye gaye haiM 'savva jaMNayamatA acchA jAva paDikhvA mahatA mahatA.rahacakkasamANA pannattA samANAuso' ve thAla sarvAtmanA suvarNamaya hai| accha se lekara pratirUpAnta taka ke vizeSaNoM vAle haiM tathA jaisA rathakA pahiyA bahuta vizAla hotA hai vaise ye thAla bhI vizAla hai| 'tesiNaM / toraNANaM purao do do pAtIo pannattAo' una toraNoM ke sAmane do do pAtrI kahI gaI hai| 'tAo NaM pAtIo acchodayapaDihatthAo' ye donoM pAtriyoM svaccha pAnI se bharI huI 'NANAvidha paMca vaNNassa phala hariyassa bahupaDipuNNAo viva ciTThati' tathA nAnA prakAra ke paaNckaravAthI AkAza ane zuddha sphaTikanA jevA cekhAthI pUrNarIte bharelA che. e cekhA sAbelA vigerethI jenI AMgaLInA nakha cumbita thayA che. tevA sAMmasAthI chaDIna sA3 42vAmAM Ave che. 'savva jaMbUNayamayA acchA jAva paDirUvA mahatA mahatA rahacakkasamANA pannattA samaNAuso, 241 thaaliiye| sarva prakArathI suvarNamaya che. ane acchathI laIne pratirU5 sudhInA vizeSaNa vALI che. tathA jema rathanA paiDA ghaNuM vizALa hoya che. e rIte A thALI pazu dhadhI vizapa DAya che. 'tesiM NaM toraNANaM purao do do pAtIo pannattAo' se toraNanI sAme 57 pAtrI 4 cha. 'tAo NaM pAtIo acchodayapaDihatyAo' ko bhanne pAtriyo svaccha pANIthI saresI pI cha. 'NANAvidha paMcavaNNassa phalahariyassa bahupaDipuNNAo viva ciTThati' tathA bhane prA2nA pAya varNavANA jI0 13 --- - - - - -
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 jI cAbhigama sa phalahariyassa vahupaDipuNAo' atra tRtIyArthe paSThI bahuvacane caikavacanaM prAkRtatvAt, nAnAvidhaiH anekaprakAraiH haritapa.lai: 'phalahariyassa' ityatra vizeSaNasya haritazabdasya paranipAtaH prAkRtatvAt bahuprabhUtaM pratipUrNA iva tiSThanti na khalu tAni jalAni phalAnivA kintu tathArUpAH zAzvatabhAvamupagatAH pRthivIpari - NAmA stata upamAnamiti / 'sambarayaNAmaIo jAva paDikhvAoM sarvaratnamayyaratAH pAtryaH acchA: ilakSNAH kaNhAH ghRSTAH sRSTAH nirajaskA: nirmalAH nippaGkA niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH darzanIyAH prAsAdIyAH abhirUpAH pratirUpAH 'mahayA mahayA gokaliMjagacaka samANA padmattA samaNAuso' mahatA mahatA - atizayena mahatyaH gokaljika cakrarUmAnAH prajJaptAH - kathitAH he zramaNa ! he AyuSman ! / tesi NaM toraNANaM purao do do suparaTTagA padmattA' teSAM khalu toraNAnAM purato'gre dvau dvau supratiSThako AdhAravizeSau prajJaptau kathitau 'teNaM supaTTagA NANAviha paMcavaNNa pasAhaNagarbhaDaviraciyA' te khalu supratiSThakA:AdhAravizeSAH nAnAvidhapazcavarNaprasAdhanakabhANDaviracitAH, 'savvosadhipaDi varNoMvAle hare 2 phaloM se bharI huI jaisI pratIta hotI hai tAtparya kahane kA aisA hai ki ina potriyoM meM na jalabharA hai aura na hare 2 phala bhare hue hai kintu pRthivI pudgala hI zAzvatarUpa se isI taraha ke pariNAma se pariNata hue hai 'savvarayaNAmaio jAva paDivAo' ye pAniyAM sarvAtmanA ratnamaya hai, aura accha Adi se lekara pratirUpataka ke vizeSaNoM vAlI hai / 'mahayA mahayA gokaliMjagasamANA pannattA samaNAuso' ataH ye bhI aisI hI pratIta hotI hai jaise mAno rathake do vizAla pahiye hoM / 'tesi NaM toraNANaM purao do do supaiTTagA pannantA' una toraNoM ke Age do do supratiSThaka AdhAravizeSa - kahe gaye haiM / 'teNaM supaTTA NANAviha paMcavaNNa pasAhaNagabhaMDaviraciyA' ye suprtilIlA lIlA phaLeAthI bharelI heAya tema jaNAya che. kahevAnu tAtparya evuM che ke e pAtriyAmAM nathI pANI bharela ke nathI lIlA lIlA phaLe bharelA paraMtu pRthvI pudgaleAja zAzvata rIte A rItanA pariNAmathI pariNata thayelA che. 'savvarayaNAmaiyo jAva paDivAo' se Atriyo sarvAtmanA ratnamaya che. ane svaccha vigerethI bahane pratiya sudhInA vizeSazeo vANI che. 'mahayA mahayA gokaliMjagasamANA pannattA samaNAuso' tethI se grevI bhagAya he lage rathanA meM vizAla paiDA na hoya 'tesiM NaM toraNA NaM purao do do supaiTThagA pannattA' me toraNonI bhAgaNa mamme supratiSTha-AdhAra vizeSa usa che. 'teNaM supaDugA NANAvihapaMcavaNNapasAhaNagarbhaMDaviraciyA' me suprtisstth| maneda
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ Eg che. ax prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.57 vijayadvArAzva sthitanai bedhikyAH ni0 99 puNNA' sarvoSadhiparipUrNAH, nAnAvidhairanekaprakArakaiH paJcavarNe vividhavarNopetaiH prasAdhanakabhANDaizca sarvauSadhibhizca bahuparipUrNA iva tiSTanti, 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDivA' sarvaratnamayA acchA:-sphaTikAkAzavadati svacchAH zlakSNAH ghRSTAH sRSTAH nirmalAH nirajaskAH niSpaGkAH niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpA: pratirUpAH / ' te siNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge ' do do manoguliyAo pannattAo' dve dve manogulike-pIThike prajJapte kathite, manogulikAnAma pIThikA, taduktam - - manogulikA pIThiketi / 'tAsu NaM manoguliyAsu tAsu khalu manogulikAsu - pIThikA 'vahave suvaNNaruppAmayA phalagA pannattA' vahavaH suvarNarupyamayAH phalakAH prajJaptAH - kathitAH 'tesu NaM suvaNNarupamaesa phalaesu' teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu 'bahave vairAmayA NAgadaMtagA muttAjAlaMtarusiyA hema jAva gayadaMtagasamANApannattA' bahavo vajramayA nAgadantakA muktAjAlAntarotsRta kanAnAvidha pAMcavarNoM ke prasAdhanabhANDoM se evaM 'savvosadhipaDipuNNA' sarvoSadhiyoM se bhare huai haiM 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' ye supratiSThaka sarvAtmanA ratnamaya hai tathA accha se lagAkara pratirUpataka ke samasta vizeSaNoM se yukta hai / 'tesi NaM toraNANaM purao do do mano guliyAo pannattAo' ina toraNoM ke Age do do mano gulikAeM - pIThikAeM-kahI gaI hai / 'tAsu NaM manoguliyAsu' una manogulikAoM ke Upara 'bahave suvaNNaruppamayA phalagA paNNattA' aneka suvarNa aura cAMdI ke phalaka-paTiye rakhe hue hai / 'tesu NaM suSaNNarUpamaesa phalaesu' ina suvarNa rupyamayaphalakoM meM 'bahave baharA yA NAgatagAmuttAjAlaMtarusiyA hema jAva gayadaMtagasamANA pannatA' aneka vajramaya nAga daMtaka - khUTiyAM lagI huI haiM ye khuTiyAM muktAjAloM ahAranA yAMyavazuvANA prasAdhana vAsagothI tathA 'savvosahi paDipuNNA' sarveSadhiyeothI bharelA che. 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA' me pratiSThA sarva prakAre ratnamaya che. tathA acchathI laIne pratirUpa sudhInA saghaLA vizeSaNovALA che. 'tesiM NaM toraNANaM purao do do manoguliyAo pannattAo' me toraNonI bhAgaNa madhye bhanAzusiSThAmA pIDiama uDesa che. 'tAsu NaM manoguliyAsu' me bhanAzusiamonI upara 'bahave suvaNNaruppamayA phalagA paNNattA' bhanechu sonA yAMhInA isI-pATiyAgo rAmavAmAM AvelA che. 'tesu NaM suvaNNaruppA mayesu phalaesu' mA suvarNu bhane thAMhIbhaya pATiyAyAmAM 'bahave va rAmayaNAgatagA muttAjAlaMtarusiyA hema. jAva gayadaMtagasamANA paNNattA' ne vakrabhaya nAgaH taGa
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 jInAbhigama hemajAla gavAkSajAla kiMkiNI ghaNTAjAla parikSiptAH abhyudgatA abhinisRSTAH tiryaksusaMparigRhItA adhaHpatita pannagArddharUpAH pannagAdisaMsthAnasaMsthitAH sarvaratnamayA acchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTA nirmalA nIrajaskA nippaGkAH niSkaMkaTacchAyAH sabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH atizayena mahAnto gajadantasamAnAH prajJaptAH he zramaNa ! he AyuSman ! // 'tesu NaM vairAma NAgadaMtapusu' teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu 'bahave rayayAmayA sikkayA pattA ' vahani rajatamayAni sikkAni prajJaptAni kathitAni 'tesruNaM rathayAmae' teSu khalu rajatamayeSu sikkeSu 'bahave vAyakaragA pattA ' ke antara meM laTakate hue hemamayamAlA samRhoM se gavAkSa jAla kI jaisI AkRtivAle ratnavizeSoM kI mAlAoM se kSudraghaMTikAoM ke samUha se, evaM baDe 2 ghaMTAoM ke samUha se sarvataH vyApta hai / ye nAgadantaka Age ke bhAga meM kucha unnata hai tathA bAhara kI ora nikale hue hai evaM vahAM para ye isa taraha se lage huve hai, ki jisase ye idhara udhara hila nahIM sakate hai ye saba nAgadantaka nIce paDe hue sarpa ke ardhabhAga ke jaise sIdhe aura lambe haiM / isI kAraNa inakA saMsthAna pannaga - sarpa ke Adhe zarIra ke jaisA ho gayA hai ye nAgadantaka sarvAtmanA ratnamaya hai accha hai lakSNa hai aura ghRSTase lekara pratirUpAnta taka ke vizeSaNoMvAle haiM / 'tesu NaM vairAmasu NAgadaMtasu' ina vajraratnamayanAgadanto meM 'bahave rayayAmayA sikkayA pannattA' aneka vajraratnamaya chIkeM laTake hue hai / 'tesu NaM rayayAmaesa sikkaesu' ina ratnamayasIkoM ke Upara 'bahave vAya prUTiyA lagADavAmAM Avela che. e khUMTiyeA mukatAjAleAnI madhyamAM laTakatA suvaNunI mALA samUheAthI ane meTA mATA ghaMTAonA samUheAthI cAre bAjuthI vyAsa thayela che. e khUMTiyA AgaLanA bhAgathI kaMika uMcI che. tathA bahAranI taraphathI nIkaLela che. ane tyAM e evI rIte khesArela che ke jethI te Amatema halI zakatI nathI A badhI bhUTiyA nIce jamIna para paDelA sApanA ardhA bhAganI jema sIdhI ane lAMkhI che. tethI ja tenuM sthAna sApanA aSzarIra pramANe kahela che. A nyUTiyA sarva prakArathI ratnamaya che accha che zlaSNu che. yAne ghRSTathI sAne prati3ya sudhInA sadhanA vishessnne| vANI che, 'te vairAmapasu NAgadaMtasu' mA patraratnabhaya nAgAMta abhAM-bhITIyo 52 'bahave rathayA mayA sikkayA paNNattA' bhane ratnabhaya zIago saTAvavAmAM Ave che. 'tesu NaM rayayAmaesa sikkaesa' me ratnabhaya zIamonI para 'vahave vAyakaragA paNNattA' bhane vAta424 - pAlI vagaranA ghaDAo rAmavAmAM Ave che. 'te NaM
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAvasthitanaSedhikyAni0 101 bahavo vAtakarakA:-jalazUnyA ghaTAH prajJaptA-kathitAH 'teNaM vAyakaragA te khalu vAtakarakAH jalazUnyakarakAH-ghaTAH 'kiNhasuttasikkagavatthiyA' kRSNasUtrasikagavasthitAH, tatra AcchAdanaM gavasthAH tAH saMjAtA eSu iti gavasthitAH kRSNasUtraiH kRSNasUtramayairgavastherityarthaH sikkakepu gavasthitA iti kRSNasUtragavasthitAH, 'jAva sukkillasuttasikkagavatthiyA' yAvacchuklasUtrasikkagavasthitAH, atra yAvatyadena nIlasUtrasikagavasthitAH lohitasUtrasikagavasthitAH hAridrasUtrasikkagavasthitAH eteSAM grahaNaM bhavatIti, te ca vAtakarakAH 'savya veruliyAmayA acchA jAva paDirUvA' sarva vaiDUryamayA:-sarvAtmanA vaiDUryaratnapradhAnAH acchAH sphaTikAkAzavadati svacchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA nippaMkA niSkakaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH / tesiNaM toraNANaM purato do do cittA rayaNakaraMDagA pannatta!' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge dvau dvau citrau citravarNayuktau-AzcaryabhUtI vA ratnakaraNDako-ratnamayakaraNDako prajJaptau kathitau / 'se jahA NAmae' sa yathAnAmakaH 'raNNo cAuraMtacakkayahissa'rAjJazcAturanta cakravartina:-caturyu-pUrvapazcimadakSigokaragA pannattA' aneka bAta karaka-jalazUnya ghaTa rakhe hue hai| teNaM cAyakaragA kiNha suttasikkagavatthiyA' the jalazunya ghaTa kAle sUtra ke bane hue AcchAdana se yAvat zukla sUtra ke bane hue AcchAdana se nIla sUtra ke bane hue AcchAdana se evaM lAla sUtra ke bane hue AcchAdana se tathA-pIle sUtra ke bane hue AcchAdana se-Dhakkana se yukta hai ye saba vAtakaraka-sarvAtmanA vaiDUryaratnamaya hai aura accha se lekara pratirUpAtatakake vizeSaNoMvAle haiM 'tesiNaM toraNANaM purato do do cittarayaNakaraMDagA pannattA' una toraNoM ke Age do do citra varNayukta ratnamaya piTora hai / 'se jahANAmae raNo cAuraMtacakavahissa' ye ratnamayavAyakaragA kiNhasutta sikkagavasthiyA' se. pANI na ghAma pA sUtarathI banelA AcchAdana-DhAMkavAnA vastrathI yAvat sapheda sUtarathI banelA vastrathI nIla sUtrathI banela vastrathI temaja lAla sUtrathI banelA vastrathI tathA pILA sUtrathI banelA vastrathI DhAMkelA che. A badhA ghaDAo sarva prakArathI vaiDUrya ratnamaya che. bhane 127thI bane prati35 sudhInatamAma vizeSale! cha. 'tesi NaM toraNANaM purao do dA cittA rayaNakaraMDagA paNNattA' se toraNanI mAra me citra vicitra varSa yukta 2tnabhaya 58|2raamii cha. 'se jahAnAmae raNNAcAuraMtacakkavahissa' me 2tnabhaya paTArAmA yAturanta pati-pU pAzcama uttara ane dakSiNa e cAre dizAonA antaparyanta eka cakathI rAjya karavA
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 jIvAbhigamasUtra ttareSu samudraparyanteSu cakreNa-caturvidhasainyena vartituM zIlasya tasya 'citte' citraH citravarNopeta AzcaryabhUto vA 'rayaNakaraMDe' ratnamayaH karaNDakaH 'veruliyamaNiphAliyapaDalapaccoyaDe' vaiDUryamaNiraphaTikapaTalamayAcchAdanaH 'sAe pabhAe' svakIyayA prabhayA 'te paese savvao samaMtA' tAn samIpavartipradezAn sarvataHsarvAsu dikSa, samantAt-sAmastyena 'omAsai' avabhAsayati, etavadeva paryAyatrayeNa vyAcaSTe-'ujjovei tAvei pamAsei' udyotayati tApayati prabhAsayati 'evAmeva cittarayaNakaraMDagA pannattA' evameva te citraratnakaraNDakAH prajJaptAH kathitAH / 'veruliyapaDalapaccoyaDA' vaiDyaratnapaTalamayAcchAdanAH 'sAe pabhAe' svakIyayA prabhayA 'te paese' tAn-pratyAsannAn pradezAn 'savyao samaMtA obhAsaMti' sarvataH sarvAmu dikSu, samantAt-sAmastyena sarvAmu vidikSu avabhApiTora cAturanta cakravatI pUrva pazcima uttara aura dakSiNa ina cAra dizAoM meM eka chatrarAjyavAle cakravatI narezakA 'rayaNakaraMDe'-ratnakaraNDa-ratnamayapiTArA ki jo 'veruliyamaNikalihapaDalapaccoyaDe' vaiDUryamaNi evaM sphaTikamaNi ke bane hue DhakkanavAlA hotA hai aura 'sAe pabhAe' apanI prabhA se 'te paese savvao samatA' jaisA vaha una una samIpavartI pradezoM ko samasta dizAoM meM saba tarapha se 'obhAsaI' prakAzita karatA rahatA haiN| 'ujjovei tAveI' pabhAsei' udyotita karatA rahatA hai evaM camakatA rahatA hai kAnti se yukta karatA rahatA hai 'evAmeva cittarayaNakaraMDagA pannattA' isI taraha se ve citra ratna karaNDaka kahe gaye haiN| ye citra ratna karaNDaka bhI vaiDraya ratna ke bane hue DhakkanavAle haiM aura 'sAe pabhAe' apanI prabhA se 'te paese' una samIvatI pradezoM ko 'savyao samaMtA obhAseMti samastadizAoM meM aura samastavidizAoM meM prakAzita karate rahate haiM pApA pati nanA 'rayaNa karaMDe' 2tna427 2tnabhaya pttaa|| 2 veruliya maNiphalihapaDalapaccoyaDe' vaiDU mANa bhane 25TimaNithI manetA DhAthI aide . mana 'sAe pabhAe' pAtAnI pramAthI 'te paese savvao samaMtA' te te sabhIpamA mAsA pradezAne sadhaNI hizAmAmA madhI ta25thI 'obhAseI' prAzita 42tA rahe the. 'ujjoveittA pabhAseI' dhotita 42tA rahe cha bhane yamatA rahe che. arthAt 4itithI yuta 42tA 27 che. 'evAmeva cittarayaNakaraMDagA quttA e prakAranA e citra ratna karaMDako kahelA che. e citra ratna karaMDake 5 vaiyaritnanA manera che DhaiyAmAvAlA che. mana 'sAe pabhAe' pAtAnI pramAthI 'te paese' se nabhA 29sa prazAna 'savvao samaMtA omAseti' sadhaNI ziE- ene ane saghaLI vidizAone prakAzita karatA rahe che. udyotita karatA rahe che.
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAca sthitanaiSedhivayA:ni0 103 sayanti udyotayanti tApayanti prabhAsayantIti // 'tesi Na toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purata:-agrabhAge 'do do hayakaMThagA jAva usamakaMThagA pannattA' dvau dvau hayakaNThako-hayakaNThapramANau ratnavizeSau, dvau dvau gajakaNThako, dvau dvau kinnarakaNThako, dvau dvau kiMpuruSakaNThako dvaura gandharvamahoragakaNThako, dvau dvau vRSabhakaNThako prajJaptau-kathito, te ca hayakaNThAdi vRSabhakaNThAntaratnavizeSAH 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayA acchAH yAvata-ilakSNAH ghRSTAmRSTA nirajaskA nirmalA nippaMkA niSkaMkaTakacchAyA abhirUpAH pratirUpA iti / "temuNaM haya kaMThaesu jAva usamakaMThaemu teSu khalu hayakaNThakeSu yAvat-gajakinnara kiMpuruSamahoragagandharvavRSabhakaNThakeSu 'do do pupphacaMgerIo' dve dve puSpa caGgeyyau~ 'evaM mallagaMdhacuNNavatthAbharaNacaMgerIo' evameva-puSpacaMgerIvadeva mAlyagandhacUrNavastrAbharaudyotita karate rahate haiM camakAte rahatehaiM evaM kAnti se yukta karate rahate haiM / 'tesi gaM toraNANaM purao do do hayakaMThagA jAva usabhakaMThagA pannattA' ina toraNoM ke sAmhane do do hayakaMThaka-hayakaMTha pramANa ratna vizeSa do do gajakaMThaka-gajakaMTha pramANa ratnavizeSa do do kinnara kaMTha pramANa ratnavizeSa, do do kiMpuruSa kaNThapramANa ratnavizeSa, do do gaMdharva kaNThapramANa ratnavizeSa aura do do vRSabhakaNThapramANa ratna vizeSa kahe gaye haiN| ye haya kaNThAdi se lekara vRSabhakaMTha taka ke samasta ratnavizeSa 'savvarayaNAmayA' acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA ratnamaya hI hai aura accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAle haiN| tesu NaM hayakaMThaesu jAva usabhakaMThaestu do do pupphacaMgerIo' ina hayakaMTha se lekara vRSabha kaNTha taka ke ratnoM ke Upara do do puSpacaMgerikAeM hai, 'do do mallagaMdhacuNNavatthA bharaNa caMgerIo' mAlya-mAlAoM ko rakhane yabhApatAmane 4itithI yuta 42 // 29 cha. 'tesiM NaM toraNANaM purao do do hayakaMThagA jAva usamakaMThagA paNNattA' ko toraNanI. sAme iya 444 meTa hayakaMTha pramANanA ratnavizeSa babbe gajakaMThaka gajanA kaMTha pramANavALA ratnavizeSa babbe kinnara kaMTha pramANuvALA ratnavizeSa babbe jiMpurUSa kaMTha pramANa vALA ratnavizeSa babbe gaMdharvakaMTha pramANavALA ratnavizeSa ane babe vRSabhakaMTha pramANa vALA ratnavizeSa kahela che. A hayakaMThakathI laIne vRSabhaThaka sudhInA saghaLA 4 / ratnavizeSathI nimita cha. 'savvarayaNAmayA, acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA ratnamaya che. ane acchathI laIne pratirUpa sudhInA badhAja vizeSaNe vA che. 'tesu NaM hayakaMThaesu jAva usabhakaMThaesu do do puNphacaMgerIo' mA hayakaMThakathI laIne vRSabha kaMThaka sudhInA ratnonI upara babbe puSpagaMgerIkAo
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 jIvAbhigamasUtre NacaMgeyo'pi vaktavyA jJAtavyAzca, 'siddhattha caMgerIo' siddhahasta caGgeyaH 'lomahattha caMgerIo' lomahasta caGgeyaH-mayUrapicchahasta caMgeyaH, caMgerInAma pAtravizeSaH api vaktavyA jJAtavyAzca, kathaMbhUtA imA caGgeya statrAha-'sabarayaNA' ityAdi, 'savvarayaNAmaIo acchAo jAva paDirUvAoM' sarvaratnamayyo'cchAH yAvat zlakSNA ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA nipkaMkaTacchAyA abhirUpAH pratirUpA iti / 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purata:-agrabhAge 'do do pupphapaDalAI' dve dve puppapaTale 'jAca lomahatthapaDalAI' yAvata-hayapaTalAni gajaTalAni kinnara kiMpurupamahogagandharvavRSabha siddhahastapaTalAni jJAtavyAni kathaM bhUtAni etAni paTalAni tatrAha-'sabarayaNAmayA' ityAdi, 'savvarayaNAmayAI jAva paDirUvAI' sarvaratnamayAni-yAvat-acchAni zlakSNAni nIrajaskAni kI-caMgerikAeM hai do do gaMdhacUrNa ko rakhane kI paMgerikAeM hai dodovastra rakhane kI caMgerikAeM hai, do do AbharaNoM ko rakhane kI caMgerikAeM (TokarI) hai| siddhattha caMgerIo' do do siddhArtha-sarasoM ko rakhane kI caMgerikAeM hai| 'lomahatthacaMgerIo' do do mayUra picchoM ko rakhane kI caMgerikAeM hai| ye saba caMgerikAeM 'sanvarayaNA maIyo acchAo jAva paDikhvAo' sarvAtmanA ratnamaya hai, aura accha Adi vizeSaNoM vAlI haiM / 'tesiNaM toraNANaM purao' ina toraNoM ke sAmane do do puSphapaTalAI' do do puSpapaTala hai do 2 hayapaTala hai, do 2 gajapaTala hai do do kinnara paTala hai do do kiM purupa paTala hai do do mahoraga paTala hai do do gaMdharva paTala hai, do do vRSabhapaTala hai do do siddhArtha paTala hai, ye saba paTala 'savvarayaNAmayAI jAva paDisvAI' sarvAtmanA ratnamaya cha. tebhana bhaNe 'mallAMvavuNNavatyAbharaNacaMgerIo' bhaannaay| rAmapAnI ygriikAo che. babbe gaMdhacUrNa rAkhavAnI cagerIkAo che. banne vastro rAkhavAnI gerImA che. mane 10 maabhuupye| rAmapAnI yazAmA cha. 'siddhatya caMgerIkAo' ase siddhArtha:-sarasapane rAmapAnI riy| cha. 'lomahattha caMgerIo' babbe meranA pIMchA rAkhavAnI caMgerikAo che. A badhIja caMgerIkAo (TapalI) 'savvarayaNA maIo acchAo jAva paDihavAo' sarvAtmanA ratnamaya che. tebhara 527 vigaire vizeSaNo vANI che. 'tesi NaM toraNANaM purao' me toraNonI sAme 'do do pugphapaTalAI' me. pu5 58 cha. 57 5 58 cha. me kA paTala che. babbe kinnara paTala che. babbe jiMpurUSa paTele che. banne vRSabha 5Tasa cha. madhye siddhArtha 58sa cha. 2mA madhArI paTaso 'savvarayaNAmayAiM jAva paDirUvAI' sarvAtmanA nabhaya che. mane 227yI sAdhana prati35 sudhInA
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAca sthitanaiSedhiSayA:ni0 105 nirmalAni niSkakaTacchAyAni yAvat pratirUpANi iti / 'tesiNaM toraNANaM purato do do sIhAsaNAI paNNattAI teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve siMhAsane prajJapte-kathite 'tesiNaM sIhAsaNANaM' teSAM khalu siMhAsanAnAm 'ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ayametAvadrupo vakSyamANasvarUpo varNAcAsa:-varNakanivezaH prajJaptaH kathitaH, 'taheva jAva pAsAIyA4' tathaiva yAvatprAsAdIyAH, tadyathA-tapanIyamayA: cakavAlA:-pAdAdhaHpradezAH rajatamayAni siMhAsanAni sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni jAmbUnadamayAni gartAni vajnamayyaH sandhayaH nAnAmaNimayaM vyUtaM madhyabhAgaH, tAni khalu siMhAsanAni IhAmRgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlavanalatA padmalatA bhakticitrANi sasArocita vividhamaNiratnapIThAni accharagamRdumasUrakuzAhai aura accha se lekara pratirUpataka ke vizeSaNoMvAle haiN| 'tesiNaM toraNANaM purao do do sIhAsaNAI paNNattAI' ina toraNoM ke Age do do siMhAsanakahe gaye haiN| 'tesiNaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' ina siMhAsanoM kA varNana isa prakAra se kahA gayA hai 'taheva jAva pAsAiyA 4' isa sUtrapATha ke anusAra inake cakrala tapanIya suvarNamaya hai| ina para jo siMha ke citra hai ve rajatamaya hai inake pAye suvarNa ke bane hue hai ina pAyoM ke jo garta-gaDe haiM ki jinameM ye pAye rakhe rahate haiM ve aneka maNiyoM ke aura suvarNa ke bane hue haiM ina siMhAsanoM kI saMdhiyA vajramaya hai| nAnA maNiyoM kA banA huA inakA madhyabhAga hai, ye saba IhAmRga-vRka-vRSabha-praila-turaga-ghoDA-nara-manuSya -makara-magara-vihaga-pakSI-vyAla-sarpa, vanalatA aura padmalatA kI racanA rUpa citroM se yukta hai| inake pAdapITha uttamottamasAra ke candrakAnta AdimaNiyoM ke bane hue haiM, tathA inameM aneka prakAra ke maNi vizeSayI vANA cha. 'tesi gaM toraNANaM purao do do sIhAsaNAiM paNNattAi' ko toraNonI mA mo sAsanavAma mAveza cha. 'tesi NaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' te siMhAsanAnu parjuna mA pramANe usa cha. 'taheva jAva pAsAiyA 4' mA sUtrapA pramANe tanA yasa tapanIya sUvarNana bhanera che. tenA para je siMhonA suMdara citre che te rajatamaya cAMdInA banela che. tenA pAyAo senAnA banAvelA che. e pAyA rAkhavAnA je gartA che ke jyAM e pAyAo rAkhavAmAM Ave che. te aneka maNi ane senAnA banela che. e siMhAsanonI saMdhi vAratnamaya che. aneka prakAranA maNine banela tene madhyabhAga che. te badhA bhAge para IhAmRga mRga mera haMsa vigere pakSI sarpa vanalatA ane padmalatAnI racanA rUpa citrothI yukta che, tene pAdapIThe uttamottama jI0 14
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 jIvAbhigamasUtra ntaliptasiMhakesarapratyutthitAbhirAmANi upacita kSaumadukUlapraticchAdanAni suraviracitarajastrANAni raktAMzukasaMvRtAni suramyANi AdarzarUtabUranavanItatUla mRdukAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi / 'tesi NaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge 'do do rUppacchadA chattA pannattA' dve dve rUpyAcchAdane chatre prajJapte-kathite 'teNaM chattA veruliyabhisaMta vimaladaMDA' tAni khallu chatrANi vaiDUryaratnamayavimaladaNDAni 'jaMbUNayakaNikA vairasaMdhI' jAmbUnadasuvarNavizeSa karNikAni vajnamayasandhIni, 'muktAjAlaparigayA' muktAH-maNivizeSa stAsAMjAlaiH parigatAni-suzobhitAni 'aTThasahassa varakaMcaNasalAgA' aSTasahasravarakAzcanazalAkAni apTau sahasrANi aSTasahasrasaMkhyakAH varakAJcanazalAkA:-zreSTa aura ratna jaDe hue hai / ityAdi rUpa se ina siMhAsanoM ke sambandha meM saba varNana pIche kiyA jA cukA hai so vahIM se ise dekhalenA caahiye| 'tesiNaM toraNANaM purao' ina toraNoM ke Age 'do do rUpacchadA chattA pannattA' do do rupya ke AcchAdana bhUta-una siMhAsanoM kI dhUpa Adi se rakSA karanevAle-chana kahe gaye haiN| 'teNaM chattA veruliyabhisaMtavimaladaMDA' ina chatroM kA daNDa vaiDUrya ratnakA banA huA hai ataeva vaha vimala hai 'jaMbUNayakaNNikA' jAmbUnadasvarNa kI inakI karNikA haijinameM chatra ke tANIye tAra me poye hue rahate haiN| ina chAtroM kI saMdhiyAM vajraratna kI hai bahuta majabUta vaha sundara hai| 'muttAjAlaparigayA' the saba chatra maNivizeSake jAloMso parigata suzobhita hai| 'ahasahassavarakaMcaNasalAgA' 1008 zalAkAe~-tANIye-ina pratyeka chatroM meM lagI huI haiN| ye zalAkAeM sundara va suvarNa kI sAravALA caMdrakAMta vigere maNinA banAvela che. tathA temAM aneka prakAranA maNi ane ratno jaDavAmAM Avela che. vigere prakArathI e siMhAsananuM paNuna pAsA 42pAmA mApI gaye cha. to tyAMthIte samaya se. 'tesi NaM toraNANaM purao' ye toraNanI 2mA 'do do rupacchadA chattA pannattA' madhye rUpAnA AcchAdana eTale ke taDakA vigerethI e siMhAsananI rakSA karavAnA chatrI sA che. 'te NaM chattA veruliyabhisaMtavimaladaMDA' ye chatrAno hu~ vaiDya 2.nanA manAveda che. mane tethI se nirbhaya che. 'jaMbUNayakaNNikA' bhUna enAthI banAvela tenI karNika che. arthAt jemAM e chatronA saLIyAo bharAvavAmAM bhAve cha. ye chatrAnI sadhiyA paratnAnI cha. 'muttAjAlaparigayA' se madhA chatra maNivizeSanI jALathI zaNagArela hevAthI vadhAre suzobhita lAge che. 'aTTha sahassa varakaMcaNasalAgA' ye 424 chatrImA 1008 me // 2 ne mAhe
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAca sthitanaipedhikyA:ni0 107. suvarNamayyaH zalAkAH vidyante yeSu tAni tathA, 'daharamalaya mugaMdhi sambouya surabhisIyalacchAyA' dardaramalayasugandhisarvaRtu surabhizItalacchAyAni, dardaraH cIvarAvanaddhaM kuNDikAdi bhAjanamukham tena gAlitastatra pako vA yo malayaH-malayajAtaM zrIkhaNDam tatsaMvandhinaH ye sugandhayo gandhavAsA stadvat sarveSu RtuSu surabhiH sugandhipUrNA zItalA chAyA yeSAM tAni tathA, 'maMgalabhatticittA' maGgalabhakticitrANi, teSA maSTAnAM maGgalAnAM svastikAdInAM bhakrayA-vicchityA citramAlekho yeSAM tAni tathA, 'caMdAgArovamA vaTTA' candrAkAropamANi vRttAni, candrAkAra:-candrAkRtiH sa upamA yeSAM tAni candrAkAropamANi ataeva vRttAni-golAkRtIni candramaNDalavavRttAnItyarthaH 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purataH-agrabhAge 'do do cAmarAo pannattAo' dve dve cAmare prajJapte-kathite, 'tAo NaM cAmarAo' tAni khalu cAmarANi 'caMdappabhavairaveruliya NANAmaNirayaNakhaciyadaMDA' candraprabhavajravaiDUrya nAnAmaNiratnakhacitadaNDAni, candraprabhaH-candrakAntamaNiH, vajjam-tadAkhyo ratnavizepaH vaiDUrya prasiddham etAni candraprabhavajravaiDUryANi zeSANi ca nAnA-anekaprakArANi ca maNiratnAni khacitAni yeSu daNDeSu tAni vanI duI haiN| 'daddaramalayasugaMdhisavvouyasurabhisIyalacchAyA' kapaDe se chAne gaye malayacandana ke dravyakI jaisI khusabU hotI hai vaisI khasaba inakI zItala chAyA meM AtI hai, aura vaha zItala chAyA chaha RtuoM kI surabhi se paripUrNa banI rahatI hai 'maMgalabhatticittA' ina chatto para-hara eka chatte ke Upara-svastika Adi ATha saMgala dravyoM ke citra bane hue hai| 'caMdAgArovamA vaTTA' candramAke AkAra ke jaisA inakA AkAra hai arthAt vaha-vRtta-gola hai 'tesiMNaM toraNANaM purao do do cAmarAo pannattAo' ina toraNoM ke Age do do cAmara kahe gaye haiN| 'tAo NaM cAmarAo cNdppbhvirveruliynnaannaamnnirynnkhciyATha zalAkA-sariyAe lagAvavAmAM Avela che. e sariyAo suMdara evA sonAnA manAve che. 'daharamalayasugaMdhi savvouya surabhisIyalacchAyA' 454thI cALavAmAM Avela malaya caMdananA dravyanI jevI khusa-sugaMdha hoya che evI sagaMdha tenI zItala chAyAmAMthI Ave che. ane te zItalachAyA cha e trAonI sumadhathI paripUrNa anesa rahe cha. 'maMgalabhatticittA' ko 424 chatrInI 52 svsti| vigaire mA prAranA maNa dravyAnA yitrI manesA che. 'caMdAgArovamA vaTA' yadrabhAnA mA2 / tena mADA2 cha. arthAta te vRtta- govANA tesiM toraNANaM purao do do cAmarAo pannattAo' ye toraNI mANa bhaNme yaabhre| rAmapAmA mAveza cha. 'tAo NaM cAmarAo caMdappabhavairaveruliya
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 jovAbhigamasUtre candraprabhavavaiDUryanAnAmaNiratnakhacitAni daNDAni 'NANAmaNikaNagarayaNavimalamahariha tavaNijjujalavicittadaMDA' nAnAmaNikanakaratna vimalamahAtapanIyojvalavicitradaNDAni, nAnAmaNyAdi tapanIyojvalAntarUpAH citrA:-AzcaryakarA daNDA yepAM cAmarANAM tAni tathA 'saMkhakakuMdadagaraya amayamahiyapheNapuMjasa nikAsAo' zahAkundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni, tatra zaMkho lokaprasiddhaH akolokaprasiddhaH kundohi puppavizepaH dakarajaH-udakakaNA amRtamathitaphenapuJjaH kSIrodArNavajalamathanasamuttha phenasamudAya eteSAmiva sannikAza:-prabhA yeSAM tAni tathoktAni 'muhumarayayadIhavAlAo' sUkSmarajatadIrghavAlAni, sUkSmarajatamayA dIrghA:-vistRtA vAlA yepI tAni tathoktAni 'savyarayaNAmayAo' 'sarvaratnamayAni sarvAtmanA ratnamayAnItyarthaH 'acchAo jAva paDirUvAo' acchAni yAvatzlakSNAni ghRSTAni gRSTAni nIrajaskAni nirmalAni pippaGkAni nikaMkaTacchAyAni saprabhANi sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpAdaMDA' ina cAmaroM ke daNDoM meM candrakAntamaNi, vajraratna evaM vaiDUryamaNi Adi aneka prakAra ke ratna khacitta hai 'NANAmaNikaNagarayaNavimalamaharihatavaNijjujjalavicittadaMDA' isa taraha khacita aneka prakAra ke maNiyoM se kanaka se aura ratnoM se evaM jaDita vimala aura amRlyatapanIya suvarNa se ujjvalavicitra daNDavAle tathA 'saMkhakakuMdadagarayaamayahiyapheNapuMjasannikAsAo' zaMkha, aMka, ratna, kundapuSpa, dakaraja-jala vindu, evaM amRta kA mathita phena puJja kI jaisI zubhratAvAle 'suTumarayayadIhavAlAo' sUkSma evaM rajata ke jaise dIrghavAlo-vAle ye cAmara 'savvarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya hai tathA-'acchAo jAva paDirUvAo' accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAle haiM / 'tesiM NANAmaNirayaNakhaciyadaMDAga yAbharAnA gAmA yatimAza, patna, mana vaiDUya maNi vigere Ane jAnA ratnA cha. 'NANAmaNikaNagarayaNa vimalamahariha tavaNijjujjalavicittadaMDA' 20 prArathI mane prazna bhayothI sonAthI ane ratnothI jaDela ane vimala ane amUlya tapanIya suvarNathI Sorrqel mana vicitra vANa tathA 'saMkhakakuMdadagarayaamayamahiya phennpuNjsnnikaasA zaMkha aMka ratna, kuMdapuSpa daraja-jalabiMdu tathA maMthana karavAmAM Avela abhUtanA zAnA sA 21 sa3 cha. 'suhamarayaya dIhavAlAo' lA bhane yAMhInI pA sarata tathA einANe pANA se yaam| 'savvarayaNAmayA' sarpa prasArathI ratnamaya cha. tathA 'acchAo jAya paDirUyAo' a27thI 44 prati35 sudhInA vizeSa vA cha. 'tesiM NaM toraNANaM purao' me toraNAnI mA
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAsthi nanaivedhikyAni0 109 NIti / 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge 'do do tillasamuggA' dvau dvau tailasamudko-sugandhitatailAdhAravizepo, taduktam-tailasamudko sugandhi tailAdhArau, evameva vakSyamANa koSThAdi samudga kA api vaktavyAH 'koha samuggA pattasamuggA' koSThasamudgako, koSThaH sugandhidravyaM tadAdhAravizeSau patrasamudko 'coyasamuggA' coyasamudko 'tayarasuggA' tayarasamudgako 'elAsamuggA' elAsamudgako 'hariyAlasamuggA' haritAlasamudgako 'hiMgulayasamuggA' higulakasamudgako 'maNosilAsamuggA' manaHzilAsamudgako 'aMjaNasammuggA' aJjanasamudgako, sarve ete 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAH sarvAtmanA ratnapradhAnA ityarthaH 'acchA jAva paDirUvA' acchA:-sphaTikAkAzavat atisvacchAH zlakSNA NaM toraNANaM purao una toraNoM ke Age 'do do tillasamuggA' do do sugandhita tela ko dharane ke liye taila samudgaka hai| isI prakAra se una toraNoM ke Age do do koSThAdisamudgaka hai| yahI vAta sUtrakArane 'kohasamuggA pattasabhuggA coyasamuggA elAsamuggA, maNosilAsamuggA, hariyAlasamuggA, hiMgulayasamuggA, aMjaNa samuggA' isa sUtra pATha dvArA samajhAI gaI haiN| sugandhita dravya vizeSakA nAma koSTha hai taja ke patroM kA nAma patra hai aura inake AdhAra bhUta pAtroM kA nAma patra samudgaka hai coya bhI eka prakAra kA sugandhita dravya hai tagara bhI sugandhita dravya hai ilAyacI kA nAma elA hai haritAla aura hiMgulaka ye lokaprasiddha hai| manaH zilA eka dhAtu vizeSa kA nAma hai| AMkhoM meM AMjane ke aMjana kA nAma aMjana hai ina saba ke jo AdhAra vizeSa pAtra hai ve saba yahAM samudgaka zabda se prakaTa kiye gaye haiN| ye saba samudgaka 'savvarayaNAmayA' 'do do tillasamuggA' supita te 2|5vaanaa vo tehA sabhuzI cha. mera rIte e teraNanI AgaLa babbe keSTha Adi samudgake rAkhelA che. eja vAta sUtradhAre 'koTThasamuggA pattasamuggA coyasamuggA elAsamuggA maNosilA samuggA, hariyAlasamuggA, hiMgulayasamuggA aMjaNasamuggA' 2 // sUtrA dvArA samatAmai Avela che. sugaMdhita dravyavizeSanuM nAma keSTha che. tajanA patranuM nAma patra che. ane tene rAkhavAnA pAtranuM nAma samugaka che. "ceya e. eka prakAranA , sugaMdhita dravyanuM nAma che. tagara e paNa eka prakAranuM sugaMdhita dravya che. IlAyacInuM nAma elA che. haritAla ane hiMgulaka-hIMgaLAMka lekaprasiddha dravyo che. manaHzilA eka prakAranI dhAtune kahe che. AMkhamAM AMjavAnA aMjananuM nAma aMjana che. e badhAne rAkhavAnA je AdhAra vizeSapAtra che. e badhAne ahIM 'samu4' 4thI merA cha. 2 mA samuhaga 'savvarayaNAmayA' savA
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 110 ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH pratirUpA iti // 057 // mUlam -- vijaeNaM dAre aTTamayaM cakkajjhayANaM asayaM migajjhAyANaM asayaM garuDajjhAyANaM asayaM vigajjhAyANaM aTThasayaM ruruyajjhayANaM asayaM chattajjhayANaM asayaM pichajhayANaM asayaM sauNijjhayANaM asayaM sIhajjhayANaM asayaM usabhajjhayANaM asayaM seyANaM cauvIsANANaM NAgavaraketUrNaM evA. meva sapuvvAvareNa vijayadAreya asIyaM ke sahassaM bhavatIti makkhAyaM / vijayeNaM dAre Natra bhaumA pannattA, tesi NaM bhomANaM aMtobahusamaramaNijA bhUmibhAgA pannattA jAva maNINaM phAso, tesi NaM bhomANaM uppiM ulloyA paumalayA jAtra sAmalayA bhatticittA jAva savva tavaNijamayA acchA jAva paDirUvA, tesi NaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe je se paMca bhomme tassa NaM bhomassa bahumajjhadesabhAe, ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe pannatte, sIhAsaNa vaNNao vijayadUse jAva aMkuse jAva dAmA ciTThati tassa NaM sIhAsaNassa avaruttareNaM uttareNaM uttarapuratithameNaM ettha NaM vijayasta devasta cauNhaM sAmANiyasahassANaM cattAri bhaddAsaNasAhassIo pannatAo, tassa NaM sIhAsaNassa puratthimeNaM etthaNaM vijayasta devasta aggamahisINaM saparivArANaM sarvAtmanA ratna ke bane hue hai aura ye saba accha - AkAza aura sphaTika kI taraha atisvaccha zlakSNa, ghRSTa, mRSTa, nIrajaska, nirmala, niSpaGka, niskaMkaTacchAya, saprabha, sodyota, samarIcika prAsAdIya, darzanI abhirUpa aura pratirUpa vizeSaNavAle haiM // 57 // prakArathI ratnanA banelA che. ane e madhAja samudgakA accha AkAza ane sTUTiunI prema atya Mta svaccha che, kSa, dhRSTa, sRSTa, nI20024, nirbhasa, niSya niSTaprAya, sayala, sodhota, samarIci AsAhIya, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa e vizeSaNAthI yukta che. // sU pacha 1
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 111 cattAri bhaddAsaNA pannattA, tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNapurasthimeNaM etthaNaM vijayassa devassa abhitariyAe parisAe aTaNhaM devasAhassINaM aTuNhaM bhadAsaNasAhassIo pannattAo, tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNaNaM vijayassa devassa manjhimiyAe parisAe dasaNhaM devasAhassoNaM dasabhadAsaNasAhassIo pannattAo, tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNa paccasthimeNaM ettha NaM vijayassa devassa bAhiriyAe parisAe bArasaNhaM devasAhassINaM bArasa bhadAsaNasAhassIo pannattAo, tassa NaM sIhAsaNassa pacca. thimeNaM ettha NaM vijayassa devassa sattaNhaM aNiyAhivaINaM sattamadAsaNA pannattA, tassaM NaM sIhAsaNassa purathimeNaM dAhiNeNaM paJcatthimeNaM uttareNaM etthaNaM vijayasta devassa solasa AyarakkhadevasAhassINaM solasa bhadAsaNasAhassIo pannattAo, taM jahA-purathimeNaM cattAri devasAhassIo, evaM causu jAva uttareNaM cattAri sAhassIo, aksesesu bhomesu patteyaM patteyaM bhaddAsaNA pannattA // vijayassa NaM dArassa uvarimAgArA solasavihehiM rayaNehiM uksobhiyA, taM jahA-rayaNehiM vairehiM veruliehiM jAva riTehiM / vijayassagaM dArassa uppiM bahave aTU maMgalagA pannattA, taM jahA-sotthiya sirivaccha jAva dappaNA, savvarayaNAmayA acchA chAva pddiruuvaa|| vijayassaNaM umpiM bahave kaNhacAmarajjhayA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva pddiruuvaa| vijayasta NaM dArassa uppi bahave chattattichattA taheva se keNaTreNaM bhaMte! evaM vuccai vijae NaM dAre 2, goyamA! vijaeNaM dAre vijae NAma deve mahaDDie mahajjuIe jAva mahANubhAve paliyovamadiIe parivasai,seNaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sahaM aNiyANaM
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ jInAbhigamasUtre 112 sattaNhaM aNiyAhivaINaM solasahaM Ayarakkhadeva sAhassINaM vijayasaNaM dArassa vijayAe rAyahANIe aSNasiM ca vahUNaM vijayA rAhANI vatthavvagANaM devANaM devINaya AhevaccaM jAva divvAI bhogabhogAI bhuMjamANo viharar3a / se teNaTTeNaM goyamA ! evaM gas vijaedAre vijaedAre / aduttaraM ca paNaM goyamA ! vijayasaNaM dArassa sAsae NAmadhejje paNNatte jaNNa kayAi NatthiNa kayAi Na bhavissai, jAva avaTTie nicce vijae dAre ||suu0 58 // chAyA --- vijaye khalu dvAre aSTazataM cakradhvajAnAm, aSTazataM mRgadhvajAnAm / aSTazataM garuDadhvajAnAm aSTazataM vRkadhvajAnAm apTazataM rurudhvajAnAm apTazataM chatradhvajAnAm aSTazataM picchadhvajAnAm aSTazataM zakunizvajAnAm apTazataM siMhadhvajAnAm aSTazataM vRSabhadhvajAnAm aSTazataM vetAnAM caturviMzAnAM nAgavaraketUnAm evameva sa pUrvApareNa vijayadvAre ca azItaM ketusahasraM bhavatItyAkhyAtam / vijaye khalu dvAre navabhaumAni prajJaptAni teSAM bhaumAnAmantarvasamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNInAM sparzaH, tepAM khalu bhaumAnAmupari ullokAH padmalatA yAvat zyAmalatA bhakticitrA yAvat sarva tapanIyamayA: acchA yAva - tpratirUpAH, tepAM khalu bhaumAnAM bahumadhyadeza mAge yaH sa paJca bhaumaH tasya khala bhaumasya bahumadhyadezabhAgaH, atra khalu ekaM mahat siMhAsanaM prajJasam siMhAsana varNa vijayaduSyaM yAvadaGkuzo yAvaddAmAni tiSThanti, tasya khalu sihAsanasya, aparottarasyAmuttarasyAm uttarapUrvasyAm / atra khalu vijayasya devasya caturNAM sAmAni sahasrANAM catvAri bhadrArAnasahasrANi prajJaptAni, tasya khalu siMhAsanasya pUrvasyAm atra khalu vijayasya devasya catasRNAmagramahiSINAM sa parivArANAM catvAri bhadrAsanAni prajJaptAni tasya siMhAsanasya dakSiNapUrvasyAm atra khalu vijayasya devasyAbhyantarikAyAM parpadi aSTAnAM devasahasrANAm aSTau bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni tasya khalu siMhAsanasya dakSiNasyAM vijayasya devasya madhyamikAyAM padi dazAnAM devasahasrANAM dazabhadrAsana sahasrANi prajJaptAni, tasya khalu siMhAsanasya dakSiNapazcimasyAm atra khalu vijayasya devasya bAhyAyAM parpadi dvAdazAnAM devasahasrANAM dvAdazabhadrAsana sahasrANi prajJaptAni, tasya khalu siMhAsanasya pazcimasyAm atra khalu vijayasya devasya saptAnAmanIkAdhipatInAM saptamagAsanAni prajJaptAni, tasya khalu siMhAsanasya pUrvasyAM dakSiNasyAM pazcimAyAmuttarasyAm atra khala vijayasya devasya poDazAtmarakSakadevarAhasrANAM por3azabhadrAsanasahasrANi
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 113 prajJatAni tadyathA - pUrvasyAM catvAri deva sahasrANi evaM catasRSvapi yAvaduttarasyAM catvAri sahasrANi, avazeSeSu bhaumeSu pratyekaM pratyekaM bhadrAsanAni prajJaptAni vijayasya khalu dvArasya uparitanAkArAH poDazavidhaiH ratnairupazobhitAH, tadyathA - ratnaivaiDUryai rvavadviSTeH / vijayasya khalu dvArasyoparibahUni aSTamaGgalAni prajJamAni tadyathA - svastika zrIvatsa yAvaddarpaNAH sarvaratnamayA acchA yAvat pratirUpAH // vijayasya khalu dvArasyopari bahavaH kRSNacAmaradhvajA yAvatsarvaratnamayA acchA yAvat pratirUpAH, vijayasya khalu dvArasyopari bahUni chatrAticchatrANi tathaiva // tatkenArthena bhadanta ! evamucyate, vijayaH khalu dvAraM vijayaH khalu dvAram, gautama ! vijaye khalu dvAre vijayo nAma devo maharddhiko mahAdhutiko yAvanmahAnubhAvaH palyopamasthitikaH parivasati, sa khalu tatra caturNAM sAmAnikasahasrANAm catasRNAmagramahiSINAM saparivArANAM tisRNAM parSadoM saptAnAmanIkAnAm saptAnAmanIkAdhipatInAM Sor3azAtmarakSakadevasahasrANAM vijayasya khalu dvArasya vijayAyA rAjadhAnyA anyeSAM ca bahUnAM vijayArAjadhAnI vAstavyAnAM devAnAM devInAM cAdhipatyaM yAvad dIvyAn bhogabhAgAn bhuJjAno viharati, tattenArthena gautama ! evamucyate - vijayadvAram vijayadvAram / athottaraM ca khalu gautama ! vijayasya khala dvArasya zAzvatonAmadheyaH prajJaptaH, yasmAnna kadAcit nAsti na kadAcinna bhaviSyati yAvadavasthitaM nityaM vijayadvAram ||suu. 58 // TIkA- 'vijae NaM dAre' tasmin vijaye khalu dvAre' 'asayaM cakkajjhAyANaM' aSTazatam - aSTottarazatam cakradhvajAnAm cakrAkAracihnayuktadhvajAnAm 'asa' aSTazatam - aSTAdhikazatam 'migajjhayANaM' mRgadhvajAnAm - mRgAkAracihnopetAnAm 'asayaM garulajjJayANaM' aSTazataM aSTottarazatam garuDadhvajAnAm ' asayaM viga - jjhayANaM' apTazataM vRkadhvajAnAm 'aTThasayaM ruruyajjhAyANaM' apTazataM rurukadhvajA 'vijae NaM dAre asayaM cakkajjhAyANaM' - ityAdi / 'vijae NaM dAre' usa vijayadvAra ke Upara 'aThThayaM cakkajjhAyANaM' cakrake jaise AkAravAle cihna se yukta 108 dhvajAeM hai / isI prakAra se 'asayaM migajjhAyANaM' 108 mRga ke jaise AkAravAle cihnavAlI dhva 'vijae NaM dAre asayaM cakkajjJayANaM' ityAhi TIDArtha'-'vijae NaM dAre' me vinaya dvAranI (52 ' aThThayaM cakkajjhAyANaM' cakranA jevA AkAravALA cihnothI yukta eka se| ATha dhajAe che. eja prabhANe 'aTThasaryaM migajyA NaM thoDa so mA 108 bhRganA mevA khAravAjI dhannayo che. 'aThThasayaM garulajjhayANaM' 108 meso A jaiDanA nevA bhAra vANA yihnopAjI dhalo che. 'aTThasayaM vigajjhAyANaM' vRSnA bhAra nevA no0 15
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 114 nAm 'aTThasayaM chattayANaM' apTazatam apTAdhikazataM chatrAkAracidropetadhvajA'nAm 'anusayaM pichajjhayANaM' aTazataM picchadhvanAnAm, asayaM sauNijjhyANaM' apTazatam-apTottarazataM zakunidhvajAnAm pakSicihopetadhvajAnAmityarthaH 'aTTasayaM sIhajjhayANaM' apTazatam-apTAdhikazataM siMhadhvajAnAM siMhacidopetadhvajAnAm-siMhacitroptavajAnAmityarthaH 'aTTasayaM usabhajjhayANaM' aSTazataM vRSabhadhvajAnAm, 'aTThasayaM seyANaM caudisANANaM NAgabaraketRNaM' aSTazataM zvetAnAM caturvipANAnAm-caturdantAnAM nAgavaraketUnAm caturdantahastizreSTadhvajAnAmityarthaH, 'evAmeva sapucyAvaraNa vijayadAreya' evameva sapUrvApareNa vijayadvAre ca asIyaM ke usahassaM bhavatItimavakhAya' azItam-azItyadhikaM vetusahasraM bhavatItyAkhyAtam jAeM hai| 'adRsayaMgaslAjhayANaM 108 gamDa ke jase AkAra vAle cihnavAlI dhvajAeM hai 'asaNaM vigajjhayANaM' 108 vRka ke jaise AkAravAle citavAlI dhvajAeM hai 'aTThasayaM chattajhayANa' 108 chatra ke jaise AkAravAle cihnavAlI dhvajAe hai| 'adRsayaM picchajjhayANaM' 108 mayUrapiccha ke AkAra jaise cihna se yukta dhvajAeM hai 'asayaM saNijhayANaM' 108 zakuni-pakSI-ke-AkAra jaise citra se yukta dhvajAeM hai 'ahasayaM sIhAjhayANaM' 108 siMha ke jaise AkAravAle ciha se yukta dhvajAeM hai 'aTThasayaM usabhajjhayANaM' 108 vRpabha ke jaise AkArabAle cihna se yukta dhvajANaM hai / 'aTThasayaM seyANaM cauvisANaM nAgavarakeUNaM' 108 zreSTha nAgake ketu bhRta zveta cAradaMtoM ke jaise AkAravAle cihake yukta dhvajAeM hai / 'evAmeva sapuvAvareNaM vijayadAre ya isa prakAra se sabamilAkara usa vijaya dvAra para 'asIi keusahassaM bhavaMtItimakkhAyaM eka hajAra assI dhvajAoM kA parimANa kahA gayA hai / mA42vAjI 108 sAna. madhamA cha. 'asayaM chattajmayANaM' chatranA mArapaNA zivANI 108 ye sone yA cantaya che. 'asaya picchajyayANaM' 108 ekane ATha mera pIMchanA AkAra jevA AkAravALI dhajAo che. 'aTThasayaM sauNijmayANaM' maso mA 108 pakSInA mAra vA pihovANI dhanto cha. 'aTThasayaM sIhajyayANa' 108 4sI mA siuna 21 mA2 vA vinAyI yuta dhanya che. 'asayaM usamajjhayANaM' so 218 108 vRSasanA vA mAravAjI cantA cha. 'asayaM seyANaM cauvisANaM nAgavara SU? 108 eka ATha zreSTha nAga-hAthIomAM ketarUpa arthAt uttama evA mana dhau yAra hAta hathiyAnA mA2pANI to cha. 'evAmeva sapuvvA vareNaM vijayadAre ya' 2prabhArI pradhA bhajIna se Corya dvAra 52 'asIi keusaharasaM bhavatItimakkhAyaM' ko utarane mesI 1080 mA pramANa
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 115 kathitaM mayA anyaizca tIrthakarairiti / 'vijae NaM dAre NavabhaumA pannattA' vijayasya khalu dvArasya purato nava-navasaMkhyakAni bhaumAni prajJaptAni-kathitAni 'tesi NaM bhomANaM aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannateM' teSAM khalu bhaumAnAmantarvahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapta:-kathitaH 'jAva maNINaM phAso' yAvanmaNInAM sparzaH maNInAM tRNAnAM sparzavarNanaparyantaM bhUmibhAgasya varNanaM kartavyama, tathAhi-sa yathAnAmaka AliGga puSkaramiti vA mRdaGga puSkaramiti vA karatalamiti vA AdarzamaNDalamiti vA, candramaNDalamiti vA, urabhracarma iti vA, vRSabhacarma iti vA, varAhacarma iti vA, siMhacarma iti vA, vyAghracarma iti vA, vRkacarma iti vA, dvIpicarma iti vA, aneka zaGkakIlakasahasravitataH AvartapratyAvarta zreNIprazreNikhastika sauvastika puSpamANa varddhamAnamatsyANDamakarANDajAramAraphullavalipadmapatrasAgarataraGga vAsantikalatA padmalatA bhakticitraiH sacchAyaiH samarIcikaiH sodyotaH nAnAvidhapaJcavarNaiH tRNaizca maNibhizcopazobhita stadyathA-kRSNavaNairyAvacchuklavarNaiH tatra ye te kRSNamaNaya stRNAni ca teSAmayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH sa yathA nAmakaH jImUta iti vA aJjanamiti vA, khaJjanamiti vA, moti vA, guliketi vA gavalakaiti vA gavalaguTiketi vA, bhramara iti vA bhramarAvalIti vA bhramarapatragatasara iti vA jambUphalamiti vA yAvat kRSNavandhukajIvaka iti vA, etAvatyukte bhagavati gautamaH prAha-bhavedetAvadrUpaH kRSNo maNeH bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH kintu ito'pi iSTatarako yAvadamana AmatarakaH kRSNavarNI bhavatIti / evameva arthAt itanI dhvajAeM usa vijaya dvAra ke upara phaharAtI rahatI hai| aisA merA yaha kahanA anya pUrva ke tIrthaMkaroM kI paramparA ke anusAra hI haiM aisA jAnanA caahiye| ___'vijaeNaM dAre Nava bhaumA pannattA' vijaya dvAra ke Age 9 bhauma viziSTa sthAna kahe gaye haiM 'tesi NaM bhomANaM aMto pahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' ina viziSTa sthAna rUpa bhaumoM kA jo bhItarI bhUmi bhAga hai vaha bahusama hone se atyanta ramaNIya hai isa bhUmibhAga kA varNana 'jAva maNINaM phAso' isa sUtra pATha taka jaisA pIche ke prakaraNa me kahevAmAM Avela che. arthAta eTalI dhajAo e vijya dvAranI upara pharatI rahe che. A pramANenuM A mArUM kathana anya pUrvanA tIrthakaronI paraMparAo pramANe // che. tabha sabhA. _ 'vijayANaM dAre Nava bhaumA pannattA' vinya dvAranI bhAga 8 nava sauma vizeSa prA2nA sthaane| upAbhA mAvesa che. 'tesi NaM bhomANaM aMto bahusamaramaNijje bhUgibhAge paNNatte' se vizeSa prAzne maubhAnA 2 mrne| bhUmimA che te gha 2bhANIya che. 2. bhUmimA varNana 'jAva maNINaM phAso' mA
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 A .. jIvAbhigamasUtre nIlalohitahAridrazuklavarNAnAM varNanaM kartavyam, evameva gandho'pi varNanIyaH, teSAM khalu tRNAnAM maNInAM ca kIdRzaH sparzaH prajJaptaH bhagavAnAha-Adarza iti vA ruta iti vA bUreti vA, navanItamiti vA haMsagarbhatUliketi vA sirIpakusumaniciteti vA vAlakumudapatrarAziriti vA evamukte bhagavati gautamaH prAha-bhavedetAvanRpo maNInAM tRNAnAM ca sparzaH kim, tato bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH pradarzitA darzakAdi sparzApekSayA iSTatarako yAvadamana Amataraka eva sparTI bhavatItyevaM rUpeNa bhUmibhAgasya sparzAnta varNanaM pUrvaprakaraNaparyAlocanena kRtaM bhavatIti // 'tesi NaM bhaumANaM uppi' tepAM khalu bhImAnAmupari-agrabhAge 'ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA jAva savva tavaNijamayA acchA jAya paDirUvA' ullokAH-prAsAdopari prAsAdavizeSAH padmalatA vanalatA cUtalatA zyAmalatA bhakticitrA yAvat sarva tapanIyamayA acchAH zlakSNA ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSkaMkaTacchAyA yAvatpratirUpA iti| 'tesi NaM gomANaM bahu majjhadesabhAe' teSAM khalu bhaumAnAM viziSTasthAnAnAM bahumadhye dezabhAge 'je se paMcame bhome' yat tat paJcamaM bhaumam 'tassaNaM bhomassa bahumajjhadesabhAe' kahA jA cUkA hai vaisA hI yahAM para karalenA cAhiye / 'tesiNaM bhomANaM uppei ulloyA, paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA jAva savvatavaNijamayA acchA jAca paDikhvA 'unaviziSTa sthAnarUpa bhaumoM ke Upara ulloka hai / prAsAda ke Upara jo prAsAda vizeSa hote haiM unakA nAma ulloka hai pAlatAeM hai, AmralatAeM hai| zyAmalatAeM hai aneka prakAra ke jIvoM kI racanA ke yahAM citra hai / yAvat ye bhauma sarvAtmanA 'tapanIya suvarNa maya hai aura accha ilakSaNa, ghRSTa mRSTa Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle haiM 'tesiNaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe' ina bhaumoM ke bahumadhyapradezabhAga meM 'je se paMcame bhaume' jo vaha pAMcavAM sUtrapATha sudhI je pramANe pahelAnA prakaraNamAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANe mahIyai sabhaDa . 'tesiM NaM bhomANaM uppiM ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA jAva savvatavaNijjamayA acchA jAva paDirUvA' se vizeSa prAranA manI upara je prAsAda vizeSa hoya che tenuM nAma ulloka che. e ullekenI upara padmalatAnA citra che. vanalatAnA citro che. AmalatAnA citro che. zyAmalatAnA citro che. temaja aneka prakAranA prANinA citra citrelA che. yAvatuM e bhauma sarvAtmanA tapanIya suMvarNamaya che. tathA accha, lakSaNa, vRSTa, sRSTa vigere pUrvarita vizeSa vANa cha. 'tesiM NaM bhomANaM bahumajhadesabhAeM' se laubhAnA madhya zilAbha 'je se paMcabhe bhaume, '2 pAMyamA lobha cha 'tassa
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3. sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 117 tasya khalu bhaumasya vahumadhyadezabhAge 'ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe pannatte' atra khalu ekaM mahat siMhAsanaM prajJaptam 'sIhAsaNa vaNNao vijayadUse jAva aMkuse jAva dAmA ciTThati' siMhAsanavarNanaM vijayadUpyaM yAvadakuzo yAvadAmAni tiSThanti / teSAM ca bhaumAnAmupari pratyekaM pratyekaM siMhAsanaM prajJaptam, teSAM siMhAsanAnA mayametAvadrupo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-tapanIyamayAH cakravAlAH rajatamayAni siMhAsanAni sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni pAdapIThAni jAmbUnadamayAni gAtrANi vannamayyaH sandhayaH nAnAmaNimayaM vyUtam-tAni siMhAsanAni IhAmRga RpabhanaramakaravihagavyAlakinnaravanalatA padmalatAbhakticitrANi sasArasAropacita bhauma hai 'tassaNaM bhomassa bahumajjhadesabhAe' usa bhauma ke bahumadhyadeza meM 'ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe paNNatte' 'vizAla siMhAsana kahAgayA hai 'sIhAsaNavaNNao vijaya dUse jAva aMkuse jAva dAmA ciTTati' yahAM para siMhAsanakA varNana, vijayadRSyakA varNana evaM kuMbhAgrapramANa muktAoM kI mAlAoM kA varNana jaisA pahile kiyA jA cUkA hai vesA hI vaha saba varNana vahAM para bhI karalenA cAhiye ina bhaumoM meM se pratyeka bhaumake Upara eka eka siMhAsana kahA gayA hai ina siMhAsanoM ke varNana ke sambandha meM aisA kahA gayA hai ki 'inake cakkala taMpanIyamaya hai inake adhobhAga meM rajata ke bane hue siMha ke citra hai suvarNa ke inake pAye haiM / aneka maNike bane hue inake pAdapITha haiN| ina siMhAsanoM kA kalebara jAmbUnada-suvarNa vizeSakAbanA huA hai / inakI saMdhiyAM-vajramaya hai| ityAdi rUpa se varNana jaisA pIche kiyA jA cUkA hai vaisA hI NaM bhomassa bahumajjhadesabhAe' ko laubhenA madhya deza mAgamA 'ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe paNNatte' meM viza siMhAsana pAma mAvesa cha. 'sIhAsaNa vaNNao vijayadUse jAva aMkuse jAva dAmA ciTuMti' maDIyA siDAsanAnuna vijyadraSyanuM varNana ane kuzAgra pramANavALI metInI mALAonuM varNana jema pahelAM karavAmAM Avela che. e ja pramANe e tamAma varNana ahIyAM paNa karI levuM joIe. e bhImemAMthI dareka bhaumenI upara eka eka siMhAsana rAkhavAmAM Avela che. A siMhAsAnA varNana saMbaMdhamAM evuM kahevAmAM Avela che ke-tenA cakalo tapanIyamaya che. tenI nIcenA bhAgamAM rajata cAMdInA banelA siMhanA citra che. sonAnA tenA pAyAo che. tenA pAdapITha aneka maNinA banelA che. e siMhAsananuM kalevara jaMbUnada suvarNa vizeSanuM banela che. tenI saMdhi vajamaya che. ItyAdi prakArathI varNana jema pahelA karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM e tamAma varNana ahIMyA
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre . vividhamaNiratna pAdapIThAni acchamRdumasUrakanavatvakkugAntaliptasiMhakesarapratyutthitAbhirAmANi upacitakSaumadukUlapraticchAdanAni muviracitarajastrANAni raktAMzukasaMvRtAni muramyANi Adarza karutavUranavanItanUlamRdusparzAni mRdukAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi // teSAM siMhAsanAnAmupari pratyeka pratyekaM vijayadRSyaM prajJaptam / tAni vijayadRpyANi zvetAni zaMkhakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni sarvaratnamayAni acchAni yAvat pratirUpANi, teSAM khalu vijayadRSyANAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM vannamayA aDazAH prajJaptAH teSu vajramayepu aGkazepu pratyekaM pratyekaM kumbhAgraM muktAdAma prajJaptam tAni khalu kumbhAgrANi muktAdAmAni anyairanyaizcaturbhistadardhAca pramANamAtrairardhakumbhAgremuktAdAmabhiH sarvataH samantAt saMparikSiptAni, tAni khalu muktAdAmAni tapanIyalambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratnavividhahArAhAropazobhita samudAyAni IpadanyonyamasaMpRktAni pUrvAparadakSiNottarAgataitirmadaM mandamejamAnAni vyejamAnAni prakampamAnAnira udAreNa manojena manohareNa karNamanonivRttikareNa tAn pradezAn samantAt ApUryamANAni zriyopazobhitAni tiSTantIti // 'tass NaM sIhAsaNassa avaruttareNa' tasya khalu siMhAsanasya aparottareNa vAyavyakoNe ityarthaH, uttareNa-uttarasyAM dizi 'uttarapurasthimeNa' uttara pUrvasyAM dizi IzAnakoNe ityarthaH 'ettha NaM vijayassa devassa' atra vijayasya devasya 'cauNDaM sAmANiyasahassANaM' caturNAm -catuHsaMkhyA parimitAnAM sAmAnikasahasrANAm 'cattAri bhadAsaNasAhassIo pannattAo' catvAri bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni-kathitAni, 'tattha NaM sIhAsaNassa' tasya khalu siMhAsanasya 'purasthimeNaM' vaha varNana yahAM para bhI karalenA cAhiye siMhAsana sambandhI yaha sava kathana 54 namvara ke sUtra meM kiyA jA cukA hai| 'tassaNaM sIhAsaNassa avaruttareNa' usa siMhAsana ke vAyavyakoNa meM 'uttara dizA meM 'uttara purasthimeNaM' aura izAna koNa meM 'etthaNaM vijayadevassa cauNhaM samANiya sahassANaM' vijaya deva ke 4hajAra sAmAnika devoM ke 'cattAri bhaddAsaNasAhassIopaNNattAo' 4hajAra bhadrAsana kahe gaye haiN| 'tassa NaM sIhAsaNassa purathimeNaM ettha NaM vijayassa devassa cauNhaM aggamAhisI NaM paNa samajI levuM. siMhAsana saMbaMdhI A tamAma kathana sUtra 54mAM karavAmAM mAvata cha. 'tassa NaM sIhAsaNassa avaruttareNa' 2 siDAsanA pAyavya bhUmI 'uttareNa' uttara dizAmA 'uttarapurasthimeNaM' mane zAna bhUzAmA 'etya NaM vijaya devassa cauNhaM sAmANiyasahassANaM' visya hevanA 4 yAra sAbhAni devAnA 'cattAri bhaddAsaNasAhassIo paNNattAoM yAra 012 madrAsana rAmapAmA mAvesa che. 'tassa gaM sIhAsaNassa puratthimeNaM ettha NaM vijayassa devassa cauNhaM
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sa.58 vijayadvArasthitacakravajAdi nirUpaNam 119 pUrvasyAM dizi 'ettha NaM vijayassa devassa' atra khalu vijayasya devasya 'cauNhaM ag gamahisINaM saparivArANaM' catasRNAmagramahiSINAM saparivArANAm 'cattAri bhaddAsaNA pannattA' catvAri bhadrAsanAni prajJaptAni-kathitAnIti / 'tassaNaM sIhAsaNassa dAhiNapurathimeNaM' tasya khalu siMhAsanasya dakSiNapaurastyena dakSiNapUrvasyAm agnikoNe ityarthaH, 'ettha NaM vijayarasa devassa' atra khalu vijayasya devasya 'abhita riyAe parisAe' AzyantarikAyAM prathamAyAM parpadi-sabhAyAm 'aTTaNhaM devasAhassINaM' apTAnAM devasahasrANAm 'aNhaM bhAsaNa sAharasIo pattAo' aSTau-aSTasaMkhyA parimitAni bhadrAsanasahasrANi prajJAtAni-kathitAnIti / 'tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNe NaM tasya khalu siMhAsanasya dakSiNena-dakSiNasyAM dizi 'vijayassa devarasa' vijayanAmakasya devasya 'majjhimiyAe parisAe: madhyamikAyAM dvitIyasyAM parSadi-sabhAyAm 'dasaphaM desAharasINaM' dazAnAM dazasaMkhyA parimitAnAM devasahasrANAma, 'dasabhadAsaNasAhassIo pannattAo' dazabhadrAsanasahasrANi-prajJaptAni-kathitAni 'tarasa NaM sIhAsanassa dAhiNapaJcatthisaparivArANaM cattAri bhaddAsaNA paNNattA tathA usa siMhAsanakI pUrvadizA meM vijaya devakI 4 saparivAra agramahiSiyoM ke cAra bhadrAsana kahe gaye haiN| 'tassaNaM sIhAsaNassa dAhiNapurathimeNaM etthaNaM vijayarasa devassa' tathA usa siMhAsana ke AgneyakoNa meM vijayadevakI 'abhitariyAe parisAe aTThaNhaM devasAhassINaM ahaNhaM bhaddAsaNasAhassIo paNNattAo' AbhyantarapariSadA ke ATha hajAra devoM ke ATha hajAra bhadrAsanakahe gaye hai| 'tassaNaM sIhAsaNassa dAhiNeNaM' usa siMhAsana kI dakSiNadizA meM 'vijayassa devassa' vijayadevakI majjhimiyAe parisAe' dvitIyamadhyamasabhA ke' dasaNhaM devasAhassINaM' daza hajAra devoM ke dasabhaddAsaNasAissIo pannattAo' daza hajAra bhadrAsana kahe gaye haiM 'tassa aggamahisINaM saparivArANaM cattAri bhadAsaNA paNNattA' tathA masihAsanAnI pUrva dizAmAM vijaya devanI 4 cAra amahiSinA saparivAra cAra bhadrAsane 4sa cha. 'tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNapurasthimeNaM ettha NaM vijayassa devassa' tathA ye siDAsananA manimuzAma viyavanI 'abhiMtariyAe parisAe aTuNhaM devasAhassINaM aTaNhaM bhahAsaNasAhassIo paNNattAo' mAnyata2 pariSahAnA And 12 heAnA -18 sa2 mdraasn| rAmapAma mAvI cha 'tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNeNaM' ye siMDAsananI hakSiA hizAmA 'vijayarasa devarasa' vinya hepanI 'machimiyAe parisAe' mI madhyama pariSadAmA saphaM devasAha ssINaM' isa upa2 hevAnA 'dasa mahAsa0 sAhasIo pannattAo' isa hunara
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 jovAbhigamasUtra meNaM' taraya khalu siMhAsanasya dakSiNapazcimena dakSiNapazcimasyAM dizItyarthaH, 'ettha NaM vijayassa devassa vAhiriyAe parisAe' atra khalu vijayasya devasya bAhyAbhidhAnAyAM tRtIyasyAM parpadi-sabhAyAm 'vArasaNDaM devasAhassINaM' dvAdazAnA: dvAdazasaMkhyA parimitAnAM devasahasANAm 'vArasa mahAsaNasAhassIo pannatAo' dvAdaza bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni kathitAni 'tassa NaM sIhAsaNassa paJcatthimeNaM' tasya khalu siMhAsanasya pAzcAtyena pazcimasyAM dizItyarthaH, 'etthaNaM vijayassa devassa' atra-pazcimasyAM dizi khalu vijayasya devasya 'sattaNhaM aNIyAhibaINaM saptAnAmanIkAdhipatInAm-valAdhyakSANAm 'satta bhaddAsaNA pannattA' sapta-sahasaMkhyAparimitAni bhadrAsanAni prajJaptAni-kathitAni, 'tassa NaM sIhAsaNasa purasthimeNaM' tasya khalu siMhAsanasya pUrvasyAM digi 'paccatthimeNaM' pAzcAtyenapazcimasyAM dizi 'uttareNaM' uttarasyAM dizi 'ettha NaM vijayassa devassa' atra khalu vijayasya devasya 'solasa AyarakkhadevasAhassINaM' poDazAtmakarakSaka devasahasrANAm 'solasa mahAsaNasAharUsIo pannattAo' poDaza bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni NaM sIhAsaNassa dAhiNapaccasthimeNaM, usa siMhAsana kI dakSiNa pazcimadizA meM 'estha Navijayassa devassa bAhiriyAe parisAe vijayadeva kI bAhyApariSadAke 'cArasaNhaM devasAhassINaM' 12 hajAra devoM ke 'cArasabhaddAsaNasAhassIo pannattAo' 12 bAraha hajAra siMhAsanakahe gaye haiM / 'tassaNaM sIhAsaNassa paccasthimeNaM usasiMhAna kI pazcimadizA meM 'etthaNaM vijayassa devassa sattaNhaM aNIyAhivANa' vijayadeva ke sAta anIkAdhipatiyoM ke 'satta bhaddAsaNA paNNattA' sAtabhadrAsana kahe gaye haiN| 'tassa' NaM sIhAsaNassa purAthimeNaM usa siMhAsana kI pUrvadizA meM paMcatthimeNaM' pazcimadizA meM 'uttareNa' uttaradizA meM 'ettha NaM vijayassa devassa molasa AyaragvadevamAhassINaM solasabhaddAsaNasAhassIo madrAsana 4da cha, 'sIhAsaNassa dAhiNapaccasthimeNaM' siMhAsananI dakSiNa pazcima dizAmA 'ettha NaM vijayassa devassa vAhiriyAe parisAe' vilya hevanI mAha parihAnA 'vArasaNhaM devasAhassINa' mAra 2 hevAnA 'vArasa bhadrAsaNa sAhamsIo pannattAo' 12 mA 2 siDAsana rAjapAmA mAvesa cha. 'tassa NaM sIhAsaNamsa paccatthimeNaM' . sAsananI pazcima dizAmA 'ettha NaM, vijaya ssa devagsa sattaNhaM aNIyAhivaiNaM' vinya devanA sAta manAdhipatiyona 'satta bhaddAsaNA paNNattA' sAta mdraasn| rAmesa cha. 'tassa NaM sIhAsaNassa puratyimeNaM' se sisananI pUrva dizAmA 'paccasthimeNaM' pazcimahizAmA 'uttareNaM' uttara dizAmA 'ettha NaM vijayassa devassa solasa AyarakkhadevasAhamsINaM solasa bhadAsaNa
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam. 121 kathitAni poDabhezadameva darzayati-'taM jahA' tadyathA 'puratthimeNaM cattAri sAhassIo' paurastyena-pUrvasyAM dizi catvAri-catuHsaMkhyAkAni bhadrAsanasahasrANi "evaM causu vi jAva uttareNaM cattAri sAhassIo' evaM pUrvavadeva catasRSvapi yAva duttareNa catvAri sahasrANi ayaM bhAvaH-dakSiNasyAM dizi catvAri bhadrAsanasahasrANi, tathA pazcimasyAM dizi catvAri bhadrAsanasahasrANi, uttarasyAM dizi catvAri bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni tadevaM sarvasaMkalanayA vijayadevasyAtmarakSakapoDazadevasahasrANAM poDaza bhadrAsanasahasrANi bhavantIti / tadevaM paJcame bhaumeM siMhAsanaM saparivAraM sAmAnikadevayogyaM bhadrAsanaM ca pradarzitam 'avasesesu bhaumesu' avazeSeSu-prathamadvitIyatRtIyacaturtheSu bhaumeSu 'patteyaM patteyaM bhaddAsaNA pannattA' pratyekaM pratyekaM siMhAsanamaparivAraM sAmAnikadevayogyabhadrAsanarUpaparivArarahitaM bhadrAsanaM prajJaptaM kathitamiti // pannattAoM' vijayadeva ke 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke solaha hajAra bhadrAsana kahe gaye haiN| 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM-'purasthimeNaM cattAri sAhassIo' pUrvadizA meM cAra hajAra 'evaM causu vi jAva uttareNaM cattArisahassIo 'dakSiNadizA meM cAra hajAra pazcimadizA meM cAra hajAra aura uttaradizA meM 4 hajAra isa prakAra se ye AtmarakSaka devoM ke 16 hajAra bhadrAsana ho jAte haiM / isa prakAra se paMcama bhauma meM sihAsana kA evaM saparivAra sAmAnika devayogya bhadrAsana inakA kathana kiyA bAki ke bhaumoM meM prathama-dvitIya tRtIya aura caturtha ina cAra bhaumoM meM 'patteyaM patteyaM bhaddAsaNA pannattA' pratyeka bhauma meM eka eka siMhAsana sAmAnika Adi devayogya bhadrAsana rUpa parivAra se rahita kahA gayA hai 'vijayassa NaM dArassa' vijayadvAra kA 'uvarimAgArA' jo sAhassIo pannattAo' viyavanA 16 so 2 ane. mAtmarakSa vAnA soga 12 madrAsana rANe che. 'taM jahA' te 2prabhArI cha. 'purathimeNaM cattAri sAhassIo' pUrva zAma yA2 12 'evaM causu vi jAva uttareNaM cattAri sAhassIo' dakSiNa dizAmAM cAra hajAra pazcima dizAmAM cAra hajAra ane uttara dizAmAM cAra hajAra A pramANe AtmarakSaka devanA 16 soLa hajAra bhadrAsane thaI jAya che. A rIte pAMcamAM bhaumamAMnA siMhAsanuM ane saparivAra sAmAnika deva egya bhadrAsananuM kathana karavAmAM Avela che. bAkInA bhAmAM eTale ke posA, mItrI mane yAthA se sAre laubhAmA 'patteyaM patteyaM bhadAsaNA paNNattA' dareka bhaumamAM eka eka suMdara siMhAsana sAmAnika vigere deva egya bhadrAsana vigere 35 parivAra 4 che. 'vijayassa NaM dArassa' vinya dvAranA2 jI0.16
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 jIvAbhigamasUtre 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'uvarimAgArA' uparitanA AkArAH-uttarAGgAdirUpAH 'solasavihehi' poDazavidhaiH-poDaza prakArakaiH 'rayaNehi uvasobhiyA' ratnaiH-pharketanAdibhirupazobhitA:-alaGkRtAH 'taM jahA' tadyathA-rayaNehi ratnaiH-sAmAnyataH karketanAdi ratnaiH 'kyarehi' vajranAmakaratnaiH 'veruliehi vaiDUryaiH-caiDUryanAmakaH 'jAva riTehiM' yAvadriSTaiH atra yAvatpadena lohitAkSaratnaiH masAragallaiH haMsagarbhaH pulakaiH saugandhikaiH jyotIrasaiH ajhai aJjanaiH rajataiH jAtarUpai aJjanapulakaiH sphaTika, eteSAM ratnAnAM grahaNaM bhavati, tathA ca sAmAnyaratnata Arabhya riSTAntaratnaiH vijayadvArasyoparitanAkArAH samupazobhitA iti / 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalla dvArasya, 'uppi' upariuparitane bhAge 'bahave aTThamaMgalagA panattA' vahUni-anekaprakArakANi aSTa-aSTasaMkhyakAni maGgalakAni prajJaptAni-kathitAni, magalAnAmapTau bhedAneva darzayati'taM jahA' tadyathA-'sosthiya sirivaccha jAva dappaNA' svastika zrIvatsa yAvat -nandikAvartavarddhamAnabhadrAsanakalazamatsyadarpaNarUpANi maGgalakAni kathaMbhUtAni tAni etAni tatrAha 'savvarayaNAmayA' ityAdi, 'savvarayaNAmayA acchA jAva Upara kA AkAra hai vaha 'solasavihehi rayaNehiM uvasobhiyA' 16 prakAra ke ratnoM se suzobhita hai, 'taM jahA unaratnoM ke nAma isa prakAra se haiM 'vayarehi vajraratna, 'veruliehiM' vaiDUryaratna, 'jAva' riTehiM yAvat-lohi tAkSaratna, masAragallaratna, haMsagarbharatna, pulakaratna, saugandhikaratna, jyotirasaratna aMkaratna aJjanaratna rajataratna jAtarUparatna, aJjana pulakaratna, sphaTikaratna evaM riSTharatna 'vijayassaNaM dArassa uppi vahave aTThamaMgalagA paNNattA' vijaya dvAra ke Upara aneka ATha 2 maMgaladravya kahe gaye haiM / 'taM jahA' unamaMgaladravyoM ke nAma isa prakAra se haiM-'sotthiya sirivaccha jAva dappaNA' svastika, zrIvatsa, naMdikAvarta varddhamAnaka,bhadrA'uvarimAgArA' 52 mA2 cha te 'solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA' soga 4 // 2 // ratnAthI suzAmita che. 'taM jahA' ye ratnAnA nAma mA pramANe che. 'vayarehi' 100ratna 'veruliehiM vaiDUya ratna 'jAva riTehi' yAvat allsaet masAragala ratna haMsagarbha rana, pulakaratna, saugandhikarana, tirasaratna aMka ratna, aMjanaratna, rajatarana, jAtarUpatni aMjanapulakaratna sphaTikaratna ane 2042tna 'vijayarasa NaM dArarasa uppiM bahave aDha maMgalagA paNNattA' vinya dvAranI S52 218 28 bhara dravya vAma mAvesa che. 'taM jahA' te malA dravyA na nAbhI mA prabhArI cha. 'sotthiya sirivaccha jAva dappaNA' svasti, zrIvatsa, nati , bhAna4, maMdAsana, 48, bhAsya, mana satavAraNAmayA
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 7.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 123 paDirUvA' sarvaratnamayAni acchAni yAvat-zlakSNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajaskAni. nirmalAni niSkaMkaTacchAyAni saprabhANi sodhotAni samarIcikAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi / 'vijayassa NaM dArassa uppi vijayasya khalu dvArasyopari-agratanabhAge 'bahave kaNhacAmarajjhayA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' bahavaH kRSNacAmaradhvajA nIlacAmaradhvajA lohi- . tacAmaradhvajA hAridracAmaradhvajA zukla vAmaradhvajAH sarvaratnamayA acchAH zlakSNA nIrajaskA niSpaGkA nirmalA niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpA iti // 'vijayassa NaM dArassa uppi vijayasya khala dvArasya upari-agrabhAge 'bahave chattAticchattA taheva' bahuni chatrAsana, kalaza, matsya, evaM darpaNa, 'savvarayaNAmayA acchAjAvapaDirUvA' ye saba maMgala dravya sarvAtmanA ratnamaya hai, aura accha se lekara yAvat pratirUpataka ke vizeSaNoM se yukta hai / 'vijayassa NaM dArassa uppi bahave kaNhacAmarajjhayA jAtha savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' vijaya dvAra ke upara aneka kRSNa cAmaroM kI dhvajAeM haiM aneka nIla cAmaroM kI dhvajAeM haiN| aneka lohitavarNavAle cAmaroM kI dhvajAeM hai aneka hAridravarNa ke cAmaroM kI dhvajAe~ hai aneka zuklavarNa vAle cAmaroM kI dhvajAe~ hai ye saba dhvajAe~ sarvAtmanA ratnamaya hai aura accha ilakSNanIrajaska niSpaGka nirmala niSkaMkaTacchAya saprabha-sodyota samarIcikaprAsAdIya darzanIya abhirUpa-evaM pratirUpa vizeSaNoM vAlI hai| ina acchAdipadoM-kI vyAkhyA pIche aneka sthAnoM para kI jA cukI hai / ataH vahIM se ise dekhalenA cAhiye. "vijayassa NaM dArassa uppi bahave. acchA jAva paDirUvA' 2 // mayA bhara dravya sAre ratnamaya cha. mana bha27thI sAdhana yAvat prati35 sudhAnA vizeSa cha. 'vijayassa NaM dArassa uppiM bahave kaNhacAmarajjhayA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvAra vijayadvAranI upara aneka prakAranI kReNuM varNavAlI cAmaranI dhajAo che. ane prakAranI nIla varNavALI cAmaranI dhajAo che. aneka prakAranI lAla varNavALI cAmanI dhajAo che. aneka prakAranI pILA raMgavALI cAmaranI dhajA che, aneka prakAranI sapheda varNa vALI cAmaranI dhajAo che. A badhI dhajAo sarvAtmanA ratnamaya che. mane accha, dApa, nI20124, ni054, nibhA nikaMkaTachAya samabha, saMta, samarIcika prAsAdIya, darzanIya, abhirupa ane pratirUpa e badhAja vizeSaNe vALI che. ane te badhI ja suMdara che. A accha vigere padanI vyAkhyA AnI pahelAM paNa aneka sthaLe karavAmAM AvI gayela che. tathA te tyAMthI samavI . 'vijayassa Na dArassa uppiM bahave cchattAicchattA taheva,
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra ticchatrANi tathaiva patAkAtipatAkAni ghaNTAyugalAni cAmarayugalAni utpala hastakA:-utpalasamUhAH, kumudahastakAH, hastakazabdo'tra samUhavAcI evagre'pi nalinahastakAH pauNDIkaharatakAH zatapatrasahasrapatrahastakAH sarvaratnamayAH zlakSNA ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalAH prAsAdIyA abhirUpAH pratirUpA iti / - 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai' tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate-kathyate-- 'vijaeNaM dAre vijae NaM dAre vijaya nAmaka khalu dvAram vijayanAmaka khalu dvAram iti, etasya vijayadvAramiti nAmakaraNe ko heturiti gautamasvAminaH bhagavantaM prati praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'vijae NaM dAre vijae NAma deve' vijayanAmake dvAre vijayanAmako devaH 'mahaDie' mahardikaH mahatI-vizAlA chantAicchattA taheva' vijayadvAra ke Upara aneka chantrAtichatra-chatrake Upara chatra hai, patAkAtipatAeM hai, ghaNTAyugala hai, cAmarayugala hai utpala samUha hai / kusuda samUha hai, nalinasamUha hai, pauNDarIkasamUha hai, zatapatra aura sahasrapatrasamUha hai, jina kamaloM meM sau patra hote haiM ve zatapatra samUha hai, aura jinameM eka hajAra patra hote haiM ve sahasrapatra hai / ye saba bhI sarvAtmanA ratnamaya hai evaM accha ilakSNa Adi pUrvokta vizeSaNoMvAle haiN| 'se keNahe NaM bhaMte ! evaM vuccai vijae NaM dAre vijae NaM dAre' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki yaha vijayadvAra haiarthAt vijayadvAra kA vijaya dvAra aisA nAma kisa kAraNa se huA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! vijae NaM dAre vijae NAma deve' he gautama / vijaya dvAra meM vijaya nAmakA deva rahatA hai, yaha deva mahaDhie' bahuta baDI bhavana parivAra AdirUpa vijayadvAranI upara aneka chatrAtichatra chatranI upara chatra che, patAkAtipatAkA dhajAnI upara dhajA che. ane ghaMTA yugala che. cAmarayugala che. kamaLanA samUhe che. kumuda samUha che. nalina samUha che. paDarIka samUha che. zatapatra ane sahasa patranA samUho che. je kamaLAmAM so pAMkhaDI hoya che te zatapatra kahevAya che ane je kamaLAmAM hajAra pAkhaDI heya che te sahastrapatra kahevAya che. A badhA sarva prakArathI 2tnamaya tathA 2127 286 vigaire pUti vizeSa| pAya che. 'se keNaDhe gaM bhaMte ! evaM vuccai vijae NaM dAre vijae NaM dAre' bhagavan menumA5 2 // rathI kaho cho ke A vijayadvAra che. arthAt vijayadvAranuM vijayadvAra evuM nAma zA sArathI thayeTa cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI he cha 'goyamA ! vijae NaM dAre vijae NAma devo' he gautama! viyadvAramA vinya nAmanA he 27 cha. me .he. 'mahaDhie' sapana parivAra 35 dhaNI bhATI vI dvArA cha.
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 125 RddhiH-bhavanaparivArAdikA yasya asau maharddhikaH 'mahajjuIe' mahaddyutikaH mahatI vizAlA dyutiH zarIragatA AbharaNagatA yasyAsau mahAdyutikaH 'mahAbale' mahAbalaH 'mahAjase' mahAyazAH mahad yazaH-khyAti yasyAsau mahAyazAH 'mahAsokkhe' mahAsaukhyaH, mahat saukhyaM prabhUta savedyodayavazAt yasya sa mahAsaukhyaH, 'mahANubhAve' mahAnubhAvaH-paramatejaH sampannaH 'paliovamaTiIe' palyopamasthitikaH palyopamapramANA sthitiH AyuSyakAlo yasya sa plyopmsthitikH| etAdRzavizeSaNaviziSTo vijayAkhyodevaH 'parivasai' parivasatIti / 'se NaM tattha deve' sa khalu tatra devo vijayAkhyaH 'cauNDaM sAmANiyasAhassINaM' caturNAM sAmAnika sahasrANAm, 'cauNhaM aggamahisI NaM saparivArANaM' catasRNAmagramahiSINAM saparivArANAm , 'tiNhaM parisANaM' tisRNAM paripadAm Abhyantarika mAdhyamika bAhyAbhidhAnAm 'sattaNhaM aNiyANaM' saptAnAmanIkAnAm 'sattaNhaM aNiyAhivaI Na' saptAnAmanIkAdhipatInAm, 'solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM SoDazAnAmAtmaRddhivAlA hai / 'mahajjuIe' bahuta baDI zarIra sambandhI yA AbharaNa . sambandhI dyutivAlA hai 'mahAbale bahuta baDe balavAlA hai 'mahAjase' bahuta. baDI khyativAlA hai 'mahAlokkhe' prabhUtasAtAvedanIyakarma ke udaya se janya bahuta baDe sukha kA moktA hai| 'mahANubhAve' bahulabaDe teja vAlA hai, tathA 'paliovamahiIe' eka palyopama kI sthiti vAlA hai, ina vizeSaNoM vAlA vaha vijaya deva usa vijayadvAra para "parivasaI'. rahatA hai, 'se NaM tattha deve cauNhaM aggamahisoNaM saparivArANaM' vaha deva vahAM rahatA huA apanI saparivAra cAra agramahiSiyoM kI 'tiNhaM parisANaM' tInapariSadAoM kI-Abhyantarika mAdhyamika evaM vAdya pariSadAoM kI 'sattaNhaM aNiyAIvaINaM' sAta anIkAdhipatiyoM 'majjuie' zarIra samadhI athavA mAnUSa samAdhI ghagle moTI dhutiyA cha. 'mahAbale' ghara maNavAna che. 'mahAjase' ghI vidhyAti cha. 'mahA sokkhe' tAvahanIyabhanA yathI ghAta bhATA sumane logvnaa| cha- 'mahA Nu bhAve' ghar tejasvI cha. tathA 'paliovamadiie' 4 pakSyopabhanI sthiti vALA che. A badhA vizeSaNe vALA e vijyadeva e vijyadvAra para niraMtara 'parivasaI' nivAsa 42 cha. 'se NaM tattha deve cauNhaM agAmahisINaM saparivArANaM' te deva tyAM rahetA thakA pitAnI parIvAra sahitanI cAra amahiSinI 'tiNhaM parisANaM' nae pariSadAyAnI arthAt mAsya-ta24, mAdhyami: mana mA sa no paripahAnI 'sattaNhaM aNiyAIvaINaM' sAta manadhipatiyAnI arthAt senApatIyAnI 'sattaNhaM aNiyANaM' sAta senAmAnI 'solasaNhaM AyarakkhadevasAha
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre rakSakadevasahasrANAm 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'vijayAe rAyahANIe' vijayAyA rAjadhAnyAH, 'aNNesiM ca vahUNaM' anyeSAM ca vahanAmanekepAm 'vijayAe rAyahANIe vatthavvagANaM' vijayArAjadhAnI vAstavyAnAma, 'devANaM devINaya' devAnAM devInAM ca 'AhevaccaM' Adhipatyam adhipateH karma AdhipatyaM rakSA ityarthaH, sA ca rakSA sAmAnyenApi ArakSakena kartuM zakyate tata Aha-paurevaccaM' 'paurapatyaM purasya patiH purapatiH tasya karma paurapatyam sarvepAmagresaratvamityarthaH, taccAgresaratvam nAyakatvamantareNApi svanAyaka niyukta-tathA vidhagRhacintakasAmAnyapurupasyeva syAt tato nAyakala pratipattyarthamAha-svAmitvam, svam asyatIti svamI tadbhAvaH svAmitvaM nAyakatvamityarthaH, tadapi ca nAyakI-senApatiyoM kI 'sattaNhaM aNiyANaM sAta senAoM kI solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM' aura 16 hajAra AtmarakSaka devoM kI tathA -'vijayasta gaMdArassa' vijayadvAra kI 'vijayAe rAyahANIe aNNesiMca vahUrNa vijayAe rAyahANIe vatthavagANaM devAgaM devINaya AhevaccaM vijaya nAmakI apanI rAjadhAnI kI ora vijayA rAjadhAnI meM rahane vAle aneka deva devIoM kI rakSA karatA huA 'jAva divvAI bhogabhogAI jhuMjamANe viharaI' yAvat divya bhoga upabhogoM ko bhogatA huA apane samaya ko Ananda se vyAtIta karatA rahatA hai| yahAM yAvat zabda se 'paurapatya nAyakatva-svAmitva bhartRkatva poSakatva mahattarakatva, 'ANAIsaraseNAvaccaM' ityAdi saba pUrvokta pATha grahIta huA hai yahAM jo ye paurapatya nAyakatva Adi pada Aye haiM unakI sArthakatA isa prakAra se haiM Adhipatya-rakSA-vinA purapatya hue bhI sAmAnya jana ke dvArA jaisI kI jAtI hai vaisI ho sakatI hai ataHyaha rakSA isa ssINaM' mane saNa 12 mAtbharakSa hevAnI tathA 'vijayassa NaM dArassa' vinya bAnI 'vijayAe rAyahANIe aNNesiMca bahUNaM vijayAe rAyahANIe vatthavvagANaM devANaM devIyaNa AhevaccaM' vinaya nAmanI potAnI yAninImane vinyAdhAnImA pAvaNA mane he heviyonI rakSA 42tA thA 'jAva divvAI bhogabhogAI bhujamANe viharaI' yAvata hivya logopalAgAne mAgavatA thA potanA samayane AnaMda pUrvaka vItAvatA rahe che. tyAM yAvat zabdathI parapatya, nAyakatva svAmitva, sartRtva, pIpalpa, bhatta24.5, 'ANAIsaraseNAvaccaM tyAta pUrvokata tamAma pATha grahaNa thayela che. ahIyAM paurapatya nAyakatva vigere je pade AvelA che tene artha A pramANe che. Adhipatya-adhipati paNuM rakSA, purapatya vinA paNa sAmAnya janadvArA jevI rakSA thaI zake che tevI te thaI
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 127 kala kadAcit poSakatvamantareNApi saMbhavati yathA hariNa yathAdhipateH siMhasya tata Aha- bhartRtva-poSakatvamityarthaH, ataeva mahattarakatvaM, tadapi mahattarakatvaM kasyacidAjJAvikalasyApi saMbhavati yathA kasyacidvaNijaH svadAsadAsIvarga prati tatrAha-'ANAIsaraseNAvaccaM' AjJezvarasenApatyam, AjJayA Izvara AjJezvaraH senAyAH patiH senApati AjJezvarazcAsau senApatizceti AjJezvarasenApatiH tasya karma AjJezvarasenApatyam, svasainyaM prati adbhUtamAjJA pradhAnya mityarthaH, kArayan anyai niyuktaiH puruSaiH pAlayan 'ahayatti' AkhyAnaka prativaddhAni, yadi vA ahatAni avyAhatAni nityAni-nityAnubandhInItyarthaH ye nATaya gIte-nATyaM nRtyaM gAnam,yAni ca vAditAni tantrItalatAlatruTitAni, tantrI-vINA, talau -hastatalau tAla:-kaMsikA, truTitAni-cAditrANi, tathA yazca ghanamRdaGgaH paTunA -puruSeNa pravAditaH, tatra ghanamRdaGgo nAma-meghasamAnadhvaniyoM mRdaGgaH dhanamRdaGgaH, teSAM raveNa 'divvAI bhogabhogAI' divyAn pradhAnAn bhogabhogAn zabdAprakAra kI nahIM thI kintu purapati hokara jaisI rakSA kI jAtI hai usa prakAra kI thI isI bAta ko prakaTa karane ke liye paurapatya yaha vizeSaNa diyA gayA hai, paurapatya nAyakatA ke binA bhI ho sakatA hai ataH yaha paurapatya aisA nahIM thA kintu nAyakatA ke sAtha thA, nAyakatA svAmitA ke sAtha thI svAmitA poSakatA ke sAtha thI poSakatA mahattarakatA Ajaizvarya senApatya ke sAtha thI isa prakAra se vaha vijayadeva ina sabavAtoM ko apanI prajAjanoM se apane niyukta puruSoM dvArA palavAtA thA, nATaka aura gItoM kA nirIkSaNa karatA thA unameM eka sA thA catura puruSoM dvArA vajAye gaye vAditroM ke zabdoM kA zravaNa karatA thA ye vAditroM kI dhvani medhakI dhvani ke jaisI snigdha aura atigaMbhIra hotI thI isa prakAra zake che paraMtu A rakSA tevI na hatI paraMtu purapatI thaIne jevI rakSA karI zakAya che. evA prakAranI hatI. e vAta pragaTa karavA mATe paripatya e vizeSaNa ApavAmAM Avela che. paurapatya nAyakapaNA vagara paNa thaI zake che. paraMtu A paripatya evuM na hatuM paraMtu nAyakapaNAthI yukta hatuM. nAyakapaNuM svAmI paNa thI yukata hatuM. svAmipaNuM piSakapaNAthI yukata hatuM. piSakapaNuM mahattarakapaNuM AjJA ezvarya senApatya paNuthI yukata hatuM. A rIte e vijayadeva A tamAma vAtane pitAnI prajAjane pAse pite niyukata karela purU dvArA paLAvatA hatA. nATaka ane gItanuM nIrIkSaNa karatA hatA. temAM ekIsAthe catura purUSa dvArA vagADavAmAM Avela ramaNIya vAjIbenA zabdonuM zravaNa karatA hatA. e vAtranI vani meghanI davanInA jevI nigdha ane gaMbhIra hatI. A pramANenA ThAThamAThathI
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 jIvAbhigamasUtre dayo bhogAstAn bhujamANe' zuJjAnaH 'viharai' viharati-Aste se teNadeNa goyamA ! evaM vuccaI' tattenArthena gautama ! evamucyate "vijaeM dAre vijaya dAre vijayadvAraM vijayadvAram, tat etena kAraNena kathayAmi vijayadvAraM vijayadvAramiti, vijayAbhidhAna deva svAmikatvAdvijayamiti bhaavH| 'aduttaraM caNaM goyamA!" athottaraM ca khalu gautama ! 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'sAsae NAmadhejje paNNatte' zAzvataM nAmadheyaM prajJaptam, 'jaNNa kayAi natthi' yad kadAcinAsti, 'Na kayAi Na bhavissai' yanna kadApi na bhaviSyati jAva yAvat na kadApi nAbhUt api tu bhavatyeva bhaviSyatyeva abhUdeva, ataeva 'avaDhie Nice vijae dAre' avasthitaM nityaM vijaya dvAramiti / / suu058|| mUlam -kahi NaM bhaMte ! vijayasta devassa vijayA NAma rAyahANI pannattA ? goyamA ! vijayasla NaM dArasya purathimeNaM ThAThavATha se divyazabdAdika bhogoM ko bhogato huA apane samaya ko vaha vijayadeva zAnti ke sAtha vyApita karatA rahatA hai / 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai vijae dAre vijae dAre' isa kAraNa he gautama ! vijayadvAra kA nAma vijayaddhAra huA hai 'aduttaraM ca NaM goyamA ! vijayassaNaM dArassa sAlae NAmadhejje' athavA-vijayakAra kA vijayadvAra aisA nAma he gautama zAzvata hI hai usameM koI nimitta nahIM hai kyoM ki 'jaNNa kayAi Nasthi Na kayAi Na bhavissati jAva avar3ie Nicce vijae dAre' aisA to hai nahIM hai ki vijayadvAra aisA isa kA nAma pahile nahIM thA vartamAna meM nahIM hai aura bhaviSyat meM bhI aisA isakA nAma nahIM rahegA kintu isakA aisA nAma trikAlavasthAyI hai / ataH aisA hI nAma isakA maine kahA hai ||suu058|| e vijaya deva divya zabdAdika bhegone bhogavatA thakA pitAnA samayane zAMtI pUrva pAtAyatA 29 che. 'se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai vijae NaM dAre vijae dAre' mA 42YthI gautama ! viyAnu nAma vinyadvAra se prabhAe thye| che. 'aduttaraM ca NaM goyamA ! vijayassa NaM dArassa sAsae NAmadhejje' athavA to 3 gautama ! vijaya dvAranuM vijayadvAra e pramANenuM nAma che te zAzvata ja che. tamA 4 nimitta nathI bho 'jaNNa kayAi Natthi Na kayAi Na bhavissai jAva avaDDhie Nicce vijae dAre' ge to cha 21 nahIM hai viyadvAra se nAma paDadA na hatuM vartamAnamAM nathI ane bhaviSyamAM e nAma raheze nahIM paraMtuM tenuM e nAma traNe kALamAM nitya rahevAvALuM che. tethI tenuM e pramANenuM nAma meM kahela che. sU, 58 che
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 129 tiriyamasaMkhejje dIvasasudde vItivaittA aNNaMmi jaMbuddIve dIve bArasajoyaNasahassAiM ogAhittA, ettha NaM vijayasta devassa vijayA NAma rAyahANI pannattA, bArasajoyaNasahaslAiM AyAmavikhaMbheNaM tattatIsa joyaNasahassAiM nava ya aDayAle joyaNasae kiMci viselAhie parikkheveNaM pannatA // sA NaM egeNaM pAgAreNaM sabao samaMtA sNprikkhittaa| se NaM pAgAre sattatIsaM joyaNAI addhajoyaNaM ca uTheM uccatteNaM sUle addhaterasa joyaNAI vikkhaMbheNaM, majjhettha sakosAiM chajoyaNAI vikkhaM bheNaM, upi tiNi saddhakosAiM joyaNAI vikkhaMbheNaM mUle vicchipaNe majjhe saMkhitte upi taNue bAhiM baTTe aMto cauraMse gopuccha saMThANasaMThie savvakaNagAmae acche jAva paDirUve / se NaM pAgAre NANAviha paMcavaNNehiM kavisIsaehiM uvasobhie, taM jahA kiNhehiM jAva sukillehi| te NaM kavisIsaMgA addhakosaM AyAmeNaM paMcadhaNulayAI vizkhaMbheNaM desoNamaddhakosaM uDDhe uccattegaM sabamaNimayA acchA jAva pddiruuvaa| vijayAeNaM rAyahANIe egamegAe bAhAe pazuvIsaM paNuvIsaM dArasayaM bhavaMtIti makkhAyaM // teNaM dArA vAvarddhi joyaNAiM addhajoyaNaM ca uDDUM uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM seyA varakaNagathUbhiyA IhA miya taheva jahA vijae dAre jAva tavaNijavAlaga patthaDA suhaphAsA sassirIyA surUvA paasaaiiyaa4|| tesi NaM dArANaM ubhayapAsiM duhato NisIhiyAe do do caMdaNakalasaparivADIo paSNatAo taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo // tesi NaM dArANaM ubhayo pAsiM duhato misIhiyAe do do pagaMThagA pannattA, teNaM pagaMThagA ekatIsaM joyaNAI kosaM ca AyAmavizkhaMbheNaM pannarasajoyaNAI. jI017
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ - novAbhigamasUtra aDrAIje kose bAhalleNaM pannattA savvavairAmayA acchA jAva paDirUvA // tesi NaM pagaMThagANaM uppiM patteyaM patteyaM pAsAyaDiMsagA ekatIsaM joyaNAI kosaM ca uDUM uccatteNaM pannarasa joyaNAI aDDAijje ya kose AyAmadikkhaMbheNaM sesaM taM ceva jAva samuggayA, NavaraM bahuvayaNaM bhaNiyavvaM / vijayAe NaM rAyahANIe egamege dAre aTusayaM cakajjhayANaM jAva aTUsayaM seyANaM cauvisANANaM NAgavarakeUNaM, evAmeva saputvAvareNa vijayAe rAyahANIe egamege dAre AsItaM AsItaM keusahassaM bhavatIti makkhAyaM // vijayAeNaM rAyahANIe egamege (tesi NaM dArANaM purao) sattarasa bhomA pannattA, tesi NaM bhomANaM (bhUmibhAgA) ulloyA (ya) paumalayA bhatticittA // tesi NaM bhomANaM bahumajhadesabhAe je te navamanavamA bhomA tesi NaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM sIhAsaNA pannattA, sIhAsaNavaNNao jAva dAmA jahA heTrA, ettha NaM avasesesu bhomesu patteyaM patteyaM bhadAsaNA pnnttaa| tesi NaM dArANaM uttimaM (uvarimA) gArA solasavihehiM rayaNehi uvasobhiyA taM ceva jAva chattAicchattA, evAmeva putvAvareNa vijayAe rAyahANIe paMcadArasayA bhavaMtIti makkhAyA ||suu0 59 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! vijayasya devasya vijayA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA, vijayasya khalu dvArasya paurastyena tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyatibajya anyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdazayojanasahasrANi avagAhya atra khallu vijayasya devasya vijayA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA, dvAdazayojanasahasrANi AyAmaviSkambheNa saptatriMzadU yojanasahasrANi nava ca aSTacatvAriMzad yojanazataM kiJcidvizeSAdhikaM parikSepeNa prajJaptA, / sA khalu ekena prAkAreNa sarvataH samantAt saMparikSiptA // sa khalu prAkAraH saptatriMzad yojanAni arddhayojanaM cordhvamuccatvena, mUle ardhatrayodazayojanAni viSkambheNa, madhye'tra sakrozAni paDUyojanAni viSkambheNa upari trINi sArdhakrozAni yojanAni viSkambheNa mUle vistIrNoM
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 2.59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 131 madhye saMkSipta upari tanuko vahivRtto'ntazcaturasro gopucchasaMsthAnasaMsthitaH sarvakanakamayo'ccho yAvat pratirUpaH // sa khalu prAkAraH nAnAvidha paJcavarNaiH kapizIrSakairupazobhitaH tadyathA-kRSNairyAvacchuklaiH / te khalu kapizIrSakA ardhakrozamAyAmena paJcadhanuHzatAni viSkambheNa dezonamardhakroza mUrdhvamuccatvena sarvamaNimayA acchA yAvatpratirUpAH / vijayAyAH khalu rAjadhAnyA ekaikasyAM bAhAyAM paJcaviMzatiH paJcaviMzatirazataM bhavantItyAkhyAtam, tAni khalu dvArANi dvApaSTiyojanAni arddhayojanaM cordhvamuccatvena ekatriMzad yojanAni krozaM ca viSkambheNa tAvadeva ca pravezena zvetA varakanakastUpikA ihAmRga tathaiva yathA vijayadvAre yAvata tapanIyavAlukA prastaTA: zubhasparzAH sazrIkAH murUpAH praasaadiiyaa:4|| teSAM khalu dvArANAm ubhayoH pArzvayoH dvidhAto naiSedhikyAM dve dve candakalazaparipATayau prajJapte, tathaiva bhaNitavyaM yaavdvnmaalaaH|| teSAM khalu dvArANAmubhayataH pArzvayoH dvidhAto naiSaidhikyAM dvau dvau prakaNThako prajJaptau te khalu prakaNThakAH ekatriMzad yojanAni krozazcAyAmaviSkambheNa paJcadazayojanAni sAIdvikoza bAhalyena prajJaptA sarva vannamayA acchA yAvatpratirUpA / / teSAM khalu prakaNThakAnAmupari pratyekaM pratyekaM prAsAdAvataMsakAH prajJaptAH te khalu prAsAdAvataMsakA ekatrizada yojanAni krozaM cordhvamuccatvena paJcadazayojanAni sAddha dvikrozaM cAyAmaviSkambheNa zeSaM tadeva yAvat samudkAH , navaraM bahuvacanaM bhaNitavyam / vijayAyAH khalu rAjadhAnyAH ekaikasmin dvAre aSTazataM cakradhvajAnAm yAvadaSTazataM zvetAnAM caturvipANAnAM nAgavaraketunAm evameva sapUrvApareNa vijayAyA rAjadhAnyA ekaikasmin dvAre azItamazItaM ketusahasahasraM bhavatItyAkhyAtam / / vijayAyAH khalurAjadhAnyA ekaikasmin dvAre teSAM dvArANAM purataH saptadaza bhaumAni prajJaptAni, teSAM khalu bhaumAnAm 'bhUmibhAgA' ullokAzca padamalatA bhakticitrAH teSAM khalu bhaumAnAM bahumadhyadezabhAge yAni tAni navamanamAni bhomAni, teSAM khalu bhaumAna vahumadhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM siMhAsanAni prajJatAni, siMhAsanavarNanaM yAvad dAmAni yathA adhastAt, atra khalaM avazeSeSu bhaumeSu pratyekaM pratyekaM bhadrAsanAni prajJaptAni teSAM khalu dvArANAmuparitanAkArAH SoDazavidhaiH ratnairupazobhitA: tadeva yAvat chatrAticchatrANi evameva pUrvApareNa vijayAyA rAjadhAnyAH paJcadvArazatAni bhavantItyAkhyAtam / suu059|| TIkA-'kahi NaM bhate' kutra-kasminnevasthAne khalu bhadanta ! 'vijayassa devassa' 'kahiNaM bhaMte ! vijayasta devassa vijayA NAma rAyahANI pnnttaai| 'kahi NaM bhaMte ! vijayassa devassa vijayA NAma rAyahANI pagNattA' tyAha
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 jIvAmigamasUtre . vijayasya devasya 'vijayA NAma rAyahANI pannattA' vijayA nAmnI vijayAbhidhAnA rAjadhAnI prajJaptA- kathiteti gautamasya praznaH bhagavAnAha - 'goyamA' ityAdi 'goyamA !' he gautama ! 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'puratthimeNa ' paurastyena pUrvasyAM dizItyarthaH / 'tiriyamasaMkhejje dIvasamudde' tiryaga asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn 'vizvaittA' vyatitrajya - atikramya 'aNNaMmi jaMbuddIve dIve' anyasmin etasmAd jambUdvIpAdanyo yastasmin jambUdvIpe, etAvatA jambUdvIpAnAma* saMkhyeyatvaM sUcitam / ' vArasa joyaNasahassAI ogAhittA' dvAdazayojanasahasrANi avagAhA - antaH pravizya 'ettha NaM' atra khalu 'vijayassa devassa' vijaya nAmaka devasya - vijayadvArAdhipateH 'vijayA NAma rAyahANI pannattA' vijayA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA - kathiteti / sAca vijayA nAmnI rAjadhAnI ' vArasa joyaNasahassA ' AyAmavikkhameNaM' dvAdazayojanasahasrANi AyAmaviSkambheNa tatrAyAmo dairdhya viSkaMbho vistAra stathA ca dairghyavistArAbhyAmityarthaH 'sattatIsajoyaNasahassA " * TIkArtha- he bhadanta ! vijayassa devassa' vijaya devako 'vijayA NAma rAyahANI' vijayA nAmakI rAjadhAnI kisa sthAnapara kahI gaI hai isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM 'goyamA ! vijayassa NaM dArassa purasthimegaM tiriyamasaMkhejje dIvasa mudde vizvatA aNNaMma jaMbuddIve' he gautama! vijayadvArakI . pUrvadizA meM tiryaya asaMkhyAtadvIpa samudra ko pAra karake Agata anya * jambUdvIpa meM 12 hajAra yojana jAne para ThIka isI sthAna para 'vijassa- devassa' vijayadevakI 'vijayA NAma rAyahANI pannattA' vijayA nAma kI rAjadhAnI kahI gaI hai, anya jambUdvIpa pada ke kahane se yaha sUcita hotA hai ki jambUdvIpa asaMkhyAta hai / 'bArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhabheNaM sattatIsajoyaNasahassAI nava ya aDayAle joyaNasae kiMci vise TIDArtha - he bhagavan 'vijayassa devassa' vitryahevanI 'vijayA NAma rAyahANI' 40 vijayAnAmanI rAjadhAnI kayA sthAna para Avela che ? A praznanA uttaramAM aluzrI TuDe che e 'goyamA ! vijayassa NaM dArarasa puratthimeNaM tiriyamasaMkhejje dIva samude vizvaittA aNNaMmi jaMbuddIve dIve' he gautama / vibhyadvAranI pUrva hizabhAM tiyag sa`khyAta dvIpasamudrone pAra karIne AvatA bIjA jamUdrIpamAM 12 jAra hunnara yojana bhavAthI maromara mena sthAna 52 'vijayassa devassa' viya hevanI 'vijayA NAma rAyahANI paNNattA' vizyAnAbhanI rAjadhAnI hevAmAM Aveda che. anya jamUddIpa padma kahevAthI e dhvanita thAya che ke jamUddIpA asa`khyAta che. ' vArasa joyaNa sahassAiM AyAmavimsaMbheNaM sattatIsajoyaNasahassAIM, navaya aDayAle joyaNasae kicivisesAhie parikkheveNaM paNNatte' mA vinayarAjdhAnInI
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 133 saptatriMzad yojanasahasrANi 'Navaya' nava ca ' aDayAle joyaNasae' aSTacatvAriMzadyojanazatam 'kiMcivisesAhie' kiMcidvizepAdhikam ' parikkheveNa pannattA' parikSepeNa prajJaptA - kathitA || 'sA NaM egeNaM pAgAreNaM' sA khalu vijayArAjadhAnI ekena prAkAreNa 'savvao samatA saMparikkhittA' sarvataH - sarvAsu dikSu samantAtsarvAsu vidikSu saMparikSiptA - pariveSTitA ' se NaM pAgAre' sa khalu prAkAraH 'sattatIsa joyaNAI' saptatriMzad yojanAni 'aDU joyaNaM ca u uccateNaM' ardhayojanaM cordhvamuccatvena 'mULe addhaterasajIyaNAI vikkhaMbheNaM' mULe - mUlabhAge arddhatrayodazayojanAni viSkambheNa 'majjhettha sakosAI' cha joyaNAI' vikkhaMmeNaM' madhye'tra sakrozAni paDyojanAni viSkambheNa ekena krozenAdhikAni paDyojanAnItyarthaH ' upi tiNi saddhakosAI' joyaNAI vikkhaMbheNaM' upariUrdhvabhAge zrINi yojanAni sAdarddhakrozayuktAni 'mULe vicchiNe' mULe sa prAkAro vistIrNaH 'majjhe saMkhita' madhye - madhyabhAge saMkSiptaH - saGkucitaH mUlaviSkambhasAhie parivakheveNaM paNNante' yaha vijaya rAjadhAnI lambAI-cauDAI meM 12 yojana kI hai tathA isakA parikSepa - 37948 yojana se kucha adhika hai 'sA NaM NaM pAgAreNaM savvato samatA saMparikkhittA' yaha rAjadhAnI eka prAkAra se cAroM ora ghirI huI hai, 'se NaM pAgAre sattattIsa joyaNAI adU joyaNaM ca uDUDhaM uccateNaM mUle addhaterasajoyaNAI vikrameNaM' yaha prAkAra UMcAI meM 37|| yojana kA UMcA hai aura mUla meM 12 // yojana kA vistAravAlA hai 'majjhettha sakkosAI cha joyaNAI vikkhameNaM upi' evaM madhya meM eka koza sahita 6 yojana kA vistAra vAlA hai tathA Upara meM 'tiSNisaddhako lAI joyaNAI vikkhaMbheNaM' 3|| tIna yojana ko vistAra vAlA hai isa taraha yaha prAkAra mUla meM vistIrNa 'majjhe saMkhitte' madhyabhAga meM saMkSipta saGkucita hai aura 'upi lakhAi paheALAi khAra 12 khAra ceAjananI che. tathA tenA parikSepa 37948 yonnanathI vadhAre che. 'sA NaM egeNaM pAgA reNaM savvato samatA saMparikkhittA' ma rAdhAnI me prArathI yAre mAnnu gherAyesa che. 'se NaM pAgAre satatIsa joyaNAIM addhajoyaNaM ca uDUDhaM uccatteNaM mUle addhaterasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' mA prAra uMcAImAM 37NA sADI sADatrIsa ceAjananeA che. ane mUlamAM 125 sADAbAra yo nanA vistAravANI che. 'majjhettha sakosAIM cha joyaNAIM vikkhaMbheNaM uppiM' tathA madhyamAM eka kASa sahita cha caiAjananA vistAra vALA kahevAmAM Avela che. tathA uparabhAM 'tiNNi saddhakosAI joyaNAI pikkhaMbheNaM' A sADA RNu yonnanA vistAra vALA che. A rIte A prAkAra mULamAM vistAra yukta tathA mo
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 / jIvAbhigamasUtre to'ddhatruTitatvAt 'uppi taNue' uparibhAge tanukaH madhyaviSkambhAdapi ardhasya truTitakhAt 'cAhiM vaTe' vahirvRtaH bAhyabhAge vRttAkAro golAkAraH 'aMto cauraMse' antarmadhyabhAge caturastraH-catuSkoNAkAraH 'gopucchasaMThANasaMThie' gopuccha. saMsthAnasaMsthitaH arvIkRta gopucchasaMsthAnasaMsthita ityarthaH, 'sabakaNagAmae acche jAva paDirUve' sarvakanakamaya:-suvarNamayaH, acchaH sphaTikAkAzavad atizubhraH zlakSNaH ghRSTo mRSTo nIrajasko nirmalo nippako nipkaMkaNTacchAyaH sapramaH sodyotaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH pratirUpa iti / 'se NaM pAgAre' sa khalu prAkAraH, 'NANAviha paMca vaNNehiM kavisIsaehiM uvasobhie' nAnAvidha paJcavarNaiH aneka prAkAraka kRSNanIlAdimi viziSTeH kapizIrSakarupazobhitassarvataH samalaGkRtaHnAnAvidhatvaM ca-varNApekSayA, kRSNanIlAdi varNatAratamyApekSayA vA, paJcavarNatvamevopapAdayati, 'taM jahetyAdi / 'taM jahA'-tadyathA-'kiNhehiM jAva mukillehi taNue' Upara ke bhAga me patalA ho gayA hai / 'vAhiM baTuM' bAhyabhAga meM yaha vRttAkAra-gola AkAra vAlA hai 'aMto cauraMse' madhya meM caurasa hai / bahu UMce uThAe hue gopuccha ke saMsthAnavAlA hai vaha pUrA kA pUrA suvarNamaya hai, AkAza aura sphaTikamaNi ke jaisA svaccha hai cikanA hai * ghisA huA maThArA huA raja rahita nirmala, kilI prakAra ke lepa nahIM hone se niSpaMka niSkaMkara prabhAvAlA, prakAzavAna manako prasanna karane vAlA dekhane yogya rUpavAna jisake samAna dUsarA koi rUpavAna na ho ataHvaha pratirUpa hai / phira vaha prAkAra 'nANAviha paMcavaNNehiM kavisIsaehi uvasobhie' nAnAvidha pAMca prakAra ke vargavAle kaMguroM se upazobhita hai ve pAMca prakAra ke varNa kahate haiM 'taM jahA' ve isa prakAra ke haiM-kAle nIle saMkhitte' madhyasAgamA sakSita sathita che. mane 'upi tagura' 652 mAmA pAtako thaye cha. 'vAhi va?' mahAnA mA te vRttAra mAra pANI che. 'aMto cauraMse' madhyamA yorasa cha. mahu yu 42vAmA mAvesa sAyanA pUchaDAnA AkAra jevA AkAravALe e prAsAda che. te saMpUrNa paNe suvarNamaya che. AkAza ane sphaTikamaNine je svaccha che. cikAzavALe che. arthAta lIse che. ghasavAmAM Avela che. ane maThArela che. rAjarahita hovAthI nirmala che. keI paNa prakArane lepa na hovAthI niSpaka niSkaTaka prabhAvALa, prakAzavAna manane prasanna karavAvALA jevA rUpavAna jenA sarakhe bIje kaI rUpavAna nasAya te sAthI ye prati35 cha. tathA te prA2 'nANAviha paMcavaNNe hiM kavisIsarahiM ubasobhie' mane prazna pAya prA2nA va vANA garAmAthI zAyamAna cha te pAya prAranA varSamA pramANe cha. 'taM jahA' vANA
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.59 vijayA rA. sthala vistArAdikaM ca 135 kRSNavarNe-nIlavaNe-lohitavaNa-hAridravarNaiH-zuklacarNezveti / 'te NaM kavisIsagA addha kosaM AyAmeNaM' tAni khalu kapizIrSakANi arddha krozaM yAvat, AyAmenadairpaNa, 'paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM'-paJcadhaNuHzatAni viSkambheNa-vistAreNa, 'desoNa maddhakosaM ur3eM uccattaNaM' dezonaM-dezataH paDihInamarddhakroza mUrdhvamuccatvena 'savvamaNimayA acchA jAva paDirUvA'-sarvamaNimayAH sarvAtmanA maNipracurAH acchA:-zlakSNA ghRSTA-mRSTAH-nIrajaskAH nirmalA: niSkaNTakacchAyAH sapramA:soyotAH prAsAdIyAH-darzanIyAH abhirUpA-pratirUpA iti / 'vijayAe rAyahANIe-'vijayAyAH khalu rAjadhAnyAH, 'egamegAe vAhAe' ekaikasyAM vAhAyAma, 'paNuvIsaM paNuvIsaM dArasayaM bhavantIti makkhAyaM' paJcaviMzaM paJcaviMzapaJcaviMzatyadhikadvArazataM bhavatItyAkhyAtaM pUrvadbhirmayA ca / 'te NaM dArA vAvaDiM joyaNAI addha joyaNaM ca uDDe uccatteNaM' tAni khalu dvArANi dvApaSTiyojanAni arddhayojanaM cordhvam uparibhAge-uccatvena, 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vivakhaMlAla pIle aura zveta ve kaMzure laMbe cauDe kitane haiM usakA varNana karate haiM-'teNaM kavilIsagA addhakosaM AyAmeNaM' ve kaMgure laMbAI meM Adhe kozake haiM 'paMcadhaNusayAI vikkhabheNaM' cauDAI meM pAMcasau dhanuSa ke haiN| 'desoNamaddhakosaM uDu uccatteNaM' eka dezakama Adhe koza ve UMce uThe hue arthAt UMce haiM phira kaise haiN| 'savamaNimayA acchA jAva paDirUvA' ve sarvathA maNiyoM se hI bane hue acche Adi vizeSaNoM vAle prAsAdIya darzanIya abhirUpa aura pratirUpa hai 'vijayAe rAyahANIe' isa vijayA nAmakI rAjadhAnI meM 'egamegAe vAhAe' eka eka bAhA meM 'paNuvIsaM paNuvIsaM dArasayaM' eka sau pacIsa ekasau pacIsa dvAra hai aisA pahale ke tIrthakaro ne kahA hai aura maiM bhI kahatA hUM 'te NaM dArA bAvahiM joyaNAI nIlavarNavALA lAlavarNavALA pILAvarNavALA ane sapheda varNavALA. e kAMgarAo laMbAI pahoLAimAM keTalAM keTalA che? tenuM have sUtrakAra varNana kare che 'te NaM kavisIsagA addhakosaM AyAmeNaM' te garAyo mAmA mazina cha. 'paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM' paDaNAbhA pAMyaso dhanuSavA che. 'desoNamaddhakosaM uDDhe uccatteNaM' me dezabha mardhA zanI yA vA che. 'savyamaNimayA acchA jAva paDirUvA' te adhArIta bhaNIyAnA anesA cha. ma vigaire vizeSaNa vALA che. prAsAdIya che. darzanIya che. abhirU5 che. ane pratirUpa che. 'egamegAe vAhAe' me4 me pADAmA 'paNuvIsaM paNuvIsaM dArasayaM' se pacIsa eka paccIsa kare che tema pahelAnA tIrthakaree kahela che. ane huM paNa 4thu chu. te NaM dArA vAvaDiM joyaNAI addha joyaNaM ca uDa'DhaM uccatteNaM' se
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ jovAbhigamasUtre 136 bheNa' ekatriMzad yojanAni krauzaikaM ca viSkambhaNa-viratAreNa 'tAvatiyaM paveseNaM' tAvadeva pravezena tAvadeva-ekatriMzad yojanAni krozaikaM cetyarthaH pravezaneti, 'setA varakanakathUbhiyA' zvetA varakanakamayasTUpikA, 'IzAmiya0 taba jahA vijae dAre' IhAmRgAbhaturaganarasakaravihagavyAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravanalatApadmalatAbhakticitrANi stambhogatavanavedikAparigatAbhirAmANi vidyAdharayamalayugalayantrayuktAnIvA'ciHsahasranAlIni rupakarAhastrAlitAni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSurlokanalezAni zubharapazIni sazrIkarUpANi varNoM dvArasya tada yathA vannamayA nemAH riSTamayAni pratiSTAnAni vaiyamayAH ratambhAH jAlarUpopacitapravarapaJcavarNAbhAni ratnakuhimatalAni sagarbhamaya elukaH gomedamaya indrakIlakaH lohitAkSamayyau dvAraceTayo 'zAkhe-' jyotIrasamaya muttaraMgaM dvArasyopari addhajoyaNaM ca u uccatte ' ye pratyeka bhAra sADhe vAsaTyojana ke UMce aura 'ekkatIsaM joyagAI kotaM ca vikoNa ikatIsayojana aura ekakoza ke vistAravAle haiN| aura 'tAnaiyaM caiva paveleNa itanA hI arthAt ikatIsa yojana aura ekakoza vistAra kA hI pravezasthala (pravezamArga) hai phira ve nAra' zvetavarNa ke aura zreSTha sone ke tathA choTe choTe zikharoM vAle haiM 'ihAliya0 taheva jahA vijae dAre jAva tavaNijjavAlaya patthaDA suhaphAsA sastirIyalvA pAsAdIyA4 vijayakAra kI taraha ihAmRga-vRpama Adi padmalatA taka ke citroM kI chaTA se citrita hai, vijayadvAra ke varNana jaisA hI saba varNana ina cAroM kA samajhalenA cAhiye / ina chAroM kI banAvaTa kA varNana karate haiM unake vajraratnamaya nema arthAt bhUmibhAga se UMce cAhara nikalate hue pradeza hai, riSTa ratna ke pratiSThAna arthAt bhUlabhAga hai| thairyaratna ke bane hue khaMbhe haiM, suvarNa 424 dvArA sA 2 yonanI yA vA mana 'ekatIsaM joyaNAI kosaMca vikkhaMbheNaM' metrIsa yauna mane me asana vistAravAmA cha. mane 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' meTa arthAt trIsa yo mana me asnu| pravezasthaLa (pravezamArga) che. tathA e dvAra sapheda varNanA ane uttama senAnA tathA tathA nAnA nAnA zivANu cha. 'ihAmiya taheva jahA vijae dAre jAva tavaNijadhAluyapatthaDA suhaphAsA sassirIyarUvA pAsAdIyA 4' viyadvAnA varNana pramANeja tamAma varNana A kArenuM paNa che. te tyAMthI samajI levuM. A kArenI banAvaTanuM varNana karavAmAM Ave che. tenA tema arthAt bhUmibhAgathI uce bahAra nIkaLate pradeza che te vajIratnamaya che. rikTaratnanuM pratiSThAna - arthAt mUla pradeza che. tenA staMbhe vaiDUryaratnanA banelA che. tene bhUmikalane
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u. sU.9 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 137' tiryag vyavasthitaM kASTham vaiDUryamayAH kapATAH vanamayAH sandhayaH nAnAmaNimayAH samudkAH sUtikAgRhANi lohitAkSamayyaH sUcayaH, vajramayA argalAH, argalaprAsAdAH rajatamayya AvartanapIThikAH aGkaratnottarapAni nirantaradhana kapATAni bhittiSu bhittigulikAstistraH SaT paJcazataM bhavanti gomAnasyaH (zayyAH) tAvanmAtrA bhavanti, nAnAmaNiratnavyAlarUpakalIlAsthitazAlabhaJjikAyuktaM vijayameM jaDI huI candrakAnta Adi pradhAna pAMca varSoM kI maNiyoM se karketana AdiratnoM se unake bhUmitala bane hue hai haMsagarbharatna kI dehalI dvAra ke bIca kA bhAga-hai gomedaratnake indra kIlaka hai, lohitAkSa ratnoM kI dvAra zAkhAeM hai, dvArake upara TeDhA rakhA huA kASTha jisako uttarAMga kahate haiM ve jyotiratna ke bane hue haiM unake kapATa vaiDUryamaNike hai, kapAToM kI dono pATiyoM ke saMbaMdha ko banAye rakhanevAlI sUcikAeM lohitAkSaratnakI banI huI haiN| kapAdoM ke pATiyoM kI saMdhiyAM vajraratnoM se pUrita hai, aneka prakAra ke maNiyoM se bane hue vahAM para sUtikA gRha hai, unadvAroM kI argalAeM haiM aura argalA prAsAda arthAt jahAM argalAniyaMtrita hotI hai ve argalA prAsAda vajraratna ke bane hue haiM, jahAM indrakIla rahatA hai vaha Avartana pIThikAeM rajatamayI hai, aMkaratna ke uttara pArzva haiM ve kapATa itane ghana mile hue haiM jinameM thoDAsA bhI antara nahIM hai, unakI bhittiyoM se chappanako tInavAra karane se jo saMkhyA hotI haiM utanI paTTe ke saMsthAnavAlI bhitti gulikAeM hai arthAt bhAga senAmAM jaDelA caMdrakAMta vigere pradhAna pAMca varNonA bhaNiyathI kekatane vigere ratnathI banela che. tenI dehalI dvArane vacale bhAga hasagarbha ratnane banela che. gamedAnanA IdakIlake che. lehitAkSa ratnanI kAra zAkhAo che dvAranI upara rAkhavAmAM Avela kASTha -dAbaNiyuM. jene uttarAMga paNa kahevAmAM Ave che. te tiratnanuM banela che. tenA kamADa vaiDUryamaNinA che. kamADenA banne pATiyAone joDI rAkhavavALI sUcikAo-khIlAo lehitA ratnonA che. kamADAnA pATiyAone saMdhIbhAga vajaratnathI pUravAmAM Avela tyAM sUtikAgraha che. te dvArenI argalA sAMkaLe ane argalA prAsAda nakucA - ke jyAM alA niyaMtrita thAya che te vajA ratnanA banAvavAmAM Avela che, jyAM IndrakIla rahe che. te Avartana pIDIkAo rajatamaya che. aMkaranenA uttara pArtha che. e kamADe eTalA daDharIte maLelA che ke jemAM jarA sarakhuM paNa aMtara paDatuM nathI. tenI bhItamAM chappanane traNavAra-traNagaNuM karavAthI je saMkhyA thAya che eTalA paTTAnI saMsthAnavALI bhittigulikAo che.' jI0 18
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 jIvAmigamasUtra dvAram idaM dvAravizeSayam vajramayaH kUTa: mADabhAgastasya rajatamaya:-utsedhaH 'zikharam' sarvatapanIyamaya ullokaH 'uparibhAgaH' nAnAmaNiratnajAlapaJjaramaNivaMzakalohitAkSaprativaMzakarajatabhaumAni aMkaratnamayAH pakSA pakSavAhAzca jyotIrasamayavaMzAH vaMzakavellukAzca rajatamayyaH paTTikAH jAtarUpamayyo'vadhAnya vajramayIH puMchanI sarvazvetarajatamayamAcchAdanam aMkamaya kanakakUTatapanIyamayastRpikAni zaGgatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajatanikaraprakAzAni tilakaratnA'rdhacandracitrANi(168) ekasau aDasaThabhitti gulikAeM hai aura itanI hI vahAM para gomAnasikAeM arthAt zayyAeM hai unapara nAnAvidhamaNiyAM aura ratnoM ke bane hue so ke rUpa aura lIlAsthita-krIDAeM karatI huI zAlabhaMjikAeM arthAt putaliyAM hai yaha vijayadvAra kA vizeSaNa hai / vajraratnoM kA kUTa jisakoM mAMDabhAga kahate haiM usa mAMDabhAga kA zikhara rajatamaya hai, tapanIyamaya ulloka-upara kA bhAga hai / usameM lage hue ghAMsa maNiyoM ke bane hue hai aura prativaMza arthAt una vAsoM ke sAmane lage hue vAMsalohitAkSaratnoM ke haiM, vahAM kI bhUmi rajatamayI hai usa dvAra meM nAnA prakAra kI maNiyAM aura ratnoM ke jAla paMjara arthAt gokhaDe haiM aMkaratnoM ke pakSa aura pakSa vAhAeM hai jyotirasaratnoM ke vaMza aura vaMza kavelluka-vAsoM ke upara ke kela hai, paTTikAeM rajatamayI haiM jAtarUpa mayI ohADaNiyAM hai vajraratnoM kI puMchanikAeM hai aura upara ke AcchAdana-Dhakkana zvetaratnoM ke haiM 'seyA varakanakathUbhiyAgA' ityAdi saba arthAta 168 ekase aDasaTha bhittigulikAo che. ane eTalIja tyAM mAnasikAo arthAta zayyAo che. tenI upara aneka prakAranA maNi ane ratnanA banAvela sarponA AkAravALI ane lIlAsthita krIDA karatI evI zAlabhaMjIkAe putaLI che. A vijyAranuM vizeSaNa che. vajaratnanA kUTa ke jene mAMDabhAga kahevAmAM Ave che. e mAMDabhAganuM zikhara rajatamaya che. tapanIya maya ulleka-uparano bhAga che. temAM lagADavAmAM Avela vAMsaDAo maNinA banelA che. ane prativaMza arthAt e vAsenI sAme lagADela vAMsa lehitAkSa ratnanA che. tyAMne bhUmibhAga rajatamaya che. e kAramAM aneka prakAranA maNiye ane ratnanA jAlapaMjara arthAt gekhalAo che. aMka ratnanA pakSa ane pakSavAhAe che. tirasnenA vaMza ane vaMzavelUke che. arthAta vAsenI uparanI paTTikAo khapATiyA rajatamaya che. jAtarUpa ratnonI hADaNiyo che. 1002tnAnI chAyA che. mane 52nu bhAchAhana di49 saTe ratnAnu cha. 'seyA - varakanakabhiyAgA' vigaire bhAratamAma varNana 5512 binA varNananImA
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u. 3 sU. 59 vijayA rA. sthala vistArAdikaM ca 139 nAnAmaNimaya dAmA'laGkRtAni antarbahizca zlakSNAni tapanIya vAlukA prastani sukha pani sazrIkAni surUpANi prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANIti / "tesi NaM dArANaM ubhao pAsiM teSAM khalu dvArANAMubhayoH pArzvayoH, 'duhato NisI hiyAe' dvidhAto dviprakArAyAM naiSedhikyAm 'do do caMdaNa kalasaparivADIo pannatAo dvau dvau candanakalazau paripATacau prajJaptau te candanakalazAH varakamalapratiSThAnAH sarvaratnamayAH - acchA: zlakSNAH ghRSTAH varNana padmavara vedikA jaise hI samajhalenA cAhiye / aMkaratnoM ke aura kanaka - sone ke kUTa - zikhara hai tapanIya zveta suvarNa mayastUpikAeM-choTe zikhara haiM vaha zveta kisa prakAra kA hai vaha kahate haiM 'saMkhatala' ityAdi, nirmala malarahita jaisA zaMkha ke upara kA bhAga hotA hai vaisA tathA gADhA jamA huA dahI gAya dUdha kA phena cAMdI kA puMja inake jaisA zveta hai, ratnoM ke tilaka aura arddha candroM ke citroM se citrita hai vahAM aneka prakAra kI maNiyoM kI mAlAeM lagI huI hai andara aura bAhara se zlakSNa-cikane haiM, tapanIya suvarNamayavAlukAvichI huI haiM jisakA sparzasukhada hai sazrIka Adi pratirUpa paryanta ke vizeSaNoM kA artha pahale kaha cUke haiM / 'tesiNaM dArANaM ubhao pAsiM' una pUrvokta vizeSaNoM vAle vijayadvAroM ke donoM pArzvo meM do do prakAra kI naiSedhikAoM para 'do do caMdaNakalasaparivADIo pannattAo' do do caMdanakalazoM kI zreNiyAM hai ve candana kalaza sundara kamaloM ke pratiSThAna-AdhAra para samajI levuM, te zikharA aMka ratnAnA tathA kanaka kahetAM seAnAnA anela che. ane tenI stuvikAo arthAt nAnA nAnA zikharo tapanIya zvetasuvaNa nA banela che. te devA zveta che ? me bhATe TuDe che - 'saMkhatala' ityAhi zamanI uparano bhAga jevA nila malavagaranA heAya che. tevA tathA khUba jAmI gayela dahI, gAyanA dUdhanA phINa cAMdInA DhagalA e jevA sapheda heAya che, tevA saMskRta e hAya che. e zikharA ratnAnA tilaka ane ardhacaMdranA citrothI citrita che. tyAM aneka prakAranA maNiyAnI mALAe lagADela che. aMdara ane bahArathI zlaNa cIkaNA che. tapanIya suvardhamaya rata pAtharela che. ke jenA sparzI ghaNAja sukhada hAya che, e sazrIkathI laIne pratirUpa sudhInA tamAma vizeSaNAvALA che. A vizeSaNAnA a pahelA kahevAmAM AvI gayela che, te te tyAMthI samajI leve|. 'tesi NaM dArANaM ubhao pAsi' se pUrvosta vizeSazeovANA vintyadvAronA manne paDaNAyAmAM mamme aAranI naiSedhimA bhUTiyA 52 ' do do caMdaNaphalasaparivADIo pannattAo' mamme bahana usazonI paMktiyo che, me yahana
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 . : jIvAmigamasUtra muSTAH nIrajaskAH nirmalAH niSkampAH niSkaNTakacchAyAH saprabhAH sodghotAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH atizayena mahanmahendrakumbhasamAnAH prajJaptAH, AyuSman ! vijayasya khala dvArasyobhayoH pArzvayo prikArAyAM naiSedhikyAM dvau dvau nAgadantakau prajJaptau, te ca-nAgadantakAH muktAjAlAntarotsRta hemajAlagavAkSajAlakiGkiNI ghaNTAjAlaparikSiptAH abhyudgatAH abhisRSTA stiryak susaMpragRhItAH adhaH pannagAdharUpAH pannagArdhasaMsthAnasaMsthitAH sarvaratnamayAH / acchAH zlakSNAH ghRSTAH mRSTAH nIrajaskAH nirmalAH niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH sapramAH soyotAH prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpA pratirUpAH mahatA mahatAM gajadantena samAnAH prajJaptAH / zramaNAyuSman ? teSu nAgadanteSu vahavaH kRSNasUtrabaddhA'valambita nIlasUtrabaddhAvalambita lohitasUtravaddhA'valambita hAridrasUtrabaddhA'valambita zuklasUtrabaddhA'valambitamAlyakalApAH, tAni khalu-dAmAni rakhe hue haiM, ve kalazapUre ratnamaya svaccha zlakSNa se lekara pratirUpataka ke vizeSaNoM vAle haiM aura mahA mahendra kuMbha ke samAna hai, he Ayuman gautama ! 'taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo' yaha-saba varNana vanamAlAtaka kA yahAM samajhalenA cAhiye vaha saMkSepa se isa prakAra haiusa vijaya dvArake donoM tarapha do prAkArakI naiSodhikAoM meM do do nAMgadanta hai ve nAMgadanta, motiyoM kI jAloM ke andara uMce uThe hae hema jAla gavAkSa jAla kiGkiNI-choTI ghaMTikAoM ke samUha se pariveSTita hai| UMce uThe hue hai cikaNe haiM TeDhe pakaDA huA nIce se Adhe sarva ke AkAra ke hai, sarvaratnamaya haiM acchazlakSNa se lekara pratirUpatakake vizeSaNoM vAle haiM ve baDe baDe gajadanta ke samAna kahe gaye haiM / he zramaNa AyuSman ? una nAgadantoM meM bahuta sI kRSNa nIlalohita hAridra aura kalaze suMdara kamalenA pratiSThAna AdhAra para rAkhavAmAM Avela che. e kalaze saMpUrNa ratnamaya svaccha ane slaNathI laIne pratirUpa sudhInA vizeSaNa vALA cha bhane mahAmandra bhanI s2|| cha. mAyuSyabhan gautama ! 'taheva bhANiyavyaM jAva vaNamAlAo' PAL vanAmA sudhI tamAma vana sama se e saMkSepathI A pramANe che. e vijya dvAranI banne bAju be prakAranI naidhikAomAM bombe nAgadaMtake che. e nAgadaMtake metinI jALanI aMdara uMcA nIkaLela majAla gavAkSa jAla kI kiNI nAnI nAnI ghaMTaDicenA samUhathI vIMTaLAyela che. upara nIkaLela che. cikaNuM che. vAMkAvaLela che. ardhA sapanA AkAra jevA che. sarvaratnamaya che. ane accha glaNathI laIne pratirUpa sudhInA vizeSaNa vALA che. te te moTA moTA gajadaMta-hAthIdAMta jevA kahevAmAM
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM , 141 tapanIyalambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratnavividhahArAhAropazobhitasamudAyAni zriyA'tIvA'tIvopazobhamAnAni upazobhamAnAni tiSThantIti etatparyantaM pUrvaprakAroktaM vanamAlAparyantavarNanamatra kartavyam / etadAzayenaivAha'tahevAha-'taheva bhANiyavvaM jAva vnnmaalaao| __'tesiNaM dArANaM iti-teSAM khalu-dvArANAsubhayoH pArzvayoH 'duhato NisIhiyAe' dvidhAto-dviprakArAyAM naiSedhikyAm, 'do do pagaMThagA pannattA' dvau dvau prakaNThako-pIThavizeSau prajJaptau-kathitau 'te NaM pagaMThagA' te khalu prakaNThakAH 'ekkatIsa joyaNAI kosa ca AyAmavikkhaMbheNa' pratyekaM-pratyekamekatriMzad yojanAni krozamekaM ca, AyAmaviSkambheNa-dairghyavistArAbhyAma, 'pannarasajoyaNAI aDAijje kose bAhalleNaM pannattA' paJcadazayojanAni ardhatRtIyAMzca krozAn zukla sapheda sUtroM meM gUthI huI puSpamAlAeM laTaka rahI haiM ve mAlAeM nIce laTakate hue tapanIya jAti ke sone ke golAkAra lambUsakojhUmako se yukta hai, sone ke pataroM se maDhe hue hai ve sabake saba nAnAvidhamaNiyoM aura ratnoM ke hAroM AI hAroM se zobhita ho rahe haiM, ataH ve apanI kAntise zobhita hote hue rahe hue hai, isa saba varNana ko lekara hI mUla meM pahale 'taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo' aisA kahA gayA hai / 'tesiNaM dArANaM' una pratyeka dvAroM ke donoM tarapha eka eka naiSedhikA hone se 'duhao nisIhiyAe' donoM prakAra kI naivedhi kI meM do do prakaMThaka pITha vizeSa kahe gaye hai 'te NaM pagaMThagA ve pITha vizeSa pratyeka ekatIsa joyaNAI kosaMca AyAmavikkhaMbheNaM' ikatosa Avela che. he zramaNa AyuSyan e nAgadaMtakemAM ghaNI evI kALa. nIla. lAla pILA, ane sapheda sUtaramAM gUMthavAmAM Avela puSpamALAo laTakI rahela che. e mALAo nIce laTakatA evA tapanIya jAtanA senAnA goLa AkAra vALA laMbUsaka-jumakhAothI yukta che. te nAgadaMtake sonAnA patrAothI maDhavAmAM Avela che. e badhAja nAgadaMtako aneka prakAranA maNiyo ane ratnonA hAra ardha hArethI zobhAyamAna banela che. tethI te potAnI kAMtIthI zobhita thatA rahe cha. mA tamAma pani dhyAnamA sadhanakA sUtradhAre paDasA bhUbhA 'taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo' 2 prmaannene| sUtrA6 49sa che. 'tesi NaM dArANaM se 124 dvAzanI bhanne mAnnu 4 me naissdhiraame| DApAthI 'duhao nisIhiyAe' bhanna prajA2nI naSedhiyobhA adhye praTa-pIvizeSa Desa cha. te NaM pagaMThagA' te 24 pI. vizeSa 'ekkatIsa joyaNAI kosaMca aayaamvikkhNbhennN| me trIsa yorana mana ko zanI mAI paDANA vA che. 'pantarasa joya
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ jovAmigamasUtra pAhalyena-sthaulyena prajJaptA:-kathitAH, 'savvavairAmayA acchA jAva paDirUvA' te ca prakaNThakAH sarva vajramayAH acchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTA nIrajaskAH nirmalA niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH saprabhAH soyotAHprAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH iti / 'tesi NaM pagaMThagANaM uppi' teSAM khalu prakaNThakAnAmupari Ud prabhAge 'patya-patteyaM pratyekaM-pratyekam, 'pAsAyavaDisagA pannattA' prAsAdAvataMsakAH prAsAdavizepAH prajJaptA:-kathitAH, 'te NaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdA'vataMsakAH 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca uDUM uccatteNaM' ekatriMzad yojanAni krozamekaM cordhvamuccatvena, 'panarasajoyaNAI aDAijjeya kose AyAmavikkhaMbheNaM' pazcadazayojanAni- arddhatRtIyAMzca krozAn AyAmaviSkambheNa dairghya vistaaraabhyaamityrthH| 'sesaM taM ceva jAva samuggayA' zeSaM tadeva yAvatsamudkAH, teSAM khalu dvArANAm 'abbhuggaya mUsiyapahasiyA viva' abhyudgatotsata yojana aura upara ekakoza ke lambe cauDe hai 'pannarasajoyaNAI aDDAijje kose bAhalleNaM' pandraha yojana aura DhAikosa kI vaha moTAI vAle 'haiM pUre ke pUre vajraratnoM ke haiM accha zlakSNa Adi vizeSaNoM vAle haiM 'tesiM NaM pagaMThagANaM umpi' una pITha vizeSoM ke Upara UMce bhAgame 'patteyaM 2' eka eka meM 'pAsAyavaDiMsagA paNNattA' prAsAdAvataMsaka kahe gaye haiM teNaM pAsAyavaDiMsagA' ve prasAdAvataMsaka 'ekatIsaM joyaNAI' ityAdi, igatIsayojana ke upara ekakosa jitane UMce haiM pandraha yojana aura DhAikosa ke lambe cauDe haiM 'sesa taM cevaM zeSa saba varNana samudgakaparyanta-sUtikA gRhaparyanta pahale jaisA hI samajhalenA cAhiye una dvAroM kA 'anbhuggayamUsiya, ityAdi svarUpavarNana, ulloka varNana, madhyabhUmibhAgavarNana, siMhAsanavarNana-vijayadRSyakA varNana, muktA mAlAoM kA varNana, yaha NAI aDUDhAijje kose vAhalleNaM' 542 yauna ane maDhI asanA vistAravA che. ane pUrepUrA vajaratnanA che. ane accha glaNa vigere tamAma vizeSa pAsa cha. 'tesiM NaM pagaMThagANaM uppi' se pI8 vishessaan| 52 arthAt 52n| bhAgamA 'patteyaM pattayaM' 424mA 'pAsAyavaDiMsagA' se praasaavits| 'ekkatIsaM joyaNAI pratyAhi trIsa yA 52 me asa 28sA yA cha. 542 yona bhane masinA En vA che. 'sesaM taM ceva' mInu tamAma vana samu4 sudhInuM arthAt sUtikA graha paryantanuM pahelA kahyA pramANe ja che. te tyAMthI sabha7 yu. me dArAnA 'anmuggayamUsiyA tyA prAranu varNana, vinyajyanu varNana, sutAonI mALAonuM varNana A tamAma prakAranuM varNana vijayadvAranA
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 143 prahasitA viva-ityAdi sAmAnyataH svarUpavarNanam-ullokavarNanaM-madhyabhUmibhAga varNanam siMhAsanavarNanam , vijayaduSyavarNanam muktAdAmopavarNanaM ca vijayadvAravadeva jJAtavyam zepamapi toraNAdikaM vijayadvAravadeva jJAtavyam, vizepajighRkSubhistata eta dRSTavyaM vistarabhayAnneha vitanyate. 'navaraM bahuvayaNaM bhANiyavvaM' navaraM-vijayadvAratoraNAdivarNane yatraikavacanaM prayuktaM tAdRzasthAne'tra bahuvacanaM varNanIyam anyatsarvaM pUrvavadeva-vijayadvAravadeva jJAtavyamiti // __ 'vijayAe NaM rAyahANIe'-vijayAyAH khalu rAjadhAnyA, 'egamege dAre' ekaikasmin dvAre-pratidvAramityarthaH 'aTThasayaM cakkajjhayANaM aSTazatam-aSTottaraM zataM cakradhvajAnAm, 'jAva asayaM seyANaM cauvisANANaM NAgavarakeUNaM' yAdaSTazataM' zvetAnAM caturvipANAnAM nAgaMvaraketUnAm yAvatpadenAyaM bhAvaH-dvAreSu pratyekam-ekaikasyAM naiSedhikyAM dve dve toraNe vaktavye, tepAJca toraNAnAmupari pratyekamaSTAvaSTau maGgalakAni, teSAJca toraNAnAmupari-kRSNalohitAdi cAmaradhvajAdayo dhvajA vaktavyAH, tadanantaraM toraNAnAM purataH zAlabhaJjikA vaktavyAH, tadantaraM nAgadantakA vaktavyAH, tadantaraM-teSu nAgadantakeSu dAmAni vaktavyAni, tadanantaraM-hayAdi saMghATAdayaH saMghATA vaktavyAH, tadanantaraM-hayapaMktyAdayaH-paGktayaH vaktavyAH, tadanantaraM-hayavIthyAdayo vIthayo vaktavyAH, tadanantaraM-hayamithunakAdIni mithu-' nAni vaktavyAni, tadanantaraM-padmalatAdikA latAH vaktavyAH, tatazcaturdikSu caturadika sauvastikA vaktavyAH, tadanantaraM candanakalazAH vaktavyAH, tadanantaraM-bhRGgArakA vaktavyAH tadanantaram-AdarzakAH vaktavyAH, tadanantaraM-sthAlAni vaktavyAni, tada. nantaraM pAyo vaktavyAH, tadanantaraM supratiSThAni, tadanantaraM manogulikAH tadanantaraM saba varNa vijayadvAra ke varNana meM dekhalenA cAhiye, isI prakAra toraNa Adi kA varNana bhI vahIM se samajhalenA cAhiye / 'navaraM bahuvayaNaM bhANiyavvaM' antara itanA hI hai ki vahAM vijaya dvArake varNana meM eka vacana hai aura yahAM bahuvacana se kahanA caahiye| phira candana kalaza, phira bhRGgAraka-jhAriye, phira Adarzaka, sthAla pAtrikAeM supratiSThaka, manogulikAeM, una manogulikAoM ke Upara jalavinA ke vAtakaraka vaayuvarNana pramANe che. te tyAMthI samajI levuM eja pramANe toraNa vigerenuM varNana para tyAMnA pramANe che. 'navaraM bahuvayaNaM bhANiyavvaM' mata2 meTayu cha hai tyAM vijyadvAranA varNanamAM eka vacanane prAga thayela che, ane ahIyAM bahu vacanane pravega karavAno che. te pachI caMdana kalaza, te pachI bhaMgAraka-jhAriyo te pachI Adarzaka, sthAla patrikAo supratiSThake, mane gulikAo, te mane gulikAonI upara jalavagaranA vAtakaraka vAyu bharelA ghaDAo te pachI aneka
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 144 manogulikAsu-jalazUnyA vAtakarakAH tadanantaraM citrA ratnakaraNDakAH tadanantaraMhayakaNThA:-gajakaNThA:-narakaNThAH kinnara-kiM purupa-mahoraga gandharva-vRSabhakaNThakAH krameNa vaktavyAH , tadanantaraM-puSpAdi caGgeyarthaH vaktavyAH , tadanantaraM puppAdi paTalakAni, tadanantaraM-siMhAsanAni, tadanantaraM chatrANi, tadanantaraM-cAmarANi vaktavyAni tadanantaraM cakradhvajAdayo dhvajA vktvyaaH| tepAJca dhvajAnAmidaM caramasUtram'evAmeva sapuvvAvareNaM vijayAe rAyahANIe'- evameva sapUrvApareNa vijayAyAH rAjadhAnyA-'egamege dAre' ekaikasmin dvAre-pratidvAra mityarthaH / azItaM2'-azItya zItisaMkhyakam, 'keUsahaspaM bhavaMtIti makkhAyaM' ketusahasram-azItyadhikaM sahasraketUnAM bhavantIti vyAkhyAtaM-kathita miti / tadanantaraM bhaumAni vaktavyAni tatsUtraM sAkSAdeva darzayati 'vijayAe NaM' ityaadi| 'vijayAeNaM rAyahANIe' vijayAyAH khalu rAjadhAnyA 'egamege dAre' ekaikasmin dvAre pratidvAropari 'sattarasa bhomA pannattA'-saptadaza bhaumAni prAsAdArUpaviziSTasthAnAni prajJaptAni-kathitAni, 'tesiNaM bhomANaM' teSAM khalu bhaumAnAm, 'bhUmibhAgA ulloyA ya paumalayA vaNalayA maDe ghaDe tadanantara aneka prakAra ke ratnakaraNDaka, phira hayakaMTha gajakaMTha narakaMTha kinnara kiMpuruSa mahoragagandharva aura vRSabhakaMThaka phira puSpAdi paTalaka, siMhAsana chatra cAmara cakradhvajAeM hai, aisA saba varNana yahAM samajhalenA cAhiye 'evAmeva sapuvAvareNaM vijayAe rAyahANIe' isa prakAra ke saba milAkara vijayA rAjadhAnI ke 'egamege dAre' eka eka dvAra meM 'asIti-asIti keusahassaM bhavaMtItimakkhAya' eka hajAra assI eka hajAra assI ketu-dhvajAvizeSa hai aisA bhagavAnane kahA hai| phira 'vijayAe NaM rAyahANIe' vijayo rAjadhAnI ke 'egamege dAre eka eka dvAra ke upara 'sattarasabholA paNNattA' satraha satraha-bhauma-upara ke mahala hai 'tesiNaM bhomANaM zUmibhAgA ulloyA ya paumalayA, vaNalayA prakAranA ratna karaMDake, te pachI harakaMTaka gajakaMTaka, narakaMTake te pachI kinara kiM purUSa maheraga gaMdharva ane vRSabha kaMTaka te pachI puSpAdipaTalake, sihAsana chatra, cAmara, cakra ane dhajAo che. e rIte tamAma varNana ahiMyA samajI . 'evAmeva sapuvyAvaraNaM vijayAe rAyahANIe' se zata mA bhagIra vinyA rAdhAnInA 'egamege dAraM 4 me 12mA 'asIi keusahassA bhavaMtIti makkhAya' eka hajArane eMsI dhajAo thAya che. e pramANe bhagavAne kahela che te pachI 'vijayAeNaM rAyahANIe' vizyA yAnInA 'egamege dAre' se 2 hAranI 52 'sattaramabhomA pannattA' sattara sattara lobha 52nA bhA che. 'tesi NaM bhomANaM bhUmibhAgA ulloyA ya paumalayA vaNalayA bhatticittA' ko laubhAnA bhUmimA bhane Seats
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 145 bhatticittA' bhUmibhAgA ullokAca padmalatA-vanalatA bhakticitrAH, bhUmibhAgollokAdInAM varNanaM pUrvavadeva kartavyamiti / 'tesiNaM somANaM bahumajjhadesabhAe' teSAM khalu-bhaumAnAM prAsAdarUpaviziSTa sthAnAnAm bahumadhyadezabhAge, 'je te navamanavamA bhaumA' yAni khallu tAni navama-tamAni bhaumAni 'tesiNaM bhomANaM bahumajjhadesamAe' teSAM khalu nayamanavamAnAM bhausAnAM bahumadhyadezabhAge' 'patteya patteyaM sIhAsaNA pannattA' pratyeka pratyekaM vijayadeva yogyAni siMhAsanAni prajJaptAni, 'sIhAsaNa vaNNao jAva dAgA jahA hevA' siMhAsana varNanaM dAmaparyantaM pUrvakathitavijayadvArayakaraNagatamaNipITikAsthitasiMhAsanavarNanavadevA'trApi varNana - kartavyam / tathAhi-tapanIyamayAthavAlA: rajatamayAH siMhAH sauyarNikAH pAdAH bhatticittA' una bhaumoM ke bhUmibhAga aura ulloka-andara kI chata padmalatA azokalatA caMpakalatA-cUtalatA (AmakIlatA) calatA vAsaMtikalatA ke aneka citroM ki chaTAle cinita haiM, yaha sabha varNana pUrva me kahe huve prAsAdAvataMsaka jaisA hI yahAM samajhalenA cAhiye 'tesiNaM momANaM bahumajjhadesabhAe' una bhaumoM ke bIcoM bIca ke bhAga meM 'je te navama navamA bhomA' jo ve navama navama nauveM le nauvA arthAt pratyeka mauna ke jo satrahavAM satrahavAM bhauma hai una una saba bhaumoM ke bIcoM bIca pratyeka bhauma meM 'sIhAsaNA paNNatA siMhAsana kahe gaye haiM 'sIhAsana vaNNao jAva dAmA jahA hehA' una siMhAsanoM kA dAmaparyanta kA varNana jaisA pahale vijaya hAra ke varNana meM maNipITikA sthita siMhAsanoM ke varNana jaisA yahAM bhI varNana karalenA cAhiye, jaise ula siMhAsanoM ke tapanIyamaya cakravAla haiM rajasalaya siMha hai sone ke pAye haiM, ityaadi| yahAM aMdaranA bhAga paghalatA, azokalatA, caMpakalatA, AmralatA, vanalatA ne vAsaMtikalatAnA aneka citranI chaTAthI citrelA che. A tamAma varNana pahelAM vAma mAvesa prAsAhAvata pramANe 24 mIyAM sama se naye. 'tesiMNaM bhomANaM vahumajjhadesabhAe' se lomAnI vye| vayanA nAma 'je te navama navamA bhaumA jAva' navabhAthI navamA parthAt 424 gaumAtA sattarabhA sttrme| sauma-bhA cha ta te mayA lobhAnI pthye| vaya 424 saumamA 'sIhAsaNA paNNatA' sihAsana apAmA mAvadA che. 'sIhAsaNa vaNNao jAva dAmA jahA heTThA' e siMhAsananA dAma-paryantanuM varNana pahelAM jema vijayadvAranA varNanamAM maNi pIThikAmAM kahela siMhAsananA varNana pramANenuM varNana ahIMyA paNa karI levuM joIe. jemake...e siMhAsanenA cakravAla tapanIya senAnA che. rajatamaya siMha che senAnA pAyAo che ityAdi prakArathI kahevuM joIe. ahIyAM aMtara kevaLa jI0 19
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre ityaadi| navaraM vijayadvAre saparivArANi siMhAsanAni kathitAni iha tubhadAsanAni vaktavyAni-ataevoktam-'ettha NaM avasesemu bhomemu patteyaM patteyaM bhadAsaNA pannattA' atra khalu-avazepeSu navamanavamAtiriktepu bhaumeSu pratyekaM pratyeka bhadrAsanAni saparivArANi prajJaptAni, / 'tesi NaM dArANaM uvarimAgArA' teSAM khalu-dvArANAmuparitanAkArabhAgAH, 'solasavidhehiM rayaNehiM uvasobhiyA' poDazavidhaiH ratnarupazobhitAH ratna1 vajra vaiDUrya3 lohitAkSa4 masAragalla5 haMsagarbha6 pulaka7 saugandhika8 jyotIrasA9'janA10 jAmalaka11 rajata 12 jAtarUpA13 114 sphaTika 15 ripTa 16 rtnairupshobhitaaH| 'taM ceva jAva chattAichattA' anyat sarva vanamAlAdikaM chatrA'tichatraparyantaM vijayadvAravadeva paTTa catvAriMzat sUtravadeva varNanIyam / 'evAmeva pubbAvareNa' evameva pUrvApareNa, 'vijayAe' rAyahA antara kevala itanA hI hai ki vahAM para sava meM saparivAra siMhAsanakahe haiM kintu 'etthaNaM avasesesu bhomesu 'patteyaM patteyaM bhaddAlaNA paNNattA' yahAM para avazeSa jo navamanavama bhaumoM ke sivAya ke sava bhaumoM meM pratyeka meM bhadrAsana kahe gaye haiN| lesiNaM dArANaM uvarimAgArA' unakAroM ke upara ke bhAga hai saba 'solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA' solaha prakAra ke ratna jaise-ratna 1 vajra 2 vaiDUrya3 lohitAkSa4 masAragalla5 haMsagarbha6 pulaka, saugandhika 8 jyotIrasa 9 aJjana 10 aJjanapulaka 11 rajata 12 jAtarUpa 13 aGka 14 sphaTika 15 riSTa 16 ina solaha prakAra ke ratnoM se upazobhita hai| 'taM ceva jAva chattAichattA' dUsarA saba varNana vanamAlA se lekara chatrAtichatra paryanta kA varNana chayAlIsaveM sUtra meM kahe gaye vijayadvAra ke varNana jaisA hI samajha lenA cAhiye / 'evAmeva sapuvvAvareNaM vijayAe rAyahANIe paMcadArasayA bhavaMtItimakkhAyA' isa saTa cha ? tyAMmadhe saparivAra siMhAsanA usa che. paratu ettha NaM avasesesu bhomesu patteyaM patteyaMbhaddAsaNA paNNattA' mADiyAM mavazeSa 2 navamanavama-navamAMthI navamAM lomAnA vinAnA mayA laubhAmA 424mA madrAsana. cha. 'tesiM NaM dArANaM uvarimAgArA' ke dvArA re 52 mA che. te madhe'solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA' saNa 2 // snothI zamAyabhAna cha. se so prA2nA rtne| A pramANe che. ratna 1 vajI 2, vairya 3 lehitAkSa 4 masAragala 5 haMsa garbha 6 pulaka 7 saugadhika 8 tirasa 9 aMjana 10 aMjanapulaka 11 2040 12 135 13 24 14 254 15 riTa 16 'taM ceva jAva chattAichattA' - vanamALAthI laIne chatrAhicchatra sudhInuM bIjuM tamAma varNana cheMtALIsamAM sUtramAM * apAmA bhAvedA viyAna 4 namI bhara sabha yu. 'evAmeva sapuvAvareNaM
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra. 3 . 3 sU.60 vijayAyAH caturdikSu vanapaNDAdikani0 147 ute' vijayAyAM rAjadhAnyAm ' 'paMcadArasatA bhavatItimakkhAyA' - paMca dvArazatAni bhavantIti vyAkhyAtamiti ||suu. 59 // " mUlam - vijayAeNaM rAyahANIe cauddisi paMca joyaNasayAI abahAe, ettha NaM cattAri vaNasaMDA pannattA taM jahA - asogavaNe caMpagavaNe sattavaNNavaNe cUyavaNe puratthimeNaM asogavaNe, dAhi- sattavaNNavaNe, paccatthimeNaM - caMpagavaNe uttareNaM - cUyavaNe / teNaM vaNasaMDA sAiregAI dubAlasajoyaNasahassAI AyAmeNaM paMcajoyaNasayAI vikkhaMbheNaM paNNattA patteyaM patteyaM pAgAraparikkhittA kinhA kiuhAvabhAsA vaNasaMDa vaNNao bhANiyavvo jAva bahave vANamaMtarA devA devIo ya AsayaMti - sayaMticiTTheti - NasIyaMti- tuyaTTayaMti-ramaMti- lalaMti - kIlaMti- mohaMti purAporANANaM suciNNANaM suparikkaMtANaM subhANaM kammANaM kaDANaM kallANaM phalavintivisesaM paJcaNubbhavamANA viharaMti / tesi NaM vaNasaMDANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM pAsAyavaDiMsagA pannattA teNaM pAsAyavarDisagA vAvaddhiM joyaNAI addhajoyaNaM ca uDDuM uccate ekatIsaM joyaNAIM kosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM abbhugata bhUsiyA, taheva jAva saMto bahusamaNijA bhUmibhAgA pannattA, uhoyA paramabhatticittA bhANiyavvA tesiM NaM pAsAyavarDisagANaM bahumajjhadesa bhAge patteyaM patteyaM sIhAsaNA pannattA vaNNAvAso saparivAro tesi NaM pAsAyavarDisagANaM upi bahave aTTamaMgalagAjayA chattAichattA tattha NaM catAri devA mahaDDiyA jAva pAliovamaTTitIyA parivasaMti taM jahA asoe sattavaNNe caMpae cUte / prakAra pUrvApara-AgepIche ke milAkara vijayA rAjadhAnI ke saba pAMca sau dvAra kahe gaye haiM | 0 59 // vijayAe rAyahANIe paMcadArasayA bhavaMtItimakkhAyA' mA rIte pUrvApara bhAgaNa pAchaNa nA badhAyamaLIne vijyArAjadhAnInA pAMcaseA dvArA kahevAmAM Avela, che sU. pA 1
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 . jIvAmigamasUtra tattha NaM te sANaM vaNasaMDANaM sANaM sANaM pAsAyavaDisagANaM sANaM sANaM sAmANiyANa sANaM sANaM aggamahisINaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM AyarakkhadevANaM AhevaccaM jAva vihrNti| vijayAe NaM rAyahANIe aMtovahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte jAva paMcavaNNehiM maNIhiM uksobhie taNasadavihuNe jAva devA ya devIo ya AsayaMti jAva viharati / tassa NaM vahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM ege mahaM ovariyAleNe paNNatte vArasa joyaNasayAiM AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNasahassAiM sattaya paMcANautte joyaNasate kiMcivisesAhie parikkheveNaM addhakosaM vAhalleNaM savvajaMbUNatAmatteNaM acche jAva paDirUve / teNaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvato samaMtA saMparikkhitte paumavaraveiyAe vaNNao vaNasaMDavaNNao jAva viharati,se NaM baNasaMDe desUNAI do joya. NAiM cakabAlavikkhaMbheNaM ovariyAlayaNasaMparikkheveNaM / tassa NaM ovariyAlayaNasla caudisiM ca cattAri tisovANapaDirUvagA pannattA, vaNNao tesiNaM tisovANapaDirUvagANaM purato patteyaM patteyaM toraNA pannatA chattAichattA / tassa NaM ubariyAlayaNassa umpiM bahusamaramaNijje bhUmiAMge pannatejAva maNIhiM urvasobhite maNivaNNao gaMdharasaphAso tassaNaM vahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM ege sahaM mUlapAsAyava. Disage pannatte seNaM pAsAyaDiMsane bAvaSTi joyaNAiM addhajoyaNaM ca uDkhaM uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM abhuggayabhUsiyappahasite taheva tasla NaM pAsAyavasigassa aMto vahusamaramaNijje bhUmimAge pannatte jAva maNiphAse ulloe| tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.60 vijayAyA caturdikSu vanapaNDAdikani0 146 ettha NaM egA mahaM maNipeDiyA pannattA sA ca joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaI acchA snnhaa| tIse gaM maNipeDhiyAe uvari ege lahaM sIhAsaNe pannatte evaM sIhAsaNa vaNNao saparivAro tassaNaM pAsAyaDiMsagassa umpi bahave aTumaMgalagA jhayA chattAtichattA / se NaM pAsAyavaDisae aNNehiM cauhiM tadadhuJcattappamANamettehiM pAsAyavaDisaehiM sabatosamaMtA saMparikkhitte, teNaM pAsAyavasigA ekatIsaM joyaNAI kosaM ca uDDUM uccatteNaM addhasolasajoyaNAI addhakosaMca AyAmavikkhaMbheNaM abbhuggata0 taheva tesiNaM pAsAyavaDiMsa. gANaM aMtovahusamaramaNijjA bhUmibhAgA ulloyaa| tesi NaM bahasamaramaNijANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM sIhAsaNaM paNNattaM vnnnno| tesi parivArabhUtA bhadAsaNA pannattA tesiNaM aTTamaMgalagA jhayA chattAiM chttaa| teNaM pAsAyavasigA aNNehiM carahiM cauhiM tadadhuJcattappamANamettehiM pAsAyavaDiMsaehi savvato samaMtA sNprikkhittaa| teNaM pAsAyavaDiMsagA addhasolasajoyaNAI addhakosaM ca uDhe uccatteNaM desUNAI aTuMjoyaNAiM AyAmavikkhaMbheNaM abbhugaya0 taheva tesi NaM pAsA. yavaDisayANaM aMtobahusamaraNijjA bhUmibhAgA ulloyA tesiM NaM bahusamaramaNijjAgaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM paumAsaNA pannattA teli NaM pAsAyANaM aTThamaMgalagA jhayA chttaatichttaa| teNaM pAsAyavasigA aNNehiM cauhiM tadadhuJcattappamANamettehiM pAsAyavaDisaehi savvato samaMtA sNprikkhittaa| teNaM pAsAyaDiMsagA desUNAI aTThajoyaNAiM uDDhe uccatteNaM desa. NAiM cattArijoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM abhuggata0 bhUmibhAgA
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 jIvAbhigamasUtre ulloyA bhaddAsaNAI uri maMgalagA jhayA chttaatichttaa| teNaM pAsAyavaDisagA aNNehiM cauhiM tadadhuJcattappamANamettehi pAsAyavaDisaehiM savvato samaMtA saMparikkhittA / teNaM pAsAya vaDisagA desUNAI cattAri joyaNAI uDDe uccatteNaM desUNAI do joyaNAI AyAmavizkhaMbheNaM abhuggaya mUsiya0 bhUmibhAgA ulloyA paumAsaNAI uriM aTThamaMgalagA jhayA chttaaichttaa| suttassa mUlaM samattaM ||suu060|| ___ chAyA-vijayAyAH khalu-rAjadhAnyAH caturdikSu paJcayojanazatAni abAdhayA, atra khalu catvAro vanapaNDA prajJaptAH, tadyathA-azokavanaM, campakavanaM, saptaparNavanaM, cUtavanam. pUrveNA'zokavanaM, dakSiNena-saptavarNavanaM, pazcimena-campakavanam, uttareNa cUtavanam / te khalu-vanapaNDAH sAtirekANi dvAdazayojanasahasrANi-AyAmena paJcayojanazatAni viSkambheNa prajJaptAH pratyeka pratyeka prAkAraparikSiptA kRSNAvabhAsAH vanapaNDavarNanaM bhaNitavyaM yAvat vahayo cAnavyantarA devAzca-devyazcA''sate-zerate-tiSThanti-nipIdanti-tvaparivartayanti ramante-lalanti-krIDantimohanti purAporANAnAM sucIrNAnAM suparikrAntAnAM zubhAnAM karmaNAM kRtAnAM kalyANaphalavittivizepaM pratyanubhavanto viharanti / teSAM khalu-canapaNDAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM prAsAdA'vataMsakAH prajJaptA, te khalu prAsAdAvataMsakAH dvApaSTiyojanAni arddha yojanazcordhva muccatvena ekatriMzad yojanAni krozazcA''yAmaviSkambheNA'bhyudgatotsRtA stathaiva yAvat-antarvahusamaramaNIyA bhUmibhAgAH prajJaptA ullokAH padmabhakticitrA bhaNitavyAH, teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAM vahudezamadhyabhAge pratyekaM pratyekaM siMhAsanAni prajJaptAni varNAvAsaH saparivAraH, teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAmupari vahUnyaSTamaGgalakAni dhvajA chatrAticchatrANi / / tatra khalu-catvAro devA mahardikA yAvatpalyopamasthitikAH parivasanti tadyathA-'zokaH saptaparNa-campaka-cUtaH / tatra khalu-te svepAM svepAM dhanapaNDAnAM sveSAM svepAM prAsAdAvataMsakAnAM sveSAM sveSAM sAmAnikAnAM svAsAM svAsAMm-agramahipoNAM svasAM svAsAM parpadA sveSAM svepAmAtmarakSaka devAnAmAdhipattyaM yAvad viharanti / vijayAyAH khalu-rAjadhAnyAH antarvahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvat-paJcavarNairmaNibhirupazobhitaH tRNazabdavihIno yAvat devAzca-devyazvA''sate yAvad viharanti / / tasya khalu bahusamaraMmaNIyasya bhUmi
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 151 bhAgasya bahumadhyadezamAge atra khalu-eka mahadupakArikAlayanaM prajJaptaM dvAdazayojanazatAni-AyAmaviSkambheNa, trINi yojanasahasrANi saptayojanazatAni paMca navatAni kiJcidvizeSAdhikAni parikSepeNA'rddhakrozaM vAhalyena sarvajAmbUnadamayamaccha yAvat pratirUpam / tat khalu-ekayA pAvaravedikayA-ekena vanaSaNDena ca sarvataH samantAt saMparikSiptaM padmavaravedikA varNana-vanapaNDavarNanaM yAvad viharanti, sa khalu-vanaSaNDo dezone dve yojane cakravAlaviSkambheNa upakArikAlayana samaparikSepeNa // tasya khala upakArikAlayanasya caturdikSa cakhAri trisopAnakapratirUpa kANi prajJaptAni varNakaH, teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAM purataH pratyekaM pratyeka toraNAni prajJaptAni chatrAtichatrANi // tasya khalu-upakArikAlayanasyopari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNibhirupazobhitaH maNivarNakaH gandharasa-sparzAH, tasya bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya vahumadhyadezabhAge atra khalu-eko mahAn mUlaprAsAdAvataMsakaH prajJaptaH, sa khalu prAsAdAvataMsakaH dvApaSTi yojanAni-arddha yojanazcordhva muccatvena-ekatriMzad yojanAni krozaJcA''yAma viSkambheNA'bhyudgatotsRta prahasita stathaiva tasya khalu-prAsAdAvataMsakasyA'ntarvahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNi sparza ullokH|| tasya khalu-bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu-ekA mahatI maNipIThikA prajJaptAH sA caikaM yojanamAyAviSkambheNA'rddhayojanaM vAhalyena sarvamaNimayI acchA zlakSNAH // tasyAH khalu maNipIThikAyA upari ekaM mahat siMhAsana prajJaptam, evaM siMhAsanavarNakaH saparivAraH, tasya khalu prAsAdAvataMsakasyopari vahanyaSTamaGgalakAni dhvajAzchatrAtichatrANi // tatra khalu prAsAdAvataMsako'nyaizcaturbhistadarboccatvapramANamAtraiH prAsAdAvataMsakaiH sarvataH samantAt-saMpari'kSiptaH, sa khalu prAsAdAvataMsakaH ekatriMzad yojanAni krozaM cordhvamuccatvena arddhaSoDazayojanAni ardhakrozaJcA''yAmaviSkambheNA'bhyudgata stathaiva / teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm antarvahusamaramaNIyA bhUmibhAgA ullokaaH| tepAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM pratyeka siMhAsanaM prajJaptam varNakaH, teSAM parivArabhUtAni bhadrAsanAni prajJaptAni tepAM khalu aSTamaGgalakAni dhvajA chatrA'ticchatrANi te khalu prAsAdAvataMsakA anyaizcatubhizcaturbhi stadarboccatvapramANamAtraiH prAsAdAvataMsakaiH sarvataH samantAta sNprikssiptaaH|| te khalu prAsAdAvataMsakAH arddhapoDazayojanAni-ardhakrozaM cordhva muccatvena dezolAni-aSTau yojanAnyAyAmaviSkambheNA'bhyudgata stathaiva, teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAmantarvahusamaramaNIyA bhUmibhAgA ullokAH, teSAM khalu-bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM madhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM padmAsanaM
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre na .152 prajJaptam teSAM prAsAdAnAM aTamagalakAni bajAuchatrAnicchamANi // te khannuprAsAdAvataMsakA anyaizcami tadarthIccanyAmANayAtraiH prAsAdAvataMsakaH sarvataH samantAt saMparikSiptAH // te khalu-prAsAdAranerakA degAnAni aSTI janAni Urdhvamuccatvena dezonAni canvAri yojanAni AyAmaviSkambheNa, abhyudgata0 bhUmi bhAgA ullokAH bhadrAyanAni uparimagalamAni vyanA nAnichatrANi / te glu -prAsAdAvataMsakA apTI caturbhi rattadartha uccatra pramANamAH prAsAdAyanaMsakai sarvataH samantAt saMparikSiptAH te ullu-prAyAnAtaMnAH gonAni canvAri yojanA nyUrdhvamuccatvena dezone dve yojane AyAmaviSkambheNA'bhyudganonmRtagRmiyAgA ullokAH padmAsanAni upari-apTamaGgalakAni vajAgchanA'nicchatrANi m||60|| TIkA-'vijayAe rAhANIe'-vijayAyA:-vijayAbhidhAyAH vallu-rAjadhAnyA:, 'caudisiM'-caturdikSu, catalo dizaH samAhatA-iti caturdika tazyin caturdizi catarapu dizAmu-ityarthaH / 'paMcajAyaNasayAI' abAdhAe-paJcapaJcayojanazatAni avAdhayA-vAdhanaM bAdhA, AkramaNam na bAdhA'vAyA tasyAmavAdhAgAm iti kRtvA apAntarAleSu muktvA-iti bhAvaH / 'etya NaM cattAri vanamaMDA paNNattA' atra rAjadhAnyAzcaturdikSu catvAro vanapaNDAH catuHsaMkhyakA vanasamudAyAH prajJaptAH kathitAH / tAneva vanapaNDAn nAmato-digdezatazca darzayitumAha-'taM jahA-ityAdi, 'taM jahA.' tadyathA, 'asogavaNe'-azokavanama, azoko nAma vRkSavizepo loke prasiddhaH, tatpadhAnakaM vanam, vRkSasamudAyAtmakramazokavanam / 'sattavaNNavane'-saptaparNavanam saptaparNaH ___ 'vijayAe NaM rAyahANIe' ityAdi / 'vijayAe NaM rAyahANIe' vijayA nAmakI rAjadhAnI kI 'caudisiM' cAradizAoM meM paMcajoyaNasayAI abAhAe' pAMca sau yojana Age jAne para "etya NaM cattAri vanasaMDA paNNattA' ThIka isI sthAnapara cAra vanakhaMDa kahe gaye haiM 'taM jahA' jinake nAma isa prakAra se haiM 'aso. gavaNe' azokavana isa vana meM azoka vRkSoM kI pradhAnatA hai 'sattavaNNa vaNe saptaparNa puSpoM se yukta jo vRkSa hote haiM unakA nAma saptapaNe 'vijayAe NaM rAyahANIpa' tyAla TI-'vijayAe NaM rAyahANI' vinyA nAmanI yAnInI 'caudisiM' gyAre ziyomA 'paMcajoyaNasayAI avAhApa' pAyasa yAna mA onya tyAre 'etya NaM cattAri vanakhaMDA paNNatA' 52 / 12 me sthAna52 yAra panapa 31 4. vAmAM Ave che. 'taM jahA' renA nAmI mA pramANe che. 'asogavaNe' bha3 vana, sabhA aza4 nAmanA vRkSAnu pradhAna pAzu cha. 'sattapaNNavaNe' satapaNe puNyAvAmA vRkSa hAya cha, tenu nAma sasapA vanamacha. 'caMpakavaNe' alon
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyAtikA TIkA pra. 3 u.3 sU.60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 153 puSpavRkSavizeSa statpradhAnakaM vanaM-saptaparNavanam-'caMpagavaNe'-campakavanam, campakavRkSa pradhAnakavanam / 'cUtavaNe'-cUtavanam, cUta AmravRkSaH 'AmracUto rasAlo'sau' ityamarAt tatpradhAnakavanam-Amravanamiti / 'purathimeNaM asogavaNe'-pUrveNa rAjadhAnyAH pUrvasyAM dizi-azokavanam / 'dAhiNeNaM sattavaNNavaNe' dakSiNena rAjadhAnyAH dakSiNasyAM dizi saptaparNavanaM vidyte| 'paccatthimeNa caMpagavaNe'-pazcimena rAjadhAnyAH pazcimadigvibhAge campakavanam / 'uttareNaM cUtavaNe'-uttareNa rAjadhAnyAH uttarasyAM dizi AmrANAM vanaM bhavatIti / te NaM vaNasaMDA'-te khalu vanaSaNDAH 'sAiregAI' sAtirekANi, 'duvAlasanoyaNasahassAI AyAmeNaM' dvAdaza yojanasahasrANi -AyAmenadaiyeNa, 'paMcajoyaNasahassAI vikkhaMbheNaM'-paJcayojanazatAni viSkambheNa-sthaulyena, 'pnnttaa'-prjnyptaa-kthitaaH| 'patteyaM patteyaM pAgAraparikkhittA'-pratyekaM pratyeka prAkAreNa parikSiptAH saMveSTitA ityrthH| atha-kathaMbhUtA azokavanapaNDA:-tatrAha 'kiNhA' ityAdi, 'kiNhA kiNhobhAsA' kRSNA:-kRSNavarNacchAyopetatvena kRSNAH, banakhaMDa hai 'caMpakavaNe' tIsarAvala hai caMpakavana, isameM caMpaka vRkSo kI pradhAnatA hai / 'cUyavaNe' ApravRkSa kA vanakhaMDa haiM, 'purasthimeNaM asogavaNe' rAjadhAnI kI pUrvadizA meM azokavana hai 'dAhiNeNaM sattavaNNavaNe' dakSiNa dizA meM saptaparNavana hai| 'paccatthimeNaM caMpagavaNe' pazcimadizA meM caMpakabana hai 'uttareNaM cUyavaNe' aura uttaradizA meM Amravana haiN| teNaM vaNasaMDA' ye saba pratyeka bana 'sAiregAI duvAlasajoyaNasahassAI AyAmeNaM' lambAI meM kucha adhika 12 hajAra yojana ke hai aura 'paMca' joyaNasayAI vikkhaMbheNa cauDAI meM 500 sau yojana ke haiM / 'patteyaM patteyaM pAgAra parikkhittA' pratyeka bana prAkAra-koTa se ghirA huA hai azoka vana khaMDa 'kiNhA kiNhAvabhAsA' atyanta ghanA hone ke kAraNa pananu nAma ya54vana cha. tebhA 44 vRkSAnu pradhAna pAche. 'cUyavaNe' mAnapanabhA yA vRkSAnu pradhAnapA che. 'purathimeNaM asogavaNe' yAnInI pUrva hizamAM mazapana che. 'dAhiNeNaM sattavaNNavaNe' hakSiNa dizAmA sasapa vana che. 'paccatthimeNaM caMpagavaNe' pazcima dizAmA 54pana che. 'uttareNaM cUyavaNe' mana uttarahizAma mAmravana cha. teNaM vaNasaMDA' ye 424 pana 'sAiregAI duvAlasajoyaNasaMhassAI AyAmeNaM' mAmA 44 qdhAre 12 mAra // 2 yorana cha. mane 'paMcajoyaNasayAI vikrameNaM' paDAmA 500 pAyo yojanA che. 'patteyaM patteyaM pAgAraparikkhittA' 424 pana prA2 thI rAyeA cha. ma pana 'kiNDA kiNhAvabhAsA' bhatyAta dhana-16 DApAthI 4is 4yAM to nAya che, tathA emAM je chAyA nIkaLe che te paNa kALIja dekhAya che. ane kayAMka jI020
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ nIvAbhigamastre kRSNavarNAvabhAsAH, 'evaM-nIlAH nIlavarNA'vabhAsAH, haritA:-haritAvabhAsA:, zItAH (zvetAH) zItAvabhAsAH kRSNAH kRSNacchAyAH dhanapUritakaTacchAyAH ramyAH mahAmeghanikumvabhUtAH, vanapaNDAntargatapAdapAH mUlavantaH skandhavantaH tvagvantaH pravAlavantaH patravantaH puppayantaH phalavanto vIjavantaH, ityAdi pUrvapradarzitakrameNaivehA'pi vanapaNDavarNanaM kartavyam vistarabhayAnneha tattatprakaraNAni kahIM kahIM to kRSNa kAlA pratIta hotA hai tathA isameM jo chAyA nikalatI hai vaha bhI kAlI hI nikalatI hai kahIM 2 yaha-nIlA nIlavarNAvabhAsA' nIlavarNa kA pratIta hotA hai aura nIlavarNa kI hI isameM se chAyA nIkalatI hai 'haritAH haritAvabhAsAH' kahIM 2 yaha hare varNa kA pratIta hotA hai aura isase chAyA bhI harI harI hI nikalatI hai 'zItAH zItAvabhAsAH' kahIM kahIM yaha bilakula sapheda pratIta hotA hai aura sapheda raMgavAlI hI isameM se chAyA nikalatI hai, ityAdi saba varNana jaisA ki pahile kiyA jA cUkA hai vaisA hI vaha saba varNana yahAM para bhI karalenA cAhiye ye saba vanakhaMDa bahuta ramya-sundara hai aura aise mAlUma dete haiM ki jaise mAno baDe baDe meghoM kA samudAya hI ekatrita huA hai| ina vana khaMDo ke antargata jo pAdapa-(vRkSa) haiM ve saba prazasta mUlavAle haiM, prazasta skandhoMvAle haiM prazasta chAlavAle haiN| prazasta pravAloM vAle haiM, prazasta patroM vAle haiM, prazasta evaM sundara phUloM vAle hai phaloM vAle haiM aura vIjavAle haiM ityAdi savavarNana bhI pUrva me pradarzita krama ke anusAra yahAM para bhI kara lenA cAhiye vistAra ho jAne ke bhaya se hama use 4is te 'nIlAH nIlavaNNAvabhAsAH' nIsanA mAya che. mane niilvrnnnii| tabhA chAyA nANe cha. 'haritAH haritAvabhAsAH' yAM4 4yAM4 te ritavarNana yAya cha. ana tamA chAyA Y rita ganI hepAya che. 'zItAH zItAvabhAsA' kayAMka kayAMka e biskula sapheda dekhAya che. ane temAM chAyA paNa sapheda ja nIkaLe che. vigere prakArathI badhu ja varNana ahIyAM paNa karI levuM joIe. A tamAma vanakhaMDo ghaNAja ramya suMdara che. ane te vanaDe evA jaNAya che ke jANe moTA moTA meghanA samudAyeja ekaThA thayelA che. e vanakhaMDenI aMdara je pAdapavRkSe che te badhA prazasta mULavALA che. prazasta skaMdha vALA che. prazasta chAla vALA che. prazasta pravAle vALA che. prazasta patrAvALA che. suMdara phUlavALA che. suMdara phaLavALA che. ane suMdara bI vALA che. ItyAdi prakArathI tamAma varNana paNa pahelAM kahevAmAM Avela che te pramANe ahIMyA paNa karI levuM joIe, vadhAre vistAra thavAnA kAraNe te ahIMyAM varNavela nathI. A
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3sU.60 vijayAyA caturdikSu vanaSaNDAdikani0 155 punarullikhyante etadAzAyenA''ha-'vaNasaMDavaNNao bhANiyabvo' vanaSaNDavarNanako bhaNitavyaH, pUrvapradarzitavanakhaNDavarNakaH samagro'pyatra vaktavyaH kiyatparyantaM vanaSaNDavarNako vaktavyastatrAha-'jAva vahave vANamaMtarA' ityAdi / 'bahave vANamaMtarA devAdevIo' bahavo'neke vAnavyantarA devAzca devyazca-'AsayaMti' yathA mukhamAsate, 'sayaMti' zerate, dIrghakAyaprasAraNena vartante, na tu-nidrAM kurvanti vAnavyantarANAM devayonikatayA'smadAdivat nidrAyA abhAvAd iti / 'ciTThati'-tiSThanti, UrdhvasthAnena vartante / 'NisIdaMti-niSIdanti-upavizanti, 'tuyIti'-tvavartayanti tvak parAvartanaM kurvanti vAmapArzvataH parAvRtya dakSiNapArzvanA'vatiSTante, dakSiNapAzrvAdvA parAvRtya vAmapAi~nA'vatiSThante iti / 'ramaMti' ramante ratimAbaznanti, 'lalaMti'= lalanti, manaIpsitaM yathA bhavati tathA vartate ityarthaH 'kolaMti'-krIDanti-yathA yahAM nahIM kara rahe haiM isI varNana ke karane kI bAta 'vaNasaMDavaNNao bhANiyavyo' sUtrakArane isa sUtra dvArA yahAM prakaTa kI hai banoM kA varNana 'jAva bahave vANamaMtarA' isa sUtrAnusAra yahAM aisA karalenA cAhiye ki ina vanaSaNDoM meM 'bahave cANamaMtarA devA devIo' aneka vAnavyantara deva. aura deviyAM Akarake sukha pUrvaka uThA baiThA karatI hai / 'sayaMti' sotI haiM paira pasAra karake ArAma karatI hai / naki hamAre jaisI nidrA letI haiM kyoM ki devayoni hone se unake hamAre jaisI nidrA nahI hotI haiM 'ciTThati' kahIM kahIM khaDI rahatI haiM 'NisIdaMti' kahIM 2 ve baiThI rahatI haiM, kahIM 2 para ve 'tuyahati' leTI rahatI haiM, karavaTa badalatI huI ArAma karatI hai| 'ramaMti' kahIM kahIM ve Apasa meM premAliGgana karatI haiM 'lalaMti' tathA-kahIM kahIM unake mana meM jaisA rucatA hai vaisA kAma bhI kiyA karatI hai| 'kolaMti' kabhI ye khelatI hai / arthAt inako jisa prakAra varNana 42vAnA samayamA sUtrAre 'vaNasaMDavaNNao bhANiyavvo' yA sUtrA dvArA maDIyA pragaTa 428 cha. panAnu varNana 'jAva bahave vANamaMtarA' mA sUtra 54nA 4thana pramANe mahAyA me pramANe 42 madhye mA namasabhA 'bahave vANa maMtarA devAya devIoyA' mane pAnavyanta2 heva mane haviye! mAvIna sUpa 8 mese cha. 'sayaMti' sUve che. 5 // sAvIna. 22rAma 42 che. manuSyA pramANe teo uMghatA nathI. kemake devAni hovAthI teone manuSya pramANe nidrA hatI nathI. 'ciTuMti' 45is 4yAM tes| SHI che. 'NisIdati' 4yAM4 4yAM temA mesI 29 cha. 4is 4yAM teyA 'tuyadvaMti' sUdha 2 cha, 54aa mahale che. mane mArAma 42 che. 'ramati' 45is 4ix tes| 52252 premAtimana re cha: 'lalaMti' tathA 4is 4is tena bhanabhA 2 3ye me ma aa 42 cha. 'kIlaMti'
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sukhamitastato gamanavinodena gItanRtyAdi vinodena vA tiSThanti, 'mohaMti' viSaya sevanaM kurvanti ityevaM rUpeNa 'purAporANANaM' purApaurANAnAm purA prAka, bhave kRtAnAM karmaNAM ityagrimeNa sambandhaH, ataeva paurANAnAm, 'suciNNANaM' sucI rNAnAM-sucaritAnAm, iha sucaritaM karmA'pi mucaritaM 'kAryakAraNopacArAt' tadayamarthaH viziSTa tathAvidha dharmA'nuSThAnaviSayA'pramAdakaraNa kSAntyAdi sucaritAnAm, tathA 'suparikatANaM' suparAkrAntAnAm suparAkrAntajanitAni karmANyeva suparA krAntAni, sakalamaitrI-satyabhASaNa-paradravyA'napahAra suzIlAdi rUpaparAkramajanitAnAmiti ataeva-'mubhANaM' zubhAnAM zubhaphalAnAm zubhaphalAnAm, iha kiJcid zubhaphalamapIndriyaviparyAsAt zubhaphalamAbhAti tatastAtvika zubhava pratipatyarthamasyaiva paryAya zabdamAha-'kallANaM' kalyANAnAm tattvavRttyA tathAvidha viziSTaphaladAyinAm / athavA kalyANAnAmanApamazamakAriNAm 'kallANaM' kalyANasvarUpam, 'phalavittivisesaM' phalavittivizeSa-phalavipAkam, 'pacaNubhavamANA' pratyeka manubhavase sukhamilatA hai usa prakAra se ye idhara udhara una vana paMDoM meM phiratI haiM tathA manovinoda ke nimitta ye kabhI kabhI-nAcatI hai kabhI-gAtI bhI haiM aura kabhI nAnA prakAra ke vAditroM ko bhI bajAtI hai| 'mohaMti' kabhI 2 ve vahAM viSaya sevana bhI karatI hai / isa rUpa se ye deva deviyAM 'purA porANANaM pUrva bhava meM kiye hue apane aise purAne karmoM ke jo ki 'suciNNANaM' usa samaya meM viziSTa tathAvidha dhArmika anuSThAna karane meM apramAda karane se kSamA Adi bhAvoM ke rakhane se upArjita kiye gaye, 'suparikvaMtANaM' maitrI satya bhASaNa, paradravyAnapahAra, evaM suzIlatA Adi rUpaparAkrama ke kAraNa jinameM anubhAgabandha zubha hI paDA aura isI kAraNa 'subhANaM" jo zubha phala ke dene vAle hue hai 'kallANaM' anarthoM ko upazamana karane vAle hue haiM 'kallANaM phalavittivisesaM kayAreka te khele che. arthAt tene je rIte sukha lAge te pramANe teo Ama tema e vanakhaMDamAM phare che. tathA manovida mATe teo kayAreka kayAreka nAce paNa che. kayAreka kayAreka gAya che ane kayAreka aneka prakAranA vAjI 43 che. 'mohaMti' 4yA24 4yA24 tevyA tyA viSaya sevana pa 42 che. mA pramANe te he mana heviyo 'purAporANANaM' pUlamA resA potAnA sevA pUrNa nA 4InA ra 'suciNNANaM' ko samayamA vizeSa prAthI te ne yita dhAmi / anuSThAna karavAmAM apramAda karavAthI kSamA vigere bhAve rAkhavAthI prApta karavAmAM mAveta 'suparivaMtANaM' maitrI satyabhASa, 527vyAnapaharaNa mane suzIsapA vigere rUpa parAkramanA kAraNe jemAM anubhAga baMdha zubharUpa ja thAya ane eja 2'subhANaM' ne zubhasane mAyA pAyada cha. 'kallANaM' manathAna pazabha
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 7.3 ra 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSagDAdikani0 157 ntaH, 'viharaMti' yathA sukhaM viharanti-Asate, iti / 'tesi NaM vaNasaMDANaM vahumajjhadesabhAe' tepAM khalu vanaSaNDAnAM bahudezamadhyabhAge, 'patteyaM patteyaM pasAyavaDiMsagA' pannattA' pratyekaM pratyekaM prAsAdAvataMsakAH prAsAda zreSTAH prajJaptAH kthitaaH| 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdAvataMsakAH, 'bAvahi~ joyaNAI addha joyaNaM ur3a uccatteNaM' dvApaSTiyojanAnyacakrozaM cordhvamuccatvena, 'ekatIsaM joyaNAI kosa ca AyAmavikkhaMbheNaM' ekatriMzadyojanAni krozaikaMcA''yAmaviSkambheNa, daiyavistArAbhyAm, 'anbhuggatamusiyA' abhyudgatotsRtaprahasita iva vividhamaNiratnabhakti- citrA vAtoddhRtavijayavaijayantI patAkA chatrA'ticchatrakalitAH maNikanakastU Anandaprada udya vizeSa ko 'paccaNubhavamANA' bhogate rahate haiN| 'tesiNaM vaNasaMDANaM' unavanaSaNDoM ke 'bahumajjhadesabhAe ThIka bIcoM bIca meM 'patteyaM pattatha pAsAyavaDiMsagA pannattA' arthAt pratyeka bana SaNDa ke vilakula madhyadeza meM zreSTha prAsAda kahe gaye haiM / teNaM pAsAyavarDi sagA vAvaDiM joyaNAI addha joyaNaM uDUM uccatteNa' ina prAsAdoM kI UMcAI 62 yojana evaM ardha koza kI hai 'ekkatosajoyaNAI kosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM' tathA-inako lambAI aura cauDAI 31 yojana evaM eka koza kI hai| 'abhuggatamUliyA taheva jAva aMto baha samaramaNijjA bhUmibhAgA pannattA' isa prAsAdAvataMsakoM ke viSaya meM isa sUtrapATha dvArA jaisA vana bahusamaramaNIya bhUmibhAga taka pahile kiyA gayA hai vesA hI varNana yahAM para bhI karalenA cAhiye / isa varNana meM 'abhyugatotsRta prahasitA iva, vividhamaNiratnabhakticitrA vAtoddhata vijaya vaijayantI patAkA' ityAdi saba pATha AtA hai anta meM ina prAsA42pAvAmA mevA 'kallANaM phalavittivisesa' mAna 4 / 24 haya vizeSane paccaNa bhavamANA' mAgavatA 2 cha. 'tesiMNaM vaNasaMDANaM' me. panAnA 'bahumajjhadesabhAe' marA12 pthye| 12ya 'patteyaM patteyaM pAsAyavaDiMsagA paNNattA' arthAt 624 vanakhaMDenA barAbara madhya bhAgamAM zreSTha prAsAde kahyA che. A prAsAdanI SMALS 12 pAsa yogana bhane ma sanI che. 'ekkatIsajoyaNAI kosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM' tathA tanI 3 pddaa|| 31 metrIsa yona bhane se sanI cha. 'abhuggayamUsiyA taheva jAva aMto vahusamarasaNijjA bhUmibhAgA paUA A prAsAdAvataMsakanA saMbaMdhamAM A sUtrapATha dvArA je pramANenuM varNana bahu samaramaNIya bhUmibhAga sudhI pahelAM karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM qNuna mahIya. pa 4NA naye. mApanamA 'abhyudgatorasRtaprahasitA iva
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ ftarfbhagamasUtre be pikAkAH tuGgA''gaganatalamabhilaMdhyamAnazikharAH jAlAntararatnapaJjaronmIlitA iva maNikanakastUpikAkAH vikasitazatapatra puNDarIka tilakaratnA'rdhacandra citrAH nAnAmaNimayamAlA'laGkRtA: antarbahizca glakSNAH suvarNarutavAlukAprastaTAH zubhasparzAH sazrIkarUpAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / etadevadarzitam / 'taheba jAba to bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA pannattA' tathaiva yAvatantarva samaramaNIyAH bhUmibhAgAH prajJaptAH kathitAH / ' ulloyA paumabhatticittAbhANiyantrA' ullokAH padmalatA bhakticitrAH bhaNitavyAH atra samagro'pi ullokavarNako vaktavyaH 'tesi NaM pAsAyavaDisagANaM ' teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm; 'bahumajjhadesabhA e' vahumadhyadezabhAge, 'patteyaM patteyaM sIhAsaNA pamnattA' pratyekaM pratyekaM siMhAsanAni prajJaptAni, 'vaNNAvAso saparivAro' varNAvAso varNakanivezaH saparivAraH, 'bhadrAsanavarNanapUrvakaM siMhAsanavarNanaM kartavyam' 'tesi NaM pAsAyavarDisagANaM uppi' tepAM khalu prasAdAvataMsakAnAmupari, 'vahave asaMgalagachattAichattA' vahanyaSTamaGgalakAni zrIvatsa svastika varddhamAnakAdIni kRSNa nIladAvataMsakoM ke varNana meM aisA kahA gayA hai ki inakA jo bhItara kA bhAga hai usakI bhUmi bahusama hai aura isI se vaha baDI ramaNIya hai yahAM 'ullocA paramabhatticittA bhANiyaccA' isa pATha kI sUcanAnusAra padmalatA kI racanA se cicitrita ullokoM - candraravoM kA bhI varNana pUrA kahalenA cAhiye 'tesiNaM pAsAyavaDisagANaM' ina prAsAdAvataMsakoM ke ThIka ThIka madhya bhAga meM arthAt 'patteyaM 2 sIhAsaNA pannattA' pratyeka zreSTha prAsAda meM siMhAsana hai 'vaNNAvAso sapaviAro' yahAM para bhadrAsanoM ke varNana pUrvaka hI siMhAsanoM kA varNana karanA cAhiye 'tesiNaM pAsAvaDigANaM upi' ina prAsAdAvataMsakoM ke Upara 'bahave aTTamaMgalagAvividhamaNiratnabhakticitrA vatoddhUtavijayavaijayantI patAkA' vigere dho samajI leve. aMtamAM A prAsAdAva'tasakenA vaNunamAM evuM kahevAmAM Avela che. ke enA je adaranA bhAga che, tenI bhUmi ghaNIja sama sarakhI che. ane tethI te dhIrabhAzIya che mahIMyAM 'ulloyA paumabhatticittA bhANiyavvA' A pAThanA kathanAnusAra padmalatAnI racanAthI citaravAmAM Avela ulleAkeA-caMdarana vAgmonuM varNana pazu pUre pUrI hovu lehaye 'tesiM NaM pAsAyavaDiMsagANaM' me AsAhAvata sonI maromara madhyabhAgamAM arthAt 'patteyaM patteyaM sIhAsaNA paNNattA' hare zreNDa prAsAdobhAM siMhAsanA helA che. 'vaNNAvAso saparivAro' ahIMyAM bhadrAsanAnA varNana pUrNAMka ja siMhAsanAnuM vana karavu joIe, 'te siM NaM pAsAgravarDisagANaM uppi' me AsAhAvata sonI upara 'bahave aTThamaMgalagAjhayA #
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u 3.60 vijayAyAH catudikSu vanaSaNDAdikani0 159 lauhitAdidhvajAH patAkAtipatAkAH chatrA'ticchatrANi vaktavyAni / 'tatthaNa' tatra vanapaNDamadhye khala 'cattAri devA' catvAro devAH, 'mahaddhiyA jAva paliovamadviiyA parivasaMti' mahardikAH mahadyutinAH mahAvalA: mahAyazasaH mahAsaukhyA: mahAnubhAvAH palyopamasthitikAH parivasanti, taM jahA-tadyathA 'asoe' azoko azokavane azoko devaH prativasati, 'sattavaNNe -saptavarNaH saptaparNavane saptaparNavano nAmAdevaH parivasati,-'caMpae' campakaH campakavane campako nAmadevaH parivasati, 'cUe' cUtaH cUtavane cUto nAmadevaH parivasati, iti 'tattha NaM tesANaM tesANaM vaNasaMDANaM' tatrA'zokavanAdau vidyamAnAste khalu-azokAdayo devAH jhayA chattAichattA' aneka aSTa maMgala dravya hai-inake nAma zrIvatsa svastika varddhamAnaka Adi hai|tthaa kRSNavarNa kI nolevarNa kI aura lohita rakta Adi varNa kI aneka zvajAeM haiM / arthAt aneka patAkAtipatAkAeM bhI haiM aura inameM chatro ke Upara me bhI aneka chatra laTake hue hai| 'tatthaNaM vaNasaMDe' ina vanakhaMDo ke bIca meM 'cattAri devA' cAra deva jo ki 'maha diyA jAva paliovarahiiyA parivasaMti' parivAra Adi rUpa mahARddhivAle hai zarIra AmaraNa Adi ke viziSTa kAnti puMja se jo yukta hai mahAbalazAlI hai mahAyaza saMpanna aura mahA sukhoM ke bhoktA hai| tathA jinakA prabhAva bhI bahuta adhika hai evaM jinakI ekapalyopama kI sthiti hai rahate hai 'taM jahA' jaise-'asoe' azoka vana meM azoka nAmakA deva rahatA hai 'sattavaNNe' saptaparNavana meM saptaparNavana nAmakA deva rahatA hai 'capae' campakavana meM campaka nAmakA deva rahatA hai 'cUe' Amravana meM cUya nAmakA deva rahatA hai 'tattha NaM tesANaM chattAichattA' mane maSTamA dravya che. tenA nAma zrIvAsa; svasti, bhAna vigere pahelA kahevAmAM AvI gayela che te pramANe samajavA. tathA kALAvanI nIlavarNanI ane lAla varNanI vigere raMganI aneka dhajAo che. ane temAM chatrAnI 52 56 bhane chatrI saTA cha. 'tattha NaM vaNasaMDe' se vanamanI kyamA 'cattAri devA' yA2 he remo 'mahaddhiyA jAva paliovamaviiyA parivasaMti' parivAra vigere 35 mahAddhi vA che. zarI2 2mAsa26 vigerethI viziSTa kAMtipuM jethI yukta che. mahAbalazAlI che. mahAyaza saMpanna ane mahAsuone bhegavavA vALA che. tathA jene prabhAva paNa ghaNuM vadhAre che. ane jenI sthiti me pakSyopabhanI che. yA yAra / 2 che. 'taM jahA' te mApramANe che. 'asoe' mazavanamA ma nAmanA heva nivAsa 42 che. 'sattavaNNe' sasa parNavanamAM saptaparNa nAmanA de rahe che. "sUpa" AmravanamAM cUyanAmanA deva rahe.
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ novAmigamasUtre sveSAM vanapaNDAnAm, / 'sANaM sANaM pasAyabaDisagANaM' zveSAM zveSAM prAsAdAvataMsakAnAm 'sANaM sANaM sAmANiyANaM - sveSAM svepAM sAmAnikAnAm, 'sANaM sANaM aggamahisINa svAsAM svAsAmagramahipINAm 'sANaM sANaM AyarakkhayANa'svepAM svepAmAtmarakSakadevAnAm 'AhevaccaM jAva viharati' AdhipatyaM paurastyabhAgezvarasenApatyaM yAvat-yathAsukhaM viharantIti 'vijayAe NaM rAyavANIe'vijayAyAH khalu rAjadhAnyAH, 'aMtovahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte' antarmadhye bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapta:-kathitaH, 'jAva paMcavaNNehiM maNIhiM uvasobhie' yAvat pazcavarNairmaNibhirupazobhitaH [atra yAvatpadena sa yathA nAmaka AliGga puSkaramiti vA-mRdaGgapuSkaramiti bA, sarahatalamiti yA, karatalamitibA, AdarzamaNDalamiti vA,-candramaNDalamiti vA, sUryamaNDalamiti vA, urabhracarmati vA, vRpabhacarma tesANaM vaNasaMDANaM' una azoka Adi vanoM meM vidyamAna ye azoka Adideva 'sANaM sANaM pAsAyavasigANaM' apane apane prAsAdAvataMsakoM kA 'sANaM 2 sAmANiyANaM' apane 2 sAmAnika 'devoM kA 'sANaM 2 aggamahimINaM' apanI 2 paTTadeviyoM kA 'sANaM mANaM AyarakkhadevANaM' apane apane AtmarakSaka devoM kA 'AhebaccaM jAva viharaI' Adhipatya karate hue vahAM sugva pUrvaka rahate haiN| yahAM yAvatpada se 'paurastyabhAgezvara senApatyam' isa pATha kA grahaNa huA hai| 'vijayAeNaM rAyahANIe' vijayA rAjadhAnIkA 'aMto bahusamaramaNijje bhItara kA bhAga bahuta adhika sama hone ke kAraNa baDA ho manohara kahA gayA hai 'jAva paMca vaNNehiM maNIhiM uvasobhie' yAvat vaha pAMca varNoM kI maNiyoM se upazobhita hai| yahAM yAvatpada se-'sa yathA nAmaka AliGga puSkaramiti vA, mRdaGga puSkaramiti vA, sarastalamiti vA, AdarzamaNDalamiti vA' 2. 'tattha NaM tesANaM tesANaM vagasaMDANaM' 2 ma vigere panAmA ruvAvA mazavigere heve| 'sANaM sANaM pAsAyavaDiMsagANaM' pAtapAtAnA prAvatabhAnA 'sANaM sANaM sAmANiyANaM' pAtapAtAnA sAmAni hevonu 'sANe sANaM aggamahisINaM' - ghAtapAtAnI mayabhaDipI vAyonu 'sANaM sANaM AyarakkhadevANaM' pAtapAtAnI AtmarakSa hevAnu 'AhebaccaM jAva viharaI' madhipatimA 42tA yA tyA suma pUrva4 27 che. mahiyA yAvatpathI 'paurastyabhAgezvara senApatyam' mA pAine saba thayo cha. 'vijayAe NaM rAyahANIe' viyA rAyAnInA 'aMtovahusamaramaNijje' marane laayo| padhAre sama DApAthI ghora bhane 2 4 che. 'jAva paMcavaNNehiM ubasomie' yAvat te pAya pInA bhaNiyothI zolAyamAna che. mIyAM yAvatpathI 'sa yathAnAmaka AliGgapuSkaramiti vA, mRdagapuSkaramiti vA sarastalamiti vA .
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 161 iti vA, varAhacarma iti vA, siMhacarma iti vA, vyAghracarma iti vA, vRkacarma iti vA, dvIpicarma iti vA, anekazaGkukIlakasahasrANi, tata Avarta pratyAvartta-zreNI prazreNI-svastika sauvarNika-puSpamANavavarddhamAnamatsyANDamakarANDajAramAraphullAvalIpadmapatrasAgarataraGgavAsaMtikalatApamalatAbhakticitraiH sacchAyaiH samarIcikaiH soyotaiH maNibhiH) ityantasya prakaraNasya saMgraho bhavatIti / 'taNasadavihUNe jAva' tRNazabdavihIno yAvat (atra tRNAnAM maNInAM ca varNagandhAdayaH zabda. vihinAH varNayitavyAH) maNiprakaraNaM ca, 'taM jahA-kiNhehiM jAva mukkehi, tattha NaM je te kiNhA taNa-rasa-maNIya tesi NaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte, se jahA NAmae-jImUteti vA-khaMjaNeti vA, (ityAdi svayamevohanIyam) ati vistaratvAnnapunaratra likhyate, kiyatparyantaM maNiprakaraNaM netavyaM tatrAha - 'jAva devAya-devIoya' ityAdi / devAya-devIoya Asayanti-devAzca devyazcAsssate-zerate tiSThanti-niSIdanti-tvavartayanti-ramante-lalanti-krIDanti-mohanti purApaurANAM-suvarNAnAM-parAkrAntAnAM-zubhAnA-kRtAnAM-karmaNAM, kalyANaityAdi pUrvokta samastavarNana 'maNibhiH padatakakA grahIta huA hai 'taNasaddavihUNe jAva' yahAM isa sUtrapATha ke anusAra tRNoM kA varNana nahIM karanA cAhiye maNi prakaraNa meM 'kiNhehiM jAva sukkehiM tattha NaM je te kiNhA taNa-rasamaNIya tesiNaM' ityAdi rUpa se yaha saba pATha pUrva meM varNita ho cukA hai ataH use svayaM hI udbhAvitakara samajhalenA cAhiye yahAM jo vaha pATha nahIM likhA gayA hai usakA kAraNa grantha ke kalevara kA vistRta ho jAnA hai yahAM vaha maNi prakaraNa 'jAva devAya devIoya' yahAM taka kA grahaNa huA hai| arthAt yahAM para deva aura deviyAM uThatI vaiThatI rahatI hai, ityAdi rUpa se jaisA abhI varNana inake sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba varNana yahAM para bhI 'jahA sukhaM viharaMti' isa AdarzamaNDalamitivA' tyA mAthI tamAma vana 'maNimiH' ko 54 sudhAnu aNu thayeTa cha. 'taNasaddavihUNe jAva' mA sUtra 54 prabhArI tRNAnu pana 42 namadhye. maNinA pra42mA 'kiNhehiM jAva sukkehiM tattha NaM je te kiNhA taNarasamaNIya tesiNaM' tyA prArathI saghaNe 54 paDadA 1 vAma mAvI gayela che. tethI tene svayaM udbhAvita karIne samajI levuM joIe. ahIMyAM te pATha lakhavAmAM Avela nathI tenuM kAraNa granthane vistAra vadhI na jAya te che. mIyAMta maNipra425 'jAva devAya devIoya' mahIyAM vo bhane hariyo uThe bese che. vigere prakArathI jema hamaNAMja A prakaraNamAM karavAmAM Avela me pramANe ye tamAma 1degna mahIyAM 5 'jahA sukhaM' maDI sudhInu 42rI jI0 21
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 162 zubha-phalavipAkoyaM pratyekamanubhavanto yathAmukhaM viharantIti // 'tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya, 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'ege mahaM ovariyAleNe pannatte' atraikaM mahadupakArikAlayanaM prajJapta-kathitam rAjadhAnI ravAmisatka prAsAdAvataMsakAdIn upakaroti upapTamnAti-ityupakArikA, rAjadhAnIsvAmisatka prAsAdAvataMsakAdInAM pIThikAH anyatreyamupakAryopakAre prasiddhAH / taduktam-gRhasthAna smRtaM rAjJAmupakAryopakArikA' iti / upakArikAlayanamiva-upakArikAlayana vizrAmasthAnam / tat-'vArasajoyaNasayAI AyAma vikkhaMbheNaM' dvAdazayojanazatAni AyAmaviSkambheNa, dairya-vistArAbhyAM dvAdazayojanazatAnItyarthaH / 'tinni joyaNAsahassAI sattanoyaNa sate' trINi yojanasahasrANi sapta ca yojanazatAni, 'paMcANaute' paJcanavatAni-paJcanavatyadhikAni, 'kiMcid visesAhie' kiJcid vizeSAdhikAni, 'parikkheveNaM' parikSepeNa prajJaptAni, 'addhakosaM vAhalleNaM' arddhakrozaM dhanuHsahasraparimANaM vAhalyena, 'savya jevUNatAmate NaM' sarva jAmbUnadamayaMsarvAtmanA suvarNamayam suvarNarUpam, 'acche jAva paDirUve' acche sphaTikavad kathana paryanta karalenA cAhiye 'talla NaM pahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' usa bahuta adhika samapradezavAle ramaNIya bhUmi bhAga ke 'bahumajjhadesabhAe' ThIka vIca bhAga meM 'ege mahaM ovariyAleNe paNNatte' eka bahuta baDA upakArikAlayana-vizrAma sthAna hai / yaha 'cArasajoyaNasayADaM AyAmavizkhaMbheNe' lambAI aura cauDAI meM 12 sau yojana kA hai| 'tinijoyaNasahassAI sattayajoyaNasaye' isakA parikSepa 3 hajAra sAtasau 95 yojana se kucha adhika hai 'addhakosaM vAhalleNaM' tathA isakI moTAI Adhe koza kI evaM 1 hajAra dhanuSakI hai yaha sthAna pUrA kA pUrA 'savvajaMbUNayamayaM' suvarNamaya hai aura 'acche jAva paDisve' sphave 'tassa NaM vahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' me adhi sabhapradezavANA 2maNIya bhUmimAna 'vahumajjhadesamAe' 1252 5-yenA lAmA 'ega mahaM ovariyA leNe paNNatte' ye megha mATu 5 sayana-vizrAmasthAna cha. mA vizrAma sthAna 'vArasajoyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM' 5 paDAmA 12 mAra yogananA vistArapANucha. 'tinni joyaNasahassAI sattaya joyaNasaye' tenA parikSa5 ghraav| tara sAtase yA yoranathI 44 padhAre che. 'addha kosaM vAhalleNaM' tathA tenA vistAra me asa mana me hunara dhanuSa to cha. yA pUre 53 sthAna 'savyA jaMvRNayamayaM' suvarNa bhaya che. ane, 'acche jAva - paDirUvA' Tina bhAzunA nima cha. yi yurata cha. dhUga vigerenA
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.60 vijayAyAH caturdikSu vanapaNDAdikani0 163 vimalaM, zlakSNaM-nIrajaskam-nirmalaM niSpakaM niSkaNTakacchAyam, saprabha-soddhotam, samarIcikam-prAsAdIyaM-darzanIyam, abhirUpaM-pratirUpam iti se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM sabao samaMtA saMparikkhitte' upakArikAlayanaM khalu ekayA padmavaravedikayA ekena vanapaNDena sarvataH-sarvAsu dikSu samantataH sAmastyena saMparikSiptam pariveSTitama, 'paumavaraveiyAe caNNao' padamavaravedikAyA varNaka iha krtvyH| tathAhi-sA NaM paumavaravediyA aTThajoyaNaM urdU uccatteNaM paMca dhaNusayAI vikkhaMbheNaM savvarayaNAmae jayatI sAmitA parikkheveNaM svrynnaamii| tIse NaM paumavaravediyAe ayamevArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahA-vairAmayA nemA rihAmayA-paiTANA-veruliyAmayA khammA-suvaNNarUppamayA phalagA vairAmayA saMdhI lohitakkhamaIo sUIo NANAmaNimayA kalevarA kalevarasaMghADA NANAmaNimayArUvA nANAmaNimayA rUbasaMghADA aMkAmayA pakkhA pakkhavAhAo jotIrasAmayA vaMsA vaMsakavellugAya rayayAmaIo paTTiyAo jAtarUpamao ohADaNIo vairAmaIo uvari puMchaNIo sabasee syayAmate chaadnne| sANaM paumavaravediyA egamegeNaM hemajAleNaM egamegeNaM gavakkhajAleNaM egamegeNaM khikhiNIjAleNaM jAva maNijAleNaM kaNayajAleNaM rayaNajAleNaM egamegeNaM paumavarajAleNaM sancarayaNAmaeNaM sabao samaMtA saMparikkhittA / 'te NaM jAlA tavaNijja laMbUsagA suvaNNapayaragamaMDiyA nAnAmaNi rayaNa vivihahAraddhahAra upasobhitasamudAyA IsiM aNNamaNNasaMpattA punyAvaradAhiNa uttarAgatehiM vAehiM maMdAgara ejjaTikamaNi ke jaisA vimala hai cikanA hai| dhUla Adi ke saMsarga se bilakula rahita hai nirmala hai niSpaGka hai niSkaMTaka chAyA vAlA hai saprabha hai udyota sahita hai samarIcika hai prAsAdIya hai darzanIya hai abhirUpa aura pratirUpa hai| ina padoM kI vyAkhyA pahile ke anuvAda meM kI jA cukI hai| "seNaM egAe paupavaravaDyAe egeNaM baNasaMDeNaM savvaosamaMtA saMparikkhitte' yaha upakArikAlayanarUpa vizrAmasthala eka padmavara vedikA se aura eka vanakhaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai, 'paumavaraveiyAe vaNNao' yahAM padmavara vedikA kA varNana kara lenA cAhiye saMsargathI bilakula rahita che. nirmaLa che. niSkaTaka chAyAvALe che. saprabha che. udyotasahita che. samarIcika che. prAsAdIya che. darzanIya che. abhirUpa ane prati35 cha. // pahonI vyAya paDasA 42vAmA mApI gayera che. 'se egAe paumavarakhediyAe ege gaM vaNasaMDeNaM sabao samaMtA saMparikkhitte' 21 S54 // 24 // layana rUpa vizrAma sthAna eka padmavara vedikAthI ane eka vanakhaMDathI cArebAju dherAye cha. 'paumavaraveiyAe vaNNaoM' maDIyAM 5512 zinu varNana, 421
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 jIvAbhigamasUtra mANA2 kaMpijjamANA2 laMvamANA2 pajhaMjhamANA2 sadAyamANAra te NaM orAleNaM maNuNNeNaM kaNNa maNaNivyutikareNaM sadeNaM savyato samaMtA ApUremANA sirIe atIva uvasobhemANA uvaciTThati / tIse NaM paumavaravediyAe tatthara dese tahiM tahiM vahave hayasaMghADA gayasaMghADA narasaMghADA kiNNarasaMghADA kiMpurisasaMghADA mahoragasaMghADA gaMdhavyasaMghADA vasahasaMghADA savvarayaNAmayA acchA saNhA laNhA ghaTTA maTThA NIrayA Nimmala NippaMkA NikaMkaDachAyA sappabhA samarIiyA saujjoyA pAsAIyA darasaNijjA abhirUvA paDirUvA / tIse NaM paumavaravediyAe tattha tatya dese tahiM tahiM bahave hayapaMtIo taheva jAva paDirUvAo / evaM hayavIhIo jAva paDirUvAo / evaM-hayamihuNAI jAva paDirUvAI tIse NaM paumavaravediyAe tattha tattha dese tahiM tahiM vahave paumalatAo nAgalatAo, evaM asoga0 caMpaga0 cUtavaNa0 vAsaMti0 atimuttaga0 kuMda0 sAmalatAo NiccaM kusumiyAo jAva suvibhatta piMDa maMjarIvaDiMsagadharIo savvarayaNAmaIo sahAo laNhAo ghaTTAo maTTAo NIrayAo NimmalAo NippaMkAo Nika kaDachAyAo sappabhAo samarIyAo saujjoyAo pAsAiyAo darasaNijjAo abhiruvAo paDirUvAo / tesi NaM paumavaraveiyAe tattha tattha dese tahi tahiM vahave akkhaya sotthiyA pannattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai paumavaravediyA3 paumavaravediyA goyamA! paumavaravediyAe tattha-tattha dese tahiM tahiM vediyAsu vediyA vAhAsu vediyAsu sIsaphalaesa vediyA puDaMtaresu khaMbhesu khaMbhavAhAsu khaMbhasIsesu khaMbhapuDaMtaresu suIsu suImuhesu suIphalaema suIpuDaMtaresu pakkhesu pakkha cAhAsu pakkhaperaMtaresu vahUI uppalAI paumAI, jAva sata sahassapattAIsavvarayaNAmayAiM acchAI sahAI laNhAi ghaTAI maTThAI NIrayAI NimmalAINippakAI nikakaDachAyAI sappabhAI samarIiyAI saujjoyAI pAsAdIyAI darisaNijjAI abhiruvAipaDirUvAI mahatA mahatA vAsikkacchattasamayAIpaNNattAIsamaNAuso ! se teNaTeNaM goyamA ? evaM vuccai paumavaravediyA paumavaravediyA 'iti' __'sA khalu-padmavaravedikA'STayojanamUrdhvam-uccatvena paJcadhanuHzatAni viSkambheNa sarvaratnamayA jagatIsamitA, parikSepeNa sarvaratnamayI, tasyAH khalu padamavarajo isa prakAra se hai 'sANaM paumavara vediyA aTThajoyaNaM ur3eM uccatteNaM paMca ghaNu sayAI vikkhaMbheNaM, savvarayaNAmae' ityAdi isa pAThagata padoM kI vyAkhyA 43 veM sUtra meM kI gaI vyAkhyA ke anusAra hI hai ataH se naye. 2 // prabhArI cha. 'sANaM paumavaraveiyA adujoyaNaM urdu uccatteNaM paMcadhaNumayAI vikkhaMbheNaM sabvarayaNAmae' tyA prAthI cha. - 54mA Aveda padanI vyAkhyA 43 tetALIsamA sUtramAM karavAmAM Avela vyAkhyA pramANe
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra. 3 u 3 khu.60 vijayAyAH catudikSu vanaSaNDAdikani0 165 vedikAyAH ayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathA vannamayA nemA riSTamayAHpratiSThAnAH vaiDUryamayAH stambhAH suvarNarUpyamayAH phalakAH vajramayAH, sandhayaH-lohitAkSamayyaH sUcyA, nAnAmaNimayAni kalevarANi, kalevarasaMghAtAH nAnAmaNimayAni rUpANi, nAnAmaNimayAH rUpasaMghATAH, aGkamayAH pakSAH, pakSavAhAH jyotIrasamayAH vaMzAH, vaMzakavelukAzca rajatamayA:, paTTikAH jAtarUpamayyaH avadhAnyaH vanamayyaH upari puMchanyaH sarvazvetaM rajatamayaM, tat khalu AcchAdanam / sA khalu padamavaravedikA ekaikena-hemajAlena, ekaikena gavAkSajAlena, ekaikena kiGkiNI. jAlena yAvanmaNinAlena, kanakajAlena ratnajAlena, ekaikena padmavarajAlena sarvaratnamayena sarvataH samantAt samparikSiptA / tAni khalu jAlAni tapanIyalambUsakANi suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratnAni vividhahArArddhahAropazobhita samudAyAni IpadanyonyamasamprAptAni pUrvAparadakSiNottarAgataitimandaM mandam eja. mAnAni kampamAnAni lamvamAnAni zabdAyamAnAni, tenodAreNa manojJena karNamanonivRtikareNa zabdena sarvataH samantAt ApUryamANAni zriyA'tIvopazobhamAnAni upatiSThanti / tasyAH khalu padmavaravedikAyAH tatra tatra deze tatra tatra vahavo hayasaMghATAH, gajasaGghATAH, kinnarasaMghATAH, kimpuruSasaMghATAH, mahoragasaMghATAH, gandharvasaMghATAH, vRSabhasaMghATAH, sarva ratnamayAH acchAH zlakSNAH lohA ghRSTAH mRSTAH nIrajaskAH nirmalAH niSpaGkAH niSkaNTakacchAyakAH samarIcikAH sodadyotAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / tasyAH khalu padmavaravedikAyA statra tatra deze tatra tatra bahavo hayapaktayaH tathaiva yAvat tiruupaaH| evaM-hayavIthayo yAvatpratirUpAH / evam hayamithunakAni yAvatpratirUpANi tasyAH khallu padmavaravedikAyAH tatra tatra deze tatra baDhyaH padmalatA nAgalatAH, evamazoka. caMpakacUtavanavAsantikA'timuktakakundazyAmalatAH nityaM kusumitAH yAvat suvibhakta piNDamaJjarIvataMsakadhaye sarvaratnamayyaH zlakSNAH laNhA: ghRSTAH mRSTA: nIrajaskAH nImalAH niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH sapramAH samarIcikAH soyotAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / tasyAH khallu padmavaravedikAyA statra tatra deze tatra tatra vahayo'kSayasauvastikAH prajJaptAH sarvaratnamayAH acchAH yAvatpratirUpAH tatkenA'rthena bhadanta ! eva mucyate padmavaravedikA padmavaravedikA, gautama ! padmavaravedikAyAstatra tatra deze tatra tatra vedikAsu vedikAsu vedikAzIrSakaphalakeSu vedikapuTAntareSu stambheSu stambhavAhAsu stambhazIrSeSu stambhapuTAntareSu sUcISu sUcImukheSu sUcIphalakeSu sUcIpuTAntareSu pakSeSa pakSavAhAsu pakSaparyanteSu bahUnyutpalAni padmAni yAvat zatasahasrapatrANi sarvaratnamayA acchAni zlakSNAni laNhAni ghRSTAni nIrajaskAni nirmalAni nippa
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kAni niSkaNTakacchAyAni samabhANi samarIcikAni sodyotAni, prAsAdIyAni, darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi / mahatA mahatA-vArpikachatra samayAni prajJaptAni zramaNA''yuSman ! tattenA'rthena gautama ! evamucyate padumavaravedikA padmavaravedikA [itichAyA] etasya padmavaravedikA prakaraNasya vyAkhyA tricatvAriMzatsUtrapradarzitakrameNa jJAtavyA paunaHpunyena na vyAkhyAyate / / ___ vyAkhyA-'vanasaMDavaNNo jAba viharaMti' vanapaNDavarNako yAvad viharanti, 'kiNhe kiNhobhAse jAva aNegasagaDarahajANajuggaparimoyaNe muramme pAsAie saNhe laNhe ghaTTa maTe nIrae nippaMke nimmale nikkaMkaDachAe sappame samarIe saujjoe pAsAie darisaNijje abhirUve paDirUve' kRpaNaH kRSNA'vabhAso yAvadanekazakaTarathayAnayugyaparimocanaH suramyaH prAsAdIyaH zlakSNo laNho ghRSTo mRSTo norajasko nirmalo nippaGko niSkaNTakacchAyaH sapramaH samarIcikaH sodayotaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH pratirUpaH evaM krameNa vanapaNDavarNanaM karttavyam, yAvad viharantIti // 'seNaM vaNasaMDe desUNAIdo joyaNAI cakkavAlavikkhaMbheNaM' sa khala vanapaNDaH dezone dve yojane cakracAlaviSkambheNa, 'ovAriyAlayaNa samaparikkheveNaM' upakArikAlayana-vizrAmasthAnasa maparikSepeNa, [trINi yojanasahasrANi duvArA use yahAM nahIM likhA hai / 'vaNasaMDavaNNao jAva viharati' bana khaNDa kA varNana bhI yAvat viharanti' pATha taka yahAM karalenA cAhiye yaha varNana isa prakAra se hai-'kiNhe, kiNhobhAse, jAca aNega sagaDa raha jANa juggaparibhoyaNe, suramme pAsAdIe saNhe laNhe ghaTe, mahe, nIrae nippaMke nimmale nikkaMkaDachAe sappa samarIie saujjoe pAsAdIe, darisaNijje abhiruve, paDirUve' / 'se gaMvaNasaMDe, desUNAI do joyaNAI cakkavAlavikkhaMbheNaM' yaha vanaSaNDa' cakravAla viSkambha kI apekSA kucha kama do yojana kA hai arthAt isa vanaSaNDakA ghera do yojana meM kucha kama hai 'ocAriyAlayaNasamaparikkheveNaM' upakArikA che. tethI punarUkti thavAnA kAraNe ahIMyAM kahela nathI. to te tamAma vyAkhyA tyAMthI sama devI. 'vaNasaMDavaNNao jAva viharaMti' bananu varNana paY 'yAvadviharaMti' mA 54 sudhI miDIyo za se naye. 21 paNuna mA rIte cha. 'kiNhe kiNhobhAse, jAva aNega sagaDaraha jANa juggaparibhoyaNe, suramme pAsAdIe saNhe laNhe ghaTe maDhe nIrae nippaMke nimmale nikkaMkaDachAe sappabhe samarIie sau joe pAsAdIe darisaNijje amirUve paDirUve se Na vaNasaMDe desUNAI do joyaMNAI cakkavAla vakkhaMbhega' mA pana' yA vibhanI apekSAthI 444 mArcha be yAjananuM arthAt A vanakhaMDane gherA be ejanathI kaMIka ocho che,
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TokA pra. 3 u. 3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanapaNDAdikani0 167 saptayojanazatAni paJcanavatAni kiJcid vizeSAdhikAni parikSepeNa ityarthaH] 'tassa NaM bhavAriyAlayaNassa' tasya khalu upakArikAlayanasya, 'cauddisiM' caturdizi catasRSu dikSu, 'cattAri' catvAri ekaikasyAM dizi ekaikabhAvena catuH saMkhyakAni, 'ti sovANapar3irUvagA pannattA' trisopAnapratirUpakANi pariviziSTarUpANi trisopAnAni prajJaptAni kathitAni, 'vaNNao' varNakaH [atra trisopAnavarNanaM kartavyam ] tathAhi - siNaM tisovANapaDiruvANaM ayameyArUve vaNNAvAse pamnatte, taM jahAvairAmayA nemA riTThAmayA suparaTTANA veruliyA mayA khaMbhA suvaNNarupamayA phalagA bairAmaIsaMdhI lohitakkhamaIo sUIo NANAmaNimayA avalaMbaNA avalaMvaNavAhAo' teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAm ayam etadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathAvajramayA nemA riSTamayAH supratiSThAnAH vaiDUryamayAH stambhAH suvarNarUpyamayAH phalakAH vajramayyaH sandhayaH lohitAkSamayyaH sUcyaH, nAnAmaNimayAni avalalayanarUpa - vizrAmasthAna 3795 yojana se kucha adhika parikSepavAlA hai 'tassaNaM ovAriyAlayaNassa' isa upakArikAlaghana rUpa vizrAmasthAna ko 'cauddisiM' cAradizAoM meM - arthAt eka eka dizA meM 'tisovANapaDivagA pannattA' sundara 2 tIna 2 sopAna hai / yahAM para trisopAnoM kA varNana isa prakAra se karanA cAhiye- 'tesiM NaM tisovANaparUivANaM ameyArUve vaNNAvAse paNNatte' taM jahA - vairAmayA, nemAriTThamayA, paiDANA beruliyA mayA khaMbhA suvaNNarupAmayA' phalagA vaharAmaI, saMdhI lohitakkhamaIo sUio NANAmaNimayA avalaMbaNA avalaMvaNavAhAo' purato patteyaM 2' Age ke bhAga meM pratyeka sopAna ke Upara 'toraNA paNNattA 0' toraNa hai / ora ye toraNa 'chasAI chattA' eka eka 'ovAriyAlayaNasamaparikkheveNaM' upaDAriDAsayana 35 mA vizrAmasthAna u7ya bhe| Dennara sAtaso paMcAlu yonnathI 444 vadhAre parikSepa vAju che. 'tasa NaM ovariyAlayaNassa' me upari sayanaiya vizrAmasthAnane 'cauddisiM' nyAre hizAmAbhAM arthAt hare4 dizAbhAM 'tisovANapaDirUvagA paNNattA' suMdara suMdara traNa traNa seApAna--pagathIyAe che. ahIMyAM trisepAnAnuM varNana A rIte karavu... 5. 'tesiM NaM tisovANapaDirUvANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte taM jahA varAmayA nemA, riTThAmayA paTThANA, veruliyAmayA khaMbhA suvaNNarupamayA phalagA, vairAmaI saMdhI, lohitakkhamaIo sUIo, NANAmaNimayA avalaMbaNA, avalaMvaNavAhAo purato patte patteya' bhAgajanA lAgabhAM hareGa sopAna - yagathiyAnI 52 'toraNA paNNattA' toraNe che. mane me toraNonI u52 'chattAi chattAI' me hare toraNa upara eka eka chatra che. ahIMyAM tAraNA vigerenuM varNana pahelAMnI jema karI
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 starfbhagamasUtre vanAni avalamvanavAhAH [iti chAyA ] 'purato patteyaM patteyaM purato'gra mAge pratyekaM pratyekam 'toraNA paNNattA' chattAichattA' toraNAni prajJaptAni chatrAticcha trANi, ( toraNAdInAM varNanaM pUrvavadeva kartavyam ) ' tassa NaM uvariyAlayaNassa upi' tasya khalu - upakArikAlayanasyopari- UrdhvabhAge, 'bahusamaramaNi je bhUmibhAge paNNatte- 'bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH kathitaH, 'jAba mazIhiM ubasobhie' yAvat maNibhirupazobhitaH, 'maNi vaNNao gaMdha-rasaphAso' - maNivarNako gandharasa sparzAH [atra maNivarNanaM kartavyam ] tathA maNInAM varNa- gandha-rasa sparzA api varNanIyAH / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahu samaramaNIyasya bhUmibhAgasya, 'bahumapradesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM' atra bahumadhyadeza bhAge khalu, 'egaM mahaM mUlapAsAyavaDilae panate' eko mahAn mUlaprasAdA'taMsakaH prajJaptaH- kathitaH, 'se NaM pAsAyavarDisae' sa khalu mUlaprAsAdAsvataMsaka', 'vAvaTThi joyaNAI addha joya NaM ca' dvApaSTiryojanAni - arddhayojanaM ke Upara eka eka hai yahAM para toraNAdikoM kA varNana pahile kI taraha hI karalenA cAhiye / 'tassaNaM ucariyAlayaNassa upi' isa upakarikA layanarUpa vizrAmasthala ke Upara kA bhAga 'bahusamaramaNijje bhUmibhAgepaNNatte' bahusama hone se bahuta hI ramaNIya hai / yaha bhUmibhAga 'jAba maNIhiM uvasobhie' yAvat maNiyoM se alaGkRta hai / 'maNivaNNao gaMdharasaphAso' yahAM maNiyoM ke gandha rasa aura sparzake varNana ke sambandha meM kathana karanA cAhiye 'tarasaNaM bahusamaramaNijjassa' bhUmibhAgassa' isa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke 'bahumajjhade sabhAe ' ThIkabIcoM bIca ke bhAga meM 'evaM mahaM mUlapAsAyavarDisae paNNatte' eka vahuta vaDA mUla prAsAdAvataMsaka hai 'seNaM pAsAyavaDilae' yaha mUla prAsAdAvataMsaka 'bAvahiM joyaNAI addhajoyaNaM ca' 62 yojana tathA Adhe I sevu leo. 'tassa NaM uyariyAlayaNassa uppi' me pArizasayana 35 vizrAma sthAnanI uparanA lAga 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' dhaNe samahovAthI dhAgo rabhazIya che. yA lUbhilAga 'jAva maNIhiM uvasobhie' yAvat bhaz2iyothI suzolita che. 'maNivaNNao gaMdharasaphAso' maDiyAM bhaziyonA gaMdha rasa bhane sparzanA varNuna saMbaMdhAM thana 12vu lehaye. 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' mA mahu sabharabhAzIya lUbhilAganI 'bahumapradesabhAe~' maromara madhyalAgabhA 'egaM mahaM mUlapAsAyavarDisae paNNatte' ye dhAgo moTo bhUsaprAsAThI pataMsa che. 'se pAsAyavarDisa' bhA mUla AsAhAvataMsa 'ghAvaTThi joyaNAI addhajoyaNaMca' 12 mAsa yojana bhane ardhAyojananIM 'ur3aDha'
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ shrutiar aar g. 3 u. 3. sU. 60 vijayAyA caturdikSu vanapaNDAdikani0 166 'ca, 'uhUM uccateNaM' Udharva muccatvena, 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca ' ekatrizad yojanAni krozaikaM ca, 'AyAma vikkhabheNa ' AyAmo dairghya, viSkambho vistArasvAbhyAm, 'abbhUggayabhUsiyappahasite taheva' abhyudgatotsRtaprahasitaH, tathaiva-. vanapaNDavadeva, 'tassa NaM pAsAyavarDisa gassa - tasya khalu mUlaprAsAdAvataMsakasya, 'ato bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte' antarmadhye bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH prastutaH, 'jAva maNiphAse ulloe' yAnmaNisparza ullokaH, ' se jahA nAmae' [ ityAdi bhUmibhAgavarNanaM maNisparzAdivarNanaM kartavyam ] 'tassa NaMbahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya, 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA padmattA'atra bahumadhyadeza bhAge khalu ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA kathitA, tatra maNiyojana kA 'u uccaM teNaM' UMcA hai tathA 'egatIsaM joyaNAI ko saMca AyAmaviraj' 31 yojana aura 1 kozakA isakA AyAma lambA. panA aura viSkambha cauDAI hai, 'abbhuggaya mUsiyappahasite, ataH yaha aisA pratIta hotA hai ki mAnoM yaha AkAzatala kA hI avalambana kara rahA hai 'tassa NaM pAsAvaDiMgassa' isa prAsAdAvataMsaka ke 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' madhya meM eka bahutasama ramaNIya bhUmibhAga kahA gayA hai 'jAva maNiphAse ulloe' yahAM para maNiyoM ke sparza kA aura ulloka - candaravA kA varNana 'se jahA nAmae' ityAdi sUtrapATha dvArA karalenA cAhiye, 'tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' isa bahusamaramaNIya-bhUmibhAga ke 'bahumajjhadesabhAe' ThIka bIcoM bIca ke bhAga meM 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' eka bahuta vaDI - maNipIThikA kahI gaI hai / 'sA ca egaM joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' uccatteNa' yA vANI che. arthAt 62 // sADI NAsaha yojananI yA vANI che. tathA 'ekatIsa joyaNAI kosaca AyAmavikrameNaM' 31 meDIsa yojana mane goDa asanA teneo mAyAma-sabhyAI bhane viSNula- hojA che, 'avbhugayamUsiyApahasite' tethI me mevu atIta thAya che lage the bhAmazatAne bha avAmana purI rahesa che. 'tarasa NaM pAsAyavaDiMsagassa' mA AsAhAvata saunA 'aMtosamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' madhyamAM me dhona sabha ane rabhAzIya bhUbhi lAga uDesa che. 'jAva maNINaM phAse ulloe' maDIyAM bhajiyonA sparzanA ane uso4 thaddazvAnu vArjuna ' se jahA nAmae' ityAdi sUtrapATha dvArA urI sevu le. 'tassa NaM bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa' mA mahusa bharabhAgIya lUbhilAganA 'bahumajjhadesabhAe ' marora vayo vayanA lAgabhAM 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA jI0 22 -
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 joyAbhigamasUba pIThikA maNipIThavizeSaH 'sA ca egaM joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' sA ca maNipIThikA-eka yojanaM daiyavistArAbhyAM bhavati, 'a joyaNaM vAhalleNaM' vAhalyena sthaulyena ca khalu sA maNipIThikA'rdhayojanapramANA, 'savya maNimaI acchA-sahA' sarvamaNimayI-sarvAtmanA maNinirmitAH acchAH sphaTikavanirmalA zlakSNAH laNhAH ghRSTAH mRSTAH nIrajarakAH nirmalA nippaGkA niSkaNTakacchAyA -saprabhAsa-udyotA-samarIcikA-prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpA pratirUpeti // 'tIse NaM maNipIDhiyAe uvari' tasyAH khalu-maNipIThikAyA uparyu rdhvabhAge, 'egaM mahaM sIhAsaNe pannatte' ekaM mahat siMhAsanaM prajJaptam-kluptam, 'evaM sIhAsaNavaNNao saparivAro' eva matra parivArasahitasiMhAsanavarNanaM kartavyam / yaha maNipIThikA AyAma aura viSkambha kI apekSA eka yojana kI hai / 'aDajAyaNaM vAhalleNaM' tathA-moTAi meM Adhe yojana kI hai yaha 'savamaNi maI acchA sAhA' samasta rUpa se maNiyoM kI banI hui hai tathA sphaTika ke jaisI yaha nirmala hai zlakSNa-cikanI hai aura yAvat yahAM yAvatpada se 'laNhA, ghRSTA, bhRSTA nIrajaskA nirmalA, niSpaGkA niSkaMTakacchAyA samabhA sa udyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA, ina padoM kA grahaNa huA hai ina laSTa Adi padoM kA artha anyatra likhAgayA hai / ataH vahAM se dekhalenA cAhiye 'tIseNaM maNIpIThiyAe uvari' isa maNipIThikA ke Upara 'egaM mahaM sIhAsaNe pannatte' eka bahuta baDA siMhAsana kahAgayA hai / 'evaM sIhAsaNavaNNao saparibAroM' isa siMhAsana ke Asa pAsa aura bhI aneka bhadrAsana Adi rUpa siMhAsana hai isa taraha se siMhAsana kA parivAra sahita yahAM varNana paNNattA' : en moTI bhAlapA6i1 vAmAM Avesa cha. 'sA ca egaM joyaNaM AyAmavikkhabheNaM' 2mA mali mAyAma ane vi- pApA sa manana cha. 'aDDhajoyaNaM vAhalleNaM' tathA mAyanI apekSAthI ardhA ejananI che. ane samasta rIte maNinI banela che. tathA te sphaTikanA jevI nirmaLa che. zlaNa cIkaNI che. ane yAvat pratirUpa che. ahIMyAM cAvatpadathI 'laNhA, ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA niSkaMTakacchAyA saprabhAta udyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA, abhirUpA' 5:o aDaera 42rAyA cha. 2mA saSTa vigere padone artha pahelA kahevAmAM AvI gayela che. tethI te tyAMthI joI devo. 'tIseNaM maNipAThiyA ubari' mA bhalie pAnI 52 'egaM mahaM sIhAsaNe paNNatte se ghA vizAla sihAsana vAmAM Avesa che. 'evaM sIhAsaNavaNNao saparivAroM' siMhAsananI mAnumAnnu mAnna paY mane madrA
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.60 vijayAyA. caturdikSu vanapaNDAdikani0 176 tasya ca siMhAsanasya parivArabhUtAni vizeSANi bhadrAsanAdIni pUrvavadeva vaktavyAni iti / 'tassa NaM pAsAyavaDisagassa uppi' tasya khalu prAsAdAvataMsakasyopari; 'vahave aTTa maMgalA jhayA chattAichattA' bahUnyaSTamaGgalAni svastika sauvastikAdInidhvajAH kRSNa-nIlAdikAH chatrAtichatrANi pUrvavadeva vaktavyAni / 'teNaM pAsAyavaDisae' sa khalu pAsAdAvataMsakA, 'aNNehiM caurhi' anyaizcatuHsaMkhyakaiH, 'tadadhuccattappamANamettehi tadardhauccatva pramANamAtraiH, 'pAsAyavaDisaehi prAsAdAvataMsaka-prAsAdAvataMsakoo'dhaH pramANaiH mUla prAsAdAvataMsakaparivArabhUtaprAsAdAvataMsakAnAmULa'dhaH pramANamAtraiH mUlaprAsAdA'pekSayA cturbhaagprmaannmaatrairityrthH| 'savvao samaMtA saMparikkhitte'-sarvataH, sarvAsu dikSuH samantataH sAmastyena saMparikSiptaH pariveSTitaH // to'dhaH pramANameva darzayati 'teNaM' ityaadi| 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu-zeSabhUtAH prAsAdAvataMsakAH, 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca uDU uccatteNaM' ekatriMzad' yojanAni krozaikaM cordhva muccatvena, 'addhasolasajoyaNAI addhakosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM' ardhaSoDaza karalenA cAhiye tasla NaM pAsAyavaDiMsagassa uppi' isa prAsAdAvataMsaka ke Upara bahave aTThamaMgalajjhayA chattAtichantA aneka aSTa svastika Adi maGgala dravya hai, tathA sauvastika Adi kAle nIle varNa kI anekaH / dhvajAeM hai, chatroM ke UparA Upara aneka chana bhI hai 'te NaM pAsAyavaDiMsae aNNehiM cauhiM taduccattappamANamettehiM pAsAyavaDisaehiM savaoM samaMtA saMparikkhitte' isa prAsAdAvataMsaka ke Asa pAsa cAroM dizAoM meM isakI UMcAI se AdhI UMcAI vAle cAra prAsAdAvataM saka aura hai|| 'te NaM pAsAyavaLisagA ekatIsa joyaNAI kosaMca uDUM uccatteNaM 'yeM / prAsAdAvataMsaka UMcAI meM 31 yojana ke aura 1 koza ke hai / / 'addha sane vigere rUpa siMhAsana che. e rIte A siMhAsana saparivAra maDIyA paryuva naye. 'tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa uppiM' 2 // prAsA patasanI 752 'vahave amaMgalajjhayA chattAtichattA' mane mA4 svasti vigere maMgala dravya che. tathA sauvastika vigere kALA lIlA vigere varNanI aneka dhajAo che. temaja chatranI uparAupara aneka chatre paNa cha. 'te NaM pAsAyavaDiMsae aNNehiM cAhiM taduccattappamANamettehiM pAsAyavaDisaehiM savvao samaMtA saMparikkhitte' mA prAsAdAta sanI 2mAnumAnunI cAre dizAomAM tenI uMcAIthI adhei uMcAI vALA bIjA paNa cAra prAsAdA pts| cha. 'teNaM pAsAyavaDiMsagA ekkatIsa joyaNAI kosaMca uDha uccatte ' e prAsAdAvata ke uMcaImAM 31 ekatrIsa ejana ane eka kezanA che
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 172 yojanAni ardhakozaM ca, paJca dazayojanAni-ardha tRtIyAMzca krozAniryaH AyAmaviSkambhAbhyAM-daiyavistArAbhyAm, 'amugaya0 taheva' abhyudgatotsata prahasita ivetyAdi vizeSaNaM niravazeSaM pUrvavadevA'trApi vaktavyam / 'tesi NaM pAsApAsAyavaDiMsagANaM' teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm, 'aMto bahusamaNijjAbhumibhAgA ulloyA' antarmamadhyabhAge bahusamaramaNIyA bhUmibhAgA ullokAzca 'AliMgapukkharetiyA' ityAdi bhUmibhAgavarNanamullokavarNanaM ca kartavyam / 'tesi NaM vahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM' teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAma, 'vahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'patteyaM patteyaM sIhAsaNaM pannatta' pratyekaM pratyekamekaikasmin siMhAsana prajJaptam, 'vaNNaoM varNakaH siMhAsanasyAtrasolasa joyaNAI advakosaMca AyAmavikarSabhaNa' tathA-lambAI aura cauDAI meM ye 15 // yojana evaM 2 // DhAI koza ke hai / 'asuggaya taheva' isa taraha se ye aise mAlUma hote haiM, ki mAnoM ye AkAza ko hI chUnA cAhate haiN| 'tesiNaM pAsAyavaDiMsagANaM aMto bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA ulloyA' ina prAsAdAvataMsakoM ke madhyamabhAga meM bahusamaramaNIya bhUmibhAga hai, aura ulloka-candravAM hai yahAM AliMgapukkharetivA' ityAdi rUpa se bhUmi bhAga kA varNana aura ullokoMkA varNana karalenA cAhiye 'tesiNaM vahusamaramaNijjANaM' isa vahusamaramaNIya bhUmibhAgA gaM' bhUmibhAgoM ke 'bahumajjhadesabhAe' ThIka bIcoM bIca ke bhAga meM 'patteyaM 2 siMhAsaNaM pannantaM' pratyeka 2 pRthak 2 prAsAdAvataMsakoM me bhadrAsana kahe gaye haiM 'vaNNaoM yahAM parivAra bhUta bhadrAsana rUpa siMhAsanoM kA varNana vijaya sUtra ke anusAra karalenA cAhiye 'tesiNaM aTThamaMgalagA 'addhasolasa joyaNAI addhakosaMca AyAmavikkha bheNaM' tathA ens pahabhA 15 saya 542 yorana mane 2 // asanA che. 'anjhuggaya0 taheva' mA pramANe se mevA rAya cha haiM to ye mAnA / spaza 4211 yA che. 'tesiMNaM posAyavaDiMsagANaM aMto vahusamaramaNijjA bhUmibhAgA ulloyA' 20 prAsAta sonA madhya bhAgamAM bahusamaramaNIya bhUmibhAga che. ane ulloka-caMdaravAo che. ahIMyAM 'AliMgapukkharetivA' tyA prAthI bhUbhimAganu varNana bhane sonu vana 4rI se 'tesiNaM vahusamaramaNijjANaM, AmasabharabhaNIya 'bhUmibhAgANaM' bhUmimAsanI 'vahumajjhadesabhAe' marA2 pathyAvayanA mAmA 'patteyaM patteyaM sIhAsaNe pannatte' dareke darekamAM judA judA prAsAdAvataMsamAM bhadrAsane kahelA che "voro ahiyA parivA2 35 2 'bhahAsaNA paNNattA' madrAsana 4aa cha tenu varNana tathA sanAnu vanaviya dAnA varNanabhA 4aa pramANe 4 . 'tesiM NaM amaMgalagpa
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TokA pra.3 u. 3 sU. 60 vijayAyA caturdikSu banavaNDAdikani0 173 vijayasUtrato vaktavyaH // ' tesiM parivArabhUtA bhaddAsaNA pannattA' teSAM siMhAsanAnAM parivArabhUtAni avAntarasiMhAsanAni bhadrAsanAni prajJaptAni, prathitAni, 'tesi NaM aTTamaMgalagA jhayA chattAichattA' teSAM bhadrAsanAnAmaSTamaGgalakAni svastikAdIni dhvajA, kRSNa nIlAdikAH chatrAticchatrANi vaktavyAni, 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdAta sakA; 'annehiM cauhiM cauhiM' anyaizcaturbhizcaturbhiH, 'tadadudhuccapyamANametehiM pAsAyavaDisa e hiM' tadardhocca pramANamAtraiH prAsAdAvata sakaiH, 'savyato samaMtA saMparikkhittA' sarvataH sarvAsu dikSu samantAt sAmastyena saMparikSiptAH pariveSTitAH, 'te NaM pAsAyavarDisagA' te khalu prAsAdAvataMsakAH 'addhasolasa joyaNAI addhakosaM ca uDDUM uccatteNaM' arddhapor3aza yojanAni arddhakrozaM cordhvamuccatvena, 'desUNAI aTTa joyaNAI' AyAmavikkhaMbheNaM' dezonAni dezataH parihInAni aSTajhayA chattAichattA' ina siMhAsanoM ke parivAra bhUta jo avAntara bhadrAsanAdi rUpa siMhAsana kahe gaye hai / aura ina bhadrAsanoM ke AThamaMgaladravya tathA - kAlI nIlI dhvajAeM kahI gaI hai aura tarake Upara chatra kahe ye haiM ina sabakA yahAM para varNana karalenA cAhiye / 'te NaM pAsAvaDiMsagA' ye prAsAdAvataMsaka 'anehiM cauhiM 2 tadyuccattappamANamete hiM pAsAyavaDisaehiM' ye prAsAdAvataMsaka anya cAra 2 prAsAdAvataMsakoM se ki jinakI UMcAI una prAsAdAvataMsakoM se AdhI hai Asa pAsa meM cAroM dizAo meM ghire hue hai / 'te NaM pAsAyavarDisagA' ye saba prAsAdAvata'saka 'addhasolasajoyaNAI addhako laM ca u uccatteNaM, arddha solaha yojana ke 15 || yojana ke aura Adhe koza ke UMce kahe haiM 'desUNAI aTTha joyaNAI AyAmavikrameNaM' tathA inakI lambAI cauDAI jhyA chtaaicchtt|' gyA si MhAsanonA parivAra 35 ne aMtargata ladrAsanAhi 35 sihAsanA para ATha ATha maoNMgala drangeA tathA kALI, nIlI vigere dhAe kahela che. ane chatrAnI uparachatrA kahelA che. e tamAmanuM varNana ahIMyA karI levuM the. 'te NaM pAsAyava DisagA' me prasAhAvata so 'anehiM cauhi tadadyuccatta' pamANa mettehiM pAsAyavarDisaehiM' mIla yAra yAra AsAhAvata sI thI De benI yA e prasAdAvata...sakeAthI adhi che. ane AsapAsa cAre dizAemAM gherAyela che. 'te NaM pA sAyavaDiMsaga / ' me AsAhAvata' sI 'addhasolasajoyaNAI addhakosaMca uDUDha N uccatteNaM' ardhA soNa yojana sahita arthAt 15aa sADA pahara yonjana bhane ardhAzanA yA che. 'desUNAI aTThajoyaNAI AyAmavikkha' bheNaM' tathA tenI sabhA pahajAra 444 mochA bhAI yojananI che. 'avsuggaya'. tethI mevu lAge che bhAge the maghA AzanA sparza vA Ahe . 'tesiNaM
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ ue jIvAbhigama yojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm dairghyavistArAbhyAM dezonASTayojanAnItyarthaH, 'avbhuggaya0 tadeva' abhyudgatotsRta prahasitenetyAdi vizeSaNaM niravazeSaM pUrvavadeva saMgrAhyam iti // ' tesi NaM pAsAyavarDisAgANaM ' tepAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm aMto bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA ulloyA' antarmadhyabhAge bahusamaramaNIyA bhUmibhAgA ullokAzca bhavanti [ bhUmibhAgavarNanam ullokavarNanaM cAtra vijayasUtravat / 'tesiNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM tepAM khala bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAm, 'bahumajjha desabhAe' bahumadhyadeza bhAge, 'pateyaM- patteyaM paumAsaNA pannattA' pratyekamekaika padmAsanAni prajJaptAni pratiSThApitAni santi 'tesiNaM pAsAyANaM a maMgalagA jhayA chattAichattA' teSAM khalu prAsAdAnAm aSTAvaSTau maGgalAni svastikAdIni dhvajA chatrA'ticchatrANi sannivezitAni 'te NaM pAsAyavaDeM sagA 'te khalu punaH prAsAdAvataMsakAH; 'aNNehiM cauhiM tadadyuccappamANakucha kama ATha yojana kI hai 'a0bhuggaya0' isase aisA lagatA hai ki mAno ye saba AkAza ko hI chUnA cAhate haiM / 'tesiNaM pAsAyavaDiMsagANaM aMto bahu samaramaNijjA bhUmibhAgA' ina prAsAdAvataMsakoM kA bhItarI bhUmibhAga bhI bahusamaramaNIya hai / aura 'ulloyA' ina sabameM Upara meM aMdaracA tane hue hai| yahAM vijaya sUtra ke anusAra hI bhUmi bhAga kA varNana ullokoM kA varNana kara lenA cAhiye, 'tesiNaM samaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM 21 ina bahusamaramaNIya bhUmibhAgoM ke madhya bhAga meM pratyeka 2 bhUmibhAga meM 'paumAsaNA pattA ' padmAsana kahe gaye haiM / 'tesiNaM pAsAyANaM aDamaMgalaga bhUyA chattAichantA' ina prasAdAvaMtasakoM ke agra bhAga meM ATha 2 svastika Adi maMgaladravya hai aura chatrAti chatra hai / 'te NaM pAsAyavaDeMsagA aNNehiM cauhiM taddhuccattapyamANametehiM pAsAcavaDeMsa ehiM pAsAyacaDi sagANaM aMto bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA' me prasAhAta sonA maharano lAga pazu dhAgona samarabhaNIya cha, bhane 'ulloyA' se yadhAnI upara caMdaravA khAdhelA che. ahIyAM vijaya sUtranA kathana pramANeja bhUmibhAganuM varNana mane usAanu varNana harI sevu. 'tesiM NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhasabhAe patteyaM patteyaM' yA mahusabharabhIya bhUmi bhUbhilAgonI madhyabhA hare hare lUbhilAgabhAM 'paumAsaNA paNNattA' padmAsanA DelA che. 'tesiNaM pAsAyANaM aTThadrumaMgalagabhUyA chattAichattA' me AsAhAyata sonI agrabhAgabhAM AI mA svasti vigere bhagata dravyo che bhane chAti cha, 'teNaM pAsAya caDisagA aNNehiM cahiM tadadhucca pamANamettehiM pAsAvaDe sahi savtrao samaMtA
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 175 mettehi' anyaizcaturbhistadarboccapramANamA, 'pAsAyavaDeMsaehi' prAsAdAvataMsakaiH 'savvato samaMtA saMparikkhittA' sarvataH sarvAsu dikSu samantataH sarvatra saMparikSiptAH nivezitAH // teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdAvataMsakAH, 'desUNAI aTTajoyaNAI uDUM uccatteNaM' dezonAni aSTa yojanAni uddhvamuccatvena, 'desUNAI cattAri joyaNAI AyAmavikkhabhaNa' dezonAni catvAri yojanAni AyAmaviSkambheNa, 'abbhuggaya0' abhyudgatotsRtaprahasita ityAdi, 'bhUmibhAgA' AliMga pukkhara-ityanta bhUmibhAgavarNanam, 'ulloyA bhadAsaNAI' ullokAH bhadrAsanAni, 'uvari maMgalagA bhUyA chattAichattA' bhadrAsanopari aSTa maGgalakAni svastikAdIni savvao samaMtA saMparikkhittA' ye prAsAdAvatalaka anyacAra prAsAdAvataMsakoM se ki jinakI UMcAI una cAra prAsAdAvataMsakoM se AdhI hai, cAroM ora se ghire hue haiM / 'tesiNaM pAsAyANaM aTTamaMgalabhUyAchattAichattA' ina prAsAdAvataMsakoM ke Age AThamaMgaladravya hai aura chatrAtichatra hai| 'te NaM pAAsAyavaDisagA desUNAI aTThajoyaNAI uDUM uccattaNaM' ye prAsAdAvataMsaka kucha kama ATha yojana kI UMcAI vAle hai / 'desNAiM cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' tathA kucha kama cAra yojana ke lamve cauDe haiM 'abhuggayaH' isase aisA jJAta hotA hai ki mAnoM ye AkAza ko hI chU rahe haiN| 'bhUmibhAgA AliMgapukkhara yahAM ke bhUmibhAga isa sUtra ke anusAra 'AliMgapuSkara ke jaise haiM isa rUpa se varNana kara lenA cAhiye 'ulloyA bhaddAsaNANi' yahAM ullokoM kA evaM bhadrAsanoM kA bhI kathana karalenA cAhiye "uvari maMgalagA bhUyA chatAichattA' saMparikkhittA' mA prAsAdAyata samIta yAra prasAhAta sAthI renI Ss e cAra prAsAdAvataMkethI adhei che. tenAthI cAre bAju e gherAyelA che. 'tasi NaM pAsAyANaM avamaMgalabhUyA chattAi chattA' se prAsAhAta sonI mAgaNa mA8 masa dravyo hyA che. ane chAti chatrI cha. 'teNaM pAsAyavaDiMsagA desUNAI aTThajoyaNAI uDDhauccatteNaM' meM prAsAhIvata sI mch| mA8 yAnanIyAs anaa che. 'desUNAI cattAri joyaNAI ayAmavikkhabheNaM' tathA 474 maach| yAra yAnanI paDAvA che. 'abhuggaya0' mA 54thI mema. raNAya cha 3 me prAsAtasata mazinA sparza 4rI 2 che. 'bhUmibhAgA AliMgapukkhara' mA sUtra 48nA 4thana pramANe tyAMnI bhUmimA 'AliMga pukkhare ivA' ma1i Y042nA vA cha. mA zatanu varNana 4rI yename 'ulloyA bhadAsaNANi' maDIyai Seal bhane bhadrAsanAnuna 4 dename
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 jIvAbhigamasUtre kRSNa nIlAdidhvajAzchatrA'ticchatrANi [etatsarva yathAvadvarNanIyamatra] 'te NaM pAsAvarDisagA' te khalu prAsAdAvataMsakAH, 'aNNehiM cauhiM tadadhuccattappamANamettehi pAsAyava.saehi' anyaizcaturbhiH prAsAdAvataMsakaistadarbocca pramANamAtraiH, 'sabbato samaMtA saMparikkhittA' sarvato dikSu samantataH sAmastyena saMparikSiptAH / tadarboccala pramANameva darzayati te NaM' ityAdi, 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdAvatasakAH, 'desUNAI cattAri joyaNAI uddhaM uccatteNaM' dezonAni cakhAri yojanAni Urdhva muccatvena, 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve. yojane AyAmavistArAbhyAm, 'abbhuggayamusiya' bhUmibhAgA ulloyA' abhyudgatotsRtetyAdi bhUmibhAgA ina saba prAsAdAvataMsakoM ke Age ATha ATha maMgala dravya tathA kAlI nIlI dhvajAeM evaM chatrAtichatra haiM aisA bhI varNana karalenA cAhiye te NaM pAsAyaDiMsagA aNNehiM tadadhuccattappamANamettehiM pAsAyaDiMsaehiM sacao samaMtA saMparikkhittA' ye prAsAdAvataMsaka bhI una cAra prAsAdAvataMsakoM se AdhI UMcAivAle anya cAra prAsAdAvataMsakoM se cAroM ora se ghire hue hai| 'te NaM pAsAyaDiMsagA desUNAI cattAri joyaNAI uDU uccateNaM ye prAsAdAvataMsaka kucha kama cAra yojana kI UMcAi vAle haiM 'do joyaNAI AyAmavikAvaMbheNaM' aura lambAI cauDAI inakI do yojana kI hai| abhuggaya bhUsiya bhUmibhAgA ulloyA' isa kathana ke anusAra yahAM para bhI aisA kahanA cAhiye ki ye cAra prAsAdAvataMsaka apanI UMcAI se aise jJAta hote haiM ki mAno ye AkAza ko hI chU rahe hai inakA bhUmibhAga samahone se vahuta hI ramaNIya hai ulloka bhI yahAM para hai| inakA varNana pahile hI 'uvariM maMgalagAbhUyA chattAi chattA' mA madhArI prAsAhAta sonI mA mA8 ATha maMgala dravya tathA kALI nIlI vigere dhajAo ane chatrAti chatra che. e prabhArInu pazu varNana 4 : 'te NaM pAsAyavaDiM sagA aNNehi ta ccattappamANamettehiM pAsAyavaDisaehiM savvao samaMtA saMparikkhittA' se prAsAdApata sI paNa e cAra prAsAdAvataMsakethI adhei uMcAIvALA bIjA cAra prakAdAvataM kethii yAre mANusa 32rAyA che. 'te NaM pAsAyavaDiM sagA desUNAI cattAri joyaNAI uDDhaM uccatteNaM' se prAsAhI pata mAchA yAra yogananI yAvA cha. 'do joyaNAI AyAmavikkhabheNa mana tanI A5 paDaNAre yogAnanI che. 'amuggayamUsiya bhUmi bhAgA ulloyA' 2 // 4thana prabhArI mahI yA . me kahevuM joIe ke e cAra prAsAdAvataM ke potAnI uMcAIthI evA jaNAya che jANe teo AkAzaneja sparza karI rahyA che. tene bhUmibhAga samovAthI
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyadyotiko TIkA pra. 3 u. 3 sU. 61 sudharmAsabhAyA varNanam ullokavarNanaM pUrvavadeva | 'paumAsaNAI' padmA''sanAni, 'uvariM aTTha maMgalagA jhayA chattAichattA' padmAsanopari - aSTamaGgalakAni dhvajAzca chatrA'ticchaMtrANi ityAdikaM sarva varNanaM pUrvavat (tadevaM te catasraH prAsAdAvataMsakaparipATho bhavanti iti / 60 / mUlam - tassa NaM mUlapAsAyavarDisagasta uttarapuratthimeNaM ettha NaM vijayassa devassa sabhA sudhammA pannattA addha terasa joyaNAI AyAmeNaM cha sakkosAI joyaNAI vikkhaMbheNaM navajoyaNAI uDUM uccategaM. agakhaMbha sata saMniviTThA abbhugaya suphayavairavediyA toraNavararatiya sAlabhaMjiyA susiliTTha visi TulaTusaMThiyapasatthave ruliyatrimalakhaMbhA nANAmaNi kaNagarayaNakhaiyaMujjala bahusama suvibhattacittaNiciyaramaNijakuTTimatalA IhA miya paumalayabhatticittA thaMbhuggayavairaveDyA parigayAbhirAmAvijAharajamalajuyalajaMtajuttAviva acci sahassa mAlaNIyA rUrvagasahastakaliyA bhisamANIbhibbhisamANI cakkhuloyaNale sA suhaphAsA sassirIyarUvA kaMcaNamaNirayaNadhUbhiyAgA nANAviha paMcavaNNaghaMTApaDAgapaDimaMDitaggasiharA dhavalAbhiriya kavacaM viNimayaMtI lAulloiyamahiyA gosIsa sarasarattacaMdaNadaradina paMcaMgulitalA uvaciya caMdaNakalasA caMdaNaghaDa sukayatoraNa jaisA karalenA cAhiye | 'paumAsaNAI' ina saba prAsAdAvataMsakoM meM pratyeka prAsAdAvataMsaka meM pRthaka pRthaka rUpa se padmAsana hai / 'uvariM maMgalagA dhajA chatAichattA' inake Upara ATha 2 maMgala dravya hai / kAlI nIlI dhvajAeM hai aura chatrAti chatra hai / ityAdi saba varNana pahile hI jaisA hI samajhanA cAhiye // 060 // - dhazotha-rabhaNIya che.- uso bhae tyAM rAbhela che. te varNana AhesAnI bha maDIyA yA samala sevu' 'paumAsaNAI' me madhA AsAhAvata sabhAM arthAt hare! prAsAdAvata sabhAM luhA muddA padmAsano rAmesa che. 'uvari maMgalagA dhajA chattAichattA' tenI upara mAMDe mAI maMgaladravyo che bhane ajI, nIsI / vigere. dhajAo che. tathA chatrAtichatra che. vigere prakArathI tamAma varNana pahelA kahela . te te samanvu // sU. 60 // mI0 23
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra paDiduvAradesabhAgA-Asattosatta viulabahUvagdhAriya malladAmaphalAvA paMcavaNNa murasasurabhimukkapupphapuMjovayArakalitA kAlAgurupavarakuMdarukaturukadhUvamaghamagheta gaMdhuddhyAbhirAmA sugaMdhavaragaMdhiyA gaMdhavaTibhUyA accharagaNasaMghasaMvikinnA divvatuDiyamahurasahasaMpaDAiyA suraMmA savvarayaNAmaI acchA jAva paDirUvA / tIse NaM sohammAe sabhAe tidisiM tao dArA pnnttaa| teNaM dArA patteyaM patteyaM do do joyaNAI uDUM uccatteNaM egaM joyaNaM vikkhaMbhaNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM seyA varakaNagathUbhiyAgA jAva ghnnmaalaadaarvnno| tesiNaM dArANaM purao muhamaMDavA pnnttaa| teNaM muhamaMDavA addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM cha joyaNAI sakosAI vikkhaMbheNaM sAiregAI do joyaNAI uDDhe uccatteNaM suhamaMDavA aNegakhaMbhasayasaMniviTA jAva ulloyA bhUmibhAga vnnnno| tesiNaM muhamaMDavANaM uvari patteyaM patteyaM aTU maMgalagA paNNatA jAva macchA / tesi NaM muhamaMDavANaM uvariM patteyaM patteyaM pecchAgharamaMDavA pannattA teNaM pecchAgharamaMDavA addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM jAva do joyaNAI uTTe uccatteNaM jAva mnniphaaso| tesi NaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM vairAmaya akkhADagA pannattA / tesi NaM vairAmayANaM akkhADagANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM maNipIDhiyA pannattA / tAo NaH maNipIDhiyAo joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM. addhajoyaNaM' bAhalleNaM savvamaNimaIo acchAo jAva pddiruuvaao| tAsi NaM maNipIDhiyANaM uppi patteyaM patteyaM sIhAsaNA pannattA sIhAsaNa vaNNao jAva dAmA privaaro| tesi NaM pecchAgharamaMDavANaM uppiaTTha maMgalagA jhayA chttaaichttaa| tesi NaM pecchAghara
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ 173 prameyadyotikA TIkA pra. 3 uM. 3 . 61 sudharmAsabhAyAH varNanam maMDavANaM purato tidisiM tao maNipIDhiyAo pannatAoM tAo NaM maNipeDhiyAo do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNa bAhalleNaM savva maNimaIo acchAo jAva paDirUvAo / tAsi NaM maNipeDhiyANaM upi patteyaM patteyaM ceiya thUbhA pannattA teNaM ceiya thUbhA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM sAtiregAiM do joyaNAI uDDuM uccatteNaM seyA saMkhaMka kuMdadgarayomayamahitapheNapuMja saMNikAMsA savva rayaNAmayA acchA jAva paDirUvA / tesi NaM bhANaM upi aTTa maMgalagA bahukivaha cAmarajjhayA pavaNatA chattAichattA / tesi NaM ceiyathUbhANaM caudisiM patteyaM patteyaM cattAri maNipediyAo pannatAo tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNamAyAvikakhaMbhegaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaIo tAsi NaM maNipeDhiyANaM upi patteyaM patteyaM cattAri jiNapADamAo jiSNosseha pamANamettAo paliyaMkaNisaNNAo thUbhAbhimuhIo saMniviTTAo citi / taM jahA usabhA vaddhamANA caMdANaNA vAriseNA tesi NaM cetiyathUbhANaM purato tidisiM patteyaM patteyaM maNipeDhiyAo pannattAo / tAoNaM maNipeDhiyAoM do do joyaNAI AyAmavikkhaMbhegaM joyaNaM bAhalleNaM savamaNimaIo acchAo sahAo lavhAo maTThAo ghaTAo pariyAo NikAo jAva paDivAo / tAsi NaM maNipeDhiyANaM upiM patteyaM patteyaM ceiyarukkhA pannattA / te NaM ceiya rukkhA aTU joyaNAI uDDuM uccatteNaM addhajoyaNaM uvveheNaM do joyaNAI khaMdhI addhajoyaNaM vikkhaMbheNaM cha joyaNAI viDimA bahumajjhadesabhAe aTujoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM sAiregAI ajoyaNAI savvaggeNaM paNNattAI / tesi NaM ceiyarukkhANaM aya
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 ..... :'. ..... ....._ jIvAmigamasUna, meyArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahA-vairAmayA mUlA rayayasupaiTriyA viDimA riTrAmaya vipulakaMdaveruliyaruilakhaMdhA sujAyasvaM paDhamagavisAlasAlI nAnAmaNirayaNa vividha sAhappasAhaveruliya pattatavaNija pattaveMTA jaMbUNayarattamausukumAlapavAlapallavaso. atavaraMkuraggasiharA vicitta maNirayaNasurabhikusumaphalabharaNamiyasAlA sacchAyA sappabhA samarIIyA sa ujjoyA amayarasasamarasaphalA aghiyaM NayaNamaNaNivvutikarA pAsAIyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA / teNaM ceiyarukkhA annehiM bahuhiM tilayalavayachattovagasirosa sattavanna dahivanna loddhadhavacaMdaNanIva kuDayakayabaMpaNasa tAlatamAlapiyAlapiyaMgupArAvayarAyarukhanaMdi: skvehiM savvao samaMtA saMparikkhittA // teNaM tilayA jAva naMdirukkhA mUlavaMto kaMdavaMto jAva surmmaa| teNaM tilayA jAva naMdirukkhA annehiM bahahiM paumalayAhiM jAva sAmalayAhiM savvato samaMtA saMparikkhittA tAoNaM paumalayAo jAva sAmalayAo NiccaM kusumiyAo jAva pddiruuvaao| tesi NaM ceiyarukkhANaM uppi bahave aTTamaMgalagA jhayA chttaaichttaa| tesi NaM ceiyarukkhANaM purato tidisiM tao maNipeDhiyAo pannatAo tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaIo acchAo jAva pddiruuvaao| tAsi NaM maNipeDhiyANaM upi patteyaM patteyaM mAhiMda jhayA addhaTumAiM joyaNAI uI uccatteNaM addhakosaM uvveheNaM aMddhakosaM vikkhaMbheNaM vairAmaya vaTula? saMThiya susiliTTha parighaTTamaTTha supatihitA visiTTA aNegavarapaMcavaNNa kuDabhI sahassa parimaMDiyAbhirAmA vAuddhRya vijayavejayaMtI paDAgA chattAichatta
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u 3 sU. 61 sudharmAMsabhAyAH varNanam 181 kaliyA tuMgA gagaNatalamabhilaMghamANasiharA pAsAdIyA jAva paDirUvA // tesi NaM. mAhiMdajjhayANaM upi aTUTU maMgalagA jhayA chattAichattA / tesi NaM mAhiMdajhayANaM purato tidisiM tao naMdAo pukkhariNIo pannattAo tAo NaM pukkhariNIo addha-terasa joyaNAI AyAmeNaM sakosAI cha joyaNAI vikkhaMbheNaM dasajoyaNAI uvveNaM acchAo saNhAo pukkhariNI vaNNao patteyaM patteyaM paramavaravediyA parikkhittAo patteyaM patteyaM vaNaisparikkhittAo aNNao jAva paDirUvAo // tAsi NaM pukkhariNINaM patteyaM patteyaM tidisiM tisovANapaDiruvagA pannattA / tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM vaNNao toraNA bhANivvA jAva chattAichattA sabhAe NaM suhammAo cha maNoguli sAhassIo paNNattAo taM jahA- puvveNaM do sAhassIo, pazcatthimenaM do sAhassIo dAhiNeNaM egA sAhasIo uttareNaM egA sAhassI tAsu NaM maNoguliyAsu bahave suvaNNa rUppAmayA phalagA pannattA tesu NaM suvaNNaruppAmAsu phalagesu bahave vaharAmayA NAgatagA pattA tesu NaM vairAmapasu NAgadaMtasu bahave kivhasutta bahavagdhArita mahadAmakalAvA jAva-sukka sunta vAriyamaladAmakalAvA teNaM malladAmA tavaNija laMbUsagA. jAva citi / sabhAeNaM suhammAe cha gomANasI sAhastIo pannattAo taM jahA - purasthimeNaM do sAhastIo evaM paca tthimeNa vi dAhineNaM sahassaM evaM uttareNa vi / tAsu NaM gomANasI bahave sutraSNaru pasayA phalagA pannattA jAva tesu NaM bairAmapasu nAgadaMtasu vahave rayatAmayA sikkagA pannattA tesu NaM rayatAmaesa sikarasu bahave veruliyA maIo dhUvaghaDi
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra yAo paNNattAo tAo NaM dhUvaghaDiyAo kAlAgurupavarakuMdaraka turukka jAva ghANamaNaNivvuikareNaM gaMdheNaM savvato samaMtA ApU. remANIo ciTuMti / sabhAeNaM suhammAe aMtobahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNate jAva maNIgaM phAso ulloyA paumalayati. cittA jAva samvatavaNijjamae acche jAva paDirUve ||suu061|| chAyA-'tasya khalu mUla prAsAdAvataMsakasyottarapUrvasyA matra khalu vijayasya devasya sabhA sudharmA prajJaptA-arddhatrayodazayojanAni-AyAmena SaTsakrozAni yojanAni viSkambheNa navayojanAni-Urdhvamuccatvena anekastambhazatasagniviSTA abhyudgata sukRta vajravedikA toraNavararacitazAlamaJjikAH suzliSTaviziSTalaSTa saMsthitaprazastavaiDUryavimalastambhAH nAnAmaNi kanakaratnakhacitojjvalavahusama muvibhaktacitranicitaramaNIyakRtrimatalAH IhAmRgaRpabhaturaganaramakaravihagavyAla. kinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatA-padmalatAbhakticitrAH stambhogata vajravedikApaMrigatA'bhirAmAH vidyAdharayamalayugala yantrayuktAivAciHsahasramAlanIyA-rUpakasahasrakalitA dIpyamAnA dedIpyamAnAH cakSulokanalezyAH zubhasparzAH sazrIkarUpAH kAJcanamaNiratnastUpikAH, nAnAvidhapazcavarNaghaNTApatAkaparimaNDitAgrazikharAH dhavalAH marIcikavacaM vinirmuzcantI ulloyitamahitAH gozIrSa sarasaraktacandanadardaradIrNa pazcAGgulitalAH upacitacandanakalazAH candanaghaTa mukRtatoraNapratidvAradezabhAgAH AsaktotsatavipulavRntA'valambitamAlyadAmaka lApAH paJcavarNasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAH kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAna gandhoddhRtA'bhirAmAH sugandhavaragandhitA gandhavartibhUtA apsarogaNasaMghasaMvikIrNAH divyatruTitamadhurazabdasaMpraNAditAH suramyAH sarvaratnamayyaH acchAH yaavtprtiruupaaH| tasyAH khalu sudharmasamAyA stridizi trINi dvArANi prajJaptAni / tAni khalu dvArANi pratyekaM pratyekaM dve dve yojane Urdhvamuccatvena ekaikayojanaM viSkambheNa tAvadeva, pravezena zvetAni varakanakastUpikAkAni yAvadvanamAlAdvAravarNakaH / teSAM khalu dvArANAM purato mukhamaNDapAH arddhatrayodazayojanAni AyAmena SaDyojanAni viSkambheNa sAtireke dve yojane urdhvamuccatvena mukhamaNDapA anekastambhazatasanniviSTAH yAvadullokAH bhUmibhAgavarNakaH tepAM khalu mukhamaNDapAnAmupari pratyekaM pratyekamaSTAvaSTau maGgalakAni prajJaptAni yAvanmatsyAH / teSAM khalu mukhamaNDapAnAM purataH pratyeka pratyekaM prekSAgRhamaNDapAH prjnyptaaH| te khalu prekSAgRhamaNDapAH arddhatrayodazayojanAni-AyA
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam meNa yAvat-dve yojane, Urdhvamuccatvena yaavnmnnisprshaaH|| teSAM khalu bahumadhyadeza bhAge pratyekaM pratyekaM vanamayAH akSavATakAH prajJaptAH teSAM khalu vajramayAnAmakSAvATakAnAm bahumadhyadezabhAge pratyeka pratyeka maNipIThikAH prjnyptaaH| tAH khalu maNipIThikAH yojanamekamAyAmaviSkambheNA'rddhayojane bAhalyena sarvamaNimayyo'cchAH yAvat prtiruupaaH| tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM siMhAsanAni prajJaptAni siMhAsana varNako yAvaddAmAni privaarH| teSAM khalu prekSAgRhamaNDapAnAmupari-aSTAvaSTau maGgalakAni dhvjaacchtraatishchtraanni|| teSAM khala prekSAgRhamaNDapAnAM puratastridizi tisro maNipIThikAH prjnyptaaH| tAH khalu maNipIThikAH dve yojane AyAmaviSkambheNa yojanaM bAhalyena sarvaratnamayyo'cchA: yAvatpratirUpAH // tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM caityastUpAH prajJaptAH te khalu caityastUpAH dve yojane AyAmaviSkambheNa sAtireke dve yojane ardhvamuJcatvena zvetAH zaGkhAGkakundodakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzA sarvaratnamayAH acchA yaavtprtiruupaaH| teSAM khalu caityastUpAnAmupari-aSTau-aSTau maGgalakAni bahukRSNacAmaradhvajAH prajJaptAni chatrAticchatrANi / teSAM caityastUpAnAM caturdizi pratyekaM pratyekaM catasro maNipIThikAH prajJaptAH / tAH khalu maNipIThikAH yojanamAyAmaviSkambheNA'rdrayojanaM vAhalyena, sarvamaNimayyaH / tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM catasro jinapratimAH jinotsedhapramANamAtrAH paryaGkaniSaNNAH stUpikA'bhimukhyaH sanniviSTAstiSThanti / tadyathA-RSamA varddhamAnA:-candrAnanA-vArisenAH / teSAM khalu caityastUpAnAM puratastridizi pratyeka pratyeka maNipIThikAH prjnyptaaH| tAH khalu maNipIThikAH dve dve yojanenA''yAmaviSkambheNa sarvamaNimayo'cchAH laNhaH zlakSNAH pRSTA mRSTA niSpaGkA nIrajaskA yAvatpratirUpAH tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM caityavRkSAH prajJaptAH te khalu caityavRkSAH aSTayojanAni UrdhvamuccatvenA'yojanamutsedhena dve yojane skandhaH addhayojanaM viSkambheNa Sar3ayojanAni viDimA bahumadhyadezabhAge'STayojanAni AyAmaviSkambheNa' sAtirekANi aSTayojanAni sarvAMgreNa prajJaptAH // teSAM khalu caityavRkSANAm ayametadpo varNAvAsaH prajJaptaH / tadyathA-vajramayA mUlAH rajatasupratiSThitA 'viDimA' riSTamayavipulakandavaiDUryaruciraskandhAH mujAtarUpaprathamaka vizAlazAlAH nAnAmaNiratna vividha zAkhaprazAkha vaiDUryapatra tapanIyapatravRntAH jAmbUnadaratna mRdusukumArapravAlapallavazobhamAnavarAGkurA'yazikharAH vicitramANaratna surabhi kusumaphalabharanatazAkhAH sacchAyAH saprabhAH samarIcikAH sodghotAH amRtarasasamarasaphalAH, adhikaM nayanamanonivRtikarAH prAsAdIyAH darzanoyAH abhirUpAH prtiruupaaH| te khalu caityavRkSAH anyairvahubhistilaka-lavaMga
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 - jIvAbhigamasUtre chatropagazirIpa-saptaparNa - dathiparNa - lodhradhavacandananIpakuMTajakadambapanasatAlatamAlapriyAlapriyA-pArAvatarAjavRkSanandivRkSaH sarvataH samantAt sNprikssitaaH| te khalu tilakA yAvat nandivRkSAH mUlavantaH kandavanto yAvatsuramyAH te khalu tilakAH yAvannandivRkSAH anyAbhi bahIbhiH padmalatAbhi yAvat-uyAmalatAbhiH sarvataH samantAt samparikSiptAH, tAH khalu pAlatAH yAvat-zyAmalatAH nityaM kusumitAH yAvatpratirUpAH teSAM khalu caityavRkSANAmupari vahani-aSTamaGgalakAni dhvajAzchatrAticchatrANi / teSAM khalu caityavRkSANAM puratastridizi tisro maNipIThikAH prjnyptaa| tAH khalu maNipIThikAH yojanamAyAmaviSkambheNA'rddhayojana vAhalyena sarvamaNimayyaH acchA yAvat pratirUpAH tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM mAhendradhvajA addhISTamAni yojanAni Urdhvamuccatvena arthakrozamudvedhenA'rddhakozaM viSkambheNa vanamayavRttalaSThasaMsthita suzlipTa parighRSTamRSTasupratiSThitA'viziSTAH anekavarapaJcavarNakuDabhI sahasraparimaNDitA'bhirAmAH vAtoddhta vijayavaijayantIpatAkAH chatrAticchatrakalitAH tuGgA gaganatalamabhilaGghayamAnazikharAH prAsAdikAH yAvatpratirUpAH / tepAM khalu mAhendradhvajAnAmupari-aSTAvaSTau maGgalakAni dhvajA chatrAticchatrANi / tepAM khalu mAhendradhvajAnAM tridizi tisro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH tAH khalu puSkariNyaH arddhatrayodaza yojanAni AyAmena sa krozAni paDUyojanAni viSkambheNa dazayojanAni udvedhenA''cchAH zlakSNAH puSkariNI varNakaH pratyekaM pratyekaM padmavaravedikAH parikSiptAH pratyekaM pratyeka canapaNDaparikSiptAH varNako yAvat prtiruupaaH| tAsAM khalu puSkariNInAM tyeka pratyekaM tridizi trisopAnapratirUpakAH prajJaptAH, tepAM khalu trisopAnapratirUpakANAM varNakA-toraNAni bhaNitavyAni yAvat-chatrAticchatrANi sabhA sudharmAyAH khalu paDUmanogulisAhastrya prajJaptAH / tadyathA-pUrvasyAM ve sAhasthyau pazcimAyAM va sAhastryau dakSiNasyAM-ekasAhasrI tAsu khalu manogulikAsu vahavaH suvarNarUpyamayA phalakAH prajJaptAH / teSu khala suvarNarUpyamayepu phalakeSu bahavo vajra. mayA nAgadantakAH prajJaptAH teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu vahavaH kRSNasUtravRttAvalamvita mAlyadAmakalApAH yAvat zuklasUtravRttAvalambita mAlyadAmakalApAH tAni khalu mAlyadAmAni tapanIyalambusagAni yAvattiSThanti ||sbhaayaaH khalu sudharmAyAH paDgomAnasIsAhastryaH prajJaptAH, tadyathA-pUrvasyAM dve sAhastryau evaM pazcimAyAmapi dakSiNasyAM sahasram-evamuttarasyAmapi tAsu khalu gomAnasISu bahavaH suvarNarUpyamayA falakAH prajJaptA yAvatteSu khalu vajramayeSu nAgadantakepu bahavo rajatamayA: sikkAH prajJaptAH, teSu khalu rajatamayepu sikkakepu vaDhayo vaiDUryamagyo dhUpaghaTikAH - - prajJaptAH, tAH khalu dhUpaghaTikAH kAlAguru-pravarakundaruSkaturupka yAvad ghrANa
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 185 manonivRtikaraNa gandhena sarvataH samantAt ApUryamANAstiSThanti / sabhAyAH khalu sudharmAyAH antarbahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNInAM sparza ullokAH "padmalatA bhakticitrAH yAvat-sarvatapanIyamayo'ccho yAvat pratirUpaH suu061|| TIkA-'tassa NaM mUlapAsAyavaDisagassa-tasya khalu mUlaprAsAdAvataMsakasya, 'uttarapurasthimeNaM'-uttarapUrvarayAmIzAnakoNe, 'ettha NaM' atrottarapUrvasyAM khalu, 'vijayassa devassa' vijayanAmno devasya, 'sabhA sudhammA pannattA' sabhA sudharmA nAmnI prajJaptA-kathitA, sA ca sabhA-'addha terasajoyaNAI AyAmeNaM' arddha trayodaza yojanAni-AyAmena daiyeNa, 'cha sakkosAI joyaNAI vikkhaMbheNaM' paTU sakrozAni yojanAni viSkambheNa, 'Nava joyaNAI uTTe uccatteNaM' nava yojanAnyUz2a muccaistvena 'aNegakhaMbhasatasaMniviTThA' anekaiH stambhAnAM zataiH sanniviSTAH, sA khalu. 'anbhugaya sukayavairavediyA' abhyudgatA'dhaH pradezAdArabhyoddhyai yAvat suSTu kRtA vajeNa vedikA yatraivaM nirmitA, 'toraNavararatiyasAlabhaMjiyA' toraNavare (toraNe varA-vA) racitA zAlabhaJjikA zobhAmuddizyAtiramaNIyA kRtrima puttalikA yatra sA 'tassaNaM mUlapAsAyavaDiMsagassa uttarapurasthimeNaM' ityAdi suu059|| - tassaNaM mUlapAsAyavaDiMsagassa' mUlaprAsAdAvataMsaka kI 'uttara 'purasthimeNaM' IzAna dizA meM 'ettha NaM vijayassa devassa sabhA sudhammA pannattA' vijayadevakI sudharmA nAmakI sabhA kahI gaI hai 'addhaterasa'joyaNAI AyAmeNaM cha sakosAiM joyaNAI vikhaMbheNaM' yaha sabhA 12 // yojana kI lambI hai aura 6 / yojana kI cauDI hai "NavajoyaNAI uDaM uccatteNa' isakI UMcAI nau yojana kI hai, 'aNegakhaMbhasayasaMniviTThA' aneka saikaMDostambha usame lage hue hai / 'anbhugayasukayavairavediyA'nIce se lekara Upara taka acchI taraha se banI huI vedikA se yaha yukta hai 'toraNavara ratiyasAlabhaMjiyA' isake uttama-toraNa para bAhirI dara 'tassa NaM mUlapAsAmavaDiMsagarasa uttarapurasthimeNaM tyA ____TI:-'tarasa NaM mUlapAsAyavaDiM sagassa' te bhUdA prAsAhIvata'sanI 'uttarapurathimeNaM uttara pUrvamarthAt zAna AzubhA 'ettha NaM vijayassa devassa sabhA sudhammA paNNattA' piyavanI sudhamA nAmanI saba 4pAmA mAvesa cha. 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM cha sakkosAiM joyaNAI vikkhaMbheNaM' me samA 12 // sADI mAra yAnI einii cha. mane 6 sapA cha yogananI pahANI che. 'Nava joyaNAI uDDhe uccattaNaM tenI yA nava yogananI che. 'aNegakhaMbhasayasaMnividrA' temA bhane se thAlamA sAsA che. 'abhuggayasukayavaraveiyA' nIyathA 52 sudhA sArI zate manAsa vI te yunta cha. 'toraNavararatiyasAlabhaMjiyA' tanA uttama jI0 24
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 jIvAmagamasUtre 'susilivisi saMThiyaparAtyatha veru liyavimalakhaMbhA' suliSTaH saMyojito yo viziSTo lahaH sudhAlepavizeSaH haMsa iva zvetatara statra saMsthita prazastavaiDUrya* maNibhirvimalAH stambhAH yasyAH sA sabhA 'NANAmaNikaNagarayaNa khar3aya ujjala bahasamasuvibhattacittA NiciyaramaNijjakuTTimatalA' nAnAmaNikanakaratnaiH khacitaH, aMto'pyujjvalanirmalaH bahusamaH, atyantasamaH suvibhaktacitranicitaH -citrarvyApto ramaNIyazca kRtrimatalo yasyAM sA - nAnAmaNi kanakaratnakhacitojjvalabahusamasuvibhaktacitra nicitaramaNIyakRtrimatalA, 'IhAmiya= usabha-turaga-paramagara - vihagavAlagakiNNararurusara bhacamarakuMjaravaNalaya paumalaya bhatticittA' IhAmRgavAje para zobhA baDhAne ke nimitta eka zAlabhaJjikA puttalikA banI hui hai 'sulisiha laTThasaMThiyapasatthavemaliyA vimalakhaMbhA' inake khambhoM para sudhA - cUnA- kA bahuta hI acchI taraha se lepa palastara - kiyA gayA hai aura usameM vaiDUryamaNi svacita hai / isa kAraNa khambhe isake vaDe nirmala pratIta hote haiM 'laha' zabda kA artha manoz2a hai suzliSTa zabda yaha 'laDakA vizeSaNa hai acchI taraha se lagAyAgayA' aisA artha suzliSTa pad ' kA hai 'NANAmaNikaNagarayaNaraya ujjalavahusama suvibhatta cittA Nici yaramaNikuTTimatalA' isa sabhA kA jo bhUmibhAga hai vaha aneka maNiyoM se suvarNa se evaM ratnoM se (jaDA huvA) khacitta hai ataH vaDA hI vaha ujjvala lagatA hai / tathA - yaha bhUmi bhAga ekasA hai- UMcA nIcA nahIM hai nibiDa hai kaThora hai-phusaphusA nahIM hai suvibhakta hai aura ramaNIya hai / 'ihAmiya - usama - turaga - Nara-magara - vihaga-vAlaga - kiNNara- rurutAraNAnI upara bahAranA daravAjAnI upara zeAbhA vadhAravA mATe eka ati ramashriiy zAsala a-putajI manesa che. 'susiliTTha visiTThalaTThasaMThiya pasatyaveruliyA vimavuMma' tenA thAMbhalAonI upara sudhA kahetA huM sane samAna ati ujvala cunAnA lepa ghaNIja suMdara rIte karela che. arthAt palAstara karela che. ane temAM vaiya maNiyA jaDelA che. tethI te sta aa ghaNAja ni`La jaNAya che. ' zabdanA atha manAjJa e pramANe che. suzliSTa e zabda tu" e padanuM vizeSaNa che. suzjhiSTa pahano artha sArI rIte sagADavAmAM Ave me prabhA thAya che. 'NANAmaNikaNagarayaNaraiya ujjala bahusama suvibhattacittA NiciyaramaNijja kuTTimatalA' yA salAnA ne bhUmibhAga che, te aneka prakAranA zrImati maNicAthI suvaNuthI ane ratnAthI jaDela che. tethI te ghaNuAja ujjavala lAge che. tathA A bhUmibhAga eka sarakhA che the| niithe| nathI. nimiDa-gADha che, aura che, poyo nathI. suvilAta che. ane rabhAzIya che, 'ihAmiya usabhaturagaNara magara bigabAlagakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 187. vRSabhaturaganaramakaravihagavyAla kinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatApadmalatAbhakticitrA, punazcabhi citrasthaizcamatkRtA sudharmA''ste, tathA-'thaMjhuggaya vairaveiyA parigayAbhirAmA' stambhogatavajravedikA parigatAbhirAmA, tatra stambhogatayA-stambhoparivartinyA vajravedikayA-vajaratnamayyA vedikayA parigatA satI yA'bhirAmA manasa AhAdikA sA stambhogata vanavedikAbhirAmA 'vijjAhara jamalajugalajaMtajuttA viva accisahassa mAlaNIyA' vidyAdharayamala yugalayantrayuktAnIvA'ciHsahasramAlanIyA, 'vidyAdharayoryad yamalaM samazreNIkaM yugalaM-dvandvam iti vidyAdharayamalayugalaM tasya yaMtrANi prapaMcAstairyuktAivA-'ciMpAM sahasrairmAlanIyA zobhanIyA. ityaciHsahasramAlanIyA / 'ayambhAvaH' evaM nAma prabhAsamudAyopetA sabhA yenaivaM sambhAvanA jAyate yathA nUnametAni nAsvabhAvikaprabhAsamudAyAni kintuviziSTa vidyAdharazaktimatpurupavizeSaprapaJcayuktAnIti / 'rUvagasahassa kaliyA' rUpaka sahasrakalitAH rUpakANAM sahasrANi rUpakasahasrANi taiH kaliteti rUpakasarabha-camara-kuMjara-vaNalaya-paumalaya-bhatticittA' usa sabhAmeM IhAmRga vRSabha-bela turaga-ghoDA-nara-manuSya, makara-magara-vihaga-pakSIvyAla-sarpa-kinnara-devajAti vizeSa, ruru-bhRgavizeSa,-sarabha-aSTApada, camara-camarIgAya, kuMjara--hAthI, vanalatA-padmalatA, ina sabake citra bane hue hai ataH inase vaha sabhAbaDI suhA vanI ho rahI hai, 'thaMbhuggayavairavejhyA pariggayAbhirAmA' isa meM thaMbho ke Upara vajra kI vedikAeM vanI huI hai| ataH unase yukta huI yaha sabhA vaDI hI cittAkarSaka ho rahI hai "vijAharajamalajugalajaMtajuttAviva accisahassa mAlaNIyA' vidyAdharoM kI joDI kI jaiso hajAroM kI mAlAoM se yaha cAroM ora se parivRtta banI huI hai 'ruvagasahassakaliyA hajAroM rUpoM se yaha yukta hai, 'misamANI bhinbhisamANI' teja se sahita hai aura vizeSa rUpa se paumalayabhatticittA' ye salAmA hAmR vRSasa-paNa tura-dhADAnA-manuSya bh42madhara vihaga-pakSi cAla-sa kinnara-deva vizeSa rUrU-mRgavizeSa-sarabha aSTApada camAra camarI gAya kuMjara-hAthI vanalatA, palatA A badhA prakAranA citro manApAmA mAveza cha. tethI me samA ghaNI soDaNI mAge cha. 'thabhuggaya vairaveiyA pariggayAbhirAmA' tabhI stamAnI 52 10manI vAimA manAvesa che. tathI 2 samA ult yitta44 rAya che. 'vijjAharajamalajugalajaMtajuttAviva accisahassamAlaNIyA vidyAdhana mAmAnI rebha / bhANAmAthI se yAre mAthI vAgAyata cha. 'rUvagasahassakaliyA' te 2 // 35thI yuddhata cha. 'misamANI bhibhisamANI' te yuddhata cha. mina vizeSa prAna tenA pramAthI
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 - jIvAmigamamaH sahasrakalitA, 'misamANImimi mamANI' dIpyamAnA dedIpyamAnA-prakAmamAnA'tizayena prakAgamAnA, 'capalAyaNalaMgA-cakSaloMkanalegA: camakatakalAkane'valokane darzanIyatvA'tizayanaH glipyanIti cakSulaukinandadayA, 'guhaphAsA' zubhasparzAH, 'sassirIyasyA' sazrIkarupA, sa gobhAkAni mpANi vidyanne yatra sAsa zrIkarUpA, 'kaMcaNamaNirayaNabhiyAgA' kAMcanamaNi gnnantRpikAkAH kAnana* maNiratnAnAM stRpikA-ziggaraM yasyAH mA kAnanamaNiratnamnapikAkA, 'gaNAviha paMca vaNNa ghaMTA paDAga paDimaMDitaggamiharA' nAnAvidha paJcavarNa ghaNTA patAkA parimaNDitAgrazikharA, nAnAvidhAbhiranekaprakArAbhiH panAkAbhiH paJcavaNaH saMyutAbhirghaTAbhizca parimaNDitAni agragivarANi yasyAH sA tatheti / 'dhavalA' dhavalAH - zvetAH 'marIi kavacaM viNimmuyaMtI' marIcayaH eva kavacaM vimutrantIva bhaaste| 'lAulloiya maTiyA-lAuloiyamahinA, lAuDyaM nAma yada bhUme gomayAdinA-ullepanam ullodayaM kuDanyAnAM mAlamya ca seTikAdibhiH samaSTI karaNamiti, tAbhyAmiva mahitA-pUjitA iti 'lAulloiya mahinA yuktaa| tathA teja ke hI prabhAva se camaka damakavAlI banI huI hai| 'calloyaNalesA' dekhanepara yahomI lagatI hai ki mAno dekhanevAloM ke netroM ko yaha pakaDa rahI hai 'muhaphAsA' isakA sparza sugvakArI hai / 'masmirIya svA' rUpa isakA baDA manohara hai 'kaMcaNamaNirayaNabhiyAgA' isake zikhara suvarNa maNi evaM ratnoM ke bane hue hai / 'NANAvihapaMcavaNNaghaMTA paDAgapaDimaMDitaggasiharA' aneka prakAra kI patAkAoM se evaM pAMcavarNoM se yukta ghaMTAoM se isake Age ke zigvara muzobhita hai / 'dhavalA' ye zigvara sapheda hai / 'marIikavacaM viNimmuyaMtI' ataH unase yaha aisI jJAta hotI hai ki mAno yaha kiraNarUpI kavacoM ko hI choDa rahI hai arthAt kiraNoM ke samUha ko hI ugala rahI hai 'lAulloiyamahiyA gomaya se isakA nIcekA sava bhAga lipA huA hai aura bhI isakI abhAgI mana cha. 'cakkhulloyaNalesA' navAthI savI sAga cha / nArAgAnA netrAne 54ii 22sa che. 'suhaphAsA' tano parza atyaMta sumA24 cha. 'sassirIyarUvA' tenu 35 dhA manAu2 cha. 'kaMcaNamaNirayaNa bhiyAgA' tenu zima2 suvarNa, bhaNI ane ratnAnA mAnesa cha. 'NANAviha paMcavaNNa ghaMTApaDAgapaDimaMDitagasiharA' gAne prA2nI patAmAthI mane pAMya pathI yuta ghaTAgothI tenA mAnA zimarI suzalitale. 'dhavalA' se zima sAsa cha 'marIikavacaMviNimmuyaMti' tathA yasakArAya che. (425 3thI 450 ene ja cheDI rahela che. arthAta kiraNonA samUhane ja ogALI rahela hoya che.
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 196 'gosIsa sarasarasacaMdaNadadaradinnapaMcAlitalA' gozIpa sarasaraktacandanadardaradIrNapaJcAGgulitalA' tatra-gozINa gozIpaMkanAmaka candanena-raktacandanena-dardareNa hastatalAghAtena capeTAkAreNa vA dattAH paJcAGgulayastalA yatra sA, tathA'uvaciya caMdaNakalasA' upacita candana kalazAH upacitA-nivezitAH candanAnAM varakalazAH. maGgalaghaTA yasyAm evaMvidhA, tathA-"caMdaNaghaDasukaya toraNapaDiduvAradesabhAgA' candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgA tatra-candanakalazaiH suSTu saMpAditAni zobhanAni toraNAni pratipravezadvAre prati nirgamadvAre dezabhAge yasyAmevaMvidhA, tathA-'Asattosatta viulavaTTavAgdhAriya malladAmakalAvA' AavAk adhobhUmau saktaH AsaktaH bhUmau lagnaH, ut-Urdhvam utsaktaH ullocatale-upari savaddha ityarthaH vipulo vistIrNo vRtto vartula: vagdhAritaH Alambito mAlyadAmakalApaH puSpANAM mAlAsamudAyo yasyAM sA, tathA-'paMca vaNNasarasasurabhimukkapupphapuMjovayArakaliyA' paMcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitApaJcavarNena-kRSNanIlAdinA yuktena sarasena-sacchAyena surabhiM''muktena kSiptenapuSpacandanalakSaNenopacAreNa-pUjayA kalitA kalpitAH suzobhitetyarthaH tathAsaba cUnA se putI huI hai / 'gosIsasarasarattacaMdaNadaddara dinnapaMcaMgulitalA' isakI bhittiyoM para gozIrSacaMdana evaM raktacandana ke lepoM ke. moTe 2 hAthe-thApe lagAe gaye haiM / 'uvaciyacaMdaNakalasA' bahutasA caMdanakalaza-maGgalaghaTa-isameM rakhe gaye hai / 'caMdaNa ghaDasukaya toraNa paDinuvAradesabhAgA' praveza dvAroM ke Age candana ke kalazoMkA toraNa isameM sthApita kiyA gayA hai / 'Asatto sattaviulavavagdhAriyamalladAmakalAvA' isakI Upara kI bhItarIchattapara jo vistRta evaM gola 2 mAlAoM kA samUha laTakAyA gayA hai. vaha nIce taka jamIna para laTaka rahA hai 'paMcavaNNa sarasasurabhi mukkapupphapuMjodhayArakaliyA'-paMcavarNa (ajiirhe| cha.) 'lAulloiyamahiyA' tenA nIyana mA AyanA 74thI dIpeTA che. bhane tenI tamAma mAtA yunAthI ghANe che. 'gosIsasarasarattacaMdaNadaradinnapaMcaguliMtalA' menI lAta 52 zAyana bhane '24ta yahananA pothI bhATA bhoTA hAthI-thApA ausea cha. 'ubaciya caMdaNakalasA' ghag! su42 24na 4sIbhI ghaTI tamA rAmavAma gAvesa che. 'caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA' tenA praveza dvAranI AgaLa caMdananA kalazenA teraNe rAkhavAmAM Avela che. 'AsattosattaviulavaTevagdhAriyamalladAmakalAvA' te sudhAsamAna 52nI manI lIMta para je moTI ane goLa goLa mALAone samUha laTakAvela che. te nIce sudhIrabhAna 52 TI 20 cha. 'paMcavaNNa sarasasurabhimukkapuSphapuMjovayArakaliyA' /
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 'kIlAgurupavarakuMdurukkaturukadhUvamaghamata gadhuddhyAmirAmA' kAlAgurupravarakundaruSka turupka dhUpamaghamavAyamAnagandhoddhRtAbhirAmA, kAlAgupravarakundaruSkaturuSkAdayoM ye dhRpA stepAM sarvadizi prasaranto ye gandhA AmodAstaimanohareti yAvat, tathAsugaMdhavaragaMdhiyA' suzomano yo gandhastena varagaMdhA, 'gaMdhavaTibhUyA' gandhavartibhUtA, saurabhyAtizayAt gandhadravyazuTikA tulyA, tathA-'accharagaNasaMghasaMvikimA' pRthak pRthak apsarasog2aNAnAM saMdhaivikIrNA vyAptA, tathA-'divya tuDiya mahurasaha saMpaDAiyA' divyatruTitamadhurazabdasaMpraNAditA, divyaH muralaukikaH truTitaH satAlamRdaGgAdivAthaiH sampAdito ataeva madhuro yaH zabdastaiH saMpraNAditA 'murammA' suramyA manaso ramaNasthAnatvena sthitA 'savya rayaNAmaI' sarvaratnamayI 'acchA jAva paDirUvA' acchA-AkAzasphaTikavat nirmalA ulakSNA laNhA ghRSTA mRNTA nirmalA ke sarasa sugaMdhita puSpo ke puMja se yaha sabhA yukta hai-suzobhita hai / 'kAlAgurupavara kudurukkaturukka dhUvamaghamaghaMtagaMdhaLUyAbhirAmA' kAlA guru Adi jo sugaMdhita dravya hai, ve saba yahAM pada rakhI huI hai ataH cAroM dizAoM meM inakA gaMdha phaila rahA hai ataH usase yaha suzobhita hai'sugaMdhavaragaMdhiyA' .sugaMdha se yaha sarAboravanI hui hai| ataH 'gaMdhavadvibhUyA' yaha gandhavartI ke jaisI banI huI pratIta hotI hai 'accharagaNa saMgasaMvikinnA' pRthak pRthak yaha phaile hue apsarAoM ke gaNoM se khacAkhaca bharIhuI hai| divcatuDiyamahurasahasaMpaDAiyA' divyavAditroM ke madhura zabdoM se yaha pratidhvanita banI huI hai / 'surammA' ise dekhane vAloM ke manako vaDA isase Ananda hotA hai| 'savvarayaNAmaI, yaha sarvAtmanA ratnamayI hai 'acchA jAva paDirUvA' AkAza evaM sphttikpAMca varNana sarasa sugaMdhita puSpanA pujethI A sabhA yukata che. arthAta ghajlt suzolita cha. 'kAlAguru pavara kuMdurukkaturukka dhUvamadhamapaMtagadhuGkhyA bhirAmA' . ten Y3 vigere 2 supita dravyo che te mayA / dravyo maDIyA rAkhavAmAM Avela che. tethI cAre dizAmAM tenI sugaMdha phelAI rahela che. tethI tenAthI te zAyamAna yAya che. 'sugaMdhavara gaMdhiyA' sumadhathI ye ta2mANa ganesa cha. tethI 'gaMdhavaTTibhUyA' te ma pati-sudhanA pATa revI mane mAya cha. 'accharagaNasaMgasaMvikinnA' nuhA / sAyehA apsarAmAnA samUhAthI, bhAyAbhIya marAye che. 'divya tuDiyamahurasahasaMpaDAiyA' divya pAtrAnA- madhura bhadhura zahAthI te pratidhvanita bhane cha. 'surambhA te nenArAmAna bhanane / dhaNe mAna thAya che. 'savvarayaNAmaI se sarvAtmanA ratnabhaya che. 'acchA jAva paDikhvA' mA bhane 22TimaNinI bhate ni cha. yAvat prati35 .
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sa.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 191 niSpaGkA nIrajAH-niSkaMTakacchAyA-soyotA-prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpApratirUpA // 'tIse NaM suhammAe sabhAe' tasyAH khalu sudharmAsabhAyAH, 'tidisi' tisRSu dikSu pratyekabhAge 'tao dArA pannattA' trINi dvArANi prakhyAtAni-pUrva"dakSiNa-pazcimAsu, 'te NaM dArA patteya patteyaM tAni vala dvArANi pratyekaM pratye kam, 'do do joyaNAI uDU uccatteNaM' dve dve yojane Urdhvamuccaistvena; 'egaM 'joyaNaM vikkhaMbheNaM' eka yojanaM viSkambheNa, 'tAvaiyaM ceva paveseNaM tAvadeva'ekaikameva yojanaM pravezena, 'seyA varakanagabhiyA' zvetAni varakanakastRpikAni, varaiH zreSThaiH kanakaiH kRtA nirmitA stUpikA-uparitanabhAgA yeSu tAni, tathA-'jAva vaNamAlAdAravannao' yAvadvanamAlAdvAravarNakaH tathAhi-IhAmRgamaNi ke samAna yaha nirmala hai yAvat-pratirUpa hai yAvat- zabda se ilakSNA-laNhA-ghRSTA mRSTA * nirmalA-niSpaMkA, nIrajA-niSkaMTaka'cchAyA, sodyotA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA, yahAM ina padoM kA saMgraha huA hai 'tIseNaM suhammAe sabhAe' usa sudharmAsabhAkI 'tidisi' tIna dizAoM meM 'tao dArA paNNattA' tIna daravAje kahe gaye hai 'taM jahA' jaise-'purathimeNaM dAhiNeNaM uttareNaM' eka daravAjA pUrvadizA meM dUsarA daravAjA dakSiNadizA meM aura tIsarA daravAjA uttara dizA meM hai / 'teNaM dArA patteyaM 2' ye daravAje pratyeka-arthAt ina tInoM daravAjoM meM se pratyeka daravAjA-'do 2 joyaNAI uDU uccatteNaM' UMcAI meM do do yojana kA hai 'egaM joyaNaM vikkhaMbheNaM' aura cauDAi meM , eka 2 yojana kA 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' inakA pratyekakA praveza itanA hI haiarthAt-1 yojana kA hai| 'seyA varakanakathUbhiyA' ina daravAjoM ke uparitanabhAga zveta evaM zreSTha aise suvarNa ke bane hue haiM / 'jAva vannache. yAvat yI lakSNA-laNhA-ghRSTA-mRSTA-nirmalA-niSpaMkA-nIrajA-niSkaMTakacchAyA, sodyoto prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA' 2 // phone| masiDa thayesa cha. 'tIse NaM suhammAe sabhAe' se sughasimAnI tidisi traNe hizAyAmA 'tao dArA paNNattA' pa 42vAsamA DerA che. 'taM jahA bho 'purathimeNaM, dAhiNeNaM uttareNaM' me4 42vAle pUrvAhizAmA mIne 42vAle kSi hizAma mane trIle 42pAne uttara dizAmA cha 'teNaM dArA patteyaM patteya' se 124 42vAsa meTa hai trA 42vaagtm| pai4I me 4 42vAgata 'do do joyaNAI uDDha uccatteNaM' yAmA madhye yogananA che. 'ega joyaNaM vikkha bheNe' mane paDAmA me se yojanA cha. 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' te 424ne praveza para meTA cha. marthAt me yojanA cha. 'seyA varakanakathUbhiyA' ko 42pA-mAnI parana mAga sa36 bhane uttama sevA sonAnA mana che. 'jAva vaNNamAlA dAravaNNao' mahIyAM
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra vRpabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhacamarakuJjarabanalatApAlanAbhakticitram, * stambhodgatavajravedikA parigatAbhirAmam vidyAdharayamalayugalayantryuvatamivA'ciH sahasramAlinam rUpakasahasrakalitam dIpyamAnaM dedIpyamAnam cakSukinalezam zubhasparzam sazrIkarUpam varNoM dvArasya tasya bhavati tadyathA-vajramayA nemAH riSTaratnamayAni pratiSThAnAni vaiDUryaratnamayAH stambhAH jAtarUpopacitapravarapaJcavarNa maNiratnakuTimatalam haMsagarbhamaya elukaH (dehI) gomedaratnamaya indrakIlA, - lohitAkSaratnamayyau dvAraceTayo (dvArazAkhe) jyotIrasamaya muttaragam (dvArasyoparivyatiryam vyavasthitaM kASTham) vaiDyaratnamayAH kapATAH, vajramayAH sandhayaH, lohitAkSamayyaH sUcayaH (phalakadvaya sambandhavighaTanAbhAva hetupAdukAsthAnIyAH) nAnAmaNimayAH samudkAH (sUtikAgRhANi) vajramayA argalA prAsAdAH bajnamayI AvartanapIThikA (yatrendrakIlo vartate) aGkaratnamayamuttarapArzvam, nirantarita dhanakapATam tasya dvArasyobhayoH pArthayobhittigatA bhittigulikA, (pIThakasaMsthAnIyAH) patriMzAtpramANA bhavanti gomAnatyaH zayyAH paT paJcAzat trikapramANAH, nAnAmaNiratna vyAlarUpakalIlAsthitazAlabhaJjikAH vajraratnamayaH kUTo mANabhAgaH rajatamayaH utsedhaH (zikharam) sarvAtmanA tapanIya maya ullokaH uparibhAgaH nAnAmaNiratnajAlapaMjaramaNivaMzaka lohitAkSa prativaMzaka rajatabhUmAni aGkaratnamayAH pakSA pakSavAhAH jyotIrasamayA vaMzAH vaMzakavelukAzca, rajatamayI paTTikA, jAtarUpamayyo'vadhAnyaH, vajramayI upari puJchanI, sarvazveta rajatamayA''cchAdanam, aGkamaya kanakakUTatapanIyAratUpikAkam zvetam zaMkhatalavimalanirmaladadhidhanagokSIramAlAdAravannao' yahAM vanamAlA aura dvAroM kA isa prakAra se varNana karanA cAhiye-'IhAmRgaRSabha-turaga-nara-makara-vihaga-vyAla-kinnara -ruru-sarabha-camara-kucara-vanalatA-padmalatA bhakticitram, stambhogata vajravedikAparigatAbhirAmam , vidyAdharayamalayugalayantrayuktamiva acisahasramAlinam, rUpakasahasrakalitam, dIpyamAnam dedIpyamAnam cakSuH 'rlocanalezam, zubhasparzam , sazrIkarUpam 'ina padoM kA artha abhI abhI likhA jA cukA hai| tathA-'vajramayA nemA' pATha se lekara pratispam pATha 'ramaNIya vanamAlAo ane kAranuM nIce ApavAmAM Avela pada pramANe varNana 42 madhye 'IhAmRgavRpabha turaganaramakara vihagavyAlakinnararurUsarabhacamarakuMjaravanalatApadmalatAbhakticitram stambhodgatavanavedikA parigatAbhirAmam vidyAdharayamala'yugalayantrayuktamiva arcisahasramAlinam rUpakasahasrakalitama dIpyamAnam dedIpyamAnam cakSurlocanalezyam zubhaspargam sazrIkarUpam) mA pahonI ma ma mAmA bhAvI jayata cha. tathA 'vanamayA nemA' se pAthI dAna. 'pratirUpam' se 48 sudhAnA
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ 193 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 1.61 sudharmAsabhAyAH varNanam phenarajatanikaraprakAzaM tilakaratnArdhacandracitram nAnAmaNidAmAlaMkRtam antarbahizca zlakSNam tapanIyavAlukAprastaTam zubhasparzam sazrIkarUpam prAsAdIyam darzanIyam abhirUpam pratirUpam ityAdi mAlyadAmaparyantaM varNanIyam // ___ 'tesi NaM dArANaM purao muhamaMDavA pannattA' teSAM khala dvArANAM purato'grabhAge mukhamaNDapAH viziSTabhAvakalitAH prajJaptAH, 'teNaM muhamaMDavA te khalu mukhamaNDapAH, 'addha terasa joyaNAI" AyAmeNaM-'arddhatrayodazayojanAni sArdhadvAdazAni yojanAnItyarthaH AyAmena-dairyeNaM 'joyaNAI sakosAI vikkhaMbheNapaDyojanAni sakrozAni-krozAdhikAnItyarthaH viSkambheNa pRthutvena, 'sAiregAI do joyaNAI uDUM uccatteNaM' sAtireke dve yojane Urdhvamuccaistvena, 'muhamaMDavANegakhaMbhasayasaMniviTA' te mukhamaNDapA aneka stambhazatasanniviSTAH 'jAva ulloyA bhUmibhAga vaNNAo' yAvadullokA bhUmibhAgavarNakaH ullokasya bhUmibhAgAdInAM ca varNanaM yathA pUrvaprakaraNe kRtaM tathaivAtrApi kartavyam // 'tesi NaM muhamaMDavANaM uvariM-teSAM khalu mukhamaNDapAnAmuparitanabhAge, 'patteyaM patteya' pratyekaM pratyekam, taka ke pATha kA artha bhI anya pratiyoM se jAnA jA sakatA hai vahAM vyAkhyA ina saba padoM kI kara dI gaI hai| 'tesi NaM dArANaM purao muhamaMDavA pannattA' ina daravAjoM ke sAmane mukhamaMNDapa-viziSTa bhAvayukta sthAnavizeSa haiN| 'teNaM muhamaMDavA' ye saba mukhamaMDapa addhaterasajoyaNAI' 12 // yojana ke 'AyAmeNaM' lambAIvAle haiN| "cha joyaNAI sakosAiM vikvaMbheNaM' aura eka koza adhika 6 yojana kI cauDAivAle haiN| 'sAiregAiM do joyaNAI uDDUM uccattaNaM' kucha adhika do yojana kI inakI UMcAI hai 'muhamaMDavA aNegakhaMbhasayasaMniviTThA' ye saba mukhamaMDapa saiMkaDoM khaMbho se yukta hai| 'jAva ulloyA bhUmibhAgavaNNao' yahAM ulloka pAThane saMgraha thayela che. teno artha paNa pahelA AvI gayela che. te tyAMthI samajI aal. 'tesiNaM dArANaM purao muhamaMDavA paNNattA' se 42vAnamAnI sAme bhuma bha75 vizeSa prAnalA yuzta sthAna vizeSa cha. 'te NaM muhamaMDavA' se mAra bhusa bhayo 'addhaterasa joyaNAi" 12 // sA mA2 yonanI 'AyAmeNaM' Ans qaa che. 'cha joyaNAI sakkosAI vikkha bheNaM' mane me sathI padhAre cha yAnanI paDA / cha. 'sAiregAI do joyaNAI uDDha uccatteNaM' 44 padhAre meM yogananI tI yA cha. 'muhama DavA aNegakhabhasayasaMnividvA' se madhA bhusabhApo se 4 stamAthI yuzta cha. 'jAva ulloyA bhUmibhAgavaNNaoM' ahIMyAM ulleka ane bhUmibhAga vigerenuM varNana jema pahelAnA prakaraNamAM jI0 25
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ joyAbhigamana 194 'aDha maMgalA pannattA' aSTAvapTI madgalakAni prajAtAni, tadyathA-svastikazrIvatsanandikAvarta-varddhamAna-bhadrAsanakala zamatsya-darpaNAgvyAni / 'tesi NaM muhamaMDavANaM purao' teSAM khalu mukhamaNDapAnAM purastAt, patteyaM patnayaM' pratyekaikasmin 'pecchAgharamaMDavA pannattA' prekSAgRhamaNDapAH nirmitAH, 'te NaM pecchAgharamaMDavA' te khala prekSAgRhamaNDapAH, 'addha terasa joyaNAI AyAmeNaM 'arddhatrayodazayojanAni dairyeNa, 'do do joyaNAI uDDU uccatteNaM' dve dve yojane Urdhvamuccatvena, 'jAva maNiphAso' yAvanmaNimparzaH prekSAgRhamaNDapAnAM bhUmibhAgavarNanaM maNisparzavarNanaparyantaM vaktavyamiti / 'tesi NaM bahumajjhadesabhAe' nepAM khalu bahusamaramaNIyAnAM evaM bhUmibhAga AdikoM kA varNana jaisA pUrva prakaraNa meM kiyA jA cukA hai vaisA hI karanA cAhiye 'tesiNaM muhamaMDavANaM uvari' ina mukhamaMDapoM ke Upara ke bhAga meM arthAt patteyaM patteyaM pratyeka pratyeka mukhamaMDapa ke uparitabhAga meM 'aTTamaMgalA pannattA' ATha ATha maMgala dravya kahe gaye haiN| ve maMgaladravya isa prakAra se haiM 1, svastikara, zrIvatsa 3, nandikAvarta4, varddhamAnakara, bhadrAsana6, kalaza, matsya8, aura darpaNa 'tesiNaM muhamaMDavANaM purao' ina mugnamaMDapoM ke Age 'patteyaM patteyaM' arthAt pratyeka mukhamaNDapa ke Age 'pecchAgharamaMDavA pannattA' prekSA gRha maNDapa bane hue haiM-raMgazAlAeM banI huI hai teNaM pecchAgharamaMDavA' ye pratyeka prekSAgRhamaMDapa 'advateramajoyaNAI AyAmeNaM' 12 // yojana ke lamve haiM 'do do joyaNAI uDUM uccatteNaM' tathA do do yojana kI inakI pratyeka kI UMcAI haiM 'jAya maNiphAso' yahAM prekSAgRhoM ke bhUmibhAga kA varNana maNiyoM ke sparza ke varNana taka jaisA pahile kiyA karavAmAM Avela che, e ja rIte karavuM joIe. _ 'tesiNaM muhamaMDavANaM uvari' me bhuma bhayonI 652 mA arthAt 'patteyaM patteya" 123 424 bhuma bhen| 52nA mAgamA 'achu maMgalagA paNNattA ATha ATha maMgala dravya kahelA che, te maMgala dravyanA nAme A pramANe che. svasti 1, zrIvatsa 2, nAivata 3, padabhAna 4, madrAsana 5, 4226, matsya 7, gane para 8, 'tesi NaM muhama DavANaM purao' ye bhupamapAnImA 'pattayaM patteya' arthAt 124 bhusabha ponI mAga 'pecchAgharamaDavA pannattA prekSAgRDa bhayo yanesA che. arthAt 2aajaay| anesa cha. 'teNaM pecchAgharamaMDavA me 124 prekSAgRha bhayo 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM' sADI mAra yAnanI estNA che. 'do do joyaNAI uDa uccattaNaM' te 124nI yA maNyAmananA che. 'jAva maNiphAso' mahI yA prekSAgRhAnA bhUbhimAgarnu pani bhaNiyAnA 25zanA vana sudhA ravI zata paDadA 42vAmAM mAveza che. yA pramANe 4 'tesiNa
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam bhUmibhAgAnAM bahumadhyadeza bhAge, 'patteyaM patteyaM vairAmayA akkhADagA pannattA' pratyekaM pratyekaM vanaratnamayA akSavATakAH dyUtakrIDAsthAnavizeSAH caturasrAkA prajJaptAH, // 'tesi NaM vairAmayANaM akkhADagANaM' teSAM khala vajramayANAmakSavATakAnAm, 'vahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'patteyaM patteyaM maNipIThiyA pannattA' pratyekaM pratyeka maNipIThikAH prajJaptAH, 'tAo NaM maNipeDhiyAo' tAH khalu maNipIThikAH, 'joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNa' AyAmaviSkambhAbhyAmekayojana pramANA bhavanti / 'addha joyaNaM bAhalleNaM' pRthutvenArddhayojanam, 'savvamaNimaio' sarvAtmanA maNimayyA, 'acchA jAva paDirUvAo' acchA AkAzavat zlakSNA:-laNhA-ghRSTA-mRSTA-nIrajaskAH nirmalA niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH samarIcikA:-sodadyotA:-samabhAH prAsAdIyA darzanIyAH abhirUpAH-pratirUpAH 'tAsi NaM maNipeDhiyANaM uppi' tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari, 'patteyaM pattyaM' jA cukA hai vaisA karanA cAhiye / 'tesi NaM bahumajjhadesabhAe' ina bahusamaramaNIya bhUmibhAgavAle prekSAgRhoM ke bIca meM 'pateyaM patteyaM pratyeka meM 'vairAmayA akkhADagApannattA' vanaratna ke akhADe haiM 'tesiNaM vairAmayANaM akkhADagANaM' ina vajraratnamaya akhADoM ke 'bahumajjhadesaMbhAe' bahamadhyadezabhAga meM 'patteyaM patteyaM maNipIThikA pannattA' alaga2'maNipIThikAeM haiN| 'tAoNaM maNipeDiyAo joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM' ye maNipIThikAeM eka yojana kI lambI cauDI hai / 'addhajoyaNaM bAhalleNaM tathA-Adhe ghojana kI moTI hai / 'savyamaNimaio' ye saba maNi pIThikAeM sarvAtmanA maNimaya hai| 'acchAo jAva paDirUvAo' evaM accha-AkAza tathA sphaTika maNi ke jaisI nirmala hai yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvat zabda se 'laNhA, ghRSTA pRSTA nIrajaskA, nirmalA' Adi padoM kA grahaNa huA hai 'tAsi NaM maNipeDhiyANaM umpi' ina maNipIThibahumajjhadesamAe' se marDasama 2maNIya bhUmimAyA prekSAaDAnI kyamA 'patteyaM patteyaM 42 624mA 'vairAmayA akkhADagA paNNattA' 100 2nanA mAga che. 'tesiNaM vairAmayANaM akkhADagANaM' me 1012tnabhaya mAMDagAnA 'bahumajjhadesabhAe' maI madhyadeza mA 'patteyaM patteyaM maNipeDhiyA paNNattA' mA sAmANipAlamA cha. 'tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM' se maNipAsa me yonanI mA pAhAbAI vANI che. 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' mardhA yogananA vistAravANI che. 'acchAo jAva paDirUvAo' tathA 127- / 10 mane 264 bhAnAvI nimacha. yAvala prati35 cha. mahIyAM yAvat zapathI 'laNhA dhRSTA, mRSTA, nirajaskA, nirmalA' vigere pahone saDa thayerA cha. 'tAsiNaM maNi
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra pratyekaM pratyekam, 'sIhAsaNA paNNattA' siMhAsanAni saMsthitAni, 'sIhAsaNa vaNNao jAva dAmA parivAro' tepAM siMhAsanAnAM varNana-dAmaparivAravarNana ca pUrvavadeva jJAtavyam // 'tesi NaM pecchAgharamaMDavANaM uppi' teSAM khalu prekSAgRhamaNDapAnAmupari-agrabhAge, "aTThamaMgalagA jhayA chattAichattA' aSTAvaSTI mAlakAni svastikAdIni darpaNAntAni kRSNanIlAdidhvajAH chatrAticchatrANi / / 'tesiNaM pecchAgharamaMDavANaM purao' teSAM khalu prekSAgRhamaNDapAnAM purastAt 'tidisi tao maNi per3hiyAo pannattAo' tridizi-pUrva dakSiNAdipu-anyAstisro maNipIThikAH prjnyptaaH|| 'tAo NaM maNipeDhiyAo do joyaNAI AyAmavikhaMbheNaM' tAH khalu maNipIThikA dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm dairdhyavistArAbhyAm, 'joyaNaM vAhalleNaM' yojanamekaM vAhalyena, 'savyamaNimaIo' sarvAtmanA maNimayyaH 'acchAo jAva paDirUvAo' acchAH lakSNAH ghRSTA mRSTA yAvatpratirUpAH // 'tAsi NaM kaoM ke Upara 'patteyaM patteya' pRthak pRthak 'sIhAsaNA pannattA' siMhAsana kahe gaye haiN| ina siMhAsanoM kA tathA mAlAoM kA varNana yahAM para jaisA inakA varNana pahile kiyA jA cukA hai vaisAhI karanA cAhiye, 'tesi NaM pecchAgharamaMDavANaM uppi' ina prekSAgRhamaMDapoM ke Upara agrabhAga meM 'aTThaTTamaMgalagA bhUyA chattAichattA' ATha ATha svastika Adi maMgala dravya tathA kRSNanIla Adi varNa kI dhvajAeM hai aura chatrAtichatra hai| 'tesiNaM pecchAgharamaMDavANaM purao' una precchAgharamaMDapoM ke sAmane 'tidisi' tIna dizAoM meM 'maNipeDhiyAo pannattAo' anya aura maNipIThikAeM hai / 'tAo NaM maNipeDhiyAo do joyaNAI AyAmavizvaMbheNaM' ve maNipIThikAeM do yojana kI lambI cauDI hai| 'joyaNaM pAhalleNaM' aura eka yojana kI moTI hai / 'savamaNimaio' ye saba maNipIThikAeM sarvApeDhiyANaM uppiM sa bhazipAyAnI 52 pattayaM pattayaM pRtha6 pRtha5 'sIhAsaNA gvyttA siMhAsane kahelAM che. e siMhAsane ane mALAonuM varNana pahelAM rema 42pAmA mApI gye| che te pramANe 4ii se le. 'tesiNaM pecchAgharamaMDavANaM uppiM se prekSAyaDa bhapAnI 52nA mamAmA 'aTTa maMgalagA bhUyA chattAichattA' svasti4 vigaire mA mAu mA dravyo tathA zu. nala, vizere raMgAnI patamyA cha bhane trAti chatra cha. 'tesiNaM pecchAdharamaMDavANaM purao' me prekSA bhayAnI sAme 'tidisi vo zAma 'maNipeDhiyAo pannattAo' Milla maNi pI. cha. 'tAo NaM maNipeDhiyAo do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' se bharA pIDiyA meM yogananI mA pADANA pANI che. 'joyaNaM bAhalleNaM bhane 4 yonanI vistAra pANI cha. 'savva maNimaio' . mI bhA
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 197 maNiper3hiyANaM uppi' tAsAM maNipIThikAnAM khalu upari, 'patteyaM patteya ceiyathUbhA pannattA' pratyekaM pratyekaM caityastUpAH prajJaptAH (iha caityapadaM jJAnabodhakam) citIsaM jJAne' iti smaraNAt, na tu-jinavimba bodhakamiti rahasyam // 'te NaM ceiyathUbhA' te khalu caityastUpAH, 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm, 'sAiregAiM do joyaNAI uDUM uccatteNaM' sAtireke dve yojane Urdhva muccaistvena, 'seyA' zvetAH zvetatvamevopamayA darzayati-'saMkha kuMda' ityAdi / 'saMkhaMka kuMda-dagarayAmaya mahitapheNapuMjasaNNikAsA' zaGkhAGkakundodakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAH, 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayA smanA ratnamaya hai 'acchAo jAva paDirUvAo' aura accha-AkAzaevaM sphaTikamaNi ke jaisI nirmala evaM yAvat pratirUpa hai / yahAM yAvatpada me ilakSaNA ghRSTA mRSTA Adi padoM kA saMgraha huA hai 'tAsi NaM maNipeDhiyANaM umpi' ina pratyeka maNipIThikAoM ke Upara 'patteyaM patteyaM alaga alaga-'ceiyathUbhA pannattA' caitya stUpa-staMbha hai, jinabimbakA nhiiN| te NaM ceiyathUbhA' ve cetyastUpa 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' lambAi coDAi meM do yojana ke haiM 'sAiregAI do joyaNAI' uhUM uccatteNaM' aura UMcAI meM ye kucha adhika do yojana ke hai| 'seyA' tathA vilakula ye saba zvetavarNa ke hai "saMkhakakuMdadagarayAmayamahitapheNapuMjasannikAsA' jaisA zaGkha sapheda hotA haiM, vaise hI ye saba sapheda hai jaise akaratna evaM kunda puSpa sapheda hotA hai| tathA udakapAnI -sapheda hotA hai / raja-amRta, mathita phena puJja sapheda hotA hai / vese hI ye sapheda hai ye unakI saphedI prakaTa karane ke liye dRSTAnta rUpa meM pIDiyo sAmanA ratnamaya cha. 'acchAo jAva paDirUvAo' 27 AkAza ane saphaTika maNinA jevI nirmaLa che. yAvat pratirUpa che. ahiyAM yAvat 54thI skss|| dhRSTa bhRSTa vigere pahAnI saDathayo che. 'tAsiNaM maNipeDhiyAo uppiM' me 24 maNipAThamAnI 52 patteyaM patteyaM' An ma 'ceiyathUbhA pannattA' caitystuup| sthAno cha. na nahI 'tesi gaM ceiyathUbhA' the yetyA do joyaNAI ayAmavikkhaMbheNe' meM yogananI mAdha pADA vA che. 'sAiregaM do joyaNAI uheM uccattaNaM' mane. yAmA ye 444 padhAre me yogananA cha. 'seyA te mA yetystuup| ma sakSa panA cha. 'saMkhakuMda dagarayAmayamahitaphenapuMjasannikAsA' zama va sahAya che tevAja e caityapa sapheda hoya che. aMka ratna jevuM sapheda hoya che. kuda puSpa tathA pANI, amRta. maMthana karavAmAM Avela phINane Dhagale e badhA jevA
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ A jIvAbhigama , acchAH zlakSNAH-ghRSTA-sRSTA nirmalA niSpakGkA nIrajaskAH sodyotA saprabhAH 'prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH iti / 'tesiNaM cayadhUmANaM upi' teSAM khalu caityastUpAnAmuparitane, 'aTTamaMgalagA' aSTAvaSTau maGgalakAni svastikAdIni // ' vahuhicAmarajyayA - bahukRSNacAmaradhvajAH, 'pannattA' prajJaptAH, tathA 'chattAicchattA' chatrAticchatrANi prajJaptAni / 'tesiNaM cehayadhUmANaM cauDisiM'teSAM khalu caityastUpAnAM caturdizi pUrvadakSiNapazcimottararUpAsu, 'patteyaM patteya' pratyekaM pratyekam ' cattAri maNipeDhiyAo pannattAo' catasro maNipIThikAH "prajJaptAH kathitAH / 'tAo gaM maNipeDhiyAo' tAzcatasro'pi khalu maNipIThikA:, 'joyaNaM AyAmavikkhabheNaM' ekayojanapramANAH AyAmaviSkambhAbhyAM bhavanti, pada kahe gaye hai / 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDikhvA' ye saba sarvAtmanA ratnamaya hai aura AkAza evaM sphaTikamaNi ke jaise nirmala hai yAvat pratirUpa hai yahAM yAvatpada se zlakSNA' Adi padoM kA grahaNa huA hai / 'tesiNaM ceiyathUbhANaM upi aTTamaMgalagA' una caityastUpoM ke Age svastika Adi ATha ATha maMgala dravya hai / 'vahu kinhacAmarabhUyA paNNattA' aneka kRSNavarNa ke cAmara haiM aura dhvajAeM hai / tathA 'chattA ichattA' chatrAtichatra haiM / 'tesiNaM ceiyathUbhANaM cauddisiM patte patteya' una cetyastUpoM kI cAroM dizAoM meM alaga alaga ' cattAri maNipeTiyAo pannattAo' cAra maNipIThikAeM hai 'tAo NaM maNipeDhiyAo' vemaNipIThikAeM 'joyaNaM AyAmavi meNaM' eka yojanakI lambI cauDI haiM / 'addhajoyaNaM' bAhalleNaM aura Adhe yojana kI ye moTI haiM / 'savvamaNimaio' tathA ye saba sarvAtmanA maNimaya hai 'tAsi NaM maNipeDhI sa hoya che sevAna mA stUyo saha hoya che. 'savva rayaNAmayA acchA jAva parivA' e badhA caityastUpA sarva rIte ratnamaya che, ane AkAza tathA sphaTika maNinA jevA niLa che. yAvat pratirUpa che. ahIMyAM yAvatpadathI RNa vigere SahonA saMgraha thayesa che. 'tesiNaM ceiyathUbhANaM' uppiM aTThaTTha maMgalagA' ye tyastUponI bhAgaNa ATha mAha maMgala dravyo che. 'bahu kiNhacAmarabhUyA paNNattA' mane aNA raMganI grAmaro che bhane dhlye| che. tathA 'chattAichattA' chatrAticchatra che. 'tesi NaM ceiyathUbhANaM cauddisiM patteyaM patteyaM' caitya stUponI thAre hizAomAM bhUhI bhUhI 'cattAri maNipeDhiyAo paNNattAoM yAra bhaNi'ipIThiAmA uDesI che. 'tAo NaM maNipeDhiyAoM' me bhalipI himA 'joyaNaMM AyAmavikkhaMbheNaM' se yojananI sagAI mahojAI vANI che. 'addha joyaNaM vAhulleNaM' bhane ardhA yojanA vistAra vANI che, 'savvamaNimaio'
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u. sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 199 'addhajIyana bAhalleNaM sthUlatvena 'savva maNimaIo' sarvAtmanA maNimayyo bhvnti| 'tAsiNaM maNipeDhiyANaM uppi' tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari, 'patteyaM patteyaM cattAri jiNapaDimAo' pratyekaikasyAM catasro 2 jinapratimAH, 'jiNussehapamANamettAo' 'jinotsedhapramANamAtrAH, jinotsedhohi-utkarSataH-paJcadhanuzzatAni jaghanyataH saptahastAH, 'paliyaMkaNisaNNAo' paryaGkAsananipaNNAH paryaGkAtsaneSUna . paviSTA ityarthaH "thUbhAbhimukhIo ciTaMti' stUpAbhimukhAstiSThanti iti // 'taMjahA'-tadyathA-'usamA vaddhamANA caMdANaNA vAriseNA' RpamA varddhamAnAzcandrAnanA vaarissennaaH| 'tesiNaM ceiyathUbhANaM purao tidisi-teSAM khalu caityastUpAnAM purastAt tridikSu pUrva dakSiNottarAsu, 'patteyaM patteyaM pratyekaikasyAm, 'maNiper3iyANaM upi una maNipIThikAoM ke Upara patteya patteya' pratyekamaNipIThikA ke Upara 'cattAri jinapaDimAo' cAra jina pratimAeM hai| yahAM jina zabda kAmadevoM kI paDimAvAcaka hai vizeSajijJAsuoM ko jJAtAdharmakathAGga sUtrakA anagAradharmA'mRtavarSiNI TIkA meM draupadIcarcA adhyayana solaha meM sejAna lenaa| 'jiNussehapamANamettAo' jinakA utsedha UtkRSTa se pAMca sau dhanuSakA hai aura jaghanya se sAta hAthakA hai 'paliyaMkaNisaNNAo' ye saba jina pratimAeM paryaGkAsana se vaiThI huI hai| 'thUbhAbhimukhIo ciTuMti' tathA ina sabakA mukha stUpa kI ora hai ina pratimAoM ke nAma isa prakAra se hai 'usabhA-vaddhamANA, caMdANaNA, vAriseNA' RSabha, varddhamAna, candrAnana, aura vAriseNa, 'tesiNaM ceya thUbhANaM purao tidisiM' ina caityastUpoM ke Age pUrva dakSiNa aura uttara tathA te madhI bhAzupIyA sarvAtmanA bhavibhaya che. 'tAsi gaM maNipeDhiyA NaM uppiM' se mAla pI.yAnI 52 'patteyaM patteya' 42 624 mA pAnI S52 'cattAri jinapaDimAo' yA2 - pratibhA che. 2maDIyA na. 4 bha. devanA arthamAM vaparAyela che. tethI kAmadeva pratimA che tema samajavuM vizeSajIjJAsuoe jJAtAdharma kathAga sUtranI anagAra dharmAmRta varSiNI TIkAmAM draupadI yaryA madhyayana 16 sobhAna sabha de'. 'jiNusseha pamANamettAo' jene utsadha utkRSTathI 500 pAMcase dhanuSane che. ane jaghanyathI sAta hAthane cha. 'paliyaMkaNisaNNAo' . madhI pratibhA payasanamA me che. 'thUbhAbhimukhIo ciTThati' te madhI pratimAsAnu bhuma stUpanI ta25 che. te pratimA-mAnA nAmI 2 prabhArI cha. 'usabhA vaddhamANA caMdANaNA vAriseNA' vRSama 1ddhamAna yadrAnana bhane pArisena siM ceiyathUbhANaM purao tidisiM' me. cityastUponI AgaLa pUrva, dakSiNa ane uttara dizAmAM arthAt dareka dizAmAM
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 jIvAmigamasUtra thAo pannattAo' maNipIThikA AsanavizeSAH prajJaptAH / 'tAo NaM maNipedi. mAo' tAzca khalu maNipIThikAH 'do do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM-Te dve ..yojane dairghya vistArAbhyAm / 'joyaNaM vAhalleNaM' pRthutvena yojanamekaM bhavanti, 'savva maNimaio' sarvamaNimayyastA bhavanti maNipIThikAH, 'acchAo' acchaa| / svacchAH AkAzavat 'laNhAo' laNhAH, 'saNhAo' zlakSNAH, 'ghaTTAo' ghRSTAH parzitAH, 'maTAo' 'mRSTAH marditAH, 'NippaMkAo' niSpakkAH svabhAvataH svatomalarahitAH, 'NIrayAo' 'nIrajaskAH 'NimmalA' nirmalAH AgantukamalarahitAH saprabhAH soyotAHprAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAHpratirUpAH etadeva darzayati'jAva paDirUvA' yAvatpratirUpA bhavanti tAstAmaNipIThikAH'tAsiNaM maNiper3hiyANaM dizAoM meM se pratyeka dizA meM 'maNipeDhiyAo pannattAo' maNipIThikAeM AsanavizeSa hai| 'tAoNaM maNipeDhiyAo' ve maNipIThikAeM 'do do joyaNAI AyAmavikhaMbheNaM' lambAI-cauDAI meM do do yojana kI hai / 'joyaNaM bAhalleNaM' tathA moTAi meM eka yojana kI hai| 'savvamaNimaio' ye saba maNipIThikAeM sarvAtmanA maNimaya hai 'acchAo jAva paDirUvAo' evaM ye saba maNipIThikAeM AkAza evaM sphaTikamaNi ke samAna nIrmala yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvatpada se 'lohAo saNhAo ghaTAo mahAo NippaMkAo' NIrayAo, NimmalAo' ityAdi abhirUpa taka ke padoM kA grahaNa huA hai isase yaha batalAyAgayA hai ki ye saba maNipIThikAeM cikanI hai 2 ghisI huI hai pRSTa hai svabhAvataH malarahita haiM nIrajaska hai-Agantuka mela se rahita hai / ata eva nirmala-bilakula sApha sutharI haiN| prabhA sahita haiN| udyota 'maNipeDhiyAo pannattAo' bhari pIsI arthAt mAsana vizeSa cha. 'tAo NaM maNipeDhiyAoM ko bhASAmA 'do do joyaNAI AyAmavikkha bheNaM' 5 pAhAmA maye yonI che. 'joyaNaM bAhalleNaM' tathA vistAramA mera yonI che. 'savyamaNimaIo' ke tamAma maNipIya sarvAtmanA bharibhaya che. 'acchAo jAva paDirUvAoM se tamAma maNi pI017 201A ane sphaTika maNi sarakhI nirmaLa cAvat pratirUpa che. ahiMyA yAvatpadathI. 'laNhAo saNhAo ghaTTAo maTThAo NippaMkAo NIrayAo NimmalAo' tyA abhirU5 sudhInA padane saMgraha thayela che. enAthI e batAvavAmAM Avela che ke A badhIja maNipIThikAo cIkaNI che. ghaselI che. mRSTa che. svabhAvathIja mala vinAnI che. ane raja vinAnI che. arthAta AgaMtuka mela vinAnI che. tethI ja te ghaNIja nirmala ekadama sApha supha che. prabhAyutaka che. udyota
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u. 3. sU. 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 201 upi' tAsAM khalla maNipIThikAnAmagrabhAge, 'patteyaM patteya" - ceiyarukkhA padmattA' pratyekaM pratyekaM caityavRkSAH jJAnaprayojanA vRkSAH yamAsAdya jJAnaM vivardhate nirmala ca bhavati tathAbhUtAste vRkSAH prajJaptAH - khyAtiM gatA loke / 'teNaM ceiyarukkhA' te khalu caityavRkSAH 'aTTa joyaNAI uDUM uccatteNaM' aSTau yojanAni Urdhvamuccatvena, 'addhayojaNaM uvveheNaM' arddhayojanaM yAvadudvedhena digantarAle caturdikSu vistRtyA, 'do joyaNAI' saMghI' dve yojane skandhAH, 'addha joyaNaM vikkhabheNa' arddhayojanaM viSkambhavRttyA, 'cha joyaNAi viDimA' paDyojanAni viDimA yAvadvahumadhyadeza! bhAge UrdhvaM vinirgatA zAkhA sA viDimA sA ca payojanAni Urdhvamucaistvena, 'bahumajjhadesabhAe aTTa aTTha joyaNAI' AyAmavivakhaMbheNaM' bahumadhyadeza bhAge'STa yojanAni - AyAmaviSkambhAbhyAm dairghyavistArAbhyAM arddhayojanaM viSkambheNa, sahita hai prAsAdIya hai darzanIya haiM aura abhirUpa hai / 'tAsi NaM maNipeDhiyANaM upi una maNipITikAoM ke agrabhAga meM 'patteyaM 2' aTTha joyaNAI uDDa uccatteNaM' ye caityavRkSa UMcAI meM ATha yojana ke ye hai / 'ayaNaM ucveheNaM' aura udvedha kI apekSA ye Adhe yojana ke do koza ke kahe gaye haiN| cAroM dizAoM meM jo isakA phailAva hai vaha yahAM udvedha zabda se prakaTa kiyA gayA hai 'do joyaNAI kaMdhe ' do yojana taka inake skandha vistRta hai / 'addhajoyaNaM vikkhaMbheNaM' Adhe yojanakA vaha skandha moTA hai 'cha joyaNAIviDimA' cha yojana kI isakI zAkhAeM hai jo zAkhAeM vRkSa ke ThIka bIca meM se nikalatI huI UMcI jAtI hai| unakA nAma viDimA hai / 'bahumajjhadesabhAe aTThajoyaNAI AyAma vikkhaMbheNaM' bIca meM isa viDimA kI lambAI cauDAI ATha yukta che. darzanIya che bhane ali che. 'tAsiNaM maNipeDhiyANaM upiM' bhe bhaz2ipIThiSThAgonI uparanA lAgabhAM 'pattayaM' patteya" alaga alaga 'cehayarukkhA pannattA' yetya vRkss| che. 'teNaM ceiyarukkhA aTTha joraNAI uDDha uccatteNaM' me caitya vRkSI ATha yojananI (yAvANA che. 'addha joyaNaM uveheNaM' bhane dvedhanI apekSAe e ardhuM yeAjananA arthAt e keAsanA kahela che. cAre dizAomAM je tenAsAve che. tene gaDiyAM udvedha zabdathI uDevAmAM Ave che. 'do joyagAI kaghe' ye yojana paryanta tenA sadha-DAjIyono vistAra che. 'addhajoyaNaM vikkhabheNaM' ardhA yonano te 25 dhano vistAra che. 'cha joSaNAI viDimA' 17 ceAjananI tenI zAkhAo che. je zAkhAe vRkSanA khAkhara vacamAMthI nIkaLIne 'the laya che. te zAyAne viDibhAM uDevAmAM Ave che. 'bahumajyasabhAe aTTha joyaNAI' AyAma vikkha' bheNaM' se DANonI sagAI ho jAI mAha yonjananI che, jI0 26
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 202 'sAiregAI aDha joyaNAIsabaggeNaM paNNattAI' sarvAgreNa prajJaptAni sAtirekANyaSTau yojanAni te caityavRkSAH prajJaptAH, 'tesi NaM ceiyarukkhANa' teSAM khalu caityavRkSANAm, 'ayameyArUve vapNAvAse pannatte' ayametadrUpo vakSyamANasvarUpo varNAvAso varNakaH prajJaptaH prakAzitaH / 'taM jahA' tadyathA 'vairAmayA mUlA' vajramayANi mUlAni vajrasaMjJakaratnamayAnyeva mUlAni, 'rayayasupaiDiyA viDimA' rajatamupratiSThita viDimAH (jatamayImupratiSThitA viDimAH vahumadhyadezabhAge Urce vinirgatAH zAkhAste tathA supraSThitA viDimAH, tathA-'riDAmaya vipulakaMde veruliyaruilakhaMdhA' riTamayavipulakandAH, vaiDyaM ruciraskandhAH, tatra ripTamayaH riSTaratnamayaH kando yepAnte riSTamayakandAH, tathA-vaiDUryamayaH vaiDUryaratnamayo ruciro manojJaH skandho yeSAM te vaiDyaruciraskandhAH, 'mujAtavara jAyastha paDamagavisAlasAlA' sujAta-varajAtarUpaprathamakavizAla zAkhAH, sujAtaM mUladravyazuddhaM varaM pradhAnaM yajjAtarUpaM tadAtmakA prathamA mUlabhUtA vizAlA zAkhA yeSAM te sujAtavarajAtarUpa-prathamakavizAlazAkhA, 'nAnAmaNirayaNayojana kI hai| tathA yaha viDimA Adhe yojana kI moTI hai| 'sAiragAI aTTa joyaNAI sacaggeNaM paNNattAI ye saba caityavRkSa milakara kucha adhika AThayojana ke vistAravAle kahe gaye hai / 'tesiNaM ceiyarugvANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ina caityavRkSoM kA varNana isa prakAra se haiM jaise-'vaharAmayA mRlA' inakI jaDe-mRlabhAga-vajraratna kI haiM "rayayasupaiDiyA viDimA' cAMdI kI inakI viDimA-zAkhAeM hai| "riTThAmaya vipulakaMde veruliyamailakhaMdhAriSTa ratnamaya inake vipula kanda haiM / vaiDUryaratna ke inake macira skandha hai 'sujAtavara jAyakhvapaDamagavisAlasAlI' tathA inakI jo mRla bhRta prathama zAkhAeM haiM ve zuddha zreSTha suvarNa kI hai / 'nAnAmaNirayaNavividhasAhasAhA' inakI aneka prakAra kI ora prazAkhAeM nAnA prakAra ke maNiyoM kI aura ratnoM kI bhane the. vibhA 1 mA yaunamA vistAra pANI che. 'sAiregAiM aTTha joyaNAI sambaggeNaM paNNattAI' se madhA thaityakSA bhajI 4 dhAre mA8 yogananA vistAravANA sA che. tesiNaM ceiyarukkhANaM ayameyArUve ghaNNA vAse paNNatte' se caityakSAnuvarNana sA prabhArI che. bho 'vairAmayA malA' tanA bhU mA 400 2tnanI cha. 'rayayasupaiTTiyA viDimA' tenI vibhA zAmA yAMhInI che. 'riTAmaya vipulakaMda veruliyaruilakhaMdhA' viSTa 2tnabhaya tanA vithusa 24o che. vaya 2tnAnA tenA 352 24 / cha. 'sujAtavarajAyasvapaDamaga visArI tathA tenI je mUla rUpa pahelI zAkhAo che, te zuddha ane uttama myavA sonAnI che. 'nAnAmaNirayaNavivihasAhasAhA' tenI ane 42nA 25
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra. I u.3 sU.61 suvAsabhAyAH varNanam vividha sAhapasAhA, veruliyapattA tavaNijapattavaMTA-' nAnAmaNiratnavividhazAkhaprazAkhAH, vaiDUryamayapatrAstapanIyapatravRntAH tatra-nAnAmaNiratnAtmikAH aneka prakArakamaNiratnarUpAH vividhAH zAkhAH prazAkhAzca yeSAM te nAnAmaNiratnavividhazAkhaprazAkhAH, vaiDUryANi-vaiDUryamayANi patrANi yeSAM te vaiDUryapatrAH, tathAtapIyAni-tapanIyamayAni suvarNAtmikAni patravRntAni yeSAM te tapanIyapatravRntAH tathA- 'jaMbUgayarattamauyasukumAlapavAlapallavasobhaMtavaraMkuraggasiharA'- jAmbUnadaraktamRdukasukumArapravAlapallavazobhamAnavarAGkurAyazikharAH tatra-jAmbUnadAH jAmbUnAmaka suvarNavizeSamayAH raktA-raktavarNA mRdavo manojJAH sukumArAH sukumAraspIH ye pravAlAH IpadunmIlitapatrabhAvAH pallavAH saMjAtaparipUrNaprathamapatrabhavAH zobhamAnA varAGkurAH zikharA yeSAM te tathA, tathA-'vicittamaNirayaNasurabhikusumaphalabharaNamiyasAlA' - vicitramaNiratnasurabhikusumaphalabharanamitazAkhAH tatra-vicitrANi ratnAni vicitramaNiratnamayAni yAni surabhINi kusumAni-phalAni ca teSAM bhareNa-bhAreNa namitAH pUrvamanamrA api natAH zAkhA yeSAM te tathA, 'sa cchAyA -satI-zobhanA chAyA yeSAM te-sa cchAyAH, 'sappabhA'-saprabhAH prabhayA saha vartamAnAH, 'samarIciyA'-samarIcikAH, cAkacikyakiraNayuktAH 'sa ujjohai| inake patra vaiDUryaratnake haiN| aura patroM ke vRnta DaMThala-tape hue suvarNa ke haiN| 'jaMbUNayarattamauyasukumAlapavAlapallava sobhaMtavaraMkuraggasiharA' jAmvU nAmaka suvarNa vizeSamaya inake lAlavarNana ke mRdu manojJa pravAla aura pallava hai| aura ina se unake pAsa ke sundara aGkura suzobhita hai| 'vicittamaNirayaNasurabhi kusumaphalabharaNabhiyasAlA' inakI zAkhAeM vicitramaNiratnoM ke surabhita kusumoM aura phaloM ke bhAra se jhUkI huI hai| 'sacchAyA' inakI chAyA vaDI bhavya hai| 'sappabhA' prabhAsahita hai 'samarIIyA' kiraNoM se yukta hai 'saujjoiyA' udyotasahita prazAkhAo che te aneka prakAranA maNinI ane ratnanI che. tenA pAna vairya ratnanA che. ane pAnanA DIMTAe tapAvavAmAM Avela paramazuddha senAnA cha. 'jabUNayarattamauya sukumAlapavAlapallavasobhaMtavaraMkuraggasiharA' 5 nmn| suvarNa vizeSanA lAlavarNavALA kemaLa ane manejha pravAla kUMpaLa ane patra pAnaDAe che. ane tenI pAsenA aMkure suMdara ane surakSita jaNAya cha. 'vicitta maNirayaNasurabhikusumaphalabharaNamiyasAlA' tenI mAmI ko viyitra bhAta ratnAnA sugadhavA po bhane gAnA mArathI nadI che. 'sacchAyA' tanI chAyA ghazIna saya cha. sippabhA' prakSa yuta cha. 'samarIiyA' yethI yuta cha. 'saujjoyA adhota sahita cha. 'amayarasasamarasaphalA' tanA jo me
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 jIvAmigamasUtre " iyA' soyotAH maNiratnAnAmudyotena saha varttante mRdubhAvAda, 'amayarasa smarasaphalA'- amRtarasasya samarasAni phalAni yeSAM te tathAbhUtAH, 'adhiyaM NayaNamaNanivbuikarA' - adhikaM nayanayormanasazca nivRtikarAH, 'pAsAiyA' - prAsAdIyAH 'darisaNijjA' darzanIyAH draSTuM yogyAH, 'abhikhvA' - abhirUpAH, ataeva - 'paDirUvA' pratirUpAH / 'te NaM ceiyarukkhA annehi bahuhiM' - te khalu caityavRkSAH anyaiH svAtiriktairapi bahubhiH, 'tilayalavayachattovagasirIsasattavaNNadaddivannaloddhadhavacaMdaNanIvakuDaca karyavapaNasatAlatamALa piyAla - piraMgu - pArAvaya - rAyarukkha - naMdirukkhe hiM'- tiLakalavaGga chatropaNa zirIpa saptaparNa dadhipUrNa lodhavacandananIpakuTajakadambapanasatAlatamAlapriyAla - priyaGgu pArAvata - rAjavRkSanandivRkSaiH - etannAmakapuSpavizeSaiH 'savbao samaMtA saMparikkhittA' sarvata zraturdikSu samantAt sarvatobhAvena hai 'amayarasa samara saphalA' inake phala samAnarasavAle haiM, aura unakA vaha rasa amRta ke rasa jaisA susvAdu hai / 'adhiyaM NayaNamaNaNivvuikarA' ye saba bahuta hI adhika rUpa meM nayanoM aura manako zAntilAbha denevAle haiM / 'pAsAiyA' prasanna karanevAle haiM 'darzanIyA:' dekhane yogya hai / abhiruvA' abhirUpa aura pratirUpa hai / 'teNaM ceiyamukkhA annehiM bahuhiM' ve caityavRkSa anya aura bhI bahuta se 'tilaya lavaya chatovagasirIsa sattavaNNadahivanna, loddha-dhava, caMdaNa, nIva-kuDayA kayavapaNasatAla tamAla piyAlu piraMgu pArAvaya rAyarugva naMdikakkhehiM' tilaka vRkSoM se lavaGga vRkSoM se, chatropagavRkSoM se zirISavRkSoM se saptaparNavRkSoM se dadhipavRkSoM se lodhavRkSoM se candana vRkSoM se nIvavRkSoM se kuTajavRkSoM se kadambavRkSoM se panasavRkSoM se tAlavRkSoM se tamAlavRkSoM se priyAlavRkSoM se priyaMguvRkSoM se, parAvatavRkSoM se, rAjavRkSoM sarakhA rasavALA che ane tene e rasa amRta rasanA jevA svAdISTa che, 'adhiyaM NayaNamaNaNivvuikarA' me maghA netrI bhane bhanne dhAna adhika yo zAMtI bhADavAvANA che. 'pAsAiyA' prasanna 42vA vAjA che. 'darzanIyAH' levA sAya4 che. 'abhirUvA paDivA' aliya bhane prati35 che. 'te NaM ceiyarakkhA annehiM vahuhiM' the caityavRkSo mIla pazu dhArA sevA 'tilaya lavaya chattovaga sirIsasattavaNNadaddviNNaloddhadhava caMdNanIvakuDayakayavapaNasatAlatamAla piyAlupiyaMgupArAvaya rAyarukkhanavirukkhehi' tisa vRkSothI savaMga vRkSothI chatrIpaNa vRkSothI zirISa vRkSeAthI samapaNuM vRkSeAthI daSipaNuM vRkSAthI lepravRkSAthI ane caMdananA vRkSethI nIvavRkSeAthI kuTaja vRkSAthI damma vRkSeAthI panasa vRkSeAthI tAla vRkSeAthI tamAla vRkSAthI priyAla vRkSAthI priyaMgu vRkSeAthI pArAvata vRkSAthI rAja kSeAthI ane
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 khU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 205 saMparikSiptAH vyAptAH (adattaprAyo'vakAzAH) 'te NaM tilayA jAva naMdirukkhA' te khalu tilakalavaMgAdi nandivRkSAntA vRkSAH, 'mUlato kaMdavato jAva surammI' - mUlavantaH kandavantaH skandhavantaH zAkhA pravAlapatrapuSpaphalavantaH ataeva - suramyAH 'te NaM tilayA jAva naMdirukkhA' te khalu tilakA:yA vat - nandivRkSAH (atra yAvatpadena lavaMga chatropagazirISa saptaparNAdi rAjavRkSAntAnAM saMgrahaH kAryaH ) 'annehiM - vahiM umalayAhi jAva sAmalayAhiM' anyAbhiH padmalatAbhirnAganAbhirazokalatAbhi campakalatAbhi cUtalatAbhi rvanalatAbhi rvAsantikalatAbhi rvimuktakatAbhiH kundalatAbhiH zyAmalatAbhiH - ' savvato samatA saMparivikhattA' sarvataH sarvadikSu samantaH sakalapradezeSu yathA sthAnaM pariveSTitA: / 'tAo NaM paumalayAo jAva sAmalayAo' tAHkhalu padmalatAH azokalatAH campakalatAH cUtalatAH ' canalatAH se aura nandivRkSoM se 'savvao samatA saMparikkhittA' cAroM ora se ghire hue hai / 'teNaM tilayA jAya naMdirukkhA' ye saba tilakavRkSa se lekara vRkSa taka jitane vRkSa hai saba 'mUlavaMto kaMdavato' prazasta mUlavAle aura prazasta kandavAle hai / 'yAvat surammA' yAvat suramya haiN| yahAM yAvatpada se skandhavantaH' zAkhA prazAkhAvantaH pravAlavantaH patra puSpa phalavantaH ' ina padoM kA saMgraha huA hai / 'teNaM tilayA jAva naMdirukkhA' ye saba tilakavRkSa se lekara yAvat nandivRkSa taka ke jitane bhI vRkSa hai ve saba 'annehiM bahuhiM paumalayAhiM jAva sAmalayAhiM savvao samaMtA saMparikkhittA' anya aura aneka padmalatAoM se yAvat zyAmalatAoM se cAroM ora se ghire hue haiN| yahAM yAvat zabda se nAgalatAoM kA azoka latAoM kA campakalatAoM kA, vimukta latAoM kA aura kundalatAoM kA grahaNa huA hai 'tAo NaM paumalayAo jAva sAmala nahI vRkSothI 'savvao samatA saMparikkhittA' yAre mAnluthI gherAyelA che. 'teNaM tilayA jAva naMdirukkhA' tisa vRkSathI bahane nahIvRkSa sudhInA se maghAM vRkSo 'mUlavaMto kaMdavato' prazasta bhUgavANA bhane prazasta havANA che. yAvat 'surammA' surabhya che. ahIMyAM yAvatpathI 'skandhavantaH zAkhA prazAkha / vantaH pravAlavantaH patrapuSpaphalavantaH' mA pahonA saMgraha thayesa che. 'teNaM tilayA jAva naMdirukkhA ' tisa vRkSathI sardhane yAvat nahivRkSa sudhinA neTasA vRkSa che, te madhA 'annehi bahuhiM paramalayAhiM jAva sAmalayAhiM saJcao samatA saMparikkhittA' gIka bhane padmalatAothI yAvat zyAmalatAothI cAre bAjuthI gherAyelA che, ahIM cAvat zabdathI nAgalatAe azAkalatAe caMpakalatAe vimukatalatAe ane kulatAo tha thayesa che. 'tAo NaM paumalayAo jAva sAmalagAo' mA madhI padmajhatAo,
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 nIvAmigamasUtra cAsantikalatAH atimuktalatAH kundalatAH zyAmalatA:-'bhANiyavyaM kumumiyAo jAva paDirUvAo' nityaM kusumitAH phalitAH pallavitAH stavakitAH gulmitAH nityaMyugalitAH phalabhAranatAH suvibhakta viziSTa maJjarI avataMsakadhAriNyaH sarvaratnamayAH zlakSNAH laNhAH dhRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalAniSpaGkA niSkaNTakacchAyAH saprabhAH samarIcikAH soyotAH prAsAdikA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH 'tesi NaM ceiyarukkhANaM uppi'-teSAM khalu caityavRkSANAmupari-UrdhvabhAge, 'vahave aTThamaMgalagAjhayA chattAichattA' vahanyaSTaumaGgalakAni svastika zrIvatsa-barddhamAna nandikAvarta bhadrAsana kalazamatsyadarpaNAkhyAni kRSNanIlalohitahAridrazuklacAmaradhvajAH chatrAticchatrANi, / "tesi NaM ceiyarukkhANaM purao tidisiM' teSAM khalu caityavRkSANAM puratastridizi pUrvadakSiNottarAsu' 'to maNi yAo' ye saba padmalatAeM azokalatAeM. campakalatAeM cUya-AmralatAeM, vanalatAeM, vAsantikalatAeM, atimuktakalatAeM, kundalatAeM evaM zyAmalatAeM, "bhANiyavvaM kusumiyAo jAva paDirUvAo' kusumita hai| aura yAvat pratirUpaka hai| yahAM yAvatpada se 'phalitAH, pallavitAH, gulmitAH, nityaM yugalitAH, phalabhAranatAH, suvibhakta viziSTa maJjarI avataMsakadhAriNyaH, sarvaratnamayAH, zlakSNAH, laNhAH ghRSTAH, nIrajaskAH nirmalAH, niSpaMkAH, niSkaMTakacchAyAH, saprabhA, samarIcikA, sodyotAH, prAsAdikAH darzanIyAH abhirUpAH,' ina samasta padoM kA grahaNa huA hai| 'tesiNaM ceiyarukkhANaM uppi' ina caityavRkSoM ke urvabhAga meM 'bahave aTThamaMgalagA bhUyA chatAichattA' aneka svastika, zrIvatsa, vardhamAna, nandikAvarta bhadrAsana, kalaza matsya, darpaNa ye aSTamaMgala dravya hai| tathA kRSNanIla lohita hAridra zukla varNa kI camarAkAravAlI dhvajAeM mazatAyA, 254satAyo, mArAtAmA bhane zyAmasatAyo 'bhaNiyavvaM kusu. miyAo jAva paDirUvAo' sumita cha, yAvat prati35 cha. mADI yAM yAvatpathI 'phalitAH pallavitAH gulmitAH nityaM yugalitAH phalabhAranatAH suvibhakta viziSTamaMjarI avataMsakadhAriNyaH, sarvaratnamayAH zlakSNAH laNhAH ghRSTAH mRSTaH: nIrajaskAH nirmalA: nippaMkAH niSkaMTakacchAyAH saprabhAH samarIcikAH sodyotAH prAsAdikAH darzanIyA abhirUpAH' mA madhair pahA aDae) 42|yaa cha. tesiMNaM ceiyarukkhANaM uppiM' meM atyapakSAnA 652nA mAmA 'bahave aTThamaMgalagA bhUyA chattAichattA' mane svasti, zrIvatsa naMdikAvarta vardhamAna, bhadrAsana, kaLaza, matsya darpaNa e ATha maMgala dravya che. tathA kRSNa, nIla, lAla, pILA, saphedaraMganI camarAkAravALI dhajAo che. ane chatratatra che. 'tesiNaM ceiyarukkhANaM purao tidisi' se cautyakSAnI mAtrA
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra. 3 u03 sU. 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 207 peDhiyAo pannattAo' - trisaMkhyakA maNipIThikAH kathitAH / 'tAo gaM maNipeDhayAo' tAH khalu maNipIThikA:, 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ekaM yojana - mAyAmaviSkambhAbhyAm, 'addha joyaNAI bAhalleNaM' arddhayojana mAtraM pRthatvena, 'savvamaNimaIo' - sarvAtmanA maNimayya:, 'AcchA jAva paDirUvAo' acchA AkAzasphaTivat zlakSNAH laNhA: ghRSTA mRSTA nIrajaskA : nirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH || 'tesi NaM maNipeDhiyANaM upi' - tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari, patteyaM patteyaM mAhiMdajhayA' pratyekaM pratyekaM mAhendradhvajAH, addhaTTamAI joyaNAI uhuM uccatteNaM'- arddhAMpTamAni sArddha saptayojanAni - Urdhvamuccaistvena 'addhakosaM ubveheNaM' ardhakrozaM catuHsahasrapramANamudvedhenA'dhobhAge, 'addhakosaM vikkhaMhai aura chAtra hai / 'tesi NaM ceiyamakkhANaM purao tidisi' ina caityavRkSoM ke Age tIna dizAoM meM- pUrvadizA, dakSiNadizA aura uttara dizA meM- 'tao maNipeDhiyAo paNNattAo' tIna maNipIThikAeM hai / 'tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ye maNipIThikAeM lambAI cauDAi meM eka yojana kI hai / 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' tathA Adhe yojana kI inakI moTAI hai / 'savvamaNimaIo' ye saba maNipIThikAeM sarvAtmanA maNiyoM kI banI huI hai / 'acchA jAva paDirUvAo' ye saba maNipIThikAeM AkAza aura sphaTikamaNi ke jaisI nirmala haiM aura yAvat pratirUpa hai yahAM yAvatpada se 'ilakSNA lavhA' Adi padoM kA grahaNa huA hai 'tesiNaM maNipeDhiyANaM upi' ina maNipIThi - kAoM ke upara 'patte patteya' alaga alaga 'mahiMdajhayA' mAhendradhvajAe | 'aTThamAI joyaNAI uDDUM uccatteNaM' sADhe sAta yojanakI ye UMcI dvizAmabhAM 'tavo maNipeDhiyAo paNNattAo' yA bhnnipiiddio| che. 'o maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ye bhazipIDAmA saMgA pahojAImAM 4 yonI che. 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' tathA ardhA yeonnn| tenA vistAra che. 'savvamaNimaiyo' me adhIna mnnipiitthaao| sarvarIte bhaziyonI manesa che. 'acchA jAva paDivAo' yA madhI bhnnipiitthaao| bhAAza bhane siTiDa bhaNinA devI nirmANa che. ane yAvatpratiya che. aDDiyAM yAvatyahathI 'zlakSNA lamhA ' vigere yahonA saMgraha thayeA che 'tesiNaM maNipeDhiyANaM uppiM te bhazipI himAnI 752 'patteyaM patteyaM' mAga alaga 'mAhiM dajjhayA' mAhendra dhannayo che. 'addhaTumAI joyaNAI uDDa uccatteNaM' me sADAsAta yonnanI uyAdhavANI he. 'addhakosaM uveheNaM' ardhA asato teno udvedha DA che bhane 'addhakosaM vikkhaMbheNaM' ardhA
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 jovAbhigamasUtre bheNaM'-ardhakrozaM dhanuHsahasrapramANaM viSkambheNa, 'vairAmaya vaTThalaTThasaMThiyasusiliTThaparighaTTamahasupaiTThiyA' vajramaya vRttalaSTa saMsthita suzliSTa parighRSTa mRSTa supratiSThitAH // atra vajramayAH-vajraratnamayAH tathA-vRttaM vartulam, lapTaM-manojJam, saMsthitaM saMsthAnaM yeSAM te vRttalaSTasaMsthitAH tathA-zliSTAH yathA bhavanti parighRSTAH dravaghRSTAH zliSTapariSTAH mRSTAH supratiSThitAH manAgapyacalanAt / 'aNegavarapaMcavaNNakuDabhIsahassaparimaMDiyAbhirAmA-' anekaivaraiH pradhAnaiH paJcavarNaiH kRSNAdibhiH kuDabhIsahasraiH laghupatAkAsahasraiH parimaNDitA santo'bhirAmA:manojJAH, 'vAuGkhyA vijaya vejayaMtI paDAgA'-vAtoddhRta vijaya vaijayantIpatAkAH tatra-bAtoddhRtAH vAyunA'navarataM prakampitAH, vijayo'bhyudayaH tat saMsUcikA vaijayantI nAmnyo yAH patAkA, athavA-vijayA iti vaijayantInAM pArzvakarNikAH ucyante tatpradhAnA vaijayantyo vijayavaijayantyaH patAkA hai / 'addhakosaM ubveheNaM' Adhekoza kA ina kA udvedha gaharAI hai aura 'addhakosaM vizvaMbheNaM' Adhe hI koza kI inakI cauDAI hai / 'vairAmaya vaTThala? saMThiyasusiliTTha parighaTTamaTThasaMpaiSTiyA' ye mAhendradhvajAeM vajraratna kI hai aura inakA saMsthAna gola hai / manojJa hai, ye saba aisI pratIta hotI hai ki mAnoM acchI taraha se ghisI gaI hai tathA pramArjita kI gaI hai / aura apane sthAna se thoDI sI bhI nahIM calane ke kAraNa ye supratiSThita haiN| 'aNegavarapaMcavaNNakuDabhIsahassaparimaMDiyAbhirAmA' tathA ye sava mAhendradhvajAeM anya aneka zreSTha pAMcavarNoM vAlI choTI choTI hajAroM laghupatAkAoM se parimaMDita haiN| ataH dekhane meM baDI sundara jacatI haiN| 'vAuddhRyA vijayavejayaMtIpaDAgA' vijaya vaijayantI nAmakI aura bhI dhvajAeM haiN| jo nirantara vAyu se uDatI rahatI hai / vaijayantI nAmakI dhvajAeM-patAkAeM vijaya kI arthAt abhyudaya kI sUcikA hai| isaliye inheM vijaya vaijayantI sanI tanI paDA che. 'vairAmaya vaTTalaDhasaMThiya susiliTTha parighaTTamaTTha sNpikriyA e mahendra dhajAo vajaratnanI che. ane tenuM saMsthAna goLa che. mane jJA che. e badhI evI jaNAya che ke jANe sArI rIte ghasavAmAM Avela che. tathA pramAjIta karavAmAM Avela che. ane pitAnA sthAnathI DIpaNa na cAlavAthI ta supratiSThita che. 'aNegavarapaMcavaNNa kuDabhI sahassa parimaMDiyAbhirAmA' tathA 2 badhI mahendra dhajAo bIjI aneka zreSTha pAMca vALI nAnI nAnI hajAre laghupatAkAothI parimaMDita che. tethI jovAmAM ghaNuja suMdara jaNAya che. 'vAudhUyA vijaya vejayaMtI paDAgA' vinya vaizyantI nabhanI mI paNa pnn| che, je haMmezAM vAyuthI uDatI rahe che, jayantI nAmanI dhajAo, patAkAo
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 209 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u03 sU. 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 'chattAichattakaliyA'-chatrAticchatrakalitAH chatrAticchatrANi uparyuparisthitAni - AtapatrANi taiH kalitaH, 'tuMgA' - tuGgA uccAH, uccaistvena caturyojana pramANatvAt / 'ataeva - 'gagaNatalamabhilaMghamANasiharA' gaganatalamabhilaMghyamAnazikharAH gaganatalamAkAMza pradezo'bhilaMghyamAnaM zikharaM yeSAM te tathA 'pAsAIyA jAva paDiruvA' - prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH, 'tesiNaM mAhiMdajjhAyANaM upi' - teSAM khalu mAhendradhvajAnAmupari, 'aTTamaMgalagA jhayA chattAichattA' - aSTAvaSTau maMgalakAni svastikAdIni kRSNanIlAdidhvajAH chatrAticchatrANi / 'tesiNaM mahiMdajjhayANaM purao' - teSAM khalu mAhendradhvajAnAM purastAt, 'tidisiM tao naMdAo pukkhariNIo pannattA' - tridizi pUrvadakSiNottarAsu tisro nandA nandAbhidhAnAH kahA gayA hai / athavA vaijayantI patAkAoM ke pAsa kI jo karNikAeM hai / unakA nAma vijaya hai isa vijaya pradhAnatAvAlI jo patAkAeM hai ve vijaya vaijayantI hai / ye vijaya vaijayantI patAkAeM 'chattAichattakaliyA' apane Upara Upara sthita chatroM se- AtapatroM se- yukta haiM / ye saba vijaya vaijayantI patAkAeM 'tuGgA' bahuta UMcI hai / kyoMki inakI UMcAI kA pramANa cAra yojana kA haiM ataeva ye aisI pratIta hotI hai ki 'gagaNatalamamilaMghamANasiharA' mAnoM inake zikhara - agrabhAgaAkAzatalako hI ullaMghana karane ke liye kaTibaddha ho rahe haiM / 'pAsAiyA jAva paDirUvA' ye prAsAdIya hai - citta meM prasannatA bhara detI hai aura yAvat pratirUpa hai / 'tesiNaM mAhiMdajhayANaM upi' ina pUrvoktamAhendradhvajAoM ke Upara 'aTThaTTha maMgalagA jhayA chattAichattA' ATha ATha svastikAdi maMgala dravya hai dhvajAeM haiM aura chatra ke Upara chatra bhI hai / vijayane arthAt abhyudayane sUcavanArI che. tethI tene vijaya vaijayantI kahe che. athavA vaijayantI patAkAonI pAMsenI je kaNikAo che. tenu nAma vijaya che, me vinnya adhAnavAjI ne batAyA che. te vinaya vaibhyati che. 'chattAi chattakaliyA' potAnI upara upara rahelA chatrothI yukta che se jadhI vinnya vaijayantI patAkAo 'tuLa' ghaNIja ucI che kemake-tenI uMcAinu pramANu cAra yobhananu che. tethI me bhevI bhagAya che ! - ' gagaNatalamabhilaMghamANasiharA' lAge bhenA zimaro bhADAzatasanena bhojaMgavA bhAMTe taiyAra thA rahesa che. 'pAsAiyA jAva paDivA' ye prasAhIya che, vittamAM prasannatA larIhe che. ane yAvatpratizya che. 'tesi NaM mAhiMdajjhayANaM uppiM' mA pUrvosta mAhendra dhanna yonI 52 aThThaThThamaMgalagA jhayA chattAichattA' mA ATha svati vigere maMgala dravyo che. dhannameo che, bhane chatranI upara chatra che. 'tesiNaM mahiMdajjhAyANaM purao tidisi tao jI0 27
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 jIvAbhigamane puSkariNyaH prajJaptA vizutAH, 'tAo pukkhariNIo' tAH khalu puSkariNyaH, 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM'-sArddha dvAdaza yojanAni dairyeNa 'sakkosAI cha joya NAI vikkhaMbheNaM' paDUyojanAni krozaikenAdhikAni viSkambheNa vistAreNa 'dasa joyaNAI ubveheNaM-daza yojanAnyudvedhena, 'acchAo sahAo pukkhariNI vaNNayo' acchAH zlakSNAH yAvat puSkariNI varNakaH kartavyaH tAH khalu puSkariNyaH 'patteyaM patteyaM-pratyekaikam, 'paumavaravejhyA parikkhittAo' padmavaravedikayA pariveSTitAstAstAH, 'pattayaM patteyaM vaNasaMDaparikkhittAo'-pratyekaM pratyekaM vanapaNDA parikSiptAH, 'vaNNao jAva paDirUvAo'-atra padmavaravedikAvarNanaM vanapaNDa'tesiNaM mahiMdajhaNANaM purao tidisi tao naMdAo pukkhariNIo paNNattA' ina mAhendradhvajAoM ke Age pUrva dizA dakSiNadizA aura uttaradizA ina tIna dizAoM meM nandA nAmakI tIna puSkariNiyAM haiN| ve puSkariNiyAM 'addhaterasajoyaNAI AyAmeNaM sakosAiMcha joyaNAI vikvaMbheNaM' 12 // yojanakI lambI hai aura savA cha yojana kI cauDI hai / 'dasa joyaNAI ubveheNaM' tathA inakI gaharAI 10 yojana kI hai 'acchAo sahAo pukkhariNI vaNNao' yahAM pUrva kI taraha ina puSkariNiyoM kA varNana 'ye AkAza aura sphaTika kI taraha nirmala hai zlakSNa-cikanI hai| ityAdi rUpa se kaha lenA cAhiye 'patteyaM patteyaM paumavaravejhyA parikkhittAo' ye pratyeka puSkariNiyAM padmavaravedikAoM se pariveSTita hai| 'patteyaM patteyaM vaNasaMDaparIkkhittAo' padmavaravedikAeM vanakhaNDoM se pariveSTita hai / 'vaNNao jAva paDirUvAo' yahAM ina padmavaravedikAoM kA aura vanakhaNDoM kA varNana naMdAo pukkhariNIo paNNattA' 2. bhAundra mAnI mAga pUhizA, hakSiNa dizA, ane uttara dizA e traNa dizAomAM naMdA nAmanI traNa puSkariNIco che. me pu042|| yo 'addhaterasajoyaNAI AyAmeNaM sakkosAI chajoyaNAI vikkhaMbheNaM 12 // sADA bAra ejananA vistAravALI che. ane savA cha jananI paheLI che. 'dasa joyaNAI ubveheNaM' tathA tenI 10 4sa yonI che. 'acchAo saNhAo pukkhariNI vaNNao' maDIyA paDasAnI ma 2mA 4ANayAnu vANuna te AkAza ane sphaTika maNIyenA jevI nirmaLa che. zlaphaNa cikaNI che. vigere RthI 4za se 'patteyaM patteyaM paumavaraveiyA parikkhittAo' sa 424 puSya / 5na52 vekSiAmAthI pITAyaTI cha. 'patteyaM patteyaM vaNasaMDaparikkhittAoM se 424 Y4ReIyo vanamAthI lI jAyekI che. 'vaNNao jAva paDirUvAo maDIyA
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ M 3 prameyadhotikA TokA pra.3 u.3 2.61 sudharmAsabhAyAH varNanam varNanazca karttavyaM yAvatpratirUpAH / 'tesi NaM pukkhariNINa'-tAsAM khalu puSkari1 NInAm 'patteyaM patteyaM tidisi'-pratyekaM pratyekaM tridizi pUrvadakSiNottarAsu, / 'tisovANapaDirUvagA vaNNao'-tepAM khalu trisopAnapratirUpakANAM varNana matra kartavyam, 'toraNA bhANiyavvA'toraNAni bhaNitavyAni tadvarNanamapi pUrvadeva, kiyatparyantaM toraNAdi varNanaM tatrAha-'jAva chattAichattA'-yAvat-chatrAticchatrANi aSTamaGgalakadhvajAdInAM saMgrahaH / 'sabhAeNaM muhammAe chamagoguliya sAhassIo pannatAo'-sabhAyAM khalu sudharmAyAM paTU paTU saMkhyAparimitAni manogulikA sahasrANi prajJaptAni-kathitAni, 'taM jahA' tadyathA-'purasthimeNaM do sAhassIo 'pUrvasyAM dizi dve sahasre, 'paJcatthimeNaM do sAhassIo'-pazcimAyAM dizi dve pUrva kI taraha yAvat pratirUpa' pada taka kara lenA cAhiye 'tesiNaM pukkhariNINaM patteyaM 2 tidisi' ina puSkariNiyoM kI arthAt pratyeka puSkariNIkI-vAvaDI kI pUrvadakSiNa aura uttara ina tIna dizA meM 'tisovANapaDirUvagA vaNNao' tIna tIna sopAna paMktiyAM hai| ye trisopAnapaMktiyAM yAvat pratirUpa haiM aisA yahAM varNana kara lenA cAhiye tathA 'toraNA bhANiyavvA' yahAM toraNoM kA bhI varNana kara lenA cAhiye 'jAva chatAichattA' aura yaha varNana yAvat chatrAtichatrapAThataka karanA caahiye| yahAM para yAvat zabda se aSTa mahAmaMgala aura dhvajA AdikoM kA grahaNa huA hai| 'sabhAeNaM suhammAe chamaNoguliyA sAhassIo paNNattAo' sudhAsabhA meM cha hajAra manogulikAeM kahI gaI hai| 'taM jahA' jo isa prakAra se hai-'purasthimeNaM do sAhassIo' pUrvadizA meM do hajAra 'paJcatthimeNaM do sAhassIo' pazcimadizA meM e pAvara vedikAonuM ane vanakhaMDonuM varNana pahelAM kahela te pramANe yAvat prati35 me 54 paryanta 42rI 'tesiNaM pukkhariNINaM patteyaM patteyaM tidisi' mA puSkariNiyenI eTale ke dareka puSkariNInI traNa dizAmAM eTale ke pUrva, dakSiNa mane uttara zima 'tisovANapaDirUvagA vaNNaoM' agay sopAna-pAthiyA yAnI paMkti che. e tripAna paMkti yAvat pratirUpa che e pramANe ahiMyAM varNana 4rI vebasa. tathA 'toraNA bhANiyavvA' mI yA toraNAnuvarNana pA 4rI se naye. 'jAva chattAichattA' mane ye na yAvat chatrAti se pA8 sudhI karI levuM. ahIyAM yAvat zabdathI ATha mahA maMgaLa dravya ane dhajAo grahaNa thata cha. 'sabhAe NaM suhammAe cha maNoguliyA sAhassIo paNNattAoM' sudhI sAmA cha 12 bhanAliyo dasa che. 'taM jahA' 2 mA prabhArI cha. 'purathimeNaM do sAhassIo' pUrva dizAma me 2 'paccatthimeNaM do sAhassIo'
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ "212 jIvAbhigamaste sahasra, 'dAhiNeNaM egA sAhassI'-dakSiNasyAM dizi sahasramekam, 'uttareNaM egA sAhassI'-uttarasyAM dizi sahasramekam tadevaM saMkalanayA par3a manogulikA sahasrANi bhavanti / / 'tAsu NaM maNoguliyAmu'-tAmu khalu manogulikAsu, 'bahave suvaNNaruppAmA phalagA paNNattA'-vahavaH suvarNarUpyamayAH phalakAH prajJaptA, 'tesuga suvaNNarUppAmaemu phalagesu'-teSu khalu muvarNarUpyamayepu phalakeSu 'vahave va rAmaA NAgadaMtagA pannattA'-bahavo vanamayA nAgadaMtakAH prathitAH, 'tesu NaM vairAmaema NAgadaMtaesu'-teSu khalu vanamayepu nAgadantakepu, 'vahave kiNhamuttavaTTavagdhAriya malladAmakalAvA'-vahayo'neke kRSNasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH nIlasUtravRttAvalambita mAlyadAmakalApAH lohitasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH hAridrasUtra vRttAvalambitamAlyadAmakalApAH, 'jAva mukillasuttavaTTavagdhAriyamalladAmakalAvA'do hajAra 'dAhiNeNaM egA sAhassI' dakSiNadizA meM eka hajAra 'uttareNaM egA sAhassI' aura uttaradizA meM ekahajAra isa prakAra se manogulikAoM kA yaha 6 hajAra kA pramANa ho jAtA hai| tAsuNa maNoguliyAsu' una manogulikAoM meM-baiThakoM meM-'vahave suvaNNarUppAma A phalagA paNNattA' aneka suvarNa aura cAMdI ke paTiye kahe gaye hai 'tesuNaM suvaNNarUppAmaessu phalagesu' una suvarNa aura cAMdI ke phalakoM meM 'bahave vairAmayA NAgadaMtagA paNNattA' aneka vajramaya nAgadanta-kIle lagI huI hai / 'tesuNaM vaharAmaeptu NAgadataesu' una vajramaya nAgadantoM meM 'yahave kiNhasuttavavagdhAriyamalladAmakalAvA' aneka kRSNasUtra se yAvat nIlasUtra se gUthI huI puSpoM kI mAlAoM ke samUha TaMge hue haiN| yahI vAta 'nIlasUtra vRttAvalambitamAlyadAmakalApAH, lohitasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH' Adi pAThoM dvArA prakaTa kI gaI hai 'teNaM pazcimahizAma me 2 'dAhiNe NaM egA sAhassI' dakSiA hazamAM se utara 'uttareNaM egA sAhassI' uttara dizAmA 4 2 prabhArI manAsimAnu mA 7 hunu prabhA bhaNI taya che. 'tAsu NaM maNoguliyAsu' le bhne| sAmA- mAM 'vahave suvaNNarUppAmaA phalagA paNNattA' mane sonA mana nyAhAnA pATiyAmA 4aa cha. 'tesu NaM suvaNNaruppAmayesu phalagesu' se sonA mane yahInA pATiyAyAmAM 'vaha vairAmayA NAgadatagA paNNattA' mane 400bhaya nArAhata jItA dAgelA che. 'tesu NaM vairAyaesu nAgadataesu' se bhaya nAtAmA 'bahave kiNhasutta vaTTavagdhAriyamalladAmakalAvA' bhane 4 sUtramA yAvat nIsasUtramA zuMthavAmAM Avela puSpanI atisuMdara mALAone samUha rAkhela che. eja vAta 'nIlasUtravRttAvalambita mAlyadAmakalApAH lohitasUtra vRttAvalambita mAlyadAmakalApA'
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ dyotaka TIkA pra.3 u. 3 sU. 61 sudharmAsaMbhAyAH varNanam 213 yAvat zukkasUtravRttA'valambitamAlyadAmakalApAH, 'te NaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA jAva ciTThati' tAni khalu dAmAni tapanIyalambUsagAni yAvatiSThanti iti // ' sabhAeNaM suhammAe~' - sabhAyAM khalu sudharmAyAm, 'cha gomANa pasAhasIo pannattAo' - paDGgomAnasikAH zayyArUpAH sthAnavizeSAH tAsAM sahasrANi prajJaptAni, 'taM jahA ' - tadyathA - 'pura sthimeNaM do sAhasIo' - pUrvasyAM dizi dve sahasre, 'evaM paMJcatthimeNAvi' - evaM pUrvavadeva pazcimAyAmapi dizi dve sahasre, 'dAhiNeNaM sahassa' - dakSiNasyAM dizi sahasramekam, 'evaM uttareNA vi' - uttarasyAmapi sahasramekaM dakSiNadigvat, 'tAsu NaM gomANasIsu' - tAsu khalu gomAnasikAsu' - bahave suvaNNarupamaA phalagA pannattA' - bahavo'neke suvarNarUpyamayAH phalakAH prajJaptAH kathitAH / ' teNaM vairAmaesa nAgadaM tapasu' - teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu, 'bahave rayayAmayA sikattA paNNattA' - bahUni rajatamayAni zikkAni ( saikatAni) prajJaptAni - prathitAni, 'tesu NaM rayatAmaesa sikaesa' teSu khalu rajatamayeSu zikkeSu dAmA tavaNijjallaMbUsagA jAva cihnaMti' ve mAlAeM tape hue suvarNa ke laMbUsagoMvAlI hai / 'sabhAe NaM suhammAe cha gomANasasAhassIo pannattA' usa sudharmA sabhA meM cha hajAra gomAnasika jo ki zayyArUpa -sthAna vizeSa rUpa hote haiM / ye 'puratthimeNaM do sAhassIo' pUrva dizA meM do hajAra hai / ' evaM paccatthimeNAvi' pazcimadizA meM bhI ye do hajAra hai' dAhiNe NaM sahassaM evaM uttareNA vi' tathA dakSiNadizA meM ye eka hajAra hai aura uttara dizA meM bhI ye eka hajAra hai / 'tAsu NaM gomANasIsu' ina gomAnasika rUpa sthAna vizeSoM meM 'bahave suvaNNarupamaA phalagA paNNattA' aneka suvarNa aura cAMdI ke bane hue phalaka kahe gaye haiM 'tesuNaM vairAmaesa nAgadaMta esu' una vajramaya nAgadaMtoM meM' bahave rayayAmayA sikkatA paNNattA' aneka cAMdI ke bane vigere pAThIdvArA agara resa che. 'teNaM dAmA tavaNiyalaMbUsagA jAva ciTThati' meM bhaassaao| tayelA sonAnA saMjUsa vANI che. 'sabhAeNaM suhammAe cha gomANasasAhassIo pannattA' the sudharbhAsalamAM channara gomAnasiGa arthAt ne zayyAnA sthAna vizeSa 3ya hoya che me 'puratthimeNaM do sAhasIo' pUrva hizAmAM me Dara che. 'evaM paccatthimeNAvi' pazcima dizAmA pazu me me unnara che. 'dAhine NaM sahassaM evaM uttareNavi' tathA dakSiNa dizAmAM me meDa inbhara che bhane uttara hizAmAM pazu me bhe! hunnara che. 'tAsu NaM gomANasIsu' me gomAnasiGa 35 sthAna vizeSobhAM 'vahave suvaNNarupamaA phalagA paNNattA' sonA yAMhInA anesAmane isI - pATiyA che. 'tesuNaM vairAmaesa nAgadaMtaesa' me vakrabhaya nAgaha taabhAM
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre 'vahave veruliyAmaIo dhUpaghaTiyAo pannattAo'-baDayo vaiDUryamayyaH dhUpaghaTikAH prajJaptA, kathitAH 'tAoNaM dhUvaghaDiyAo' nAzca khalu dhUpaghaTikAH, kAlAgurupavarakuMdarukaturukkanAva ghANamaNoNivvuikareNaM gaMdheNaM'-kAlAgurupravarakundaruSkaturukadhUpamaghamaghAyamAnaghrANamanonirvRtikaraNagandhena, 'savvato samaMtA ApUremANIo ciTaMti'-sarvataH sarvAsu dvikSu samantataH sAgastyenA''pUryamANAstiSThanti, / 'atra phalaka toraNa nAgadantadhUpaghaTikAvarNanaM vijayadvAravadeva kartavyam) vistarabhayAnneha punaH prapaJcyate // 'sabhAeNaM suhammAe'-sabhAyAH khalu sudharmAyAH, 'aMto vahasamaramaNijje bhUmibhAge pannatte'-antarmadhyabhAge bahusamaramaNiyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'jAva maNINaM phAsa'-yAvanmaNInAM raparzaH, vijayadvAravadevA'trApi bhUmibhAga varNanaM maNisparzAntaM yAvatkartavyam / 'ulloyA paumabhatticittA jAva savya tavahue chIMke haiM 'tesiNaM rayayAyaesu sikkaesu' una cAMdI ke sIkoM para 'vahave veruliyAmaIo dhUvaghaTiyAo pannattAo' aneka vaiDUryaratnake bane hue dhUpa ghaTa rakhe hue hai| 'tAo NaM dhUvaghaTiyAo' ye dhUpaghaTa 'kAlAgurupavara kuMdakkaturukka jAva ghANamaNo NivvuikareNaM gaMdheNaM' kAlAguru kI pravara kundaru kI aura turuSka-lobhAna kI ghrANa aura manako Anandita karane vAlI gaMdha se 'sacao samaMtA ApUremANIo ciTThati' cAroM ora se khUba bhare hue hai / yahAM para phalaka, toraNa nAgadanta aura dhUpa ghaTikAoM kA varNana vijayaTAra ke varNana ke jaise hI karalenA cAhiye yahAM 'sabhAeNaM suhammAe' sudharmA sabhA ke 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' bhItara meM jo bhUmibhAga hai vaha bahu samaramaNIya hai / 'jAva maNINaM phAso' yahAM maNisparza taka ko vijayadvAra ke jaisA hI bhUmi bhAga kA varNana kara lenA cAhiye 'ulloyA pauma'vahave rayayAmayA sikkagA pannattA' yAhIna manasA mana sIyA che. 'tesiNaM rayayAmaesu sikkAsu' ko yAhInA sImAnI 52 'bahave veruliyAmaIo dhUvaghaTiyAo paNNattA' vaiDUya ratnanI ganesa mane dhUpaghaTiyA-dhUpahAnIyA rANe cha. 'tAo NaM dhUvaghaTiyAo' ye dhUpaghaTI 'kAlAguru pavarakuMdurukkaturukka jAva dhANama nivvuikareNaM gaMdheNaM' mAzu3nA prapara hunI ane tu354-sAmAnanA bhana bhane prANa driyane bhAna pabhAvAvA yathI 'savvao samaMtA ApUremANIo ciTThati' thAre ta25thI bhUma laresA che. mahAyo 564, tA. nAta bhane dhUpaghaTijAgAnu pUrNa na 4 naye. mADI 'sabhAeNaM suhammAe' sudharma samAna aMto bahumamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' maranA 2 bhUmimA cha ta masamarabhaNIya che. 'jAva maNINaM phAso' mahI yA suMdara maliyAnA 25za sudhA viyAnA varNana pramANe mUbhimAna vana 4rI naya. 'ulloyA
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.. sU 62 madhyabhAgasthitamaNipIrikAyAH varNanam 215 Nijjamae acche jAva paDirUve' ullokAH padmabhakticitrA yAvat sarva tapanIyamayaH acchaH zlakSNo yAvat pratirUpaH, ihApi-ullokAdi varNanaM vijayadvAravadeva karaNIyam suu0||61|| ___mUlam-tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA, sANaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbhega joyaNaM bAhalleNaM savvamaNimayA // tIse NaM maNipeDhiyAe upi ettha NaM mANavae NAmaM ceiyakhaMbhe paNNatte aTThamAiM joyaNAiM urdU uccateNaM addhakosaM uvveheNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM chakoDIe chalaM se chaviggahie vairAmayavaTalaTusaMThie evaM jahA mAhiMdajjhayassa vaNNao jAva pAsAie / tassa NaM mANavagassa ceiya khaMbhassa uri chakkose ogAhittA heTA vi chakkose vajjettA majjhe addhapaMcamesu joyaNesu ettha NaM bahave suvaSNaruppamayA phalagA pannattA bhatticittA jAva savva tavaNijjamae acche jAva paDirUve' sudharmA sabhA meM ulloka Upara kI chattapara candovA hai padmalatA ke citra haiM yAvat ye saba tape hue suvarNa ke bane hue hai 'acche jAva paDirUve' accha AkAza aura sphaTika maNi ke jaise nirmala haiM aura yAvat pratirUpa hai isa taraha se ulloka AdikoM kA varNana vijayadvAra ke varNana ke jaisA hI jAnanA caahiye| arhannapi jinazcaiva, jina: sAmAnya kevlii| kaMdarpo'pi jinazcaiva jino nArAyaNo hariH iti / haimInAmamAlA ||suu061|| paumabhatticittA jAva tavaNijjamae acche jAva paDirUve' sudhasilAmA Seals uparanI bAju ca dara che. palatAnA citro che. yAvat e badhA tapelA senAnA cha. 'acche jAva paDirUve' 127-mAza mane 2584 maNi pramANe ni cha. ane yAvat pratirUpa che. e rIte ulleka vigerenuM varNana vijaya dvAranA varNana pramANe karI levuM. 'arhannapi jinezcaiva, jinaH sAmAnya kevalI kaMdarpo'pi jinazcaiva, jino nArAyaNo hariH // iti haimImAlA // sU. 61 //
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra tesu NaM suvaNNaruppamaesu phalaesu vahave vairAmayA NAgadaMtA paNNattA tesu NaM vairAmaesu NAgadaMtaesu bahave rajatamayAsi. kagA paNNattA tesu NaM rayayAmayasikaesu bahave vairAmayA golabahasamuggakA paNNattA / tesu NaM vairAmaesu golavaTTasamuggaesu bahave jiNa sakahAo saMnikkhittAo ciTuMti jAo NaM vijayasta devassa aNNesiM ca bahUNaM vANamantarANaM devANa ya devINa ya aJcaNijAo vaMdaNijjAo pUyaNijjAo sakAraNijjAo saMmANaNijAo kallANaM maMgalaM devayaM cetiyaM pajjuvAsaNi. jjaao| mANavassa NaM cetiyakhaMbhassa uri aTTa maMgalagA jhayA chattAichattA // tasta NaM mANavakassa ceiyakhaMbhassa puracchimeNaM ettha NaM egA mahA maNipeDhiyA pannattA sA NaM mahAmaNipeDhiyA do joyaNAiM AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM vAhalleNaM savvamaNimaI jAva paDirUvA ! tIse NaM maNipeDhiyAe upi ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe paNNatte sIhAsaNa vnnnno| tassa NaM mANavagassa ceiyakhaMbhassa pacatthimeNaM ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA joyaNa AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaI acchA / tIseNaM maNipeDhiyAe upi ettha NaM egemahaM devasayaNijje pannatte tassa gaM devasayaNijassa ayameyArUve vaNNAvAse pnntte| taM jahA-nAnAmaNimayA paDipAdA sova piNayA pAdA NANAmaNimayA pAyasIsA jaMbUNayamayAiM gattAI vairAmayA saMdhI nAnAmaNimae cicce rayayAmayAtUlI lohiyakkhamayA bivvoyaNA tavaNijjamaI gaMDovahANiyA, se NaM deva. sayaNijje ubhayo vivvoyaNe duhao uSNae majjheNa ya gaMbhIre sAliMgaNavaTTIe gaMgApuliNa vAla uddAla sAlisae uvaciH khomadugullapaTTapaDicchAyaNe oyaviya visiTra parikambhiyaM suviracitarayattANe rattasuyasaMvue suramme AINagarutabUraNa
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 217 vaNIya tulaphAsamaue pAsAie // tassa NaM devasayaNijjasta uttarapurasthimeNaM ettha NaM mahaI egA maNipIDhiyA pannattA joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaI jAva acchA / tIse NaM maNipeDhiyAe upi egaM mahaM khuDDae mahiMdajjhae pannatte addhaTumAiM joyaNAI uDDUM uccatteNaM addhakosaM uvveheNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM veruliyAmaya vaTTalaTrasaMThie taheva jAva aTU maMgalA jhayA chattAichattA / tassa NaM khuDDamahiMdajjhayassa paJcatthimeNaM ettha NaM vijayassa devassa cuppAlae nAma paharaNakose pannatte / tattha NaM vijayassa devasta phaliharayaNapAmokkhA bahave paharaNarayaNA saMnikkhittA ciTuMti ujjala suNisiya sutikkhadhArA pAsAIyA / tIse NaM sabhAesu suha. mmAe uppi bahave aTTha maMgalagA jhayA chattAichattA ||suu0 62 // ___ chAyA-tasya khalu bahusamaramaNIyaraya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA-sA khalu maNipIThikA dve yojane AyAmaviSkambheNa yojanaM vAhalyena sarvamaNimayI / tasyAH khalu maNipIThikAyAH upari atra khalu mADavanAmA caityastambhaH prajJaptaH / aSTimAni yojanAni Urdhva muccaistvenA'rddhakrozamudvedhenA'rddhakoza viSkambheNa SaTkoTikaH SaDsikaH pavigrahikA vajramayavRttalaSTasaMsthita', evaM yathA mAhahendradhvajasya varNako yAvatprAsAdIyaH / tasya khalu mANavakasya caityastambhasyopari paTUkrozAnavagAhyA'dhastAt api paTU krozAn varjayitvA madhye'rdhapaJcameSu yojaneSu atra khalu bahavaH suvarNarUpyamayAH phalakAH prajJaptAH, teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu vahavo vajramayA nAgadantAH prajJaptAH teSu khalu vanamayeSu nAgadantakeSu vajramayeSu vahani rajatamayAni zikakAni prajJaptAni teSu khalu rajatamaya zikakeSu vahavo vajramayAH golavRtta samudgakAH prajJaptAH, teSu khalu vannamayeSu golavRttasamudkeSu vahUni jisakthIni saMnikSiptAni tiSThanti yAni khalu vijayasya devasyA'nyeSAM ca bahUnAM vAnavyantarANAM devAnAM ca devInAM cA'rcanIyAni vandanIyAni pUjanIyAni satkAraNIyAni kalyANa maGgalaM daivataM caityaM paryupAsanIyAni / mANavakasya khala caityastambhasyopari-aSTAvaSTau maGgalakAni dhvajAchatrAticcha jI0 28
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 movAbhigamasUtre trANi / taraya khalu mANavakasya caityastambhasya pUrvasyAm atra khala ekA mahAmaNipIThikA prajJaptA sA khalu mahAmaNipIThikA dve yojane AyAmaviSkambheNa, yojanaM vAhalyena sarvamaNimayI yAvatpratirUpA / tasyAH / khalu maNipIThikAyAH upari-atra khalu ekaM mahat siMhAsanaM prajJaptam siMhAsanavarNakaH / tasya khalu mANavakasya caityastambhasya pazcimAyAm atra khala- ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA, yojanamAyAmaviSkambheNArddhayojanaM vAhalyena sarvaratnamayI - acchA yAvat pratirUpA / tasyAH khalu maNipIThikAyA upari atra khalu ekaM mahad devazayanIyaM prajJaptam / tasya khalu devazayanIyarayA'yametadpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA - nAnAmaNimayAH pratipAdAH sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni pAdazIrpAni jAmbUnadamayAni gAtrANi, vajramayAH sandhayaH nAnAmaNimayaM cyutam rajatamayItUlI lohitAkSamayANi vicoyaNA upadhAnakAni tapanIyamayyo- gaNDopadhAnakAH tat khalu devazayanIyamubhayato vivvoyaNam ubhayata unnatam madhye natagambhIram sAliGganavartikam gaGgApulinavAlukAvadAlasadRzam upacitazramadukulapaTTapraticchAdanam AvikaviziSTaparikarmitam suviracitarajatatrANam raktAMzukasaMvRttam suramyam Adarzaka rutavUranavanIta tUlasparzamRdukam prAsAdIyam / tasya khaluM devazayanIyasyottara - pUrvasyAm atra khalu mahatyekA maNipIThikA grajJaptA yojanamekamAyAmaviSkambheNa ardhayojanaM vAhalyena sarvamaNimayI acchA yAvatpratirUpA / tasyAH khalu maNipIThakAyA upari eko mahAna kSullako mAhendradhvajaH prajJaptaH ardhASTamAni yojanAni- UrdhvamuccatvenAmunA'krozaM viSkambheNa vaiDUryamayavRtta laSTasaMsthita stathaiva yAvadaSTAvaSTau maGgalakAni dhvajAzchatrAticchatrANi / tasya khalu kSulla mAhendradhvajasya pathimAyAm atra khalu vijayasya devasya copAlako nAma praharaNakozaH prajJaptaH tatra khala vijayasya devasya parigharatnapramukhANi vahani praharaNaratnAni tiSThanti / ujjvalamunizitagutIkSNadhArANi prAsAdikAni / tasyAH khalu sudharmAyAH sabhAyAH upari aSTaract maGgalakAni dhvajA - chatrAticchatrANi sU. // 62 // TIkA- 'talsa NaM bahusamaramaNIyassa' - tasya khalu bahusamaramaNIyasya, bhUmibhAgarasa' - bhUmibhAgasya, 'bahumajjha desabhAe' - bahumadhya dezabhAge, 'etthaNaM egA mahaM 'nassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' ityAdi / TokArtha - 'tarasaNaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa' usa bahusamaramaNIya bhUmi bhAga ke 'bahumajjhadesabhAe' ThIka bIca meM 'ettha NaM 'tamsa NaM bahusamarama Nijjassa bhUmibhAgassa' ityAdi TIDArtha-'tamsa Na bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' me mahu sabharabhAzIya lUbhilAganA 'ettha NaM egaM mahaM maNipIThiyA paNNattA' me dhaNI vizANa bhaNi
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA va 3 u.3 sU 62 tasthiAmaNigIThikA yAH varNanam 219 maNipeDhiyA pannattA' atra khalu ekA mahatI mahAvizAlA aNipIThikA prajJaptAkathitA, 'sANaM maNipeDhiyA-sA khalu maNipIThikA, 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm-daiyavistarAbhyAmityarthaH, tathA'joyaNaM bAhalleNaM'-yojanamekaM bAhalyena, 'savyamaNimayA' sarvamaNimayANisarvAtmanA maNipacurA, 'tIse NaM maNipeDhiyAe' uppi'-tasyAH khalu maNipIThikAyA upari bhAge, 'etthaNaM mANavae NAya ceiyakhaMbhe pannatte'-atra maNipIThikoparibhAge khalu mANavakanAmA caityastambhaH prajJataH, sa ca-'aTThamAI joyaNAI ur3e uccatteNaM'-ardhASTamAni sArdhAni saptayojanAni Urdhvamuccastvena, 'addha kosaM unheNaM'-ardhakrozaM dhanuHsahasra pramANamudvedhenA'dhobhUmibhAge, 'addhakosaM vikkhaMbheNa' ardhakrozaM dhanuHsahasraM viSkambheNa, 'chakkoDIe'-paTkoTikaH, 'chalaMse' patrikA, 'chaviggahite vairAmayavaTThalaTThasaMThie'-paDvaigrahiko vajramayavRttalasaMsthitaH, 'susiliTTha parighaTTamahasupatihite'-muzliSTa parighRSTa mRSTa egA mahaM maNipIThiyA paNNattA' eka bahuta baDI maNipIThikA-cabutarA haiM 'sANaM maNipIThiyA vaha maNipIThikA-'do joyaNAI, AyAmavikvaM bheNaM' lambAI cauDAI meM do-yojana kI hai tathA 'joyaNaM bAhalleNaM' moTAI meM eka yojana kI hai 'savamaNimayA' yaha sarvAtmanA maNiyoM kI banI huI hai 'tIseNaM maNipeDhiyAe umpi' usamaNipIThikA ke Upara 'ettha NaM mANavae NAma ceie khaMbhe paNNatte' eka mANavaka nAmaka caitya stambha hai 'aTTamAiM joyaNAI uDUM-uccattaNa' yaha mANavaka caitya stambha sADhe sAta yojana kA UMcA haiM 'addhakosaM ubveheNaM' adho bhUmi bhAga meM isakA vistAra AdhekozakA hai 'cha koDIe chalaMse chaviggahite vairAmayavaTThalaTThasaMThie' isake 6 kone haiM, 6 saMdhiyAM haiM cha sthAna haiM yaha vanakA banA huA hai, gola hai aura sundara hai| 'susiliTThaparighaTTa 41881-ymut| cha. 'sANaM maNipIThiyA' se maNipI81 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' mA parAbhama yorananI satAve che. tathA 'joyaNaM bAhalleNaM' tenA vistAra se yonI cha. 'savyamaNimayA' se sarva prAthI maNiyonI 1 manera che. 'tIseNaM maNipIThiyAe uppiM' se bhAzupAnI 52 'ettha gaM mANavae NAmaM ceie khaMbhe paNNatte' me mAthura nAmanI tyastA cha. 'addhamAI joyaNAI uDe uccatteNaM' the. bhA14 caityastambha sA sAta 7 // yonI yA pANI cha. 'addhakosaM unheNaM' nAyanI bhUmilAmA tanA vistAra ardhA azanI cha. 'chakoDIe chalaMse cha viggahite vairAmayavaduladusaMThie' tanA cha bhUzAmA cha. cha saMdhi che. cha sthAna che. te vajanuM atiramaNIya banela che. goLa che. ane
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 jIvAmigamasUtra pratiSThitaH 'visi?'-viziSTaH, 'aNegavarapaMcavaNNakuDabhIsahassa parimaMDiyAbhirAme'-anekavarapazcavarNa kuDabhIsahasraH laghupatAkAsahasraH parimaNDitAbhirAmaH vAtoddhRta vijayavaijayantIpatAkaH chatrAticchatrakalitaH tugo gaganatalamabhilaMdhyamAnazikharaH prAsAdikaH, etadAzayenaivAha-'evaM jahA'-ityAdi / 'evaM jahA mAhiMdajjhayalsa vaNNao jAva pAsAdIe'-evaM yathA mAhendradhvajasya varNako yAvat prAsAdIyaH, mAhendradhvajavadeva mANavakanAmaka caityastambhasyApi varNanamazeSa karttavyaM yAvatpratirUpa iti / 'tarasa NaM mANavayassa ceiyakhaMbhassa'maTTa supaiTTiyA' yaha suzliSTha hai / kharazANa se ghise hue pApANa kI taraha sukumANazANa se ghise hue pApANa kI taraha yaha cikanA hai aura supratiSThita hai viziSTa hai 'aNegavara paMcavaNNakuDabhisahassaparimaMDiyAbhirAme' tathA aneka sundara pAMcavarNoMvAlI choTI choTI hajAroM dhvajAoM se yaha parimaMDita hai isase vaha baDA hI sundara dikhatA hai havA se kaMpita vijayavaijayantI patAkAeM sadA havA se isa para phaharAtI rahatI hai| isa para chatrAticchatra bhI hai yaha tuGga-UMcA haiM ataH UMcAI se yaha aisA jJAta hotA hai ki mAnoM yaha AkAza-tala ko hI ullaGghana kara rahA hai yaha citta ko prasanna dekhate hI kara detA hai isI azaya ko lekara 'evaM jahA mAhiMdajjhayassa vaNNao jAva pAsAdIpa' aisA sUtrapATha-isake varNana karane ke nimitta kahA gayA hai tAtparya isakA yahI hai ki isa mANavaka caitya stamma kA varNana yAvat 'pAsAdIe' isa pATha taka mAhendradhvajA ke jaisA hI haiN| 'tassaNaM mANavayassasu42 che. 'susiliTTa paridhaTTa maTTa supaiTriyA' ga gha suzmiTa cha. 12sAthI dhamA pASAna va 4i // cha. mane supratiSThita cha. viziSTa cha. 'aNegavara paMcavaNNa kuDabhisahassaparimaMDiyAbhirAme' tathA mane prAranA muM2 pAyavANI nAnI nAnI hajAre dhajAothI e parimaMDita-suzobhita che. tenAthI te ghaNuMja suMdara dekhAya che. havAthI kaMpAyamAna vijya vaijyantI patAkAo hamezAM tenA para pharakatI rahe che. tenA para chatrA hicchatra paNa che. te ghaNuMja tuMga che, arthAt ghaNuM ja uMcuM che. tethI uMcAI thI te evuM jaNAya che ke jANe te AkAzatalaneja oLaMgI rahyA che. tene jotAMja cittamAM prasannatAja upaje che. eja mArAya ne sAina evaM jahA mAhiMdamayassa vaNNao jAva pAsAdIe' mA sUtrapATha kahela che. AkathananuM tAtparya evuM che ke-A mANuvaka staMbhanuM varNana yAvata. 'pAsAdIe' mA pA3 sudhI bhADendradhAna HS 42 vana pramANe che. . 'tassa NaM mANavayarasa ceiyakhaMbhassa' sabhApa4 caityastA bAnI 'ariM' 52 'chakkose
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra.3 u.3 sU.62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 221 tasya khalu mANavaka nAmnaH caityastambhasya-'uvari cha kose ogAhitA'-upariUrca SaT krozAnavagAhya, 'heTA vi chakkose vajjettA'-adhastAdapi SaT krozAn varjayitvA, 'majjhe addha paMcamesu joyaNesu'-madhye madhyabhAge'rdhapaJcameSu sArdhacatuSu yojaneSu, 'etthaNaM vahave suvaNNaruppamayAH phalagA pannattA'-atra ardhapaJcama yojaneSu khalu bahavaH suvarNarUppamayA phalakAH prajJaptAH, atra phalakAnAM varNanaM pUrvavat iti / / 'tesu NaM suvaNNarupyamaesu phalagesu'-teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu, 'bahave vairAmayA NAgadaMtA pannattA'-aneke vajraratnamayA nAgadantakAH prajJaptAH [atra nAgadantavarNanaM kartavyam] 'tesu NaM vairAmaesu nAgadaMtarasu'-teSu khalu vajjaratnamayeSu nAgadantakepu, 'vahave rajatamayA sikkagA pannattA'-vahUnyanekAni rajatamayAni sikkakAni prajJaptAni (atra zikkaka varNanaM yathAvatpUrvavarNanavata) 'tesuNaM rayayAmayasikkaesu'-teSu khalu rajatamayazikkakeSu, 'bahave vairAmayA golavaTTa ceiyakhaMbhassa' isa mANavaka caityastambha ke 'uvari' Upara 'chakkose ogAhittA' chakkosa Age jAkara ora 'heTThA vi chakkose vajjettA' nIce ke bhAga ke cha kosa choDakara 'majjhe apaMcamesu joyaNesu' bIca meM 4 // yojanoM meM "etthaNaM bahave suvaNNaruppamayA phalagA pannattA' aneka suvarNa aura cAMdI ke phalaka pATiye haiN| ina phalakoM kA varNana pahile ke jaisA hI haiM / 'tesu NaM suvaNNaruppamaesu phalagesu' una suvarNa aura cAMdI ke bane hue phalakoM meM 'bahave vairAmayA NAgadaMtA pannattA' aneka vajraratnoM ke bane hue nAgadanta-kIle haiM / yahAM nAgadantoM kA bhI varNana karalenA cAhiye 'tesuNaM vairAmaesu nAgadataesu bahave rajatamayAsikkagA paNNattA' ina vajramaya nAgadaMto para aneka cAMdI ke bane hue chIke laTake hue hai tesuNaM rayayAmayasikkaesu' ina cAMdI ke chIkoM meM 'vahave vairAmayA golavasamuggakA pannattA' aneka vajrake bane hue golA ogAhittA' 7 Asa pAsa 4na mana hedvAvi chakkose vajjettA' nIyanA mAnA cha asa chIna 'majjhe addhapaMcamesu joyaNesu' 4ii 2usa payasA sAyA2 yonamA 'etthaNaM bahave suvaNNarupamayA phalagA paNNattA' sonA mana yAhIna mane 4sAtma pATiyAgoche. 2 // sAnu na paDasAnI bha4 cha. "tesu NaM suvaNNarupamaesu phalagesu' se sonA yAhInA mAnA isamA 'bahave vairAmayA NAgadaMtA paNNattA' 4%rananA banela aneka nAgadaMtaka-khIlAo che. ahIMyA nAgadaMtakenuM varNana paNa 4rI le ye 'tesu NaM vairAmaesu nAgadataesu bahave rajatamayA sikkagA pannattA' se bhaya nAtInI 52 yAhIna manesA bhane sIma sA che. 'tesu NaM rayayAmayasikaesu' se yAMhInA sImAmA 'bahave vairAmayA golavaTTasamuggakA paNNattA'
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 jIvAbhigamasUtre samuggakA pannattA'-bahavo'neke vajraratnamayAH golavRttAH samudgakAH prajJaptAH / 'temu NaM vairAmaemu golavaTTasamuggaesu-tepu khalu vajraratnamayeSu golavRttasamudkeSu, 'vahave jiNa sakahAo saMnikkhittAo ciTThati-vahUnyanekAni jinasakthIni jinAsthInItyarthaH saMnikSiptAni tiSThanti / 'jAo NaM vijayassa devassayAni khalu jinasakthIni vijayasya devasya vijayanAmakadevAdhipateH, tathA'aNNesiM ca vahaNaM vANamaMtarANaM devANa-ya devINa ya=anyeSAM jinadevAtiriktAnAM ca vahanAM vAnavyantarANAM devAnAM ca devInAM ca, 'accaNijjAo'-arcanIyAni, 'vaMdaNijjAo'-candanIyAni, 'pUyaNijjAo'-pUjanIyAni, 'sakkAraNijjAo'satkAraNIyAni, 'sammANaNijjAo' saMmAnanIyAni, kallANaM maMgalaM devayaM cetiyaM pajjuvAsaNijjAo' kalyANaM maGgalaM daivataM caityamiti paryupAsanIyAni tAni skthiini| mANavassa NaM ceiyakhaMbhassa' mANakanAmna caityastambhasya, 'uvariM aTThakAra vAle samudgaka-Dabbe haiM 'tesuNaM vairAmaesu golavasamuggaesu' ina vananirmita golAkAra vAle samudgakoM meM 'bahave jiNasakahAo saMnivikhattAo ciTThati' aneka-jinendroM kI haDDiyAM rakhI huI haiN| 'jAoNaM vijayassa devassa aNNesiMca bahaNaM vANavaMtarANaM devANayadevINaya' ye jinendradevoM kI asthiyoM devAdhi devapati vijayadeva tathA vAnavyantaradevoM aura deviyoM dvArA 'accaNijjAo' arcanA karane ke yogya hai 'vaMdaNijjAo' vaMdanA karane yogya haiM / 'pUyaNijjAo' pUjA karane yogya hai| 'sakkAraNijjAo' satkAra karane yogya hai 'sammANaNijjAo' sammAna karane yogya haiN| kyoMki ye unakeliye 'kallANaM maMgalaM devayaMcetiyaM pajjuvAsaNijjAo' kalyANakArI devasamAna evaM caitya samAna hai| ataH ye paryupAsanIya hai 'mANavassaNaMceiyakhabhassa uvari' mANavaka panA manasA mane gA mA42vA samudrI mAyA cha. 'tesu NaM vairAmaesu golavaTTasamuggaesu' mA nA mAne gaNanA samudramA 'vahave jiNa sakahAo saMnikkhittAo ciTuMti' bhane zrInendra bhagavAnanA, yA rAmesA che. 'tAo NaM vijayarasa devarasa aNNesiM ca bahUNaM vANamaMtarANaM devANayadevINaya' me. nendravAnA hADakAo devAdhideva pati vijaya deva tathA vAnavyantara deva ane vidvArA 'accaNijjAo' manA 421 / yogya cha. 'vaMdaNijjAo nA 42vA yogya che. 'pUyaNijjAo' pUon42pAne yogya che. 'sakkAraNijjAoM satsAra 42vAne yogya che. 'sammANaNijjAo' sanmAna42vAna yogya che. bha.me tamanA bhATe 'kallANaM maMgalaM devayaM cetiya pajjuvAsaNijjAo' 48yArI 15 samAna mana caitya samAna cha. tethI se paryupAsanIya che. 'mANavassa NaM ceiyakhaMbhassa upari' bhASa4 catya
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 7.3 sU. 62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 223 maMgalagA' UrdhvabhAge'STAvaSTau maGgalakAni svastika - zrIvatsa varddhamAnaka-nandikAvartta-bhadrAsanakalaza-matsya-darpaNAkhyAni santi / tathA - 'jhayA' dhvajAH kRSNanIlalohitahAridrazukla cAmaradhvajAH bhavanti, tathA - 'chattAichattA' - chatrAtichetrANi iti / 'tarasaNaM mANavayassa ceiyakhaMbhassa' - tasya khalu mANavakanAmnacaityastambhasya, 'puracchimeNaM' - pUrvasyAm, 'egA mahA maNipeDhiyA pannattA' ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA / 'sA NaM mahAmaNipeDhiyA ' - sA khalu mahAmaNipIThikA, do joyaNAI AyAma vikkhabheNaM' - yojanadvayapramANA bhavatyAyAmaviSkambhAbhyAm 'joyaNa bAharaleNaM' - pRthutvena yojanamekam, 'savyamaNimaI jAva paDikhvA' - sarvAtmanA maNimayI acchA - zlakSNA-ghRSTA mRSTA nirmalA nIrajaskA niSpaGkA niSkaNTakacchAyA saprabhA sodyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpA pratirUpeti / 'tI se NaM maNipeDhiyAe upi' - upari maNipIThikAyAstasyAH, 'ettha NaM caityastambha ke upara aTTamaMgalayA' ATha ATha maMgala dravya hai tathA 'jhayA' kRSNa, nIla, lohita, hAridra, aura zuklavarNa kI dhvajAeM hai aura chatrAtichatra hai / 'tassa NaM mANavayassa cehayakhaMbhassa' usa mANavaka caityastambha kI ' puracchimeNaM' pUrvadizA meM 'egA mahA maNipeDhiyA paNNattA' eka vizAlamaNipIThikA hai 'sA NaM maNipeDhiyA do joyaNAi AyAmavivakhaMbheNaM' vaha maNipIThikA 2 yojana kI lambI cauDI hai / 'joyaNaM vA halleNaM' tathA eka yojana kI moTI hai 'savvamaNimaI jAva paDikhvA' yaha maNipIThikA sarvAtmanA maNimayI hai aura yAvat pratirUpa hai / yahAM yAvat zabda se acchA zlakSNA dhRSTA mRSTA nirmalA, nIrajaskA niSpaGkA niSkaNTakacchayA saprabhA sodhotA, samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA, ina padoM kA saMgraha huA hai / 'tIseNaM sta MbhanI 752 'aTThaTThamaMgalayA' ATha mAha maMgaladravya che. tathA 'jjhayA' dhRSNu, nIsa, soDita, (sAsa) haridra, (pIje) bhane saha varSAnI dhalayo che bhane chatrAtichatra che. 'tassa NaM mANavayassa ceiyakhaMbhassa' me bhAva yetyasta' bhanI 'puratthimeNaM' pUrvadvizAbhAM 'egA mahA maNipeDhiyA paNNattA' me vizANa bhaNipIThi che, 'sA NaM maNipeDhayA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' ye bhazipIDA me yojananI sAMgI thaDojI che. 'joyaNaM bAhalleNaM' tathA me yogananA vistAravAjI che. 'savvamaNimaI jAva paDivA' yA maNipIDiyA sarvAtmanA bhIbhayI che. mane yAvat pratiiya che. maDIyAM yAvatzaNDathI 'acchA, zlakSNA, ghRSTA mRSTA, nirmalA, nIrajaear faoist niSkaMTakacchAyA saprabhA sodyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA, abhirUpA' Ayono saMgraha thayela che, 'tIse NaM maNipeDhiyAe upiM me bhaSi
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra ege mahaM sIhAsaNe pannatte'-atra maNipIThikopari khalvekaM mahatsiMhAsanaM prajJaptama, 'sIhAsaNa vaNNao' (atra siMhAsanavarNanaM pUrvavat) 'tassaNaM mANavagassa ceiya khaMbhassa paJcatthimeNaM'-mANavakanAmnastasya caityastaMbhasya pazcimAyAm, 'ettha NaMegA mahaM maNipeDhiyA pannattA'-atra khalvekA mahatI maNipIThikA prajJaptA / 'sA khalu maNipIThikA-'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM'-yojanamekaM yAvad dairghya vistArAbhyAm, 'addha joyaNaM vAhalleNaM' dhanuHsahavaM yAvadbhavati vAhalyena (iyaJca) 'savva maNimaI acchA'-sarvAtmanA maNimayI acchA zlakSNA ghRSTA mRSTA nirmalA nIrajaskA niSpaGkA-niSkaNTakacchAyA-saprabhA soyotA prAsAdIyA darzanIyA 'bhirUpA pratirUpeti / 'tIseNaM maNipeDhiyAe upi tasyAzca maNipIThikAyA UrdhvamAge, 'etthaNaM ege mahaM devasayaNijje pannatte' mahadatraikaM devazayanIyaM maNipImaNipeDhiyAe uppi' isa maNipIThikA ke Upara 'ege mahaM sIhAsaNe pannatte eka vizAla siMhAsanarakhA hai| 'sIhAsaNavaNNao' yahAM siMhAsana kA varNana pahile jaisA varNana kiyA gayA hai, vaisA hI karalenA caahiye| tassaNaM mANavagassa ceiyakhaMbhassa paccasthimeNaM' usamANavaka caityastambha kI pazcimadizA meM ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' eka vizAlamaNipIThikA hai| vaha maNipIThikA 'joyaNaM AyAmavivakhaMbheNaM, addhajoyaNaM bAhalleNaM' eka yojana kI lambI cauDI hai| aura Adhe yojana kI moTI hai yaha maNipIThikA 'savamaNimaI acchA' sarvarUpa se maNiyoM kI hai aura AkAza evaM sphaTikamaNiyoM ke jaisI nirmala hai yahAM-ilakSaNA ghRSTA, mRSTA, nirmalA Adi pUrvoktapadoM ko grahaNa kara lenA cAhiye / 'tesiNaM maNipeDhiyANaM umpi' una maNipIThikAoM ke upara 'etthaNaM ege mahaM devasayaNijje pannatte' eka vizAla pI6111 652 'egaM mahaM sIhAsaNe paNNatte' 4 vi siMhAsana sameta cha. 'sIhAsaNavaNNaoM maDiyA siMhAsana na paDasA rebha 42vAmAM Ave che te pramANe 41 se. 'tarasa NaM mANavagassa ceiyakhaMbhassa paccatthimeNaM' se bhAva tyasta manI pazcimahizAmA 'estha NaM egA mahaM maNipeDhiyA paNNattA' me vizanbhalipIche te bhAzupA 'joyarNa AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM vAhalleNaM' eka ejananI lAMbI pahoLI che. ane ardhA ejananA vistAravALI che. mA bhalipI 'savvamaNimaI acchA' sAre maNiyonI che. mana mAza mana sari bhayo nApI nibha che. mADiyAM lakSaNA, ghRSTA, mRSTA, nirmalA, vigaire pUrvAhata pahone paae| 42 cha, 'tesiNaM maNipeDhiyANaM uppiM ye bhalipImiyAnI 652 'etya NaM ege mahaM devasayaNijje paNNatte' me viNa heva
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sU.62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 225 Thikopari prajJaptam 'tassa NaM devasayaNijjassa'-tasya devazayanIyasya khalu, ayameyArUve vaNNAvAse pannatte'-ayametadrUpo vakSyamANA''kAravAn varNAvAsaH prajJaptaH "taM jahA - tadyathA-'gANAmaNimayA paDipAyA-'nAnAmaNimayAH pratipAdAH mUla pAdAnAM prativiziSTopaSTambha karaNAya pAdAH iti pratipAdAH 'sovaNNiyA pAyA' sauvarNikAH pAdAH mUlapAdAH ityarthaH / 'NANAmaNimayA pAyasIsA-nAnAmaNimayA pAdazIrSakAH, 'jabUNayamayAiM gattAI'-jAmbUnadamayAni gAtrANi zarIrANItyarthaH 'vairAmayA saMdhI'-vajramayA:-vanAkhyaratnasaMghaTitAH sandhayaH, 'NANAmaNimaecicce' nAnAmaNimayaM cyutam 'rayayAmayA tUlI' tUlI-tUlikA rajatamayI, 'lohiyakkhamayA vivvoyaNA'-lohitaratnamayAni vibboyaNAH upvaankaani| 'tavaNijjamaI gaMDovahANiyA-tapanIyamayA gaNDopadhAnikAH (kapolasthala sthApanIyAni) 'se NaM devasayaNijje-tatkhalu devazayanIyam, 'ubhao vivvoyaNe-'ubhayato vivvoyaNam-ubhayataH, ubhau zirontapAdAntau-Azritya vivvoyaNe-upadhAne devazayanIya zayyA hai 'tassa devasayaNijassa ayameyArave vaNNAvAse pannatte' usa devazayanIya kA varNana isa prakAra kA hai-'NANAmaNimayA paDipAyA' aneka maNiyoM ke to isake pratipAda hai / mUlapAyoM ke nIce rakhe gaye pAye haiM 'sovaNiyA pAyA' mUlapAda suvarNa ke bane hue hai / 'NANA maNimayA pAyasIsA' isake pAda ke Upara ke bhAga anekamaNiyoM ke bane hue haiN| 'jaMbUNayAiM gattAI' isakA sArA zarIra suvarNakA banA huA hai 'vairAmayA saMdhI' isakI saMdhI vajraratnakI banI huI haiN| 'rayayAmayA tUlI' ratnoM kI banI huI isakI nivAra hai 'lohiyakkhamayA bimboyaNA' lohitAkSamaNi ke bane hue takiye haiN| 'tavaNijamaI gaMDovahANiyA tape hue suvarNa ke gaMDopadhAna haiM-gAloM ke nIce zayanIya-zacyA cha. 'tassa devasayaNijjassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatta' hevazayanIya vana mA pramANe cha 'NANAmaNimayA paDipAyA' bhane bhaNiyonA to tenA pratipAI cha. 2marthAt bhUla pAyAgAnI nIya rAmesa pAyA cha. 'sovaNiyA pAyA' tenA bhUNa pAha sonAnA maneA cha. 'NANAmaNimayA pAyasIsA' tenA pAnI parana mA bhane bhaNiyono manera che. 'jaMvUNayAI gattAI' tenu saMpUrNa zarIra sonAnu bhane cha. 'vairAmayA saMdhI' tenI saMdhI patnanI anesa cha. 'rayayAmayA tUlI' tenI nivAra ratnAnI ganesa che. 'lohiyakkhamayA vivboyaNA' tenA taslil soDitAkSamAyAnA manesA che. 'tavaNijamaI gNdhovduniyA tapelA sonAnA banela gAle dhAna-gAlenI nIce rAkhavAmAM AvanArA jI029
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 226 yatra tad ubhayato vivyoyaNam, 'duhao uNNae'-ubhayata unnatam, 'majhe NayagaMbhIre'-madhyabhAgato nata gambhIraM kapolabharAkrAntatvAt, 'sAliMgaNavaTie'sAliGganavartikam AliGganavatinA zarIrapramANopadhAnena saha yadvartate tat sA liGganavartikam / 'gaMgApuliNa vAlu uhAlasAsie'-gaGgApulinavAlukA'vadAlasadRzam, gaGgA taTasthavAlukAyA avadAlo'dhogamanaM pAdanyAsena vidalanaM tena tulyaM yat yathAbhavettathA / 'uvacitakkhomadugullapaTTapaDichAyaNe'-upacita kSaumadukulapraticchAdanam, 'oyaviyavisiha parikammiyaM Avikena kambalAdinA viziSTaM parikarmitaM kSauma-kAsikaM vA yadukUlaM tad AcchAdanam, [adhonyasta kambalo rakheM jAne vAle takiye haiM 'se NaM devasayaNijje' vaha devazayanIya donoM tarapha zirakI ora aura pairoM kI ora upadhAnavAlA hai| 'dUhao unnae' isa taraha yaha donoM ora to unnata hai / 'majjhe NayagaMbhIre' aura madhyabhAga meM nata aura gaMbhIra hai| 'sAliMgaNavaTTie' yaha sAliGgana vartika hai / arthAt sote samaya jo karavaTa ke pAsa takiyA lagAyA jAtA hai usakA nAma sAliGgana vartikA haiM / 'gaMgA puliNa. vAla uddAla sAlilae jisa prakAra gaMgA ke taTa para rahI huI vAlu para paira rakhane se manuSya nIce kI ora dhasatA sA pratIta hotA haiisI prakAra se isa para bhI uTate baiThate nIce kI ora kamara kA bhAga dhasa jAtA hai| ataH yaha gaMgA ke pulina kI vAla ke jaisA kahA gayA hai| 'uvacittakhomadugullapaTTa paDicchAyaNe' Unake kambala se aura rezamI vastra ke cAdara se yaha DhakA huA hai| 'oyaviya visiTTa parikammiyaM athavA unakA jisa para kAma ho rahA hai 'velAvUTAjisa tayA cha. 'se NaM devasayaNijje' se DevazayanIya ganne mA bhAthAnI mAra bhane pAnI mA dhAna pANu che. 'duhao unnae' pArIta mAna mA to yA cha 'majhe NayagabhIre' madhya bhAgamA nabheTA mana galI2 cha. 'sAligaNavaTTie' se sAmanapati cha. arthAta sUtI mate 4258-54mAnI pAsa je takiyA rAkhavAmAM Ave che, tenuM nAma sAliMganavati e pramANe che. 'gaMgApuliNavAluuddAlasAlisae' ma gAnA / 52 rahesa retanI 52 paga rAkhavAthI manuSya nIcenI tarapha khasakate jaNAya che. e ja pramANe tenA parapaNa uThatI besatI vakhate nIcenI tarapha kamarane bhAga khasI jAya che. ethI se jAnA nArAnI ratanI rema havAmAM Ave che. 'uvacitakhoma dugullapaTTapaDicchAyaNe' tena. 4in bhane rezamI pavanI yA62 thI DhAMta cha. 'oyaviya visiddhaparikammiya' mA nA52 vesa, bhUTA, vigere sAre cha. gavA
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 227 parikSaumAdi vistIrNa] yasya tattathA / 'suviraiyarayattANe'-suviracitarajastrANam, 'ratrtamuyasaMvuDe' raktAMzukasaMvRtam, ataeva-'surammeM -suramyam, 'AiNagarutabUraNavaNItatalaphAsamaue'-AdarzakarutabUranavanItatUlam, mRdusparzam evaM bhUtaH zayyAsparzaH 'pAsAIe'-prAsAdikaM darzanIyam abhirUpaM pratirUpamiti // * 'tassa NaM devasayaNijjassa'-tasya khalu devazayanIyasya, 'uttarapurasthi meNaM'uttarapUrvasyAM dizi-IzAnakoNe, 'ettha NaM mahaI egA maNipeDhiyA pannattA' atra devazayanezAnakoNe mahatyekA maNipIThiketi vizeSaH prajJaptA-kathitA sA khalu'joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM'-yojanamekamAyAmaviSkambhAbhyAm 'addha joyaNaM para Una se bhare hue haiM aise sundara sUtI caddara se yaha DhakA huA hai tAtparya kahane kA yahI hai ki isake nIce UnakI kambala vichI haI hai aura usapara veza kImatI sUtI cAdara vichI huI hai / 'suviraiyarayattANe' paira poMchane ke liye vahIM para eka rajastrANa vastra bhI pAsa meM rakhA huA hai 'rattaMsuyasaMvuDe' yaha lAlavastra se DhakA huA hai| 'suramme' ataH dekhane meM yaha baDA suhAvanA jacatA hai / 'AiNagaratacUraNavaNItalapAsamaue' mRgacarmakA aura rUI kA yA pAlAza kA jaisA mRdusparza hotA hai| usI prakAra se isakA bhI mRdusparza hai| yaha devazayyA 'pAsAie' citta ko AhlAdakAriNI hai / darzanIya hai abhirUpa hai aura pratirUpa hai ina padoM kA artha pIche likhA jA cUkA hai 'tassaNaM devasayaNijassa' isa devazayanIya kI uttara pUrva dizA meM-IzAnakone meM 'ettha NaM mahaI egA maNipeDhiyA pannattA' eka bahuta baDIvizAla-maNipIThikA hai| yaha maNipIThikA 'joyaNaM egaM aayaamvisuMdara sUtaranI cAdarathI te DhAMkela che. kahevAnuM tAtparya eja che ke-tenI nIcenI bAju kAMbaLa pAtharela che. ane tenA para rezamI ane sUtaranI cAdara pAtharesa cha. 'suviraiyarayattANe' mane 5 yuvA mATe tyAM me 204khA para para rAme che. 'rattaMsuyasaMvuDe te sAsa parathI Dhaia che. 'suramme' tethI nevAbhA medhA zAlAmA dAga che. 'AiNagarutabUraNavaNItatUlapAsamaue' mRgacamane rUne ane pAlAzane je kemaLa sparza hoya che, e ja pramANene tenA 25 paY ghaNe Ama che. 2 // hevazamyA 'pAsAie' yittane mAsA utpanna karavA vALI che. darzanIya che. abhirUpa ane pratirUpa che. A padene matha pasA savAbhA mAvI gayeda cha 'tassa NaM devasayaNijjassa' se devazayanIya nI uttara pUrvamA arthAt zAna bhUmA 'ettha NaM mahaI egA maNipeDiyA pannattA' me4 ghaNI vi mnnipaa8| che, mA maNipI. 'joyaNaM egaM AyA
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 jIvAmigamasUtre vAhalleNaM' - ardhayojanaM dhanuH sahasrapramANaM vAlyena 'savtramaNimaI jAva acchA paDirUvA' - sarvaratnamayI yAvad acchA: zlakSNA ghRSTA mRSTA nirmalA nIrajaskA niSkA niSkaNTakacchAyAH saprabhAH sodyotAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH 'tI se NaM maNipeDhiyAe upi' - tasyAH khalu maNipIThikAyAH uparitanabhAge, 'ega mahaM khuiie mahiMdajjhae pannatta' - ekaH kSullako laghurmahendradhvajaH prajJaptaH kathitaH, sa camarendradhvajaH - 'adahamA joyaNAI u uccateNaM' - ardhASTamAnisArthasaptayojanAni - Urdhvamuccaistvena, 'addhako ucce deNaM' dhanuHsahasramAnamitamunA'dhobhAgAsthitamAnena, 'advakosaM vikkhabheNaM' viSkambheNa vistAradRSTayAspi tAvadevA'krozam, 'veruliyAmayavaTTalaTThasaMThie' - vairyamaya vRttalapTa saMsthitaH suzliSTa ghRSTa mRSTa supratiSThito'nekavarapaJcavarNa kuDabhI sahasraparimaNDitA'bhi kkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM ekayojanakI hai aura 'addhajoyaNaM vAhaleNaM' moTAI meM Ayojana kI hai 'saJcamaNimaI jAva acchA paDirUcA' yaha maNipIThikA pUrNarUpa se ratnanirmita haiM yAvat AkAza aura sphaTikamaNi ke jaisI nirmala hai / evaM yAvat pratirUpa hai yahAM yAvat zabda se 'lakSNA' Adi padoM kA grahaNa huA hai / 'tIseNaM maNipIDhi - yAe upi' isa maNipIThikA ke Upara 'ege khuDDie mahiMdajjhae panate' eka choTI sI mahendradhvajA aura hai 'aTTamAI joyaNAI uI uccatterNa' yaha mahendradhvaja sADhe sAta yojana kA UMcA hai / 'addhakosaM ubveNaM' aura isakA udvedha Adhekosa kA hai / arthAt nIce jamIna meM isakA pramANa 1 hajAra dhanuSa kA hai / 'advakosaM vikkhaM meNaM' isakA viSkaMbha Adhekoza kA hai / 'veruliyAmayavaTThalaTTha saMThie' yaha vajraratna kA banA huA hai gola AkAra kA hai cikanA hai yahAM isake varNana meM, suzliSTa mavikkhaMbheNaM' sauMNArdha hoNAbhAM me yojananI che bhane 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' bhoTAAbhAM ardhA yeonnananI hai. 'savvamaNigaI jAva acchA paDiruvA' mA bhaNipIDi sapUrNa rIte ratnathI anAvela che. ane AkAza ane sphaTika maNinA jevI nirmANa che. tathA yAvatprati3ya che. ahIMyAM yAvatzabda thI 'zlakSNA' vigere yahI grahaNu urAyA che. 'tIse NaM maNipeDhiyAe upiM me bhaNipIhiAnI 52 'egekhuDDie mAhiMdajjhae pannatte' ye mIla nAnI dhanna che. 'aTTamAI joyaNAI uDUDhaM uccatterNa bhA bhAhendra dhana jI sADA sAta yonjananI aMthI che. 'addhakosaM utrveheNaM' bhane tenA dveSa ardhA asato he arthAt nIce bhInamAM- tenu prabhANu 1 meDa Dennara dhanuSanu che. 'addhakosaM vikkhaMbheNaM teneo viSla ardhA apanA cha, 'veruliyAmayavaTTalasAThae' me varatnano janesa che, goNa AhArA
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ premaiyadyotikA TIkA pra. 3 u.3 sUM.62 tabasthinamaNivIThikAyA varNanam 229 rAmo vAtoddhRtA vijayavaijayantIpatAkA chatrAticchatrakalitastuGgo gaganatalalaMghamAnazikharaH prAsAdiko yAvatpratirUpaH / takhya khalu mAhendradhvajasyopari-aSTAvaSTau maGgalakAni svastika zrIvatsAdIni kRSNanIlAdi cAmaradhvajacchatrAticchatrANi, etadabhiprAyeNAha 'taheva jAva maMgalAjhayAchattAichattA'-tathaiva yAvanmaGgalakAni dhvajAzchatrAticchatrANi / 'tassa NaM khuDDamahiMdajjhayassa'-tasya khalu kSudramahendradhvajasya, 'paccatthimeNaM'-pazcimAyAM dizi, 'etthaNaM vijayassa devassa' atra mahendradhvajapazcimadigvibhAge vijayasya devasya, 'coppAlae nAma paharaNakose pannatte-copAlako nAma praharaNakozaH praharaNasthAnaM zastrAgAraH prajJaptaH 'tatthaNaM vijayassa devassa' atra khalu vijayasya devasya, 'phaliharayaNapAmokkhA'-parigharatnapramukhANi, 'bahave' bahUni, 'paharaNarayaNA saMNikkhittA ciTThati'-praharaNaghRSTa mRSTa supratiSThita' ina padoM ko bhI lagAnA cAhiye tathA aneka vara paJcavarNa kuDabhI sahasraparimaNDitAbhirAmaH vAtodhUta vijaya vaijayantIpatAkA chatrAtichatra kalitaH tuGgo, gagatalalaMghamAnazikhara prAsAdiko yAvatpratirUpaH, isa pAThako bhI lagAnA cAhiye ina sabakA artha pIche spaSTa kara likhA jA cUkA hai| 'taslaja isa mahendradhvaja ke Upara ATha ATha svastikAdi maMgaladravya hai isI abhiprAya ko lekara 'taheva jAva maMgalA jhayA chattAichattA' aisA sUtrakArane kahA hai 'tassaNaM khuDDumahiMdajjhayassa' isa kSudra mahendradhvajA kI 'paccatthimeNaM' pazcimadizA meM ettha NaM vijayasta devassa' vijayadeva kA coppAlae nAma paharaNakose paNNatte' caupAla nAmakA zastrAgAra hai / 'etthaNaM vijayadevassa phaliharayaNapAmokkhA vahave paharaNarayagA saNikkhittA ciTThati' cha, yi cha. hI tenA panamA 'suzliSTa' ghRSTa bhRSTa supratihata vizere pahAne sAvI. devA tathA 'anekavara paJcavarNakuDabhIsahasraparimaNDitAbhirAmaH vAttodhUta vijaya vaijayantIpatAkAchanAticchatrakalitaH tuGgo gagaNatalalaMghamAnazikharaH prAsAdiko yAvatpratirUpaH' 25 / 58 54 viisv| ma sadhA hon| ma spaSTa zate paDasA apAmA mApIAyeta cha. 'tassaNaM' se bhaDendra-dhAnI 652 mA mA svasti vigere mana dravya che. me maliprAya thI 'taheva jAva maMgalA jjhayA chattAichattA' mA pramANe sUtrA: sUtrAre usa cha. 'tassa NaM khuDDamahiMdajjhayassa' se kSudra bhAundra dhanI 'paccatthimeNaM' pazcimahizAmA 'ettha. vijayadevassa' vinya hekno 'coppAlae nAma paharaNakose paNNatte' yaupAsa naamne| shkssaa||2 cha. 'ettha NaM vijayadevassa phaliharayaNapAmokkhA bahave paharaNarayaNI saNNikkhittA ciTThati' maDIyo viya devanATi vigere mane zastra 2tnI rAmesA cha..
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 jIvAmigamasUtra ratnAni zreSThazastrANi saMnikSiptAni tiSThanti / kathaMbhUtAni ratnapraharaNAni-tatrAha 'ujjala'-ityAdi 'ujjalasuNisiyasutikvadhArA'-ujjvala munizitasutIkSNadhArANi-tatrojjvalAni cAkacikyA'tizayena nirmalAni munizitAni-atizayena tejitAni, etaeva sutIkSNadhArANi, 'pAsAiyA'-prAsAdikAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi 'tIseNaM samAe muhammAe'-uppi-tasyAH sudharmAyAH khalUparisamAyAH vahave aTThamaMgalagA.'-vahanyaSTau aSTau maGgalakAni svastika-zrIvatsa prabhRtIni, 'jhayA'-kRSNanIlAdi cAmaradhvajAH 'chattAichattANi'-chatrAtichatrANi ||suu 0 62 // mUlam-sabhAeNaM suhammAe uttarapurasthimeNaM ettha NaM ege mahaM siddhAyataNe paNNatte addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM cha joyaNAI sakosAiM vikkhaMbheNaM navajoyaNAI uDDhe uccatteNaM jAva gomANasiyA vattavvayA jAceva sahAe suhammAe vattavvayA sA ceva niravasesA bhANiyavvA taheva-dArAmuhamaMDavA pecchAgharamaMDavA jhayA thUmA ceiyarukkhA mahiMdajjhayA gaMdAo pukkhariNIo, tao ya suhammAe jahA pamANaM maNaguliyANaM gomANasIyA dhUvayaghaDio taheva bhUmibhAge ulloe ya jAva maNiyahAM vijayadevake skaTika Adi aneka zastraratna rakhe hue hai / 'ujvala suNIsiya sutikkhadhArA pAsAdIyA' ye zastra bahuta hI camakIle haiN| teja haiM aura tIkSNadhAra vAle hai / tathA 'pAsAIyA' prAsAdIya hai| yahAM 'darzanIyAni abhirUpANi, pratirUpANi' ina pAdoM kA bhI kathana kara lenA cAhiye 'tIseNaM sabhAe suhammAe uppi' isa sudharmAsabhA ke Upara 'vahave aTThamaMgalagA' aneka svastika Adi 8-8 maMgaladravya haiN| 'jhayA' kRSNa nIla Adi raMga kI aneka cAmaradhvajAeM haiM aura chatrAtichatra haiM // 1062 // 'ujjalasuNIsiyasutikkhavArA pAsAdIyA) me zastro ghATa yamA che. tehAra che. bhane taley dhArA cha. tathA 'pAsAIyA' prAsAdIya che. mahIyA 'darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi' mA pahornu 54 4thana 4 . 'tIseNaM sabhAe suhammAe uppiM' mA sudharmA samAnI 52 'vahave adRTTha maMgalagA' mane svsti| vigere mA 2mA manasA dravyo cha. 'jhayA' , nITa, vigereganI mane yAbha2 - yA cha. mana yAtichatrI cha. // sU..62 //
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyadyotikA TIkA pra. 3 u 3 chU.63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 231 phAse // tassa NaM siddhAyataNassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaI maNipeDhiyA paNNattA do joyaNAiM AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM bAhalleNaM savvamaNisaI acchA0 tIseNaM maNipIDhiyAe uppiM ettha NaM ege mahaM devachaMdae pannatte do joyaNAI AyAmavikhaMbheNaM sAiregAiM do joyaNAI uDDa uccatteNaM savva rayaNAmae acche / tattha NaM devachaMdae aTusayaM jiNapaDimANaM jiNussehappamANamettANaM saNNikkhittaM ciTui / tAsiNaM jiNapaDimANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahA-tavaNijamayA hatthatalA aMkAmayAiM NakkhAiM aMtolohiyakkhapariseyAiM kaNagamayA pAyA kaNagAmayA gopphA kaNagAmaIo jaMghAo kaNagAmayA jANU kaNagAmayA UrU kaNagAmayAo gAyalaTrIo tavaNijamaIo NAbhIo riTrAmaIo romarAIo tavaNijamayA cuccuyA tavaNijamayA sirivacchA kaNagamayAo bAhAo kaNagamaIo pAsAo kagagamaIo gIvAo riTAmae maMsu silappavAlamayA uTTA phalihAsayA daMtA tavaNijamaIo jIhAo tavaNijamayA tAluyA kaNagamaIo NAsAo aMto lohitakkhapariseyAo aMkAmayAiM acchINi aMto lohitakkha paDiseyAiM pulagamaIo diTThIo riTAmaIo tAragAo riTA. mayAiM acchipattAiM riTAmaIo bhamuhAo kaNagAmayakavolA kaNagAmayA savaNA kaNagAmayA giDAlA vaTTA vairAmaIo sIsaghaDio tavaNijamaIo kesaMta kesabhUmIo riTrAlayA uvarimuddhajA / tAsi NaM jiNapaDimANaM piTuo pattayaM patteyaM chatta. dhArapaDimAo paNNattAo, tAo NaM chattadhArapaDimAo himarajatakuMdedu sappakAsAI sakoreTamalladAmadhavalAI AtapattAI
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 , jovAmigamasUtra salIlaM ohAramANIo ciTuMti, tAsiNaM jiNapaDimANaM ubhao pAsiM patteyaM patteyaM cAmaradhArapaDimAo paNNatAo, tAo NaM cAmaradhArapaDimAo caMdappahavairaveruliya nAnAmaNikaNagarayaNavimalamahariha tavaNijjujjala vicittadaMDAo cilliyAo saMkhaM. kakuMdadagarayaamayamathitapheNapuMjasaMnikAsAo suhuma rayayadohavAlAo cAmarAo salIlaM ohAremANIo ciTThati / tAsiNaM jiNapaDimANaM purao do do nAgapaDimAo do do jakkhapaDimAo do do kuMDAdhArapaDimAo viNaovaNayAo pAyavaDi. yAo paMjaliuDAo saMNikkhittAo citttthti| savvarayaNAmaIo acchAo saNhAolaNhAo ghaTAo maTrAoNIrayAo NippaMkAo jAva pddiruuvaao| tAsi NaM jiNapaDimANaM purao aTusayaM ghaMTANaM aTThasayaM caMdaNakalasANaM evaM aTusayaM bhigAragANaM evaM AyaMsagANaM thAlANaM pAINaM supaiTakANaM maNaguliyANaM vAyakaragANaM cittANaM rayaNakaraMDagANaM hayakaNThagANaM jAva usamakaMThagANaM pupphacaMgerI NaM jAva lomahatthacaMgerINaM puSphapaDalagANaM aTThasayaM tellasamuggANaM jAva dhUvakaDacchuyANaM saMNikhittaM ciTui / tassa NaM siddhAyayaNasta NaM upi bahave aTTamaMgalagA jhayA chattAichattA uttimAgArA solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA taM jahA-rayaNehiM jAva riTrehi ||suu0 63 // __ chAyA-sabhAyAH khalu sudharmAyAH uttarapUrvasyAM dizi atra ekaM mahat siddhAyatanaM prajJaptam, ardhatrayodaza yojanAnyAyAmena sakrozAni paTyojanAni viSkambheNa navayojanAnyUrdhvamuccaistvena yAvad gomAnasI vaktavyA yaiva sabhAyAH sudharmAyAvaktavyatA saiva niravazeSeNa bhaNitavyA, tathaiva dvArANi mukhamaNDapAH prekSAgRhamaNDapAH dhvajAH stUpAH caityavRkSAH mAhendradhvajAH nandAH puSkariNyaH tatazca-sudharmAyA~ yathA pramANaM manogulikAnAM gomAnasyo dhupapaTikAH tathaiva bhUmibhAga ullokazca yAvanmaNisparzaH / tasya khalu siddhAyatanasya bahumadhyadezabhAge atra khala ekA
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 233 healfant TIkA pra. 3 u. 3 sU. 63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam mahatI maNipIThikA prajJaptA, dve yojane AyAmaviSkambheNa yojanaM bAhalyena, sarvamaNimayI acchA0 / tasyAH khalu maNipIThikAyAH upari atra khalu ekomahAn devacchandakaH prajJaptaH dve yojane AyAmaviSkambheNa sAtireke dve yojane Urdhvamuccatvena sarvaratnamayo'cchaH / tatra khalu devacchandake'STazataM jinapratimA nAm jinotsedhapramANamAtrANAm saMnikSiptaM tiSThanti / tAsAM khalu jinapratimAnAmayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathA - upanIyamayAni hastatalAni, aGkasayA nakhAH antarlohitAkSapratiSekAH kanakamayAH pAdAH kanakamayAgulphAH kanakamayyo jaMghAH kanakamayAni jAnUni kanakamayA UradaH kanakamayyo gAtryaSTayaH tapanIyamayAnAbhayaH riSTamayyo romarAjayaH tapanIyamayAzcUcukAH tapanIyamayAH zrIvatsAH kanakamayA cAhAH kanakamayAH pArzvAH kanakamayyo grIvA: riSTamayaM mAMsam zilApravAlamayA oSTAH sphaTikamayA dantAH tapanIyamathyo jihvAH tapanIyamayAni tAlukAni kanakamayyo nAsikAH antarlohitAkSapratiSekAH aGkamayAni akSINi antarlohitAkSapratiSekANi pulakamayyo dRSTayaH, riSTamayyastArikAH riSTamayAnyakSipatrANi riSTamathyo bhruvaH kanakamayAH kapolAH kanakamayAH zravaNAH kanakamayyo lalATAH vRttAH vajramayyaH zIrSaghaTikAH tapanIyamayyaH kezAntakezabhUmayaH riSTamayA uparimUrdhajAH tAsAM khalu jinapratimAnAM pRSThataH pratyekaM chatradharapratimAH prajJaptAH tAH khalu chatradharapratimAH himarajatakundenduprakAzAni / sakoraNTakaM mAlyadAmadhavalAni AtapatrANi salIlam avadhArayantyastiSThanti / tAsAM khalu jinapratimAnAm ubhayoH pArzvayoH pratyekaM pratyekaM cAmaradharapratimAH prajJaptAH tAH khalu cAmaradharapratimAH candraprabhavajravaiDUryanAnAmaNikanakaratnavimalamahArghatapanIyojjvalavicitradaNDAni citrANi zaGkhAGka kundodakarajo'mRtamathitaphenapuJjanakAzAni sUkSmarajatadIrghavAlAni dhavalAni cAmarANi salIlam avadhArayantyastiSThanti / tAsAM khalu jinapratimAnAM purato dve dve nAgaprati dve dve yakSapratime ...bhUtaprati dve dve kuNDadhArapratime, vinayopanate pAdapatite prAJjalipuTe saMnikSipte tiSThataH / sarvarajatamayA acchA: zlakSNAH laNhAH ghRSTAH mRSTAH nIrajaskA niSpaGkAH yAvatpratirUpA // tAsAM khalu jinapratimAnAM purato'STazataM ghaNTAnAmaSTazataM candanakalazAnAm evamaSTazataM bhRGgArakANAmevamAdarzAnAM sthAlAnAM pAtrINAM supratiSThakAnAM manogulikAnAM vAtakarakANAM citrANAM ratnakaraNDakAnAM hayakaNThakAnAM yAvat RSabhakaNThakAnAM puSpacaMgerINAM yAvat - lomahastacaGgerINAM puSpapaTalakAnA - maSTazataM tailasamudgakAnAM yAvat-dhUpakacchukAnAM samnikSiptaM tiSThati / tasya khalu siddhAyatanasya khalUparivahanyaSTAvaSTau maGgalakAni dhvajAcchatrAticchatrANi - uttamAkArANi SoDazavidhaH - ratnairupazobhitAni tadyathA - ratnairyAvadriSTaiH ||suu063|| 9
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ jovAbhigamasUtre TIkA- ' sabhANaM suhammAe ' - sabhAyAH khalu sudharmAyAH, uttarapuratthimeNaM' uttarapUrvasyAM dizi- IzAna koNe, 'ettha NaM' atra sudharmAyA IzAnakoNe khala, 'egesahaM siddhAyataNe pannatte' ekaM mahat siddhAyatanaM prajJaptam, tacca siddhAyatanam 'addhaterasa joyaNAI' AyA meNaM' - arddhatrayodaza- sArghadvAdaza yojanAni dairyeNa, 'cha joyaNAI' sakosAI' vikkhaMbheNa ' paDyojanAni sakrozAni - krozaikAdhikAni viSkambheNa - vistAreNa - 'navajoyaNAI' u uccateNaM' navayojanA ni- Urdhvamucai stvenetyAdi sudharmAsabhAvadevavaktavyaM yAvadgomAnasI vaktavyatA / tathA ca svayameva vakSyati - 'jA ceva sabhAe sudhammAe vattavvayA sA ceva niravasesA bhANiyavvA jAva gomANasIA' - yA eva sabhAyAH sudharmAyAH vaktavyatA-sA- eva vaktavyatA niravazeSeNa siddhAyatanasyApi bhaNitavyA, yAvadgomAnasyaH, ayaM bhAvaH - yathA rASTa 'sabhAe NaM suhammAe uttarapuratthimeNaM' ityAdi / TIkArtha- 'sabhAeNaM suhammAe' sudharmAsabhA ke uttara pUrva dizAmeM izAna kone meM 'etthaNaM ege mahaM siddhAyataNe paNNatte' eka vizAla siddhAyatana hai 'addha terasajoyaNAI AyAmeNaM' isakI lambAi 13 // yojana kI hai aura 'cha joyaNAI sakkosAIM bikkhaMbheNaM' aura 'cauDAI isakI eka koza sahita 6 yojana kI hai tathA 'nava joyaNAI uDUM uccanteNaM jAva gomANasiyA vaktavvayA' isakI UMcAI nau yojana kI hai / ityAdi saba kathana yahAM sudharmA sabhA kI taraha gomAnasIzayyAkAra sthAnavizeSa - - vaktavyatA taka kahanA cAhiye yahI vAta 'jA ceva sabhAe sudhammAe vattavvayA sA ceva niravasesA bhANiyanvA jAva gomANasIo' isa sutrapATha dvArA puSTa kI gaI hai tAtparya yaha hai ki 'sabhAe NaM suhammA uttarapuratthimeNaM' chatyAhi TIartha - 'sabhAe NaM suhammAe, sudharbhA salAnI uttara pUrvahizAbhAM arthAt . IzAna bhUNAbhAM 'etthaNaM ege mahaM siddhAyataNe paNNatte' me vizAsa siddhAyatana che. . 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM' tenI saMmAI 12 // sADA gAra yojananI che. mane 'chajoyaNAI chakosAIM vikkhaMbheNaM' bhane tenI hojAI meza bhane cha yonI che tathA 'nava joyaNAI uDDha uccattaNaM jAva gomANasiyA battavvayA' tenI uMcAi nava ceAjananI che. vigere prakArathI tamAma kathana ahIM sudharmAM sabhAnA kathana pramANe gAmAnasika zayyAkAra--sthAnavizeSa e kathana panta 4 se'. mevAta 'jA ceva sabhAe suhammAe vattavvayA sA caiva niravasesA bhA yavvA jAva gomANasIo' mA sUtrapAzrI sUtrAre puSTa resa che. A athananu - tAtpa e che ke je pramANe sudhamAM sabhAnA dvArA pUrva, dakSiNa ane uttara
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 235 J pratikA TIkA pra. 3 u03 sU063 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam sudharmAyAH sabhAyAH pUrvadakSiNottaradikSu dvArANi teSAM trayANAM purato mukhamaNDapAH mukhamaNDapAnAM purataH prekSAgRhamaNDapAH, teSAM ca prekSAgRhamaNDapAnAM purataH caityastUpAH teSAM caityastUpAnAM puratazcaityavRkSAH teSAM ca caityavRkSANAM purato mahendradhvajAH teSAM mahendradhvajAnAM purato nandApuSkariNyaH kathitAH tadanantaraM sudharmAsabhAyAM SaDUmanogulikAH - sahasrANi SaDgomAnasIsahasrANi kathitAni dhUpaghaTikA kathitA tathaivA'tra - siddhAyatane'pi niravazeSa vaktavyam ullokavarNana - bahusamaramaNIya bhUmibhAgavarNanamapi tathaiva vaktavyam yadAha svayameva - 'taheva ' - ityAdinA / ' taheva - dArA' tathaiva yathA - sudharmasabhAyAM trINi dvArANi tathaivAtrApi trINi dvArANi vaktavyAni ' muhamaMDavA' - mukhamaNDapAH dvarANAM purato mukhamaNDapAH prajJaptAH, mukhamaNDapAnAM purataH - 'pecchAgharamaMDavA - prekSAgRha maNDapAH vaktavyAH tadanantaraM - tadagre - jisa prakAra se sudharmA sabhA kA pUrvadakSiNa uttaradizAoM meM dvAra haiN| aura inake Age mukhamaNDapa hai / ina mukhamaNDapoM ke Age prekSAgRha maNDapa hai / prekSAgRha maNDapoM ke Age caityastUpa hai / caityastUpoM ke Age caityavRkSa haiM / ina caityavRkSoM ke Age mahendra dhvajAeM haiN| mahendradhvajAoM ke Age mandApuSkaraNiyAM vAvaDiyAM hai / tathA sudharmAsabhA meM 6 hajAra manogulikA haiM / ye manogulikAeM pUrva pazcima meM 2-2 hajAra hai / aura uttara dakSiNa meM ye 1-1 hajAra hai / isI prakAra kA varNana isa * siddhAyatana ke sambandha meM bhI kara lenA cAhiye tathA yahAM ulloka aura bhUmibhAga kA varNana bhI maNisparza sudharmAsabhA ke jaisA hI varNita huA hai| aisA jAnanA cAhiye, isa siddhAyatana ke bahumadhya dezabhAga meM eka vizAla maNipIThikA hai yaha maNipIThikA do yojana kI lambI cauDI hai / aura eka yojana kI moTI hai. yaha sarvAtmanA dizAmAM che ane tenI AgaLa mukha maDapeA che. e sukhama'pAnI AgaLa prekSAgRha saDo che. prekSAgraha maDAnI AgaLa caityastUpa che. caityastUpAnI AgaLa caityavRkSa che. e caityavRkSAnI AgaLa mAhendra dhajAe che. mAhendra dhajAonI AgaLa nandA puSkaraNIyA arthAt nAvA che. tathA sudharmAMsabhAmAM cha hejAra manAgulikAe che. e mane jhulikAo pUrva pazcimamAM ambe hajAra che. mane uttara dRkSiNa dizAmAM me 1 - 1 - 4 4 Dara che. mena aAstu' na A siddhAyatananA saMbaMdhamAM paNa karI levu' joie. tathA ahIyAM ulleAka ane bhUmibhAganuM varNana paNa maNi sparzI vigere prakArathI sudharmAMsabhAnA varNana pramANe ja varNavela che. tema samajavuM. e siddhAyatananA bahu madhyadezabhAgamAM eka vizAla maNipIThikA che. A maNipIThikA e caiAjananI lAMkhI paheALI
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ . jIvAmigama 'jhayA' dhvajAH vaktavyAH 'thUbhA' stUpAH, tadanantaraM caityastUpAH vaktavyAH 'mahiMda jjhayA'-caityavRkSANAM purato mAhendradhvajA vaktavyAH, teSAM mahendradhvajAnAM purataH ''naMdAo-pukkhariNIo'-nandA puSkariNyo vaktavyAH 'taoya suhammAe - jahA pamANaM maNaguliyANaM' tatazca yathA sudharmAyAM sabhAyAM manogulikAnAM kathitaM ' tathaivAtrApi jJAtavyam, 'gomANasIo dhRvaghaDio'-gomAnasyaH zayyA sadRzasthAna vizepo dhUpaghaTikA api sudharmAsabhAvadevA'trApi jJAtavyAH / 'taheva bhUmibhAge ulloe ya jAva maNiphAse' tathaiva bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH ullokazca varNayi'tavya ihApi yAvat tRNAnAM-maNInAM ca sparzaH kiM bahunA-sarvamapi-mudharmAsabhAvadevA'trApi jJAtavyamiti // 'tassa NaM siddhAyataNassa' tasya khalu siddhAyatanasya, 'bahumajjhadesabhAe'-bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA'atra siddhAyatanavahumadhyadezabhAge khalu ekA mahatI maNipIThikA-pIThavizeSaH prajJaptA-kathitA, sA khalu maNipIThikA 'do joyaNAI'ai yojane, 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambhAbhyAm daiyavistArAbhyAM yojanadvayapramANA bhavati / maNipIThiketyarthaH / 'joyaNaM vAhalleNaM' yojanamekaM vAhalyena-pRthutvena, 'savva maNimaI acchA' sarvamaNimayI-sarvAtmanA maNi pracurA, 'acchA' AkAzasphaTikaratna batU-zubhrA, zlakSNA-ghRSTA-mRSTA-nIrajaskA-nirmalA-niSpaGkA-niSkaNTaka chaayaa-praasaadiiyaa-sprbhaa-soyotaa-smriicikaa-drshniiyaa'bhiruupaa-prtiruupaa| 'tIseNaM maNipeDhiyAe uppi' tasyAH khalu maNipIThikAyA upari, ettha NaM' atra maNipIThikoparitanabhAge khalu, 'ege mahaM devachaMdae pannatte' eko mahAn devacchandakaH AsanavizepaH prajJaptaH kathitaH,-sa ca devachandaka:-'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambhAbhyAM va yojane, dairdhyavistArAbhyAmityarthaH / maNiyoM kI banI huI haiN| isake varNana meM acchAdi padoM kA prayoga karanA cAhiye ? isa maNipIThikA ke Upara eka-vizAla devacchandaka hai yaha do yojana kA lambA cauDA hai / aura kucha adhika do yojana kA UMcA hai| yaha devacchandaka bhI accha evaM ilakSaNa Adi vizeSaNoM vAlA hai isa devacchandaka meM 108 jina pratimAeM arthAt kAmadevoM kI mUrtiyAM hai| inakA sambandha kA varNana isa prakAra se haiN| rakta suvarNa che. ane eka ejananA gherAvAvALI che. e sarva rIte maNinI banela che. tenA varNanamAM accha vigere padono prayoga karI le. e maNipIThikAnI upara eka vizAla devacchedaka che. e be jananI laMbAI pahoLAI vALe che, ane kaMIka vadhAre be ejananI uMcAI vALe che. A devacchedaka paNa acchamplakSaNa Adi vizeSaNe vALo che. e devachaMdakamAM 108 jIna pratimAo arthAta
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 ru.63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 37 'sAiregAI uDUM uccatteNaM' sAtireke dve yojane-Urdhvamuccastvena, 'savvarayaNAmae acche' sarvAtmanA'cchaH zlakSNe ghRSTo mRSTo laNho nIrajasko nirmalo niSpako niSkaNTakacchAyo yAvatprAsAdIyo darzanIyo'bhirUpapratirUpaH iti // 'tattha NaM devachaMdae' tatra khalu devachandakaH, 'aTTasayaM jiNapaDimANaM' aSTAdhikaM zataM jinapratimAnAm,kathambhUtAnAM tAsAM tatrAha-'jiNusse he tyAdi, 'jiNussehappamANa mettANaM' jinotsedhapramANamAtrANAm 'saNNikkhitta ciTaI' sannikSiptaM tiSThati, tatra devacchandake etAvatyo vyavasthitAH pratimA ityarthaH / 'tAsiNaM jiNapaDimANaM' tAsAM khalu jinapratimANAm, 'ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ayametadrUpo varNAvAso varNanivezaH prajJaptaH kathitaH / 'taM jahA' tadyathA-'tavaNijjamayA hatthatalA'tapanIyaH-suvarNastanmayAni hastatalAni 'aMkAmayAiMNakkhAI'-aGkamayA aGkaranamayAnakhAH, 'aMtolohiyakkha pariseyAi'-antarmadhye lohitAkSaratnapratiSakAH, 'kaNagamayA pAyA' kanakamayAH pAdAH, 'kaNagamayA goSphA'-kanakamayA gulphA, kaNagAmaIo jaMghAo' kanakayyo jaGghAH, 'kaNagamayA jANU' kanakamayAni jAnUni, 'kaNagA. mayAo UrU' kanakamayA UravaH, 'kaNagamayAo gAyalaTThI' kanakamayyo gAtrayaSTayaH zarIramityarthaH, 'tavaNijjamaIo NAbhIo'-tapanIyamayA nAbhayaH, 'riTAyaIo romarAIo' riSTamayyo romarAjayaH-romAvalyaH, 'tavaNijjamayA cuccuyA'-tapanIyamayAzcUcukAH, stanAgrabhAgAityarthaH, 'tavaNijjamayA sirivacchA-tapanIyamayA:ke jaise inake hAthoM ke taliye haiM aMka ratna ke jaise inake nakha haiN| lohitAkSaratna kI inakI rekhAeM haiM / 'kaNagAmayA pAyA' inake paira suvarNa ke haiM / 'kanakamayA gophA' inakI eDiyAM kanakakI banI huI haiM / 'kanakamayyo jaghA' suvarNamaya inako jaMghAeM haiM / 'kanakamayAni jAnUni' suvarNamaya inake jAnU haiM 'kanakamayAo urU' suvarNamaya inakI urU haiM 'kanakamayyo gAtrayaSTayaH 'ghuTane' suvarNa ke bane hue hai / tapanIyamayAM nAbhayA' tape hue-suvarNa kI inakI nAmiyAM hai| 'riSTa. mayyo romarAjayaH' inakI .romarAjiyAM riSTa ratnakI hai / tapanIya kAmadevanI mUrti che. tenA saMbaMdho varNana A rIte che. tenA hAthanA taLiyA lAla suvarNanA jevA che. A karatnonA jevA tenA nakho che. lehitAkSaratnanI remAmA cha. 'kaNagAmayA pAyA' tenA paayaa| sonAnA che. 'kaNagAmayA gophA' tenI saya 44nI mane cha. 'kanagAmaiyo jaMghA' suvarNa bhaya tanI cha. 'kanakamayAni jAnUni' suparNa bhaya tenA numA cha 'kanakAmayA uravaH' supa bhaya tenA 73 cha. 'kanakamaya gAtrayaNTayaH tenA ghutt| suvarSa bhaya che. 'tapanIya mayA nAmayaH tapedA sAnA tanI nAliyo manamA cha. 'riSTamayyo romarAjayaH tanI
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jIvAbhigamana zrIvatsAH 'kaNagamayAo bAhAo'-kanakamayA vAhAH 'kaNagamaIo pAsAo' kanakamayAH pArthAH 'kanagamaIo govAo' kanakamayyo grIvAH 'riTAmae maMsu "riSTaratnamayaM mAMsam 'silappavAlamayA oDhA' zilApravAlamayA oThAH vidrumavinirmitA itiyAvat, 'phalihAmayA daMtA'-sphaTikaratnamayAH dantAH, 'tavaNijjamaIo jIhAo' tapanIyamayA jihAH 'tavaNijamayA tAluyA' tapanIyamayAni 'tAlukAni, 'kaNagamaIo NAsAo' kanakamayyo nAsikAH 'aMto lohitakkhapariseyAo' antarmadhye lohitAkSaratnapratipekAH, 'aMkamayAI acchiNI aMto lohitakkha pariseyAI antarmadhyapradeze lohitAkSaratnapratiSekANi-aGkaratnamayAni-akSINi, mayAbhUcukA' tape hue suvarNa ke inake cUcuka haiM-stana ke agrabhAga hai / 'tapanIyamayAH zrIvatsA' tapta suvarNa ke inake zrIvatsa haiM-chAtI ke Upara rahe hue cinha vizeSa haiM / 'kagagamayA vAhAo kaNagAmaio 'pAsAo' suvarNamaya inake vAha haiM suvarNamaya inake donoM pArzvabhAga haiM / 'kanakamayyo grIvA' suvarNamaya inakI grIvAeM gardane haiN| 'riSTamayaM'mAMsam' riSTamaya inakA mAMsa hai 'zilApravAlamayA oSThA' inake oSTha'zilApravAla-mUMgA ke haiM / 'sphaTikamayA dantA' inake dAMta sphaTikamaNi ke bane hue haiN| 'tapanIyamayyo jihvA' inakI jIbheM tapanIya suvarNa kI banI hui haiN| 'tapanIyamayAni tAlukAni' tAlubhAga inakA tapanIya svarNa kA banA huA hai 'kanakamayyo nAsikA' inako nAsikAeM suvarNa kI banI 'huI hai 'antarlohitAkSapratiSakAH' nAka ke bhItara kI rekhAeM lohitAkSaratnakI banI huI haiM aGkamayAni akSINi' aGkaratnakI inakI AkheMzama (38) 207yo riTa PAnI cha. 'tapanIyamayAcUcukAH tadA sonAnA tenaayiyu?| cha. arthAta stananI sayamA cha. 'tapanIyamayA ! zrIvatsAH' tapasA sonAnA tanA zrIvatsa chAtInI 52 rasa pinDa vizeSa cha. 'kaNagamayA vAhAo kaNagAmaio pAsAo' suvarNa bhaya tenA mAhu-DAyA cha bhane suvarSa bhaya tenA 5mAyA cha. 'kanakamayyo grIvA' tenI zrIvA- suvarNamaya che. 'riSTamaya mAMsam' riTamaya tenu mAsa che. 'zilApravAlamayA oSTA, tenA 8 zisa apAra bhUgAnA cha. 'sphaTikamayA dantA' tenA hotA Ti mazinA manA cha. 'tapanIyamayyo jihvA' tenI tapanIya sonAnI bhane che. 'tanIyamayAni tAlukAni' tenA tAluna pradeza tapanIya suvANunA panesa cha. 'kanakamayyA nAsikA tenA naa| sonAnA manesA che. 'anta lohitAkSa pratipekA' nAnI ma42nI rebhAyo alstAkSa 2.nanI Ane . 'aGkamayAni akSINi' tanI mAMgo ma4 ratnanI manesa ch| 'antarlohitAkSapratipekANi' mAmAnI manI remAsA sAhitAkSa-2rananI manA
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u. su 63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 239 'pulagamaIo diTThIo' pulakamathyo dRSTayaH 'rihAmaIo tAragAo' riSTamayyossimadhyagatAstArikAH kanInikAH 'riTAmayAi acchipattAI' riSTaratnamayAnyakSi patrANi, 'riTThAmaIo bhamuhAbho' riSTaratnamayyo bhravaH, 'kaNagAmayA kavolA'kanakamayAH kapolAH 'kaNagAmayA savaNA'-kanakamayAni zravaNAni-karNAH, 'kaNagAmayA NiDAlA'-kanakamayA lalATAH kapoletyarthaH 'vaTTA' vRttAH, 'vairAmaIo sIsaghaDIo'-vaghnamayyaH zIrSaghaTikAH 'tavaNijjamaIo kesaMta kesabhUmio' tapanIyamayyaH kezAnTakezabhUmayaH 'rihamayA uvari muddhajA'-riSTaratnamayA upari bhAge mUrdhajAH kezAH, // 'tAsiNaM jiNapaDimANaM'-tAsAM khalu jinapratimAnAm, 'piTThato pattyaM patteya'-pRSThataH parabhAge pratyekaM pratyekamekaikamityarthaH 'chattadhAra paDibanI huI hai 'antarlohitAkSa pratiSekANi' AMkhoM ke bhIrata kI rekhAeM lohitAkSaratna kI banI huI hai| riSTamayyastArikA:' AMkheM kI tArikAeM-kanInikAeM riSTa ratnakI banI huI haiM / 'riSTamayAni akSipatrANi' AkhoM kI baroniyAM riSTaratnoM kI banI huI hai / 'riSTamayyobhravaH' inakI donoM bhaueM riSTa ratnoM kI banIhuI haiM 'kanakamayA kapolA:' inake donoM gAla suvarNa ke bane hue hai / kanakamayAH zravaNAH' inake donoM kAna suvarNa ke bane hue haiN| 'kaNagAmayAniDAlA' suvarNa ke inake bhAla haiN| 'varAmaIo sIsaghaDio vajra ke inake mastaka haiN| 'tavaNijjamaio kesaMtakesabhUmio' tapanIyasuvarNa kI inakI kezabhUmi hai| 'riSTamayA uparimUrdhajA' riSTha ratnake inake mastakake bAla haiN| 'tAsiNaM jiNapaDimANaM pitA patteyaM 2 chattaghArapaDimAo' ina jina pratimAoM -kAmadeva kI pratimAoM paikI pratyekajina pratimA-kAmadeva kI pratimAke cha. 'riSTamayyastArikAH' mAmAna tArAma (2NTa 2nanA mane cha. riSTamayAni AkSapatrANi' mAmAnI pApa viSTa ratnAnI mane cha. 'riSTamayyo bhravaH' tanA manne sbh| riTa ratnanA mana cha. 'kanakamayA kapolAH' tenA bhanna sA supanA bhane cha. 'kanakamayAH zravaNAH tenA mannAnI suvarNa nimita cha. 'kaNagAmayA niDAlA' tena mA pradeza suvanA che. 'vairAmaIo sIsaghaDIo' tenA bharatI 1012nanA manera che. 'tavaNijjamaio kesaMta kesabhUmioM tapanIya suvarNanI tanIza bhUmiyA cha. 'riSTamayA uvarimuddhajA tanA mAthAnApAmA riTa ratnanA manasA cha. 'tAsiNaM jiNapaDimANa piddhato patteyaM patteyaM chattadhAra paDimAo paNNattAo' mA lana pratimAmA-mahevanI pratibhAmA 4ii 424 - pratimAnI pAchaLa tenA para chatra dharI rAkhanArI pratimAo che. te badhI vyaMtara jAtanA devAnI che, 'tAo NaM chattadhArapaDimAo himarajakuMdenduppabhAsAI koriMmalladAmAI
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jIvAmigamasUtre mAo pannattAo'- chatradharapratimAH, chatradhAraNakartyaH pratimAH kathitAH, 'tAo NaM chattadhArapaDimAo'-tAzca khala chatradhArapratimAH, 'himarayatakuMdeMdusappagAsAI -himarajatakundenduprakAzAni, ataeva 'sakoreMTamalladAmadhavalAI-sakoraNTaka mAlyadAmadhavalAni-svacchAni, 'AtapattAI' AtapatrANi, chatrANIti yAvat 'salolaM' salIlaM-anAyAsato yathA bhavet tathA, 'ohAramANIo'-avadhArayantyaH, 'ciTThati' tiSThantIti // 'tAsiNaM jiNaparimANaM ubhao pAsiM'-tAsAM khalu jinapratimAnAmubhayoH pArzvayoH, 'patteyaM patteyaM'-pratyekaM pratyekam, cAmaradhArapaDimAo pannattAo' cAmaradhArakapratimAH prajJaptAH, 'tAo NaM cAmaradhArapaDimAo' cAmaradhAriNyazca khalu tAHpratimAH, 'caMdappahavairaveruliya nAnAmaNi kaNagarayaNa vimala mahariha tavaNijjujjala vicittadaMDAo' candraprabha vanavaiDUrya nAnAmaNikanakavimalamahardha tapanIyojjvalavicitradaNDAni, candraprabhazcandrakAnto maNiH vajra ca-vaiDUryaceti pIche unapara chatrako dhAraNa karane vAlI chatra dhAriNI pratimAeM haiM / ye saba pratimA vyantara jAtI ke devakI hai 'tAo NaM chattadhArapaDimAo himarajatakuMdeMduppabhAsAiMkoriTamalladAmAiM dhavalAI AtapattAI salIlaM ohAramANIo 2 ciTThati' ye chatradhAriNI pratimAeM hima raja kunda puSpa evaM indu ke jaisI zveta prabhAvAle evaM koraMTa puSpoM kI mAlA se yukta aise sapheda AtapatroM ko baDe hI nakharoM ke sAtha una pratimAoM ke upara tAne hue hai| 'tAsiNaM jiNapaDimANaM ubhaopAsiM patteya2 cAmaradhArapaDimAopaNNatAo' ina jinapratimAoM kAmadeva kI pratimAoM ko dono ora aurabhI 2-2 cAmaradhAriNI pratimAeM haiM, 'tAo NaM cAmaradhArapaDimAo caMdappahaveruliyaNANAmaNikaNagarayaNavimalamaha rihatavaNijujjalaviciH ttadaMDAo' ye cAmara dhAriNI pratimAeM una pratimAoM ke upara cAmaroM ko Dhora rahI haiM ina cAmaroM ke daNDa candrakAntamaNiyoM ke dhavalAI AyavattAI salIlaM ohAramANIo ohAramANIo citi' se chatradhAriNI pratimAo hima, rajata, kaMda puSpa, ane caMdranA jevI veta che. tathA prabhA vALA ane keraMTa puSponI mALAthI yukata evA sapheda chatrone ghaNAja nakharAnI sAthe meM pratibhAgAnI 52 gharesa cha. 'tAsiNaM jigapaDimANaM umao pAsiM patteyaM patteyaM cAmaradhArapaDimAo pannattAoM se na pratimAmA-mahepanI pratibhA-mAne manne mANu mI pay madhye yAbha2 nAmavAvANI pratibhAmA che. 'tAoNaM cAmaradhArapaDimAo caMdApahaveruliya NANAmaNikaNagarayaNavimalamahariya tavaNi jjujalavicittaraMDAo' the yAmadhArI pratibhAgate pratibhAsAnI 52 abh| hoLI rahI che e cAmarane daMDa caMdrakAMta maNiyethI vairtha vigere aneka prakAranA
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u 3 sU.63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 241 candraprabha vajravaiDUryANi nAnAmaNikanakaratnAni vimalamahAdhatapanIyAni caibhirujjvalA vicitrA daNDA yeSAM tAni, 'cilliyAo' citrANyAzcaryANi 'saMkhakakudadagaraya amayamahiyapheNapuMjasaNNikAsAo' zaGkhA'Gkakundodakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni, 'suhumarayatadIhavAlAo'- sUkSmarajatadIrghavAlAni, 'cAmarAo'cAmarANi; 'salIlaM'-khedarahitaM yathA tathA, 'ohAremANIo' avadhArayantyaH 'ciTThati-Asate // 'tAsiNaM jiNapaDimANaM purao do do nAgapaDimAo'tAsAM khalu jinapratimAnAM purato dve-Dhe nAgapratime, sanikSipte tiSThataH ityagrimeNa sahAnvayaH, tathA-'do do jaklapaDimAo'-dve dve yakSa pratige, do do vaiDUrya Adi aneka prakAra ke maNiyoM ke evaM kanaka ratna ke tathA vimala veza kI banI tapanIya svarNa ke bane hue haiM, ataH ye baDe hI vicitra aura ujvala dekhane meM lagate haiN| 'cilliyAo' ye cAbhara aneka prakAra ke haiM athavA inake daNDa aneka prakAra ke haiN| 'saMkhakakuMdagaraya amayamahiyapheNa puMja saMnikAsAoM tathA zaMkha aMka kunda, udaka, raja, aura mathita amRta ke phena puMja ke jaise ye cAmara pratIta hote haiN| sUkSmarajatadIrghavAlA' ina cAmaroM ke bAla vilkula sUkSma cAMdI ke tAroM ke jaise dIrgha hai, ye cAmara 'dhavalAo' dhavala hai aise ina cAmaroM ko ye cAmara dhAriNI pratimAeM baDe hI nakharoM ke sAtha DhoratI huI khaDI hai| 'tAsiNaM jiNapaDimANaM' ina jina pratimAoM-kAmadeva kI pratimAoM ke sAmane 'do do nAgapaDimAo paMjaliuDAo saMNikkhittAo ciTThatti' do do nAgapratimAeM hAtha joDe hue khaDI huI hai tathA 'do do jakkhapaDimAo do do bhUtapaDimAo do do kuMDAdhArapaDimAo maNithI tathA kanaka ratnothI tathA vimala vezathI banela tapanIya senAthI manera cha. tethI te hemavAmai Aur vicitra mane Serqe sAge cha. 'cilliyAA' zya yaam| mane prazna cha. matha tana 31 mane prAranA che. 'saMkhaMkakuMdadagaraya amayamahiyaphenapuMjasa nikAsAo tathA zama. 24 64 201 mane maMthana karavAmAM Avela amRtanA phINanA DhagalA jevA e cAre jaNAya che. sUkSmarajatadIrghavAlA' se yAbharInA pAyA mema sUkSma yAMhInA tApA ein cha. ye yaabh| 'dhavalAo dhoNIya che. mevI se yAbharIne te yAbhara dharavAvALI pratimAo ghaNAja nakharAo pUrvaka DhaLatI hoya tema ubhela che. 'tAsiNaM jiNapaDimANaM' se na pratimAmAnI sAme 'do no nAgapaDimAo paMjaliuDAo citi' ma na pratimA thi DIna. me cha. tathA jI0 31
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre bhUyapaDimAo' dve dve bhUtapratime, tathA-'do do kuMDAdhArapaDimAo-dve dve kuNDAdhArapratime, (kathaMbhUte ime) tatrAha-'viNaovaNatAo' vinayopanate, 'pAyapaDiyAo-pAdapatite, 'paMjaliuDAo prAJjalipuTe, 'saMNikkhite ciTuMti'-sannikSipte tiSThataH-sarvAtmanA ratnamayo'cchA AkAzasphaTikavadati svacchAH 'saNhAo'-ilakSNAH, 'laNhAH, 'ghaTTAo-mahAo'-ghRSTAH mRTAH 'NIrayAo'nIrajaskAH 'NippaMkAo'-nippaGkA 'jAva paDirUvAo'-niSkaNTakacchAyAH saprabhAH soyotAH samarIcikAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpA iti / 'tAsi NaM jiNapaDimANaM'-tAsAM khalu jina pratimAnAma, 'purao advasayaM ghaMTANaM' agrabhAge'pTAdhikaM zataM ghaNTAnAm, 'aTThasayaM caMdaNakalasANaM-aSTazataM candanakalazAnAm, 'evaM aTThasayaM bhiMgAragANaM'-aSTazataM pUrvavad bhRGgArANAm, 'evaM AyasagANaM' evamaSTazatam, AdarzakANAM-darpaNAnAm, 'thAlANaM' aSTazataM sthAviNayovaNayAo pAyavaDiyAo paMjaliuDAo sannikkhittAo ciTThatti' do do yakSa pratimAeM do do bhUta pratimAeM evaM do do kuNDadhAra pratimAeM vinaya se yukta huI, pairoM meM patita huI hAtha joDe hue khaDI huI hai 'savvarayaNAmaio acchAo, sahAo laNhAo ghaTAo, maTThAo, NIrayAo, NippaMkAo jAva paDirUvAo' ye saba pratimAeM sarvAtmanA ratnamaya haiM AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI nirmala hai ilakSaNa haiM ghRSTa hai, mRSTa hai, nIrajaska hai, niSpata haiM evaM yAvat pratirUpa hai| 'tAsiNaM jiNapaDimANaM purao aTThasayaM ghaMTANaM aTThasayaM caMdaNakalasANaM' ina jina pratimAoM 'kAmadeva kI pratimAoM ke samakSa 108 ghaTAeM hai / 108 caMdana kalaza haiM "evaM aTThasayaM bhigAragANaM evaM AyaMsagANaM thAlANaM' isI taraha se 108 bhRnggaark-jhaarii-haiN| 108 Ad'do do jakkhapaDimAo do do bhUtapaDimAo do do kuMDAdhArapaDimAo viNayoyaNayA o pAyavaDiyAo paMjaliuDAo sannikkhittAo ciTThati' meM yakSa pratibhA babbe bhUta pratimAo ane babbe kuMDadhAra pratimAo vinaya pUrvaka pagomAM 57tI DAya tebha DAyanAna lesa che. 'sabbaravaNAmahao acchAo sahAo laNhAo ghaTAo maTThAo NIrayAo NippakAo jAva paDirUvAoM meM pratibhAmA sarvAtmanA ranamaya che. AkAza ane sphaTika maNinA jevI nirmaLa che. kSaNe cha, ghaNTa cha, bhRSTa cha. nI20424 cha; nidhya che. mane yAvatprati 35 cha. 'tosiNaM jiNapaDimANaM purao aTrasaya ghaMTANaM aTrasaya caMdaNakalasANaM' meM na pratimAonI sAme 108 ekase ATha ghaMTAo che. 108 ekase ATha yahana 45 cha 'evaM aTThasaya bhiMgArANaM evaM AyaMsagANaM thAlANa' ko zata
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyAtikA TIkA pra. 3 u.3 sU.63 IzAnakoge siddhAyatanavarNanam 243 lakAnAm, 'pAtINa' pAtrINAMmaSTazatam kaTorItibhASAprasiddhA "supatidvANam' aSTazataM supratiSThakAnAm , 'maNaguliyAgaM' aSTazataM manogulikAnAm, 'cAtakaragANaM' vAtakarakANAM' jalarahitaghaTAnAmaSTazatamU, 'cittANaM rayaNakaraMDaMgANaM-citrANAM ratnakaraNDakAnAmaSTazatam, 'hayakaMThagANaM jAva usamakaMThagANaM'-hayakaNThakAnAmajakaNThakAnAM zatamaSTau, narakaNThakAnAM-kinnarakaNThAnAM-kiMpurupakaNThAnAM mahoragakaNThAnAMgandharvakaNThAnAM-RSabhakaNThAnAM-vRpabhakaNThAnAM cA'STazatam 'pupphacaMgerINaM jAvaM lomahatthacaMgerI gaM'-puSpacaGgerINAM yAvallomahastacaMgerINAM-mAlyacaMgerINAM-cUrNacaMGgerINAM-vastraMcaMgerINAmAbharaNacaMgerINAM yAvadaSTazatam / tatra-lomahastakA mayUra picchapuJjanikA, 'pupphapaDalagANa'-aSTazataM puSpapaTalakAnAm, aSTazataM mAlyapaTalakAnAm netrakalIni puSpANi grathitAni mAlyAni cUrNapaTalakAnAM-gandha paTalakAnAM vastrAbharaNasiddhArthalomahastapaTalakAnAmapi pratyekaM pratyekamaSTazataM vaktavyam / siMhAsanAnAM-chatrANAM-cAmarANAmaSTazataM jJeyam, 'aTThasayaM tellasamuggakANaM-dhUvakaDacchuyANaM' -aSTazataM tailasamudkAnAmaSTazataM koSTasamudkAnAmaSTazataM zaMka-darpaNa haiM 108 baDe 2 thAla hai 'evaM pAINaM supaiTThagANaM maNa guliyANaM vAtakaragANaM' 108 choTI-choTI pAtrI-choTA pAtra vizeSa haiM, 108 supratiSThita hai, 108 manogulika pIThikAvizeSa haiM 'vAtakaragANaM, cittANaM rayaNakaraMDagANaM, hayakaMThagANaM jAva usabha kaMThagANaM' 108 vAtakaraka-jalarahita ghaTa-ghaDA haiM, 108 citra haiM 108 ratnakaraNDa hai 108 hayakaMTha hai| yAvat 108 vRSabhakaMTha haiM 'puSphacaMgerINaM jAva lomahatthacaMgerINaM, puSphapaDalagANaM aTThasayaM tellasamuggakANaM jAva dhUvakaDucchayANaM saMNikkhittaM ciTThaI' 108 puSpacaMgerI haiM-puSpoM ko rakhane kI TokariyAM haiN| yAvat-108 romahastaka caMgerIkAeM-mayUrapicchikAeM haiM 108 puSpa paTalaka hai, 108 tela samudgaka 108 eka ATha bhaMgAraka-jhArI che. 108 ekaso ATha Adarzaka darpaNa che. 108 se| 2418 bhATA moTara thAhA cha. 'evaM pAINaM supaudagANaM maNaguliyANaM vAtakaragANaM 108 sesa mA nAnI nAnI pAtrIyA-nAnuvAsa cha. 108 sasA mA0 suprati cha. 108 bhanAnuni pI. vizeSa cha. 'vAtakaragANaM cittANaM rayaNakaraMDagANaM haya kaMThagAgaM jAva usamakaMThagANaM' 108 pAta42-mAdI ghaDAma cha. 108 citra che. 108 ratnakaraMDake che. 108 hayakaMThake che. yAvat 108 vRSabha kaMThako cha. 'puSphacaMgerIgaM jAva lomahattha vaMgerINaM pupphapaDalagANaM adusayaM tellasamuggakANaM jAMva dhUvakaDacchuyANaM saMNikkhittaM ciTThaI' 108 puSya yogezaya che. puNyAne rAjadhAnI TepalIye. yAvat 108 ekse ATha mahastaka caMgerikAe arthAt mayUra pIchIkAo che. 108 55 paTele che. 108 tela samuke che. cAvat 108
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ raMes jIvAbhigamasUtra coyasamudkAnAmaSTazataM tagarasamudrakAnAmapTazatamelAsamudrakAnAmaSTazataM haritAlasamudkAnAmaSTazataM higulakasamudgakAnAmaSTazataM manazzilAsamudkAnAmaSTazata maJjanasamudkAnAma, sarvANyetAni tailAdInyaJjanAntAni paramasurabhigandhopetAni draSTavyAni-aSTazataM dhvajAnAm 'saMNikkhittaM ciTai' sannikSipta tiSThati // 'tassaNaM siddhAyataNassa uppi'-tasya siddhAyatanasyopari khalu, 'vahave aDha maMgalagAjhayA chattAichattA' aSTamaGgalakAni-svastikAdIni-dhvajAH kRSNanIlAdikAH chatrAticchatrANi 'uttimAgArA'-uttamaprakArANi solavihehiM rayaNehi'-por3azaprArakai ratnaiH; 'uvasobhiyA'-upazobhitAni, 'taM jahA' tadyathA-'rayaNehiM jAva riTehi~'ratnaiH sAmAnyairyAvadriSTai, yAvat-padena-vana-vaiDUryasphaTikAdInAM saMgrahojJAtavyaH iti ||suu0||63|| * mUlam-tassa NaM siddhAyayaNassa uttarapurasthimeNaM etthaNaM egA mahaM uvavAyasabhA pannattA jahA sudhammA taheva jAva gomANasIo uvavAyasabhAe vi dArA muhamaMDavA savvaM bhUmibhAge taheva jAva maNiphAso (suhammA sabhA vattavvayA bhANiyavvA jAva bhUmIe phAso) tasla NaM bahulamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe-ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM vAhalleNaM savva maNimaI acchaa0| tIse NaM maNipeDhiyAe upi ettha NaM ege mahaM devasayaNijje hai, yAvat 108 dhUpakaDucchuka haiM / arthAt ye saba vastueM unake samakSa rakhI huI hai / 'tassa NaM siddhAyataNaslaNaM uppi bahave amaMgalagA bhuyA chattAichattA uttamAgArA solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA, rayaNe. hi jAva riTehiM' usa siddhAyatanake Upara ATha svastika Adi maMgaladravya haiM dhvajAeM haiM aura chatrAtichatra haiM, ye sava uttama AkAravAle hai| tathA solaha prakAra ke riSTAdi ratnoM se suzobhita hai ||suu063|| 5546gIche arthAt me mI pastumA tamanI sAme rANe che. 'tassaNaM siddhAyataNassa NaM uppiM vahave amaMgalagA bhUyA chattAichattA 'uttamAgArA solasavihehiM rayaNehi uvasobhiyA rayaNehi jAva riTehiM' siddhAyatananI 52 svastika vigere ATha maMgala dravya che. dhajAo che ane chatrAtichatro che. e badhA uttama AkAravALA che. tathA seLa prakAranA riSTa vigere ratnathI subhita che sU. 63
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU 64 upayAtasamAyA: varNanam 246 pannatte tassaNaM devasayaNijassa vaNNao uvavAyasabhAeNaM upi aTTa maMgalagA jhayA chattAichattA jAva uttimAgArA tIse NaM uvavAyasabhAe uttarapuracchibheNaM etthaNaM ege mahaM harae pannatte se NaM harae addha terasa joyaNAiM AyAmeNaM chakkolAiM joyaNAI vikkhaMbheNaM dasa joyaNAI uThaveheNaM acche saNhe vaNNao jaheva NaMdANaM pukkhariNINaM jAva toraNa vaNNao tassa NaM haratassa uttarapurasthimeNaM ettha NaM egA mahaM abhiseyasabhA pannattA jahA sabhA suhammA taM ceva niravasesaM jAva gomANasIo bhUmibhAge ulloe taheva // tassa NaM bahusamaramaNijasa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA joyaNaM AyAmabikkhaMbheNaM advajoyaNaM bAhalleNaM savva maNimayA acchA // tIse NaM maNipeDhiyAe umpietthaNaM ege mahaM sIhAsaNe pannatte sIhAsagavaNao aparivAro / tattha NaM vijayasta devassa subahu abhisekke bhaMDe saMNikkhite citti| abhiseyasabhAe umpi aTra maMgalae jAva uttimAgArA solasavihehiM rayaNehiM tIseNaMabhiseyasabhAe uttarapurasthimeNaM etthaNaM egAmahaM alaMkAriya sahA vattavvayA bhAgiyaThavA jAva gomANasIo maNipeDhiyAo jahA abhiseyasabhAe umpiM sIhAsaNaM aprivaarN| tattha NaM vijaasta devasta subahu alaMkArie bhaMDe nikkhitte ciTrai / uttimAgArA alaMkAriyasabhAe umpiM maMgalagA jhayA chattAi. chttaa| tIse NaM alaMkAriyasamAe uttarapurasthimeNaM estha NaM egA mahaM vavasAyasabhA pannatA abhiseyalamA battavyayA jAva sIhA saNaM aparivAraM // ettha NaM vijaasta devalsa ege mahaM potthaya rayaNe saMnikkhite cii tasla gaM potthayAyagassa ayameyArUve vaNNA
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre raMkara vAsepanna taM jahA - riTThAmaIo kaMtriyAo [rayayAmayAI pattakAI riTThAmayAI akkharAI] tavaNijamae dAre NANAmaNimae gaMThI [aMkamayAI pattAiM] veruliyamae lippAsaNe tavaNijamaI saMkalA rimaI masI vaigamaI lehiNI riTThAmaI akkharAI dhammie satthe / vavasAyasabhAeNaM upi aTTaTTu maMgalagA jhayA chattAichattA uttimAgAi // tIse NaM vavasAyasabhAe uttarapuratthimeNaM ege mahaM balipeDhe panna do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM bAhalleNaM savva rayayAmae acche jAva paDirUve // ettha NaM tassa NaM va lipeDhassa uttarapura sthimeNaM egA mahaM naMdA pukkhariNI pannattA taM cetra mANaM harayassa taM cetra savvaM // 3064 || chAyA-tasya khalu siddhAyatanasyottarapUrvasyAm atra khalu ekA mahatI - upa pAtasabhA prajJaptA / yathA sudharmA tathaiva yAvadgomAnasyaH, upapAtasabhAyAmapi dvArANi mukhamaNDapAH sarve bhUmibhAgAH tathaiva yAvanmaNisparzaH sudharmAsabhA vaktavyatA bhaNitavyA yAvadbhUmisparzaH ) tasya kha bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya vahumadhyadezabhAge atra khala ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA yojanamAyAmaviSkambheNA'rdhayojanaM vAhalyena sarvamaNimayI - acchA / tasyAH khalu maNipIThikAyA upari-atra khalu ekaM mahaddevazayanIyaM prajJaptam tasya khalu devazayanIyasya varNakaH, upapAtasabhAyAH khalUpari - aSTAvaSTau maGgalakAni dhvajA chatrAticchatrANi yAvat uttamAkArANi / tasyAH khalupapAtasabhAyA uttarapUrvasyAm atra khalveko mahAn hRdaH prajJaptaH sa khalu hada: arddhatrayodaza yojanAni - AyAmena paT krozAni yojanAni viSkambheNa dazayojanAni - udvedhenA'cchaH zlakSNo varNakaH yathaiva nandAyAH puSkariNyAH yAvat - toraNavarNanam / tasya khalu hRdasyottarapUrvasyAm atra khalvekA mahatyabhiSekasabhA prajJaptA yathA sabhA sudharmA tadeva niravazeSa yAvadgomAnasyo bhUmibhAga ullokastathaiva / tasya khalu vahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya vahumadhyadezabhAge atra khalu ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA yojanamAyAmaviSkambheNA'rghayojanaM vAhalyena sarvamaNimayI - acchA tasyAH khalu maNipIThikAyAH upari atra khalu ekaM mahasihAsanaM prajJaptam siMhAsana varNako s* parivAraH / tatra khalu vijayadevasya suvahu - abhiSekabhANDaM sannikSiptaM tiSThati abhiSekasabhAyA upari- aSTAvaSTau maGgalakAni yAvaduttamAkArANi poDazavidhai
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 247 prameyadhotikA TIkA pra.3 u.sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam ratnai tasyAH khalu abhiSekasabhAyA uttarapUrvasyAm atra khalu ekA mahatyalaGkArasabhA vaktavyatA bhaNitavyA yAvat-gomAnasyo maNipIThikAH yathA'bhiSekasabhAyA upari siMhAsanamaparivAm / tatra khalu vijayasya devasyA''laMkArikamANDaM sannikSiptaM tiSThati uttamAkArA'laGkArasabhAyA upari maGgalakAni dhvajA zlatrA'ticchatrANi / tasyAH khalu alaGkArikasabhAyAH uttarapUrvasyAs atra khalu ekA mahato vyavasAyasabhA prajJaptA abhiSekasabhA vaktavyatA yAvasihAsanamaparivAram atra khalu vijayasya devasyaikaM mahanpustakaratnaM sannikSiptaM tiSThati / tasya khalu pustakaratnakhyA'yametadrUpo varNAvAsa: prajJaptaH tadyathA-riSTamayyau kaMvike tapanIyamayo davarakaH nAnAmaNimayA granthiH vaiDUryamayaM lipyAsanaM tapanIyamayI zRGkhalA riSTamaya chAdanaM riSTamayI maSI vanamayI lekhanI ripTamayAnyakSarANi dhArmikaM zAstram / vyavasAyasabhAyAH upari-aSTAvaSTau maGgalakAni dhvajA chatrA'ticchatrANi-uttamAkArANi / tasyAH khalu upapAta (vyavasAya) sabhAyA uttarapUrvasyAmekaM mahadvalipIThaM prajJaptam dve yojane AyAmaviSkambheNa yojanaM vAhalyena sarvarajatamayamacchaM yAvatprati rUpam / atra khalu tasya balipIThasyottarapUrvasyAmekA mahatI nandA puSkariNI prajJaptA yadevamAnaM hRdasya tadeva sarvas ||suu0 63 // ____TIkA-'tassa NaM siddhAyayaNassa-tasya khalu siddhAyatanasya 'uttarapurasthimeNaM' uttarapUrvasyAM dizi IzAnakoNe, 'ettha NaM egA mahaM uvavAyasabhA pannattA' atra siddhAyatanasyaizAnyAM khalvekA mahatI-vizAlA-upapAta sabhA, yatra sthitaH san anyatra gantumutpatati-tAdRzIsabhA prajJaptA kathitA 'jahA suhammA taheva jAva gomANasIo'-yathA sudharmAsamA varNitA tathaivopapAtasabhAmapi varNanIyA yAvado 'tassaNaM siddhAyayaNassa NaM uttarapurasthimeNaM'-ityAdi / TIkArtha-usa siddhAyatana kI IzAna dizA meM 'egA mahaM uvavAyasabhApaNNattA' eka vizAla upapAta sabhA haiM "jahA sudhammA taheva' jaisI sudharmA-sabhA haiM vaisI hI upapAta sabhA hai, isa sabhA meM rahakara hI deva anyatra jAne ke liye uttara vaikriya zarIra kI racanA karate haiN| 'jAva gomANasIo uvavAyasabhAe vi-dArA muMhamaMDavA savva' isa 'tassa rNa siddhAyayaNassa uttarapurathimeNaM' tyAta TIja-'tassa NaM siddhAyayaNassa uttara purathimeNaM' se siddhAyatananI zAna zAmA 'egA mahaM ubavAyasabhA paNNattA' vipata samA cha 'jahA suvammA taheva' he pramANanI sudha samA cha merI pramANenI 644 samA che. se sabhAmAM rahIneja de bIje javA mATe uttara kriya zarIranI racanA kare che. 'jAva gomANasIo uvavAyasabhAe vi dArA muhagaMDavA savva' me Sd sana ..
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra mAnasyastAvatparyantam / 'uvavAyasabhAe vi dArA muhamaMDavA savvaM upapAtasabhAyAmapi dvArANi mukhamaNDapAH sarva vaktavyam 'bhUmibhAge taheva jAva maNiphAse-bhUmibhAge'pi tathaiva-sudharmAsabhA bhUmivadeva varNayitavyA yAvanmaNi sparzaH / ayambhAvaH iya mupapAtasabhA'rdhatrayodazayojanAnyAyAbhena paiyojanAni krozAdhikAni viSkambheNa navayojanAnyUrdhvamuccaistvena anekazatastambhaiH sanniviSTA'bhyudgata sukRta vajravedikA ityAdi pramANasvarUpavarNanam tasyAzvopapAtasabhAyAstrINi dvArANi pUrvadakSiNottaradikSuH tepAM dvArANAM purato mukhamaNDapAH te ca sukhamaNDapAH ardhayojana trayodazayojanAnyAyAmena krozAdhikAni paiyojanAni viSkambheNa sAtireke dve yojane Urdhvamuccaistvena te mukhamaNDapA-anekastambhazanasanniviSTA, ityAyullokavarNanaM bhUmibhAgavarNanam / / mukhamAr3apAnAM purataH prekSAgRhmaNDapavarNanam prekSAgRhamaNDapAnAM upapAta sabhA ke sambandha meM varNana saba gomAnasItaka jaisA sudharmAsabhA kA kiyA jA cukA hai vaisA hI hai, ataH isa upapAta sabhA meM bhI tIna dvAra haiN| unake Age mukhamaMDapa haiM ityAdi saba kA kathana yahAM para gomAnasI ke varNana taka kara lenA cAhiye 'bhUmibhAge taheva jAvamaNiphAse' isake bAda ulloka kA varNana aura bhUmibhAga kA varNana maNisparzo ke varNana taka karalenA cAhiye isa prakAra ke kathana se yaha upapAtasabhA 12 yojana kI lambI hai, 1 koza adhika 6 yojana kI cauDI hai tathA 9 yojana kI cauDI hai tathA 9 yojana kI UMcI hai, saikaDo khaMbho isameM lage hue hai, isa meM eka sundara vanavedikA hai' ityAdi rUpa se sava varNana yahAM para kara lenA cAhiye isa upapAta sabhA meM pUrva dakSiNa aura uttara-dizA meM tIna bAroM ke Age mukha maMDapa hai, 12 // yojana ke to lamve haiM aura 6 / yojana ke cauDe haiM, tathA kucha adhika do yojana saMbaMdhamAM tamAma varNana gemAnasika sudhInuM jema sudharmA sabhAnuM varNana karela che temaja che. te pramANe upapAta sabhAmAM paNa traNa kAro che. tenI AgaLa mukhamaMDapa che. ItyAdi prakArathI badhuja kathana ahIMyAM gomAnasikanA varNana sudhI 4 . 'bhUmibhAge taheva jAva magIphAse' te 5chI nuvarNa na mane bhUmibhAganuM varNana maNipanA varNana sudhI karI levuM. A rItanA kathanathI A upapAta sabhA 12 jana bhAMbI che. eka keza vadhAre che ejana paheLI che. tathA 9 nava jana ucI che. temAM seMkaDo thAbhalAo lAgelA che. temAM eka suMdara vAvedikA che, vigere prakArathI tamAma varNana ahIMyAM karI levuM. e upapatasabhAmAM pUrva dakSiNa ane uttara dizAmAM traNa kare che. e kAronI --- AgaLa mukhamaMDapa che. e mukha maMDapa 1rA sADA bAra ejana lAMbA che.
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam puratatridizi maNipIThikAvarNanam ityAdi gomAnasI varNanaparyantaM varNanIyam ullokavarNanaM-bhUmibhAgavarNanaM ca sarvamadhi kartavyamiti / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa' tasya khalu bahusamaramaNIyasya, 'bhUmibhAgassa bahumajjJadesabhAe' bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge, 'etya gaM bahusamaramaNIya bhUmibhAgasya vahumadhyadezabhAge khalu, 'egA mahaM maNipeDiyA pannattA'-ekA mahatI maNipIThikA prathitAH sA khalu maNipIThikA-'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' yojanamekamAyAmaviSkambhAbhyAm, dairghya vistArAbhyAM yojanaikapramANAmaNipIThiketyarthaH, 'addhajoyaNaM vAhalleNa' ardhayojanaM-dhanuHsahasrapramANaM vAhalyena-pRthutvena, 'savyamaNimaI acchA' sarvAtmanA maNimayA-acchA-zlakSNA-vRSTA pRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA ke uMce haiN| ye mukhamaMDapa saikaDoM khaMbho se yukta hai| yahAM para ulloka kA varNana aura bhUmibhAga kA varNana jaisA sudharmAsabhA meM kiyA gayA haiM vaisA hI karalenA cAhiye, mukhamaMDapoM ke Age prekSAgRha maMDapa hai, prekSAgRha maMDapoM ke Age tIna dizAoM meM maNipIThikAeM haiM ityAdi rUpa se sava prakAra kA varNana yahAM gomAnasIke varNana taka karalenA cAhiye 'tassa NaM bahusabharamaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe' usa pahusamaramaNIya bhUmibhAga ke madhyabhAga meM "egA mahaM maNipIThiyA pannattA' eka bahutavizAla maNipIThikA kahI gaI hai yaha maNipIThikA 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM 1 yojana kI hai 'addhajoyaNaM pAhalleNaM' tathA moTAI meM Adhe yojana kA hai, yaha maNipIThikA 'savamaNimaI acchA' sarvAtmanA maNiyoM kI hI banI huI hai, aura, AkAza evaM sphaTikamaNi ke jailI nirmala hai yahAM 'ilakSaNA, ane 6 savA cha jana pahALA che. tathA kaMIka vadhAre be jana uMcA che. e mukhamaMDapa seMkaDe staMbhathI yukta che. ahIMyAM ullekanuM varNana ane bhUmibhAganuM varNana je rIte sudharmAsabhAnA kathanamAM kahela che eja pramANe karI levuM. mukhamaMDapanI AgaLa prekSAgraho che. prekSAgraha maMDapanI AgaLa traNa dizAomAM maNipIThikAo che. ityAdi rIte tamAma prakAranuM varNana ahIyAM mAnasInA varNana sudhI zo'ya. 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe' se masabha2maNIya sUbhilAganI madhyamA 'egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' medhA bhATi bhaepI681 4Dasa cha. ye maNipI joyaNaM AyAmavikhaMbheNaM' mA paDaNAbhA 1 me yAnanI che. 'addhajAyaNaM. bAhalleNaM' tathA ardhA yAtanA vistA2 vANI che. 2bhAvIlt 'savvamaNimaI acchA' saminA bhaNiyonI 1 manera che. ane 2||4||tthaa , jI0 32
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre niSkaNTakacchAyA saprabhA soyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpApratirUpA / 'tIseNaM maNipeDhiyAe uppi' tasyA yathAsvarUpaM varNitAyAH maNipI. ThikAyA upari, 'ettha ' atra maNipIThikopari khalu, 'ege maha devasayaNijje pannatte' eka mahadevazayanIyaM prajJaptam, 'tarasa NaM devasayaNijjassa vaNNao' tasya khala devazayanIyasya varNakaH tathAhi-tasya khalu devazanIyasyA'yametadpo varNAvAsaH prajJaptaH nAnAmaNimayAH pratipAdAH sauvarNikA mUlapAdAH jAmbUnadamayAni gAtrANi, vanaratnapUritAH sandhayaH rajatamayI-tUlI lohitAkSaratnamayAni upadhAnakAni, tapanIyamayyo gaNDopadhAnikAH, ubhayata unnata-madhye natagambhIrasAliGgana vattikam, (saha AliGganavAM zarIra pramANenopadhAnena yadvartate tattathA) ghRSTA, pRSTA, nIrajaskA' Adi jo vizeSaNa pUrva meM jagaha jagaha kahe jA cuke haiN| ve saba yahAM para bhI pratirUpavizeSaNa taka lagAlenA cAhiye / 'tIseNaM maNipeDhiyAe uppi' isa maNipIThikA ke Upara 'etthaNaM ege mahaM devasayaNijje pannatte' eka vizAla devazayanIya hai| 'tassa NaM devasayaNijjassa caNNao' isa devazayanIyakAvarNana isa prakAra se haiisa devazayanIya ke pratipAda pAdoM ke nIce ke pAda aneka maNiyoM ke bane hue haiN| mUlapAda sUvarNa ke bane hue hai| devazayanIya kA pUrA zarIra jAmbUnada suvarNa kA banA huA hai| isakI saMdhiyAM vajraratna se bharI huI haiM / vajraratna kI isakI nivAra hai lohitAkSaratna ke isa para takiye rakhe hue haiM / gAloM ke nIce lagAyA jAnevAlA takiyA tape hue suvarNa kA banA huA hai yaha devazayanIya pairoM kI tarapha aura zirahAne kI tarapha unnata hai| aura vIca meM namra haiM gaMbhIra-haiM tathA milinA vA ni cha. maDIyA 'lakSNA, ghRSTA, mRSTA, nIrajaskA: vigere je vizeSaNe pahelAM aneka sthaLe kahevAmAM Avela che. e badhA prati35 sudhInA vishessnne| maDIyo paY sama vA. 'tIse NaM maNipeDhiyAe uppiM se bhApInI 52 'ettha NaM ege mahaM devasayaNijje paNNatte' me vie devazayanIya che. A devazayanIyanuM varNana A pramANe che.--e devazayanIyanA pratipAde-pAyAonI nIcenA pAyAe aneka maNinA banelA che. mULa pAyA sonAnA banela che. saMpUrNa devazayanIya jaMbUnada nAmanA senAthI banela che. tenI saMdhiye vAratnathI bharavAmAM Avela che. vaja ratnanA tenA nIvAra che. lehitAkSa ratnanA tenA para takiyAo che. gAlonI nIce rAkhavAmAM AvanArA takiyA tapAvelA senAnA banelA che. A devazayanIya paganI bAju ane mAthAnI bAju uMcA che. ane vacamAM namela che. gaMbhIra che. tathA zarIra pramANe takiyAthI
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam gaGgApulinavAlukAvadAlasam, oyaviyakSaumadukUla praticchAdanam, raktAMzukasaMvRtam, suramyaM prAsAdikaM-darzanIyamabhirUpaM pratirUpam / tasyAH khalu-'uvavAya'sabhAe NaM uppi' upapAtasabhAyA upari, 'aTThamaMgalagA' aSTAvaSTau maGgalakAni svastika-zrIvatsa-bhRtIni, 'jhayA' dhvajAH kRSNanIlAdikAH 'chattAichattA jAva uttimAgarA' chatrAticchatrANi-uttamaprakArANi SoDazavidhaiH ratnavaiDUryAdibhirupazobhitAni / 'tIse gaM uvavAyasabhAe' tasyAH khalUpapAtasabhAyAH 'uttarapurasthimeNaM' aizAnyAm, 'etthaNaM ege mahaM harae pannatte' atra khalUpapAtasabhAyA uttarapUrvadigbhAge-eko mahAn hRdHprjnyptH|| 'se NaM harae' sa khala hRdaH 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNa ardhatrayodaza-sArdhadvAdaza yojanAnyAyAmena, 'chakko. sAI joyaNAI bikkhaMbheNa' SaT krozAni yojanAni viSkambheNa-krozAdhikAni paDa yojanAni vistAravRttyA ityarthaH 'dasajoyaNAI uvveheNaM' dazayojanAnyu* zarIra pramANa takiye se yukta hai 'ityAdi rUpa se jaise sudharmAsabhAsthita devazayanIya devazayyAkA varNana kiyA gayA hai vaisA hI varNana yahAM para bhI isakA karalenA cAhiye 'tassA uvavAyasabhAeNaM uppi' usa upapAta sabhA ke upara 'aTThamaMgalagA' ATha ATha maMgaladravya hai evaM kRSNa nIla Adi varNavAlI aneka dhvajAeM haiM tathA chatrAtichantra haiN| ye chatrAti chatra solaha prakAra ke vaiDUrya AdiratnoM se suzobhita hai| tIseNaM uvavAyasabhAeM usa upapAta sabhA kI 'uttarapurasthimeNaM izAnadizA meM 'etthaNaM ege mahaM harae pannatte' eka vizAla hRda haiM seNaM harae' 'yaha hRd 'addhaterasajoyaMNAI AyAmeNaM chakkosAiM joyaNAI vikkhaMbheNaM' lambAI meM 12 // yojana kA hai aura cauDAi meM 6 / yojana kA hai / 'dasa joyaNAI unveheNaM' tathA isakA udvedha 10 yojana kA hai, yukata che. vigere prakArathI sudharmAsabhAnA devazayanIyanuM je rIte varNana karela cha, merA pramANenu vana maDIyAM pazu 42rI 'tassA uvavAyasabhAe NaM uppiM' ko pAta samAnI 52 'aTTamaMgalagA' svasti vigere 2418 218 maMgala dravyo che. ane kRSNanIla vigere raMganI dhajAo che. tathA chatrAtichatra cha. '2 // chAtichatrI soNa prAranA DUvigere ratnAthI suzAmita cha. 'tIseNaM uvavAyasabhAe' se id samAnI 'uttarapurathimeNaM' na mii 'etya NaM ege mahaM harae pannatte' me qiue cha. 'se NaM harae' se 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM chakkosAiM joyaNAi vikkhaMbheNaM' mA 12 // saa| mA2 yauna cha. ma. pADaNAbhAsA cha yona cha. 'dasa joyaNAI unveheNaM' tathA tenA dveSa 10 isa yojanA cha. 'acche saNhe' mA 2527
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ ,252 . jIvAbhigamasUtra dvedhena, 'acche saNhe'-acchaH zlakSNo ghRSTo mRSTo nIrajasko nirmalo 'niSpako niSkaNTakacchAya ityAdi rUpeNa ida varNako vidheyH| 'jaheva nANaM pukkhariNINaM jAva toraNa vaNNao' yathaiva nandApuSkariNyA varNakastathehA'pi kartavyaH iti / 'tassa NaM haratassa' yathoktasvarUpaM varNitahadasya, 'uttarapurathimeNaM' uttarapUrvayoranta.rAle, 'ettha NaM egA mahaM abhiseyasabhA pannattA' atra khalu ekA bRhatyabhiSekasabhA vistAritA''ste yA hi-pramANa-svarUpa-mukhamaNDapa-prekSAgRhamaNDapa-caityastUpa .varNana prakAreNa sudharmAvattAvadvAcyAsyAdyAvadromAnasIvaktavyatA, anantaraMca-ulloka varNana-bhUmibhAgavarNanaM yAvattRNAnAM maNInAM ca sprshH| etadabhiprAyeNAha-jahA muhammA sabhA taM ceva niravasesaM jAva gomANasIo bhUmibhAge ulloe taheva' yathA'acche, saNhe,' yaha hUda accha, zlakSNa Adi pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlA hai 'jaheva naMdANaM pukkhariNINaM jAva toraNa vaNNao' 'jisa prakAra se naMdA puSkariNI-bAvarI kA varNana pIche kiyAjAcukAhai isI prakAra isa hRda kA bhI varNana toraNoM ke vargana taka kara lenA cAhiye tassa NaM haratassa uttarapurasthimeNaM' isa ida ko izAna dizA meM 'ettha NaM egA mahaM abhiseyasabhA pannattA' eka vizAla abhiSeka sabhA hai sudharmA sabhA ke jaisA hI isakA pramANa haiM isake Age ke mukhamaMDapoM ke Age ke prekSAgRha maMDapoM kI aura caityastUpoM kA varNana sudharmA sabhA meM jaisA inakA varNana kiyA gayA hai vaisA hI hai abhiSeka sabhA ke ina mukhamaMDapa AdikoM kA vana gomAnuSI ke varNana taka hI grahaNa karanA cAhiye. isake bAda vahA~ ke ullokoM kA aura bhUmibhAga kA PREY vigaire prati35 sudhInA vizeSaNe! pANu cha. 'jaheva gaMdANaM pukkhariNINaM jAva toraNa vaNNao' 2 pramANe nh| pu4riNI-pAvana paryana paDalA 42vAmA AvI gayela che. e ja pramANe A hadanuM paNa varNana tAraNonA varNana sudhI karI sa. 'tassa NaM haratassa uttarapurasthimeNaM' se hanI zAna dizAmA 'etya NaM egA mahaM abhiseyasabhA pannattA, 4 vizAla mabhiSe samA che. te sahAnu prabhAra sudharmA sabhAnA pramANa jeTaluM ja che. tenI AgaLanA mukhamaMDapanuM prekSAgRhamaMDapinuM tathA caityastUpanuM varNana sudharmAsabhAnuM varNana karyuM che eja pramANe tenuM varNana karavAmAM Avela che tema samajI levuM abhiSeka sabhAnA A mukhamaMDapa vigerenuM varNana gomukhInA varNana sudhI ja grahaNa karavAnuM che. tenA pachI tyAMnA ullekanuM tathA bhUmibhAganuM varNana maNinA sparza sudhI karI levuM ane te jema pahelA karavAmAM Avela che te ja pramANe samajavuM e ja vAta
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 64 upapAtasabhAyAH varganam 25I 'sudharmAsabhA tadeva niravazeSaM yAvadgomAnasyo vizrAmasthAnaM bhUmibhAga ullokasyaiveti / 'tassa bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya khala bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya, 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM egA mahaM maNipeDiyA pannattA' atra bahumadhyadezabhAge ekA bRhattarA maNipIThikA vizrutA sA khalu - 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' yojanamAtramAyAmavistArAbhyAm ' addhajoyaNaM bAhalleNaM' - ardhayojanaM vAhalyena - dhanuHsahasramAnaM pRthutvena 'savvamaNimayA acchA 0' sarvabhAvena maNimayI - acchA zlakSNA-laNhA ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyA saprabhA sodyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpA pratirUpA iti 'tI seNaM maNipeDhiyA uppi' tasyAH maNipIThikAyA upari khalu 'ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe pannate' atra maNipIThikopari- ekaM mahatsihAMsanaM varNana maNiyoM ke sparza taka kara lenA, jaisA ki pahile yaha kiyA jA cukA hai| yahI bAta 'jahA sudhammA sabhA taM caiva niravasesaM jAva gomANasIo bhUmibhAge ulloe taheva' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai 'tassa NaM bahusamaramajjissa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA paNNattA' usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bIca meM eka vizAla maNipIThikA hai 'joyaNaM AyAmavikhaMbheNa addhajoyaNaM bAhallegaM savvamaNimayA acchA' yaha maNipIThikA lambAI cauDAI meM eka yojana kI haiM aura moTAI meM Adhe yojana kI hai / yaha sarvAtmanA maNiyoM kI banI huI hai tathA acchA-AkAza aura sphaTikamaNi ke jaisI nirmala haiM yahAM isake varNana meM 'zlakSNA, laNhA, ghRSTA, mRSTA, ' ityAdi vizeSaNoM kA bhI kathana kara lenA cAhiye, aura yaha kathana pratirUpa vizeSaNa taka karanA cAhiye 'tIseNaM maNipeDhiyAeM upa isa maNipIThikA ke Upara 'ettha NaM mahaM ege sIhAsaNe pannatte' eka 'jahA suhammA sabhA taM caiva niravasesaM jAva gomANasIo bhUmibhAge ulloe taheva' 2mA sUtrapAThe dvArA agara 4resa che. 'tatsa NaM bahusamaraNijassa bhUmibhAgassa bahumajjha desabhAe etthaNaM egA mhaM maNipeDhiyA paNNattA' me mahusabharabhaNIya lUbhilAganI pathabhAM me vizAsa bhaNipIDA che. 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savva maNimayA acchA' mA mazipI sabhAmAM me yojananI che, ane tenA vistAra arvAceAjananA che. te sarva rIte maNiyAthI anela che. tathA zraghdhA' AkAza ane sphaTika maNinA jevI te nila che, ahiM tenA vanamAM lagA, lahA, ghRSTA, sRSTA' vigere vizeSazonu yana pazu varI se. 'tIsegaM maNipeDiyAe udhiM me maNipIThAnI upara 'rattha NaM maha ege
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana 254 . yaccetthaM susajjitam, 'sIhAsaNa vaNNo aparivAro' atra siMhAsana varNana * kartavyam bhadrAsanAtmakaparivAravarNanarahitamiti / 'tatya NaM' tatra khalu siMhAsane 'vijayassa devassa subaha abhisekke bhaMDe saNNivivatta ciTaI' vijayasya devasya subahu abhiSekamANDamekaM sannikSiptaM tiSThati / 'abhiseyasabhAe uppi addhamaMgalae jAva uttimAgArA solasavihe hiM rayaNehiM' abhipekasabhAyA upari aSTAvaSTau maGgalakAni yAvad uttamAkArANi poDazavidha ratnaiH 'tIse NaM abhiseyasabhAe uttarapuratthimeNaM tasyAH khalu abhiSekasabhAyAH uttarapUrvasyAm-IzAnakoNe 'ettha NaM egA maha alaMkAriyasahA vattavyayA bhANiyacA jAva gomANasIo . maNipeDhiyAo' atra khalu ekA mahatI-vRhattarA alaGkArasabhAvaktavyatA bhaNitavyA vizAla siMhAsana hai 'sIhAsaNavaNNao' isa siMhAsana kA varNana yahAM usake bhadrAsana AdirUpa parivAra siMhAsanoM ko chor3akara karanA cAhiye yahI bAta 'aparivAro pada DAga yahAM prakaTa kI gaI hai. 'tatya NaM 'vijayassa devassa' usa siMhAsana para vijaya deva kA 'mubahu abhiseke bhaMDe saMnivikhatte ciTThaha' eka bahuta sundara abhiSekapAtra rakhA huA hai 'abhiseya sabhAe uppi amaMgalae jAya uttimogArA solasavihe hiM rayaNehiM' abhiSeka sabhA ke upara ATha ATha svastika Adi maMgala dravya hai yAvat yahAM kRSNa nIla Adi vargoM kI dhvajAeM haiM aura chatrAti chantra haiM inake AkAra solaha prakAroM ke ratnoM se yukta hone ke kAraNa ghaDe uttama haiM / 'tIseNaM abhiseyasabhAe uttarapurasthime NaM etya NaM egA mahaM alaMkAriyasabhAvattavvayA bhANiyacA' isa abhiSeka sabhA kI IzAna dizA meM eka vizAla alaMkArika sabhA hai isake pramANa kA sIhAsaNe paNNatte' 4 vizam AIsana che. 'sIhAsaNavaNNao' 20 AstsananuM varNana ahIMyA tenAM bhadrAsana vigere prakArathI parivAra ane siMhasmaan choDI 4 sayara pAta 'aparivAroM se pahathI mahI pragaTa 428 che. 'tattha NaM vijayasa devassa' siDAsananI 652 vinaya hernu 'subahu abhiseka. bhaMDe saMnikkhitte ciTTaI' me ghI muM2 mali pAtra rAmela che. 'abhiseyasabhAe uppiM amaMgalae jAva uttamAgArA solasavihe hiM rayaNehiM mali4 samAnI upara ATha ATha svastika vigere maMgala dravya che. yAvata, kRSNa, nIla, vigere raMganI dhajAo che ane chatrAtichatra che. tene AkAra saLa prakAranA ratnathI yukta pAthI te ghagle tama ya cha 'tIseNaM abhiseyasabhAe uttarapuratthimeNaM etya NaM egA mahaM alaMkAriyasabhA vattavyayA bhANiyavvA' me maliSe4 samAnI IzAna dizAmAM eka vizALa alaMkArika sabhA che. tenA pramANunuM varNana parivAra
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra.3 u. 3 sU. 64 upapAtasabhAyAH varNanam 255 yAvad gomAnasyo maNipIThikA: 'jahA abhiseyasabhAe upi sIhAsaNaM aparivAraM' yathA abhiSekasabhAyA upari siMhAsanam aparivAram parivArarahitaM yathA tathA vaktavyamityarthaH / 'tattha NaM' tatra khalu siMhAsane 'vijayassa devassa' vijayasya devasya yogyam, 'subahu alaMkArie bhaMDe' subahu - alaGkArikam - alaGkaraNa yogyavastUpetaM bhANDamekam 'saMnikkhitte ciTThA' sannikSiptaM tiSThati, 'uttimAgArA alaMkAriyasabhAe upi' uttamAkArA'laGkArasabhAyA upastine bhAge, 'maMgalajhayA, chattAichattA' maGgalakAni-aSTau svastikAdIni dhvajAH kRSNanIlAdikAzchatrAticchatrANi, 'tIseNaM alaMkAriyasahAe' tasyAH khalu alaMkArikasabhAyAH 'uttarapurasthimeNaM' aizAnyAm 'etthaNaM egA maha' atra khalu ekA mahatI 'vavasAyasabhA dvAratrayakA mukha maNDapoM kA, aura prekSA gRha maNDapa AdikoM kA varNana ' aparivAra bhUta siMhAsana ke varNana taka kara lenA cAhiye isa varNana ke antargata gomAnuSIyoM kA vizrAma sthAnoM kA aura maNipIThikAoM kA bhI varNana A jAtA hai yahI bAta 'jahA abhiseyasabhAe upa sIhAsaNaM aparivAraM ' isa sUtrapATha dvArA sUtrakAra ne prakaTa kI hai 'tattha NaM vijayassa devassa subahu alaMkArie bhaMDe saMnikkhitte ciTThai' usa alaMkArika sabhA ke aparivAra bhUta siMhAsana ke Upara vijayadeva kA eka bahuta acchA yogya alaGkAra bhANDa rakkhA huA hai / 'uttimAgArA alaMkAriya sabhAe upa maMgalagA jhayA jAva chattAichattA' isa alaMkAra sabhA ke Upara bhAga meM ATha ATha maMgala dravya hai / kRSNa nIla Adi varNoM kI dhvajAeM haiM / aura solaha prakAra ke ratnoM se jaTita hone ke kAraNa uttama AkAra vAle chatrAtichatra hai / 'tIseNaM alaMkAriyasabhAe uttarapuratthimeNaM' isa alaMkAra sabhA kI izAna dizA meM 'ettha egA zivAyanA siMhasananA varNana sudhI karI levuM. e vananI aMdara gAmAnuSiyAnu arthAt vizrAmasthAnAnu ane maNipIThikAonu vana paNa AvI laya 'che. mevAta 'jahA abhiseyasabhAe uppiM sIhAsaNaM aparivAraM ' yA sUtra yA dvArA sUtrAre agara resa che. 'tattha NaM vijayassa devassa subahu alaMkArie maMDe saMnikkhitte ciTThai' the ala ariSTha salAnA aparivAra 35 siddhAsanAnI upara vijayadevanuM eka ghaNu ja suMdara ane ceAgya alakAra bhAMDa rAkhavAmAM Avela che. 'uttimAgArA alaMkAriya sabhAe uppiM maMgalagA jhayA jAva chattAichattA' ye asara sabhAnI upara ATha ATha maMgala dravya che. kRSNa, nIla vigere raMganI dhajAo che, ane seLa prakAranA ratnAthI jaDela uttama AkAravALA chatrAtichatreA che. 'tIseNaM alaMkAriyasabhAe uttarapuratthimeNaM' me mA riGa salAnI IzAna dizAbhAM
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIghAbhigamasUtre 256 pannattA' vyavasAyasabhA kathitA, abhiseyasabhAvattacyA jAva sIhAsa aparivAra" abhiSeka sabhAvaktavyatA yAvatsiMhAsanamaparivAram, iyaJca vyavasAyasabhAbhiSekasabhAvat pramANa-svarUpa- hAratraya- mukhamaNDapa prekSAgRha maNDapAdi varNana prakAreNa tAvadvaktavyA yAvadbhadrAsanAdi parivArarahitaM siMhAsanam iti / atra siMhAsane 'vijayassa devarasa' vijayasya devasya 'eMge mahaM potyayasyaNe' mahaTeka pustakaratnam 'saMnikkhitte ciDa' sannikSiptaM tiSThati 'tasya NaM- potyayarayaNassa' tasya khalu pustakaratnasya, 'ayameyAruve vaNNAvAse pannatte' ayametadRpo vakSyamANaprakArako varNAvAso varNakaH prajJaptaH, 'taM jahA ' tadyathA- 'rimaIo kaMvikAo' riSTamayyau - riSTaratnamaye kaMvike puSTa ke prajJapte, 'tavaNijjamae dore tapanIyamayodavarakaH yatra patrANi proptAni (anusyUnAni ) vartante, 'nAnAmaNimayAgaMThI' nAnAmahaM vavasAyasabhA pannattA' eka vizAla vyavasAya sabhA haiM 'abhiseya sabhA vatavvayA jAva sIhAsaNaM aparivAra yaha vyavasAya sabhA abhiSeka sabhA kI taraha ke pramANa yukta hai isa meM tIna dvAra hai unake Age mukhamaMDapa hai mukhamaNDapoM ke Age prekSAgRha maMDapa hai ityAdi sabakA varNana yahAM para siMhAsana ke varNana taka kara lenA cAhiye parantu siMhAsana ke varNana meM usake parivAra bhRta siMhAsanoM kA varNana nahIM karanA cAhiye isa siMhAsana para vijayassa devassa 'ege mahaM potthayarayaNe saMnikkhitte ciTTa' vijaya deva kA eka vizAla pustaka ratna rakhA huA hai 'tassaNaM potthayarayaNassa ayameyAstve caNNAvAse pannatte' isa pustakaratna kA varNana isa prakAra se hai- 'risaIo kaMvikAo' isake jo puTThe haiM ve riSTa ratna ke bane hue hai / 'tavaNijamae dore' Dore inake tapanIya suvarNa ke bane hue hai ki jinameM pustaka ke patra poyeM hue 'ettha NaM egA mahaM vavasAyasabhA pannattA' me vizAla vyavasAya salA hai. bhA vyavasAya sabhA abhiSeka sabhAnA pramANa jeTalA pramANa vALI che. temAM traNu dvArA che. tenI AgaLa mukha mA che. mukhamaDAnI AgaLa prekSAgRha maMDA che. vigere prakArathI tamAma varNana ahiMyAM sihAsananA varNana sudhI karI levuM paraMtu siMhAsananA varNanamAM tenA parivAra rUpa si'hAsanAnuM varNana karavAnuM nathI. ye siMhAsananI (52 'vijayamsa devamsa ege mahaM potyayarayaNe saMnikkhi tte ciTTaI' vijaya hevanuM meDa vizANa pusta ratna rAmavAmAM Ave che. 'tattha NaM patthiyarayaNassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' yA pusta ratnanu vAna yA pramANe che. 'riTThamaIo kaMvikAo' tenA ne DA che te riSTa ratnanA nesa che. 'tavaNijjamae dore' tenA horA tapanIya sonAnA maneA che. bhAM
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam 257 maNimayI grandhiH davarakasyAdau yena patrANi na nirgacchanti, 'aMkamayAI pattAI' aGkamayAnyaGkaratnamayAni patrANi, 'veruliyamae lippAsaNe' vaiDUryamayaM lipyAsanam, maSIbhAjanam, 'tavaNijjamaI saMkalA' tapanIyamayI zrRMkhalA mapIbhAjanasthA' riTThabhae chAdaNe' riSTamayamuparitanaM mapIpAtrasya chAdanam 'riTamaI masI' riSTaratnamayI maSI, 'vairAmaI lehaNI' vajramayIlekhanI 'riTAmayAI akkharAI riSTaratnamayAnyakSarANi 'dhammie satthe' dhArmikaM zAstram 'cavasAyasabhAe NaM upi' vyavasAyasabhAyA UrdhvabhAge 'aTTa maMgalagA' aSTAvaSTau maGgalakAni 'jhayA chattAichattA' uttimA. gArA' dhvajAH kRSNanIlAdikAchatrAticchatrANi-uttamaprakArANi iti / 'tIseNaM hai 'nAnAmaNimayIgaMThI aneka maNiyoM kI ina doroM meM gAMThe lagI huI hai 'aMkamayAI pattAI' aGkaratnamaya isake patra haiN| 'veruliyamae lippAlaNe' vaiDUryaratna ke dAbAta maSIpAtra hai 'tavaNijamaI saMkalA' madhIpAtra meM jo sAMkala lagI huI hai vaha tapanIya suvarNa kI hai 'riTThamaye chAyaNe' maSI pAtra kA jo chAdana-Dhakkana-hai baha riSTa ratna kA hai 'riTThamaI masI' aura isa meM jo syAhI hai vaha riSTa ratna kI banI huI hai 'riTThamayAI akkharAI' isa pustaka ratna ke jo akSara haiM ve riSTa ratna ke bane hue haiM 'dhammie satthe yaha pustaka ratna dharma zAstra kA hai 'vavasAya sabhAe uppi' isa vyavasAya sabhA ke Upara 'aTTha maMgalagA' ATha ATha mAMgalika dravya hai 'jhayA' kRSNa nIla Adi vargoM kI dhvajAeM haiM 'chattAI chattA' aura solaha prakAra ke ratnoM se khacita hone ke kAraNa uttama alaMkAra ke chatrAMtichatra haiN| 'tIseNaM vavasAyasabhAe uttarapurasthimeNaM ege mahaM pusta4pAnA parAve che. 'nAnA maNimayAgaMThI' se hArAmA mana maNiyAnI animalse cha. 'aMkamayAI pattAI' 24 2tnamaya tanA pAnAmA cha. 'veruliyamae lippAsaNe' vaiDUya ratnanA maDiyA cha. 'tavaNijjamaI saMkhalA' te maDiyAmA 2 sain a cha ta tapanIya sonAnI che. 'ridamae chAyaNe' te. mAyAnu 2 discha / viSTa ratnanu cha. 'rimaI masI' mana temA 2 DI che te (2Ta' 2tnanI manesa cha. 'vairAmayI lehaNI' 4sama. 10 2tnanI manera che. 'riTTamayAiM akkharAI' meM pustabhAre akssre| saNesA che te (28 2tnanA manera cha. 'dhammie satthe' mA pusta: 2tna dhAbhi zAstranu cha. 'vavasAyasabhAe uppiM' mA vyasAya sanI S52 'adRDha maMgalagA' 2408 208 mA dravyo che. 'jhayA' g, nIrA vigaire 2gAnI yA cha. 'chattAi chattA' mana chAti chatrI soNa 2nA ratnAthI se uttama 2 2 yuddhata cha. 'tIse NaM vavasAyasabhAe uttarapurasthimeNaM ege mahaM balipeDhe pannatte se vyavasAya samAnI zAna hama jI033
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ "jIvAbhigamasUtre vavasAyasabhAe' tasyAH khalu vyavasAyasabhAyAH 'uttarapurasthimeNaM' aizAnyAm 'ege mahaM valipeDhe pannatte' eko mahAn valipITha: prajJaptaH, sa ca valipIThaH-do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmaviSkammAbhyAm 'joyaNaM vAhalleNaM' yojanamekaM pRthutvena, 'savyazyayAmae acche jAva paDirUve' sarvathA rajatamayo'ccha AkAzavat yAvat zlakSNo laNho nIrajasko nirmalo nippaGkaH niSkaNTakacchAyaH saprabhaH sodyotaH samarIcikaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH pratirUpaH 'ettha NaM tassaNaM valipeDhassa' atra khalu tasya khalu valipIThasya, 'uttarapurasthimeNaM 'uttarapUrvasyAM dizi, egA mahaM gaMdA pukkhariNI papNattA' mahatyekA nandA nAmnIpuSkariNI prastutA, sA'rdha-trayodazayojanAni-AgamataH, krozAdhikAni paiyojanAni viSkambheNa, dazayojanAni-udvedhA'cchA ulakSNA yAvat pratispA etadevAha-ja ceva mANaM harayassa taM ceva saca' yadeva pramANaM idasya tadeva sarvaM nandA puSkariNyA api iti ||suu0 64 // balipeDhe paNNatte' isa vyavasAya sabhA kI IzAna dizA meM eka vizAla palipITha hai yaha balipITha 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM do yojana kA hai 'joyaNaM cAhalleNaM' aura moTAI meM eka yojana kA hai 'savvarayayAmae acche jAva paDihave' yaha sarvAtmanA cAMdI kA banA huA hai tathA yaha AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA nirmala hai yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvat zabda se zlakSNa' AdivizeSaNoM kA saMgraha huA hai 'tassa NaM palipeDhassa uttarapurathimeNaM' isa balipITha kI IzAna dizA meM 'egA mahaM gaMdA pukkhariNI paNNattA' eka vizAla naMdA puSkariNI hai yaha lambAI meM 12 // yojana kI hai aura cauDAI meM 6 yojana kI hai tathA isakA udvedha dasa yojana kA haiM yaha me viNa malipI rAmapAmA mAvasa che. me malipI8 'do joyaNAIAyAmavikkhaMbheNaM' mA pariNAmAM me yogananu che. 'joyaNa vAhalleNaM' mane tanA vistAra se yojanA che. 'savvarayayAmae acche jAva paDirUve' ko sazata yahIna banela che. tathA te AkAza ane sphaTika maNinA jevuM nirmaLa che. yAsmRti 35 cha. maDIyo yAvatpathI 'lakSNa' vigaire vishessnnaan| saba thayeche. 'tassa NaM lipeDhassa uttarapurasthimeNaM' 2 mali pInI zAna dizAmA 'egA mahaM gaMdA pukkhiriNI paNNattA' me viza nh| puriNI che. te mAmA 12aa sADA bAra ejananI che. ane pahoLAImAM 6 savA cha jananI che. tathA tene ukela daza ejanane che. te accha vigere vizeSaNa vALI che,
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramiyayAtikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 'tadeva krameNa yatra yAdRzI rAjadhAnI vijayadevasya sA yathAvadvarNitA, samprati-tatkRtimupAdizati mUlama-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vijae deve vijayAe rAyahANIe uvavAyasabhAe devasayaNijjaMsi devadUsaMtarie aMgulassa asaMkhejai bhAgamettIe boMdIe vijayadevattAe uvavaNNe / taeNaM se vijae deve ahuNovavaNNamettae ceva samANe paMcavihAe. pajattIe pajattIbhAvaM gacchati taM jahA-AhArapajjattIe sarIrapajattIe iMdiyapajattIe ANApANu pajattIe bhAsAmaNapajattIe / taeNaM tassa vijaassa devassa paMcavihAe pajjattIe pajattIbhAvaM rAyasla ime eyArUve ajjhasthie ciMtie patthie maNogae saMkappe samupajitthA ki me purva seyaM kise pacchA seyaM kiM me pubdhi karaNijjaM ki me pacchA karaNijjaM ki me puvi vA pacchA vA hiAe suhAe khemAe NisseyasAe aNugAmiyatAe bhavissatI tikaTTu evaM sNpeheti| taeNaM tassa vijayassa devassa sAmANiya parisovavANagA devA vijayasta devassa imaM eyArUvaM ajjhatthiyaM ciMtiyaM patthiyaM maNogayaM saMkappaM samuppaNaM jANittA jeNAmeva se vijae deve teNAmeva uvAgacchaMti teNAmeva uvAgacchittA vijayaM devaM karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTu jaeNaM vijaeNaM vaddhAveti jaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyANaM vijayAe rAyahANIe siddhAyataNaMsi aTsayaM jiNapaDimANaM jiNussehapamANamettANaM saMnikkhittaM ciTai samAe ya suhammAe bhANavae ceiya acchAdi vizeSaNoM vAlI hai 'jaM ceva pANaM harayassa' isa naMdA puSkariNI kA pramANa hada kA jo pramANa kahA gayA hai vaisA hI hai suu063|| 'jaM ceva pamANa harayassa' mA na 42NInu prabhA nure prabhAga pAmA mAvasa cha merA pramANe cha / sU. 64 // .
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 jIvAbhigamasUtra khaMbhe vairAmaesu golavasamuggakesu bahuo jiNasakahAo saMnikkhittAo ciTThati jAoNaM devANupiyANaM annesiMca bahaNaM vijayarAyahANivatthavvANaM devANaM devINa ya accaNijAo vaMdaNijjAo pUNijjAo sakAraNijjAo sammANaNijjAo kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsaNijjAo eyaNaM devANuppiyANaM puvi vi seyaM eyaNNaM devANuppiyANaM pacchA vi seyaM eyaNNaM devANuppiyANaM puTvi karaNijjaM pacchA karaNijjaM etaNNaM devANuppiyANaM puvi vA pacchA vA jAva ANugAmiyattAe bhavissaI tikaTTha mahayA mahayA jayajayasadaM pauMti // taeNaM se vijae deve tesiM sAmANiyaparisova. vaNNagANaM devANaM aMtie eyamaTTaM socA Nisamma haTTatuTa jAva hiyae devasayaNijjAo abbhuTei abbhudvittA divvaM devadUsajuyalaM parihei pariheittA devasayaNijjAo paJcoruhai paccoruhittA uvavAyasabhAo purasthimeNaM dAreNaM Niggacchai NiggacchittA jeNeva harate teNeva uvAgacchai uvAgacchittA harayaM aNupadAhiNaM karemANe karemANe purathimeNaM toraNeNaM aNuppavisai aNuppavisattA purathimilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paJcoruhati paccoruhittA harayaM ogAhaMti harayaM ogAhittA jalAvagAhaNaM kareMti karettA jalamajjaNaM kareMti karettA jalakiDUM kareMti karittA AyaMte cokkhe paramasUibhUte harayAo paccuttarati paccuttarittA jeNAmeva abhiseyasabhA teNAmeva uvAgacchati uvAgacchittA abhiseyasabhaM payAhiNaM karemANe purathimilleNaM dAreNaM aNuppavisati aNuppavisittA jeNeva sae sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragate puracchAbhimuhe saNNi sapaNe // 55 // taeNaM tassa vijayassa devassa sAmANiya pari
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 lU.65 vijayadevAbhiSekavarga nam sovavaNNagA devA Abhijogiyadeve sadAveti sadAvettA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA vijayassa devassa mahatthaM mahagdhaM maharihaM vipulaM iMdAbhiseyaM ukTuveha / tateNaM te Abhi. jogiyA devA sAmANiyaparisovavaNNehiM evaM vuttA samANA haTUtuTu jAva hiyayA karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTTha evaM devA tahatti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNaMti paDisuNittA uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakamaMti avakamittA veuvviyasamugghAeNaM samohaNaMti samohaNittA saMkhejjAiM joyaNAI daMDaM NisaraMti taM jahA-rayaNANaM jAva riTANaM ahA bAyare poggale parisADaMti paDisADittA ahA suhume poggale pariyAyaMti pariyAittA doccaMpi veuvviyasamugghAeNaM samohaNaMti samohaNittA aTU sahassaM sovapiNayANaM kalasANaM aTU sahassaM ruppa. mayANaM kalasANaM aTU sahassaM maNimayANaM aTTha sahassaM suvaNNaruppamayANaM aTTa sahastaM suvaNNa maNimayANaM aTu sahassaM ruppamaNimayANaM aTU sahassaM suvaNNaruppamayANaM aTTha sahassaM bhomejjANaM aTU sahassaM bhiMgAragANaM evaM AyaMsagANaM thAlANaM pAINaM supaiTTagANaM cittANaM sthaNakaraMDagANaM pupphacaMgerINaM jAva lomahatthacaMgerINaM pupphapaDalagANaM jAva lomahatthagapaDalagANaM aTU sataM sIhAsaNANaM chattANaM cAmarANaM avapaDagANaM vagANaM tavasippANaM khorakANaM pINakANaM tellasamuggakANaM asataM dhUvakaDucchuyANaM viuvvaMti te sAbhAvie viutrie ya kalaseya jAva dhUvakaDacchue ya geNhati NihattA vijayAto rAyahANIto paDiNikkhamaMti paDiNinakhabhittA tAra ukiTAe jAca uddhRtAe divvAe devagatIe tiriyamasaMkhejANaM dIvasamudANaM majhaM majjhe NaM vIivayamANA 2 jeNeva chIrode samudde teNeva uvAgacchaMti teNeva APA
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 jIvAbhigamasUtra uvAgacchittA khIrodagaM gimhittA jAiM tattha uppalAiM jAva satasahassapattAiM tAiM giNhaMti, giNihattA jeNeva pukkharode samudde teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA pukkharodagaM gehaMti, pukkharodagaM giNihattA jAiM tattha uppalAiM jAva satasahastapattAI tAI giNhaMti, tAI giNhitA jeNeva samayakhette jeNeva bharaheravayAI vAsAiM jeNeva mAgadhavaradAma pabhAsAiM titthAiM teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAyacchittA titthodagaM giNhaMti giNhittA tittha bhaTTiyaM geNhati geNhittA jeNeva gaMgA-siMdhu rattA-racavatI salilA teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA saritodagaM geNhati giNihattA umao taDamaTTiyaM geNhati giNihattA jeNeva cullahimavaMtasiharivAsagharapavvayA teNeva uvAgacchati teNeva uvAgacchittA savvatUvareya savapuppheya savvagaMdheya savvamalleya savvosahisiddhasthae giNhaMti savvosahisiddhatthae girihattA jeNeva paumadaha puMDarIyadahA teNeva uvAganchati teNeva uvAgacchittA dahodagaM geNhaMti jAiM tattha uppalAiM jAva satasahassapattAI tAiM geNhaMti tAI giNihattA jeNeva hemavayaheraNNavayAiM vAsAI jeNeva rohiyarohitaMsa suvaNNakUla ruppakUlAo teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA salilodagaM gehaMti salilodagaM geNhittA ubhao taDamahiyaM giNhaMti gemihattA jeNeva sadAvAti mAlavaMta pariyAgA vaTTavetaDpavvayA teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA savvatuvareya jAva samvosahi siddhatthae ya gehaMti siddhatthae ya geNhittA jeNeva mahAhimavaMta ruppivAsadharapavvatA teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA savva pupphe taM ceva jeNeva mahApaumadaha mahApuMDarIyadahA teNeva uvAgcchaMti teNeva uvAgacchittA jAiM tattha utpalAiM taM ceva jeNeva harivAse rammA - vAseti jeNeva harakAMta harikaMta NarakaMta nArIkaMtAo salilAo
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 2.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 263 teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA salilodagaM geNhati salilodagaM geNhittA jeNeva viyaDAvai gaMdhAvai vaTTaveyaDa pacayA teNeva uvAgacchaMti saba puppheya taM ceva jeNeva Nilaha nIlavaMtavAsaharapavvayA teNeva uvAgacchati teNeva uvAgacchittA savvatuvareya taheva jeNeva tigicchadaha kesaridahA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA jAI tattha uppalAiM taM ceva jeNeva pu0vavidehAvaravi dehavAsAiM jeNeva sIyA sIoyAo mahAgaIo jahANaIo jeNeva savvacakavAhivijayA jeNeva savvamAgahavaradAmapabhAsAiM titthAI taheva jaheva jeNeva savvavakkhAra pavatA savvatuvareya jeNeva savvaMtaraNadIo salilodagaM geNhati giNhitA taM ceva jeNeva maMdare pavate jeNeva bhadasAlavaNe teNeva uvAgacchaMti savvaMtuvareya jAva sambosahisiddhatthae giNhati geNhittA jeNeva NaMdaNavaNe teNeva uvAgacchaMti, uvAgacchittA savvatuvare jAva sambosahi siddhatthaeya sarasaM ca gosIsacaMdaNaM giNhaMti gimhittA jeNeva somaNasavaNeteNeva uvAgacchaMti uvA gacchittA savvatuvareya jAva samvosahi siddhatthaeyasarasagosIsa. caMdaNaM dibvaM ca sumaNadAmaM gehati geNhittA jeNeva paMDagavaNe teNAmeva samuvAgacchaMti teNeva sasuvAgacchittA savvatuvare jAva samvosahi siddhatthae sarasaM ca gosIsaM caMdaNaM divaM ca sumaNo dAmaM daddarayamalaya-sugaMdhieya gaMdhe geNhati giNhattA egato milaMti milittA jabuddIvassa purathimilleNaM dAreNaM NiggacchaMti purathimilleNaM niggacchittA tAe ukkiTTAe jAva divvAe devagatIe tiriyamasaMkhajANaM dIvasamudANaM majjhaM majjheNaM vIyIvayamANA 2 jeNeva vijayA rAyahANI teNeva uvA. gacchaMti uvAgacchittA vijayaM rAyahANiM aNuppayAhiNaM kare
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 jIvAbhigamasUtre mANA 2 jeNeva abhileyatamA jeNeva vijae deve teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA karatalAriNahItaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTu jaeNaM vijaegaM baddhAti vijayassa devassa taM mahatthaM mahagdhaM maharihaM vipulaM abhiseyaM uvaTuvaiti ||suu0 65 // chAyA-'tasmin kAle tasmin-samaye vijayo devo vijayAyA rAjadhAnyA upapAtasabhAyAM devazayanIye devadRSyAntarite'GgulasyA'saMkhyeyabhAgamAtrayA'vagAhanayA vijayadevatayA sampannaH tataH khalu sa vijayadevo'dhunopapannamAtraeva san paJcavidhayA paryAptyA paryAptibhAvaM gacchati tadyathA-AhAraparyAptyA 1 zarIraparyAptyA 2 indriyaparyAptyA 3 Anata-prANataparyAptyA 4 bhApAmanaH paryAptyA 5 tataH khalu vijayasya devasya paJcavidhayA paryAptyA paryAptibhAvaM gatasyA'yametadrUpa AdhyAtmikazcintitaH prArthito manogataH saGkalpaH samudapadyata kiM meM pUrva zreyaH kiM me pazcAzreyaH kiM me pUrva karaNIyaM kiM me pazcAtkaraNIyam kiM me pUrva vA, pazcAdvA hitAya-sukhAya-kSemAya-niHzreyasAyA'nugAmikatAyai bhaviSyatIti kRtvAevaM saMprekSate // tataH khalu vijayasya devaraya sAmAnikaparpadupapannakAzca devA vijayasya devasya imametadrUpamAdhyAtmikaM cintitaM-prArthita-manogata-saMkalpaM samutpanna jJAtvA yatraiva sa vijayo deva stauvopagacchanti tatraivopagatya vijayaM devaM karatalaparigRhItaM zirasAvarta mastake'JjaliGkRtvA jayena-vijayena vardhApayanti / jayenavijayena vardhApayitvA-evamavAdipuH evaM khalu devAnupriyANAM vijayAyA rAjadhAnyAH siddhAyatane'pTazataM jinapratimAnAM jinotsedhapramANamAtrANAM saMnikSiptaM tiSThati / sabhAyAzca mudharmAyAH mANavake caityastambhe vajramayepu golavRttasamudgaSu vahani jinasakthIni saMnikSiptAni tiSThanti yAni khalu-devAnupriyANAmanyeSAM ca vahUnAM vijayArAjadhAnI vAstavyAnAM devAnAM-devInAM cA'rcanIyAni vandanIyAni pUjanIyAni satkAraNIyAni sammAnanIyAni kalyANaM-maGgalaM-daivataM caityaM paryupAsanIyAni etatkhalu devAnupriyANAM pUrvamapizreyaH etatkhala devA'nupriyANAM pazcAdapi zreyaH etatkhalu devAnupriyaNAM pUrva karaNIyaM pazcAt karaNIyam etatkhalu devAnupriyANAM pUrvavA-pazcAdvA yAvad AnugAmikatAyai bhaviSyatIti kRtvA mahatA mahatA-jayazabdaM prayuJjanti / tataH khalu sa vijayodeva stepI sAmAnikAnAM parpada upapannakAnAM devAnAmantike-evamartha zrutvA nizamya hRSTatuSTo yAvat-hRdayo devazayanIyAdabhyuttiSThate, abhyutthAya divyaM devadRSyayugalaM paridhatte paridhAya .. devazayanIyAt-pratyavarohati pratyavaruhyopapAtasabhAyA pUrveNa dvAreNa nirgacchati / ., nitya yenaiva [yatraiva] hUdastatraivopAgacchati upAgatya ida manupradakSiNaM kurvan
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 265 pUrveNa toraNenA'nupravizati anupravizya pUrveNa trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohati pratyavaruhya idamagAhate / avagAhya jalAvagAhanaM karoti-jalAvagAhanaM kRtvA jalamajjanaM karoti jalamajjanaM kRkhA jalakrIDAM karoti jalakrIDAM kRtvA cAntazcokSaH paramazucibhUto hUdAt pratyuttarati pratyuttIratha yayA'bhiSekasamA tatrailopAgacchati tatraivopAgatya-abhiSekasamAMpradakSiNI kurvan pUrveNa dvAreNA'nupravizati anupravizya, yauva svakIyaM siMhAsanaM tatraivopAgacchati tauvopAgatya siMhAsanavaragataH pUrvAbhimukhaH saniSaNNaH / tataH khalu tasya vijayasya devasya sAmAnikaparpadupapannakA devAH abhiyogikAn devAn zabdAyante zabdayitvA-evamavAdiSuH, kSiprameva bhoH ? devA'nupriyA ? vijayasya devasya mahAthai mahArya mahArha vipulam indrAbhiSekamupasthApayata / tataste AbhiyogikA devAH sAmAnikaparpadupapannakaiH evamuktA hRSTatuSTAyAvad hRdayAH karatala parigRhItaM zirasA''vata kRtvA'JjaliM mastake-evaM devA:-tathA'stu, AjJayA vinayena vacanaM pratizRNvanti pratizrutyottarapUrva digvibhAgamavakrAmanti, avakramya vaikriyasamudghAtena samavaghnanti-samavahatya saMkhyeyAni yojanAni daNDaM niHsRjanti, tadyathA-ratnAnAM yAvadriSTAnAm yathA bAdarAn pudgalAn parizAtayanti parizAtya yathA sUkSmAn pudgalAn paryAdadate, paryAdAya dvitIyenA'pi vaikriyasamudghAtena samavaghnanti samavahatya, aSTasahasraM sauvarNikAnAM kalazAnAm, aSTasahasraM rUpyamayANAM kalazAnAm aSTasahasraM maNimayAnAm aSTasahasraM suvarNarUpyamayAnAm aSTasahasraM suvarNamaNimayAnAm . aSTasahasraM rUpyamaNimayAnAm, aSTasahasraM suvarNarUpyamayAnAm, aSTasahasraM bhaumeyAnAm, aSTasahasraM bhRgArakANAm, evamAdarzakAnAM sthAlAnAM pAtrINAM-supratiSThakAnAM citrANAM ratnakaraNDakAnAM puSpacaMgerINAM yAvat lomahastacaMgerINAM puSpapaTalakAnAM yAvallomahastapaTalakAnAm aSTazataM siMhAsanAnAM chatrANAM cAmarANAm avapaTTakAnAm vartakAnAM tapaH siprANAm kSaurakANAM pINakAnAM tailasamudgakAnAmaSTazataM dhUpakaDucchukAnAM vikurvanti, tAn svAbhAvikAn vikurvitAzca kalazAMzca yAvadhUpakaDacchukAMzca gRhNanti gRhItvA vijayAto rAjadhAnItaH pratiniSkrAmanti pratiniSkramya tayA utkRSTayA yAvaduddhatayA divyayA devagatyA tiryagasaMkhyeyAnAM dvIpasamudrANAM madhye madhye vyatitrajan yauva kSIrodaH samudrastatraivopAgacchati upAgatya kSIrodakaM gRhItvA yAni tatrotpalAni yAvacchata sahasrapatrANi tAni gRhNanti gRhItvA yatraiva puSkarodaH samudrastatraivopAgacchanti tatraivopAgatya puSkarodakaM gRhNanti gRhItvA puSkarodakaM yAni tatrotpalAni yAvat zatasahasrapatrANi tAni gRhNanti tAni gRhItvA yatraiva samayakSetra yatraiva bharatairAvatAni varSANi yatraiva mAgadhavaradAmaprabhAsAni tIrthAni tatraivopA gacchanti tauvopAgatya tIrthodakaM gRhNanti, tIrthodakaM gRhItvA tIrthamRttikAM gRhNanti, gRhItvA yatraiva gaGgAsindhu jI0 34
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ movAbhigamana 266 raktA raktavatI salilA tatraiva upAgacchanti, tatraivopAgatya saritodakaM gRhNanti gRhI. tvobhayataTamRttikAM gRhanti gRhItvA yatraiva cullahimavat-zikhari varSadharaparvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya sarvartuvarAMzca sarva puppANi ca sarvAna gandhAna ca sarvamAlyAni ca sauMpadhIH siddhArthAn gRhanti sarvopadhisiddhArthAn gRhItvA yatraiva padmAdapuNDarIkahadAstatraivopAgacchanti tatropAgatya hudodakaM gRhNanti gRhItvA yAni tatrotpalAni yAvat zatasahasrapatrANi tAni tAni gRhanti gRhItvA yatraiva haimavata hairaNyavatAni varSANi yatraiva rohita rohitAMgamuvarNakUlarUpyakUlA statraivopAgacchanti upAgatya salilodakaM gRhanti salilodakaM gRhItvA ubhayataTamRttikA gRhNanti, gRhItvA yatraiva zabdApAtI mAlyavantaprayAgAH vRttavaitAThyaparvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya sarvartuvarAn yAvatsauMpadhisiddhArthAzca gRhNanti siddhArthAzca gRhItvA yatraiva mahAhimavat rUpyavarpadharaparvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya sarvapuSpANi tadeva / yatraiva, mahApadmadamahApuNDarIkahUdAstatraiva upAgacchanti, tatraivopAgatya, yAni tatrotpalAni tadeva, yatraiva harivarpako ramyakavarSa iti yatraiva harakAnta harikAnta narakAnta nArIkAntAH salilAstatraivopAgacchanti tatraivopAgatyasalilodakaM gRhanti salilodakaM gRhIlA yatraiva vikaTAvatI gandhApAtivRtta-caitAdayaparvatAstatraivopAgacchanti sarvapuSpANi ca tadeva, yatraiva nipadhanIlabad parpadharaparvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya, sarvartuvarAMzca tathaiva tigicchahUdakesarihRdAstatraivopAgacchanti upAgatya yAni tatrotpalAni tadeva, tatraiva pUrvavidehAparavidehavarSANi yatraiva sItAzItodakA mahAnadyo yathA nadyaH, yatraiva sarvacakravartivijayAH yatraiva sarva mAgadhavaradAma prabhAsAkhyAni tIrthAni yathaiva tathaiva, yatraiva sarvavakSaskAraparvatAH sarvartuvarAMzca yacaiva sarvAntaranadyaH, salilodakaM gRhNanti gRhIlA tadeva yatraiva mandaraH parvataH yatraiva bhadrazAlavanaM tatraivopAgacchanti, sarvartuvarAMzca yAvatsavauMpadhisiddhArthAn gRhNanti, gRhItvA yatraiva nandanavanaM tatraivopAgacchanti, upAgatya sarvartuvarAn yAvatsauMpadhi siddhArthI zca sarasaM ca gozIrpacandanaM gRhNanti gRhItvA yatraiva saumanasavanaM tatraivopAgacchanti tatraivopAgatya sarvartuvarAMzca yAvat sauMpadhi siddhArthAMzca sarasagozIpacandanaM divyaJca sumanodAma gRhNanti, gRhItvA yatraiva paNDakavanaM tatraiva samupAgacchanti tatraiva samupAgatya sarvartuvarAn yAvatsApadhi siddhArthAn sarasaM ca gozIpacandanaM divyaM ca mumanodAma dardara malayasugandhita ca gRhNanti, gRhItvaikatra milanti ekatra militvA jambUdvIpasya pUrveNa dvAreNa nirgacchanti pUrveNa dvAreNa nirgatya tayotkRSTayA yAvad divyayA devagatyA tiryagasaMkhyeyAnAM dvIpasamudrANAM madhyamadhyena vyativrajan yatraiva vijayA rAjadhAnI tatraivopAgacchati, tatraivopAgatya vijayAM rAjadhAnIm anupradakSiNIkurvan yatraivA'bhi
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 67 'kasabhA yatraiva vijayodevastatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya karatala parigRhItaM zirasAvata mastake'JjaliM kRtA jayena vijayena vardhApayanti vijayasya devasya taM mahAthai mahAdhu mahArha vipulamabhiSekamupasthApayanti ||suu0 65 // . TIkA-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi, 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tasminkAle tasmin samaye 'vijae deve' vijayanAmako devaH 'vijayAe rAyahANIe' vijayAyA rAjadhAnyAH 'uvavAyasabhAe' upapAtasabhAyAm, 'devasayaNijjasi' devazayanIye, 'devasaMtarie' devadRSyAntarite-vastrAcchAdite devasabhAyAm, 'aMgulassa asaMkhejjai bhAgametIe vaudoe' AlasyA'saMkhyeyabhAgamAtrapramANena, zarIreNa 'bijayadevattAe uvavaNNe' vijayadevatvenopapannaH samutpannaH, / 'taeNaM sa vijayadeve' tasmAdanantaram-utpatterananvaraM sa vijayadevaH, 'ahuNovavaNNametae ceva samANe' adhunotpannamAtra eva-tatkSaNotpannaH sanneva 'paMcavihAe pajjattIe'-paJcavidhayA''hArendriya-prANa-bhASA-manorUpayA paryAptyA, 'pajjattI. bhAvaM gacchati' paryApti bhAvaM-paryAptatAM gacchati-prApnoti, paJcaparyAptibhiH paryApto bhavatItyarthaH tadeva darzayati-'taM jahA'-tadyathA 'AhAra pajjatIe'-ahAraparyAptiH teNaM kalega teNaM samaeNaM-ityAdi TIkArya-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' usa kAlameM aura usa samaya meM-'vijae deve vijayAe rAyahANIe uvavAyasabhAe' vijaya deva vijaya rAjadhAnI kI upapAta sabhAmeM 'devadUsaMtarite devasayaNijjaMsi' devadRSya se aMtarita deva zayyA para 'aMgulassa asaMkhejjaibhAga mettIe' aMgula ke asaMkhyAta ve bhAga mAtra 'boMdIe' avagAhanA vAle zarIra se 'vijaya devattAe uvavaNNe' vijayadeva ke rUpa meM utpanna huA 'taeNaM se vijaye deve' isake anantara hI vaha vijayadeva 'ahuNovavana mettaye ceva samANe' utpanna hote hI 'paMcavihAe pajattIe pajjattIbhAvaM gacchai' pAMca prakAra kI paryAptiyoM se paryApta bana gayA 'taM jahA' ve pAMca prakAra kI posiyAM ye 'teNaM kAleNaM teNaM samae Na tyAta sAtha-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNa' se mana ko samayamA vijae deve vijayAe rAyahANIe uvavAyasabhAe' (vaya va vinaya yAnInI 64pAta samAmA 'devadUsaMtarite devasayaNijjaMsi' hekSya thI matarita hevazayyAnI 652 'aMgulassa asaMkhejai bhAgametIe' mAMganA masacyAta sAmAna 'voMdIe' sava gADanA vANA zarIrathI 'vijayadevattAe uvavaNe' vinaya hevapAthI utpanna thayA, 'taeNaM se vijaye deve' tena pachI te vaya he 'ahuNovavaNNamettae cevasamANe' Gpanna thane tara 'paMcavihAe pajjattIe pajjattibhAvaM gacchai' pAMya 42nI paryAptiyAthI paryApta manI gayA 'taM jahA' se pAMya 42nI pAliyo mA .
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamastra 'sarIra pajjattIe'-zarIraparyAptiH, AhArasAdhyatvAt-zarIrasyeti' 'iMdiya pajjattIe' indriyaparyAptiH, zarIrAdhInatvAdindriyANAm, / 'ANApANu pajattIe' AnataprANataparyAptyA 'bhAsAmaNapajjattIe' bhApAmanaH paryAptiH satyeva prANe bhASAmanasordarzanAt / 'taeNaM tassa vijayAsa devassa' tataH khalu tasya vijayadevasya, 'paMcavihAe pajjattIe pajjattIbhAvaM gayassa'-paJcavidhayA''hAra zarIrendriya prANabhApAmanorUpaparyAptyA paryAptibhAvaM prAptasya sataH, 'imeyArUve' ayametadpo vakSyamANaprakAraH, 'saMkappe' manovyApArarUpaH saMkalpaH samudapadyata ityagreNa sambandhaH / kIdRzaH saGkalpaH stavAha-'ajjhathie'-AdhyAtmikA Atmani iti adhyAtma tatrA''tmaviSayaka ityarthaH, saGkalpohi-dvi prakArako bhavati, AdhyAtmikaH-1 cintArUpazcara tayormadhye'yaM cintAtmakaH saGkalpa iti dhotayitumAha-'ciMtie'-cintitaH cintA saMjAtA'sminniti cintitaH cintaatmkityaa| ciMtito'pi saGkalpaH kazcidabhilApAtmakaH kazcidanyathA bhavati / tatrA'yamabhilApAtmakastatrAha-'pasthie'-prArthitaH prArthanA saMjAtA'syeti prArthito'bhilApAsmaka ityarthaH / paunaH punyena kathaMbhUtastatrAhamaNogae' manogataH manasyeva jAto na tu-vacasA prakaTI kRtarUpaH, 'saMkappe' saGkalpaH, 'samupajjitthA' samudapadyataprAdurAsIt, / kimAkArakaH saGkalpastatrAha-'kiM me pucvaM seyaM-kiM me pacchAseyaM' hai 'ahArapajattIe, sarIrapajattIe, iMdiyapajattIe, ANapANu pajjattIe bhAsAmaNa pajjattIe' AhAra paryApti 'zarIra paryApti' indriya paryApti 'zvAsocchvAsa paryApti aura bhASA manaparyApti ina pAMca paryAptiyoM se vaha paryAsa huA, 'tae NaM tassa vijayassa devassa paMca vihAe pajjattIe pajattIbhAvaM gayasta' isa prakAra se pUrvokta ina pAMca paryAptiyoM se paryApta bane hue usa vijaya deva ke manameM' ime eyAkhve ajjhathie ciMtie patthie manogae saMkappe samupajjitthA' isa prakAra kA yaha AdhyAtmika cintita prArthita manogata saMkalpa huA 'kiM me pucha seyaM kiM me pacchA prabhArI Desa cha 'AhArapajjattIe, sarIrapajjattIe, iMdiyapajjattIe, ANApANupajjattIe bhAsAmaNapajattIe' mA 25si. 1225ryAsa, driyaparyApti, zvAsA27pAsa mana mAyAmana paryAsi, 2. pAya paryAsiyothI te paryApta manyA. 'taeNaM tassa vijayassa devassa paMcavihAe pajjattIe pajjattIbhA gayassa' 20 prabhArI pUrvAta se pAya mAnI pAliyothI paryApta mane ye viya hevanA bhanabhA 'imeeyArUve ajjatthie ciMtie pathie magogae sakalpe samupajjityA' 21 prbhaagen| mA mAdhyAbhi yitita, prArthita, manogata, sa45 latpanna thayo "kiM me puvva seyaM ki me pacchA seyaM' huve bhArI paDadA bhAcha ? mane pachAthA
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayavAmimekAnam 269 'kiM meM pUrva zreyaH, kiM mama pazcAt-zreyaH kiM me pucvaM karaNijja-kiM me pacchAkaraNijja'-kiM mama pUrva kartumucita, kiM pazcAt-'ki me pucivA-pacchAvA hitAya, ki me pUrvamapi-pazcAdapi hitAya bhAva pradhAno'yanirdeza stathA ca-devabhavaviSaye na tu paraloke hitAya-pariNAmasundaratAyai, 'suhAe' sukhAya-zarmaNe' 'khemAe' kSemAya, "NisseyasAe' niHzreyasAya nizcitakalyANAyetyarthaH 'aNugAmiyattAe'-AnugAmikatAyai yAvadbhavastAvatparyantam, 'bhavissai' bhaviSyati, idaM sarvaM gatipunyAdikaM sAvadha matodevabhavAya-na tu-paralokAya, 'tti kaTu' iti kRtvA-'evaM saMpehei' evam yathoktaprakAreNa samprekSate-vicArayati, / 'tae NaM tataH khalu-etadvicAraNAnantarameva divyAnubhAvataH-'tassa vijayassa devassa' tasya vijayasya devasya' 'sAmANiyaparisovavanagA devA'-sAmAnikaparSadupapannakAzca devAH sAmAnikA:-Abhyantarika mAdhyamika-bAhyaparSadyapagatA devAH, 'vijayassa devassa vijayasya devasya, 'imaM eyA rUvaM' ima manantaroktam-etadrUpam, anantaroditakharUpam, 'aJjhatthiyaM' AdhyAtmikam, 'ciMtie' cintitam, 'patthiya prArthitam, 'manogayaM' manogatam, 'saMkappaM' saGkalpam, 'samuvavaNaM' samutpannam, 'jANittA' jJAtvA, parijJAyetyarthaH, 'jeNAmeva seyaM' ava merI pahile bhalAI kisameM hai aura pIche bhalAI kisameM hai 'kiMme pucviM karaNijjaM, ki me pacchA karaNijja' pahile mujhe kyA karanA cAhiye aura piche kyA karanA cAhiye 'kiM me pukiMvA pacchAvA hiyAe suhAe khemAe NisseyasAe ANugAmiyattAe bhavissaIti kaTu evaM saMpe hei' pahile athavA pIche hita ke liye sukha ke liye kSemake liye, ni:zreyasa ke lie aura sAtha meM jAne ke liye mujhe konasI vastu hogI isa prakAra se usane vicAra kiyA 'taeNaM tassa vijayasta devassa sAmANiya parisovavannagA devA' isake bAda usa vijayadeva ke sAmAnika devoM ne 'vijayassa devassa imaM eyArUvaM ajjhatthiyaM, ciMtiyaM, patthiyaM, maNogayaM saMkappaM samupaNNaM jANittA' vijayadeva ke utpanna hue isa prakAra ke sadA zebhA cha ? 'kiM meM puvvi kraNijja, ki me pacchA karaNijja' bhAra paDalA zu 42 madhye bhane pachI zu. 42vu naye ? 'kiM me puTviM vA pacchA vA hiMyAe suhAe khemAe NisseyasAe ANugAmiyanAe bhavissaitikaTu evaM saMpeheI' pahelAM agara pachInA hita mATe sukha mATe kSema mATe niHzreyasa mATe ane sAthe javA mATe mAre zuM karavuM joIe ? A pramANe te vijayadeve vicAra karyo 'taeNaM, tassa vijayassa devassa sAmANiyaparisovavaNNagA devA' te pachI viyavanA sAmAni hevAye 'vijayassa devassa imaM eyArUvaM anmatyiyaM ciMtiyaM patthiya maNo gayaM saMkappaM samuppaNNaM jANittA' vinya vane atyanna thaye 2mA 42 mA
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 jIvAmigamasUtra -se vijae deve' yatraiva sa vijayo devaH samupaviSTa AsIt, 'teNAmeva uvAgacchaMti' tatraiva vijayadevasamIpe upAgacchanti 'teNAmeva uvAgacchittA'-tatraivopAgatya, 'vijayaM devaM matthae' vijayaM devaM (namaskartu) mastake, karatalapariggahiyaM sirasAvata' dvayorhastayoranyonyAntaritAlikayoH saMpuTarUpatayA yadekatramIlanaM so'JjaliH ta karatalAbhyAM nippAdya parigRhItastam, paribhAmaNamAvartaH zirasi yasminkarmaNisa tam, 'aMjali kaTUTu'-zirasyAJjaliM nidhAya, 'jaeNaM vijae Na'-jayena-vijayena ca, 'vaddhAti'-vardhApayanti jayatvaM vijasvadeva ! uccai?payanti parairanabhi- bhUyamAnatA jayaH, vijayastu-parepAmasahamAnAnAM parAbhavotpAdaH / 'jaeNaM vijaeNaM - baddhAvettA'-jaya vijayAbhyAM vardhApayitvA, 'evaM cagAsI'-evamavAdipu kimayAdipu statrAha-evaM khalu devANuppiyANa'-evaM khalu devAnupriyANAma, 'vijayAe rAyahA. 'NIe'-vijayArAjadhAnyAH siddhAyatarNasi'-siddhAyatane, 'aTThasayaM jiNapaDimANaM' isa AdhyAtmika, cintita, prArthita manogata saMkalpa ko jAnA aura jAnakara ke 'jeNAmeva se vijae deve teNAmeva uvAgacchaMti' phira ve jahAM vaha vijayadeva thA vahAM para Aye 'teNAmeva uvAgacchittA vijayaM devaM karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu jaeNaM vijayae NaM vaddhAyeti' vahAM Akara ke unhoMne vijayadeva ko donoM hAtha joDakara aura mastaka ke Upara se usa aMgulI ko vAra 2 dhumAkara jayavijaya zabdoM ke dvArA badhAidI 'jaeNaM vijaeNaM bahAvettA' jaya vijaya zabdoM se badhAi dekara phira ve "evaM vayAsI' usase isa prakAra kahanelage "evaM khala devANuppiyANaM vijayAe rAyahANIe siddhAyataNaMsi aTThasayaM jivapaDimANa' ApadevAnupriya kI vijaya rAjadhAnI meM vartamAna siddhA.yatana meM 108 jina pratimAeM kAmadeva kI pratimAeM hai / aura inakA madhyAtmi, yitita, prArthita, manogata 465na ta yo mana lagAna jeNA meva vijae deve teNAmeva uvAgacchaMti' te pachI teyA nyai te vizya heva utA syA teyA mAvyA 'teNAmeva uvagacchittA vijayaM devaM karatalaparigahiyaM sissAvattaM matthae aMjaliM kaTu jaeNaM vijaeNaM vaddhAve ti' tyo mAvIra temA vilayavana bane hAtha joDIne ane mastaka uparathI eM joDelA hAthane vAraMvAra pheravIne raya visya Awo dvArA yA mApI 'jaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA' bhaya vizya zabdathI vadhAI ApIne te pachI teo jANI' emane A pramANe kahevA sAvyA. 'eva khalu devANuppiyANaM vijayAe rAyahANIe siddhAyataNaMsi aTThasaya jina. paDimANa' 5 hevAnupriyanI vinaya rAdhAnImA mAsA siddhAyatanamA 108 me se 26 OpratibhAmA-mahevanI pratibhAmA cha. ma 'jiNusseha paNA
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.. sU 65 vijayadevAbhiSekavarNanam 271 aSTotarazataM jinapratimAnAm, 'z2iNussehapamANasettANaM'-jinotsedhapramANamAtrANAm, 'saMnikkhittaM ciTaMti'-sannikSiptaM sannidhApitaM tiSThati, tathA-'sabhAe sudhammAe'. sabhAyAzca sudharmAyAH, 'mANavae cetiya khaMbhe'-mANavakanAmni caityastambhe' vairAmaesu golavaTTasamuggaemu vajranirmita golavartulasamudkeSu, 'vahUo jinasakahAo' saMnikkhittAo ciTuMti'-mahani jinasakthIni sannikSiptAni santi, 'jAoNaM'yAni khalu sakthIni, devANuppiyANaM'-devAnupriyANAm, 'aNNesiM ca bahUNaM'-anye pAzca bahUnAm, vinayarAyadhAnI vatthavvANaM devANaM devINaya'-vijayarAjadhAnI vAstavyAnAM devAnAM devInAM ca, 'accaNijjAo'-arcanIyAni, 'vaMdaNijjAo' vandanIyAni 'pUyaNijjAo' pUjanIyAni 'sakkAraNijjAo'-satkAraNoyAni, 'saMmANa'jiNusseha pamANamettANaM' utsedha jina jinoMkA jitanA kahA gayA hai utanA hai isa prakAra apane apane zarIra kI UMcAI vAlI aisI 108 jina pratimAeM vahAM siddhAyatana meM virAjamAna haiM 'sAeya suhammAe mANavae cetiyakhaMbhe vairAmaesu golavadRsamuggaessu bahuo jiNasakahAo sannikkhittAo ciTThati' tathA sudharmA sabhA meM eka mANavaka nAmakA caitya stambha hai isameM vana ke bane hue gola 2 samunaka hai| unameM jinendra devoM kI haDDiyAM rakhI huI hai| 'jAoNaM devANuppiyANaM annesiM ca bahUNaM vijayarAyahANivatthavvANaM devANaM devINaya acca NijAo' ye haDDiyAM Apa devAnupriya ko aura vijayarAjadhAnI meM rahanevAle anya devoM aura deviyoM ko arcanIya hai 'vaMdaNijjAo' vaMdanIya hai 'pUNijjAo' pUjanIya hai 'sakAraNijjAo' satkAra karane yogya hai 'sammANaNijjAo' sanmAnakarane yogya hai, 'kallANaM maMgalaM devayaM NamettANaM' tina seghara nanArasavAmAM mAvesa DAya me pramANe che. e rIte pita pitAnA zarIra pramANa uMcAIvALI evI 108 eka se mA chana pratibhAmA tyo sidvAyatanamA samAna che. 'sabhAe suhammAe mANavae ceiyakhaMbhe vairAmaesu golavaTTasamuggaesu bahuo jiNasakahAo sannikkhitAo ciTThati' tathA sugharbhAsamAmA 4 bhAva nAmanI caityastana cha. tamA vajanA banela goLa goLa samudgake che. temAM jInendra devanA hADakA rAkhavAmAM yAvedA cha. 'jAoNaM devANuppiyANaM annesiM ca bahUNaM vijayarAyahANi vatthavvANaM devANaM devINaya accaNijjAo' se 31331 mA5 devAnupriyane mane vinya pAnImA rasApAyI hai| mane vimAne mayanIya che. 'vaMdaNijjAo pahanIya che. 'pUyaNijjAoM pUranIya che. 'sakAraNijjAo' sA21sAya che. 'sammANaNijjAo' sanmAnanIya che. 'kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsaNijjAo.
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 272 NijjAo' - sammAnanIyAni 'kallANaM maMgalaM - devayaM - cetiyaM' - kalyANaM - maGgalaMdaivatam caityamitimatvA- 'pajjupAsaNijjAo' paryupAsanIyAni, 'etaNaM' etatkhalu, 'devANuppiyANaM' - devAnupriyANAs, 'puvvipi ' pUrvamapi vyatIta-janma nyapi, 'seyaM' - zreyaH kalyANakArakam, 'etaNaM devANuppiyANaM pacchA vi seyaM'etatkhalu pUjanIyAditvaM devAnupriyANAM pacAdapi devabhave - parityAgo'pi ca zreyaH kalyANakArakam, 'etaNNaM devANuppiyANaM putri karaNijjaM - etadeva khalu devAnupriyANAM pUrvaM karaNIyam 'etaNaM devANuppiyANaM pacchA karaNijjaM' - etadeva devAnupriyANAM viduSAM pazcAdapi khalu karaNIyam, 'etaNNaM devANuppiyANaM pucci vA pacchA vA jAva ANugAmittAe bhavissati - etadeva khalu devAnupriyANAM pUrvatrA pazcAdvA hitAya sukhAya - kSemAya - niHzreyase AnugAmikatAyai bhaviSyati, 'tti kaTu' - itikRtvA - 'vadhArthya - 'mahatA mahatA jayasaDhaM pauMjaMti' - mahanmahajjaya zabda prayuJjanti-saMyojacetiyaM pajjuvAsaNijjAo' tathA ye kalyANakArI maMgala ke liye devasvarUpa hai isa prakAra mAnakara 'pajjuvAsaNijjAo' ye paryupAsanA karane ke yogya hai, 'eyaNaM devANupiyANaM puvi pi seyaM' ye saba Apa devAnupriya ke liye prathama bhI kalyANaprada haiM aura 'eyaNaM devANupiyANaM pacchAvi seyaM' ye saba Apa devAnupriya ko pIche bhI kalyANaprada hai / isaliye 'eyaNaM devAnuppiyANaM pudhi karaNIyaM eyaNaM devAppiyANaM pacchA karaNijjaM' ApadevAnupriya ko yaha pahile bhI karaNIya hai aura bAda meM bhI karaNIya hai kyoM ki 'eyaNaM devANuppiyANaM puvvi vA pacchA vA jAva ANuggAmiyattAe bhavi ssati' yahI ApadevAnupriya ke liye pUrva meM aura bAda me hita ke liye sukha ke liye kSemake liye nizreyasa ke liye hogA 'ttikaTTu' isa prakAra kahakara 'mahatA 2 jayasaddaM pauMjaMti' unhoMne vaDe jora jora se jaya jaya - tathAe klyANakArI, magadyakArI tathA deva svarUpa che. e pramANe mAnIne 'pajjuvAsaNijjAo' paryupAsanA 42vA yogya che. eyaNaM devANuppiyANaM puvvipi seyaM' se adhA nyAya hevAnupriyane chuTyAe 42nArA che bhane 'eyaNNaM devANuppiyANaM pacchAviseyaM' me madhA sAya hevAnupriyane pachIthI thatrAvAjA udayAzu aha che. tethI 'eyaNaM devANuppiyANaM puvi karaNIyaM eyaNNaM devANuppiyANaM pacchA karaNIyaM' Apa devAnupriye A pahelA paNa karavA ceAgya che ane bAdamAM pachIthI paNa karavA ceAgya che. 'eyaNaM devANu0 puvviA pacchAvA jAva aNugAmiyattAe bhavissati' me 4 Apa devAnu priye pahelA ane pachI hita mATe sukha mATe kSema mATe nizreyasa bhATe thaze 'tikahu~' mA pramANe uDIne 'mahatA mahatA jayasaddaM paujati' tethe dhoegA bhoTA bhavAnnthI naya naya zamhothI vadhAvyA, 'taeNaM se vijae deve' te
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra. 3 u. sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam .. 273, panti / 'tae NaM se vijae deve'-tata etadvacaH zravaNAnantaraM khalu vijayo devaH sa:-'tesiM sAmANiyaparisovavaNNagANaM devANaM aMtie'-teSAM sAmAnikaparpadupapatrakAnAM devAnAmantike 'eyamahU~ soccA' etatpUrvodita hitavacanamAkI nisamma'-nizamya-manasi pariNamayya, 'haTTatuTTha jAva hiyae'-hRSTatuSTa paramAnanditaH saumanasthitaH harSavazavisarpahRdayo hRSTatuSTo'tIvatuSTaH, yadvA-hRSTo nAma vismayamApannaH yathA-zobhanamaho ! etairupadiSTam, tuSTastoSa gataH yathA-bhavyamabhUt yadetairi sthamupadiSTam, toSavazAdeva cittamAnanditam sphItIbhUtam, prItamanA:-prItaM-prasanaM zaradi saritAM jalamiva yasyA'sau manaHprItamanAH jinArcanaviSaye bahumAnaparAyaNaH tataH krameNa bahumAnotkarSavazAtparamasaumanasthitaH, zobhanaM mano yasyA'sau sumanAH tasya bhAvaH saumanasyaM paramaM ca saumanasyaM jAtamasyeti saumanasthitaH (tArakAditvAditara ca-) ataeva-visarpadadhRdayaH harSavalena calada hRdayo vijayadevo devaH, 'devasayaNijjAo'-'abbhuDhei'-devazayanIyAdabhyuttiSThati-utthito bhavatItyarthaH, zabdoM se badhAyA 'taeNaM se vijae deve' isake bAda vaha vijayadevatesiM sAmANiyaparisovavaNNagANaM devANaM aMtie' 'vijaya devane jaba una sAmAnikadevoM ke pAsase 'eyamaDhe soccA' isa artha ko-hita kAraka kathana ko sunA-to sunakara aura 'nisamma' use hRdaya meM dhAraNa kareM vaha 'haTa tuTTa jAva hiyae' hRSTa huA aura tuSTa huA-athavA-hRSTa huA-vismaya yukta huA-oha-ina sabane bahuta sundara kahA tathA tuSTa huA bahuta acchA huA jo inhone mujhe isa prakArakA upadeza diyA isa vicAra se usakA citta isa kArya meM bahuta vaDhagayA-zaradakAla meM nadiyoM ke jala ke prasanna mana samAna huA vaha jinArcana-kAmadeva kI mUrtike viSaya meM bahamAnazAlI hokara parama saumanasthita haA-savaM kAryako choDakara isI kArya ke karane meM usakA mana kara yaha kArya karUM, pachI se viyova 'tesiM sAmANiya parisovavaNNagANa devANaM atie' vibhayaheve nyAre ke sAmAni vo pAsathI 'eyamaDhe soccA' mA mathane arthAt khitA paMthanane sAmanyu mane sAmajAna mane 'nisamma' tena hatyamA dhAra 4zana tayo 'hatuda jAva hiyae' iSTa thayA tuSTa thA vibhaya yuH thayAM mare 'mA badhAe ghaNuM ja suMdara kahyuM. ghaNuM sAruM thayuM ke AmaNe mane A pramANe upadeza A. A vicArathI tenuM citta e kArya mATe ghaNuM vadhI gayuM zarada kALamAM nadInA jalanI jema prasannamana thaI te janArcana-kAmadevanI mUti saMbaMdhamAM ghaNuMja mAnasakta banIne parama saumanasthita thaye. badhAja kAne? aDIne Aja kAma karavAmAM tenuM mana kayAre A kArya karuM e rIte utAvaLuM jI0 35
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 'anbhuSThittA' abhyutthAya ca, 'divvaM devadRsajuyalaM pahihei'-divyaM devadRpyavastraMparidhatte, 'pariheittA'-paridhAya, 'devasayaNijjAo paccoruhai' devazayanIyA devazayyAtaH pratyavarohati-avatarati, 'paccoruhitA' avatIrya, 'uvavAyasabhAo puratthimeNaM dAreNa'=upapAtasabhAyAH pUrvadigdvAreNa, "Niggacchai' nirgacchatiniryAti-bahiH pradezaM nipkrAmati, 'NiggacchittA jeNeva harate'-nirgatya yatraivaidaH, 'teNeva uvAga gacchai-tenaivopAgacchati hadasamIpamupadhAvati, "uvAgacchittA harayaM aNupadAhiNaM karemANe' upAgatya hRdasamIpaM hUdamanupradakSiNaM kurvan idamanupradakSiNIkRtya 'purasthiNaM toraNeNaM' pUrveNa toraNena 'aNuppavisai' anupravizati 'aNupavisittA' anupravizya 'purathimilleNaM' pUrveNa 'tisovANapaDirUvaeNaM pacoruhai, pacoruhittA harayaM ogAhai' trisopAnapratirUpaNa pratyavarohati pratyavarA isa prakAra se utAvalA banagayA isa utAvalI meM usakA hRdaya AnaMda ke mAre uchalane lagA aura vaha 'devasayaNijjAo amuTei' devazayyAse uThabaiThA anbhuhitA' uThakara 'divvaM devadUsajugalaM parihei' usane divya devadUSya yugala vastra ko pahirA 'devasayaNijjAo paccorahaha una vastra ko pahinakara phira vaha devazayanIya se nIce utarA-'paccoruhittA' nIce utarakara 'uvavAyasabhAo purathimeNaM dAreNaM NiggacchaDa' vaha usa upapAtasabhA ke pUrva digdvAra se bAhara nikalA 'NiggacchittA jeNeva haraye bAharanikala kara phira vaha jahAM para huda thA 'teNeva uvA gacchada' vahAM gayA-'uvAgacchittA' vahAM jAkara ke usane-'harayaM aNupadAhiNaM karemANe karemANe purathimeNaM toraNeNaM aNuppavisai' usa idakI bAra bAra pradakSiNA kI pradakSiNA karake phira vaha usameM pUrva toraNa dvAra se hokara praviSTa huA 'aNupavisittA 'purathimilleNaM banI gayuM. e utAvaLamAM tenuM hRdaya AnaMdane laIne uchaLavA lAgyuM ane te devasayaNijjAo abbhuDhei' deva zamyAthI 4yo 'abbhudvittA' hI 'divvaM devadUsa jugalaM parihei' teNe hivya hekSya yusane dhAraNa 4yu 'devasayaNijjAo paccorahaI' te paDazana pachIthI . hevazayanIyathA nIya jata 'paccoruhittA nAya uttarIna 'uvavAyasabhAo purathimeNaM dAreNaM Niggacchai' te 22. Sund samAnA pUrva hizAnA bAthI mA2 nIcyA 'niggacchittA, jeNeva harae' mahAra nIjI te pachI te nyAMtu teNeva uvAgacchaI' tyAM gayA 'uvAgacchittA' tyAM na teNe 'harayaM aNupayAhiNaM karemANe purathimeNaM toraNeNaM aNuppavisaI' tyAM jaIne e hadanI vAraMvAra pradakSiNA karIne te pachI te tenA pUrva dizAnA toraNa dvAre thana mAM praveza yA 'aNupavisittA purathimilleNaM tisovANa,
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam idamavagAhate 'harayaM ogAhittA jalAvagAhaNaM karei' hUdamavagAhya jalAvagAhanaM karoti, 'jalAvagAhaNaM karettA jalamajaNaM karei' jalAvagAhanaM kRtA tato jalamajjanaM karoti 'jalamajjaNaM karettA jalakiDaM karei' jalamajjanaM kRtvA jalakrIDA karoti 'jalakiDDa karettA' jalakrIDAM kukhA 'AyaMte cokkhe paramasuibhUe harayAo paccuttarai' AcAntazcokSaH paramazucibhUto hudotpratyuttarati navAnAmapi srotasAM zuddhajalaprakSAlanenA''cAntaH gRhItAcamanaH cokSaH svalpasyA'pi malasyA'panayanAt ataeva-paramazucibhUtaH idAjjalAzayAtpratyuttarati, niSkrAmatItyarthaH 'paccuttarittA' pratyuttIrtha 'jeNAmeva abhiseyasabhA teNAmeva uvAgacchai' yatraiva pradeze'bhiSekasabhA vidyate tAmevA'bhivekasamAnupAgacchati, 'uvAgacchittA abhiseyasabhaM padAhiNaM karemANe' upAgatya samIpamabhiSekasabhAyAH pradakSiNaM kurvANaH 'purathimilleNaM dAreNa aNupavisai' pUrvadvAreNAbhiSekasabhAmanupravizati 'aNupavisittA jeNeva tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaI' praviSTa hokara vaha pUrvadizA kI ora jo trisopAnapakti thI usa para gayA-caDhA khaDA ho gayA 'pacco. ruhittA harathaM ogAhai' khaDe hone ke bAda phira vaha ida meMpraviSTa huA 'ogAhittA jalAvaggahaNaM karei' hRda meM praveza karake usane vahAM snAna kiyA 'karettA jalamajjaNaM karei' snAna karake usane phira apane zarIra ko malA malakara bAra 2 jala meM DubakI lagAI-'karettA jala kiDDa karei' phira usane jala krIDA kI 'AyaMte cokkhe paramasuibhUe harayAo paccorahai' AcamanakiyA zuddhi ke isa prakAra se paramazUcIbhUta huA vaha vijayadeva ida se bAhara nikalA 'paccottarittA jeNAmeva abhiseyasabhA teNAmeva uvAgacchai' bAhara nikalakara vaha jahAM abhiSeka sabhA thI vahAM para gayA 'uvAgacchittA' vahAM jAkara ke usane 'abhiseyasabhA payAhiNaM karei' abhiSeka sabhA kI pradakSiNA pAMDarUvaeNaM paccoruhai temA pravezIna te pUrva 6 mAnunI 2 siopAna yati tI. tenA 52 te gayA. 52 yaMDhIne tyAMGAL RA. 'paccoruhitA harayaM ogAhai' SAL Rou l to mAM praveza 4o. 'ogAhittA jalAvaggahaNaM karei' mA pravezIna teNe tyAM snAna 4yu 'karettA jalamajjaNaM karei' snAna 4zana te pachI teNe samAM pAra vAra DUmI sagAvI 'karettA jala kiDa karei' te pachI te areli 422 'Ayate cokkhe paramasuibhUe harayAo paccoruhaite pachI teNe Acamana karyuM ane zuddhi karI A rIte te parama zucIbhUta thaye zuyAbhUta dhana te vinaya yI mA2 nIyo. 'paccuttarittA jeNAmeva abhiseyasabhA teNAmeva uvAgacchii' gAra naujIna tasyAM mAla samA
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 jIvAmigamana sIhAsaNe teNeva uvAgacchai' anupravizyAbhiSekasabhA yatraiva siMhAsanaM svakIyaM tatraivopAgacchati, 'uvAgacchittA sIhAsaNavaragae puratyAbhimuhe sabhisaNe' abhiSekasabhAmupAgatya siMhAsanavaragataH siMhAsane -upaviSTaH pUrvAbhimukho bhUtA sannipaNNaH smupvissttH| 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tataH khalu siMhAsano, pravezanAnantaraM tasya vijayadevasya 'sAmANiyaparisovavanagA devA' sAmAnikAH parpha dupapannakAzca devAH 'Abhijogie deve sadAveMti' AmiyogikAna devAna niyojana karmaNi saMlagnAn zabdAyanti-AhutA bhavanti, abhiyoge preSyakarmaNi karmakaratvena sthApitAbhiyogikAnAkArayanti smetyarthaH, 'sadAvettA evaM vayAsI' zabdayitA's. iya tAn prati evamavAdipuH / 'khippAmeva bhI devANuppiyA' bhoH bhoH devAna'priyAH kSipramevA'laM vilambena 'vijayassa devassa' vijayadevasya 'mahatthaM mahAnoM 'yasmiMstanmahArtham 'mahagdhaM' ardhI mUlyaM mahAnyatra tanmahAdham 'maharihaM' maho'bhi'pekotsavastamaItoti mahAIm, 'viulaM' vipulaM-zakrAbhiSekavadvistIrNam 'iMdAmiseyaM uvadvaveha' idrAbhiSeka-samArambhamupasthApayata, 'taeNaM te AbhiyogiyA' taba kI aura pradakSiNA karake phira vaha usameM 'purasthimilleNaM dAreNaM aNupavisai' usake pUrva hAra se praviSTa huA 'aNupavisittA jeNeva sae sIhAsaNe teNeva uvAgacchaI' praviSTa hokara vaha jahAM para siMhAsana thA cahAM para gayA 'uvAgacchittA' vahAM jAkara vaha 'purasthAbhimuhe saSisaNe' usapara pUrva dizA kI ora muMha karake vaiThagayA 'taeNaM tassa vijayassa devassa sAmANiyaparisovaNNagA devA' isake bAda usa vijayadeva ke sAmAnika devoM ne 'Abhiyogikadeve sadAveMti' AbhiyogikadevoM koniyojana karma ke saMlagna devoM ko bulAyA 'saddAvettA evaM vayAsI' aura vulAkara unase aisA kahA 'khippAmeva bho devaannuppiyaa|he devAnupriyoM tumaloga bahuta hI jaldI 'vijayassa devassa mahatthaM-mahagdhaM hitI tyAM gayo 'uvAgacchittA' tyAM na 'abhiseyasabhA payAhINaM kareI maniSa samAnI pradakSiA 42rI mane prakSiA 4zana 'purathimilleNaM dAreNa aNuppavisaI'pUrva dvArathI tarI tamA praveza 4 'agupavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchaI temA praveza 4 te nyA sAsana tu tyo gayo 'AgacchittA' tyai ne 'puratyAbhimuhe sannisanne' pUrva hi ta25 bhu5 4 te tanA 52 mesI gayo. 'taeNaM tassa vijayadevamsa sAmANiyaparisovaNNagA devA' te pachI me vizyavanA sAmAni vA 'Abhiyogika deve sadAveti' mAliyo hevAne marthAtU niyAta 4 mA dAgesA vAna mArAvyA. 'sadAvettA evaM vayAsI' bhane sosAvIna te mA pramANe sayuM 'khippAmeva bho devANuppiyA' hevAnupriya tabhI rel squthI 'vijayassa devassa mahatyaM mahagyaM maharihaM viulaM iMdAbhiseya uva,
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam AbhiyogikA devA Adeza zravaNAnantarameva 'sAmANiya parisovavaNNehiM evaM vuttA samANA' sAmAnika parSadupapannakairAjJaptAH santaH 'haTTatuTTha jAya hiyayA' hRSTatuSTamAnanditAH pratimanaso harSavisarpaddhRdayAH, 'karayalapariggahigraM' karatalaparigRhItam 'sirasAvattaM matthae aMjali kaTu' zirasAvarta mastake'JjaliM kRtvA 'evaM devA taheti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNati, evam, yathaiva yuSmAbhirAdiSTaH tathaiva kurmaH itthaM vinayena sAmAnikAnAmAjJAvacanaM pratizRNvanti, 'paDimuNicA utsarapuratthimaM disIbhAgaM avakamaMti' pratizrutya sAmAnikAnAM manobhiprAyasUcaka bacanamuttarapUrvayorantarAle dikzUlAdi doSavarjitatvAt AdeyavastvAdhAratvAca prathama maharihaM vipulaM iMdAbhiseyaM uvaDheha' vijayadeva ko indrAsana para abhiSeka karane ke liye mahAn arthavAlI veza kImatI vistRta aisI abhiSeka kI sAmagrI upasthita karo 'taeNaM te AbhiyogiyA devA' tava una abhiyogika devoM ne 'sAmANiyaparisovavannehiM evaM vuttA sa mANA' jo ki sAmAnikadevoM dvArA isa prakAra se Adezita kiyegaye the 'hahatuTTa jAva hiyayA' aura upadeza sunakara-jo hRSTa evaM tuSTa hue the| aura jinakA hRdya Ananda ke vazavartI hokara vizeSarUpa se uchala rahA thA-'karayaralapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTu' donoM hAtha joDakara aMjalike rUpa meM unheM mAthe para ghumAyA aura dhumA kara 'evaM devA tahatti' he devoM jaisA Apa kahate haiM-hameM ApakI AjJA pramANa haiN| isa prakAra 'ANAe' unakI AjJA ke 'viNaeNaM vayaNaM paDisuNeti' vacanoM ko baDI hI vinaya ke sAtha svIkAra karaliyA 'pddi| duveha viyapanA dAsana 52 maliSe 421 // bhATe mahAna mathurAta yaza - kImatI ane vistAra vALI abhiSeka mATenI sAmagrI lAvIne ahIM hAjara 43. 'taeNaM te AbhiyogiyA devA' te pachI se mAliyo hevAya 'sAmANiya parisovavannehi' evaM vuttA samANAremA sAmAni: / daa|| 52 abhAye mAheza 42rAyedA tamA 'haTTatuTu jAva hiyayA' mane paheza saabnnaann| hRSTa ane tuSTa thayA hatA ane jeonuM hRdaya AnaMda vazavatI banIne vizeSa prAthI 8jI 2ghu utu 'karayala pariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjali 'kaTu' bhanne DAyA leDIna. mI parIne teNe se mazIna potAnA masta 52 32vI mana me pramANe mAthA 52 32vIna 'evaM devA tahatti' herema tamI 4 ch| arthAt mamAne mApanI mAjhA mAnya che. yA pramANe 'ANAe' memanI mAjJAna'viNaeNaM vayagaM sugati' payanAne ghag vinaya pUrva sIrI sIdhA 'paDisuNittA' 2vI42 4zana te pachI teso uttarapurasthimaM disImAgaM'
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre tatraivApakrAmati, 'avakamittA veubviyasamugdhAeNaM samohaNaMti' apakramya vaikriya-samudghAtena vaikriyavidhinA samavavadhnanti - samavahatA bhavanti, 'samohaNittA' samava-hatya vahatAMzcA''tmapradezAndurato nikSipanti 'saMkhejjAI joyaNAI daMDaM pisI raMti' saMkhyeyAni yojanAni daNDaM niHsRjanti, tatra daNDavad daNDaH UrdhvamadhazcA''yataH zarIravAhalyo jIvapradezasamUha zarIrAdavahi: saMkhyeyAni yojanAni yAvabhiH sRjanti - niSkAzayanti, niHsRjya tathAvidhAn pudgalAnAdadate tadeva darzayati ''taM jahA ' tad yathA 'rayaNANaM jAva rihAgaM' ratnAnAM karketanAdInAm, vairyANAm lohitAkSANAm masArANAM gallAnAm - haMsagarbhANAM - pulakAnAM-saugandhi kAnA - jyotirasAnAm aJjanAnAm - aJjanapula kAnAm - rajatAnAM - jAtarUpakANAm aGkAnAM riSTAnAm / 'AhAvAyare poggale' yathA'sArAn vAdarAn pudgalAn 'parisuttA' svIkAra karake phira ve 'uttara puratthinaM disIbhAgaM' izAna dizA kI ora 'ati' cale gaye 'avakamitta ' vahAM jAkara ke 'veDaviyasa mugdhA gaM samoha gaMti' unhoMne vaikriyasanuddhAta kiyA 'vaikriyasamudghAta karake 'saMkhejjAI jogAI daNDaM nisI raMti' unhoMne saMkhyAta yojanoM taka apane AtmapradezoMko daNDa ke rUpa meM bAhara nikAlA isa sthiti meM Atmapradeza urdhva aura adhaH daNDa kI taraha lambe ho jAte haiM - aura unakI moTAI zarIra ke pramANa rahatI hai, Atma pradezoM ko daNDa ke AkAra meM bAhara nikAla kara phira unhoMne 'rayaNANaM jAva riTThANaM ahAvAre poggale parisADaMti' karketana Adi ratnoM ke, vajroM ke, ke, lohitAkSoM ke, masAragalloM ke, haMsa garbho ke, pulakoM ke saugaMdhikoM ke, jyotIrasoM ke, aMjanoM ke, aMjanapulakoM ke, rajatoM ke, jAta rUpoM ke, aGkoM ke, sphaTikoM ke, aura riSToM ke ina saba ke yathA bAdara chazAna hizAnI tara 'avakkamaMti' yasyA gayA tyAM bhane 'veDavviya samugdhA eNaM samohaNaMti' temAge vaiDiy samudhAta ya veDiya sabhuddadhAta urIne 'saMkhejjAI joiNAI daNDaM nisIraMti' tethe sAMdhyAta yeonnA sudhI cotAMnA AtmapradezAne IMDAkAre mahAra hAyA. A sthitimAM arthAt IMDAkAra karavAthI Atmapradeze nIce ane upara daMDano mAphaka lAMkhA lAMkhA thai jAya che. ane tenI jADAI zarIra pramANanI rahe che. Atmapradezane IMDAkAre mahAra kahADIne te pachI teo se 'rayaNANaM jA riTThANaM ahA vAyare pAggale paDisA DaMti' Detina vigere ratnAnA jonA vaiDU ratnAnA, leAhitAkSa ratnAnA, masAragalla ratnAnA haMsa ga ratnAnA, pulAkAnA, rajateAnA jAtAnA, saugandhikAnA jayAtirasAnA, aMjana ratnAnA ajana pulAkAnA, jAta rUpAnA aMkAnA, sphaTikAnA, ane riSTAnA e badhAnA yathA khAdara asAra pudgalAnI parizATanA karI ane yathA zukala
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 65 vijayadevAbhiSekavarNanam 2 1 sAti' parizAtayanti, 'parisADitA jahA hame poggale pariyAryati' parizItya sthUlAn pudgalAn yathA sUkSmAn sArapudgalAn paryAdadate 'pariyAita' paryAdAya ca cikIrSitarUpArtham ' doccapi' dvitIyamapi vAram 'veubdiya samugdhAeNaM samohaNaMti' vaikriyasamudghAtena samavadhnanti 'samohaNittA' samavahatya yathokta ratnAdInAM yogyAn yathA bAdarAna pudgalAn parizAtayanti - yathA sUkSmasAra - pudgalAnAdadate AdAya ca 'aTTa saharasaM sovaNiyANaM' aSTAdhika sahasraM suvarNamayAnAM kalazAnAM vikurvanti - agrimeNa sambandhaH, 'aTTasahassaM ruppamayANaM kalsANaM' aSTasahasraM rUpyamaya kalazAnAm, 'aTTasaharasaM maNimayANaM' aSTAdhikasahasraM maNimayakalazAnAm 'aTTasahassaM suvaNarUpamayANaM' suvarNarUpyamaya kalazAnAmaSTAdhikasahasram 'advasahastaM suvaNNamaNimayANaM' suvarNamaNimaya kalazAnAmaSTAdhikasahasram 'aTTa saharasaM rUppamaNimayANaM, aTTasahassaM suvapNarupamayANaM' aSTAdhikasahasraM rUpyamaNimayakalazAnAm, aSTAdhikasahasraM suvarNarUpyamaya kalazAnAm 'aTTha sahassa asAra - pudgaloM kI parizAtanA kI aura yathA zukla - sArabhUta pudgaloM ko grahaNa kiyA' isa prakAra karake phira unhoMne 'doccapi-veucciya samughANaM samohaNaMti' duvArA bhI vaikriya samudghAta kiyA duvArA vaikriya samudghAta karake 'aTThasahassaM sovaNNiyANaM kalasANaM aTThasahassaM ruppa - mayANaM kalasANaM aTThasahassaM maNimayANaM aTThasahassaM suvaNNarupamayANaM' phira unhone 1008 suvarNa ke kalazoM ko 1008 cAMdI ke kalazoM ko 1008 maNiyoM ke kalazoM ko 1008 suvarNa aura rUpA ke kalazoM ko 'arthAt gaMgA jamunI ke kalazoM ko 'aTTasahassaM suvaNNamaNimayANaM' 108 suvarNa aura maNi ke mizrita kalazoM ko 'aTTasahassaM ruppamaNimayANaM' 1008 cAMdI aura maNiyoM ke mizrita lakSaNoM ko 'aTThasahassaM suvaNNaruppamayANaM' 1008 suvarNa aura cAMdI ke mizrita kalazoM ko sArabhUta thuGgaseone grahaNa aryA A abhA urIne te 'doccaMpi veDavviya samugdhAeNaM samohaNaMti' mIla vAra te mAge vaizyisamudghAta ye vaiDiyasamudghAta 4rIne 'aTThasahassaM sovaNiyANaM kalasANaM aTThasahassaM ruppamayANaM kalasANaM aTThasahassa maNimayANaM aTUsahassaM suvaNNaruppamayANaM te pachI tetheome 1008 meDa Delarane ATha senAnA laze 1008 eka hajArane ATha cAMdInA kalazA 1008 eka hajArane ATha maNiceAnA kalaze| 1008 seAnA ane rUpAnA lazA arthAt gaMgA bhunI zo 'aTTasahassaM suvaNNamaNimayANaM' 1008 meDa Delarane AI sonA mane bhaziyonA mizraNuvAmA sazo 'aTThasassaM ruppamaNimayANaM' 1008 ze Dularane mAha thAMhI ane bhaziyonA mizrIta isazo 'aTThasahassaM suvaNNa ruppamayANa
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bhomejjANaM' bhaumeyakala zAnAmaSTAdhiza sahastram, 'aTTa sahasaM bhiMgAragANaM' aSTAdhika sahasraM bhRGgArakANAm, 'evaM AgaMsagANaM' evamevApTasahasaM darpaNAnAm, 'thAlANaM pAINaM supaiTakANaM-cittANaM-rayaNakaraMDagANaM-pupphacaMgerINaM jAva lomahatva caMgerINaM' evameva sthAlAnAM-pAtrINAM-supratiSThakAnAM citrANAM-ratnakaraNDakAnAM puSpacaMgerINAM-yAvallomahastacaMgerINAM pratyekaikasyA'pTAdhikasahasram, 'pupphapaTalagANaM-jAva lomahatthapaTalagANaM' puppaeTalakAnAM yAvallomahastapaTalakAnAm 'ahasayaM sIhAsaNANaM - chattANaM-cAmarANaM-avapaDagANaM-caTTakANaM - tavasippANaM khorakANaM-pINakANaM-tellasamuggakANa' evameva siMhAsanAnAm chatrANAM cAmarANAm-avapaTTayAnAm- vartakAnAM-tapaHsiprANAM-kSaurakANAM-pInakAnAM-tailasamudra 'aTThasahassaM bhomejjANaM'1008 miTTIke kalazoM ko 'asahassaM bhiMgAragANaM'1008 jhAriyoM ko evaM AyaMsagANaM'1008 darpaNoM ko 'thAlANa' 1008 thAloM ko 'pAtINaM' 1008 pAtriyo ko 1008 supatiTThakANa' supratiSThakoM ko 'cittANaM' 1008 citrakoM ko 'rayaNakaraMDagANaM' 1008 ratna ke piTAroM ko, 'puSphacaMgerINaM' 1008 puSpacaMgerIyoM ko 'jAva lomahattha caMgerINaM' yAvat lomahasta caMgerikAoM ko' 'pupphapaDalagANaM' puSpapaTaloM ko 'jAva lomahastapaTalagANaM' yAvat lomahasta paTaloM ko tathA 'aTThazata 108 siMhAsanoM ko 'chattANaM cAmarANaM avapaDagANaM ghaTakANaM tavasippANaM, khorakANaM, pINakANaM tellasamuggakANaM asataM dhUvakaDacchayANaM vi uvvaMti' 108 channoM ko, 108 cAmaroM ko 108 avapaTTakoM ko-dhvajAoM ko, 108 vartakoM ko, 108 tapaH simoM ko, 108 -1008 12ne mA sAnA mAne yAMhInA mizrAzupAmA sa! 'advasahassa bhomejANaM 1008 24 utarane mA8 bhATIna 4 / / 'adusahassaM bhiMgArANaM' 1008 me hurane mA8 Azaya evaM AyaMsagANaM' 1008 me Darane , mA. paNa 'thAlANaM' 1008 me 12ne mA thANe tathA 'pAtINaM' 1008 4 22 mA pAtriyo supaidviyANaM' 1007 24 M2ne mA8 suprati 'cittANaM' 1008 bhitrAne. 'rayaNakaraMDagANaM' 1008 me hurane mA ratnanA ghaMTArAmA 'puphicaMgerINaM' 505 yazayo 'jAva lomahattha caMgerINa' yAvat samasta yazayo 'puSphapaDalagANaM' 505 paTIne 'jAva lomahattha paDalagANaM' yAvat vAmausta. paTa tathA 'adusayaM sIhAsaNANaM' 108 gosA 26 siddaasn| 'chattoNaM cAmarANaM avapaDagANaM vaTTakANaM tavasippANaM khorakANaM pINakANaM tellasamuggakANaM asataM dhUvakaDacchuyANaM vidhyati' 108 me se 2416 chatrI 108 yaaNbh| 108 ekase ATha avapake arthAt dhajAe 108 ekase ATha paddhake 109
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 281 kAnAmaSTAdhikazatam / 'ahasayaM dhUvakaDucchuyANa'-zanamammAdhikaM dhUpakaDacchukAnAm 'viuvvaMti'-uparokta kalazAdInAM pratyeka pratyekamaSTazataM (sahastram-) vikurvanti, 'te sAmAbie viubie ya kalaseya jApa pakaDacchueya geNhaMti' tAn svabhAvikAn vikurvitakalazAn yAvadhUpakaDacchukAn te-AbhiyogikadevA gRhNanti, 'NiNhittA vijayAo rAyahANIto paDilikkhamaMti-kalazAdIn tAMstAn vikupitAnAdAya vijayArAjadhAnItaH pratiniSkAmanti, 'paDiNikkhamittA'-vinirgatya rAjadhAnIta:-'tAe ukkiTAe jAna uddhRtAe divvAe devagaIe'-tayotkRSTayA capalayA saritayoddhatayA devagatyA, tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majha majjheNaM bIIvayamANA vIIkyamANA'-'tiryagasaMkhyeya dvIpasamudrANAM madhyaM madhyena vyatitrajantaH2 'jeNeva khIrode sAhe teNeva uvAgacchaMti'-yatraiva kSIrodasamudraH tatraivopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchittA'-tatraiva kSaurakoM ko 108 pIThakoM ko aura 108 tailasAmbujakA ko tathA108 dhUpakaDucchakoM ko vikukti kiyA arthAt apanI uttaraHvikriyA zakti ke prabhAva se ina sabako unhoMne banAyA utpanna kiyA 'te sAbhAvie viucie ya kalaleya jAva dhUvakaDacchue ya gehaMti' ina svAbhAvika vikukti hue kalazoM kI yAvat dhUpakaDacchakoM ko unhoMne uThAyA aura 'girihattA uThAkara ve 'vijayAo' rAyahANIto paDinikkhamaMti' vijayA rAjadhAnI meM se hokara nikale 'paDiNikkhamittA tAe ukkihAe jAva udhUtAe divAe devagaIe' nikalakara ve usa-utkRSTa capala-tvarita, aura uddhRta devagati se tiriyama saMkhejANaM dIvasamudANaM majjhamajheNaM bIyIvayamANA2' tiryam asaMkhyAta dvIpa samudroM ke bIca meM se hokara calate calate 'jeNeva' khIrode lasudde teNeva uvAgacchati'-jahAM kSIrodadhi samudra thA vahAM ekase ATha tapasimene 108 eka ATha zaurake 108 eka ATha pITha ane 108 ekase ATha tela samudga tathA 108 ekaso ATha dhUpakacchake dhUpadAnIne vidurvaNA zaktithI utpanna karyA arthAt vaikiya zaktithI banAvyA 'te sAmAvie vikumbieya kalaseya jAva dhUvakaDacchueya gehati' se sAmAqis vidurvaNa zaktithI utpanna karelA kalazone yAvat dhUpakaDucchakone teNe uThAvyA bhane 'givhintA' pAna tasA 'vijayAo rAhaNIo paDiNiskhamaMti' vinyA pAnImA chana nIcyA 'paDiNikkhamittA tAra uzirA jAna uddhRtA divyANa devagaIe' nAgIna tegAne utkRSTa yasaparita ne dhuu| yAnikI tiriya- . masaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majhamajheNaM diiyamANA lii.yamANA' tiya sasa jI0 36
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 movAbhigamasUtre kSIrasamudrasamIpaM gatvA, 'khIrodagaM geNhaMti'- kSIrasamudrajalaM gRhNanti, 'khIrodagaM geNDittA'-kSIrodajalaM gRhItvA 'jAI tattha uppalAI jAva satasahassa pattAI'yAni 'tatra kSIrodasthotpalAni kamala-kumuda- nIlotpala-puNDarIkazatasahasrapatrANi tAni gRhNanti 'geNhittA'-tAni tAni saMgRhya-"jeNeva pukkharode samude teNeva uvAgacchaMti'-yatra puSkarodasamudra statraivopAgacchanti, 'uvAgacchittA'-puSkarodamupAgatya, 'pukkharodagaM geNhaMti'-puSkarodakaM gRhanti, 'pukkharoTgaM geNhittA'puSkarodakaM gRhItvA, 'jAI tattha uppalAijAba sata saharasapattAI tAI giNhaMti' yAni tatrotpalAni yAvacchatasahasapatrANi tAni tAni gRhNanti, 'geNDittAgRhItvA, jeNeva samayakhette jeNeva bharaheravayAtivAsAI'-yatraiva samayakSetra para Aye 'teNeva uvAgacchittA' vahAM Akara ke unhoMne 'khIrodagaM giNhaMti' kSIrodaka ko bharA khIrodagaM gemihattA' kSIrasAgara ke jalako bharakara phira unhoMne 'jAI tattha uppalAIjAva satasahassapattAI' jitane bhI vahAM para utpala yAvat-kusudanIlotpalaM puNDarIka zatapatra aura sahasra patra kamala the| 'tAI giNhaMti' una sabako liyA 'giNihattA jeNeva pukkharode samudde teNeva uvAgacchati' lekara phira ve sabake saba jahAM puSkaravara samudra thA vahAM para Aye 'uvAgacchittA 'pukkharodagaM geNhaMti' vahAM Akara unhoMne usameM se puSkarodaka bharA 'pukkharodgaM giNhittA jAI tattha uppalAIjAva satasahassapattAI tAI giNhaMti' puSkarodaka bharakara phira unhoMne vahAM para jitane utpala yAvat zatapatra aura sahastra patravAle kamala the una sabako liyA 'giNhittA jeNeva samayakhette jeNetra bharaheravayAI vaasaaiN| una jyAta dI5.samudrInI kyamA thana yAsatA yAsatA 'jeNeva khIrode teNeva uvAgacchaMti' yA kSAzadhi samudra to tyAM te mAvyo 'teNeva uvAgacchittA' tyo mAvIra 'khIrodagaM giNhaMti' kSIza mayu 'khIrodage giNhittA' kSIra sAgaramAMthI kSIrasAgarana sasane sarIne te pachI teNe 'jAiM tattha uppalAiM jAva satasahassa pattAI' 2i tyo mAga paTa yAvat bhuI nIlotpadA purI zatapatra mana sasa patra bhI utA 'tAI givhiMti' madhAne sIdhA 'giNhittA jeNeva pukkharode samudde teNeva uvAgacchaMti' te sadhane pachIthI te mA jyAM Y04212 samudra to tyA mAgaNatayA maavy| 'uvAgacchittA pukkharodagaM gehaMti' tyA mAvI tamAma tamAthI 54 layu 'pukkharodagaM giNhittA jAI tattha uppalAiM jAva satasaharasapattAI tAI giNhaMti' 5042 / 44 marIna te pachI tamA e tyAM AgaLa jeTalA utpala yAvat zatapatra ane sahastra patrovALA kamaLo DA ye mAna sIdhA 'geNhittA jeNeva samavAyakhette jeNeva bharaheravayAI vAsAI
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam yatraiva bharatairavatAdi varSANi kSetrANi, 'jeNeva mAgadha-baradAma-pabhAsAI titthAI yatraiva mAgadha-varadAma-prabhAsAkhyani tIrthAni 'teNeva uvAgacchaMti'-tatraiva bharatAdi prabhAsAntaM tattattIrthasamIpamupAgacchanti 'teNeva uvAgacchittA' tatropAgatya, 'titthodagaM gehaMti'-tattattooMdakaM gRhNanti, 'titthodagaM geNhittA'tIrthoMdakaM gRhItvA, 'titthamaTTiyaM gehaMti'-tIrthamRttikAM gRhNanti, 'tittha maTTiyaM geNhitA'-tIrthamRttikAM gRhItvA, jeNeva gaMgAsiMdhu rattA-rattavatI salilA'yatraiva gaGgA-sindhu-raktA raktavatI salilA mahAnadyaH, 'teNeva uvAgacchaMti'tatraivopAgacchanti-'teNeva uvAgacchittA' tatropAgatya, 'saritodagaM gehaMtisaritAmudakaM gRhNanti, 'sAritodgaM geNhittA'-saritAmudakaM pratigRhya, 'ubhao taTamaTTiyaM gehaMti'-ubhaya taTavartinImRtikAM gRhNanti, 'geNhittA'-gRhItvobhaya taTamRttikAma, 'jeNeva culla himavaMtasiharivAsaharapavvattA teNeva uvAgacchaMti' yatraiva kSudrahimavat-zikhari-varSadharaparvatAstatraivopAgacchanti 'uvAgacchittA'-upAsabako lekara phira ve jahAM manuSyakSetra meM bharatakSetra aura airaktakSetra the| 'jeNeva mAgaghavaradAmapabhAsAI titthAI aura unameM jahAM para mAgadhavaradAma evaM prabhAsa nAmake tIrtha the 'jeNeva savvavakkhArapavvayA' evaM jahAM para sarva vakSaskAra parvata the 'teNeva uvAgacchaMti' vahAM Aye, vahAM para Akarake unhoMne 'titthodagaM gihati' tIrthodaka bharA 'titthodagaM giNhittA' tIrthodaka bharakara 'titthAprahithaM geNhaMti' phira unhoMne tIrtha kI mRttikAlI tIrtha kI mRtikA lekara 'jeNeva gaMgAsiMdhurattArattavatI salilA teNeva uvAgacchaMti' phira ve jahAM para gaMgAsindhu raktA aura raktavatI mahAnadiyAM thI vahAM para Ae vahAM Akarake unhoMne unameM se 'saritodagaMgehAMta' pAnI bharA, pAnI bharakara phira unhoMne unake 'ubhayao donoM taToM se' taTamaTTiyaM gehaMti' kRtikA lI 'geNhittA jeNeva cullte badhAne laIne te pachI teo jyAM manuSyakSetramAM bharatakSetra ane eravatakSetra utA. 'jeNetra mAgadhavaradAma pabhAsAI titthAI tyo bhASAma sane prabhAsa nAbhanA tIrthA ta 'teNeva ujAgacchaMti' tyo mAga tasA mAvyA 'teNeva urAgacchittA' tyo mAga mAvIna temANe tityodagaM giNhaMti' tI aDa 4yu 'giNhittA' tI 4 lazana 'tittha maTTiyaM gehaMti' te pachI tamAye tAyanI bhATI sIdhI tIna bhATI vana 'jeNeva gaMgAsiMdhurattArattavatI salilA teNeva uvAgacchaMti' te 5chI tethe nyAM mA sidhu 24tA 24tavatI e nAmanI mahAnadI hatI o AgaLa AvyA. tyAM AvIne teoe temAMthI 'saritodgaM geNhaMti' pANI mathu pANI marIna te pachI te mAnya tenA 'ubhyo|
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 jIgabhigamasUtre gamya-rAyabareya lakAya sajagaMdheya sacamalleya savyosahi siddhatthaeya giNhaMti'-sarva darAMzca sarva puppAgi ra sarvagandhAzca sarvamAlyAni ca sauMpadhI siddhArthAzca gRhamanti, himabahAditaH sarva varAn zibhinnajAti sarva puSpANi ca' sarvagandhAna sarvamAlyAni ca sarvopadhIH siddhArthakAn sarpapAMzca gRhNanti, ityarthaH 'savvosahi siddhatthae geNhittA'-savauMpadhi siddhArthAnsaMgRlya, 'jeNeva paumadaha puMDarIyadahA teNeva uvAgacchati'-yatraiva pannahUda puNDarIkahUdAH tatrayopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchittA' tatraiva pAhadAdipUpAgatya, 'dahodagaM geNDaMti'-idodaka gRhaNanti 'dahodagaM geNhittA' hudodakaM gRhItvA, 'jAI tattha uppalAIjAva himavaMta siharivAsaghara pabdhayA teNedha udhAgaJchati' mRttikA lekara phira ve jahAM kSudra himavAna aura zikharI varSadhara parvata the vahAM para . Aye teNeva uvAgacchintA savva sUbareya savva phuppheya savva gaMdheya labdha malleya' vahAM Akarake unhoMne saba vastuoM ke uttama samasta puSpoMko samasta sugaMdhako, samasta mAlAoM ko 'savvosahi siddhasthae ya giNhati samasta auSadhiyoM ko, samasta siddhArthakoM ko aura samasta sarvaSoM ko liyA siddhathae geNhittA' sarva siddhArthakoM ko lekara 'jeNeva paumadaha puMDarIyadahA teNeva uvAgacchaMti' phira ve jahAM padmahUda aura puNDarIkahada thA vahAM para Aye 'teNeva uvAgacchittA' vahAM Akara ke unhoMne 'hadodagaM gehaMti' hradodakaliyA 'hRdodge gehitA' hUdodaka lekara 'jAI tattha uppalAiM jAna sayasahaslapattAI' phira vahAM jitane utpala aura zatapatravAle evaM sahasrapatravAle kamala the, 'tAI gehati unheM liyA 'tAI geNhittA' unheM lekara 'jeNeva bhanne nArAsa 52thI 'taTamaTTiyaM geNiMti' bhATI sIdhI giNhittA jeNeva culla himavaMta siharivAsadharapavyayA teNeva uvAgacchati' taTa pAthI mATI enate pachI teo tyAM AgaLa hiMmavAnuM ane zikharivarSadhara parvate hatA tyAM AgaLa teo mAyA 'teNeva unAgicchattA savyatUbareya savyapuppheya savvagaMdheya sabamalleya' tyAM AgaLa AvIne teoe badhI vanaspatinA badhA uttama uttama saghaLAM pupene sapA sugadhita dravyAne sadhaNI bhANAyAne 'savyosahi siddhatyaeya giNhaMti' saghaLI auSadhi, saghaLA siddhArtha ane saghaLA sarSapane teoe lIdhA 'siddhae geNhittA' saba siddhArtha ne sapane 'jeNeba paumadaha puMDarIya dahA teNeva vAri te pachI teo tyAM pahRhada ane puMDarIka hada hatA tyA AgaLa ma041. 'taNeya nAgachitto tyA mAbIna tegAsa 'hadodagaM gehaMta' ho sIdhu 'hadoTo geNhittA' saas sachana 'jAI tatya umpalAI jAva sapasahassa pattAIte pachI tyAM jeTalA ule ane zata patrAvALA ane sahastra patrovALA kamaLo
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam sayasahasapattAI tAI bheNDati' yAni tatra tatra hUaiyUtpalAni yAvacchatasahasrapatrAntAni tAni gRhamanti' 'tAI geNhitA tAgi utpalAni gRhItvA, jeNeva hemavayaheraNNavayAI bAsAi'-yava haimavata heraNyavatAkhyAni varSANi 'jeNeva rohiya rohiyaMsa bhuSaNmAkUla rUppakUlAo' yatraiva rohita rohitAMzu suvarNarajatakUlAH mahAnadyaH, 'teNeva uvAgacchai-tatraiva rohitAMzu suvarNakUlA rajatakUlAsTa mahAnadISu upAgacchanti "teNeva uvAgacchittA-tatraivopAmatya, 'salilodanaM geNhaMti'-nadyA jalaM gRhNanti' 'geNhittA ubhao taDamaTTiyaM giNhaMti' gRhItvA jalanubhayataTagRttikAM gRhaNanti, 'geNDittA' mRttikAM gRhItvA, jeNeva sahAvAti mAlavaMtapariAgA vaTTa veta pacatA teNeva uvAgacchati'-yatraiva zabdAtipAtI-mAlyavanta prayAgavRttavaitADhaya parvatAstatraivopAgacchanti, 'teNeva upANacchittA' tatraivopAgamya, 'saccatUbareya jAva savvosahi siddhathae ya gehaMti'-sarvartugan sarva puSpANi - yAvat sauMSadhi gandhavAsAdIna sarvArthasiddhArthakAMzca gRhaNanti, 'siddhatthaeya geNDittA' sarvArthasiddhAhemavaya heraNNavayAI vAlAI phira ve jahAM hailavatakSetra aura hairaNyavatakSetra the 'jeNeva rohitha rohitaMsa sudhaNNakUlarUppakUlAo teNeva uvAgacchaMti aura unameM jahAM rohita aura rohitAMzu suvarNakUlA aura rupyakUlA ye mahAnAdiyAM thI vahAM para Aye, vahAM Akara ke unhoMne unameM se pAnI bharA aura unake donoM taToM kI miTTIko liyA 'geNhitA jeNeva sadAvAti mAlapavaMta pariyAgA vadheyaDpavvatA teNeva uvAgacchaMti miTTI ko lekara sira ve jahAM zabdApAti, mAlyavanta, prayAga vRtta, aura vaitAhayaparvata the vahAM para Aye, 'teNeva uvAgacchittA' vahAM Akarake unhoMne 'sambatUbare ya jAca savvosahi siddhathavareya gehaMti' samasta RtuoM ke untama yAvat savauM Sadhi ko to 'tAI gehaMti' tana tamAme sIdhA 'tAI giNhittA' tara sana 'jeNeva hemavaya heraNNavayAI vAsAI' te 5chI tamA nyo bhaktakSetra mane 29yatakSetra hatA mane 'jeNeva rohiya rohitaMsa suSaNNa kUlahapakUlAo teNeva uvAgacchaMti' temAM jyAM haimavatakSetra ane hairaNyavatakSetra rohita ane hitAMza suvarNakUlA rUdhyakUlA e mahA nadI hatI tyAM AvyA. tyAM AvIne teoe tenuM jala mayu mane tanA manne nArAyAnI mATI sIdhI. 'geNhittA jeNeva saddAvAti mAlavaMta pariyAgA paTTa veyada pavyayA teNeva uya gacchaMti' mATI sAdhana te pachI teo jyAM zabdApAti mAlyavaMta prayAgavRtta ane vaitADhaya parvata hatA tyAM teo bhAvyA. 'teNeva uvAgacchittA' samApI tamAme 'savvatUbareya savvosahi siddhatthavareya geNhaMti' saghajI bhUbhiyAnA uttama yAvat sauSadhIna mane uttama
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ E jIvAbhigamasUtre 286 rthakAMzca gRhItvA, 'jeNeva mahAhimavaMta ruppivAsahara pantratA teNeva uvAgacchati' yatraiva mahAhimavadrUpya varSadharaparvatA statraivopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchittA savtra puSphe taM ceva' - tatraiva upAgatya mahAhimavadAdiSu nirgatya sarva puSpa mAlyau - pI siddhArthakAM gRhNanti, gRhItvA 'jeNeva mahApaumaddaha mahApuMDarIyadahA teNeva uvAgacchaMti-yatraiva mahApadmahUda mahApuNDarIka hUdAstatraivopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchitA' tatraiva mahApadmahadAdipUpAgatya, 'jAI tattha uppalAI taM ceca' yAni tatrotpalAdIni mAGgalyAni tAni gRNanti, tAni gRhItvA - ' jeNeva harivAseraMmbhagavA seti jeNeva harakAMta harikAMta - garakAMta-NArI kAMtAo salilAo teNeva uvAgacchaMti' - yatraiva harivarporamyaka varSa iti yatraiva harakAnta harikAnta narakAnta aura uttamasiddhArthoM ko liyA 'siddhattheya hittA' siddhArthoM ko lekara phira ve 'jeNeva mahAhimavaMta ruppivAsahara patrvayA 'teNeva uvAgacchaMti' jahAM mahAhimavAna aura rupyaparvata the vahAM para Aye 'teNeva uvAgacchittA sacca puSphe taM ceva' vahAM Akarake unhoMne sarva puSpoM ko sarva mAlAoM ko sarva auSadhiyoM ko aura siddhArtha koM ko liyA lekara phira ve 'jeNeva mahApa umaddaha mahAuMDarIya dahA teNetra uvAgacchaMti' jahAM mahApadmahRda aura mahApuNDarIka hada the vahA~ para Aye 'teNeva uvAgacchittA' vahAM Akarake 'jAI tattha uppalAI ta 'ceva' jitane vahAM utpala se lekara zatapatra evaM sahasrapatravAle kamala the una sabako unhoMne liyA aura unheM lekara phira ve 'jeva harivAla rambhagavAsaMti jeNeva harakAntaharikaMta parakaMta nArikatAo salilAo tegeva uvAgacchaMti' jahAM para harivarSa aura ramyakavarSa tathA harakAnta - harikAnta Adi mahAnadiyAM siddhArthane (sarvavAna sIdhA 'siddhattheya gevhitta' siddhArthaone sahane te pachI tethe 'jeNeva mahAhimavaMta rupivAsaharapaJcayA teNeva uvAgacchaMti' nayAM bhahADibhavAna bhane 3dhya parvata hutA tyAM tethe mAnyA. 'teNeva uvAgacchittA savtra puSphe taM ceva' tyAM AvIne teoe badhI ja prakAranA puSpAne sarvAM mALAone sa prakAranI auSadhiyAne ane siddhAkAne lIdhA te badhA dravye laIne te pachI tethe! 'jeNeva mahApaumadae mahApu DarIya dahA teNeva uvAgacchaMti' nyAM bhaDDA padmaha bhane bhahAM puMDarI va hutA tyAM teyo nyAvyA. 'teNeva uvAgacchittA' tyAM bhAvI 'jAIM tatthauppalAi taM ceva' tyAM mAgaNa neTasA utyasothI sahane zatapatravANA ne sahasrapatrA vALA kamaLA hatA e madhAne teee lIdhA ane tene laIne te pachI tethe 'jeNeva harivAse rammagavAsaMti jeNeva harakAMta harikaMta NarakAMta nArikatAo salilAo teNeva uvAgacchaMti' lyAM bhAgaNa harivarSa bhane rabhyavarSa tathA hari
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 287 nArIkAntAH salilA mahAnadya statraiva harikAntAdi mahAnadIpAgamya salilodaka gRhNanti, salilodagaM geNhittA' 'saritodagaM geNDittA' salilodakaM mahAnadyA gRhItvA, 'jeNeva viyaDAvai gaMdhAvai-vaTTa veyaDU pavvayA teNeva uvAgacchaMti'yatraiva vikaTApAti gandhApAti vRttavaitAdaya parvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya 'sadhapuppheya taM ceva' sarvartuvarAn sarvANi puSpANi sarvamAlyAni sarvoSadhIH sarvArtha siddhakAMzca gRhNanti tAni sarvANi saMgRhya-jeNeva Nisaha nIlavaMtavAsaharapacayA teNeva uvAgacchaMti'-yatrava niSaznIlavad varSadharaparvatA statraivopAgacchanti, 'teNeva uvAcchitA savvatuvareya taheca'-tatraivopAgatya sarvartuvarAn sarva puSpANi sarvamAlyAni sauMpadhIH siddhArthakAMzca gRhanti tAni sarvANi gRhItvA 'jeNeva tigicchada ha kesaridahA teNeva uvAgacchati'-yatraiva timiccha kesarihadAstatraivopAgacchanti 'teNeva uvAgacchittA-tatraivopAgamya, 'jAI tattha uppalAitaM thI vahAM para Aye vahAM Akarake unhoMne 'salilodagaM geNhaMti' unameM se pAnI bharA 'salilodagaM geNhittA jeNeva vighaDAvai gaMdhAvai vaTTaveyaDa pacayA teNeva uvAgacchati' pAnI bharakara phira ve jahAM para vikaTApAti gandhApAti aura vRtavaitADhaya parvata the vahAM para Aye 'sacapuppheya taM ceva vahAM Akarake unhoMne saba RtuoM ke samasta puSpoMko yAvat sarvArtha siddhakoM ko liyA 'jeNeva NisahanIlavaMtavAsaharapavvatA teNeva uvAgacchaMti una sabako lekara phira ve jahAM niSadha parvata aura nIlavAnaparvata the vahAM para Ae 'teNeva uvAgacchitA samvatUvareya taheva' vahAM Akarake unhoMne samasta RtuoM ke samasta puSpAdikoM ko liyA aura lekara 'jeNeva tigicchadahakesaridahA teNeva uvAgacchaMti' jahAM para tigicchada aura kesarIhRda the vahAM para Aye 'teNeva uvaagkAMta vigere mahA nadI hatI tyAM teo AvyA. tyAM AvIne teoe 'salilodagaM gehaMti' temAthI pANI layu 'salilodagaM geNhittA jeNeva viyaDAvai gaMdhAvai vaTUTa vaiyaDDha pavvayA teNeva uvAgacchaMti' pAgI marIna te pachI temA jyAM vikaTApAtI gaMdhApAti ane vRtta vaitADhaya parvate hatA tyAM AgaLa AvyA. 'savva puppheya taM ceva' tyA mApIna tamAya madhI tunA sapA puSpA yAvat sAtha siddhIne aDa yA 'jeNeva NisahanIvaMtavAsaharapavyayA teNeva uvAgacchaMti' e badhI vastuo laIne teo jyAM niSadha ane nIlavAn parvata hatA tyAM mA0yA. 'teNeva uvAgacchittA savbatUbare ya taheva' tyo mApIna tamAya sa tumAnA saghA po vigere sIdhA mane te madhI vastu sadhana 'jeNeva tigiccha daha kesaridahA teNeva uvAgacchaMti' nyo ti2746 mane saR 4 tA tyAM
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ '288 jIvAbhigamasUtre ceva' yAni tatrotpalAdIni catapatra hAndAritAni kRNanti gRhItvA ca'jeNeva puNyavi dehAvaradi dehavAsA jeNeva sIyAjI oyAo nahAo jahA gaIo' yatraiva pUrvavidehA'paravidevarpANi yada sIkhodakAmadhandho yathAnadyaH 'jeNeva sandhacakkavaDi vijayA' - yacaiva sarvacakravatti vijayAH 'jeNeva savvasAgahavaradAmabhAsAr3a titthAI taheva jaheba' - maica sarvabhAga varadAma prabhAsAvyatIrthAni tatropA gacchanti tatraivopAgatya tIrthodakaM taTavarttivRtikAMtha gRhItvA, 'jeNeva savvavakkhArapactrayA savvatUvareya' tatraiva sarvavasarakAra parvatAstatraivo pAgacchanti tatraivopAgatya sarvasarvapuSpANi sarvamAyAni sarvopatrI siddhArthakAMca] gRhanti, gRhItvA 'jeNeva savvaMtaraNaIo saritodamaM geNDaMti' taM caiva yatraiva sarvAntara nadyastatraivo cchittA jAI tattha uppalAI taM cena' vahAM Akarake unhoMne vahAM se jinane utpala jAdi the una saba ko liyA phira 'jeNeva putrvavidehAvaravideha vAsAI jeNeva sIgrAsIopAo mANaIo jahA gaIo' ve jahAM para pUrvavadeha aura aparavideha the aura jahAM sItA aura zItodakA nadiyAM thI tathA 'jeNeva savvacanavahi vijayA' jahAM para sarva cakrava tiyoM ke vijetavya vijaya the evaM 'jeNeva savvamA gahavaradAmapabhAsAI titthAI taheba jaheba' jahAM para sarva mAgagha, varadAma aura prabhAsa nAmake tIrtha the 'jeNeva savvavaksAra phavyA' evaM jahAM para sarvacakSaskAra parvata the vahAM para Aye vahAM jAkarake unhoMne vahAM se 'savvatRvareya' tIrthodaka Adiko evaM samasta RtuoM ke puSpAdikoM ko grahaNa kiyA sabako yathA sthAna se lekara phira vahAM se ve 'jeNeva savvaM taraNadIo salilodagaM geNhati' jahAM sarvAntara nadiyAM thI vahAM para Aye vahAM tetheo nyAvyA. 'teNeva unAgacchittA jAI tattha upalAI taM caiva' tyAM bhAvIne temAge te hahobhA bheTalA utyakSa vigere hutA me madhAne sIdhA te pachI 'jeNeva puvva videhAvara videhavAsAI jeNeva sIyA sIoyAo mahANaIo' teyo lyAM AgaLa pU'videha ane apara videha hatA ane jyAM sItA ane zItodA nahIyo hutI tathA 'jeNeva saJca cakATTi vijayA' lyAM bhAgaNa sarva zravartinA vikatavya vinnyo hutA bhane 'jeNeva savca mAgahavaradAma pabhAsAIM titthAI taheva jaheva' yAM bhAgaNa sarva bhAgadha varahAma bhane pralAsa nAbhanA tIrtho hatA 'jeNeva savva vakkhArapavyayA' bhane lyAM bhAgaNa sarvavakSAra parvateo hato tetheo yAvyA tyAM bhAvIne tetheoge tyAMthI 'sAtUvareya' tIrtho vigere tathA samasta RtuonA puSpAdikAne grahaNa karyo te badhI vastue ceAgya sthAna parathI bane te pachI tyAthI nIDaNIne tethe 'jeNeva savvaMtaraNadIo salIlo
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.s.65 vijayadevAbhiSekavarNanam - 282 pAgacchanti tatraivopAgatya saritodakaM taTamRttikAMzca gRhNanti gRhItvA 'jeNevaM 'savvaMtaraNaIo saritodagaM gehaMti' taM ceva yatraiva sarvAntaranadyastatravopAgacchanti, tatraivopAgatya saritIdakaM taTamRttikAMzca gRhNanti, gRhItvA 'jeNeva maMdare pavvae jeNeva bhaisAlavaNe teNeva upaagcch|'-ytraiv saMdaro parvata, yatraiva bhadrazAlavanaM ca tatraiyopAgacchanti tatraivopAgatya sarvartuvarAn sarvANi puSpANi sarvANi mAGgalyAni sauMSadhIH siddhArthakAMzca gRhNanti sarvArthasiddhArthakAMzca gRhItvA 'jeNeva naMdaNavaNe teNeva uvAgacchati'-yatraiva nandanavanaM tatraivopAgacchanti 'teNeya uvAgacchittA'-tatraiva nandanavana evopAgamya 'savbatUbareya jAva sayosahi siddhatthaMe sarasaM ca gosIsacaMdaNaM gehaMti'-sarvatuvarAn sarvapuSpANi sarvamAlyAni sauMpadhIH siddhArthakAMzca gozIrSa. candanaM ca gRhNanti 'geNDittA'-gRhItvA siddhArthakAMzca-'jeNeva sImaNasavaNe teNeva Akarake unhoMne vahA~ se jala aura taTamRttikA lI aura lekara phira ve 'jeNeva maMdare pavvae jeNeva bhaddasAlavaNe teNeva uvAgacchai' jahAM mandara parvata thA aura usameM bhI jahAM bhadrazAlavana thA vahAM para AyeM vahAM Akarake unhoMne 'savvatUvareya jAva samvosahi siddhathaeM giNhaMti' samasta RtuoM ke puSpAdikoM ko evaM sauSadhiyoM ko aura sarSapoM ko liyA 'giNihattA jeNeva gaMdaNavaNe teNeva uvAgacchaI' unheM lekara phira ve jahAM nandanavana thA vahAM para Aye 'uvAgacchittA samba -tUbare jAva savvosahi siddhatthae ya sarasaM ca gosIsacaMdaNaM giNhaMti, yahAM Akarake unhoMne vahAM samasta RtuoM ke puSpAdikoM ko evaM sauM SadhiyoM ko aura sarSapoM ko sAtha meM sarasa gozIrSacandana ko gorocana ko bhI liyA 'giNihattA jeNeva somanasavaNe teNeva uvAdagaM geNhaMti' lyA mANasAnta2 nahIyA tI tyAM temA mAlyA. tyA mAvAna teoe tyAMthI tIrthodaka tathA tenA kinArA paranI mATI lIdhI ane te laIne te pachI tayA jeNeva maMdare pavvae jeNeva bhadasAlavaNe teNeva uvAgacchaMti' nyA AgaLa maMdara parvata hatuM ane temAM paNa jyAM bhadrazAla nAmanuM vana hatuM, tyA bhAgAtalyA mAvyA tyA mAvIna tamAme 'savvatUvare ya jAva savvosahi siddhatthae gehaMti' sabajI RtumAnA Y05 vigairene Ane sapauSadhiyona tathA sapavAna sIdhA 'giNhittA jeNeva NaMdaNavaNe teNeva uvAgacchaMti' te na te pachI' temA nayAM 11 navana hetu tyA mAvyA. 'uvAgacchittA savvatUvare jAva' savvosahi siddhatthaeya sarasagosIsacaMdaNaM gidaMti' tyA mApAna tegAne sagI tuonA puSpa tathA savaSadhi ane sarvapine lIdhA temaja sAthe sAthe jozIpayaha zArAyana para sIdhA 'givhittA jeNeva somaNasavaNe taNeva uvA jI0.37
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 jovAbhigamastra uvAgacchaMti' yatraiva saumanasavanaM tatraivopAgacchanti, 'teNeva uvANacchittA' savvatUvareya jAva savyosahisiddhatthaeya sarasagosIsacaMdaNaM divvaM ca mumaNadAmaM geNhaMtitatraiva saumanasavane upAgatya sarvartuvarAn sarvANi puSpANi sarvamAlyAni sauMpadhI:siddhArthakAn sarasagozIpacandanaM sumanodAma ca gRhNanti 'geNDittA'-gRhItvA puppA; dIni 'jeNeva paMDagavaNe teNeva uvAgacchaMti' yatraiva paNDakapanaM tatraivopAgacchanti 'teNeva uvAgacchittA savyatUbare jAva sambosahi siddhatthae sarasaM ca gosIsacaMdaNaM. divvaM ca sumaNodAmaM daharamalaya sugaMdhiya gaMve gehati'-tatraivopAgatya sarvartuvarAn sarvapuSpANi sarvamAlyAni sauMpadhIH siddhArthakAn sarasaJca gozIrpacandanaM divyazca sumanodAma dardaramalayasugandhAna gandhAna, tatra-dardaraH cIvarAvanaddhakaNDikAdi gacchaMti' lekara phira ve jahAM para saumanasavana thA vahAM para Aye 'teNeva uvAgacchittA savvatUvareya jAva sambosahi siddhatthae sarasagosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNadAmaM gehati' vahAM Akarake unhoMne, samasta RtuoM ke puSpAdikoM ko aura sauSadhi evaM siddhArthakoM ko liyA tathA sAtha meM sarasa gozIrSa candana ko evaM divya puSpoM kI mAlA. ko bhI liyA 'geNhittA jeNeva paMDagavaNe teNeva uvA gacchaMti' saba ko lekara vahAM para Aye ki jahAM para pANDukaMvanAthA: 'teNeva uvAgacchittA savvatUvare' vahAM Akarake unhoMne vahAM se samasta RtuoM ke puSpAdikoM ke yAvat sau SadhiyoM ko aura siddhArthakoM-sarasoM ko liyA 'sarasaM gosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNodAmaM daddarayamalaya sugaMdhieya gaMdhe gehati) sAtha meM vahAM se unhoMne sarasagozIrpa candana liyA evaM divya sumanamAlAeM lI aura vastra se. gacchaMti' madhI pastuyo na ta pachI tamA nyai. AIR saumanasa, vana: tu tyo mA0yA. 'teNeva uvAgacchittA savvatUvareya jAva sambosahi siddhatthae kharasa gosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNodAmaM gehaMti' tyAM mAsa mAvIna tamAme saghaLI vastuonA puSpa vigerene tathA savauSadhi ane siddhArtha lIdhA tathA te sAthe sarasa gazIrSacaMdana ane divya puSpa ane mALAo paNa lIdhI, 'geNhittA jeNeva paMDagavaNe teNeva uvAgacchaMti' se : madhI. vastumA dhana-tama tyA mANa mAvyA hai nyo 54pana hetu 'teNeva uvAgacchittA, 'savvatUvare: tyAM AvIne teoe tyAMthI saghaLI RtuonA pupidikene yAvat savauSadhine bhane siddhArtha -sapa vAna sIyA 'sarasaM gosIsacaMdaNa divvaM ca sumaNodAmaM daMdara: yamalaya sugaMdhieya gaMdhe geNhaMti' sAthai sAthe tyAMcI tamAya sarasa gAzIyana. lIdhuM ane divya puSpamALAo lIdhI ane vastrathI jenuM mukha bAMdhela che,
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 65 vijayadevAbhiSekavarNanam 29 bhAjanaM mukhaM tena galitaM pakvaM vA yanmalayodbhavatayA prasiddhatvAnmalayaM zrIkhaNDaM yeSu sugandhAn parasagandhopetAn gandhAn gRhNanti 'geNhittA' - etAn gRhItvA "eMgato milaMti' - ekatra milanti samavetA bhavanti te sarve'pi - AbhiyogikA devAH 'egattomilittA' ekatra saMyujya, 'jaMbuddIvassa purathimilleNaM dAreNaM Niggacchati jambUdvIpanAMmnodvIpasya pUrveNa dvAreNa kRtakAryAH sarve devA nirgacchanti niSkrAmanti, 'purathimilleNa dAreNa NiggacchittA' - pUrvadvAreNa nirgatya, 'tAe athare jAva divvAe devagaIe' - tayotkRSTayA capalayA tvaritayA divyayA 'devaMgatyA 'tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjhaM majjheNaM tiryagasaMkhyeyANAM samudrANAM madhya madhyena, 'vIyIvayamANA vIyovayamANAM - vyatitrajanto vyaMtivrajantaH gacchantaH, 'jeNeva vijayA rAyahANI - teNeva uvAgacchati' - yatraiva khalu vijayA rAjadhAnI tatraiopAgacchanti, vijayAmabhimukhIkRtya kRtakAryAH kRtArthAH jisakA mukha baMdhA huA hai aise pAtra meM gAlA gayA yA usameM pakAyA jo malaya - zrIkhaNDa candana hai usakA nAma dardara hai - aisA candana jina gaMdha dravyoM meM milA huA hai aise sugaMdhita dravyoM ko liyA | 'gevhittA egato milaMti' ina sabako lekara phira ve eka sthAna para sabake saba ekatrita hue 'milittA' aura ekatrita hokara ve 'jaMbUddIvassa purathimilale gaM dAreNaM Niggacchati' jammUdIpa ke pUrvadvAra se hokara nikale 'purathimilleNa dAreNa NiggacchittA tAe ukkiTThAe jAva divvAe devagaie' aura pUrvadvAra se nikalakara ve apanI usa utkRSTa yAvat divya devagati 'se tiriyamasaMkhejJANaM dIvasamuddANaM, majjha majheNaM vIthIvayamANAra jegeva vijayA rAyahANI' tirvagU asaMkhyAta dvIpa samudroM ke bIcoM bIca se jAte hue ja vijayA rAjadhAnI thI, 'teNeva uvAgacchati' vahAM para Ae' 'uvAgacchittA vijaya rAyahANiM evA pAtrAmAM rAkhela athavA temAM pakAvavAmAM Avela je malaya zrIkhaMDa caMdana che tenuM nAma Ira che. evuM caMdana je dravyeAmAM meLavavAmAM Avela che sevA sugaMdhita dravyo sIghrA 'gohittA egato milaMti' me madhI vastuo sAne tethe| meDa sthAnapara meA thathA. 'milittA' bhane melA thAne 'jaMbUddIvassa puratthimillegaM dAreNaM NiggacchaMti' 04 dIpanA pUrvadvAre thahane teso nIjayA. 'puratthimilleNa dAreNa NiggacchittA tAe ukkiTThAe jAva divvAe revA ane pUdvArethI nIkaLIne teo peAtAnI utkRSTa yAvat divyagatithI 'tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjha majjhegaM vIyIvayamANA vIyovayamANA jeNeva vijayA rAyahANI' tIrtha asaNyAta dvIpasamudronI va pathabhAMthI bhane
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 jIvAbhigamasUtre santaH samAgatAH, 'uvAgacchattA vijayaM rAyahANi aNuppayAhiNaM karemANA 'karemANA' - upAgatya vijayAM rAjadhAnI pradakSiNamanu kurvantaH anukurvantaH 'jeNeva abhisegasabhA jeNeva vijaya deve teNeva uvAgacchaMti' yatraivA'bhiSekasabhAH yatraiva vijayadevaH tapAgacchanti, 'uvAgacchitA - AbhiyogikA devA vijayadevasya samIpamAgatya, 'karayala pariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjalikaTTu' karatalAbhyAM gRhItaM zirasAva mastake zirasi aJjalinA'JjaliM kRtvA, 'jaeNaM vijaeNaM vaddhAveMti' jayena vijayena vijayaM devaM vaddhAparyanti, jayadeva - vijayasva deva ! ityevaM rItyA 'vijayassa devassa taM mahatthaM mahamyaM maharihaM biulaM -abhiseyaM uvahave ti varddhApayitvA vijayasya devasya mahAye mahA - mahArha vipulamindrAbhiSekayombaM - kSorodapatra puSpAdi sAmagrI samudAyamupasthApayanti upanayanti samarpayanti / sU. 65 / mUlam - taNaM taM vijayaM devaM cattAriya sAmANiya sAhasIo cattAri agga mahisIo saparivArAo tiSNiparisAo 'aNuSpavAhiNaM karemANA2 jeNeva abhiseyasabhA 'jeNeva bijae deve 'teNeva uvAgacchaMti' vahAM Akara ve vijayA rAjadhAnI kI pradakSiNA karate hue jahAM abhiSekasabhA thI aura usameM bhI jahAM vijayadeva vahAM Aye 'vAgacchattA karayalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae 'aMjali kaTTu jaNaM vijaeNaM vaddhAveti' vahAM Akarake unhoMne donoM "hAthoM ko jor3akara aMjalI banAi aura use mastaka ke Upara se ghumAte 'hue jaya vijaya zabdoM ke uccAraNa pUrvaka vijayadeva ko badhAI dI 'vijayarasa devassa taM mahatthaM mahagvaM, mahariyaM, viulaM abhiseyaM uvaha''ti' aura phira vijayadeva ke abhiSeka kI vaha mahArtha vAlI, vezakImatI, vipula sAmagrI usake samakSa upasthita kara dI / / sU0 65 || 1.6. tyAM vinayA rAjadhAnI hutI 'teNetra uvAgacchati' tyAM mAvyA. 'uvAgacchittA vijaya rAyahANi aNupayAhigaM karemANA karemANA jeNeva abhiseyasabhA jeNeva vijae deve teNeva uvAcchaMti' tyAM bhAvIne tethe vilyA rAjyAnInI ahakSiNA urI pradakSiNA karIne jyAM abhiSeka sabhA hatI ane temAM jayAM vijayadeva hatA tyAM yAvyA. 'vAgacchittA karayalapariggahithaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTUTu jaeNaM vijaeNaM vadvAveti' tyAM bhAvIne tethe manne hAtha leDIne maMsI manAvI ane e aMjalI nemAthA upara pheravIne jaya vijaya zabda khelIne vijayadevane vadhA yAcI 'vijayamsa devamsa taM mahatyaM mahagyaM viulaM abhiseyaM uvaTThaveti' te pachI vijayadevanA abhiSekanI te mahAa vALIveza, kImatI evI vipula sAmagrI teenI sAme upasthita karI dIdhI. // sU. 65 //
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ premaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 293 satta aNiyA satta aNiyAhibaI solasa AyarakkhadevasAhassIo anne ya bahaveM vijayarAyahANIvatthavvayA vANamaMtarA devA ya devIo ya tehiM sAbhAviehiM uttaraveuvviehi varakamalapaiTrANehiM surabhivaravAripaDipuNNehiM caMdaNakayacaccIehiM Aviddha kaMThaguNehiM paumuppala pidhANehiM karatalasukumAlakomala pariggahiehiM aTU sahassANaM sovapiNayANaM kalasANaM rUppamayANaM tAva jAva aTu sahastANaM bhomeyANaM kalasANaM sabodaehiM savvamaTriyAhiM savvatUvarehiM savapupphehiM jAva samvosahi siddhatthaehiM sabaDDIe savvajuIe savvabaleNaM savvasamudaeNaM sabAyareNaM savva vibhUie savvavibhUsAe, sabasaMbhameNaM sabAroheNaM savvaNADaehi sahapupphagaMdhamallAlaMkAravibhUsAe savadivatuDiyaNiNAeNaM mahayA iDDIe mahayA juIe mahayA baleNaM mahayA samudaeNaM mahayA turiya jamagasamagapaDuppavAiyaraveNaM saMkha-paNava-paDaha-bherI-jhallarIkharamuhi-muraya-muyaMga-duMduhi huDukaNigghosasaMninAditaraveNaM mahayA-mahayA iMdAbhiseeNaM abhirbhaascNti| tae NaM tassavijayasta devassa mahayA mahayA iMdAbhiseyaMsi vahamANaMsi appegaiyA devA NaccodagaM NAimaTTiyaM paviralaphusiyaM divvaM surabhiM rayareNu viNAsaNaM gaMdhodagavAsaM vAsaMti, appegaiyA devA NihayarayaM gaTarayaM bhaTUrayaM pasaMtarayaM uvasaMtarayaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANi sabhitara bAhiriyaM Asiya saMmajiovalitaM sittasui sammaTTaratyaMtarAvaNavIhiyaM kareMti, appegaDyA devA vijayaM rAya: hANi maMcAimaMcakaliyaM kareMti, appegaIthA detA vijayaM rAya. hANiM NANAviharAgaraMjiyaUsiyajayavijayavejayaMtI paDAgAi. paDAgamaMDiyaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAzahANi lAulloiyamahiyaM kareMti, appegaIyA devA vijayaM yahANi gosIsa
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 994 jIvAmigamaste sarasarattacaMdaNadaddaradiNNapaMcaMgulitalaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM uciyacaMdaNakalasaM caMdaNadhaDasukayatoraNa . paDiduvAradesabhAgaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM . AsattosattaviulavasvagdhAriya malladAmakalApaM kareMti, appe 'gaiyA devA vijayaM rAyahANiM paMcavaNNasarasasurabhimukka guraphapuMjovayArakaliyaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANi kAlAgurupavarakuMdurukaturukkadhUvamaghamaghetagaMdhuddhyAbhirAmaM sugaMdha varagaMdhiyaM gaMdhavaTisUyaM kareMti appegaiyA devA hiraNNavAsaM vAsaMti appegaiyA devA suvaNNavAsaM vAsaMti appegaiyA devA evaM rayaNavAsaM vairavAsaM pupphavAsaM mallavAsaM gaMdhavAsaM cuNNavAsaM vatthavAsa AharaNa vAsaM appegaiyA devA hiraNNavidhimAiMti evaM suvaNNavidhi rayaNavidhi vairavidhi puTaphavidhi mallavidhi cuNNavidhi gaMdhavidhiM vatthavidhimAIti AbharaNavidhi / appe gaiyA devA duyaNavidhiM uvadaMseMti appegaiyA devA vilaMbita. NaTavihiM ubadaMseMti appegaiyA devA dutavilaMvitaM nAma praSTravihiM uvadaMseMti appegaiyA devA aMciyaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA ribhitaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA aMcitaribhitaM NaTTavihiM ubadaMseMti appegaiyA devA ArabhaDe NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA masolaM NaTTavihiM uvadaseM ti appegaiyA devA ArabhaDabhasolaM NAma divvaM NaTTavihiM -uvadaMseMti appegaiyA devA uppAyaNivAyapavuttaM saMkuciyapasAriyaM riyAriyaM bhiMtasaMbhaMtaM NAma divvaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA caumvihaM vAtiyaM vAdeti taM jahA-tataM vitataM ghaNaM jhusiraM appegaiyA devA cauvvihaM geyaM gAyati taM jahA. ukkhittayaM pavattaye maMdAyaM roiyAvasANaM, appegaiyA devA cauvihaM
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 295' abhiNayaM abhiNayaMti, taM jahA-diTuMtiyaM pAuMtiyaM sAmaMtovaNivAtiyaM logamajjhAvasANiyaM, appegaiyA devA pANaMti apegara iyA devA vukkAreti, appegaDyA devA taMDavaiti, appegaiyA devA lAseMti, appegaiyA devA pINaMti-vukAreMti-taMDaveti-lAseMti; appegaiyA devAapphoDeMti, appegaiyA devA vaggati,appegaiyA' devA titi chidaMti, appegaiyA devA apphoDaMti-jaggati titi chidaMti; appegaiyA devA hayaheliyaM kareMti, appegaiyA~ devA hathigulagulAiyaM kareMti, appegaiyA devA rahaghaNaghaNAyitaM. kareMti, appegaiyA devA hayahesiyaM kareMti, hathigulagulAiyaM kareMti, rahaghaNaghaNAiyaM kareMti, appegaiyA devA uccholeMti, appegaIyA devA pacholeMti, (appegaiyA devA ukkirTi kareMti) apega: iyAM devA ukkiTTIo kareMti, appegaiyA devA uccholeMti -paccho liMti-ukkiTIo kareMti, appegaiyA devA sIhaNAdaM kareMti, appegaiyA devA pAdadadarayaM kareMti appegaiyA devAM bhUmi:caveDaM dalayaMti, appegaiyA devA sIhanAdaM pAdadadarayaM bhUmicaveDaM; dayalayaMti, appegaiyA devA hakAreMti, appegaiyA devA vukkAreti, appegaiyA devA thakkAreMti,appegaiyA devA pukAreMti, ape gaiyA nAmAiM sAveMti, appegaiyA devA hakkAreMti-vukkAti thakkAreMti-puskAreMti NAmAiM sAti, appegaiyA devA uppa:taMti-appegaiyA devA NivayaMti, agaiyA devA parivayaMtiapegaiyA devA uppayaMti, NivayaMti, parivayaMti, appegaiyA devA jaleMti, appegaiyA devA tavaMti appegaiyA, devA patati appegaiyA devA jalaMti-tavaMti patavaMti, appegaiyA devA gajjeMti, appegaiyA devA vijjuyAyaMti; appegaiyA devA vAsaMti, appegaiyA devA gati, vijju:
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 jIvAbhigamastre yAyaMti-vAsaMti, appegaiyA devA devasannivAyaM karaMti, appe gaiyA devA devuzkaliyaM kareMti, appegaiyA devA devakahakahaM 6 kareMti, appegaiyA devA duhaduhaM kareMti, appegaDyA devA dev| sannivAyaM deva ukaliyaM-devakahakaha-devaduhaduhaM kati, appe. gaiyA devA devujoyaM kareMti, appegaiyA devA vijjuyAI kareMti, appegaiyA devA celuzkhevaM kareMti, apaMgaiyA devA devujjoyaM vijjuyAiM celavakhevaM kareMti, appegaiyA devA upalahatthagayA jAva sahastapattahatthagayA ghaMTAhatthagayA, kalasahatthagayA jAva dhUvakaDucchahatthagayA hatuvA jAva harisavasavisappamANahiyayA vijayAe rAyahANIe savao samaMtA AdhAti paridhAveti / taeNaM taM vijayaM devaM cattAri sAmANiya sAhassIo cattAri * aggamahisIo saparivArAo jAva solasa Ayarakkha deva sAhassIo aNNe ya bahave vijayarAyahANI vatthavvayA vANamaMtarA devA ya devIo ya tehiM varakamalapaiTANehiM jAva aTTasaeNaM sovaNiyANaM kalasANaM taM ceva jAva asaeNaM bhomejjANaM kalasANaM savvodaehiM savvamaTTiyAhiM savvatUvarehi savvapupphehiM jAva savvosahi siddhasthaehiM savviDDIe jAva nigghosanAiyaraveNaM mahayA mahayA iMdAbhiseeNaM abhisiMcaMti patteyaM patteyaM sirasAvattaM aMjaliMkaTu evaM kyAsI jayajaya gaMdA ? jayajaya bhaddA ? jaya jaya naMda bhadaM te ajiyaM jiNehi jiyaM pAlayAhi ajiyaM jiNehi sattu pakkhaM jiyaM pAlehi mittapakkhaM jiyamajjhe vasAhi taM deva ! niruvasagaM iMdo iva devANaM caMdo iva tArANaM camaro iva asurANaM dharaNo iva nAgANaM bharaho iva maNuyANaM bahaNi paliovamAiM bahaNi sAgarovamANi cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva AyarakkhadevasAhassINaM
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 297 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 66 vijayadevAbhiSekavarNanam vijayasta devassa vijayAe rAyahANIe annesiM ca bahUNaM vijayahANI vatthavvagANaM vANamaMtarANaM devANaM devINa ya Ahe vaccaM jAva ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe pAlemANe viharAhi cikaTTu mahayA mahayA sadeNaM jayajayasadaM paraMjaMti // sU0 66 // chAyA - tataH khalu taM vijayaM devaM cakhAri ca sAmAnikasahasrANi catasro'gramahiSyaH saparivArAH tisraH pariSadaH saptA''nIkAni saptAnIkAdhipatayaH poDazAtmarakSakadevasahasrANi anye ca bahavo vijayarAjadhAnI vAstavyA vANamantarA devAdevyazca taiH svAbhAvikai ruttaravaikurdhikaitha varakamalapratiSThAnaiH surabhivaravAri paripUrNa-vandanakRtacacakaiH AviddhakaNTheguNaiH padmotpalapidhAnaiH karatalasukumAlakomalaparigRhItaiH aSTasahasrANAM sauvarNikakalazAnAM rUpyamayANAM tAvat yAvad aSTasahasrANAM bhaumeyakalazAnAm, sarvoSadhIbhiH sarvamRttikAbhiH sarvartuvaraiH sarvapuSpaiH yAvatsarvauSadhi savArthasiddhakaiH sarvaRddhayA sarvadyutyA sarvavalena sarvasamudayena sarvAdareNa sarvavibhUtyA sarvavibhUpayA sarvasaMbhrameNa sarvAroheNa sarvanATakaiH sarva puSpagandhamAlyAlaGkAravibhUSayA sarvadivyatruTitaninAdena, mahantyA RddhacA, mahatyA zutyA, mahatA balena mahatA samudayena mahatA truTitayamakasamaka paTu pravAditaraveNa zaMkha paNa paTaha bherI jhallarI kharamukhI mRdaGga dundubhi huDukka nirghoSa sanninAditaraveNa mahatA indrAbhiSekeNa abhisiJcanti / tasya khalu vijayasya devasya mahatA mahatA indrAbhiSeke varttamAne - apyekakA devA nAtyudakaM nAtimRttikaM praviralaspRSTaM divyaM surabhi rajoreNuvinAzanaM gandhodakavarSe varSanti, apyekakA devA nihatarajasaM naSTarajasaM bhraSTarajasaM - prazAntarajasamupazAntarajasaM kurvanti, apyekakA devA vijayAM rAjadhAnIM sarvA''bhyantara - bAhyAmAsikta = sammArjito - paliptAm - sikta - zuci - sammRSTarathyAntarA''paNa-vIthikAM kurvanti, apyekakA devAH vijayAM rAjadhAnI- maJcA'timaJcakalitAM kurvanti, apyekakA devA vijayAM rAjadhAnIM nAnAvidharAgaraJjitocchrita jayavijaya vaijayantI patAkA'tipatAkamaNDitAM kurvanti, apyekakA devA vijayAM rAjadhAnIM gozIrSaraktacandanadardaradattapaJcAGgulitalAM kurvanti - apyekakA devA vijayAM rAjadhAnImupacitacandanakalazAM candanaghaTakRta toraNapratidvAra dezabhAgAM kurvanti, apyekakA devA vijayAM rAjadhAnIm - AsaktItsakta vipulavRttAvalambitamAlyadAmakalApAM kurvanti, apyekakA devA vijayAM rAjadhAnImpaJcavarNa sarasa surabhi muktapuSpapuJjopacArakalitAM kurvanti agyekakA devAH vijayAM rAjadhAnI kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghama pAyamAnAM gandhoddhRtAbhirAyAM mugandhavaragaMdhavarttibhUtAM kurvanti apyekakA devA hiraNyavarSe varSanti apyekakA devAH suvarNavarSa varSanti, jI0 38
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 jIvAbhigamasUtra apyekakA devA evaM ratnava vajrava-puppavarSa-mAlyavarSa-gandhava-cUrNava-stravarSam AbharaNavarSam, apyekakA devA hiraNyavidhi-bhAjayaMti-evaM-guvarNavidhi-ratnavidhi -cUrNavidhi-gandhavidhi-vastravidhi-bhAjayanti-AbharaNavidhim apyekakAH devA drutaM nATyavidhimupadarzayanti apyekakA devA drutavilambitaM nAma nATayavidhimupadarzayanti, apyekakA devA aJcitaM nATyavidhimupadarzanti apyeprakA devA ribhitaM nATayavidhimupadarzayanti apyeva kA khevA aJcitarizitaM nATayavidhimupadarzayanti, apyekakA devA Arama nATyavidhimupadarzayanti, apyekakA devA bhasolaM nATayavidhimupadarzayanti apyekakA devA AramaTamasolaM nAma divyaM nATyavidhimupadarza yanti, apyekakA devA utpAta-nipAtpravRttaM saMkucitaprasAritaM gamanamAgamanaM bhrAntasaMbhrAntaM nAma divyaM nATyavidhimupadarzayanti, apyekakA devAzcaturvidhaM vAdyavAdayanti tadyathA-tataM-ktitaM-dhana-zupiram, aAyetrakA devAzcaturvidhaM geyaM gAyanti, tadyathA-utkSipta-pravRttam-mandAyam-rocitAvasAnam / apye kayA devAzcaturvidhamabhinayamabhinayanti tadyathA-dAntika -pratitruTitaM- sAmAnyato vinipAtikalokamadhyAvasAnikam-apyekakA devAH pInayanti, apyekakA devA bukkArayanti, apyekakA devAH tANDavayanti, apyekakA devA lAsyanti / apyekakA devAH pInayanti-dhukkArayanti-tANDavaryAnta-lAsyanti, apyekkA devA AsphoTayanti, apyekakA devA valganti, apyekakA devA tripAdikAM chindanti, apyekakA devA AsphoTayanti valganti, tripAdikAM chindanti apyekakA devA hayahepitaM kurvanti-apyekakA devA hastigulAlAyitaM kurvanti-apyekkA devA rathadhanadhanAyitaM kurvanti, apyekakAH devA yahepitaM kurvanti-hastigulagulayitaM kurvanti rathadhanaghanAyitaM kurvanti, apyekkA devA ucchalanti-apyekakA devAH pracchalanti (apyekakAdevA utkRSTiM kurvanti) apyekaka devA utkRSTIH kurvanti apyekakA devA ucchalanti-pracchalanti-utkRSTIH kurvanti, apyekakAH devAH siMhanAdaM kurvanti-apyekakA devAH pAdadardarakaM kurvanti, apyekakA devAH bhUmicapeTAM dalayanti, apyekakA devAH siMhanAdaM-pAdadardaraka-bhUmicapeTAM dalayanti, apyekakAdevA hakkArayanti, apyekakA devA vukkArayanti apyekakA devA thakkArayanti, apyekakA devAH pUtkArayantiH apyekakA devA nAmAni zrAvayanti, apyekakA devA hakkArayanti-cukkArayanti-thakkArayanti-pUtkArayanti-nAmAni zrAvayanti, apyekakA devA utpatanti, apyekakA devA nipatanti apyekakA devA paripatanti apyekakA devA utpataMti-nipatanti-paripatanti-apyekakA devA jvalaMti apyekakA devAstapati apyekakA devAH pratapanti apyekakA devA jvalanti-tapanti-pratapanti, apyekakA devA garnanti, apyekakA devA vidyutAyante apyekakAH devA varSanti, apyekakA devA
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam . 299 garjanti-vidyutAyante-varSanti apyekakA devA devasannipAtaM kurvanti apyekakA devA devotkalitaM kurvanti apyekakA devA deva kahakahaM kurvanti apyekakA devA devaduhaduhaka kurvanti apyekakA devA devasannipAtaM devotkalikAM devakahakahaM devaduhaduhaM kurvanti apyekakA devA devodyotaM kurvanti apyekakA devA vidyutaM kurvanti apyekakA devAzcailorakSepaM kurvanti apyekakA devA devodyotaM vidyutaM-cailotkSepaM kurvanti, apyekakA devA utpalahastagatAH yAvat-sahasrapatrahastagatAH ghaNTAhastagatAH kalazahastagatAH yAvat-dhUpakaDacchukahastagatAH hRSTatuSTAH yAvat-harSavazavisarpamANahRdayAH vijayAyA rAjadhAnyAH sarvataH samantAt AdhAvanti-paridhAvanti // tataH khalu ta vijayaM devaM catvAri sAmAnikasahasrANi catasro'gramahiSyaH-sa parivArAH yAvatSoDazAtmarakSakadevasahasrANi anye ca bahavo vijayArAjadhAnI vAstavyA vAnavyantarA devAzca devyazca tairvarakamalapratiSThAnai vit-aSTazataM sauvarNikAnAM kalazAnAM tadeva yAvat aSTazataM bhaumAnAM kalazAnAM sarvodakaiH sarvamRttikAbhiH sarvatuvaraiH sarvapuSpaiH yAvat-sauSadhisiddhArthakaiH sarvaddhA yAvat-nirghoSanAditaraveNa mahatA-mahatendrAbhiSekeNAbhipizcanti 2 / pratyekaM pratyekaM zirasAva maJjaliM kRtvA evamavAdipuH-jayajayananda-! jayajaya bhadra ! jayajayanandabhadra-? te'jitam jaya-jitaM pAlaya ajitaM jaya zatrupakSaM jitaM pAlaya mitrapakSaM jitamadhyevAsaya tadeva nirupasargaH-indraiva devAnAm, candraiva tArANAm camaraivA'surANAm dharaNaiva nAgAnAm, bharataiva manuSyANAm vahUni palyopamAni-sAgaropamANi-caturNA sAmAnikasahasrANAm-yAvat-AtmarakSakadevasahasrANAm vijayasya devasya vijayAyA rAjadhAnyAH anyeSAJca vahUnAM vijayarAjadhAnI vAstavyAnAM vAnavyantarANAM devAnAM devInAzcA''dhipatyaM yAvat-AjJayA-Izvara sainyA'dhipatyaM kurvan-pAlayan vihara iti kRtvA mahatA mahatA zabdena jayajayazabdaM prayuJjanti // (itichAyA) suu0||66|| TIkA-'taeNaM' tato'bhiSekasAmagrayupasthApanA'nantaraM khala, 'vijayaM devaM' vijayanAmnA prakhyAtaM devam-abhiSekaM kurvantItyagrimeNa sambandhaH-'cattAri ya 'tae NaM taM vijayadevaM yattAriya sAmANiya sAhassIo' ityAdi / TIkArtha-'taeNaM' abhiSeka sAmagrI upasthita karane ke bAda 'taM vijayadeva usa vijayadeva kA abhiSeka kiyA gayA yaha abhiSeka kina kina ne kiyA aba yahI bAta prakaTa kI jAtI hai-'cattAri sAmANiya 'tae NaM taM vijayadevaM cattAriya sAmANiya sAhassiyo' ityAdi TI-'tae NaM' maliSenI sAmagrI 44ii 4aa pachI ta vijayadevaM' e vijyadevano tyAM abhiSeka karavAmAM Avyo A abhiSeka kaNe kaNe karyo yo pAta sUtrA2 matAve che. 'cattAri sAmANiyasAhassIo' sAra 12 sAmAnita
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ aag jIvAmigamasUtra sAmANiya sAhassIo'-catvAri ca sAmAnikasahasrANi, 'cattAri aggamahisIo saparivArAo' catasro'gramahipyaH saparivArAH, 'tini parisAo' tisraH-Abhyantarika mAdhyamika vAhyAH paripadaH, yathAkramam-aSTo, daza-dvAdaza, 'sattAnIkA' saptAnIkAni, 'satta aNiyAhibaI'-saptA''nIkAdhipatayaH, 'solasa Ayarakkha. devasAhassIo' poDazAtmarakSakadeva sahasrANi, 'anneya bahave vijayarAyahANI vatthavyagA' anye ca bahavo vijayarAjadhAnI vAstavyakAH, 'vANamaMtarA devA devIo ya'-vAnavyantarA devAzca devyazca vakSyamANasAmagrIbhi vijayadevam abhiSekamahotsavaM varttayanti, tathAhi-tehi tai stadgatadevajanaprasiddhaiH, 'sAbhAviehi uttaraveuvite hiMya' svAbhAvikai vikuvikaizca, 'varakamalapaiTANehiM' varakamalapratichAnaH murabhivaravAripaDipuNNehi'-murabhivaravAriparipUrNe , 'caMdaNakayacaccAehi sAhassIo' cAra hajAra sAmAnika devoMne 'sa parivArAo cattAri aggamahisIo' saparivAra cAra hajAra agramahiSiyoMne 'tiNNi parisAo' tIna pariSadAoM-Abhyantarika-mAdhyamika aura vAya pariSadAoM ne 'satta aNiyA satta aNiyAhivaI' sAta anIkoMnesAta anIkake adhipatiyoMne 'solasa AyarakkhadevasAhassIo' 16 hajAra AtmarakSaka devoMne 'anne ya vave vijayarAyahANi vatthanvagA ghANamaMtarA devAya devIoya' tathA anya aura bhI aneka vijayarAjadhAnI ke nivAsI vAnavyantara devoMne yaha abhiSeka kiyA abhiSeka kisase kiyA ? to isake liye kahA gayA hai ki-'tehiM sAbhAviehiM uttara viuviviehiM ya varakamalapatiTThANehiM' usa devajana prasiddha svAbhAvika sAmagrI se evaM uttara vikriyA karake Abhiyogika devoM dvArA lAi gaI sAmagrI se abhiSeka huA isI bAta ko sUtrakAra vAya 'saparivArAo cattAri aggamahisIo' pota potAnA parivAra sahita yAra huna2 mamalibiyANe 'tiNNi parisAo traya pariSahAsA-mAlyatara, mAhA, ane madhyama 3] pariSahAsAme 'satta aNiyA satta aNiyAhivaI' sAta manIAya-sainyAya sAta manInA madhipatIyoye 'solasa Aya ekkha devasAhassIo' 16 saNa 12 mAtbha234 hevAye 'anne ya vahaye vijaya rAjadhAni vatthavvagA vANamaMtarA devAya devIoya' tathA mIta 555 mane vinaya rAjadhAnImAM vasanArA vAnarAntara dee ane devie te abhiSeka karyo te abhiSeka kaI kaI vastuothI karavAmAM Avyo te batAvavA mATe sUtrakAra nIcene sUtrA4 4 cha-'tehiM sAbhAviehiM uttaraviuvbiehiM ya varakamalapatiTThANehi~' e abhiSeka devajanamAM prasiddha svAbhAvika sAmagrIthI temaja uttara vikriyA karIne Abhigika deva dvArA lAvavAmAM Avela samagra sAmagrI vaDe abhiSeka
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 2.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 301 candanakRtacarcAkaiH, candanenAnuliptaiH 'Aviddha kaMTheguNehi AviddhakaNTheguNaiH, 'paumuppalapihANehi'-padmotpalapidhAnaiH, 'karayalasukumAlakomalapariggahiehi' karatalamukumArakomalaparigRhItaiH, aSTasahasrasaMkhyakakalazaiH, tAneva kalazAnAha'aTThasahassANaM sovaNiyANaM kalasANaM' aSTasahasraM sauvaNikakalazAnAm, 'ruppamayANaM tAva jAva aTThasahassANaM bhomejjakalasANaM' rUpyamayakalazAnAM tAvad yAvad aSTasahasreNa maNimayAnAM kalazAnAm, aSTasahasreNa suvarNarUpyamayAnAM kalazAnAm, aSTavizeSarUpa se spaSTa karate haiM-jina kalazoM se usa vijayadevakA abhiSeka kiyA gayA ve kalaza uttaravikriyA dvArA niSpanna hue the aura ve saba bhinnara sthAna se lAye gaye kasaloM ke Upara sthApita kiye gaye the 'surabhivaravAri paDipuNNehi' unameM sugaMdhita zreSTha pAnI bharA huA thaa| 'caMdaNa kayacaccAehiM' candana se carcita kiye gaye the| 'Aviddha kaMTheguNehiM unake kaMThoM meM sUtra baMdhA huA thA 'paumuppalapihANehiM' padma aura utpala kA una para Dhakkana lagA huA thA 'karatalasukumAlakomalapariggahiehiM ve sukomala hastatala meM dhAraNa kiye huye the arthAt aise hAthoM dvArA ve pakaDe hae the 'asahassANaM sovaNiyANaM kala. sANaM' ina kalazoM meM 1008 suvarNake bane hue kalaza the / 'ruppamayANaM jAva aTThasahassANaM bhosayANaM kalasANaM' 1008 cAMdI ke bane hue kalaza the yAvat 1008 miTTI ke bane hue kalaza the| yahAM yAvat se pada se 1008 maNi ke bane hue kalazoM kA 1008 suvarNa aura cAMdI karavAmAM AvyuM. eja vAta have sUtrakAra vizeSa rIte batAvavA nIcene sUtra pATha kahe che.-je kalazethI te vijaya devane abhiSeka karavAmAM AvyuM ekalaze uttara vikiyA zaktithI utpanna thayA hatA. ane te badhA kalaze judA judA sthAnamAMthI lAvavAmAM AvelA kamaLanI upara sthApita karavAmAM AvyA hatA 'sUrabhivaravAripaDipuNNehiM tamA sumadha yukta zreSTha pANI sa2pAmA mAvata tu. 'caMdaNakaya caccAtehi' nathI te yati 42vAmA mAyA tA. 'AviddhakaM TheguNehiM 5 mane pasInA tenA 52 Dhaize! rAmapAmA mAsa Sau. 'karatala sukumAla komala pariggahiehiM te subhaga DAyAmA pAra42vAmA AvyA hatA arthAt evA hAthamAM dhAraNa karavAmAM AvyA hatA arthAt evA yAthI te 4 548 tA. 'aTusahassANaM sovaNiyANaM kalasANaM' se 48sazamA 1008 se utarane ma sonAthI manAveda 45 / utA. 'ruppamayANaM jAva aTTha sahassANaM bhomeyANaM kalasANaM' 1008 me 12 208 yAhIna manesa laza hatA. yAvat 1008 eka hajArane ATha mATinA banela kalaze hatA.
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 jIvAbhigamasUtre sahasreNa suvarNamaNimayAnAM kalazAnAm, aSTasahasreNa rUpyamaNiyAnAM kalazAnAm aSTasahasreNa suvarNarUpyamaNiyAnAM kalazAnAm, aSTasahasreNa bhaumeyAnAM kalazAnAma, sarvasaMkhyayA'STasahazcatuH paSTayadhikaiH, tathA-'savvodaehi' sarvodakaiH, gaGgAdi sarvajalairityarthaH, 'savyamaTTiyArhi' sarvamRttikAbhiH, 'savvatUvarehiM' sarvaSuvaraiH, 'savvapupphehiM jAva savvosahisiddhatthaehi sarvapuppaiH sarvagandhaiH sarvamAlyaiH sarvacarNaiH sarvopadhIbhiH siddhArthakaiH-sarpaparityarthaH, 'sabbiDDIe' sarvaRddhayA-parivArAdirUpayA, 'sanvajuIe'-sarvadhutyA, yathAzakti visphAritena zarIratejasA, 'savva valeNaM' sarvavalena sAmastyena stra svahastyAdi sainyena, 'savva samudaeNaM' sarvasamudayena svasvAbhiyogyAdi samastaparivAreNa, 'savvAyareNa' sarvAMdareNasamasta yAvat-zaktitolanena, 'sabya vibhUIe' sarvavibhUtyA svasvAbhyantara vaikriyakaraNAdi vAhyaratnAdi sampadA, savva vibhUsAe'-sarvavibhUpayA yAvat-zaktisphArodAra zrRddhArakaraNela, 'savya saMbhameNaM' sarvasambhrameNa-sarvotkRSTasambhrameNetyarthaH, kI milAvaTa se bane hue kalazoM kA, 1008 suvarNa aura maNi kI milAvaTa se bane hue kalazoM AdikoM kA' grahaNa huA hai / isa taraha 8 hajAra 64-kalazoM dvArA usakA abhiSeka kiyA gayA tathA-'savyodaehiM sacamaDiyAhiM savvatavarehiM savva pupphehiM jAva samvosahi siddhathaehiM gaMgA Adi mahAnadiyoM ke jala dvArA mahAnadiyoM ke donoM taToM se lAI gaI mRttikA ke dvArA samasta RtuoM ke zreSTha puSpAdikoM dvArA yAvat sauM SadhiyoM evaM pIta sarSapoM dvArA "sabdhi DDIe, savvajutIe, savvavaleNaM savvasamudaeNaM savvAreNaM savvavibhUtie savva vibhUsAe, savva saMbhameNa savvAroheNaM savvaNADaehiM ahIMyAM yAvat zabdathI 1008 eka hajArane ATha maNithI banelA kalazane 1008 eka hajArane ATha senA ane cAMdInI milAvaTathI banAvavAmAM AvelA kalazone 1008 eka hajArane ATha senA ane maNinI milAvaTathI banAvelA kalazI vigere grahaNa karAyA che. A pramANe 84 ceryAzI hajAra ane 64 cesaTha kalazothI te vijyadevano abhiSeka karavAmAM Avela hate. tathA 'savvodaehiM sabamaTTiyAhiM samatUvarehi sadhapupphehiM jAva smboshisiddhahiM gaMgA vigere mahAnadInA jala dvArA ane e mahAnadinA banne kinAroe parathI lAvavAmAM Avela mATithI saghaLI kAtuonA uttama puSpa vigaireyI yAvat sau pathiyo bhane pii| saSa po dvArA 'sabbiDDhoe savvajuttIe savyabalega savvasamudaegaM savvAdareNaM savvavibhUtie savvavibhUsAe savvasaMbhameNaM savvAroheNaM sacaNADaehiM savvapuSphagaMdhamallAlaMkAravibhUsAe' tamAme
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 303 'savvAroheNaM' sarvAroheNa sarvAbhiH sAmagrIbhiH, 'savvanADaehiM'-sarvanATakai, anekaprakArakai nATakairityarthaH, 'savvapuppha gaMdhamallAlaMkAravibhUsAe'-sarvapuSpagandhamAlyAlaGkAravibhUpayA, tatra-puSpANi, campakAdIni, gandhA-vAsAH, mAlyAni puSpagrathita dAmAni, alaGkArA AbharaNajAtAni kaTakakeyUrAdIni eteSAM vibhUSayAM zobhayA 'savvadivya tuDiyaNiNAeNaM' sarvadivya truTitaninAdena sarveSAM divyAnoM vilakSaNAnAm, divibhavAnAM vA truTitAnAM vAdyAnAm-AtodyAdInAM ninAdenavilakSaNakarNamanonivRtikareNa zabdena, 'mahayA iDIe'-mahatyA RddhayA, mahatyAyAvat-zakti tulitayA, RyA-parivArAdikayA, 'mahayA juIe'-mahatyA yutyA visphAritavikAzitatejasA, 'mahayA valena' mahatA balena-svahastyazvarathapadAti savapupphagaMdhamallAlaMkAravibhUsAe' unhoMne parivAra sahita AdirUpa Rddhi ke anusAra, zakti ke anusAra visphArita zArIrika teja ke anusAra, apanI2 hastyAdirUpa sainya ke anusAra tathA apane apane abhiyogya Adi samasta parivAra ke anusAra evaM bahuta hI adhika Adara ke sAtha sAtha apanI apanI Abhyantarika vaikriya karaNAdirUpa evaM vibhUti ke sAtha sAtha evaM vAhya meM ratnAdi sampatti ke sAtha sAtha sarvarUpa se apanI zakti ke anurUpa zRGgAra Adika kara saba prakAra ke Adara bhAva ke sAtha samasta prakAra kI sAmagrI ke sAtha2 aneka prakAra ke nATakoM ke karanerUpa mahAn utsavoM ke sAtha sAtha samasta puSpa, gaMdhamAlAeM aura alaMkAra rUpa vibhUSAoM ke sAtha sAtha 'satya divya tuDiyaNiNAeNaM' samasta divya vAjoM kI dhvanI ke sAtha2 'mahayA iDIe' baDI bhArI apanI parivAra Adi rUpa Rddhi ke sAtha sAtha 'mahayA juttIe' baDe bhArI teja ke sAtha2 'mahayA balena' parivAra yukta vigere prakAranI kRddhi anusAra, zakti anusAra, visphIrita zArIrika teja pramANe pita pitAnA hAthI vigere prakAranA sinya pramANe tathA pita pitAnA Abhiyogya vigere saghaLA parivAra pramANe temaja ghaNAja vadhAre Adara pUrvaka pita pitAnI Abhyantarika vaikriyakaraNadi rUpa zaktithI ane pita pitAnI vibhUti sAthe tathA bAhAmAM ratnAdi saMpattithI sarva prakArathI pita pitAnI zakti pramANe zRMgAra vigere karIne tamAma prakAranA Adara bhAva sAthe saghaLI prakAranI sAmagrI sAthe temaja aneka prakAranA nATake karavArUpa mahAna utsave pUrvaka saghaLA puSpa gaMdha, mALAo, ane alaMkAra 35 vibhUSAmAnI sAthe sAthe 'savva divya tuDiyaNiNAeNaM' saghA hivya pAtamI nI panIna-AqA pUrva 'mayA iDDhIe' ghaNI bhATI mevI pota potanI :
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 304 sainyena, 'mahayA samudaeNaM' mahatA samudayena svasvAbhi yogyAdisamasta bhAgyodayena, 'mahayA tuDiyajamagasamagapaDuppavAditaraveNaM' mahatA truTita yamaka-samaka paTupravAditaraveNa, mahatA-sphUtimatA truTitAnAmasphoTitAnAmAtodyAnAM vAdyavizepANAM yamakasamakena samakAlaM paTubhiH purupaiH pravAditAnAM prakarSaNa vAditAnAM yo ravaH zabdastena / sAmAnyataH kathitameva vizeSataH kathayati-'saMkha-paNava paDahabheri- jhallari-kharamuhi-muraya-muyaMga-duMduhi huDukkaNigdhosa saMninAditaraveNaM' zaGkho jalajaH, paNavo-bhaNDavAdyaH, paTaho lokapratiddhaH, bherI DhakkA, 'Dhola iti bhASAprasiddhaH' jhallarI cavinaddhA vistIrNA valarUpA kharamukhI-vAdyavizeSaH rajo laghupramANo mardalaH, mRdaGga dundubhi huikkA-mahApramANo mardalaH eteSAM nighoMpo mahAn zabdaH saMpAdite ca ghaNTAbhirvAdane taduttarakAlabhAvI satatadhvaniH tallakSaNo yo ravastena, 'mahayA-mahayA iMdAbhisegeNaM abhisiMcaMti' mahatA-mahatA-indrAbhiapane apane hastI, azva, ratha, padAti-paidala-sainya ke sAtha sAtha 'mahayA samudaeNaM' apane svAmI Adi rUpa abhyudaya ke sAtha2 'mahatAtuDiyajamagasamagapaDDuppavAditaraveNaM' tathA eka sAtha bahuta sundara DhaMga se catura puruSoM dvArI bajAye gaye vAjoM kI dhvani ke sAthara 'saMkhapaNavapaTahabherijhallari mvaramuhimuyaMgaduiMhihuDukkaNigyosasaMninAditaraveNaM' evaM zaGkhapaNava bhaNDavAdya, paTaha bherI DhakkA-Dhola--jhallarInagADA, muraja-mardala, mRdaGga, laghu AkRti-kA vAdya vizeSa tabalA huDuka-baDI AkRtikA vAdya vizeSa-tabalA evaM ghaMTA Adi ke bajAne para jo usakI-vajAne ke bAda bhI jhAMI sI nikalatI rahatI hai ina sabake zabdoM ke sAtha 'mahayA2 iMdAbhisegeNaM abhisiMcati' jaisA indrakA abhiSeka honA cAhiye usake anusAra baDe hI ThATa bATa se parivAra vigaire prazna Rddhi pU4 'mahayA juttIe' yA moTA tara pUrva mahayA baleNa' pAta potAnA hAthI, ghai, 2tha, pahAti-pAya sainyanI sAthai sAthai 'mahayA samudaeNaM' pota potAnA svAmI vigaire matyudayanI sAthe sAye 'mahayA tuDiya jamagasamaga paDuppavAditaraveNaM' tathA me4 sAthe ghA sudara prArathI yatura 53 // haa2| vAmAM mAvasa mAnA savArI pU4 'saMkha paNava paTahabherijhallarimukharamuhimuraMgaDhuMduhi huDukkaNigyosasaMninAditaraveNaM' tathA zama, paNava, bhaDa e nAmanuM vAdya paTaha bherI Dhola, jhAlara, nagArA muraja-mardala mRdaMga nAnA AkAranuM vAdya vizeSa tabalA huDu-moTA AkAranuM vAdyavizeSa tabalA tathA ghaMTA vigerene lagADavAthI je tene vagADayA pachI paNa raNakAra nayA 42 cha. 2 mA prA2nA we pU4 'mahayA mahayA iMdAbhisegeNaM abhisiMcati' 2 pramANe drn| malipe4 42vAmAM Ave che. te pramANe dhAna
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ " prameyadhItikA TIkA pra.3 u. 3 su.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 305 SekeNa vijayaM devamabhiSiJcati, 'tae NaM tassa vijayassa devassa' - tataH khalu tasya vijayasya devasya, 'mahayA mahayA iMdAbhisegaMsiM vaTTamANaMsi' - mahAmahatIndrA'bhiSeke varttamAne sati, 'appegaiyA devA' apyekakA devAH vijayAyAM rAjadhAnyAm - 'NaccoMda' nAtyudakam prabhRta jalasaMgraha bhAvato vairasyopapatce, 'NAtimaTTiyaM'- nA'timRttikam 'atimRttikAyA api kardamarUpatAyAm - utsAhavRddhijanakatvAbhAvAt, 'paviralaphusiyaM' - praviralaspRSTam, tatra - praviralAni ghanabhAve kardamasaMbhavAt prakarSeNa yAvatA reNavaH sthagitA bhavanti tAvanmAtreNotkarSeNa spRSTAni - sparzanAni yatra varSaNe tat- avirala spRSTam, 'divvaMsurabhiM syareNuviNAsaNaM'- divyaM surabhiM rajoreNuvinAzanam tatra zlakSNatarA reNu pudgalAH rajAMsi AkhyAyante, taeva pudgalAH sthUlAH santo reNavo bhavanti rajAMsi ca reNavaceti rajoreNavasteSAmubhayeSAM vinAzanam, 'gaMdhodagavAsaM usa vijayadeva kA indrapada meM abhiSeka kiyA / 'tae NaM tassa vijayassa devassa mahatA mahatA iMdAbhisegaMsi vahamANaMsi' isa prakAra ke bar3e 'bhArI ThATabATa se jaba vijayadeva kA indrapada meM abhiSeka ho rahA thA taba 'appegaiyA devA NaccodagaM NAti mahiyaM paviralaphusiyaM divvaM surabhi rayareNuviNAsaNaM gaMdhodgavAsaM vAsaMti' kitaneka devoMne vijayA rAjadhAnI meM megha ke rUpa meM hokara jala ke dvArA chiDakAva kiyA isameM adhika pAnI kA upayoga nahIM kiyA gayA vaha jalakA chiDakAva sirpha aisA hI huA ki jisameM mArga meM kIcaDa nahIM huI isa taraha viralI bUdoM vAlA pAnI chiDakA gayA isase uDatI huI dhUli rAstoM meM jama gaI, ataH pAnI kI bUdoM kA aura rAste kI dhUlikA kevala Apasa meM sparza mAtra hI huA usase kIcaDa rAste meM nahIM ho pAI hAbhArathI me vibhyaddevanA indra paTTamAM maliSe ryo 'tara NaM tassa vijaya sa devassa mahatA mahatA iMdAbhesegaMsi baTTamANasi me pramANe dhAna bhAI sabhA roDa pUrva nyAre vinaya hevana! indrapahano abhiSe thateo hato tyAre appe. gaiyA devA NaccodgaM NAtimaTTiyaM paviralaphusiyaM divyaM surabhiM rayareNuviNAsaNaM gaMdhodagavAsaM vAsaMti' TalA hevAye bhedhanA 3yo dhAraNa purIne vinyA rAjdhAnImAM jalathI chaTakAva karyo e chaMTakAvamAM vadhAre paDatA pANinA upayAga karavAmAM Avela na hatA e chaTakAva kevaLa eTaleja karyAM hatA ke jethI rastAemAM kAdava na thAya e rItathI virala khIdue vALuM pANI chAMTavAmAM Avela jethI uDatI ghuLa rastAmAM jAmI gaI. A rIte pANInA biMduone ane rastAnI dhULanA kevaLa paraspara sparza mAtraja thayA. jethI rastAmAM kAdava na thaye. keTalAka mI0 39
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 ___ jIvAbhigamasUtre vAseMti'-gandhodakavarSa varSanti / 'appegajhyA devA'-api kecana devAH, 'Niyaraya' nihatarajasaM-nihatAni rajAMsi yatra tAM nihatarajasas 'NaharayaM' naSTarajasaM-naSTaM rajoyatra tAm 'bhaTTaraya-bhraSTarajasaM-bAtodbhUta tayA rAjadhAnyAdRrataH palAyitaM rajo yasyoM sA-tAm-abhramevArthamekArthika vizeSaNahayena prakaTayati-'pasaMtarayaM' prazAntarajasama, 'uvasaMtarayaM kareMti' upazAntarajasaM vijayAM rAjadhAnI kurvanti / 'appegaiyA devA' apyekakAH kecana devAH, 'vijayaM rAyahANI'-vijayAM rAjadhAnIm, 'sabhitara vAhiriya' sarvAbhyantaravAhyAm 'Asita sammanittovalitaM' Asikta-sammAkitaneka devoMne usa samaya rajareNu vinAzaka choTe baDe dhUli ke kaNoM ko zAnta karane vAle aise divya sugaMdhita jala kI varSA kI 'appegatiyA devA NihatarayaMNaharayaM bhavarayaM kitaneka devoMne usa samaya vijayA rAjadhAnI ko nihata rajavAlI naSTa rajavAlI bhraSTarajabAlI ataeva 'pasaMtarayaM, uvasaMtarayaM kareMti' prazAnta rajabAlI upazAMta rajavAlI banAyA yadyapi ye saba zabda ekArtha ke hI vAcaka hai parantu sUkSmatA se jaba inake artha kA vicAra kiyA jAtA hai to ina saba zabdoM kA artha alagara pratIta hotA hai jaisI uDatI huI dhUli ko yA par3I huI dhUliko dAvadAba kara dabA denA yaha artha nihatarajakA hai dhUliko vahAM se vilakula sApha kara denA isakA nAma naSTaraja hai tathA vahAM se dhUliko uThAkara dasarI jagaha pheMka denA inakA nAma bhraSTaraja hai aba vijayArAjadhAnI kI sthiti dhUliko lekara aisI ho gaI laba vaha prazAntarajavAlI aura upazamanarajabAlI bana gaI 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' kitaneka devoMne usa samaya vijayA rAjadhAnI ko 'abhiMtara bAhiriyaM OMe te samaye rajaNune zamAvanArA nAnA moTA dhuLanA kaNane zamana karavApaasvaahity bhane sudhIvA raNanI 12sA 12sAvyA... 'appegaiyA devA NihattarayaM NaMTaraya bhaduraya' mA hevAya te samaye vinyAyAnI nita204vANI naSTapAjI bhRSTa201pANI mane thii| 'pasaMtarayaM DavasaMtarayaM kareMti prazAnta rajavALI banAvI. upazAMta rajavALI banAvI che ke A badhA pade ekAI batAvanArA che. paraMtu samapaNathI jyAre tene vicAra karavAmAM Ave te e badhA zabdano artha jude ja jaNAya che. jemake_uDatI dhULane athavA paDela dhULane dabAvI dabAvIne dabAvI devI e artha nihataraja e zabdane che. dhULane tyAMthI bilakula sApha karavI e naSTaraja padano artha che. tathA dhULane tyAMthI uThAvIne bIje sthaLe pheMkI devIe bhraSTaraja e zabdano artha che. A pramANe vijayArAjadhAnI dhULa vinAnI banI gaI tyAre te prazAtraja vALI ane upazamana 204ANI manI 18 'AvegaIyA devA vijayaM rAyahANi' 4 havAle se pamate
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam jitto-paliptAm, Asecita-sammArjitopaliptAM, jalasecana-kacavarazodhanagomayAdyupalepanaiH kurvanti 'sittasui sammaTTaratyaMtarAvaNavIhiyaM kareMti'-siktazuci-sammRSTa-rathyAntarA''paNavIthikA kurvanti jalena siktAni-ataeva-zucIni pavitrANi sammRSTAni saMmArjitAni kacavarA'panoda nena rathyAntarANi-ApaNavIthayo haTamArgoM yasyAM sA tAM tathA kurvanti, / 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi maMcAtimaMcakaliyaM kareMti'-api nAma kecana devA vijayAM rAjadhAnI mazcAtimaJca kailitAM kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' apyekakAH kecana devA vijayAM rAjadhAnIm-'NANAviharAgaraMjiya Usiyajaya vijayavejayaMtI paDAgarmaDiyaM kareMti-nAnAvidharAgaraJjitocchritavijayavaijayantIpatAkAtipa'tAkA maNDitA kurvanti tatra-nAnAvidhaiH anekaviziSTabhedavadbhiH rAgaiH raJjitA ucchritAH pharva sthApitAzca yAH jayavijayadyotikAH vaijayantIpatAkAtipatAkAstAbhirmaNDitAM bhItara evaM bAhara se-saba tarapha se 'AsittasammajittovalitaM' jalakA chiDakAva dekara aura pocha pochakara tathA use lIpa potakara usakI 'sitasuisammaTTaratyaMtarAvaNavIhiyaM kareMti' galiyoM ko usake bAjAra ke rAstoM ko bilakula sApha sutarAkarane meM lage hue the 'appe gaiyA devA vijaya rAyahANi maMcAtimaMcakalitaM kareMti' kitaneka deva isa samaya vijayArAjadhAnI ko maMcoM ke Upara maMce jisameM vichAI jA rahI haiN| isa prakAra kI karane meM lage hue the 'appegaiyA devA vijayaM rAyahA]i zANAviharAyaraMjiya siya jayavijayavejayantI paDAgAtipaDAgamaMDiyaM kareMti' kitaneka deva vijayArAjadhAnI ko aneka prakAra ke raMgoM se raMgI huI evaM jaya sUcaka vijaya vaijayantI nAmakI patAkAoM para patAkAoM se maMDita karane meM lage hue the 'appegaiyA devA vijaya vinyA pAnAna 'abhitara bAhiriya' ma 42 ane. pArathI madhI mAtI 'Asittasammajjitovalita' pAzInA cha41 4rIna tathA dudhI pUchIna tathA tena sIpI potIna tenI 'sittasui sammaTTaratyaMtarAvaNavIhiyaM kareMti' tenI liyona tenA maranA 2stAsAne me44ma sA su 42vAmA khAsA utA. 'appegaiyA devA vijaya rAyahANiM maMcAtimaMcakalitaM kareMti' ko mate TA he piyA rAjadhAnIne maMcanI upara maMce jemAM pAtharavAmAM Ave tevA prakArathI zaNa garapAmA lAgekA hutA. 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM NANAviha rAyaraMjiya Usiya jayavijayavejavantI paDAgAtipaDAgamaMDiyaM kareMti' DeTA hai| vijaya rAjadhAnIne aneka prakAranA raMgathI raMgavAmAM temaja jaya sUcaka vijaya vaijayantI nAmanI dhajAonI upara dhajAothI zaNagAravAmAM lAgyA hatA.
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ . jIvAbhigamasUtra kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi lAulloiyamahiyaM kareMti-apyekakA devA vijayAM rAjadhAnI lAulloiyamahitAM gomayodakAdinA liptAM kurvanti, agaiyA devA vijayaM rAyahANiM' apyekakA devA vijayAM rAjadhAnIm-'gosIsasarasarattacaMdaNadaddaradiNNapaMcagulitalaM kareMti' gozIrpasarasaraktacandanadardaradatta paJcADUMgulitalaizcitritAM kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' apyekakAH kecana devA vijayAM rAjadhAnIm-'uvaciya caMdaNakalasaM caMdaNaghaDa mukaya toraNapaDiduvAraH desabhAgaM kareMti'-upacitacandanakalazAm candanaghaTasukRta toraNapratidvAradezabhAgAM kurvanti, 'appegaiyA devA vijaya rAyahANi' - apyekakAdevAH vijayAM rAjadhAnIm yahANi lAulloiya mahiyaM kareM ti kitaneka deva usa vijayA rAjadhAnI ko gomaya Adi se lIpane meM lage hue the aura udaka Adi se tara karane meM lage hue the yA usameM jagaha jagaha caMdavA bAMdhane meM lage hue the 'appegayA devA vijayaM rAyahANi' kitaneka deva usa vijayArAjadhAnI ko 'gosIsasarasarattacaMdaNadaddaradiNNapaMcaMgulitalaM kareMti' mozIrSa caMdanasarasaraktacaMdana evaM dardara candana ke lepoM se apane hAthoM ko lipta karake pAMcoM aMguliyoM se yukta chApoM vAlI kara rahe the 'appemAjhyA' kitaneka deva 'vijayaM rAyahANi vijayArAjadhAnI ko 'uvaciyacaMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgaM kareMti' pratyeka daravAjoM para jahAM candana ke ghaTa rakhe gaye haiM aura unhIM ke toraNoM se jahAM kA pratyeka dvAraM sajAyA gayA hai aisI banAne lage hue the 'appegaiyA devA vijayaM appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM lAulloiyamahiyaM kareMti' 3864 hevA piyA rAjadhAnIne gomaya- gAyanA chANa vigerethI lIpavAmAM lAgelA hatA ane pANI vigerethI taraboLa karavAmAM lAgelA hatA. athavA temAM sthaLe sthaLe caMdaravA mAMdhAbhai allen u. 'appegaiyA devA vijaya rAyahANi sA hai| ye 'piyA yAnI 'gosIsasarasarattacaMdaNadaharaddiNNapaMcaMgulitalaM kareMti' zAzI caMdana sarasa rakata caMdana ane dara caMdananA lepathI pitAnA hAthamAM lepa karIne pAMce AMgaLIthI yukata evA chApavALI banAvI rahyA hatA arthAta DAyanA thApA yAvI 2hyA tata. 'apegaiyA' 894 he 'vijayarAyahANi' vinyA rAyAnIna uvaciya caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAga tti dareka daravAjAonI upara ke jyAM caMdana kalaze rAkhavAmAM AvelA hatA ane tenAja tAraNethI jyAMnA dareka dvAre sajAvavAmAM AvelA hoya evA manovAmA mevA manApA sAdA utA. 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM'
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra.3 u.3 sU 66 vijayadevAbhiSekavarNanam 309 'AsattosattavipulavaTTavagdhAriyamalladAmakalAvaM kareMti'-Asaktotsakta vipulavRtta: vagdhArita [avalaMvita] mAlyadAmakalApAM kurvanti, 'appegaiyAM devA'-apyekakA devA, vijayaM rAyahANiM' vijayAM rAjadhAnIm-'paMcavaNNasarasasurabhi mukkapupphapuMjotyArakaliya kareM'ti'-paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAM kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi'-'apyekakA devA bijayAM rAjadhAnIm 'kAlAgurupava: rakuMdurukkaturukkadhUvamaghamaghAyamAna gaMdhuLyAbhirAmaM kareMti'-kAlAgurupravarakundurukaturuSkadhUpamaghamaghAyamAna gandhoddhRtA'bhirAmaM kurvanti / 'sugaMdhavaragaMdhiyaM gaMdha baTTibhUyaM kareMti'-sugandhavaragandhagandhitAm-ataeva gandhavartibhUtAM kurvanti eteSAM vizeSaNAnAM vyAkhyAnaM prAvarNita vijayArAjadhAnI prakaraNAdeva-jJAtavyam / 'apperAyahANi' kitaneka deva usa vijayArAjadhAnI ko 'Asattosattavipula ghavaMgyAriyamalladAmakalAvaM kareMti' Upara se nIce taka laTakane vAlI paDI2 golAkAra puSpamAlAoM se zrRGgArita kara rahe the 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' kitaneka deva usa vijayArAjadhAnI ko, 'paMcavaNNasarasasurabhimukkapupphapuMjokyArakaliyaM kereMti pAMca varSoM ke zreSTha sugaMdhita puppoM ke puMjo se yukta vanA rahe the / 'appegayA devA vijayaM rAyahANi' kitaneka deva usa vijayArAjadhAnI kA 'kAlAgurupavarakaMdarukkaturakadhUvamagha maghAyamAnagaMdhuddhUyAbhirAmaM kareMti' kRSNAguru uttama kundurukka evaM turuka-lomAna-jalA2 kara uThI huI sugandha kA mahakavAlI banA rahe.the 'sugaMdhavara gaMdhiyaM gaMdhavadhibhUyaM kareM ti' ataeva vaMha rAjadhAnI aisI laga rahI thI ki mAnoM yaha sugaMdha se viziSTa, huI gaMdha kI vartikA-battI-hI hai ina saba vizeSaNoM kI vyAkhyA vijayA rAjadhAnI ke prakaraNa meM pahale kiyA gayA haiM ataH vAM DeTA vAya vilyA pAnAta. 'AsattosattavipulavaTUTa vagdhAriyamalladAmakalAvaM kareMti parathI nIya sudhA astqAvANI mATImATI gauNa mAranI puSpAnI bhANAmAthI zarANArI rahA tA. 'ApegaiyA devA vijayaM gayahANi' rakSA havAme vinyA yAnIna. 'paMcavaNNasarasasurabhimukkapupphapuMjovayArakaliyaM kareMti' pAMca raMganA uttama ane sugaMdhavALA pupanA DhagalA vALI banAvI rahyA hatA. 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' Tasa hevAye piyA dhAnIna kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUghamaghamaghAyamANagaMdhuddhRyAbhirAmaM kareMti' ra azu3, uttamakuMTurUkaka, ane tarUSka,-lekhAnane saLagAvIne temAMthI nIkaLatI sugaMdhavALI manAvatA ta. 'sugaMdhavaragaMdhiyaM gadhavaTTibhUthaM' mAthI se viyA yAnI evI lAgatI hatI ke jANe A nagarI vizeSa prakAranA sugaMdha dravyanI vRttikA -vATaja che. A badhA vizeSaNanI vyAkhyA vijayA rAjadhAnInA prakaraNamAM
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra gaiyA~ devA hiraNNavAsa vAsaMti' apyekakA devA hiraNyavarSa varSanti, 'appegaiyA devA muMvaNevAMsaM vAsaMti-apyekakA devAH suvarNavarSAM varSanti, muvarNavAM kurvanti ityarthaH "appaigaiyA devoM evaM rayaNavAsaM'-apyeke devA ratnavarpa carpanti,-'vairavAsa' bana. va varSanti, 'pupphavAsaM' puSpavarSa vanti, 'mallavAsa'-mAlyavarpa varSanti, 'gaMdhavAsa gandhAnAM varSAM kurvanti, 'cuNNavAsaM'-cUrNAnAM varSa varSa nti, 'vatthavAsaM' AharaNavAsa'vastrAbharaNayoSa varSantIti / 'appegaiyA devA hiraNNavihi bhAIti'-apyekakA devAH zeSadevebhyaH hiraNyavidhi bhAjayanti vizrANayanti-dadantItibhAvaH / evaM suvaNNavidhi bhAjayanti dadatItyarthaH, 'raya gavidhi vairavidhi'-ratnavidhi vajravidhi bhAjayanti dadati, 'puSphavidhi mallavidhi gaMdhavidhi' puppamAlyagandhAnAM vidhiM bhAjayanti, cUrNavidhizca, 'vatthavidhi AbharaNavidhi' vastrAmaraNAnAM vidhi bhAjayanti / iti se ise dekhalenA cAhiye 'appegaiyA devA suvaNNavAsaM vAsaMti' kitaneka devoM ne usa samaya suvarNa kI barapA kI 'appegaDyA devA eka rayaNAvAsaM' kitaneka devoMne usa samaya ratnoM kI varapA kI, vaharavAsa' catraratnoM kI varSA kI 'pupphAvAsaM' puSpoM kI varaSA kI; 'mallavAsa mAlAoM ko varaSA kI 'gaMdhavAsaM' gaMdha kI varSA kI 'cuNNavAsaM' sugaMdhita cUrNa kI varaSA kI 'vatthavAsaM' veza-kImatI vastroM kI varaSA kI 'AbharaNavAsaM' AbharagoM kI varSA kI 'appegaiyA devA hiraNNavIhiM bhAitti' kitaneka devoMne suvarNakA dAna diyA 'rayaNacIdhi' ratnoM kA dAna diyA 'vaharavIdhi' varatnoM kA dAna diyA 'puSphavidhi, bhallavidhi, gaMdhavidhi' puruSoM kA dAna diyA, mAlAoMkA dAna diyA, sugandhita dravyoM kA dAna diyA 'cuNyavidhi, vatthavidhi, AbharaNavidhi' cUrNakA dAnadiyA, vastroM kA dAna diyA, aura Abha pasA 42vAbhA mApI gaye che. tethI te tyAMcI sabha devI. 'appegaiyA devA saNavAsaM vAsaMti' 21 hevAya te 1mate sonAnA parasAha parasAvye! "appegaiyA devA evaM rayaNavAsaM' DeTA hevAsa se samaye ratnAnI parasA 12sadhyA. 'cairavAsa, paratnAna12sA52sAvyA. 'puSphAvAsa' dhyaan| rasaha parasAvye! 'mallavAsaM' bhANAmAne12sA 12sAvyA. 'gaMdhavAsa' sudha drvyn| 12sA parasAvya.. 'cuNNavAsa' sudhita yuuen| 12sAra 12sAvyo. 'vatthavAsa ImatI sonI pa2sA6 12sAvyA. 'AharaNavAsaM' mAbhUpAnI parasAI parasAvyA. 'appegaiyA devA hiraNNavIhi bhAiMti' Ta4 hevAya sonAnA hAna dhA. zyaNavIhi' Tasa hevAye ratnAnA hAna vayA. 'vaIravIhi' 89 hevA payramamA hAnIyA. 'puphiyIhiM, mallavIhiM, gaMvavIhiMsA hevAye dhyAnA hAta vAyA bhANAyAnA hAna vayA sugacita nyAnA hAna in 'cuNNazIhiM
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 311 'appegaiyA devA duyanavidhiM uvadaMseMti-apyekakAdevA drutanAmaka dvAviMzati tamo nATayavidhi mudarzayanti, aMtra khalu dvatriMzatprakArakA nATyavidheyo bhavanti teM ca yena krameNe bhagavato varddhamAnasvAminaH purataH sUryAmadevenabhAvitA rAjapraznIyopAGge, te-ihApi pradarzyante, tatra-svastika zrIvatsanandAvarta varddhamAnaka bhadrAsana kalaza matsya daNA''khyASTamaGgalAkArA'bhinayAtmakaH prathamo nATayavidhiH-dvitIya Avarta-pratyAvartazreNi prazreNIsvastikapuSyamANavaka varddhamAnakamatsyANDaka makarINDakajAramArapuSpAvali patra sAgarataGga vAsantIlatA padmalA bhakticiMtrIbhinayAtmakaH-2 tRtIyaH-IhAmRga RSabhaturaga naramakara vihaga vyAle kinnararururaNoM kA dAna diyA 'appegaiyA devA' kitaneka devoMne 'duyaM navidhi uvadaMseM ti' drutanAmaka rakhI nATyavidhikA pradarzana kiyA, nATayavidhiyAM 32 prakAra kI hotI haiM ye jisa krama se bhagavAn vaddha mAnasvAmI ke samakSa sUryAbhadeva ne rAjapraznIya upAsakAGga meM prakaTa kI haiM ve saba usI taraha se yahAM para bhI devoM ne kI aisA yahAM dikhAyA jAtA hai| inameM svastika, zrIvatsa, nandAvarta, varddhamAnaka, bhadrAsana, kalaza, mastya, aura darpaNa-nAmake jo aSTamaMgala dravya hai ina ATha maMgala dravyoM ke AkArakA abhinayarUpa jo nATyavidhi haiM vaha prathama nATayavidhi hai? Avarta pratyAvarta zreNI prazreNI svastika puSpamANavakaM, varddhamAnaka mastyANDakaM makarANDaka jAramAra puSpAvalipatra patra sAgaraMtaraGga, vAsantIlatA, padmalatA, ina saba racanA karane rUpa jo abhinaya hai vaha dvitIya nATyavidhi hai2 IhAbhRga, RSabha, turaga, naramakara, vihaMga, vyAla, vatyavI, AbharaNavIdhiM' yUniA hAna thA. vastronA hAna hoyA. ane mAmUpani hAna hIthA. 'appegaiyA devA' hesa hevAye. 'durya naTraeNTavidhi uvada seMti kulanAmanA nATayavidhInuM pradarzana karyuM. nATayavidhi 32 batrIsa prakAranI hiya che. e nATayavidhi je kamathI zrIbhagavAna vardhamAna svAmInI sanmukha sUryAbhadeve rAjaprazrIya upAMgamAM pragaTa karela che. e tamAma kema eja rAte ahIMyAM paNa dee batAvyo. e pramANe ahIMyAM batAvavAmAM aAve che. temAM svastika, zrIvatsa naMdAva, vardhamAnaka, bhadrAsana, kalaza, matsya, ane darpaNuM e nAmanA je ATha maMgala dravyo che. e maMgala dravyanA AkAranI je abhi maya rUpa nATayavidhi che. te pahelI nATyavidhi che. 1, Avarta, pratyAvarta zreNI, prazreNI, svastika, puSpamANuvaka, vardhamAnaka; masyAMka makarANDaka joramAra puSpAvalIpatra patra, sAgarataraMga, vAsaMtIlatA, pAlatA A badhI racanA karavA rUpa je abhinaya che e bIjI nATyavidhi che. 2.
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ . : - D . jIvAbhigamasUtre sarabhacamarakuJjaravanalatA padmalatAbhakticitrAtmakaH 3 caturthaH-ekatazcakra dvidhAtazcakra ekatazcakravAla dvidhAtazcakravAlacakrArdhacakravAlAbhinayAtmakaH-4 paJcamaH-candrAvalipavibhakti sUryAvalipravibhakti valayAvalipravibhaktisAvalipavibhakti tArAvalipavibhakti muktAvalipavibhakti ratnAvalipravibhakti puSpAvalipravibhakti naamaanaattyvidhiH-5| paSThazcandrodgamapravibhakti sUryodgamapravibhakti-AtmakaH udgamodgamanapravibhaktanAmA-6 / saptama zcandrAgamana-sUryAgamana-pravibhaktyabhinayAmaka AgamanAgamanapravibhaktinAmA-7 aSTamaH candrAvaraNapravibhakti-sUryAvaraNa pravibhaktyAtmaka AvaraNAvaraNapravibhaktinAmA 8 navamaH-candrAstamanAvibhakti kinnara, ruru, sarama, camara, kunnara, vanalatA, padmalatA, ina sabakI racanA karane rUpa jo nATyavidhi haiM, vaha tRtIya nATyavidhi haiM 3 ekataH vakra, vidhAtovakra, ekata:-cakravAla, dvidhAtaH cakravAla, cakrA cakravAla inake abhinayAtmaka jo nATyavidhi haiM, vaha caturtha nATayavidhi haiM4 / candrAvali pravibhakti sUryAvali pravibhakti valayAvali pravibhakti haMsAvali pravibhakti tArAvali pravibhakti muktAbalipravibhakti ratnAvali pravibhakti aura puSpAvalipravibhakti nAmakI jo nATyavidhi haiM vaha pAMcavIM nATyavidhi haiM candrodmavibhakti, evaM sUryodmapravibhakti inakI jo abhinayAtmaka nATyavidhi haiN| vaha udgamodbhamana nAmakI6vIM nATyavidhi hai| jisa nAdayavidhi meM candra ke AgamanakA evaM sUrya ke Agamana kA abhinaya kiyA jAtA hai vaha 7vIM abhinayAtmaka pravibhakti nAmakI nATayavidhi haiM jisa nATyavidhi meM candra ke AvaraNa hone rUpa .' ', RSabha, tura, narama42, vi, vyA-sapa, nara, 33, sasA, camara, kuMjara, vanalatA paghalatA A badhAnI racanA karavA rUpa je nATayavidhi ...trI nArAyavidhi-cha.3 meta:14, dvidhAtAva, yetAyA , vidhAta: cakravAla, cakrAI-cakravAla, AnA abhinayAtmaka je nATavidhi che. e cethI prakAranI nATyavidhI che. caMdrAvali pravibhakti, tArAvalichavibhakti, mukta valipravibhakti, haMsAvalipravibhakti. ane puSpAvali pravibhUti, nAmanI je, nATacavidhi che te pAMcamA prakAranI nAvidhi che. paMcaMdrodramAM pravibhakti ane sUryodrama pravibhakti, enI je abhinayAtmaka nATavidhi che. te ume drama e nAmanI cha prakAranI nATyavidhi che. 6 je nATavidhimAM caMdranA Agamanane ane sUryanA Agamanane abhinaya karavAmAM Ave che te sAtamI abhinayAtmaka pravibhakti e nAmanI nATyavidhi che. 7 je nATavidhimAM caMdranA AvaraNa thavArUpa ane sUryanA AvaraNa thavArUpa abhinaya batAvavAmAM
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam sUryAstamanapravibhaktyabhinayAtmako'ratamayanA'stamayanAvibhaktinAmA 9 dazama:candramaNDalapravibhakti - sUrmamaNDalapavibhakti nAgamaNDalapavibhakti-yakSamaNDalapravibhakti-bhUtamaNDalapavibhakti-abhinayAtmako bhaNDalapavibhaktinAmA 10 ekAdaza RpabhamaNDalapravibhakti-siMhamaNDalapravibhakti-hayavilambita-gajavilaMbita-hayavilasita-gajavilasita-bhattahayavilasita - mattagajavilasita--bhattahayavilaMbita-matta* gajavilaMbitA'bhinayo drutavilaMktinAmA 11 dvAdazaH-sAgarapravibhakti nAgapravibhaktyabhinayAtmakaH sAgara-nAgapravibhakti nAmA 12 trayodazaH-nandApravibhakti campApravibhaktyabhinayAtmako nandA-vadhAnavibhattyAtmaka.13caturdaza:-matsyANDa aura sUrya ke AvaraNa hone rUpa abhinaya kA pradarzana kiyA jAtA hai vaha AThavIM AvaraNAvaraNa nAmakI nArayavidhi hai jila nATyavidhi meM candra ke asta hone kA aura sUryakA asta hone kA abhinaya dikhAyA jAtA hai vaha nATyavidhi astamayanAstAyana nAmakI navamI nATayavidhi hai / jisa nATyavidhi meM candramaMDala, sUryamaMDala, nAgamaMDala yakSamaMDala, bhUtamaMDala, inakA alaga alaga abhinaya karake dikhAyAjAtA hai / vaha maMDala pravibhakti nAmakI 10vIM nATyavidhi hai / RSabha'maMDala pravibhakti, siMhavaMDala pravibhakti, hayavilambita pravibhakti, gajavilambita pravibhakti, hayavilasita, gajavilasita, bhattahathavilasita, mattagajavilasita, attayavilambita, evaM mattagajavilambita ina sabakA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai vaha nATyavidhi drutavilambita nAmakI 11 vI nATyavidhi hai / sAgara pravibhakti aura nAgavibhakti kA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai| vaha sAgara Ave te AvaraNavaraNa nAmanI AThamI nATacavidhi che. je nATayavidhimAM caMdranA asta thavAne ane sUryane asta thavAne abhinaya batAvavAmAM Ave che te nATyavidhi astamayanAstamaya e nAmanI navamI nATavidhi che.huM je nATacavidhimAM caMdramaMDala, sUryamaMDala, nAgamaMDala, yakSamaMDala, bhUtamaMDala, e badhAne jude jude abhinaya karIne batAvavAmAM Ave che. e maMDala pravibhakti nAmanI 10 dasamI nATavidhi che. RSabhamaMDala pravibhakti siMhamaMDala pravibhakti, hayavilasita, gajavilasita. mattehayavilasita. ane magajavilasita A badhAne jemAM abhinaya batAvavAmAM Ave che. te kutalikhita nAmanI agiyAramI nATyavidhi che. 11 sAgara pravibhakti ane nAga pravibhaktino jemAM abhinaya batAvavAmAM Ave che, te sAgara nAmanI bAramI nATyavidhi che. 12 naMdA pravibhakti, ane caMpA pravibhaktine jemAM abhinaya batAvavAmAM jI040
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ .314 jIvAbhigamasUtre pravibhakti - makarANDakapravibhakti jArapravibhaktimArapravibhaktyabhinayAtmakaH matsyANDakamakarANDaka-jAramArapravibhaktinAmA kathyate -14 paJcadazaH kaiti kakArapravibhaktiH khaiti khakArapravibhaktiH - gaiti gakAra pravibhaktiH - ghaiti ghakAra pravibhaktiH - Gaiti - DakAra pravibhaktiH ityevaM kramasAvikakArAdi pravibhaktaca minayAtmakaH - kakAra - khakAra gakAra - ghakAra - GakAra pravibhaktinAmA - 15 evaM - poDazaH - cakAra - chakAra - kAra - jhakAra - JakAra pravibhakti nAmA - 16 saptadazaH-TakAra- ThakAraDhakAra - NakAra pravibhaktinAmA 17 aSTAdaza-stakAra -thakAra - dakAra-dhakAranakAra pravibhaktinAmA 18 ekonaviMzati - pakAra - phakAra - vakAra - bhakAra - makAra - pravibhaktinAmA 19 viMzatirnATayavidhiH - azokapallavapravibhaktyA mrapallava nAmakI 12vIM nATayavidhi hai| nandA pravibhakti aura campApravibhakti kA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai / vaha 13 vIM nATayavidhi haiM / isa nATayavidhi kA nAma nandA campA pravibhakti hai syANDaka pravibhakti, makarANDapravibhakti, jAra pravibhakti, mAra pravibhakti inakA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai, vaha 14vIM refer haiM isakA nAma matsyANDaka makarANDaka jAramArapravibhakti hai jisa nATyavidhi meM ka kha ga gha aura inakI pravibhakti kA abhinaya dikhAyA jAtA hai, vaha 15 vIM nATyavidhi hai / jisa nATyavidhi meM cakAra chakAra jakAra jhakAra trakAra kI pravibhakti kA abhinaya dikhAyA jAtA hai vaha 16vIM nATyavidhi hai / Ta Tha Da Dha auraNa inakI pravibhakti kA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai vaha 17vIM nATayavidhi hai / ta tha da dha aura na inakI pravibhakti kA jisameM abhinaya dikhAyA jAtA hai, vaha 18vIM nATayavidhi haiM paphava bha aura ma inakI Ave te teramI nATyavidhi che. 13 A nATyavidhinuM nAma naMdA caMpA pravibhakti e pramANe che. matsyAMDaka pravibhakti, makarAMDaka pravibhakti. jAra pravibhakti, mArapravibhakti AnA jemAM abhinaya khatAvavAmAM Ave che. te caudamI nATavividha che, Anu nAma matsyAMkaDaka makarAMDaka jAramAra pravibhakti ye abhAze che. 14 ne nATayavidhibhAM yAra, 452, 442, 342, 242 pravibhaktinA abhinaya patAvavAmAM Ave che te seALamI nATacavidhi che. 16 Ta, Tha, Da, Dha ane Nu AnI pravibhaktinA je nATayavidhimAM abhinaya khatA. vAmAM Ave che. te sattaramI nATavividha che. 17 je nATacavidhimAM ta, tha, 6, dha, ane na AnI prativibhaktinA abhinaya batAvavAmAM Ave te aDhAramI nATavividha che. 18 je nATyavidhimAM pa, kaiM, kha, kha, ane ma nI pravibhaktinA -
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' prameyadyotikA TokA pra03 u. 3 . 66 vijayadevAbhiSekavarNanam . 316 pravibhakti jambU pallavapravibhakti kozovapallavapravibhaktyabhinayAtmakaH pallavapravibhaktinAmA - 20 ekaviMzatistu - padmalatApravibhakti - azokalatA - pravibhakti campakalatA pravibhakti cUtalatA pravibhakti vanalatA pravibhakti vAsantI latApravibhakti-atimuktakalatA pravibhakti zyAmalatApravibhaktyibhinayAtmako latApravibhaktinAmA 21 dvAviMzati - drutanAmA 22, trayoviMzatitamo vilambita nAmA - 23 caturviMzatitamo drutavilamvitanAmA 24 paJcaviMzatiH - azcitanAmA 25 SaDaviMzati tamo ribhitanAmA 26 saptaviMzatitamo aMcitaribhitanAmA 27 aSTAviMzatitamaH - ArabhaTanAmA 28 ekonatriMzattamo - bhasolanAmA 29 triMzattamaH -- ArabhaTa bhasopravibhakti kA jisameM abhinaya dikhAyA jAtA hai vaha 19vIM nATyavidhi haiM / jisameM azoka pallavoM kI pravibhakti, Amra ke pallavoM kI pravibhakti, jambU ke pallavoM ko pravibhakti evaM kozAmbake pallavoM kI pravibhakti kA pradarzana kiyA jAtA hai / vaha pallava pravibhakti nAmakI 20vIM nATayavidhi haiM jisameM pAlatA pravibhakti, azokalatA pravi bhakti campakalatA pravibhakti cUtalatA pravibhakti, vanalatA pravibhakti, vAsantIlatA pravibhakti, atimuktakalatA pravibhakti aura zyAmalatA pravibhakti kA abhinaya pradarzita kiyA jAtA haiM vaha latA pravibhakti nAmakI 21vIM nATayavidhi haiM 22vIM nATyavidhikA nAma druta hai / 23vIM nATyavidhikA nAma bilambita haiM / 24vIM nATayavidhikA nAma drutavilambita haiM 25vIM nATyavidhikA nAma azcita hai 26vIM nATyavidhikA nAma ribhita haiM / 27vIM nATyavidhikA nAma aMcitaribhita hai abhinaya khatAvavAmAM Ave te egaNIsamI nAvidhi che. 19 jemAM azeka pallaveAnI pravibhakti, AMkhAnA pallavAnI pravibhakti, jAMbUno pallaveAnI pravibhakti temaja keAzAMkhanA pallavenI pravibhakti matAvavAmAM Ave che. te pallava pravibhakti e nAmanI vIsamI nATavidhi che. 20 je nAnavidhimAM padmalatA pravibhakti, azeAkalatA pravibhakti capakalatA pravibhakti; AmralatA pravibhakti, vanalatA pravibhakti, vAsantIlatA pravibhakti, atimuktalatA pravi~bhakti, ane zyAmalatA pravibhaktinA abhinaya khatAvavAmAM Ave e latA pravibhakti e nAmanI ekavIsamI nATyavividha che. 21 khAvIsanI nATyavidhi nuM nAma druta che. 22 tevIsamI nATyavidhinuM nAma vilambata epramANe che. 23 cAvIsamI nATacavidhinuM nAma krutavilasmita e pramANe che. pacIsamI nATacavidhinuM nAma aMcita e pramANe che. 25 chavvIsamI nATavidhinuM nAma riNita e pramANe che. 26 satyAvIsamI nATavidhinuM nAma aMcitaribhita
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 jIvAbhigamasUrya lanAmA 30 ekatriMzattamaH - utpAtanipAtaprasaktasaMkucitaprasArita rekaracitabhrAntasaMbhrAntanAmA 31 dvAtriMzattamaH - caramAcaramanAmA nivaddhanAmA sa ca sUryAbhadevena bhagavato varddhamAnasvAminaH purato bhagavatazvarama pUrvamanupyabhavacaramadevaloka bhavacaramacyavana caramagarbhasaMharaNa carama bharata kSetrA'vasarpiNI tIrthakara janmAbhiSeka caramavAlanAva carama yauvana caramakAmabhoga caramaniSkramaNa carama tapazcaraNa caramajJAnotpAda caramatIrthapravacana carama nirvANAbhinayAtmako bhAvitaH 32 / tatraitepAM dvAtriMzato 'nATayavidhInAM madhye kAMcana nATyavidhInupanyasyati - 'appegaiyA devA adhyekakAH kecana devAH, 'duyaM vihiM uvadarseti drutaM drutanAma dvAviMzatitamaM nATayavidhi28vIM nATayavidhi kA nAma ArabhaTa haiM 29vIM nATayavidhikA nAma bhasola hai 30 vIM nATayavidhikA nAma ArabhaTabhasola hai / 31vIM vidhi kA nAma utpAtanipAta prasakta saMkucita prasArita rekaracita bhrAntasaMbhrAnta hai / aura 32vIM nATayavidhikA nAma caramAcarama yA nivaddha hai yaha nATyavidhi sUryAbhadevane bhagavAn zrI vardhamAna svAmIke samakSa unake carama manuSyabhava ke aura pUrva ke manuSyabhava ke abhinayarUpa meM caramadevaloka ke abhinayarUpa meM caramacyavana ke abhinayarUpa meM caramagarbhApahAra ke abhinayarUpa meM caramabharata kSetrAvasarpiNI ke tIrthakara ke janmAbhipekarUpa meM carama unake bAlabhAva ke abhinayarUpa meM carama unake yauvana ke abhinayarUpa meM carama unake kAmabhoga ke abhinayarUpa meM carama unake niSkramaNa kalyANa ke abhinayarUpa meM unake carama tapazcaraNa abhinayarUpa meM, unake carama kevala jJAnakI prApti ke abhirUpa meM unake carama tIrtha ke pravacana ke abhinayarUpa meM aura antima unake nirvANa prApti ke abhinaya ke rUpa meM kI thI / e pramANe che. acAvIsamI nATavidhinuM nAma ArabhaTa e pramANe che. 28 egaNatrIsamI nATayavidhinuM nAma bhasela e pramANe che. ra9 trIsamI nAvidhinu... nAma ArasaTa bhasela e pramANe che. 30 ekatrIsa mI nATyavidhinuM nAma utpAta nipAta prasata saMkucita prasArita raeNkaracita bhrAnta sabhrAnta e pramANe che. 31 tathA khatrIsamI nATyavidhinu nAma caramAcarama athavA nikhaddha e pramANe che. 32 A nATyavidhi sUryAbhadeve zrIvardhamAna mahAvIrasvAmInI sAthe teonA caramamanuSyabhavanA tathA pUrvInA manuSyabhavanA abhinayarUpe caramagarbhApahAranA abhinayarUpe carama bharata kSetrAvasarpiNImA tIkaranA janmAbhiSekarUpe tenA carama khAlabhAvanA abhinayarUpe carama teonA cauvananA abhinayarUpe teeAnA kAmaleAganA carama abhinaya rUpe tenA niSkramaNu kalyANunA carama abhinayarUpe tenA caramatapazcaraNanA abhinayapaNAthI teonA
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TokA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhipekavarNanam mabhinaya prakAramupadarzayanti, 'appenaiyA devA-vilaMviyaM NavihiM ubadaseMti' apyekakA devAH vikandhitaM nATyavidhinupadarzayanti, 'appegaiyA devA-duyavilaMviyaM naTTavihiM upadaMseM ti'-api kecana devA drutavilamvitaM nAma nATayavidhi supadarzayanti, 'appegaiyA devA-apyekakA devA:-'aMciyaM naTTavihiM uvadaMse ti'-azcita nAmaka nATayavidhi darzayanti, 'appegaiyA devA ribhitaM naTTavihi uvadaMseMti'-apikecanaike, devA rimitaM nAma nATayavidhAnaM darzayanti / 'appegaiyA devA aMciya-ribhitaM naTTavihiM uvadaMseMti'-adhyekakA devA azcitarimitanAmakaM nATyavidhimupadarzayanti, 'appegaiyA devA'-apikecana devA:-'AramaDaM jaTTavihiM upadaMseMti'-ArabhaTa nAmaka. nATyavidhimupadarzayanti, 'appegaiyA devA bhasolaM naTTavihiM uvadaMseMti'-appe devoM ne ina 32 prakAra kI nATyavidhiyoM meM le kitaneka nATyavidhiyoM kA isa samaya pradarzana kiyA isa bAta ko sUtrakAra prakaTa kara rahe haiN| _ 'appegaiyAdevA duyaM NavihiM uvadaMti' usI pradarzana meM kitaneka devoMne yaha 22vIM duta nATyavidhikA pradarzana kiyA 'appegaiyA devA vilaMbiyaM nadRvihiM ucadaMseM ti' kitaneka devoM ne usa samaya, vilaMbita nATayavidhi kA upadarzana kiyaa| 'appegaiyA devA duya vilaMpiyaM nahavihiM uvadaseM ti kitaneka devoMne usa samaya drutavilambita nATyavidhikA pradarzana kiyA 'appegaiyA devA aMciyaM naTTavihiM uvadaMseM ti' kitaneka devoMne usa samaya aMcita nATyavidhikA pradarzana kiyaa| 'appegaDyA devAribhitaM navihiM upadaMseM ti' kitaneka devoM ne usa samaya ribhita nATyavidhikA upadarzana kiyA 'appegaIyA' devA aMciyaribhiyaM navihiM ubadaleM ti' kitaneka devoMne usa samaya carama kevaLajJAnanI prAptinA abhinaya rUpe teonA carama tIrthanA pravacananA abhinayarUpe ane chellA teonI nirvANa prAptinA abhinayarUpe batAvela hatI.. devee A batrIsa prakAranI nATyavidhimAMthI keTalika nATyavidhi A samaye matAvesa ye pAta sUtradhAra pragaTa 42 che. 'appegaiyA devA duyaM naTTavihi, DavadaseM ti' 22 prahazanamA TasA hevAye 22 mAvIsabhI druta nAmanI nATayavidhi matApI 'appegaiyA devA vilaMbiyaM naDTavihiM uvadaMseM ti' TamA hevAya te samaye visamita navyavidhi mADI 'appegaiyA duyAralaMviyaM naTTavihiM utradaMseti' mA he| te mate dutavilamti nATyavidhi satAvI. 'appegaiyA devA aMciyaM naTTavihiM ubadaseM ti' mA vAme te mate gati nAmanI nATyavidhi matAvI. 'appe gaiyA devA rimita naTTavihi uvaIse ti TA hevA meM samaya lalita nAmanI nAdhyavidhi matApI. 'appe gajhyA devA aMciyaribhiyaM naTTavihiM uvadaMse ti' mA vAyo ko mate mayita
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 jIvAbhigamasana kakAH kecana devAH bhasolanAmakaM nATayavidhindarzayanti, 'appegaiyA devA'-api eke devAH-'aramaDa masola nAmadivaM naTTavihiM uvadaMseMti'-ArabhaTa bhasolanAma divyaM nATayavidhi mupadarzayanti, 'appegalyA devA'-apyekakA devA:-uppAyanivAya pavutta'-utpAtaH utpatanaM, nipAto'yaH patanaM tatprayuktam, 'saMkuciyapasAriya'-saMkucitaprasAritam, 'riyAriyaM'- gamanAgamam 'bhaMta-saMmaMta-bhrAnta sambhrAntam etanAmakam, 'divvaM NaTTavihiM ubadaseM ti'-divyaM-suralokocitaM nATyavidhigupadarzayanti / 'appegaiyA devA caunvihaM vAtiyaM vAdeMti'-apyekakA devA:-catuSprakAraka vAghamAtodyAdikaM vAdayanti-bAyabhedAn darzayati-'ta jahA' ityAdi-tadyathA-'tataMvitataM-ghaNaM-jhusi tata vitatadhana zupiram, tatra-tata-mRdaGga paTahAdiH, vitataM aMcitaribhita nATyavidhikA pradarzana kiyA 'appegajhyA devA ArabhaDaMnadRvihiM uvAIse ti' kitaneka devoM ne usa samaya ArabhaTa nAmakI nATayavidhikA pradarzana kiyA 'appegaDyA devA bhasolaM naTTavihiM ucaIseM ti' kitaneka devoMne usa samaya bhasola nAmakI nATyavidhikA upadarzana kiyA 'appegaIyA devA ArabhaDabhasolanAmadivvaM-navihiM uvadaMseM ti' kinaneka devoMne usa samaya ArabhaTa bhasola nAmakI divya nATyavidhikA pradarzana kiyA 'appegaiyA devA upAya nivAya pavuttaM' kitaneka devoMne usa samaya utpAta-upara uchalane rUpa aura nipAta adhaH patana hone rUpa, saMkucita prasArita karane rUpa, gamana AgamanarUpa aura bhrAntarUpa sabhrAntarUpa divya nATyavidhiko upadarzita kiyA 'appegaiyA devA cauvihaM vAdiyaM vAdeti' kitaneka devoMne usa samaya cAra prakAra ke vAjoM ko bajAyAve cAra prakAra ke bAje isa prakAra se haiM 'tataM vitanaM ghaNaM jhusira' tata vitata ghana aura jhusira inameM mRdaGga aura paTaha Adi vilita se nAmanI nATayavidhi matAvI. 'appegaiyA devA ArabhaDaM naTTavirahiM upadaMseti' 884 vAme te 1mate mAralaTa nAmanI nATayavidhi matAvI 'appegaiyA devA bhasolaM naTTavihiM ubaIseMti' mA vAme ye samaye masAla nAmanI nATayavidhi matAvI. 'apegaiyA devA ArabhaDabhasola nAma divvaM naTTavIhiM ubadaMseM ti' 44 hevAya te 1mate mArasaTa sasasa nAmanI nATayavidhi matApI. 'appegaiyA devA upAyanivApayavuttaM' 84 hevAse te mate tyAta uparauchaLavArUpa ane nipAta-nIce paDathArUpa, saMkucita prasArita karavArUpa gamana gAzabhana35 tathA prAnta sammAnta35 hivya nATayavidhi matAvI. 'appegaiyA devA caunvihaM vAdiyaM vAti' 21 hevAme the pamate yAra 412 pAtamA yA. te nyAra prA2na pAyo mA prabhArI cha. 'tataM vitataM ghaNaMjhusiraM' tata
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 66 vijayadevAbhiSekavarNanam 319 vINA vipaJcI prabhRtiH, ghanaM - kaMsikAdiH, zuSiraM kAhalAdiH etAn vAdyavizepAna vAdayanti - iti / 'appegaiyA devA cauvvihaM geyaM gAyaMti' api kecana devAzcaturvidhaM geyaM gAnaM gAyanti, geya cAturvidhyaM darzayati- 'ta' jahe' tyAdi, 'ta' jahA' tadyathA 'ukkhittayaM' utkSiptaM prathamataH samArabhamANam, 'pavattayaM' pravRttam, utkSepAvasthAto vikrAntaM manAgbhareNa pravarttamAnam 'maMdAya' madhyabhAge mUcrchanAdiguNa yuktatayA - mandaM mandaM gholanAdyAtmakam, 'rozyAvasANaM' rocitAvasAnam rocitaM yathocita - lakSaNopetatayA bhAvitaM satyApitam avasAnaM yasya tat / 'appegaiyA devA' appeaar devA: 'unvihaM abhiNayaM abhiNayaMti' catuSprakArakamabhinayam-abhilakSIrUpa jo bAje haiM ve tata kahalAte haiM / vINA vipazvI Adi rUpa jo bAjeM haiM a fear hai kAsikAdi rUpa jo bAje haiM ve ghanarUpa haiM aura kAhala Adi rUpa jo bAje haiM ve jhusira hai 'appegajhyA devA caunvihaM geyaM gAyaMti' kitaneka devoMne usa samaya cAra prakAra ke gAne ko gAyA 'taM jahA ' vaha cAra prakAra kA gAnA isa prakAra se haiM 'ukkhintaM ' 1 utkSipta - jo gAnA saba se pahile prArambha kiyA jAtA haiM uThAyA jAtA hai vaha utkSipta hai / 'pavatayaM' pravRtta - gAne ko prArambha karane ke bAda jo use kucha gale para bhAra dekara gAyA jAtA haiM vaha pravRtta haiM 2 'maMdArya' bIca meM jo gAna mUrcchanA Adi guNoM se yukta karake manda svara se gAyA jAtA hai vaha maMda gAnA hai / 'roiyAvasANaM' aura gAne kI vidhi ke anusAra jo anta meM samApta kiyA jAtA hai / vaha rocitAvasAna gAnA hai 'appegaiyA devA cavvahaM abhiNayaM ucadaseMti' kitaneka devoMne usa samaya vitata ghana ane jhusira temAM mRdaMga ane paTaha-DhALa vigere je vAjIMtra che, tata che. vINA vipa cIrUpa je vAjIMtre che te vitata che. kAsikAdi rUpa je vAjA che te dhana35 che. sane asa vigere nepAlI che te suSira che. 'appegaiyA devA cauvvihaM geyaM gAyati' DeMTalA devA te vamate yAra prahAranA jAyano gAyA. 'taM jahA' me yAra prahAranA gAyana yA pramANe che. 'ukkhitta' ukSipta je gAyana badhAnI pahelA prAraMbha karavAmAM Ave arthAt uThAvavAmAM Ave te utkSipta nAbhanu gAna che. 1, 'pavattayaM' pravRtta - gAyanano mAla aryA cchI tene ka MIka gaLA para bhAra daine gAvAmAM Ave te pravRtta nAmanuM gAna che. 2, 'maMdArya' vathamAM ? gAyana bhUrcchita vigere guNothI yukta zrarIne bhadda svarathI gAvAmAM Ave te bhahagAna havAya che. 3, 'roiyAvasANaM' gAyananI vidhi pramANe je aMte samApta karavAmAM Ave te rAhitAvasAna nAmanuM gAyana kahevAya che, 'appegaiyA devA cauvvihaM abhiNayaM uvadaMseti' DeMTalA hevA te vayate
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 .. jIvAbhigamasUtre kRtyA'bhinayaM kurvanti 'taM jahA' thA-'ditRtiyaM' dAntikam 'pADimutiyaM' 'prAtizrutakam 'samaMtovaNivArya' sAmAnyato vinipAtikam 'lojamajjhAvasANiyaM' lokamadhyAvasAnikam, ete'bhinayaprakArAH nATayakuzalaitivyAH sanpradAyAdvAjJAtavyAH iti / 'appegaiyA devA pINaMti' apyekakA devAH pInayanti pInaM-sthUlaM mAtmAnaM kurvanti, atisthUlA bhavantItyarthaH / 'appegaiyA devA bukkAreMti' eke devAvutkArayanti-dutkAra karoti 'appegaiyA devA tAMDaveMti' eke kecana devAstANDavayanti-tANDabanAma nRtyaM kurvanti / 'appegaiyA dezAlAseMti' apyekakA devAH kecana lAsyanti lAsyayanti lAsyarUpaM nRtyaM kurvanti 'appenaiyA devA pINaMti vukkAreM-taMDaveMti-lAseMti' agyekakA devAH pInayatyAtmAnaM-cutkArayanti tANDavaM kurvanti-lAsya nRtyaM kurvanti iti / etAni pInatvAdIni catvAri kurvanti ityarthaH, cAra prakAra kA abhinaya dikhAyA 'taM jahA' vaha cAra prakAra kA abhinaya isa prakAra se haiM 'ditiyaM, pADisuliyaM, sAmaMtovaNivAtiyaM, logamajjhAvasANiyaM' dAntika pratizrutika, sAmAnyatovinipAtika, aura loka madhyAvasAntika, ina abhinaya prakAroM kA svarUpa nATayakalA meM kuzala puruSoM se jJAta karalenA cAriye athavA saMpradAya se jJAta karalenA cAhiye 'appegaiyA devA pINaMti, appegaDyA devA cukkAretiM appegaiyA devA taMDati' kitanekadevoM ne usa samaya apane Apako vahuta hI sthUla-moTA-banAliyA, kitanekadevoMne usa samaya apane muhase hI vAjoM kI dhvanike jaisI dhvani kI, kitanekadevoM ne usa samaya tANDava nAmakA nRtyakiyA 'appegaiyA devA lAseM ti' appegaiyAdevA pINaMti, vukkAre ti taMDaveti, lAsaMti' kitanekadevoM ne usa samaya lAsyarUpa nRtya kiyA aura kitaneka devoM ne apane Apako sthUla bhI yAra prasAramA malinaya matAvyA. 'taM jahA' te yAra prA2nA abhinaya mA pramANe che. "didvatiya, papADisutIya, sAmaMtovaNivAtiyaM ThogamajyAvasANiya' hssttaanika, pratikRtika, sAmAnya vinipAtika ane lokamadhyAvasAnika A abhinaya prakAranuM svarUpa nATaya kaLAmAM kuzaLa purUSa pAsethI jIjJAsuoe samajI ve athavA sahAyathI tI nase. 'appegaiyA devA pINaMti appegaiyA devA cukAreMti, appegaiyA devA taMDaveti' mA hevAya te mate pitAne ghaNuja skUla-jADA banAvyA. keTalAka dee pitAnA mukhathIja vAjAnA avAja jevA avAje karyA keTalAka dee e vakhate tAMDava nAmanuM nRtya karyuM, 'appegaiyA devA lAseM ti, appegaiyA devA pINaMti, yukkareM ti, taMDave ti, lAseMti' keTalAka dee e vakhate lAsya rUpa nRtya karyuM, ane keTalAka dee pitAne
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 'appegaiyA devA apphoDati' apyekakA devA AsphoTayanti vilakSaNazabdaM kurvanti, 'appegaiyA devA vaggati' apyekakA devA valganti hastinAda nadanti, 'appegaiyAdevA- titi-chidaMti' apyekakA devAH tipyanti-chindanti, 'appegaiyA devAH apyekakA devAH 'apphoDaMti vaggati titi chiti' AsphoTayanti-balgatitipyanti-chindanti-AsphoTAdIni catvAri kurvantItyarthaH / 'appegaiyA devA' apyekakAH kecana devAH 'haya hesiyaM kareMti' hayAnA hepA zabdaM kurvanti, 'hatthigulagulAiyaM kareMti' hastivat guDaguDaityAkArakaM zabdaM kurvanti, 'appegaiyA devA 'rahaghaNaghaNAiyaM kareMti' apyekakA devA rathasya saMcalane yAdRzo'vyaktaH zabdastabanAliyA, muMha se bAjoM ke jaisI dhvani bhI kI tANDava nRtya bhI kiyA aura lAsyarUpa nRtya bhI kiyA 'appegaDyA devA apakoDeMti' kitanekadevoM ne usa samaya vilakSaNa prakAra kA zabdoccAraNa kiyA 'appegaDyA devA vaggaMti' kitaneka devoM ne usa samaya hastinAda ciMghADano ke jaisI dhvani kiyA 'appegaiyA devA titi chidaMti' kitaneka devoM ne usa samaya tripadikA chedana kiyA 'appegaiyA devA aSphoDeMti, vaggati, titi chideti kitaneka devoM ne usa samaya vilakSaNa prakArakA zabdoMccAraNa bhI kiyA hAthI ke jaisI AvAja bhI kiyA aura tripadikA chedana bhI kiyA 'appegaiyA devA hayahesitaM kareMti appegaiyA devA hatthigulagulAiyaM kareM ti' kinaneka devoM ne usa samaya ghoDe ke hina hinAne ke zabdoM kA uccAraNakiyA, kitanekadevoM ne usa samaya hastI kI taraha guDa guDa zabda kA uccAraNa kiyA 'appegaiyA devA rahaghaNaghaNAiyaM kareMti' kitaneka devoM ne usa samaya ratha ke calane para jADA banAvyA. methI vAjAonA jevo avAja paNa karyo, tAMDava nRtya paNa yu, mana sAya nAmanu nRtya 5 yu . 'apegaiyA devA aAphoDe ti' mA hevetye ge mata vilakSaNa prasAra vyAra yu. 'apegaiyA devA vagaMti' TeTasais hevAye ye samare tina (TIna vAnI 421. 'apegaiyA devA titi chiti' mA devAya the sabhaye tripahI chaina yu. appe gaiyA devA apphoDe ti, vagaMti titi chideti' sA4 hevAye ye sabhaye vilakSaNa prakArane zabdaccAraNa paNa karyo hAthInA je avAja paNa karyo mana pihAnu chedana 5 yu 'ayegaiyA devA hayadesiya kare ti appegaiyA devA hanthigulagulAiyaM kareMti' sAvAye ye samaya ghAnA revA uDANaTapaNA zabdonuM uccAraNa karyuM keTalAka dee e vakhate hAthIne jevA gaDagaDATavALA nu nyA255 yu 'appegaiyA devA rahaghaNavaNAiyaM kare ti' sApa hevAye jI0 41
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 joSAbhigamasUtre 1 manukurvanti, 'appegaiyA devA hayahesiyaM kareMti, hatthigulagulAiyaM kareMti, rahaghaNaghaNAiyaM kareMti'. api kecana ekakAdevA: hayahepitAdIni trInyapi zabdAn kurvantItyarthaH / ' appegaiyA devA uccholeMti' apyekakA devA ucchalanti UrdhvamArohante 'appegaiyA devA paJcoleMti' apyekakA devA pracchalanti - bhUkSepaM kurvanti, 'appegajhyA devA ukkiDio kareMti' apyekakA devA utkRSTIH kurvanti, 'appegaiyA uccholeMti - paccholeMti - ukkiTTio kareMti' api kecana devAH ucchalanti pracchalanti utkRSTIH kurvanti, 'appegaiyA devA sIhaNAdaM kareMti' apyekakAH kecana devAH siMhanAdaM kurvanti - siMhasya ghanAnukAri nadanti, 'appegaiyA devA pAdadaddarayaM kareM ti' apyekakA devAH pAdadardarakaM bhUmaupAdAghAtaM kurvanti, 'appegaiyA devA bhUmica veDaM dalayaMti' apyekakA devA bhUmau capeTAM hastatalena tADanaM dalayanti kurvanti iti / 'appegaiyA devA sIhaNAdaM pAdadaddarayaM jaisA avyakta zabda hotA hai, vaise zabda kA uccAraNa kiyA 'appegaiyA devA uccholeMti' kitaneka deva usa samaya harSa ke mAre Upara uchalanelage 'appegaiyA devA paccholeti' kitaneka deva usa samaya dRSTi maTakAne lage 'appegaiyA devA ukkiDio kare ti' kitanekadevoM ne eka dUsare deva ko apanI godI meM bharaliyA 'appegaiyA devA uccholeMti, pacchole ti ukkiDio kareMti' kitane deva usa samaya Upara bhI uchale AkhoM ko bhI TakAne lage aura eka dUsare ko hAthoM meM bharakara goda meM bhI baiThAne lage 'appegaiyA devA sIhaNAdaM kareti' kitanekadevoM ne usasamaya siMhanAda kiyA siMha ke jaisA meghoM kI garjanAko anukaraNa karanevAlA zabda kiyA 'appegaiyA devA pAdadaddarayaM kareM ti, appegaiyAdevA bhUmicaveDaM dalayaMti' kitaneka devoM ne usa samaya jora jora se janIna para donoM pairoM ko paTakA kitanekadevoM ne usa samaya e samaye ratha calAvavAthI jevA avyakta zabda thAya che. evA prakAranA zabdanuM ubhyA 'a'pegaiyA devA uccholeti' DeTA deve| te samaye harSane sadhane upara uchajavA sAgyA. 'apegaiyA devA pacchole ti' DeTalA heveo ye sabhaye gANI bhaTAvavA sAgyA. 'apegaiyA devA ukkiTTio kareMti' DeMTalA deveAye ye gInna heyAne potAnI mathamAM sabhAvI sIdhA 'ApegaiyA ucchole ti pacchole ti ukkiTThio kareMti' eTasA deveo me sabhaye upara pazu uchAyA sAMco pazu maTakAvavA lAgyA ane eka bIjAne batha bharI bharIne potAnI geADhamAM esAuvaa sAgyA. 'apegaiyA devA sIhaNAdaM kare ti" DeTalA hevA me samaye siDa nAda karyAM arthAt siMhanA jevA meghAnI garjanAnu anukaraNa karavAvALA zabdo ryA, apegaiyA devA pAdadaddarayaM kareM ti appegaiyA devA bhUmicaveDa dalayaMti' DeMTalAI
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 3.3 cU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 323 bhUmicaveDaM dalayaMti' adhye kasA devAH siMhanAda pAdadaraka bhUmicapeTA dalayanti -etat trINyapi kurvantItyarthaH / 'appegaiyA devA hakkAreMti' anyekakA devA hakkArayanti, appegaiyA devA vukAreMti'-apyekakA devA yutkArayanti-dutkAraM kurvanti, 'appegaiyA devA thakkAreMti'-apyekakA devA thUkArayanti, 'appegaDyA devA pukAreti'-apyekakA devAH pUtkArayanti, 'appegaiyA devA nAmAiM sAveMti'-apye kakAH devA nAmAni zrAvayanti, 'appegaiyA devA hakkAreMti-cukAreMti-thakAreMti-pukkAreMti nAmAI sAvayaMti' apyekakA devA hakkArayani-bukkArayanti-yanakArayantipUtkArayanti nAmAni zrAvayanti-sarvAnetAnkurvantI ityarthaH / 'appegaiyA devA uppajamIna para donoM hAthoM ko paTakA 'appegaiyA devAsIhaNAda pAdadadaraya bhUmicaveDaM dalayaMti' kinhIM eka devoM ne usa samaya sIMhanAda bhI kiyA, donoM pairoM ko jamIna Upara bhI paTakA aura donoM hAthoM ko bhI jamIna para paTakA 'appegaiyA devA hakAreMti' kitaneka devoM ne usa samaya eka dUsare devoM ko hAMkanA prArambha kiyA-jaillA ki-khela khela meM choTe choTe vacce eka dUsare choTe baccoM ko vaila Adi banAkara hAMkate hai 'appegaiyA devA cukAreMti kitaneka devoM ne usa samaya bukAranA prArambha kiyA-bakaro ke taraha meM meM bolanA prArambha kiyA 'appegaiyA devA thukkAreMti' kitanekadevoM ne usa samaya thUkAra karanA prArambha kiyAthU thU isa prakAra ke zabdoM kA uccAraNa karate hue khela tamAzA karanA zuru karadiyA 'appegaiyAdevA pukkAreMti' kitaneka devoM ne 'phUphU' aisA zabda karanA prArambha kara diyA 'apavegaiyA devA nAmAI sArvati' kitdevae e samaye jora jorathI banne pagane jamIna para pachADayA. ane keTalAka hevAya. ye sabhaye bhAna 52 manne chAyA pAuyA. 'appegaiyA devA sIhaNAdaM padadadarayaM bhUmicaveDaM dalayaMti' mA hevAye ko samaye siDanA pazu 4 banne page jamIna para paNa pachADayA. ane baMne hAthane paNa jamIna para 57cyA. 'appegaiyA devA hakAreti' sA hevAye meM samaye me mIta devane hAMkavA lAgyA. jema ramana karavAmAM nAnA nAnA chokarAo eka bIjA nAnA nAnA ch|4raagaane 4 vigere manAvIna. tebha. 'agpegaiyA devAbukkAreti' sAra hevANe mate meM ravAnA pra.2 madhye arthAt mInA remo meM se pramANe maavaan| prArama 4yA "appegaiyA devA thukkAreMti' keTalAka dee e samaye thakAravAne prAraMbha karyo arthAt ghU ghU e prakAranA zahAnu thyA25 42tA 42 mA 42vAnA za32mAta 421. 'appegaiyA devA pukAreMti' 84 hevA vA prAranA honu syAra 42vAnA prAdhyA . 'appegaiyA devA nAmAiMsAveti' mA vAme se samaye 52252
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ riSTa jIyAbhigagasUtra taMti'-api kecana devA utpatti-karma manti , gagA devA NivayaMti'adhyenA devA ke vana nipatanti-nIcairgacchanti, 'apegalyA devA parivati' agyakasA devAH paripatanti 'appegalyA degA umpayani-niyani-gagviyaMni'-adhyakakA devA utpatanti-nipatanti-paripatanti, utpatamAditrayaM kurvantItyarthaH / 'gaMgalyA devA jati'-apyekakA devA: anti jyAlAmAlA lAgavanti, appegacyA devA tati' -agekakA:-devAsApani nApa-naptA bhavanni, 'gagalyA devA pani'api kecana devAH pramapanti-sAtizayaM taptA bhavanti, 'apegaTayA dezA jani tavaMti neka devoM ne usa samaya Apasa meM eka dUsare devoM ke nAmo ko munAnA prArambha kiyA 'appegaithA devA hamAraMti, udhArani thukAgati' kitaneka devoM ne usa samaya hadhAra karanA buhAra karanA aura thudhAra karanA ye tInoM kAma karanA prArambha kiyA tathA 'nAmAI mAvati' nAmoM ko munAnA bhI zurukiyA 'appegaDyA devA upatani kitanekadavoM ne usa samaya uchala kUda karanA prArambha kiyA to 'appegaDyA NivayaMti' kinaneka devoM ne jamIna Upara loTa poTa karanA prArambha kiyA 'appegaDyA devA paricayaMti' kitaneka deva usa samaya paripatana karanA prArambha kiyA 'appegayA devA uppayaMti, Nivati, parivayaMti' kinaneka devoM ne usa samaya -ye tInoM kAma karanA bhI prArambha kriye ye Upara kI ora uchale bhI, jamIna para lauTe bhI aura idhara udhara phirakara gire bhI 'appegaiyA devA jaleti' kinanekadevoM ne usa samaya aisA namAsA batAyA ki mAnoM ve agni kI jvAlA se hI AkUla vyAkUla ho rahe haiM 'appegaiyA devA mI vAnA nAma samApavAnA prAdhyo 'appegaiyA devA hakkAre ti vukkAre ti thukkAreMti 84 hevANe ye sabhaye 9512 42vAnu zu4412 42vAnu mane thu||2 42pAnuko trANe 42vAnA prAdhyatayA nAmAI sAti' naam| samajAvAnI paY 23Ata 42N. 'appegaiyA devA ugataMti' mA vAmme me mate 60 6 42pAna prA . to 'appegaiyA NivayaMti' Tasa hevAye sabhIna 52 gAgoTayAno pAra yo 'appegaiyA devA parivayaMti' sA he te pate paripatana 42vA tAjyA arthAt 11.27 zana. 571 sAyA. 'appegaiyA devA ugpayaMti NivayaMti parivati' mA hevAye ge samaye 52nI ta25 vA pAra lAgyA jamIna para ALoTavA paNa lAgyA. ane Amatema kudaraDI pharIne 54aa paY sAjyA. oma nAra prA2yI tamAsA 42tA utA. 'appegaiyA devA jaleti' mA / 2 5mate gevaNesa tApapA sAyA hai to taya maninI yAlAmAthI mANa vyA 45 hyA cha. 'apegaiyA -
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 2.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 325 patavaMti'-apyekakAH kecana devA jvalanti tapanti atapanti, jvalanAdinikamapi kurvanti, / 'appegaiyA devA gajjeti'-eke kecana devA garnanti-garjanAccainadi kurvanti, 'appegaiyA devA vijjuyAyati'-api kecana devA vidhunaM kurvanti, 'bhAgaiyA devA pAseti-varyanti kecanake vI kurvanti, 'appAjhyA devA gajjati vijjuyAyaMti-yAsaMti-api kecana devA garjanAdi tritayaM kurvanti, 'appegajhyA devA devasaMnivArya kareM ti'-acyekakAH devAH devasannipAta-samyaksuyogaM tavaMti' kitanekadevoM ne usa samaya aisA ThATa racA ki mAno ve tApagarmI se atyanta tasa ho rahe haiM 'appegaDyA devA patati' kitaneka devoM ne aisI sthiti jAhara kI ki mAno garmI se burI taraha se ghAyala ho rahe haiM / 'appegaiyA devA jati tavaMti patavaMti' kitaneka devoM ne apane Apako usa samaya jyAlA mAlA se AkUla vyAkUla honA bhI, garmI se tapta honA bhI aura garmI se bUrI taraha se ghAyala honA bhI prakaTa kiyA arthAta isa prakAra ke unhoMne usa samaya svAMga race, 'appegaiyA devA gajjeti appegaiyA vijjuyAyati appegaiyA devA vAsaMti' kitanekadeva ne usa samaya aisA dRzya upasthita kiyA ki mAnoM ke meghoM ke jaise garajarahe haiM kitanekadevoM ne aisA dRzya upasthita kiyA ki mAnoM ve vijalI rUpa meM camaka rahe haiM aura kitaneka devoM ne aisA dRzya upasthita kiyA ki mAnoM ve pAnI ke rUpa me varasa rahe hai kitanekadevoM ne ye tInoM kAma bhI kiye ve garaje bhI camake bhI aura varase bhI 'appegaDyA devA devasanivArya kareMti' kitanekadevoM devA taveMti' mA vAma se sabhaye, mevA 18 ye Ne tasA tA5. mithI matyata ta52 lAya 'ApegaiyA devA pataveMti' 884 vAya evI sthiti te samaye batAvI ke jANe teo garbhithI ghaNIja kharAba rIte ghAyala 25 rahA DAya 'apegaiyA devA jalaMti tati patavaMti' mA vAya patAne e samaye. javAlA mAlAthI AkuLa vyAkuLa thavAnuM paNa, gathiI tapAyamAna thavAnuM paNa, ane gathiI burI rIte ghAyala thavAnuM paNa pragaTa karyuM yathAt me prAznA tamAma te mata svAMga 20yA. 'ApegaiyA dege gajje ti, appegaiyA vijjuyAyati appegaigA devA vAsaMti' TA hevAye ye samaya me dazya batAvyuM ke jeNe teo meghanI jema garjI rahyA hoya keTalAka devAe evuM dazya upasthita karyuM ke jANe teo vijaLI jevA camakI rahyA hoya ane keTalAka devee evuM dazya batAvyuM ke jANe teo pANInI jema varasI rahyA che. tathA keTalAka dee traNe kAryo paNa karyA teoe garjanAo paNa karI ym|2| 5Y 4aa mane 125 // 5 // 21. 'ApegaiyA devA devasannivArya
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 jIvAbhigamasUtra sambandhaM kurvanti, apegazyA devA devukar3iyaM kareM ti-anyekakA devA devotkalikA devAnAM vAtasyevotkalikA-tAM kurvanti, 'appegaiyA devA kahakaha kareM ti'-apyekakA kecana devAH devakahakaI kurvanti-prabhUtAnAM devAnAM pramodavAn mvecchAvacanaiH kelirdeva kahakahastaM kurvntiityrthH| 'appegalyA devA devaduhaduI kareMti'-appekakA devA deva duhaduhukaM (anukaraNametat) kurvanti / 'appegalyA devA devasaMnivAyaM deyaukaliyaM-devakahakaha-devaduhaduhaM kareMti-api kecana devAH devasannipAta-devA. kalikA-deva kahakahaka-deva duhaduhakaM kurvantiH / 'appegaiyA devA devujAryakareMti'-apyekakA devA devodyotaM kurvanti, 'appegaiyA devA vijjuyAraM kareMti' -apyeke kecana devA vidhutaM kurvanti, 'appegaDyA devA celukkhe kareMti'-apyekakA devA cailorakSepaM kurvanti, 'appegaiyA devA devujjoya vijuyAraM celukkhevaM ne usa samaya deva sannipAta kiyA-arthAt Apasa meM bahuta acchA sambaMdha kiyA 'appegaDyA devA devukaliyaM kareM ti' kitaneka deyoM ne usa samaya devotkalikAkI-devoM ko havA kI taraha nacAyA 'appegaiyA devA deva kahakahaM kareMti' kitanekadevoM ne kaha kaha kiyA-pramoda ke vaza hokara icchAnusAra vacanoM dvArA jo deva krIDA karate haiM usakA nAma deva kaha kaha haiM 'appegaDyA devA deva duha duhaM kare ti' kitane kadevoM ne usa samaya 'duha duhaka' isa prakAra kA anukaraNa zabda kiyA 'appegaiyA devA devujjoya kareMti kitanekadevoM ne usa samaya devodyota kiyA 'appegaiyA devA, vijjayAraM kareMti' kitanekadevoM ne usa samayavijaliyAM camakAI 'appegajhyA devA ce ThakkhevaM kareM'ti' kitanekadevo ne usa samayavastroM ko havA meM pharakAyA 'appegaiyA devA devujjoyaM, vijuyAraM celukkhevaM kareMti' kitaneka devoM ne usa samaya dezedyota bhI tti keTalAka devoe e vakhate devasaMnipAta karyo arthAt paraspara ghaNeja saa2| samayamAMdhyA. 'ApegaiyA devA devukkaliyaM kareMti' sAra hevAsa me samaye hesi 4rI arthAt vAna vAnI rebha nayAvyA. 'appegaiyA devA deva kahakaha kareMti' mA vAya he 464 yo arthAt mAna 12 janIna pitAnI IcchA pramANenA vacane dvArA je deve kIDA kare che. tenuM nAma deva 4341 cha. 'apegaiyA devA duhaduhaM kareMti' mA vAme se samaya hu mA prabhArInA manu425 zahonA:yAra 4yo 'appegaiyA devA devujjoyaM kareMti' tee vAye ye sabhaye hevAyota jyo. 'appegaiyA devA vijjuyAraM kareMti TamA vAme se samaye vijIyo yamapI. 'appegaiyA devA celukkhe kareMti' TamA hevAye ye sabhaye pasIne 1240yA. 'appegaiyA devA devujjoyaM vijjuyAraM celuskhe kareMti' seTamA hevAroM ko samaye ThevAyota para dhyA, vijI
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 327 kareM'ti'- apyekakA devAH devoyotaM vidyutaM calotakSepaM ca kurvanti / 'appegaiyA devA uppalahatthagatA jAva sahassapattahatthagatA'- apyekakA devAH utpala hastagatA: kumudahastagatAH zatapatraharatagatAH sahasrapatrahastagatAH, 'ghaMTAhatthagatA kalasahatthagatA jAva dhUvakaDucchahatthagatA'-ghaNTAhastagatAH kala zaharatagatAH yAvat-dhUpakaDucchukahastagatAH, yAvatpadena bhRGgArAdarza sthAlapAtrI supratiSThaka vAtakaraka citraratna karaNDapuSpacaMgerI, yAvallobhahastacaMgerI puSpapaTalakayAvallomahastapaTalaka siMhAsanacAmaratailasamudraka yAvadaJjanasamudgakadhUpakaDacchukaharatagatAH ' haTTA jAva harisavasavisappamANahiyayA'-hRSTa tuSTA:-pramoditAH harpakzavisarpahRdayAH 'vijakiyA, vijaliyA bhI camakAI aura havA meM vastroM ko bhI phaharAyA "appegaDyA devA uppalahatthagatA jAva sahassapattahatthagatA' kitaneka devoM ne usa samaya kamaloM ko hAtha meM le rakkhA thA, kitaneka devoM ne yAvat sahasra patra vAle kamaloM ko hAtha meM le rakkhA thA 'ghaMTAhatthagatA kalasahatthagatA jAvadhUvakaDacchukahatthagatA' kitaneka devoM ne ghaMTA ko hAtha meM le rakkhA thA, kitaneka devatAoM ne kalazoM ko hAtha meM le ravakhA thA kitaneka devatAoM ne dhUpa ke kaDache ko hAtha meM le rakkhA thA yahAM anta ke yAvatpada se bhRGgAra, Adarza, sthAla, pAtrI, supratiSThaka, vAtakaraka, citra, ratnakaraNDa puSpacaMgerI yAvallomahasta caMgerI puSpapaTalaka yAvat lomahastapaTalakasiMhAsana, cAmara, telasamudgaka yAvat aMjana samugaka aura dhUpakaDUcchuka' ina saba kA grahaNa huA hai 'haTTatuTTha jAva harisavasavisappamANahiyayA' isa prakAra se ve sabake saba deva hRSTa, pazu yamApI, mane pAbhA parI 54 524vyA. 'apegaiyA devA upalahattha gatA jAva sahassapattahatthagatA' Tasa hevoye se samaye abhI thamA praya karyA hatA, keTalAka dee yAvat sahastrapatre vALA kamaLane hAthamAM dhAraNa yA utA. 'ghaMTAhatthagatA kalasahatthagatA jAva dhUvakaDucchahatyagatA' DeTamA hevAse ghaTAo hAthamAM lIdhA hatA. keTalAka dee kalazo hAthamAM grahaNa karyA hatA. keTalAka deveoe dhUpadAnIne hAthamAM dhAraNa karI rAkhela hatI. ahIMyA satranA aMtamAM Avela yAvatpadathI bhaMgAra, Adarza, sthAla, pAtrI, yupratiSThaka vAtakaraka, citra, ratnakaraMDaka, puSpagaMgerI, yAvat lemahastacaMgerI, puSpapaTala, thAvat lemarata paTalaka, siMhAsana, cAmara, tailasamuka yAvat aMjana samuha 4. 2mane dhUpa4275 2 mA paha! 9 423 // cha. 'havatura jAva harisavasavisappamANahiyayA' mA zata te! madhAna he| STa, tuSTa, yAktU
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ - / 328 jIyAbhigamana yAe rAyahANIe sabatosamaMtA AdhAni padhAveti' vijayAyA gajadhAnyAH sarvataH caturdizu samantAtsAmastyena AzrAvanti-pradhAyanti, iti / rAjadhAnyA AsamantAt caturdiA, dhAvanti, prakaNa dhAvanti / 'taeNaM taM vijayaM devaM tataH khalu taM ghijayaM devam / 'cattAri sAmANiyamAhassIo'-catvAri sAmAnikamahambANi, 'cattAri aggamahisIo saparivArAo'-canamro rAjamaviSyaH saparivArAH, 'jAva solasaAyarakkhadevasAhalsIo'-saptAnIkAni saptAnIkAdhipatayaH poDazAtmarakSakadeva sahasrANi, 'aNNeya bahave'-anye ca bahavaH 'vijayazayahANIvasthayA'-vijayarAjadhAnI vAstavyAH nivAsinaH, 'vANamaMtagadevAya devIoya'-dhAnavyantarAH kinvipAdevAH tadIyadevyazca-sarve'pye ne 'tehiM barakayala patihANehi-nairvarakamalapratiSThAnaiH varakamalasaMsthitaiH 'jAva asanaNaM goraNiyANaM kalasANaM-yAvadaSTazatena tuSTa yAvat harSa ke vaza se uchalate hue udaya vAle hokara 'vijayAe rAyahANIe sacato samaMtA AdhAveti padhAni' vijayArAjabAnI kI cAroM dizAoM meM cale aura dauDe 'tapUrNa vijayadevaM' isake bAda usa vijayadeva ko 'cattApi sAmANiya mahasvIo' cAra hajAra sAmAnika devoM ne 'cattAri aggamahimIoM saparivArAoM' apane apane parivAra sahita cAra agramahipIyoM ne 'jAva solasa Ayarakagvadeva sahassI o' yAvat 16 hajAra AtmarakSaka devoM ne tathA 'tathA aNNe ya bahave jiyarAyahANIvatthavvayA' aura aneka vijayarAjadhAnI ke nivAsI devoM ne jaise 'cANamaMtarA devA ya devIoya' vAnavyannA devoM ne evaM inakI deviyoM ne 'tehiM varakamalapahANehiM una sunAra kamaloM ke Upara rakkhe hae 'jAva asateNaM sovaNiyAgaM kalasANaM' yAvat 108 suvarNa ke harSanA atirekathI uchalatA hRdayevALA thaIne arvAnU AnaMdathI prakullita thaIne 'vijayAe rAyahANIe saJcano gamaMtA AdhAni padhAveMti' miyA yAnInI yAre himAmA yAsatA bhane hoin| utA. 'taNaM taM vijayadeva' pachI se vizya hemane 'cattAri sAmANiyamAhamsIo' yA2 // 2 sAbhAni havAme 'cattAri agAmahisIo saparivArAo' pAtapAtAnA parivAra sAthe yAra mayamADaviyoga 'jAva solasa AyarakkhadevasAhassIo' yAvat 16 se 2 mAtma224 hevANe tathA 'aNNe ya bahave vijanagajadhAnI banyAyA' gIta paE ane| vizya dhAnImA nivAsa 42pAvANA he| gane haviyogama-'vANamaMtarA devAya devIo ya' pAnavyanta2 hevAya bhane temanI kyiAme 'tahivarakamalapaidvANehi' ko su42 4bhaNAnI 652 22vAmA AvadA 'jAva aTThasateNaM sovaNiyANaM kala
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam sauvarNikAnAM kalazAnAm, 'taM ceva asaeNaM bhomejnANaM kalasANaM'-tadevaasmin eva sUtre'mUSAM sAmagrINAM samupasthApanasamaye yad yad yathAkathitaM-tatta. thaiva yAvat aSTazatena bhaumeyAnAM kalazAnAm, 'sabbodaehi sabamaTTiyAhiM'-sarvo-. dakaiH-sarvatIrthajalaiH sarvamRtikAbhiH, 'sambatUbarehiM sadhapupphehiM jAva savvosahi siddhatthaehi-sarvartuvaraiH sarva anuSu jAtaiH sarva puSpaiH nandanAdi banAnItaiH sarvamAlyaiH carNAdibhiH yAvat-sauSadhibhiH sarvArthasiddhakaizca, 'savvaDIe jAva nigghosa nAiyaraveNaM' sarvaddhayA-sarvadyutyA yAvat-nirdhopanAditaraveNe, 'mahayA mahayAM iMdAbhiseeNa' abhisiMcaI'-mahatA mahatA-indrAbhiSekeNa taM vijayaM devamabhiSizvanti iti / 'patteyaM patteyaM sirasAvattaM aMjaliM kaTu evaM kyAsI'-pratyekaM pratyekaM sAmAnikAdayo devAH zirasAvata karatalaparigRhItabhaJjaliM kRtvA-evaM vakSyakalazoM ke 'taM ceva jAva aTThasaeNaM momejjANaM kalasANaM pUrvoktAnusAra yAvata 108 mRttikA ke kalazoM ke 'sambodaehiM savvamaTTiyAhiM' samasta udakoM se aura samarata miTTiyoM se 'savyatavarehi savvapupphehi jAva savvosahisiddhatthaehiM evaM samasta RtuoM ke zreSTha samasta puSpoM se yAMvat sauSadhiyoM se aura pIta sarSapoM se 'savvaDDIe jAva nigyosanAiyaraveNaM' sarvaRddhi ke anusAra sarvAti ke anusAra yAvat vAjoM ke gaMDagaDAhaTa ke sAtha2 mahayA mahayA iMdAbhiseeNaM' vaDe bhArI utsava se yukta usa indrAbhiSeka kI sAmagrI se 'taM vijayadevaM abhisiMcati' usa vijaya deva kA abhiSeka kiyA 'pattaya pattaMya sirasAvatta aMjalikaTTu evaM vayAsI' aura phira alaga alaga rUpa se donoM hAthoM kI aMjali karake aura use zira para ghumAkara AzIrvAda ke rUpa meM usase sANaM' yAvat 108 4sI mA suvarNa nA yamasAra 4AzothI 'taM ceva jAva aTThasaeNaM bhomejjANaM' kalasANaM' pAsa vAmAM mAcyA pramANe yAvat 108 24sAna mAha bhATIna saMzothI. 'savvodaehiM savvamaTTiyAhiM' saghamA tIrthAna thI bhane sadhajI nahImA bhane saghA tIrthAnI mATIthI 'savvatUvarehiM savvapupphehiM jAva savvosahi siddhatthaehiM tathA saghajI atumAna jattama uttama samasta puNyAthI yAvat saSidhiyothI tabha0 pIpA gavANA saSa pAthI 'savvaDhIe jAva nigyosanAiyaraveNaM' sarva pradhAnI Rddhi manusAra sarvadhuti anusAra yApata vAmAnA ga vANI hivya canIyAnI sAthai sAthe 'mahayA mahayA iMdAbhiseeNaM' gh| moTA sevA hasava pUrva me drAbhiSenI samaya sAmagrIthI 'taM vijaya devaM abhisiMcaMti' se vinaya vana amiSa dhye 'patteyaM patteyaM sirasAvattaM aMjali kaTu evaM vayAsI' bhane te pachI hI hI rIte manne hAyAnI marel jI0 42
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 joSAbhigamasUtre mANavacanairAzIrvacAMsyavAdipuH, 'jayajayanaMdA jayajayabhadA' he nanda ! jayajaya, he bhadra ! jayajaya 'jayajayanaMdabhadA' he nandabhadra ! jayajaya, 'ajiyaM jiNehi jitaM pAlayAhi'-ajitaM vazamAnaya jitaM ca pAlaya, 'ajitaM jiNehi sattupakkhaM pAlehi mittapakkhaM jiyamajjhebasAhi taM deva'-ajitaM vijayasva zatrupakSaM jitaM pAlaya, mitrapakSa jitamadhye vAsaya tvaM deva ! 'niruvasaggaM iMdo iva devANaM-caMdo iva tArANaM' -nirupasarga-yathAsyAt vihareti-agrimeNa sambandhaH saMvaddhaH, devAnAmindra ivacandraiva tArANAm 'camaroiva asurANa'-amurANAM camara iba, dharaNo iva nAgANaM'nAgAnAMmadhye dharaNaiva, 'bharahoiva maNuyANaM'-manujAnAM madhye bharataica, 'vahaNi paliyovamAiM vahUNi sAgarovamANi'-bahUni palyopamAni yAvad vahUni sAgaropamANi aisA kahA 'jaya jaya naMdA jaya jaya bhaddA' he nanda ApakI jaya ho jaya ho he bhadra ApakI jaya ho jaya ho 'jaya jaya gaMdabhaddA ! he nanda bhadra! ApakI bAra bAra jaya ho 'ajiyaM jiNehi jitaM pAlayAhi' Apa ajita ko vaza meM kareM aura jitekA pAlana kareM 'ajitaM jiNehi sattupakkhaM, pAlehi mittapakkha' ajita-zatrupakSa ko Apa vaza meM kareM aura mitra pakSa kA Apa pAlanapoSaNa evaM rakSaNa kreN| 'jiyamajjhe vasAhi (taM dava) he deva tuma jita pakSa meM apane mitra ko vasAo 'nirUvasaggo iMdo iva devANaM caMdo iva tArANAM' devoM ke bIca meM indra kI taraha tArAgaNoM ke bIca meM candra kI taraha tuma nirUpasarga hokara vicaro isI taraha tuma asuroM meM camara kI taraha 'dharaNo iva nAgANaM' nAgoM meM dharaNa kI taraha 'bharaho iva maNuyANaM' manuSyoM meM bharata kI taraha nirUpasarga hokara karIne ane te aMjalIne mAthA para pheravIne AzIrvAda rUpe teone A pramANe 4hyu 'jayajaya naMdA jayajaya bhaddA' hai na tmaa| saya thAyaraya thA madra tmaare| raya thaa| saya thA-yA 'jayajaya gaMdA bhaddA' he nanda usa tabhA pAra pAra ya yA2 thAmA 'ajiya jiNehi jitaM pAlayAhiM' mA5 ajIta-nahIM chatAyelAone vaza kare ane jItelAonuM pAlana piSaNa kare. 'ajitaM jiNehi sattupakkha, pAlehi mittapakkhaM' naDI tAyetA zatrupakSane paza |-to mana bhitra pakSanu pAlana 4-2kSaNa 421. "jiyamajjhe sAhi (taM deva) ke deva mA5 d pakSamA tmaa| bhitrAne vasA niruvasaggo iMdoiva 'devANa, caMdoiva tArANaM' hevAmA chandra prabhArI mane taa|| gaNamA nIma Apa ni35sa manIna viyara 42. tebhara asuromA yandranI rebha 'gharaNo iva nAgANaM' nAgavAmI dharaNendranI rebha 'bharahoiva maNuyANaM' bhanuSyAmAM maratanI rema mA5 ni35sa manIna viya295 42. A5 'vahUNi paliyovamAI vahUNi
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 331 yAvat, 'cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva AyarakkhadevasAhassINaM'-caturNA sAmAnikasahasrANAM yAvadAtmarakSakadevasahasrANAm, 'vijayassa devassa vijayAe. rAyahANIe'-vijayasya devasya vijayArAjadhAnyAH, 'aNNehiM bahUrNa vijaya rAyahANivatthavvANa'-anyevAJcabahUnAM vijayArAjadhAnI vAstavyAnAm, 'vANamaMtarANaM devANaM devINaya'-vAnavyantarANAM devAnAM devInAM ca, 'AhevaccaM jAva ANAIsaraseNAvaccaM'-AdhipatyaM paurapatyaM yAvat-AjJezvarasenApatyam, 'kAremANe pAlemANe'-kurvan-pAlayan='viharAhi tti kaTu'-vihara yathAsukha mitikRtvA''zIrvacanaM prayujya, 'mahayA mahayA sadeNaM jayajayasadaM vauMjaMti' mahatA-mahatA zabdena jayajayazabdaM prayuJjanti iti ||suu066|| . vicaro tuma 'bahUNi paliyovamAI bahUNi sAgarovamAI' aneka palyopama kI aura aneka sAgaropama kI Ayutaka 'cauNhaM sAmANiya sAhassINaM' cAra hajAra sAmAnika devoM ke 'jAva Ayarakkha devasAhassINaM' yAvat 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke 'vijayassa devassa vijayAe rAyahANIe' vijayadeva kI vijayarAjadhAnI ke 'aNNesiM bahUNa vijayarAyahANivatthavvANa' tathA aura bhI vijayA rAjadhAnI ke nivAsI 'vANamaMtarANaM devANaM devINaM' vAnavyantara devoM ke deviyoM ke 'AhevaccaM jAva ANaIsara segAvaccaM' adhipatyako, AjJA se Izvara senApatyako 'kAremANe pAlemANe' karate hue evaM unheM pAlate hue 'viharAhitti kaTu' sukha pUrvaka vihAra karo isa prakAra ke AzIrvAdAtmaka vacana ko kaha kara 'mahayA mahayA saddeNaM jaya jaya sadaM pauMjati' unhoMne jora jora se jaya ho jaya ho isa prakAra kA uccAraNa kiyA // 66 // sAgarobamAI' bhane pakSyopabhanI mana bhane sAgaropabhanI mAyuSya payanti 'cauNhaM sAmANiyasAhassINaM' yA2 // 2 sAbhAnihevAnA 'jAva Ayarakkhadeva sAhassINaM' yAvat 16 saNa 2 mAtbha264 hevaan| 'vijayassa devassa vijayAe rAyahANIe' vizyavanI viyAyAnInA 'aNNesiM bahUNa vijaya rAyahANivatthavvANaM' tathA mI pay vinyA dhAnImA nivAsa 42naa2| 'vANamaMtarANaM devANaM devINa pAnavyantara hve| mana viyAnA 'AhevaccaM jAva ANA IsaraseNAvaccaM' adhipatipA mAzAthI zva2 senApati pAne 'kAremANe pAlemANe' 44tA 25 // tathA samAnupAsana 42tA 24 'viharAhitti kaTu' sumapUrva vi.242| ye prabhAhonA AzIrvAhAtma4 vayanAne 4Ina 'mahayA mahayA saddeNaM jayajayasaI pati teoe jora jorathI jaya he jaya he e pramANene uccAra karyo che sU. 6kA
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamale mUlam-taeNaM se vijae deve mahayAmahayA iMdAbhiseeNaM abhisitte samANe sIhAsaNAo abbhuTei sIhAsaNAo abbhu. dettA abhiseyasabhAo purasthimeNaM dAreNaM paDinikkhamai paDinikkhamittA jeNAmeva alaMkAriyasabhA teNeva uvAgacchati teNeva uvAgacchittA alaMkAriyasabhaM aNupayAhiNI karemANe 2 purasthimeNaM dAreNaM aNupavisati purathimeNaM dAreNaM aNupavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA sIhAsaNavaragate purasthAbhimuhe snnnniaaspnne| tae NaM tassa vijaya. sta devassa sAmANiyaparilovavaNNagA devA Abhijogie deve saddAveti sadAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA vijayasta devassa alaMkAriyaM bhAMDaM uvaNeha te alaMkAriyaM bhaMDaM jAva uvahati / taeNaM se vijae deve tappaDhamayAe pamhala sukumAlAe divyAe surabhIe gaMdhaphAsAIe gAyAiM lUheti, gAyAiM lUhettA saraseNaM golIsacaMdaNeNaM gAyAiM aNulipati saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM gAyAI aNuliMpai, aNuliMpettA tao'NaMtaraM ca NaM NAsANI sAsavAyavajhaM cakkhuharaM vaNNapharisajuttaM hayalAlA pelavAiregaM dhavalaM kaNagaravaiyaMta kammaM AgAsaphalihasarisappa ahataM divaM devadUsajuyalaM NiyaMsei NiyaMsettA hAraM piNaddhei hAraM piNiddhettA evaM ekAvaliM piNidhei piNidhettA evaM eeNaM abhilAveNaM muttAvali-kaNagAvaliM-rayaNAvaliMkaDagAI-tuDiyAI-aMgayAiM-keUrAiM dasamuditANaMtakaM-kaDisuttagaM te asthisuttagaM-muraviM kaMThamuraviM pAlaMvaMsi kuMDalAiM cUDA. maNiM cittaravaNukaDaM sauDaM piNidhei piNidhittA gaMthimaveDhima pUrima saMghAimeNaM cauvviheNaM malleNaM kapparakkhayaMpiva appANaM alaMkiyavibhUsiyaM karei kapparakkhayaMpiva appANaM alaMkiya
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ premaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 2.67 vijayadevasya jinapratimApUjanam 333 vibhUsiyaM karettA daharamalayasugaMdhagaMdhiehiM gaMdhehiM gAyAI sukiDati sukiDittA dibyaM ca sumaNadAmaM piNiddhati // taeNaM se vijae deve kelAlaMkAreNaM vatthAlaMkAreNaM mallAlaMkAreNaM AbharaNAlaMkAreNaM caubbiheNaM alaMkAreNa alaMkite vibhUsie samANe paDipuNNAlaMkAre sohAsaNAo absuabbhuTetA alaMkA. riyasabhAo purathimilleNaM dAreNaM paDinikkhamati, paDinikkhamittA jeNeva vavasAyasabhA teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchintA vavasAyasameM aNuppayAhiNaM karemANe2 purathimilleNaM dAreNa aNuppavisati aNuppavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragate purasthAbhimuhe sapiNa snnnne| taeNaM tasla vijayasta devasta AbhijogikA devA potthayarayaNaM uvaNeti / taeNaM vijayae deve potthayarayaNaM geNhai geNhittA potthayarayaNaM muyai potthayarayaNaM muettA potthayarayaNaM vihADeti vihADetA potthayarayaNaM vAeti potthayarayaNaM vAettA dhammiyaM vavasAyaM geNhaMti dhammiyaM vavasAyaM geNhittA potthayarayaNaM paDiNikkhivei paDiNikkhivittA sIhAsaNAo abbhuDhei anbhudvettA vavasAyasabhAo purathimilleNaM dAreNa paDinikkhamai paDinikkhamittA jeNeva gaMdA pukkhariNi teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA gaMdA pukkhariNI aguppadAhiNI karemANe puratthimilleNaM dAreNaM aNupavisai agupavisittA purasthimilleNaM tisovANapar3iruvagaeNaM paccorahai paccoruhittA hatthaM pAdaM pakkhAleti hatthaM pAyaM pakkhAlittA egaM mahaM seyaM rayayAmayaM vimalasalila puSNaM bhattagaya mahAmuhAkiti samAgaM bhiMgAraM pagiNhati pagimhittA jAI tatya uppalAI paumAiM jAva sata. sahastapattAiM tAiM gigahati geNhittA naMdAo pukkhariNIo
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre paccuttarer3a paccuttaritA jeNeva siddhAyataNe teNeva pahArettha gamaNAya / taeNaM tassa vijayasta devasla cattAri sAmANiyasAha - sIo jAva aNNe ya bahave vANamaMtarA devA devIo ya appegaiyA upalahatthagayA jAva hatthagayA vijayaM devaM piTuto piTTato anugaccheti // taraNaM tassa vijayassa devassa bahave AbhijogiyA devA devIo ya kalasahatthagatA jAva dhUvakaDucchraya hattha gayA vijayaM devaM pito 2 aNugacchati / tapaNaM se vijae deve cauhiM sAmANiyasAhassehiM jAva aNNehiMya vahUhiM vANamaMtarehiM devehiya devIhiya saddhiM saMparivuDeya sabbaDDIe sabvajuie jAtra NigghosaNAiyaraveNaM jeNetra siddhAyayaNe teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA siddhAyataNaM aNupayAhiNIkaremANe 2 puratthi - milleNaM dAreNaM aNupavisai aNupavisittA jeNeva devachaMda teNeva upAgacchati uvAgacchettA Aloe jiNapaDimANaM paNAmaM kareti paNAnaM karetA lomahatthagaM gevhiti lomahatthagaM gevhittA jiNapaDimAo lomahatthaeNaM pamajjati pamajittA surabhiNA gaMdhodaNaM pahANeti pahANetA dikhAe surabhigaMdhakAsAie gAtAI lUheti hettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM gAtANi aNuliMpai aNuliMpetA jiNapaDi mANaM mahayAI setAI divyAI devadUtajugalAI niyaMsei niyaMsettA aggehiM varehiMya gaMdhehiMya mallehi ya acceti accettA pupphAruhaNaM gaMdhAruhaNaM mallAruhaNaM vaNNAruhaNaM cuNAruhaNaM AbharaNAruhaNaMkareti karettA AsattosattaviulavaTTavaghArita mada / makalAvaM karei karettA acchehiM savhehiM rayayAma ehiM accharasA taMDulehiM jiNapaDimANaM purao aTumaMgalae Alihati sotthiya siviccha jAva dappaNa aTuTumaMgalage Alihati AlihittA kayaggAhaggahita karatala pabhaviSya mukkeNaM dasaddha
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya jinapratimApUjanam 335 vaNNeNaM kusumeNaM mukkapupphapujovayArakalitaM karei karettA caMda ppabhavairaveruliya vimaladaMDaM kaMcaNamaNi rayaNabhatticittaM kAlAgurupavarakuMdurukaturakadhUvagaMdhuttamANuviddhaM dhUmavahi viNummuyaMtaM veruliyAmayaM kaDucchuyaM pagahittu payatteNa dhUvaMdAuNa jiNavarANaM anusayavisuddhagaMdhajuttehiM mahAvittehiM asthajuttehiM apuNaruttehi saMthuNittA sattaSTrapayAI osarati sattaTupayAI osaritA vAmaM jANuM aMcei aMcettA dAhiNaM jANuM dharaNitalaMsi NivADei ttikhutto muddhANaM dhANiyalaMsi Namei NamittA isiMparacuNNamati paccuNNamittA kaDayatuDiyarthabhiyAo bhujAo paDisAharati paDisAharettA karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu evaM vayAsI NamotthurNa arihaMtANaM bhagavaMtANaM jAva siddhigaiNAmadheyaM ThANaM saMpattANaM tikaTTha vaMdati namaMsati / sU0 67 // chAyA-tataH khalu sa vijayo devo mahatA-mahatA indrAbhiSekeNA'bhiSiktaH san siMhAsanAdabhyuttiSThati, siMhAsanAt-abhyutthAyA'bhiSekasabhAyAH pUrveNa dvAreNa pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraivAlaGkArasabhA tatraivopAgacchati-tatraivopAgatyAlaGkArasabhA manupradakSiNIkurvan-2 pUrveNa dvAreNA'Nupravizati pUrveNa dvAreNA'nupravizya yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati tatraivopAgamya siMhAsanavaragataH pUrvA'bhimukhaH snissnnnnH| tataH khalu tasya vijayasya devasya sAmAnikaparpadupapannAdevA AbhiyogikAn devAn zabdAyante zabdayitvA-eva-mavAdiSuH-kSiprameva bho devAnupriyAH ! vijayasya devasyA''laGkArikaM bhANDamupanayata, tatraiva te-AlakArika bhANDaM yAvat-upasthApayanti ! tataH khalu sa vijayo devaH tatprathamatayA pakSmalasukumAratayA divyayA surabhitayA gandhakApAyikyA gAtrANi rukSayaMti gAtrANi rukSayitvA saraseNa gozIrSacandanena gAtrANyanulimpanti saraseNa gozIrSacandanena gAtrANyanulipya tadanantaraM ca khalu nAsAniHzvAsavAtavAhya cakSuharaM varNasparzayuktaM hayalAlApelavA'tirekaM valakanakakhacitAntakarma-AkAzasphaTika sadRzaprabhamahataM divyaM devadRSyayugalaM nivaste nivasya hAraM pinAti hAraM pinahya-evamekAvaliM pinayati ekAvali pinahya evametenAmilApena muktAvaliM kanakAvali ratnAvaliM kaTakAni truTitAni-aGgadAni keyUrANi dazamudrikA'nantakaM kaTi
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 jIvAbhigamasUtre sUtrakaMnyasthisUtrakaM muraviM kaNThapuraviM pAlampakuNDale cUDAmaNiM citraratnotkaTaM mukuTaM pinAti, pinahya granthima-veSTima-pUrima saMghAtimena caturvidhena mAlyena kalpavRkSamivA''tyAnamalaGkRtavibhUSitaM karoti kalpavRkSamivA'laGkRtavibhUpitaM kRtvA dardaramalayasugandha gaMndhikai gandhai gAtrANi mukrIDati sukrIDaya divyaM ca sumanodAmapinahyati / tataH khalu sa vijayo devaH kezA'laGkAreNa vasrAlaGkAreNa mAlyAlaGkAreNA''bharaNAlaGkAreNa caturvidhenA'laGkAreNAlaGkRto vibhUpitaH san paripUrNAlaGkAraH siMhAsanAdabhyuttiSThati siMDAsanA bhyutthAyA'laGkArikasabhAyAH pUrveNa dvAreNa pratiniSkramati-atiliSkramya yatraitra vyavasAyasamA tatraivopAgacchati tatraivopAgatya vyavasAyasabhA sanupradakSiNI kurvan-2 pUrvadvAreNAnupravizati pUrvadvAreNAnumavizya yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati tatraivopAgatya siMhAsanavaragataH pUrvAbhimukhaH sanniSaNNaH / tataH khalu tasya vijayasya devasyA''bhiyogikA devA pustakaratnamupanayanti tataH khalu sa vijayo devaH pustakaratnaM gRhNAti pustakaratnaM gRhItvA muzcati muktvA pustakaratnaM vighATayati pustakaratnaM vighATaya pustakaratnaM vAcayati pustakaratnaM cAcayitvA dhArmikaM vyavasAyaM pragRhNAti dhArmikaM vyavasAyaM pragRhya pustakaratnaM pratinikSipati pustakaratnaM pratinikSipya siMhAsanAdamyuttiSThati abhyutthAya vyavasAyasabhAyAH pUrvadvAreNa pratiniSkrAmati pUrvadvAreNa pratiniSkramya yatraiva nandA puSkariNI tatraivopAgacchati tatraivopAgatya puSkariNImanupradakSiNIkurvan pUrvadvAreNA'nupravizati pUrvadvAreNA'nupravizya trisApAnapratirUpakeNa pratyavarohati trisopAnapratirUpakeNa pratyavaruhya hastau pAdau prakSAlayati hastau pAdau prakSAlya eka mahat zvetaM rajatamayaM vimalasalilapUNa mattagajamahAmukhAkRtisamAnaM bhRGgAraM pragRhaMti bhRGgAraM pragRhya yAni tatrotpalAni padmAni yAvata-zatasahasrapatrANi tAni gRhNAti tAni gRhIkhA nandAtaH puSkariNItaH pratyuttarati nandApuSkariNIta pratyuttIrya yatraiva siddhAyatanaM tatraiva pradhAvitavAn gamanAya / tataH khalu tasya vijayasya devasya catvAri sAmAnikasahasrANi yAvadanye ca bahavo vAnavyantarAH devAH devyazca apyekakA utpalahastagatAH yAvat-hastagatA: vijaya devaM pRSThataH pRSThato'nugacchanti, tataH khalu tasya vijayasya devasya vahava AbhiyogikAH devA devyazca kalazahastagatAH yAvat-dhUpakaDucchukahastagatAH vijayaM devaM pRSThataH pRSThato'nugacchanti / tataH khalu sa vijayo devazcaturbhiH sAmAnikasahasraiH yAvadanyaizca bahubhirvAnavyanrairdevaizca devIbhizca sArdhaM samparivRtaH sarvaRddhayA sarvadyutyA yAvat-nirghopanAditaraveNa yatraiva siddhAyatanaM tatraivopAgacchati tatraivopAgatyasiddhAyatanamanupradakSiNI kurvan-2 pUrvadvAreNA'nupravizati anupravizya yatraiva devacchandaka statraivopAgacchati tatraivopAgatyA''loke jinapratimAnAM praNAmaM karoti
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaithayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 337: praNAmaM kRtvA lomahastakaM gRhNAti lomahastakaM gRhItvA jinapratimAH lomahastakena pramArjayati pramAya surabhiNA gandhodakena snApayati snApayitvA divyayA surabhi gandhakASAyikyA gAtrANi rUkSayati rUkSayitvA sarasena gozIpacandanena gAtrANi anulimpati gAtrANyanulipya jinapratimAbhyaH ahatAni zvetAni divyAni devadRSyayugalAni (niyaMsei) paridhApayati paridhApyA'traivaraizca gandhaizva mAlyaizcA'rcayati arcayitvA-puSpAropaNaM gandhAropaNaM mAlyAropaNaM varNakArovaNaM cUrNAropaNamAbharaNAropaNaM karoti kRtvA''saktotsatavipulavRttavagdhAritamAlyadAmakalApaMkaroti kRtvA'cchaiH zlakSNaiH rajatamayaiH accharasataNDulai jinapratimAnAM purataH aSTau-aSTau maGgalakAni-Alikhati svastika zrIvatsa yAvat darpaNam aSTAvaSTau maGgalakAni Alikhati-Alikhya kacagrAhagRhIta karatalaprabhraSTavinamuktena dazArdhavarNena kusu mena muktapuSpapuJjopacArakalitaM karoti kRtvA-candraprabhavajravaiDUryavimaladaNDAM kAJcanamaNiratnamakticitrAM kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpagandhottamAnuviddhAM dhUpavatti vinirmuJcantaM vaiDUryamayaM kaDucchukaM pragRhya prayatnena dhUpaM datvA jinavarebhyo'STazatavizuddhagranthayuvatairmahAvRttairarthayuktairapunaruktaiH saMstauti saMstutya saptASTapadAni-apasarati saptA'STapadAni-apamRtya vAmaM jAnumazcati vAmaM jAnumaJcayitvA dakSiNaM jAnuM dharaNitale nipAtayati trikRtvaH mUrdhAnaM dharaNitale namayati namayitvA-Ipatpratyunnamayati-ISatpratyunnamayya kaTakatruTitasaMstambhitau mujau pratisaMharati pratisaMhRtya karatalapratigRhItaM zirasAvatta mastake'JjaliM kRkhAevamavAdIt 'namo'stu khalu arhadabhyaH bhagavabhyaH yAvat siddhagatinAmadheyaM sthAna samprAptebhyaH' iti kRtvA vandate-namasyati // 67 // TIkA-'tae NaM se vijae deve' tataH khalu sa vijayo devaH 'mahayA mahayA iMdAbhiseeNaM' 'abhisitte samANe' sAmAnikAdivAnavyantarAdi devairmahatAmahatA indrAbhiSekeNA'bhiSiktaH san 'sohAsaNAo abbhuDhei' siMhAsanAd abhyuttiSThati, 'taeNaM se vijae deve' ityAdi / ___TIkArtha-'tae NaM se vijae deve' isake bAda vaha vijaya deva jaba baDebhArI ThATa cATa ke sAtha2 indrAbhiSeka se abhiSikta ho cukA taba vaha 'sIhAsaNAo abhuDheI siMhAsana se uThA 'anbhuTettA' aura uThakara phira vaha 'abhileyasabhAo purathimeNaM dAreNaM paDiNikkhamaI' 'taeNaM se vijae deve' tyA TI-'tee Na se vijae deve' te pachI - viyava nyAre ghar 18 bhAunI sAthe sAye drAbhiSe4thI maniSita tha yudhyA tyAre te 'sIhAsaNAo' abbhuDhe siMhAsana parathI yA. 'abhuTettA' hIna. te pachI te 'abhiseyasabhAoM mI0 53
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 / jIvAbhigamasUtra 'abbhuDhettA' abhyutthAya siMhAsanAt-'abhiseyasabhAo purathimeNaM dAreNaM paDi. Nikkhamai' abhiSekasabhAtaH pUrvadvAreNa pratiniSkrAmati, 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramyA'bhiSekasabhAtaH-'jeNAmeva-alaMkAriyasabhA teNeva uvAgacchai' yatravAlaGkArikasabhA tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA' tatraivA'laGkArikasabhAyA mupAgatya, 'alaMkAriyasabhaM aNuppayAhiNIkaremANe' alaGkArikasabhAmanupradakSiNIkurvan 2 'purasthimeNaM dAreNaM aNuppadisai'-pUrvadigdvAraNAlaGkarikasabhA manupravizati'purasthimeNaM dAreNaM aNupavisittA' pUrvadvAreNAnu pravizya, 'jeNeva sIhAsaNe teNevaucAgacchati' yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati, 'heNeva uvAgarichattA'-tatraiva siMhAsanasaMnidhAne-upAgatya, 'sIhAsaNavaragate puratthAbhimuhe saNisaNe' siMhA abhiSeka sabhA se pUrva ke dvAra se bAhara hokara nikalA 'paDiNikkhamittA jeNAmeva alaMkAriyasabhA teNeva uvAgacchai' aura bAhara nikala kara vaha jahAM alaGkArika sabhA thI vahAM para AyA 'teNeva. uvAgacchitA' vahAM Akara ke vaha 'alaMkAriya sabhaM aNuppayAhiNI karemANe' usane usa alaGkArika sabhA kI pradakSiNA kI aura pradakSiNo karake phira vaha 'purasthimeNaM dAreNaM aNupavisaI' pUrva ke dvAra se hokara usameM praviSTa huA 'purasthimeNaM dAreNaM aNupavisittA' pUrva ke dvAra se hokara jaba vaha praviSTa huA to vaha phira 'jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai' vahAM gayA jahAM ki siMhAsana thA / 'teNeva uvAgacchittA' vahAM jAkara vaha 'puratthAbhimuhe' pUrvadizA kI aura muha karake 'sIhAsaNa varaMgae sannisaNNe' usa zreSTha siMhAsana ke Upara baiTha gayA 'taeNaM tassa vijayadevassa sAmANiya parisovavaNNagA devA AbhiNiogie deveM purathimeNaM dAreNaM paDiNikkhamai' bhani: All- pUE BAIR 42vAre thara 2 nAjyA. 'paDiNikkhamittA jeNAmeva alaMkAriya sabhA teNeva uvAgacchaI' mA2 nIjIna te yA ma2i4 sanA tI tyAM mA0 mAvyA. 'teNeva, uvAgacchittA' .tyA mAvI te 'alaMkAriyasabhaM aNuppayAhiNIkaremANe tethe ye ma2i4 samAnI pradakSiNA 421. mane pradakSiNA 4zana te pachI te 'puratthimeNaM dAreNaM aNuppavisaI' pUrva zAnadArathI tabhA praveza ghyA. purathimeNaM dAreNaM aNupavisittA' pUrvanA dArathI tabhA praveza zine te pachI te jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchaI' nyo siMhAsana tu tyAM gayA. 'teNeva uvAgacchitto' tyAM dhanate 'pUramuhe' pUrva dizAnI ta26 bhuparAjIna 'sIhAsaNavaragae sannisaNNe' se zreSTha siMhAsana 52 te mesI gayA 'tae NaM tassa vijayadevassa sAmANiya- -
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 3 prameyotikA TIkA pra.3 u. 3 sU. 67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 339 sanavaragataH pUrvAbhimukhaH sannipaNNaH sadupaviSTaH 'tae NaM tassa vijayassa devassa' tataH siMhAsane- ucitopavezanA'nantaraM khalu tasya vijayadevasya, 'sAmANiya- parisovA devA AbhiNibhogie deve saddAveMti' sAmAnikaparSadupapannakA devA AbhiyogikAn devAn zabdAyante - Ahvayanti / 'sadAvettA evaM vayAsI' zabdafear evaM vakSyamANaM vaco'vAdiSu :- 'khippAmeva bho devANuppiyA' bho bhoH ? devAnupriyAH zIghraM yathA tathA - ' vijayasta devassa alaMkAriyaM bhaMDa uvaNeha ' vijayadevasya heto raGkArikaM bhANDa mupanayata, 'teNetra te alaMkAriyaM bhaMDaM jAva . ubaDave. ti' te - AbhiyogikAH AjJAsamanantaraM tatraiva tadaiva tadevA''laMkArikaM - bhANDamupasthApayanti, 'tae NaM se vijae deve' tataH khalu sa vijayodevaH -- 'tappa- damayAe tatprathamatayA tasyAmalaGkArasamAyAM prathamataeva - 'pamhalasukumAlAe' pakSmalamukumArayA - pakSmalA ca sukumArAceti pakSmalamukumArA tayA pakSmalayuktayA , sahAve ti' isa ke bAda usa vijayadeva ke sAmAnika devoM ne abhiniyogika devoM ko bulAyA 'sadAvettA evaM vayAsI' bulA kara unhoMne una se aisA kahA 'khippAmeva bho devANuppiyA / ' he devAnupriyo ! tuma saba bahuta hI jaldI 'vijayassa devassa alaMkAriyaM bhANDaM ubaha' vijayadeva ke nimitta alaMkArika bhANDa ko le Ao 'teNeva te alaMkAriyaM bhaMDa jAva ubaTUveti' isa prakAra kI sAmAnika devoM kI bAta ko svIkAra kara ve Abhiyogikadeva vahAM para usI samaya usa alaMkArika bhANDa ko le Aye 'tae NaM se vijae deve tappaDhamayAe pamhalasukumAlAeM' isake bAda saba se pahile usa alaMkArika sabhA meM vijayadeva ne romavAlI evaM sukumAra tathA 'divvAe surabhIe' divya aura sugaMdhita 'gaMdhakAsAIe' tathA sugaMdha yukta kaSAya dravya si parisovavaNNagA devA AbhiNiogie deve sadAveti' te pachI te pina sAma niH devo. mAliniyogi hevAne mosAvyA. 'sahAvettA evaM vayAsI zrInIne tegothe tebhane yA prabhA 4' 'khippamitra diNuyAi tabhe madhA mehabha bhavya vijayassa divasakAriyAM bhAMDe uhA~pratiya heva bhATe arilA 'tRNetra ki alaMkArikAMvi hUveMti' mA prabhAtI sAmAnAni strIhArIneTale shimioAAMgika tene eja samaye ane kArakabhADAne vAlai jgyA uttta zikSaNa strotApapura ki kumAei ve abhI sauthI sinemA susmI dhi salama pa N
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmirmasTe sukumArayAcetyarthaH 'davyAe surabhIe' divyayA murabhitayA 'gaMdhakAsAIe' surabhigandhakApAyikyA-surabhigandhakapAya dravyaparikarmitayA laghuzATikayA, 'gAtAIlUheMti' gAtrANi-zarIrANi rUkSayati, 'gAtAI lUhettA' gAtrANi rUkSayitvA' 'sara- seNa gosIsacaMdaNeNa gAtAI azuliMpati' sarasenA'tizayitagandhayuktena gozIrSa'candanena zarIrANi anulimpati, 'sarasena gosIsacaMdaNeNa gAtAI anulipettA' sarasagozIpacandanena svazarIramanulipya, 'tao aMtare ca NaM' tatpazcAt khala, , 'nAsANIsAsavAyavajhaM nAsikAnisazvAsavAtavAhya-nAsAzvAsaM nirudhya, 'cakkhu. hare' manohAritvAt-cakSurharati-AtmavazaM nayati rUpAtizayitatvAcca yattat-cakSuI. ram, 'vaNNapharisajuttaM' varNAtizayena sparzAtizayena ca saMyojyA''kalikam, 'dRya'lAlApelavAtirega' hayalAlApelavAtirekam-hayasyA'zvasya lAlAto'pi-adhika pelavaM sukumArama-'dhavalaM' zvetam 'kaNagakhaiyaMtakamma' kanakakhacitAntakama-kana panI hone ke kAraNa vizeSa sugaMdhavAlI aisI eka choTI sI toliyA se 'gAyAI lUhati' apane zarIra ko pochA 'gAyAI lUhitA' zarIra ko .poMchakara 'saraseNa gosIsacaMdaNeNaM gAyAiM aNuliMpati' phira usane * apane zarIra para sarasa gozIpa candana kA lepana kiyA 'sarasena gosIsa caMdaNeNa gAyAI aNulipettA' sarasa gozIrSa candana se zarIra para lepa karake 'tao aMtare ca NaM' phira bAda meM usane 'NAsANIsAsa'vAyavajjhe nAka kI nibhvAsa ke vAyu se-uDajAya aise 'cakkhuharam' * tathA cakSu ko haraNa karane vAle jabardastI AkhoM ko bhI atizaya sundaratA ke kAraNa apanI ora khIMca lene vAle aise 'vaggafarisa lutaM' 'tathA sundara varNa aura sundara sparza ina donoM se yukta aise 'hayalAlA 'pelavAtiregaM' tathA ghoDe kI lAra se bhI adhika sukumAra 'dhavala 4AnA sugavANA mevA me nAnA savA 3mAthI 'gAyAI luheti' pAtAnA .zarIrane sUjhyu 'gAyAI luhittA' zarIra sUchIna 'saraseNa gosAsacaMdaNeNa gAyAI aNuliMpettA' te pachI mAzISa yahananA potAnA zarI2 52 5 dhye. 'saraseNa .gosIsacaMdaNeNa gAyAiM aNuliMpettA' sarasa AzISa yanathI zarI2 52 35 4zana 'tao aMtare ca NaM' te pachI te 'NAsANIsAyavAyavajhe nAnA nivAsanA pavanathI l taya sevA 'cakkhuharam' mAMgAne 7221 42vApAmA arthAt mati. zaya suMdaratAnA kAraNe AMkhene pitAnI tarapha AkarSita karavAvALA evA 'vaNNa phArisattaM' su42 varSa mane su12 25za me mannathI yuTata 'hayalAlA pelavAtirega' sitii thI paY padhAre su42 'dhavalaM tathA sahaita 'kaNagakhaiyaM takamma' tathA renA manne ch| sonAnA nAthI sAresA me - 'AkAsa
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 341 kavicchuritAni-antaH karmANi-aJcalayonilakSaNAni yasya tattathA, 'AkAsaphalihasarisappabhaM' AkAzasphaTikasadRzapramAbhirvirocamAnaM-AkAzasphaTiko vilakSaNaH kazcitkacidbhavati tatpramAlAsuramityarthaH, 'divvaM'-divibhava-vilakSaNaM vA divyam 'devadUsajuyalaM'-devadUSyayugalam deva paridhAnIyakSama vAsoyugam , 'NiyaMseI' nivaste-paridhatte, 'NiyaMsettA' nivasya-paridhAya 'hAraMpiNadeti' hAraM-pinAti-urasi prakSipati, tatra-hAraH-aSTAdazasarikaH, 'hAraM piNidvettA' hAraM pi'nA, 'evaM egAvaliM piNidhaMti'-evamekAvaliM vicitramaNikAM pinAti 'egAvali piNivettA'-ekAvali pinA, 'evaM eteNaM amilAvaNaM-evametenAbhilApena, "muttAvaliM' muktAvali muktAphalamayIM mAlAm 'kaNagAvali' kanakamaNimayIM mAlAm rayaNAvaliM' ratnAvaliM-ratnamayIM mAlAm 'kaDagAI kaTakAni-kalAcikAbharaNAni, tathA zubhra-dhavala, 'kaNagakhaiyaMtakamma' evaM jisake donoM aMcala-chora 'kevAna kanaka kenAroM se khacita the aise 'AkAsa phAlihasarisappabhaM' AkAza aura sphaTika ke jaisA-jo apanI prabhA se canaka rahA thA - 'divya ataeva svargIya hone ke kAraNa pracalita vastra se bilakula anokhA thA aise 'devadUsajuyalaM' devadUSya yugala ko devoM ke pahirane yogya vastra yugala ko 'NiyaMsei' pahirA 'NiyasittA' devadUSya yugala ko dhAraNa karake phira usane 'hAraM piNadvei gale meM 18 lara kA hAra ko pahirA 'hA piNa detA' hAra ko pahira kara phira usane 'evaM egAvali : piNidhaMti' eka ekAvalI hAra vizeSa-ko pahirA 'egAvali piNiMghettA' . ekAvalI pahina kara phira 'evaM eteNaM abhilAveNaM usane isI abhilApa-kathana ke anusAra 'muttAvali' muktAvalI-muktAphala mayI mAlA ko-kaNagAvali' kanakamaNimayI mAlA ko 'rayaNAvaliM' ratnamayI phAliha sarisappabha' mA bhane TinA 2vI potAnI tathA rasAyahI rahA tA. 'divya' tethI 12 saya thAnA 2Ne pratyAsita vanIthI me hama dudha na utA mevA 'devadUsajuyalaM' hekSya yula 2 hevAna paravA yogya sevA patra yugasane 'NiyaMseI' paDA "NiyaMsettA' hevadhya yugalane dhAraNa 4Ina. te pachI to 'hArapiNaddheI' 18 2582 sevAko mAyAhAra gajAmA paDayA 'hAraMpiNadvettA' 2 pazana te pachI tethe 'egaM egAvali piNaddhati' mepali-DA2vizeSane dhAraNa ye 'egAvali piNivettA' sAkSI DArane paDezana 'evaM eteNaM abhilAveNaM' terI ma malizA5-4thana pramANe 'muttAvaliM' bhutApalI-bhutA 58 vANI bhAvAne 'kaNagAvali' nabhayI bhAgAne 'rayaNAvaliM' ratnAnI bhAgAne 'kaDagAI' 4Ina-islan mAsUparAne 'tuDiyAI' truTitAna
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 mIvAbhigamasUtra 'tuDiyAI truTitAni-bAhurakSakAH hastAbharaNAH 'aMgayAI' aGgadAni-bAhAbharaNavizepAH 'keurAI keyurANi, 'dasammuhitANatakaM' dazamudrikAnantakaM hastAGgulisa mvandhi mudrikAdazakam 'kaDimuttaka' kaTisUtrakam 'te asthimuttaka' vyasthi mUtrakam 'muravi-kaMThamuraviM-pukhIM-kaNThamukhIm-AbharaNavizepo, 'pAlaMyasi'-prAlamba, tapanIyamayaH vicitramaNiratnabhakticitrAtmanaH pramANena svapramANaH AmaraNavizeSaH / 'kuMDalAI'-kuNDale-karaNAbharaNe, 'cUDAmaNi'-cUDAmaNiH, tatra cUDAmaNirnAmasakalapArthiva-ratnasarvasAraH devendramanuSyendraziraH kRtanivAsaH niHzeSA'pamaGgala zAntirogapramukhadopApahArakArI pravaralakSaNopetaH pravaramagalabhUtaAbharaNavizeSaH, mAlA ko 'kaDagAi kaTakoM ko kalAI ke AbharaNoM ko 'tuDiyAI' * truTitoM ko vAhurakSakoM ko 'aMgayAI aMgadoM ko-bAhu ke vizeSoM ko keyUrAI' keyaroM ko 'dasamuddinAgaMtaka' 10 mudrikAoM ko aMgUThiyoM ko 'kaDisutta' kaTisUtra ko-karadhonI ko 'te atthittaka' vyasthi sUtra ko 'muraviM' kaMTha muravi ko 'palaMyaMsi' prAlambaka ko-tapanIya suvarNa ke bane hue vicitra maNiyoM ke citroM se vicitra tathA pahirane vAle ke barAvara jo AbharaNa vizeSa hotA hai usakA nAma prAlambaka haiM aise prAlambaka rUpa AbharaNa vizeSa ko 'kuMDalAI kAnoM meM kuNDaloM ko 'cUDAmaNi' ziroratna ko yaha ratna saba pArthiva ratnoM * meM sArabhUta mAnA gayA hai, indra aura cakravartI ke mastaka para yaha dhAraNa kiyA jAtA hai| samasta amaMgaloM kA evaM rogoM kA aura doSoM kA yaha vinAzaka hotA hai tathA sundara lakSaNoM se yaha yukta hotA hai, aisA yaha maGgala bhUta AbharaNa vizeSa hotA hai| aise AbharaNa .. mAI 2kSahIna 'aMganAi' mahAna arthAt isitii mAra vizeSane 'keyUrAiM yUrona 'dasamudiyANaMta' 10 sa bhuniyAmA-pITIyAne 'kaDisuttaya TisUtra 44zana. 'te asthisuttakaM' yasthisUtrane 'muravi' bhuravIna 'pAlasiM' prAlaMbane eTale ke-tapanIya senAnA banela vicitra maNinA citrothI citarela tathA paheravAvALAnI kharekharanuM je AbhUSaNa vizeSa hoya che. tenu nAma prA54 che. mevA prA 42 'kuMDalAInamAMnA yAne 'cUDA. maja mAthAnA ratnane A mastakanuM AbhUSaNa pArthiva ratnamAM sAra rUpa mAnavAmAM Avela che. ane te indra ane cakravarti rAjAnA mastaka para dhAraNa * karAvavAmAM Ave che. e saghaLA amaMgalenuM tathA saghaLA rogonuM ane saghaLA denuM vinAzaka hoya che. tathA suMdara lakSaNathI e yukta hoya che. AvuM e me bhagada 35 mAsUSA vizeSa che. mAvA mAbhUSA vizeSane tathA 'cittarapaNu
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ shrutant TIkA pra03 u. 3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 343 'cittarayaNukkaDaM maurDa' - citraratnotkaTaM mukuTam tatra citrANi nAnAprakArakANi yAni ratnAni taiH utkaTaH prabhUtaratnanicayopetaH ityartha: / 'piNidheI' - etAdRzamAbharaNAdikaM pinahyati, 'piNidhittA' - pinottaratnAbharaNAni, 'gaMThimavedimapUrimasaMghAimeNa caubviNaM malleNaM' granthimaveSTimapUrimasaMghAtimena caturvidhena mAlyena, taMtra - granthimaM granthanirvRttaM veSTimaM - yanthitaM sat veSTayate yathA puSpalaMbUsakaM (jhammanakam ) pUrimaM yena vaMzazalAkAdi mayapaJjarI pUryate, saMghAtimaM - yatparasparato nAlasaMghAtena saMghAtyate, 'kappa rukkhayaM piva appANaM alaMkiyavibhUsiyaM kareti' - evaMvidhena caturvidhena mAlyenA''tmAnaM kalpavRkSamivA'laGkRtavibhUSitaM karoti, 'kapparukkhayaMpiva appANaM alaMkiyavibhrUsiyaM karettA' - kalpavRkSamivasvA -- vizeSakoM tathA 'cittarayaNukkaDaM maUrDa' nAnA prakAra ke ratnoM se utkRSTa mukuTa ko 'piNidhe' pahirA 'piNidhettA' isa prakAra ke pUrvokta samasta AbharaNoM ko yathA sthAna pahira karake 'gaMThimavedina pUrima saMghAimeNaM 'caviNaM malleNaM' phira usane granthima Dore meM gAMThe lagA2 kara nAI gaI mAlA se veSTima- puSpalaMmbUsaka jhammanaka kI taraha DoroM ko veSTita karake banAI gaI mAlA se pUrima veza zalAkAoM ko Apasa meM pUrakara banAI gaI TokarI Adi kI taraha phUloM ko pUrakara banAI gaI mAlA se aura saMghAtima- paraspara meM nAloM ko jor3akara banAI - mAlA se - ina cAra prakAra kI mAlAoM se apane Apako alaMkRta kara vibhUSita kiyA usa samaya vaha aisA lagA thA ki mAnoM yaha eka 'kaparukkhayaM piva' kalpavRkSa hI hai 'kapparukkhayaMpiva appAnaM alaMkiyavibhUsiyaM karettA' kalpavRkSa kI taraha apane ko alaMkRta evaM vibhUSita kkaDaM mauDaM' aneGa prahAranA ratnothI uttama bhugaTane 'piNidhei' paheryo 'piNivettA' A rItanA pUrveta sadhaNA mAlaraNAne yogya sthAne paDerIne 'gaMDhima veThimapUrima saMghAimeNaM cavviNaM malleNaM' te pachI tethe granthibha - horAbhAM gAMThI sagAvI lagAvIne manAvavAmAM Avela mALAthI veSTima-puSpanA la dhRsaka--jhabhbhanakanA jema deArAthI vITIne banAvavAmAM Avela mALAthI pUrima--zalAkAone paraspara parovIne banAvavAmAM Avela TApalI vigerenI jema phulAne parAvIne manAvavAmAM Avela mALAethI ane saMghAtima-eka khIjAmAM nALAne joDIne manAvavAmAM Avela mALAthI A rIte A cAra prakAranI mALAethI peAtAne alakArita karIne vibhUSita karyo te vakhate evuM jaNAtuM hatuM ke jANe A eka pakSa kkhavayaMpiva' udayavRkSa4 che 'kAparukkhayaM piva appA alaMkiyavibhUsiyaM karettA ' suMdara evA pavRkSanI jema potAne alaMkRta ane vibhUSitakarIne maca
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 - jIvAbhigamasUtre tmAnamalaGkRtavibhUpitaM kRtyA, 'daddaragalayasugaMdhagaMdhitehiM gaMdhehiM gAtAI sukkiDati' dardara malaya sugandhitairgandhairgAtrANi sukrIDati-svalaGkaroti, 'mukiDittA'-sukrIDya, 'divvaM ca sumaNodAmaM piNiddhati' divyaJca sumanodAma divyAM puppamAlAM pinahyati-dhArayati, 'tae NaM se vijae deve'-tataH khalu sa vijayo devaH 'kesAlaMkAreNa vatthAlaMkAreNa mallAlaMkAreNa AbharaNAlaMkAreNa' kezamanoharakArakeNa-alaGkAreNa, tathA-vastrAlaGkAreNa mAlyAlaMkAreNa-AbharaNAlaGkAreNa, 'cauviheNeM alaMkAreNaM alaMkie vibhUsie samANe' catuSprakArakeNA'laGkAreNA'laDU kRto vibhUSitazca san ata eva-'paDipuNNAlaMkAre' paripUrNAlaGkAraH 'sIhAsaNAo amuTei'-siMhAsanAdAbhyuttiSThate-siMhAsanA dutthito bhavatItyarthaH / 'abbhuTettA' abhyutthAya, 'alaMkarake 'daddaramalayasugaMdhagaMdhitehiM gaMdhehiM gAtAI sukkiDati' phira usane dardaramalaya candana kI sugaMdhita gaMdha se apane zarIra ko alaMkRta kiyA 'sukkiDittA' isa prakAra se apane zarIra ko alaMkRta karake 'divvaM ca sumaNodAmaMpiNiddhati' phira usane divya puSpamAlA ko pahirA 'taeNaM se vijae deve' isake bAda vaha vijayadevane 'kesAlaMkAreNa, vatthAlaMkAreNaM, mallAlaMkAreNa, AbharaNAlaMkAreNa cauviheNaM alaMkAreNaM alaMkie vibhUsie samANe' isa ke bAda vijaya deva ne kezoM ko manohara karane vAle alaGkAra se, vastroM ko suhAvane jacAne vAle alaGkAra se, evaM mAlAoM ko bhI alakRta karane vAle alaGkAra se aura AbharaNoM ko bhI vizeSa rUpa se uddIpita karane vAle alaGkAra se isa prakAra ke cAra prakAra vAle alaGkAroM se jaba vaha 'paDipuNNAlaMkAre' sampUrNa rUpa se saba alaMkAroM ko pahina cukA taba vaha 'sIhAsaNAo sugaMdhagaMdhitehiM gAtAI sukkiDati' te pachI ta harabharAya yahananI sumadhAmA yahanathI pAtAnA zarIrane mata yu. 'sukkiDittA' mA pramANe pAtAnA zarIrane ma 12 pANu manAvIna. 'divvaMca sumaNodAmaM piNiddhati' te pachI teNe hatya savI puNyAnI mAmA dhA29] 42rI 'taeNa se vijae deve' te pachI me vibhayaheve kesAlaMkAreNaM vatthAlaMkAreNa mallAlaMkAreNa AbharaNAlaMkAreNa cau viheNa alaMkiyavibhUsie sabhANe' te pachI viyave zAna su42 mnaavvA vALA alaMkArathI vastrone suMdara lagADavAvALA alaMkArathI temaja AbhUSaNene paNa vizeSa prakArathI zebhAvavAvALA alaMkArathI A pramANenA cAra prakAravALA mAthI pAtAta divya zata zamAyabhAna rI sIdhA bhane nyAre 'paDipuNNA laMkAre' saMpUrNa pAthI mayA / parIsIdhA pyAra pachI te 'sIhAsa__-- NAo abhuDheI' siMhAsana parathI jo thayo abhuTUThettA' SL thayA pachI te
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU 67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 345 kAriyasabhAo purathimilleNa dAreNa paDinikkhamati' alaGkArikasabhAyAH pUrvadvAreNa pratiniSkAmati bahirgacchati, "paDiNikkhamettA-pratiniSkramya, 'jeNevavavasAyasabhA taNeva uvAgacchai' yatraiva vyavasAyasamA tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA' tatraivopAgatya vyavasAyasabhAyAm, 'yavasAyasamaM aNupadAhiNaM karemANe karemANe' vyavasAyasabhAmanupradakSiNI kurvan-2 'purasthimilleNaM dAreNaM aNuppavisai-pUrva dvAreNAnupravizati vyavasAyasabhAm 'aNuppavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai'-vyavasAyasamAM pravizya yatraivAste siMhAsanaM tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA sIhAsaNavaragate puratthAbhimuhe saNisaNNe'-tatraivopAgatya siMhAsanavaragataH pUrvAbhimukho bhUtvA samupaviSTaH sa vijayo devaH iti / ___ 'taeNaM tassa vijayasta devassa-siMhAsanopavezanataH pazcAt khalu tasya vijayasya devasya, 'AbhijogiyA devA' preSye karmagi niyojitAH 'potthayarayaNaM uvaNeMti'anbhuDheI' siMhAsana se uThA 'akSuhettA' uThakara vaha 'alaMkAriya sabhAo purathimilleNaM dAreNaM paDiniksamaI' usa alaMkArika sabhA ke pUrvadvAra se hokara bAhara nikalA 'paDiNikkhalittA jeNeva vavasAya sabhA teNeva uvAgacchaI' bAhara nikala kara phira vaha jahAM vyavasAya sabhA thI vahA~ para AyA legeva uvAgacchitto vahAM Akara ke usane 'vavasAyasabhaM aNupayAhiNaM karemANe karemANe usa vyavasAya sabhA kI pradakSiNA dI pradakSiNA dekara phira vaha 'purathimilleNa dAreNaM aNupavisaI' pUrva ke dvAra se usa meM praviSTa huA 'aNupavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchaI' vahA~ praviSTa hokara vaha jahAM siMhAsana thA vahAM para gayA 'uvAgacchittA' vahAM jAkara 'sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe saNNisaNe vaha zreSTha siMhAsana ke Upara pUrva dizA kI ora muMha karake baiTha gayA 'taeNaM tasla vijayassa devassa Ahi 'alaMkAriya sabhAo purathimilleNa dAreNa paDiNikkhamai' me ma2i4 samAnA pUvArathI mahA2 nIyo. 'paDiNimkhamittA jeNeva vavasAyasabhA teNeva uvA che?' bahAra nIkaLIne te pachI te jyAM vyavasAya sabhA hatI tyAM AgaLa ta mAvyA. 'teNeva uvAgacchittA' tyA bhAvAna tere 'vavasAyasameM aNupayAhiNa karemANe karemANe' prakSizana te pachI te 'purathimilleNaM dAreNaM aNupavisaI' pUrva dizAna bAthI tamA praveza 4 'aNupavisittA jeNetra sIhAsaNe teNeva uvAgacchaI' tyA praveza 4zana nyai CAsana tu tyAMta gayA. 'ugacchittA sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe saNNisaNe attama sihAsananI 752 pUhiza! 123 bhuma rAjAra mesI gayI. 'taeNa tassa vijayassa devassa AhiogiyAdevA jI044
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra pustakaratnamupanayanti-devAyA'rpayatItyarthaH 'taeNaM se vijae deve potthayarayaNaM geNDaMti'-tata AnItaM pustakamuttamaM devo gRhNAti, 'geNhettA potthayAyaNaM muyati' gRhItvA pustakaratnaM svotsaGge suzcati, sthApayati, 'potthayarayaNaM muettA'-pustakaratnaM nidhAyotsaGge, 'potthayarayaNaM vihADeti'-pustakaratnaM paThitumuddhATayati, 'potthayarayaNaM vihADettA-pustakaratnaM samudghATaya, 'potthayarayaNaM vAeti' vAcayati puptaka ratnam-viziSTamarthamupalabdhum, 'potthayarayaNaM vAettA' pustavaratnaM vAcayitvA, 'dhammiyaM vavasAyaM gehati-dhArmika vyavasAyaM pragRhNAti, vyavasAya kartusabhilapati, vyavasAyasabhAyAH zubhA'dhyavasAyanivandhakhAt / kSetrAderagi karmakSayopazamahetukhAta, taduktam-'udayakkhaovasamo vasamA jaM ca kammuNo bhaNiyA-davyaM khettaM kAlaM bhavaM ogiyA devA potthayarayaNaM udaNeti' isake bAda usa vijaya deva ke abhiyogika devoM ne vahAM use eka puratakaratna arpita kiyA 'taeNaM se vijae deve potthayarayaNaM gehaMti' taba usa zreSTha pustaka ko usa vijayadeva ne le liyA 'geNhettA potthaparayaNaM suyati' lekara use usane apanI godI meM rakha liyA 'potthayarayaNaM nuettA' pustakaratna ko godI meM rakha kara 'potthayarayaNaM vihADeti' usane use paDhane ke lie kholA 'potthayarayaNaM vihADettA' pustaka ratna ko kholakara 'potthayaraNaM vAeti' phira vaha use vAcane lagA 'potthayarayaNa vAettA dhagmiyaM vavasAyaM gehai vAcakara phira usane dhArmika vyavasAya kAma karane kI abhilASA kI kyoMki vyavasAya sabhA zubhAdhyavasAya kA kAraNa hotI hai aura isakA kAraNa bhI yaha hai ki kSetrAdika bhI karma ke kSayopazama meM hetu paDate haiM kahA bhI hai 'udyakkhaovasabhovasamA jaM ca kammuNo pottharayaNa uvaNeti' te pachI me visyavara mAliyo vAya tyAM tana ye pusta4 2 a yu. 'taeNaM se vijae deve pAtthayarayaNaM geNhaMti' tyAre ko zreSTha custa 2tna se vizya heve sIdhu. 'geNhettA potyayarayaNaM muyati' te sana taka to pAtAnA mAmA yu. 'potthayarayaNa muettA' pusta42tna mokAmA rAgIra 'potyayarayaNaM pihADeti' te pusta4 2tnane to pAMyA bhATa yu 'potthayarayaNaM pihADettA' pusta: 2tnane mAlIna 'potthayarayaNaM vAeMti' pusta2nane vAyaqn yA. 'potthayarayaNaM vAettA, dhammiyaM vasAyaM gehai' vAMdhInate pachIteNe dhArmika vyavasAya grahaNa karavAnI IcchA karI. kemake vyavasAya sabhA zubha adhyavasAyanA kAraNa rUpa hoya che. ane tenuM kAraNa paNa eja che ke kSetrA4i 5Y manA kSayopazamamA tu 35 DAya che. 4yu pazu cha hai-'udaya kkhaovasamovamamAjaM ca kammuNo bhaNiyA, davvaM, khettaM, kAlaM, bhavaM ca bhAvaM ca
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 dhU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 347 ca bhAvaM ca apappa'-udaya kSayopazamAH ye ca karmaNo bhaNitAH, dravyaM kSetra kAlaM bhavaM ca bhAvaJca saMprekSasva'-iti chAyA, 'dhammiyaM vavasAyaM pageNhittA potthayarayaNaM paDiniksavei'-dhArmika vyavasAya gRhItvA pustakaratnaM pratikSipati-parityajatItyarthaH, 'paDinikkhavettA' pratinikSipya vyavasAyaM-pustakaM ca, 'sIhAsaNAo abhuDhei'-siMhAsanAdabhyuttiSThati, 'abyuTenA' siMhAsanAdabhyutthAya, 'vavasAyasabhAo purathimilleNaM dAreNaM paDinikkhamai'-vyavasabhAyAH pUrvadvAreNa bahiniH sarati-vahiH prayAti, 'paDinikkhamittA'-pratiniSkramya vyavasAyasabhAtaH 'jeNevagaMdA pukhariNI teNeva. uvAgacchai'-yatraiva pUrvoktavizeSaNaviziSTA nandA puSkariNI -rAtraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA gaMdApukkhariNI aNupayAhiNI karemANe purathimilleNaM dAreNaM aNupavisai'-tatropAgatya nandA puSkariNIm anupradakSiNI bhaNiyA davaM, khetaM kA bhavaMca bhAvaMca saMpappa' dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAvako Azrita karake bhI karma kI udya, kSaya kSayopazama aura upazama, avasthA hotI haiM / 'dhammiyaM vavasAya geNhittA potthayarathaNaM paDiNikhayeI' dhArmika vyavasAya karake phira usane usa pustaka ratna ko rakha diyA 'paDinikkhavettA sIhAsaNAo anbhuDheI' pustakaratna ko rakhakara phira vaha siMhAsana se uThA 'abhuTetA' siMhAsana se uThakara vaha 'vavasAyasabhAo purasthimilleNaM dAreNaM paDimikkhamaI, usa vyavasAya sabhA se usake pUrvadvAra se hokara nikalA 'paDinikkhamittA' bAhara nikala kara 'jeNeva gaMdA pukkhariNI teNeva uvAgacchai' vaha jahAM nandA puSkariNI thI vahAM para gayA 'teNe ucAgacchittA gaMdA pukkhariNIM aNupayAhiNI karemANe purathimilleNaM dAreNaM aNupavisaI' vahAM jAkara vaha usa naMdA puSkariNI meM pradakSiNA dekara usake pUrvadhAra se praviSTa huA saMsappa' dravya, deva, 7, 11 mana bhAvana mAzraya 4zana 5 bhanI rAya, kSaya, zabha mane 23vasthA-yA DAya che. 'dhammiyaM vavasAyaM geNhittA potthayarayaNaM paDiNikkhamai' pAmi vyavasAya 4 te 5chI tethe ye purata ratnane bhUmI hIdhu. 'paDiNikkhamittA sIhAsaNAo anbhuTei' pusta4 2tnana bhUIna te pachI te siDAsana 52yI nIya sato. 'aThapuDhettA' siMhAsana parathI utarIna ta 'vavasAyasabhAo purathimilleNaM dAreNaM paDiNikkhamaI' se vyavasAya salAnA pUrva hizAnAdvAre dhana pAra nIyo. 'paDiNikkhamittA' mA2 nIjIna 'jeNeva gaMdA pukkhariNI teNeva uvAgacchaI' te nyAnA puriNI tI tyAM gayA. 'uvAgacchittA NadAkkhariNI agupayAhiNI karemANe purathimilleNaM dAreNaM aNupavisaI' tyo na tethe ye nA puriNInI prakSiSya rIna tanA pUrva
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 ___jIvAmigamasUtra kurvan pUrva digdvAreNA'nupravizati, 'aNupavisittA purathimilleNaM tisovANapaDirUba gaeNaM paccoruhati' anupravizya pUrveNa trisopAnapratirUpakeNa pratyavaroti-nandAM pravizati, 'paJcoruhettA nandA pratyavaruhya-antaH pravizya, 'itthaM pAdaM pakkhAleti' hastau pAdau prakSAlayati nandAjalena, 'hatthaM pAdaM pakkhAlettA' hastau pAdau prakSAlya, ega mahaM setaM rayatAmayaM-vimalasalila puNNaM' eka mahat zvetaM ataeva-rajatamayaM vimalasalilapUrNa vyapagatasakalamalajalapUrNam , 'mattagayamuhAkiti samANaM' mattagajamukhAkRtisamAnam madamattavAraNamukhAkRti, 'bhiMgAraM pageNhati' bhRgAraM viziSTaM jalapAtraM pragRhNAti, bhiMgAraM pageNDittA' bhRGgAraM pragRhya, jAi tattha uppalAI paumAI jAva sayasahassapatAI tAI geNDai' yAni tatrotpalAni padmAni kumudAni yAvat-puNDarIkANi mahApuNDarIkANi zatasahastrapatrANi tAni sarvANi puSpANi gRhNAti, 'tAI geNhettA naMdAto purakhariNito paccuttarei nandApuSkariNIto bahini'aNupavisittA' praviSTa hokara 'aNupavisittA' puSkariNI meM praviSTa hokara 'purathimilleNaM tisovANapaDisvagaeNa paccoruhai' vaha usakI trisopAna paMkti se utara kara usameM praviSTa huvA 'paccoruhittA hatthapAI pakkhAleti' praveza karake hAthoM aura pairoM ko dhoyA 'pakkhAlittA egaM mahaM sele rayaNAmaya vimalasalilapuNNaM mattagaya mahA kittisalANaM bhiMgAraM pagiNahati' hAtha pairoM ko dhokara usane cAMdI kI banI huI eka vimala jala se paripUrNa zRMgAra-jhArI ko uThAyA jisake muha kI AkRti madonmatta gajarAjake zuNDAdaNDa jaisI thI 'bhiMgAraM pageNhittA jAI tattha uppalAIpaumAI jAva sayasahassapattAI tAi giNhati' bhRgAra uThAne ke bAda phira usane jitane bhI vahAM utpala padma yAvat zatasahastra pattoM vAle kamala the una saba ko le liyA 'giNhittA gaMdAo pukkhariNIo paccuttarei' lekara phira vaha gaMdA zAnA 42vAle 72 tabhA praveza dhyA. 'aNupapisittA praveza 4zana. 'purathimilleNaM tisovANapaDirUvagaeNaM paccoruhaI' te tenI trisApAna 48thI utarIna tabhA praveza 4. 'paccoruhittA hatyapAdaM pakhAleti' tamA praveza 4zana ta potAnA DAya 55 dhAyA. 'pakkhAlittA ega mahaM settaM rayayAmayaM vimalasalilapuNNaM mattagaya mahAkittisamANaM bhiMgAraM pagiNhaI' DAya 51 dhana terI yAhInI manesa me nirmaLa jaLathI bharela jhArI uThAvI ke jenuM mukha manmatta hAthInI sUMDha tu. 'bhiMgAra geNhittA jAI tattha ugpalAI paumAI jova sayasahassapattAI 'tAI giNhaMti' ArI sIdhA pachI tethe tyAM 22 Gual, panI yAvat zata patra, sahasapatrI pANA bhayo ta ta dhAna. sIdhA. 'giNhittA NaMdAo pukkhariNIo paccuttareI te 6 te na puriNIyomAthI mAra nIyo.
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 348 gacchati, 'naMdAto pukkhariNIto paccuttarittA' landApuSkariNItaH pratyuttIryaH 'je Neva siddhAyataNe teNeva pahArettha gamaNAya' yatraiva siddhAyatanaM tatraivopAdhAritavAn gamanAya. 'taeNaM tassa vijayassa devarasa' tatazca tasya vijayadevasya, 'cattAri sAmANiyasahastIo jAva' cakhAri sAmAnikAnAM sahasrAgi yAvat catasro'gramahiSyaH saparivArAH saptasaptA'nokA'nIkAdhipatayaH, 'aNNe ya bahave vANamaMtarA devA devIo ya' anye ca bahavo vAnavyantaradevA devyazca, 'appegaiyA uppalahatthagayA jAva hatthagayA' apyekakAdevAH padyotpala kusudakairavazatapatrasahasrapatrANi yAvatpragRhItahastakAH samabhavan, 'vijayaM devaM pichato piTTato anugacchaMti' vijayadeva pRSThatora'nuvrajanti, vAtyA nIyamAnA iva svayaM gacchanti, 'taeNaM tassa vijayassa puSkariNI se bAhara nikalA 'gaMdAmao pukkhariNIo paccuttaritA' naMdA puSkariNI se bAhara nikala kara phira vaha 'jeNeva siddhAyayaNe teNeva pahArettha gamaNAe' jahAM siddhAyatana tho usa ora calA 'taeNaM tassa vijayassa devassa' taba usa vijaya deva ke 'cattAri sAmANiya sAhassI o jAva aNNeya bahave cANamaMtarA devAya devIo ya cAra hajAra sAmAnika deva yAvat-parivAra sahita cAra agradeviyAM, sAta anIkAdhipati, aura dUsare bhI aneka vAnavyantaradeva evaM deviyAM jo ki inameM se 'appegaiyA' kitaneka "uppalahatthagayA jAva sahassapatta hatthagayA' hAthoM meM jinake utpala haiM aise the yAvat kumuda, kairava, zatapatra aura sahasrapatra hotha meM liye hue the tathA hAthoM meM hAtha DAlakara cala rahe the so ve saba 'vijayaM devaM piluto piTato aNugaMchaMti' usa vijayadeva ke hI pIche2 cala rahe the aura aise lagate the jaise-mAnoM havA hI inheM uThAkara 'gaMdAo purakhariNIo paccuttarittA' nahI pu042NImAthI maDA nIjIna te pachI te jeNeva siddhAyayaNe teNeva pahArettha gamaNAe' yA siddhAyatana tu te 25 yAlA sAya. 'taeNaM tassa vijayassa devassa te pachI te vizya hevanA cattArisAmANiyasAhassIo jAva aNNeya vahave vANamaMtarA devAya devIoya' yA2 DAra sAmAnika deva yAvat pitApitAnA parivAra sAthe cAra agramahiSiA sAta anIkAdhipati ane bIjA paNa aneka vAnavyantara deva ane devi ke jeo bhAMthI 'apegaiyA' 84 'uppalahatthagayA jAva sahassapattahatthagayA' potAnA hAthamAM utpale rAkhyA hatA yAvat kumuda, kerava, zatapatra ane sahasa page hAthamAM lIdhA hatA. temaja eka bIjAnA hAthamAM hAtha rAkhIne cAlatA hatA se mathA. 'vijayadevaM pito pito aNugacchaMti' se vinaya hevanI pANa paa7|| cAlatA hatA. ane teo evA lAgatA hatA ke jANe havAja temane uDADIne
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ lIvAmigamasUtre vahave AbhijogiyA devAdevIo ya kalasahatyagayA jAya dhRkaDucchuya hatthagayA' vijayadevaM yAntamanugacchanti bahavo 'nye'pi vAnavyantaradevA devyatha kalaza-bhRGgArAdarzasthAla-pAtrI-supratiSThaka-vAtakaraka-citrakaNThaka-puSpacaMgerI yAvallomaistacaGgerI - puppapaTalaka-lomahastapaTalaka - siMhAsana-chatra-cAmara - tailamudgakayAvadaJjanasamudka-dhUpa kaDucchukahastAH 'vijayaM devaM piTTato piTTato anu gaccheti' vijayadevAnusaraNakrayeNa pRSThano'nugacchanti, 'taeNaM se vijae deve cAhiM sAmANiyasahassIhi jAva' tatazca vijayo devaH catuH sAmAnikasahaneH yAvat-catasRbhiH saparivArAbhiragramahipIbhiH sazAnIkairanIkAdhipaizca poDazAtmarakSakasahasraiH parivRtta:-'aNNehi ya vahUhiM vANamaMtarehi devehiya devIhiya saddhi anyaizca katipayai nivyantaradevaizca devIbhizca sArdham, 'saMparibuDe' samparivRttaH, 'sancaDIe savvajuie jAva jigghosanAdiyaraveNaM' sarva RddhayA sarvadyutyA yAvat-sarvavalena sarvasamudayena sarvavibhUtyA sarvasambhrameNa sarvapuSpagandhamAlyAlaGkA-reNa satruTita zabdaninAdena mahatyA yA mahatyA yutyA mahatA balena mahatA le jA rahI hai 'taeNaM tatsa vijayasla devassa abhiyogiyA devA "devIo ya kalasahatthagayA jAya dhUpakaDucchahatthagayA' tathA aura bhI jo abhiyogika deva the evaM deviyAM thIM ve saba hAthoM meM kalazoM ko yAvat dhUpakaDacchakoM ko lekara 'vijayaM devaM piTTaopiTThao aNugacchaMti' vijayadeva ke pIche cala rahe the 'taeNaM se vijae deve cauhi sAmANiyasAhaslIhiM jAva aNNehiM ya bahahiM vANanaMtarehiM devehi devIhi saddhiM saMparibuDe sadhaDIe savvajuIe jAba NigghosaNAiyaraveNaM jeNeva siddhAyayaNe teNeva uvAgacchaha isa prakAra vaha vijayadeva cAra hajAra sAmAnika devoM se yAvat aura bhI aneka vAnavyantara devoM se evaM deviyoM se ghirA huA samasta Rddhi aura zuti se yukta huA vAjoM kI gaDagaDAAS Mya cha. 'taeNaM tassa vijayassa devassa AbhiyogiyA devA devIoya kalasahatthagayA jAva dhUvakaDucchahatthagayA' tathA milan pa re mAliyo4i he| . mana heviyo tI te vA sAyAmA 46 yAvat 55 42 hone vana 'vijaya devaM piduo piTuo aNugacchaMti' viyavanI paa7|| pAnyAsatAutA 'taraNaM se vijae deve carahiM sAmANiyasAhassIhiM jAva aNNehiMya bahUhi vANamaMtarehiM devehi devIhiM saddhiM saMpaDibuDe savvaDDhIe savvajjuie jAva NigghosaNAiyaraveNaM. jeNeba siddhAyayaNe teNeva uvAgacchaI' mArIte te viyava yAra tara sAmAnika devenI yAvat bIjA paNa aneka vAvyantara dethI ane deviyethI - gherAIne saghaLA prakAranI chaddhi ane ghutithI yukta banIne vAjAonA gaDagaDATanI
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 351 samudayena mahatA baratruTita yamarasama kapaTupravAditaraveNa zaMkha-paTaha-bherIjhallarI - kharamukhI - huDuka - dundubhinirghoSanAditaraveNa, 'jeNeva siddhAyataNaM teNeva uvAgaccha' yatrAssste siddhAyatanaM tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA siddhAyata aNupayAhiNI karemANe, tatropAgatya siddhAyatanam - anupradakSiNI kurvan - 2 'purathimilleNaM dAreNaM aNupavisai' pUrvadvAreNa pravizati siddhAyatanam' 'teNeva - aNupavisittA jeNeva devacchaMdae teNetra uvAgaccha' tatraiva siddhAyaMtamanupravizya tato yatra devacchandaka statraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA' Aloe jiNapaDimANaM paNAmaM karei' tatraivopAtyAsssoke jinapratimAnAM praNAmaM karoti, 'paNAmaM karettA' praNAmaM kRtvA - tataH - lomahatthagaM geNDa ' lomahastakam - mayUrapicchanirmitAM pramArjikAM gRhAti, 'lomahatthagaM geNDittA' lomahastakaM pragRhya, 'jiNapaDimAo lomahattha eNaM pamajjA - jinapratiyAM tena pramAti, 'lomahattha eNaM pamajjittA lomahastakena jinapratimAM cAru pramaye, 'surabhiNA haTa ke sAtha jahA~ siddhAyatana thA vahAM gayA 'teNeva uvAgacchittA siddhAyayaNa aNupayAhiNI karemANe puratthiyilleNaM dAreNaM aNupavisai' vahAM jAkara usane siddhAyatana kI pradakSiNA kI aura phira usake pUrvadvAra se vaha usameM praviSTa ho gayA 'teNeva aNupavisittA jeNeva devacchaMdae tejeva udAgacchadda' vahAM pahuca kara vaha usa ora gayA ki jahA~ devacchandaka - deva kA Asana vizeSa thA 'teNeva uvAgacchittA Aloe jiNa DimANaM paNAmaM karei' vahAM jAkara usane jina - kAmadeva kI pratimA ke dekhate hI use praNAma kiyA 'paNAma karestA' praNAma karake 'lomahatyaM geha' usane mayUrapiccha nirmita muSTi ko uThAyA 'lomahatthayaM gevhittA' usa muSTi ko uThAkara phira usane 'jiNapaDimAo lomahattha eNaM pamajjai' una jina - kAmadeva pratimAoM kA usa lomasAthai sAthai nayAM siddhAyatana-vyantarAyata tu tyAM gayA,' 'teNeva uvAgacchittA siddhAyayaNa aNupayAhiNI karemANe puratthimilleNNaM dAreNaM aNupatrisai' tyAM dhane te siddhAyatananI pradakSiNA karI ane te pachI tenA pUrva dizAnA dvArethI teNe temAM praveza Y=ryo 'teNeva aNupavisittA jeNeva devacchaMdara teNeva uvAgacchai' tebhAM praveza purIne te tyAM dvevaracha 44 - devanuM vyAsana vizeSa hetu te mAnu gayo. 'teNetra uvAgacchittA Aloe jiNapAMDamANaM paNAmaM karei' tyAMne tethe na pratibhA -bhadevanI pratimAne prazubhiryo 'paNAmaM karettA' praNAma urIne 'lomahatthayaM gaNhara' te bhAra pIchA thI manAvesa bhuSTi ne uThAvI 'lomahatthayaM geNhittA ye muSTine uThAvIne te pachI tethe 'niNapaDimao lomahatthapUrNa pamajjai' me
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 352 gaMdhodaeNaM NhANeti' surabhitagandhanalena snapayati, 'gaMdhodaeNa pahANettA' snapayitvA gandhodakena, 'divAe surabhigaMdhakAsAIe gAtAI lUhei' divyayA surabhigandhakApAyikyA-suramitagandhasArikayA gAtrANi rUkSayati, jinapratimAyAM sthita jalamapanayati, prakSAlayatItyarthaH 'gAtAI lUhettA' pAtrANi rUbhayitvA prakSAlya 'saraseNa gosIsacaMdaNeNaM gAtAI aNuliMpai' anirvacanIyagozIrpasahakRta malayacandanena gAtrANi sarvato limpayati, 'gAtAI aNuliMpettA' 'gAtrANyanulipya, 'jiNapaDimANaM ahayAI setAI diyAI devadUsajuyalAI NiyaMseI ahatA'parimarditadivyadevaparidhAnayogyapaTTavAtrayugalAni jinapratimAbhyaH samarpya paridhApayati, 'NiyaMsettA' paridhApya, 'aggehiM varehiya gaMvehiya mallehiya acceti'angaH hastaka se pramArjana kiyA 'lomahatthaeNaM pamajittA' lomahastaka se pramArjita karake 'surabhiNA gaMdhodaeNaM pahANeti' phira usane usa pratimA kA sugaMdhita gaMdhodaka se abhiSeka kiyA 'gaMdhodaeNaM pahANettA' gaMdhodaka se abhiSeka karake phira usane 'divyAe surabhigaMdhakAsAIe gAyAI lUhei' divya evaM surabhi gaMdha se yukta kASAyika toliyA se pavitra channe se usa jina-kAmadeva pratimA ke zarIra ko poMchA 'gAyAI lUhettA' zarIra ke upara kA pAnI poMcha kara 'saraseNa' gosIsavaMdaNeNaM gAyAI aNuliMpai' phira usane gozIrSa candana se usake sAre zarIra para lepa kiyA, 'mAyAI aNuliMpettA' zarIra para lepa karake 'jiNapaDimANaM aiyAI setAI divAI devadUsajuyalAINiyaMsei' phira usane ahata aparimardita zveta divya dRSya yugala una pratimAoM ko pahirAyA 'NiyaMsettA' pahirA kara 'aggehiM varehiya gaMdhehiya mallepratibhA-bhavanI pratibhAnu ye samastathI, prabhArI yu 'lomahatthaeNaM pamanjittA' samastathI prabhAna 42rIna. 'surabhiNA gaMdhodaeNaM NhANeti' te pachI teNe te pratimA upara sugaMdha vALA gaMdakathI abhiSeka karyo abhiSeka karIne te pachI to 'divvAe surabhigaMdhakAsAIe gAyAi lheI divya bhane sugandhavANA thI yuta TuvAlathI te na-maheSa pratibhAnA zarIrane sUjhyu 'gAyAI lUhettA' zarIra 652nu pAe chIna. 'saraseNa gosIsacaMdaNeNa gAyAI aNulipaI' te pachI terI mAzA nathI tenA sampUrA zarIra 52 25 zyoM 'gAyAI aNuliMpittA' zarI2 52 se5 4zana 'jiNapADamANaM aiyAI settAI divvAI devadUsajuyalAI nize te pachI teNe ahata, aparimati zveta ane divya evuM deva dvadhya yugasa pratibhAgAne pArAvyu 'NiyasettA' parAdhIna 'agehi varehiya gaMdhehiya mallehiMya acceti' para parApI te pachI terI zreSTha sujayavANI mevI
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 353 aparimuktai varairgandhairmAlyaizcIcayati, accattA' pupphAruhaNaM gaMdhAruhaNe mallAruhaNaM vaNAhaNe cuNNAhaNaM AbharaNAruNaM kareti' acitvA puppAropaNaM-puSpaiH pUjAm, gandhAropaNa-mAlyAropaNaM-varNAropaNe-cUAropaNam AbharaNAropaNa gandhAdhaiH pUjAM ca karoti, 'karettA' kRtvA puSpAdhArIpaNam, 'Asattosatta vipulavaTevagdhArita malladamikalAvaM kareMti AsaktItsakta vipulavRttavyAdhArita mAlya dAmakalApaM karoti, 'karatto prazasta mAlyaMdAmakalApaM kRtvA, 'acchehi saNhehiM rayayAmaehi accharasA taMDulehi acchaiH ilakSNai rajatamayairaccharasartaNDulaiH-tatrA'ccha AkAMzasphaTikavadatinirmalA zlakSNo-masaMNaH, accho raso yeSAM teM-accharasAH, pratyAsannavastu pratibihiya aJceti pahirA kara phira usane zreSTha sugaMdhita aisI aparibhukta mAlAoM se unakI arcanA kI ''accattA pukArahaNaM gaMdhAruhaNaM, mallAruhaNaM, vaNNAhaNaM cugNAhaNaM, AbharaNAruhaNa, kareti. arcanA karake phira usane unapara puSpaM caDhAye, puSpoM se unakI arcanA kI gaMdha se dhUpa se "unakI arcanA kI mAlya-mAlAoM seM-unakI arcanA kI, varNaka se unakI arcanA kI cUrNa' se unakI arcanA kI aura AbharaNoM se unakI arcanA kI 'karettA' puSpAdikoM se arcanA karake, AsattosattavipulavavaMgdhoriya malladAmakalAvaM' kareMti phira usane vahIM para pRthivI tela taka lambI hotI huI aisI puSa mAlAoM kA samUha vahIM rakkhA "karettA' isa prakAra se puSpamAlAoM kA samUha vahAM karake 'acchehi saNheMhiM rayayAMmaeMhiM accharasAtaMDulehi phira usane svaccha-AkAza aura ' sphaTika jaise nirmala cikane, acche rasa vaoNle-pratyAsanna vastukA jinameM prativimba paDaM jAve aise rajatamaya "paribhita bhutAbhApAmAthI tenu bhayana yu 'accattA puSphAruhaNaM gaMdhAruhaNaM mallAruhaNaM vaNNAruharNa cuNNAMruhaNaM AbharaNAruhaNaM kareti' artha nA 4aa pachI taNe te kAmadeva pratimAnI upara puSpa caDAvyA. arthAt puthI tenuM arcana karyuM tathA gaI ane dhUpa dravyathI tenI arcanA karI, puSpamALAethI tenI arca bhAkarI-varNakathI tenI arcanA karI, cUrNa dravyathI tenI acanAkarI temaja mAsUpaNAthI tanI mn| 4. 'karettA'' bhANe puNya vizeraMthI arthanA zana 'AsattosattavipulavaTa vagvAriyamaladAmakalAvaM kareM ti" te 5chI tethe tyAM AgaLa jamInasudhI pahoMce evI lAMbI puponI mALAone samUha tyAM rAdhyA 'karettA' 'bhAzata '5' bhIjAmAnA saMbhUDayA bhayaM na zana 'acchehi saNhehiM rayayAmaehiM accharasAtaMDulehi te pachI" tethe 'sva- mana sphaTika jevA nirmala cikaNa accharasavALA arthAt samIpamAM rahela vastunuM mI045
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 jIvAbhigamasUtre bAdhArabhUtA ivA'tinirmalAH ityarthaH etAdRzAzvate taNDulA iti-accharasataNDulAH tairaccharasataNDulai, 'jiNapaDimANa-purao' 'jinapratimAnAM purataH 'aTThamaMgalae Alihai'-ASTASTau maGgalAnyAlikhati, pratimApuro bhAge, tAnyaSTamaGgalAni nirdizati -'sotthiyasirivaccha jAva dappaNA'-svastika-zrIvatsa-barddhamAnaka-nandikAvartamahAsana-kalaza-matsya-darpaNAkhyAni maGgalAni likhiti, 'AlihitA'-svastikAdimaGgalAnyAlikhya-'kayaggAhaggahitakaratala pabmaTTavippamukke kacagrAhagRhItakaratalaprabhraSTavipramuktena, paJcAGgulibhiH kezeSu grahaNaM kacagrAhaH tena gRhItaM karatalAd vimuktaM sat prabhraSTamiti karatalaprabhraSTavimuktam tena, 'dasaddhakusumeNaM'-dazArdhanapaJca kAlanIlAdi varNavatA kusumena-puSpeNa-'mukkapupphapuMjovayArakaliyaM kare ti' mukto yaH puSpANAM puJjaH samudAyaH sa evopacAraH pUjA tena kalitaM muktapuSpapuJjopacArakalitaM-yuktaM karoti, / 'karettA' kRtvA-'caMdappabhavairaveruliyacAvaloM se 'aTTamaMgalae Alihai' ATha 2 maMgala dravyoM kA una pratimAoM ke Age Alekhana kiyA-arthAt aise cAvaloM se usane ATha2 svastika Adi mAMgalika dravyoM ke vahAM citra banAe 'sosthiya, sirI. vaccha jAva dappaNA' ve ATha mAMgalika dravya isa prakAra se haiM-1 svastika 2 zrIvatsa, 3 varddhamAnaka, 4 nandikAvartta, 5mahAsana, 6 kalaza, 7 matsya aura 8 darpaNa 'AlihittA' ina ATha mAMgalika dravyoM kA vahA~ cAvaloM se banAkara 'kayaggAhaggahita karatala panbhavippamukkeNa dasaddhavanneNaM kusumeNaM mukkapupphapuMjovayArakaliyaM kareti' keza pAza ko grahaNa karane jaise hAtha se grahaNa kiye gaye ataeva karatala se nIce gire hue aise puSpoM ko choDakara zeSa pAMca varNa ke puSpoM kA usane vahAM puMjakiyA-arthAt upacAra arcanA kI 'karettA' isa prakAra se upacAra rebhA pratimi-5 chaaye| 5 vA 20tamaya yAmAthI 'amaMgalae AliiI' ATha ATha maMgaladravyanuM e pratimAonI AgaLa Alekhana karyuM arthAta evA cekhAthI teoe svastika vigere ATha ATha maMgalAdi dravyanA tyAM yitrI manAvyA. te bhAMgali dravya mA pramANe che.-'sotthiya, sirIvaccha jAva dappaNA, svasti: 2, zrIvasta 3, 4 bhAna44, nanvita 5, mAnasa6, 427, bhatsya mana 8 ra 'AlihitA' mA bhAgali dravyonAyihI tyAM me yAmAthI manavIna 'kayaggAhagahiyakaratalapanbhaTa vippamukkeNa dasaddhavaNNeNaM kusumeNaM mukkapupphapuMjovayArakaliyaM kareMti' zAzane aDaera 421 // 2 DAyathI paDAya 4resa ane tethI ja hAthamAMthI nIce paDelA evA puSpone choDIne bAkInA pAMcavrnnn pAnA tethe tyAM DhalA yA arthAt payA2 mannA 421. 'karettA'
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU 67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 355 vimaladaMDAM' candraprabho vanavaiDUryamayo'ta eva vimalo daNDo yasyAstAm-'kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM' kAzcanamaNiratna bhakticitrAm, 'kAlAgurupavarakuMdarukaturukkadhUvagaMdhuttamANu viddhaM'-kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpagandhottamAnuviddhAma, 'dhRvavahi' dhUpavattim, dhUmadhUmamityarthaH vinimmuyaMta'-vinirmuJcantaM-bahiniHsArayantam, 'veruliyAmayaM caiDUryaratnamayam 'kaDacchuyaM dhUpAdhArapAtram 'paggahittu'-pragRhya, 'payatteNaM' prayatnena, 'dhUvaM dAuga'-dhUpaM datvA, 'jiNavarANaM'-jinavarebhyaH, jinapravarebhya ityarthaH / 'aTThasayavisuddhagaMdhajuttehi' aSTazatavizuddhagandhavadbhiH, 'mahAvittehiM' mahA. vRttaH, 'atthajuttehi' arthayuktaiH-arthasAraiH 'apuNaruttehiM'-apunaruktaiH-punaruktidoSarahitaiH 'saMthuNaI'-saMstauti-jinavarastuti karoti, 'saMthuNettA' saMstutya, 'sattaTThapayAI 'osaraI'-saptASTau vA padAni apasarati pazcAdAgacchati, 'sattaTTapadAI osarittAarcanA karake 'caMdappabhavaDaraveruliyavimaladaMDA' phira usane candrakAnta vana aura vaiDUrya ratnamaya vimala daMNDoM vAle 'kaMcaNamaNirayaNabhatticitaM' kAzcana aura maNiratna kI vicitra racanAoM se yukta 'kAlAgurupavarakuMdarukka turukka dhUvagaMdhuttamANuviddhaM' evaM kAlAguru, kundarukka aura lobAna kI dhUpa se uttama sugaMdhi vAle ataeva 'dhUva * vahi dhUpa kI vartI ko hI 'vinimnuyaMta' mAnoM bAhara nikAla rahAho aise 'veruliyAmayaM kaDucchuyaM paggahita' vajra ratna ke bane hue dhUpa ke AdhAra bhUta pAtra ko lekara 'payatteNa' usane vaDI sAvadhAnI se 'dhUvaM dAuNaM' dhUpa dekara 'jiNavarANaM aTThasayavisuddha gaMthajuttehiM mahAvittahiM annajuttehiM ayugaruttehiM saMthuNaI' jinavaroM-kAmadevoM kI 108 vizuddha ghaDera sArthaka apunarukta aise chandoM se stuti kI 'saMthUNittA sattamA pramANe upayA2 mA 4zana 'caMdappabhavairaveruliyavimaladaMDA' te pachI tethe yandrata, 15 mane vaiDUya ratnabhaya vimalA 'kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM' yina mane maNiratnAnI viyitra sevI zyanAmAthI yuta 'kAlAguru pavarakudarukaturukkadhUpagaMdhuttamANuviddhaM' bhane 4 3, 24, tu34, mane sAmAna nA dhUpathI uttama sumadhAma mana meTA bhATe 'dhUvavahi dhUpanI vATane 'vinimmuyaMta' and maDA2 46|ddaay sevA 'veruliyAmayaM kaDucchuyaM paggahittu' vasnanA bhane yUpanA sAdhAraNa pAtrane arthAt dhUpahAnI dhana 'payatteNa te ghazI 1 sAvadhAnI pUrva 'dhUvaM dAUNaM' dhU5 4zana 'jiNavarANa adusayavisuddha gaMdhajuttehiM mahAvittehiM annajuttehiM apuNaruttehiM saMthuNai naparI-mahevanI 108 ekase ne ATha vizuddha ane moTA moTA sArthaka-arthavALA A punarUkta evA chahAthI stuti 4 'saMthuNittA sattaTupayAhiM osaraI' stutirIna sAta mAha
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ ..............jIvAmigamasUtra saptA'STau par3hAnyapasRtyA. 'vAmaM jANuM aMcei'-cAmaM jAnu maJcati utpATayati, 'aMcittA dAhiNaM, jANuM dharaNitalaMsi NivAr3ei'-aJcayitvA dakSiNaM jAnu.dharaNitale - bhUmau nipAtayati, 'tikkhutto muddhANaM dharaNitalaMsi NivADhei'-triH kRtvo vAratrayaM bhUmau mastakaM nipAtayati namayati, dharaNitalaMsi namittA Isi paccuNNamai bhUmauziro namayitvA Ipat-pratyumnamayati, paccuNNamittA, kaDayatuDiyarthabhiyAo bhuyAo paDisAharati-Ipatpratyunamaya kaTakatruTita staMbhitau bhujau pratisaMharati-saGkocaryAta, 'paDisAharettA karayalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu' evaM vayAsI'. bhujau-saMhRtya karatalaparigRhIta zirasAvarta mastake'JjaliM nidhAya-evaM vakSyamANaM baco'vAdIt - 'namotthuNaM arihaMtANa' namo'tu-abhayaH, 'bhagavaMtANaM jAva siddhipayAI osaraI': stuti karake phira vaha sAta ATha paira Age saraka gayA aura saraka kara Age-jAkara 'vAmaM jANu aMcei', usane apanI bAI jAnu ko paira ko Upara uThAyA 'acittA- dAhiNaM jANu dharaNitalaMsi NivADeI' aura uThAkara dAhinI jAnu yukta paira ko jamIna para rakhA. phira usane tikhuto muddhAgaM dharaNitalaMsi NivADei' - apane mastaka.ko tIna bAra jamIna para jhukAyAM namAyA 'dharaNi talaMsi namittA' mastaka ko tIna bAra jamIna para namAkara. phira vaha. 'isipaccuNNamaI' kucha, UMcA uThA 'puccuNNamittA' kucha UMcA uThakara 'kaDayatuDiya thabhiyAo bhuyAo, paDisAharai' phira usane apanI kaTaka aura truTita se stabhita donoM bhujAoM ko, pasArA paDisAharitA karatalapariggahiya , sirasAvRttaM matthae, aMjali kA evaM vayAsI' pasAra kara, unakI aMjalI banAI aura use mastaka para ghumAyA phira vaha isa prakAra se kahane lagA 3AAN, FAIA--sIyA, aneme pramANe .. Hel ordP-On 111 044na 'vAma jANu,aMbei' te pAtAnA mI nuna ne pAnI 752 231vI 'aMcittA dAhiNaM jANu gharaNitalaMsi NivADei' bhane merI pIra bhaL and 2. pAthI nAya mIna52 205o. te pachI tethe 'tikkhutto muddhANaM-dharaNitalaMsi NivADei' potAnA bharata ne pAra bhIna ta26 nabhAyu 'dharaNitalaM si namittA' bhastana vAra mIna 52 nabhAvIna te pachI te.'isi paccuNNamaI' 44 yaathye| paccuNNamittA' 544 yA yadhane, 'kaDaya tuDiya thaMbhiyAo bhuyAo paDisAharai' te pachI tethe pAtAnI 484 bhane truTita thI stamita mevI manne suntamA nasAvI. 'paDisAharittA karatalapariggahiyaM sirasAvattaM-matyae aMjaliM kaTTha evaM vayAsI' sAtha dAvIna tenI Aanel manAcI ane tane potAnA bharata, 52 12vI tapachI te 2 abhANe vA sAyA, 'Namotthu-ga' arihatANaM
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . .. . prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.68 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 357 gairNAmadheyaM ThANaM saMpattANaM' bhagavadbhayaH samastaizvaryayuktebhyaH adikarebhya stIrthakarebhyo.yAvat-apunarAvRti gatebhyaH siddhi, gatinAmadheyaM sthAnaM samprApte bhyaH, 'ttikaTu' evaM kRtvA, 'vaMdai namasaI'-vandate-namasyati, bhagavantaM namaskaroti vandanaM kurute vijayo devaH iti / / 0 67 // ___mUlam vadittA narmasittA jeNeva siddhAyataNassa bahumajjha desabhAe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA divyAe udagaMdhArAe abbhukkhaI abbhukkhittA saraseNaM gosIlacaMdaNeNaM paMcaMgulitaleNaM maMDalaM Alihai maMDale AlihettA vaccae dalayai vaccaeM dalaittA kayaggAhaggahiya karayalapanbhaTavimukkeNaM dasavaNNaNa kusumeNaM . mukkapuSphapujovayArakaliyaM kareMti karettA dhUvaM dalayati dhUvaM dalaittA jeNeva siddhAyataNassa dAhiNille dAre teNeva uvAgacchai uvAMgacchittA lomahatthayaM geNhaI geNhitI dAraceDIo ya sAlabhaMjiyAo ya bAlarUvae ya lomahatthaeNaM pamajjai pamajjettA bahumajhadesabhAe saraseNe gosIsacaMdaNeNaM paMcaMgulitaleNaM aNu. liMpaI aNulipittA caccae dalayati dalaittA pupphAruhaNaM jAva AharaNA ruhaNaM kareMti karettA AsattosatavipulaM jAva malla 'NamotthUNaM ArihaMtANaM bhagavaMtANaM jAva siddhigaiNAyadheyaM ThANaM saMpattINatti kaTuM vadati maMsati' yAvat siddhigati nAmaka sthAna ko prApta hue samasta tIrthakara arihaMta bhagavaMto ko merA namaskAra ho 'tikaTTAvaMdahaNamaMsai vaMdittA-NamaMsittA jeNeva siddhAyayaNassaHbahamajjhedesabhAe teNeva uvAgacchai. isa prakAra kahakara usane- unakI vaMdanA kI aura namaskAra kiyA // 6 // .. bhagavaMtANaM jAva siddhigai NAmadheyaM ThANaM tikaTu vadati NamaMsaMti'. yAvat siddhigati nAmanA sthAna prApta thayelA saghaLA 'tIrthakare 'arihaMta bhagavaMne bhAza: nmH4|2| 'tikaTUTu vaMdaI NamaMsai vaMdittA NamaMsittA jeNeya siddhAyayaNassa bahumajhadesabhAe teNeva uvaagcchi'.-.-| prabhArI DIna teNe teyAne nArI namaskAra karyA vinA namaskAra karIne jyAM siddhAyane dhyAne pradeza hatuM tyAre A sUche - " *
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 jovAbhigamasUtra dAmakalAvaM kareti karettA kayaggahagahita jAva puMjovayArakaliye kareMti kareMttA dhUpaM dalayati, dhUvaM dalaittA jeNeva muhamaMDavasta bahumajjhadesabhAe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA bahumajjhadesa. bhAe lomahatthaeNaM pamajjai pamajjittA divvAe udagadhArAe abhukkhei abhukkhettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM paMcaMgulitaleNaM maMDalagaM Alihati AlihitA caccae dalayai dalaittA kayaggAha jAva dhUvaM dalayai dalaittA jeNeva muhamaMDavasta paJcasthimille dAre teNeva uvAgacchai uvAgacchettA lomahatthagaM geNhai geNhittA dAraceDIo ya sAlabhaMjiyAo ya bAlarUvaeya lomahatthageNa pamajjai pamajjittA divvAe udagadhArAe abhukkheti abbhu khettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM jAva caccae dalayaMti dalaittA Asattosatta0 kayayaggAha0 dhUvaM dalayai dalaittA jeNeva muhamaMDavasta uttarillANaM khaMbhapaMtIe teNeva uvAgacchai uvAgacchettA lomahatthagaM parA0 sAlabhaMjiyAo divvAe udagadhArAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM pupphAruhaNaM jAva Asattosatta0 kayaggAha dhUvaM dalayai jeNeva muhamaMDavassa purathimille dAre taM ceva savvaM bhANiyavvaM jAva dAragassa acaNiyA jeNeva dAhiNille dAre taM veva savaM jeNeva pecchAgharamaMDavassa bahumajjhadesabhAejeNeva vairAmae akkhADae jeNeva maNipeDhiyA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA lomahatthagaM geNhati lomahatthagaM geNhittA akkhADagaM ca sIhAsaNaM ca lomahatthageNaM pamajjai pamajjettA divvAe udagadhArAe anbhu0 pupphAruharaNaM jAva dhUvaM dalayai jeNeva pecchAgharamaMDava paJcasthimille dAre dAracaNiyA uttarillA khaMbhapaMtI taheva purathimille dAre taheva jeNeva dAhiNille dAre taheva jeNeva cetiya thUbhe teNeva uvAgacchai uvAga
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 7.3 7.68 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 359 cchittA lomahatthagaM geNhai geNhittA cetiya thUbhaM lomahatthaeNa pamajjai pamajjittA divvAe daga0 saraseNa0 pupphAruhaNaM Asatosatta jAva dhUvaM dalayati dalaittA jeNeva paJcasthimillA maNi. peDhiyA jeNeva jiNapaDimA teNeva uvAgacchai jiNapaDimAe Aloe paNAmaM karei karitA lomahatthagaM gehai geNhittA taM ceva savvaM jaMjiNapaDimANaM jAva siddhi gainAmadhenaM ThANaM saMpa. tANaM vaMdai namasai / evaM uttarillAe vi evaM purathimillAe vi evaM dAhiNillAe vi jeNeva ceiyarukkhA dAravihIya maNipeDhiyA jeNeva mahiMdajjhae dAravihI jeNeva dAhiNillA naMdA pukkhariNI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA lomahatthagaM geNhai geNhittA cetiyAoya tisovANapaDirUvaeya toraNeya sAlabhaMjiyAoya bAlarUvaeya lomahatthaeNaM pamajjai pamajjittA divvAe udagadhArAe siMcai saraseNaM gosIsacaMdaNamaNuliMpai aNuliMpittA puSphAruhaNaM jAva dhUvaM dalayati dhUvaM dalaittA siddhAyataNaM aNuppayAhiNaM karemANe jeNeva uttarillA gaMdApukkhariNI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA taheva mahiMdajjhayA ceiyarakkho ceiyathUbhe paJcasthimillA maNipeDhiyA jiNapaDimA uttarillA purathimillA dAhiNillA pecchAgharamaMDavassa vi taheva jahA dakkhiNillassa paJcasthimille dAre jAva dAhiNillANaM khaMbhapaMtI muhamaMDavassa vi, tiNhaM dArANaM aJcaNiyA bhaNiUNaM dAhiNillANaM khaMbhapaMtI uttare dAre puracchime dAre sesaM teNeva kameNaM jAva purathimillANaM dArapukkhariNI jeNeva sabhA suhammA teNeva pahArettha gamaNAya ||suu0 68 // ___ chAyA-'vanditvA namasyitvA yatraiva siddhAyatanasya bahumadhyadezabhAga statraivopAgacchati tatraivopAgatya divyayodakadhArayA'bhyukSati-abhyukSya sarasena gozIrSa
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 + . jIvAbhigamasUtre candanena paJcAGgulitalena maNDalamA likhati maNDalamA likhyA'rcanikAM dadAti datvA kacagrAhagRhIta karatalaprabhraSTavipramuktena dazArdhavarNena kusumena muktapuSpa pUjopacArakalitaM karoti kRtvA dhUpaM dadAti datvA yatraiva siddhAyatanasya dAkSiNAtyaM dvAraM tatraivopAgacchati tatraivopAgamya lomahastakaM gRhNAti gRhItvA' dvAra h vaMditA namasitA ityAdi / ka . 1 TIkArtha- vandanA namaskAra karake phira vaha jahAM siddhAyatana kA bahumadhya deza bhAga thA vahAM para gayA 'uvAgacchittA divvAe, udaga dhArAe akkha' vahAM jAkara usane divya udaka dhArA se use sIMcA 'attA sarasena gosIsacaMdaNeNa paMcagulitaleNaM maMDala Alihai' sIMca kara phira usane vahAM 'sarasa gozIrSa candana se hAthoM ko lipta karake pAMcoM aMgulioM ke chApe se yukta eka maMDala likhA maMDalaM AlihittA', maMDala likhakara 'baccae dalayaha' arcanA kI 'baccae dalaittA' reat karake phira usane 'kamaragAhagahiyakarayala bhaTTa vippamukkeNaM dasavaNeNaM kusumeNa mukkapupphapuMjovayArakaliye "kare ti' keza pAza ko pakar3ane jaise hAtha meM se, paDe hue puSpoM ko chor3akara zeSa pAMca varNa vAle puSpoM kA puMja kiyA- 'karettA dhUrva dalayai' puSpoM kA puMja karake phira usane dhUpa jalAI 'dhUvaM dalaittA jeNeva siddhAyataNassa dAhipille' dhUpa jalAkara phira vaha jahAM para siddhAyatana kA dakSiNa dizA kI ora 'dAre' dvAra thA 'teNeva uvAgacchadda' vahAM para AyA 'uvAga L vaMdittI NasittA chatyAdi - 1 - 1-06--15 C TIkA-vaMdanA . namaskAra karIne siddhAyatananA madhya pradezamAM Avye "uvAgacchittA divyAe udgadhArAe akkha' tyAM bhavane tethe divya zevI G44' dhArArthII tenu' sicaMna ' 'acmukttiA sarasena gosIsacaMdageNaM paeNcaMgulitaleNaM maMDala, Alihai' sIyana purIne te 'pachI tethe tyAM gazIrSa, ahanathI hAthA para lepa karIne pAMce AMgaLIyethI yukta chApA lagAvyA. te pachI eka 'bhaI sacyu- arthAt manAvyu 'maMDalaM ''AlihittA' ''use " manAvAne' 'baccae dalayai' arthAnAM rI ' vaccae dalaittA' aryAnA zrIne te pachI -te : 'karyaggAhagahiya karayalapavbhaTTavipabhukkeNa dasaddhavaNgeNaM, kusumeNaM - mukkapuSphovayAkuliya kareM 'ti' aizayAzane pahuDavA devA hAthabhAMthI paDelA puSyAne choDIne mADInA yAMyatra vAjA puSyono Dhageleo manovyo. 'karettA' dhUvaM dalayaI' puSyono Dhagayo 'anIvIne te paMchI tethe tyAM dhUpa Y=ryo 'dhUvaM dalaittA jeNeva siddhAyataNassa' dAhi* Nille' dhUpa sajagAvIne te pachI te jyAM siddhAyatananI hakSiNu mAnunu' 'dAre' = " - i
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 2.68 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 361 zAkhAzAlabhaJjikA vyAlarUpakANi ca lomahastakena pramArjayati-lomahastakena pramArya bahumadhyadezabhAgaM sarasena gozIrSacandanena paJcAlitale nA'nulimpati anulipya-carcakaM dadAti datvA puSpAropaNaM yAvat-AbharaNAropaNaM karoti-kRtvA''satotsakta vipula yAvat-mAlyadAmakalApaM karoti kRtvA kacagrAha gRhIta yAvaspuJjopacArakalitaM karoti kRtvA dhUpaM dadAti dhUpaM datvA yatraiva mukhamaNDapasya bahumadhyadezabhAgaH tatraivopAgacchati tatraivopAgatya bahumadhyezabhAgaM lomahastakena pramAjayati pramAyaM divyodakadhArayA'bhyukSati abhyukSya sarasena gozIrSacandanena pazcA gutalitalena maNDalamAlikhati-Alikhya-carcakaM dadAti datvA-kacagrAha gAvad dhUpaM dadAti datvA yatraiva mukhamaNDapasya pazcimaM dvAraM tatraivopAgacchati upAgatya lomahastakaM gRhNAti-gRhItvA-dvArazAkhe ca zAlabhaJjikAzca vyAlarUpakANi ca lomahastakena pramArjayati pramArya divyodakadhArayA'bhyukSati abhyukSya-sarasena gozIrSacandanena yAvad carcakaM dadAti datvA''saktotsata0 kacagrAha0 dhUpaM dadAti dattvA cchittA lomahatthayaM geNhaI' vahAM Akara ke usane mayUrapicchiko uThAi 'geNihattA dAraceDIo sAlabhaMjiyAoya' mayUrapicchikA uThAkara usane usa se dvAra kI ceTikA rUpa zAlabhaMjikAoM kA aura 'vAlaruvaeya lomahatthaeNaM pamajjai' vyAla rUpoM kA pramArjana kiyA 'pamajjettA bahumajjha desabhAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM paMcagulitaleNaM aNuliMpai prabhAjana karake phira usane usa siddhAyatana ke bahumadhya deza bhAga meM sarasa gozIrSa caMdana se pAMcoM aMguliyoM ke chApe lagAe 'aNuliMpittA' chApe lagAkara phira usane 'caccae dalayai' vahAM arcanA kI 'dalaittA pupphArahaNaM jAva AharaNAruhaNaM karei' arcanA karake phira usane vahAM puSpa caDhAe yAvat AbharaNa pahirAye 'karettA Asatosatta vipula jAva dvAra hetu 'teNeva ubAgacchaI' tyo ta mAnyo 'uvAganchittA lomahatthayaM geNhaI' tyA mAvI tarI mayUra pichi sIdhI. 'geNhittA dAraceDIo sAlabhaMjiyAoya' mayUra pichikA laIne teNe tenAthI dvAranI ceTika rUpa zAla bhaMjIkAo-putamaayaanu mane 'bAlaruvaeya lomahatthaeNaM pamanjaI' vyA 3Anu pramAna yu 'pamajjettA bahumajjhadesabhAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM paMcaMgulitaleNaM aNuliMpaI' pramArjana karIne te pachI teNe e siddhAyatananA bahu madhya deza bhAgamAM sarasa zISa nathI pAya mAMganAyothI yukta sevA ch| vyA 'aNuliMpittA' chApAmo samApIna te pachI to 'caJcae dalayai' tyAM manA 4rI 'dalaittA puSphAruhaNaM jAva AharaNArahaNaM kareI' bhannA pazana te pachI to puSpo yahAvyA. yAvat mAbhUSA 5 1 'karettA Asattosatta vipula jAva malladAmakalAva jI046
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 movAbhigamasUtra yatraiva khalu mukhamaNDapasyottarA khalu ratambhapAikti stopAgacchani upAgatya lomahastakaM parAmRzati parAmRtya zAla maJjikAH didhyayodakadhArayA sarasena gozIpa candanena puppAropaNaM yAvat-Asaktosakta0 kacagrAha0 dhUpaM dadAni yatraiva mukhamaNDapamya pUrva dvAra tadeva sarva bhaNitavyaM yAvat-dvArasyAnikA yAtrava dakSiNAtyaM dvAraM tadeva sarvam yatraiva prekSAgRhamA tapasya bahumadhyadezabhAgaH yatraiva vajrAyaH akSATako ratraya maNipIThikA yatraiva sihAsanaM tatrayopAgachati, toparAgatya lomaharatakaM gRhAti lomahastakaM gRhItvA'kSATakaMca-siMhAsanaM ca-lomaharatana pramArjayati pramAjya divyayodakadhArayA'yukSati-puppAropaNaM yAvat dhUpaM dadAti yatraiva prekSAgRhamaNDapapazcimahAraM dvArArca nikA-uttarAstambhapattiH tathaida-pUrva dvAraM tathaiva yatraiva dakSiNAtyaM dvAraM tathaiva yaca caityaratRpaH tatrayopAgacchati, upAgatya lomahastakaM gRhNAti gRhItyA caityastUpaM lomahastakena pramArjayati. pramAya divyodakadhArayA0 sarasena0 puppAropaNam Asatotsavata yAvad dhRpaM dadAti dattvA yatraiva pAzcAtyA maNipIThikA yatraiva jinapratimA tatrayopAgacchati tatraivopAgatya jinapratimAyA Aloke praNAmaM karoti praNAmaM kRtvA lomaharatakaM gRhNAti gRhItvA tadeva sarvam yajjinapratimAnAM siddhigatinAmadheyaM sthAnaM samprAptAnAM vandate-nayasyati 'evam uttare'pi, evaM pUrvasminnapi, evaM dAkSiNAtye'pi, yatraiva caityavRkSAH dvAravidhizca maNipIThikAH yatraiva mahendradhvajo dvAravidhiH, yatraiva dAkSiNAtyA nandApuSkariNI tatraivopAgacchati upAgatya lomahastakaM gRhNAti gRhItvA, caityAni ca trisopAnapratirUpakANi ca toraNaM ca zAlabhajikAzca vyAlarUpakANi ca lobhahastakena pramArjayati pramArya divyodakadhArayA siJcati sarasena gozIrpacandanenA'nulimpati anulipya puppAropaNaM yAvada dhUpaM dadAti / dhUpaM datvA siddhAyanana manupradakSiNI kurvana yatraivottarAnandApuSkariNI tatraivopAgacchati tatraivopAgatya tathaiva mAhendradhvajazcaitya vRkSazcaityasnUpaH pAzcAtyA maNipIThikA jinapratimA uttarA paurastyA-dAkSiNAtyA-prekSAgRhamaNDapasyA'pi tayaiva-tathaiva yathA dAkSiNAtyasya pAzcAstyaM dvAraM yAvat dAkSiNAtyA khalu stambhapaktiH gukhamaNDapasyA'pi trayANAM dvArANAmanikA bhaNitavyA dAkSiNAtyA khalu stambhamalladAmakalAvaM kareti' AbharaNa pahirAkara phira usane Upara se nIce taka vipula yAcastU mAlAoM kA samUha vahAM rakhA ityAdi rUpa le isa sUtra kI vyAkhyA pUrvokta rUpa se spaSTa hI hai // 68 // ti" AbhUSaNe paherAvIne te pachI teNe uparathI nIce sudhI vipula yAvat mAlAone samUha tyAM rAkhe. ItyAdi prakArathI A sUtranI vyAkhyA pahelAM kahyA pramANe ja spaSTa rIte che. je sU68 che
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 69 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 363 paGktiH, uttaradvAraM - paurastyadvAraM zeSaM tathaiva krameNa yAvatpaurastyA nandApuSkariNI yatraiva bhAsudharmA tatraiva pradhAvitavAn gamanAya / / sU0 68 // TIkA - vyAkhyAnigadasiddhAH iti / mUlam - taNaM tassa vijayassa devassa cattAri sAmANiya sAhasIo eppabhi 2 jAva savvaDie jAva NAiraveNaM jeNeva sabhAsu hammA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA taM sabhaM sudhammaM aNupayAhiNI karemANera puratthimilleNaM aNupavisaha aNupavisittA Aloe jiNasakahANaM paNAmaM karei karetA jeNeva maNipeDhiyA jeNeva mANavaceiyakhaMbhe jeNeva baharAmayA golavaDa samuggakA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA lomahatthayaM gevhai vhittA vairAmae golavahasamuggae lomahatthae pamajjai pamajjittA vairAmae golavahasasuggae vihADeti vihADettA jiNasakahAo lomahatthapaNaM pamajjai pamajjetA surakSiNA gaMdhodaeNaM tisattakhutto jiNa sakahAo pakkhAleti pakkhAletA sarasenaM gosIsacaMdana aNuliMpai aNulipettA aggehiM varehiM gaMdhehiM mallehiya accii aciNettA dhUvaM dalayai dhUvaM dalatA vairAmasu gola samuggae paDiNikkhamai paDiNikakhamecA mANavakaM cehayakhaM bhaM lomahatthaeNaM pamajjai pamajjettA divvAe udaga dhArAe abbhukkhei abbhu khettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM caccae dalayai caccae dalaittA puSfAruhaNaM jAva Asantosatta0 kayagaha0 dhUvaM dalayai dhUvaM dalaettA jeNeva sabhAe sudhammAe bahumajjhade sabhAe taM caiva jeNeva sIhAsaNe teNeva jahA dAraccANittA jeNeva devasaya Nijje taM caiva jeNeva khuDDAge mahiMdajjhae taM caiva jeNeva paharaNakose coppAle teNetra uvAgacchar3a teNeva uvAgacchittA patteyaM patteyaM paharaNAI lomahatvapUrNa pamajjati pamajjittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM taheva savvaM sepi dAhiNillaM dAraM Adi kAuM. NeyvvaM jAva puracchimillANaMdAra
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigama pukkhariNI savvANaM sabhANaM jahA sudhammAe sabhAe tahA accaNiyA uvavAyasabhAe NavaraM devasayANijjassa aJcaNIyA sesAsu sIhAsaNA Na aJcaNiyA harayassa jahA gaMdAe pukkha. riNIe aJcaNiyA vavasAyasabhAe potthayarayaNaM lomahattha0 divyAe udagadhArAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM aNuliMpati aggehiM varehiM gaMdhehiya mallehiya aJciNai aJciNittA sIhAsaNe lomahatthaeNaM pamajjati jAva dhUvaM dalayati sesaM taM ceva jaMdAe jahA harayassa tahA jeNeva valipIDhaM teNeva uvAgacchai uvAgacchettA Abhioge deve sadAti sadAvettA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ? vijayAe rAyahANIe siMghADae suyatie suya caukae suyacaccare suya caumuhe suya mahApahe suya pAsAe suyapAgAre suya aTAlae suyacariyA suyadAre suya gopure suya toraNe suya vAvI suya pukkhariNI suya jAva vilapaMtigA suya ArAmesuya ujjANesuya kANaNesuya vaNesuya vaNasaMDesuya vairAIsuya acaNiyaM karei kareMttA mameya mANattiyaM khippAmeva paJcappiNai / taeNa te AbhijogikA devA vijaeNaM deveNaM evaM vuttA samANA jAva hatuvA viNaeNaM paDisuNeti paDisuNittA vijayAe rAyahANIe siMghADaesuya jAva acaNiyaM karettA jeNeva vijae deve teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgagacchittA eyamANattiyaM paJcapiNaMti / taeNaM se vijae deve tesiNaM AbhijogiyANaM devANaM aMtie eyamadraM socA Nisamma hatuTTa cittamArgadiya jAba hiyahiyae jeNeva pukkhariNI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA purathimillelaM toraNeNaM jAva hattha pAyaM pakkhAleti pakkhAlettA AyaMte cokave paramasuibhUe gaMdA pukkhariNIo paccutarati paccutarittAjeNeva sabhA suhammA teNeva
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.69 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 365 pahArettha gamagAe / taeNaM se vijae deve cauhiM sAmANiya sAhassIhiM jAva solasaehiM AyarakkhadevasAhassIhiM savva. Die jAvaNigyosa nAiyaraveNaM jeNeva sabhA suhammA teNeva uvA gacchati uvAgacchettA sabhaM sudhamma purathimille dAreNaM aNupavi. ' sai agupavisittA jeNeva maNipeDhiyA teNeva uvAgacchai uvAga'cchittA sIhAsaNavaragate puracchAbhisuhe saNisaNNe ||suu069|| ___ chAyA-tataH khalu tasya vijayasya devasya catvAri sAmAnikasahasrANi-etaprabhRti yAvatsarvaRddhayA yAvad nAditaraveNa yatraiva sudharmAsamA tatraivopAgacchati tatraivopAgatya tAM khalu sabhAM sudharmA manupradakSiNIkurvan-2 paurastyenA'nupravizati anupravizyA''lokya jinasakthibhyaH praNAmaM karoti praNAmaM kRkhA yatraiva maNipIThikA yatraica mANavakastambhaH yatraiva vajramayAH golavRttasamudkAstatraivopAgacchati tatraivopAgatya lomahastakaM gRhNAti gRhItyA vanamaya golavRtta samudkaM lomahastakena pramANayati pramAya vajramayaM golavRttasamudgakaM vighATayati vighATaya jinasakthi lomahastakena pramArjayati pramAya' surabhigandhodakena trisapta kRtyo jinasakthIni prakSAlayati prakSAlya sarasena gozIrpacandanenA'nulimpati, anulipyA'graivarairgandhairmAlyaizcArcayati arcayitvA dhUpaM dadAti dhUpaM dattvA vanamayeSu golavRttasamudkeSu pratiniSkrAmati pratiniSkramya mANavakaM caityastambhaM lonahastakena pramArjayati pramAyaM divyodaka dhArayA'bhyukSati abhyukSya sarasena gozIpacandanena carcakaM dadAti-datvA puSpA''ropaNaM yAvat-Asaktotsata. kacagrAha0 dhUpaM dadAti dattyA dhUpaM yatraiva sabhA sudharmAyAH bahumadhyadeza bhAgastadeva sIhAsanaM tatraiva yathAdvArArca nikA yatraiva devazayanIyaM tadeva yatraiva kSullako mahendradhvajastadeva yatraiva praharaNakozazvopAlakastatraivopAgacchati tatraiva upAgatya pratyekaM pratyeka praharaNAni lomahastakena pramArjayati pramAya sarasena gozopacandanena tathaiva sarvam zeSamapi dakSiNadvArAdikaM tathaiva netavyaM yAvatpaurastyA nandApuSkariNI sarvAsAM samAnAM yathA sudharmAyAH sabhAyAH tayA'rca nitA upapAta sabhAyAM navaraM devazayanIyasyA'cainikAzepAsu siMhAsanamarcanikA idasya yathA nandAyAH puSkariNyA arcanikA vyavasAyasabhAyAM pustakaratnaM lomahastakena0 divyayodakadhArayA sarasena gozIrSacandanenA'nulimpati agrairai gandhaizca-mAlyaizvA'rcayati arcayitvA siMhAsanaM lomahastakena pramArjayati-yAvad dhUpaM dadAti zepaM tadeva nandAyAH yathA hRdasya tathA yauna baliyo pAga chati tapAgA''miyogihAn devAn zabdAyati
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 266 jIvAbhigamasUtra zabdAyitvA-evam avAdIt-kSiprameva bho devAnupriyAH ! vijayAyA rAjadhAnyAH siMghATakepu citraipu catuSkoNeSu ca canvareSu ca caturmukheSu ca mahApathapatheSu prAsAdeSu ca prAkAreSu cA'TTAlakeSu ca carikAsu ca dvAreSu ca gopurepu ca toraNeSu ca vApIpu ca puSkariNIdhu ca yAvat-vilapakti gu cA''rAmeSu ca-udyAneSu ca kAnaneSu ca vaneSu ca vanapaNDeSu ca vanarAjiSu cA'rca nikAM kuruta kRtvA mamAjJaptikAM kSiprameva pratyarpayata / tataH khalu te AbhiyogikA devA vijayena devena-evamuktAH santaH yAvat-hRSThatuSTAH vinayena pratizRNvanti pratizrutya vijayAyAH rAjadhAnyAH saMghATakeSu ca yAvadarcanikAM kRtvA yatraiva vijayo devastatraivopAgacchanti tatraivopAgatya-etam AjJaptikAM pratyarpayanti / tataH khalu sa vinayo deva stepAmAbhiyogikAnAM devAnA mantike etamartha zrutvAnizamya hRSTa tuSTa cittAnandito yAvat hRdayaH yatraiva nandA puSkariNI tatraivopAgacchati upAgatya pUrveNa toraNena yAvat hastau pAdau prakSAlayati prakSAlyA''cAnta thokSaH paramazucibhUto nandA puSkariNItaH pratyuttarati pratyuttIrya yatraiva sabhAsudharmA tatraiva pradhAvitavAn gamanAya tataH sa khalu sa vijayo devazcatubhiH sAmAnika sahasraH yAvat poDapA''tmarakSakadevasahasraiH sarvazraddhayA yAvad nirdhopanAditaraveNa yatraiva sabhA sudharmA tatraivopAgacchati tatraivopAgatya sabhAM sudharmA pUrveNa dvAreNA'nupravizati anupravizya yatraiva maNipIThikA tatraivopAgacchati tatraivopAgatya siMhAsanavaragataH pUrvA'bhimukhaH sannipaNNaH / / 069 // vyAkhyAnigadasiddhA pUlam-taeNaM tasta vijayasta devassa cattAri sAmANiya sAhassIo avaruttareNaM uttareNaM uttarapurasthimeNe patteyaM patteyaM puThavaNatthesu bhaddAsaNesu nnisiiyNti| taeNaM tassa vijayasta devassa cattAri aggamahisIo purathimeNaM patteyaM patteyaM puvvaNatthesu bhaddAsaNesu NisIyaMti / taeNaM tassa vijayassa dAhiNapurathimeNaM abhitariyAe parisAe aTTa devasAhassIo patteyaM 2 jAva NilIyati / evaM dakkhiNeNaM majjhimiyAe parisAe dasa devasAhastIo jAva NisIyaMti / dAhiNapacchimeNaM bAhiriyAe parisAe bArasa devasAhassIo patteyaM patteyaM jAva ___NisIyaMti / taeNaM tassa vijayasta devassa pacatthimeNaM satta
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 2.3 sa 69 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 367 aNiyAhibaI patteyaM 2 jAva NisIyaMti / tassa paM vijayassa devassa purasthimeNaM dAhiNaNaM paJcatthimeNaM uttareNaM solasa Ayarakkha devasAhassIo patteyaM 2 puThavaNatthesu bhaddAsaNesu NisIdaMti / taM jahA-purasthimeNaM cattAri sAhassIo jAva uttareNaM 4 teNaM AyarakkhA sannaddha baddhavammiya kavayA uppilIya sarAsaNavaTiyA piNaddhagevejjavimalavaraciMghapaTTagahiyAuhapaharaNA tiNayAiM tisaMghINi vairAmayA koDINidhaNUiM ahigijjhapariyAiya kaMDakalAvA NIlapANiNo pIyapANiNo rattapANiNo cAvapANiNo cArupANiNo cammapANiNo khaggapANiNo daMDapANiNo NIyapIyarattacAvacArucammakhaggadaMDapAsavaradharA AyarakkhA rakkhovagA guttAguttapAlitA juttA juttapAlitA patteyaM 2 samayato viNayaMto kiMkarabhUtAviva cidaMti / vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! egaM paliovamaM ThiI pnnttaa| evaM mahaDDie evaM mahajjuIe evaM mahabbale evaM mahAjase evaM mahAsokkhe evaM mahANubhAve vijae deve vijae deve // suu07|| ___ chAyA--tataH khalu tasya vijayasya devasya catvAri sAmAnikasahasrANi aparottareNa-uttareNa-uttarapUrveNa-pratyekaM pratyekaM pUrva nyasteSu bhadrAsaneSu nisIdanti / tataH khalu tasya vijayasya devasya catastro'yamahiSyaH pUrveNa pratyekaM pratyeka pUrvanyasteSu bhadrAsaneSu nipIdanti / tataH khalu tasya vijayasya devasya dakSiNapUrveNA''bhyantarikAyAM parSadi aSTau devasahasrANi pratyekaM-2 yAvannipIdanti / evaM dakSiNena mAdhyamikAyAM parpadi dvAdazadevasahastrANi pratyekaM-2 yAvat nipIdanti / tataH khalu tasya vijayasya devasya pUrveNa-dakSiNena pazcimeno-ttareNa poDazAtmarakSakadevasahastrANi pratyeka-2 pUrvanyasteSu bhadrAsaneSu nipIdanti tadyathA-pUrveNa catvAri sahastrANi yAvaduttareNa-4 / te khalu AtmarakSakAH sannaddhavaddhavarmita kavacAH utpIDitazarAsanapaTTikAH pinaddhagraiveyakavimalabaracitapaTTAH gRhItA -''yudhapraharaNAH trinatAni trisandhIni vajramayakoTIni dhapi abhigRhya paryApta kANDakalApAH nIlapANayaH pItapANayaH raktapANayaH cApapANayaH cArupA
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jIvAmigamastra NayaH carmapANayaH khaDgapANayaH daNDapANayaH pAzapANayaH nIla-pIta-rakta cApa cAru carmakhaDgadaNDapAzavaradharAH AtmarakSakAH guptAH guptapAlitAH yuktAH yuktapAlitAH pratyekaM-2 samayatA vijayataH kiMkarabhUtA iva tiSThanti / vijayasya khalu bhadanta ! devasya kiyatkAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! eka palyopamaM sthitiH pranatA / vijayasya khalu bhadanta ! devasya sAmAnikAnAM devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama-! ekaM palyopamam sthitiH prajJaptA evaM mahardikaH evaM mahAdyutikAH evaM mahAbalaH evaM mahAyazAH evaM mahAsaukhyaH evaM mahAnubhAgo vijayo devo vijayA devaH / / sU0 70 // TIkA--'taeNaM tassa vijayassa' tataH siMhAsane upavezanataH parakSaNe vijayadevasya, 'cattAri sAmANiya sAhasmIo' catvAri sAmAnikAnAM sahasrANi, 'avaruttareNa' aparottareNa 'uttareNaM' uttaradigbhyaH uttarapuracchimeNaM' pUrvataH uttaratazca parivArya-AveSTaya, 'patteyaM-2" pratyekaM pratyekam, "puSaNNatthemu bhaddAsaNesu" pUrvanyastabhadrAsanepu pUrvameva musajita bhadrAsanepu, "NisIyaMti" nipIdanti 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tataH paraM tadvijayadevasya, 'cattAri aggamahisIo' catasro'yamahiSyaH 'purasthimeNaM' pUrvasyAM dizi, 'patteyaM' 2 pratyeka 'taeNaM tassa vijayassa devst'-ityaadi| TIkArtha-jaba vijayadeva siMhAsana para baiTha gayA tava thoDI hI dera bAda usa vijayadeva ke 'cattAri mAmANiya sAhassIo' cAra hajAra sAmAnika deva 'avagattareNa uttareNaM uttara purathimeNaM' anukrama se uttara Adi digbhAgoM meM-izAna vidizA meM A A karake 'patteyaM patteyaM' eka eka 'puvaNatthesu' pUrva se rakhe hue "bhaddAsaNesu' bhadrAsanoM para 'NisIyaMti' vaiTha gaye 'taeNaM tasma vijayassa devassa' isake bAda usa vijayadeva kI 'cattAri AgamahisIo' cAra paTTadeviyAM 'purasthimeNaM' pUrva dizA meM 'patteyaM 2' eka eka 'puvaNatthetu bhaddAsaNesu' pUrva se 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tyAdi TIkArtha-jyAre vijayadeva siMhAsana para besI gayA tyAre thoDI ja vAra pachI ye viya hevanA 'cattArisAmANiyasAhassIo' yAra huna2 sAmAni deva 'avaruttareNaM uttareNaM uttarapurasthimeNaM' anubhathI uttara vigaire bAre mAMzAna zisabhA mAvIka 'patteyaM pattagaM' me ye 'puvvaNNatthesu' pothI rAmesA 'bhahAsaNesu' mdraasn| 52 'NisIyaMti' mesI gayA. 'taeNaM tarasa vijayassa devassa' te pachI me viya hepanI 'catta.ri aggamahisIo' yA2 582ye| 'purathimeNaM' pU hazamAM 'patteyaM patteya' 24 me 'puvvaNatthesu bhadAsaNesu'
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ ____369 prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 1.70 vijayadvAranirUpaNam pratyekam ,pratyekaikasmin pratyekaikasmin 'puSaNNatthesu bhaddAsaNesu NisIaMti' pUpikalpitazubhAsaneSu nipIdanti, 'tae NaM tassa vijayarasa devassa' tataH parastAt vijayadevasya, 'dAhiNapurasthimeNa dakSiNapUrvasyAm, 'abhitariyAe parisAe" AmyantarikAyAM paripadi 'aTThadevasAhassIo' aSTau devAnAM sahastrANi, 'patteyaM-2' pratyekaM pratyekam, 'jAva NisIyaMti' yAvatsusajjitA niSIdanti bhadrAsaneSu / 'evaM dakkhiNeNaM majjhimiyAe parisAe' evaM dakSiNasyAM madhyamikAyAH parSadaH sthAne, 'dasadevasAhassIo jAba nisIyaMti' daza sahastrANi devAnAM yAvat nipIdanti bhadrAsaneSu 'dAhiNapaccatthimeNaM bAhiriyAe parisAe' evaM vijayasya dakSiNapazcimadizi tRtIyavAhyAyAH parpado'pi sthAne . 'vArasadevasAhassIo' dvAdaza sahastrANi devAnAm, 'patteyaM-2 jAva NisIyaMti' pratyekasya bhadrAsane yAvat zIghramupavizanti / 'taeNaM tassa vijayassa devassa' rakhe gaye bhadrAsanoM para 'NisIyaMti' baiTha gaI / 'taeNaM tassa vijayassa devassa' isake bAda usa vijaya deva kI 'dAhiNapurasthimeNaM' agneya dizA meM 'abhitariyAe parisAe' Abhyantarika pariSadA ke 'aTThadeva sAhassIo' ATha hajAra deva 'patteyaM 2' eka eka 'jAva NisIyaMti' bhadrAsana para baiTha gaye 'evaM dakkhiNeNaM majjhimiyAe parisAe dasadevasAhassIo jAva nisIyaMti' isI prakAra se dakSiNa dizA meM madhyama pariSadA ke 10 hajAra deva baiTha gaye 'dAhiNa paccatthimeNaM bAhiriyAe parisAe bArasa devasAhassIo' 'pattaya 2 jAva NisIyaMti' dakSiNa pazcima dikoNa-nairjanya vidizA meM vAhya pariSadA ke 12 hajAra deva eka eka pUrvanyasta siMhAsanoM para baiTha gaye 'taeNaM tassa pAthI rANesA bhdraasn| 52 'NisIyaMti' mesI gadhyA. 'taeNaM tarasa vijayassa devassa' te pachI me yi hevanI 'dAhiNapurasthimeNa" nihizAmA 'amitariyAe parisAe' mAsyanta24 parihAnA 'aTThadevasAhassIo' mA &12 he| 'pattaya pattaye' se ye 'jAva NisIyaMti' madrAsana 52 mesI gayA. 'evaM dakkhiNeNaM mamimiyAe parisAe dasa deva sAhassIo jAva nisIyaMti' se rIta dakSiNa dizAmAM madhyama pariSadAmAM 10 dasa hajAra de besI gayA. 'dAhiNapaccasthimeNaM bAhiriyAe parisAe vArasa devasAhassIo patteyaM patteyaM jAva NisIyaMti' ikSiNa pazcima -naiRtya vidizAmA mA paripahAnA 12 bAra hajAra de eka eka pahelA rAkhela siMhAsananI upara besI gayA. 'tae NaM tassa vijayassa devassa paccatthimeNa te pachI se vizya hevanI pazcima hizAma sAta manIdhipatiyo 'satta aNIyAhivaI patteyaM patteyaM NIsIyaMti' jI047
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 jIvAbhigamasUtra anantaraM vijayadevasya 'paccasthimeNaM satta aNiyAhivatI patnaya-2 NimIdaMti' pazcimadizi saptA-'nIkAdhipatayaH pratyekaM-2 bhadrAmaneSu nipIdanti 'naeNaM tassa vijayassa devassa' tataH paraM vijaya devasya 'purasthimeNaM dAhiNeNaM paccasthimeNaM' pUrvasyAM dakSiNasyAM pazcimAyAm, 'uttareNaM' unarasyAM digi, 'solasa AyarakkhadevasAhassIo' poDazAtmarakSakadevasahamANi 'patteya-2 puSaNNatyemu bhaddAsaNemu nisIyaMti' pratyekaM pratyekaM pUrvanyasneSu bhadrAsaneSu nipIdanti sarvataH samantAt 'taM jahA' tadyathA-'purasthimeNaM cattAri sAhassIo' pUrvasyAM catvAri sahasrANi caturyu bhadrAsaneyu nipIdanti 'jAva uttareNaM-4' yAvat uttareNa, evameva dakSiNasyAM pazcimasyAM cottarasyAM dizi svAtmarakSakasahavANi pUrvanyastabhadrAsaneSu nipIdanti / kathaMbhUtAsta AtmarakSakAstatrahi 'teNa AyarakkhA' te AtmarakSakA:-'sanada baddha vammiyavijayassa devassa paccatyimeNaM' isa ke bAda usa vijayadeva ke pazcima dizA meM 'satta aNiyAhivaI patteyaM 2 NisIyaMti' sAta anIkAdhipati eka eka siMhAsana para baiTha gaye 'taeNaM tassa vijayassa devassa puratthimeNaM dAhiNeNaM paccatthimeNaM' isake bAda usa vijayadeva ke pUrvadizA meM, dakSiNadizA meM pazcimadizA meM aura 'uttareNaM' uttaradizA meM 'solasa AyarakkhadevasAhassIo patteyaM 2 puvaNattha bhaddAbhadAsaNe nisIyaMti' 16 hajAra AtmarakSaka deva pUrva se rakhe gaye eka eka bhadrAsana para cAroM ora baiTha gaye / 'taM jahA' jaise 'purathimeNaM cattAri sAhassIo' pUrvadizA meM cAra hajAra AtmarakSaka baiTha gaye 'jAva uttareNaM 4' yAvat uttaradizA meM cAra hajAra AtmarakSaka deva vaiTha gae isI taraha se dakSiNa dizA meM cAra hajAra aura pazcima dizA meM cAra hajAra AtmarakSaka deva pUrvanyasta siMhAsanoM para baiTha gaye aisA jAnanA me se milAsana 52 me.sI gayA. 'tAraNaM tamsa vijayassa devassa purathimeNaM dAhiNeNaM paccatthimeNaM' te pachI ye vinyapanI pUrva dizAmA kSiA zamai pazcima dizAmA ane, 'uttareNa uttara dizAmA 'solasa Ayarakkha devasAhassIo pattegaM patteyaM puvyaNNatyabhadAsaNesu NisIyaMti' 16 sopa hu2 mAma214 heva pahalethI rANesA me ye sadrAsana52 nyAre mA mesI gayA. 'taM jahA' rebha 'purasthimeNaM cattAri sAhassIo, pUrva dizAmA yAra mAtbharakSa heve| me| 'jAva uttareNaM' yAvat uttara dizAmA yAra Dalara mAtmarakSa4 / me| mana mekara pramANe dakSiNa dizAmAM cAra hajAra tathA pazcima dizAmAM cAra hajAra AtmarakSaka hai| pothI rAmesA siddaasn| 52 / tebha samana. 'teNaM AyarakkhA saMnaddhabaddhavammikavayA' se mAtbharakSa hevA vAmanA mIsAmAthI yuddhata mevA
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.70 vijayadvAranirUpaNam 371 kavayA' kavaca-tanutrANaM, varma-lohamaya kutulikA dirUpam tatsaMjAtaM yasminnitivamitaM, sanaddha-zarIre saMyojitaM tato baddhaM varmitaM kavacaM yaiste sannaddhavaddhavarmitakavacAH 'uppiliyasarAsaNapaTTiyA' utpIDitA zarAsanAnAM paTTikA dhanupAM mRSTigrahaNasthAnaM thaiste utpIDitazarAsanapaTTikAH 'piNaddhageveja vimalavaraciMdhapaTTA' pinaddhauveyakaM grIvAbharaNaM vimalabaracihnapadRzca yaiste pinaddhauveyakavimalavaracihnapaTThAH padAH 'gahiyAuhappaharaNA' gRhItAni AyudhAni praharaNAni ca yaiste gRhItAyudhapraharaNAH 'tiNayAi' triSu Adi madhyAvasAneSu natAni 'tisaMghINi' triSu sthAneSu sandhiryeSAM tAni trisandhIni, 'vairAmayA koTiNi vajramayakoTIni, 'dhaNUiM dhaSi 'ahigijjha' adhigRhya, 'pariyAi kaMDakalAvA' paryAptakANDakalApAH vicitra kANDakalApayogAt 'nIlapANiNo' nIlaH kANDakalApaH pANau yeSAM te nIlapANaya AtmarakSakAH kecanA''san, 'pIyapANiNo' pItapANayaH 'rattapANiNo raktacAhie ' te NaM AyarakkhA saMnaddhavaddhavasmikavayA' the AtmarakSaka deva lohamaya kIloM se yukta vakhtara ko khUba kasa kara pahire hue the 'uppIliyasarAsarapaTiyA' hAthoM meM dhanuSa lie hue the, 'piNaddhagevejavimalavaraciMdhapaTTA' gale meM hAra aura vimala subhaTa cihna paTa se yukta the 'gahiyAuhapaharaNA' hAthoM meM AyudhoM ko liye hue the 'tiNayAI tisaMghINivairAmayakoDiNI dhaNUI abhigijjha paDiyAitakaMDakalAvA' tIna sthAnoM meM Adi madhya aura antarUpa tIna sthAnoM meM nata, tIna sadhiyoM vAle, vajramaya koTi vAle aise 'dhUNUI' dhanuSoM ko lekara jinake pAsavANa bahuta haiM athavA bANoM se bhAthA jinakA pUrNarUpa se bharA huA hai isI se kitaneka AtmarakSakoM ke hAtha meM nIle nIle vANa haiM tathA kitaneka AtmarakSakadeva 'pIyapANiNo' pIle voNa jinake hAthoM meM haiM aise haiM / kitaneka AtmarakSakadeva 'rattapANiNo' raktavANa jinake hAthoM 54mata bhUma sIna pADeresA utA. 'uppIliya sarAsaNapaTTiyA' DAyAmA dhanuSa dhAra 42dA utA. 'piNaddha gevejja vimalavaraciMghADA' gAbhA 2 mana vibhA sujhaTa (napANa paTTathI yuta tA. 'gahiyAuhapaharaNA' temANe pAtAnA thAmA thiyaa| dIyA tA. 'tiNayAiM tisaMdhiNI vairAmayakoDiNI dhaNuI abhigijjhapaDiyAita kaMDakalovA' RNa sthAnAmA 6, madhyama, bhane mata35 3] thAnamAM namela traNa saMghI vALA ane vajamaya kaTivALA "dhapUruM dhanuSyo ne laIne jenI pAse bANe ghaNA che; athavA bANethI jeonA bhAthAo pUre pUrA bharelA che. ane tethI ja keTalAka AtmarakSaka denA hAthamAM nIla varNanA maa| che. tathATAmAtmarakSa he 'pIyapANiNo' pInA mAnA
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 jovAbhigamaso pANayaH 'cAvapANiNo' cApapANayaH cArupANiNo' cArUpANayaH cammapANiNo carmapANayaH 'khaggapANiNo' khadgapANaya 'daMDapANiNo' daNDapANayaH 'pAsapANiNo' pAzaH prAzo vA pANI yeSAM te pAzapANayaH etadeva samuditagAvena darzayati 'nIlapIyarattacAvacArucammakhaggadaMDapAsavaradharA' nIlapItaratA cApapArucarmaskhAdaNDapAzapraharaNadhAriNaH 'AyarakakhA' Atmano rakSakA vijayasya, 'rakkhovagA' rakSopagAH rakSAkarmaNi dattacittAH 'guttA' guptAH netAnanye jAnanti ime'syAmeM haiM aise haiM / kitaneka AtmarakSakadeva 'cAbapANiNo' kevala dhanupa hI jinake hAthoM meM haiM aise haiM kitaneka AtmarakSaka deva 'cArUpANiNo' hAthoM meM cAru nAmaka hathiyAra vizeSa liye hue haiN| 'cammapANiNo' kitaneka AtmarakSakadeva gase haiM ki jinake hAthoM meM canaDe ke koDe haiM kitaneka AtmarakSaka deva aise haiM ki jinake 'gvaggapANiNo' hAthoM meM kevala talavAra hai kitaneka AtmarakSaka deva aise hai ki 'daMDapANiNo' jinake hAthoM meM kevala daNDa hI hai tathA kinaneka AtmarakSakadeva aise haiM ki 'pAsapANiNo' jinake hAthoM meM kevala pAza-jAla-athavA prAza -mugdara-hI hai / isa prakAra se ve AtmarakSaka deva 'nIlapIyarattacAva. cAmacamma naggaDapAsadharA' nIla, pIta, lAla, vargoM ko liye hue, kevala dhanuSa ko liye hue tathA cAra nAmaka hathiyAra vizeSa ko liye hue camaDe ke koDoM ko liye hue, talavAroM ko liye hue tathA daNDoM ko evaM pAzoM ko liye vahAM cAroM dizAoM meM pahile se rakkhe gaye bhadrAsanoM para baiThe haiM ye AtmarakSakadeva vijayadeva ke 'AyaraDoyAmA cha. mevA utA. mA yAtmarakSa the| 'rattapANigo' sAsa ganA paaye| manA hayAmA cha. mevA utA. tathA sA mAma264 heve| 'cAvapANiNo' paNa dhanuSA DAyAmA cha mevA tA. OM mAma25 vo 'cArupANiNo' DAyAmAM yA3 nAmanu thiyAra vizeSa sIdhekSA tA, 'caramapANiNo' TamA mAtma234 vAge potAnA DAyamA yAmAnA yA ghaDI tA 'khagga pANiNo seTamA mAtmarakSa4 hevAye thAmA tpaa| dhA25 4rI tI 'daMDapANiNo' DeTA gAtmarakSa5 hevAye hAthAmA vAyA ghA25 4resa utA. 'pAsapANiNoM' 484 mAtmarakSa hevArI pAtAnA DAyAmA pAza-once athavA prAza mugdharAja dhAraNa karelA hatA, A pramANe te AtmarakSaka de 'nIlapIyarattacAvacArucammakhaggadaMDapAsadhArA' nIsa, pI, zatA, pInA dhanune ja potAnA hAthamAM dhAraNa karela hatA. tathA keTalAka AtmarakSaka deva pitAnA hAthamAM cAmaDAnA cAbuke, talavAro ane daMDAone tathA pAzene laIne cAre dizAomAM rAkhavAmAM Avela lodrAsana para beThelA hatA. keTalAka
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.70 vijayadvAranirUpaNam tmarakSakA iti, 'guttapAliyA' guptAH aprAkAzyaMgatAH pAlikAH parikhAdayo yeSAM te guptapAlikAH 'juttA' yuktAH svamanonItasevakairupetAH 'juttapAliyA' yuktapAlitAH yuktAH parasparaM baddhA natu-bRhadantarAlApAliH seturyepAnte, 'patteyaM2 pratyeyaM 2 'samayato viNayato' samayavinayAbhyAm "kiMkarabhUyAviva ciTTati' kiMkarA iva te'marAstiSThanti, neme kiMkarAH kintu-ziSTAcAravanto vinItAzcAta etai vijayo devaH saMmAnyate, yatohi etepAmapi sAkamanena sammAnAsanAdIni zAstre labhyante, eteSAM paricayArtha praznaH 'goyamA' gautama ! itthaM saMvodhya bhagavata uttaram / tathAhi-'vijayassa NaM bhaMte ! devassa' he bhadanta ! vijayadevasya kkhagA' aMgarakSaka haiM 'rakkhovagA' usake rakSA karma meM nirata hai 'guttA guttapAliyA' ye vijayadeva ke aGgarakSaka haiN| isa prakAra se anya deva inheM nahI jAnate tathA inakI parikhA Adi ko bhI koI nahIM jAnatA kyoM ki vaha inakI gupta rUpa meM rahatI hai 'juttA' ye svamanonIta sevakoM se yukta hote haiM 'juttapAliyA' tathA inakI jo setu rUpapAli haiM vaha paraspara meM baddha rahatI hai bahuta antarAla vAlI nahIM hotI hai ye pattevara pratyeka AtmarakSakadeva 'samayatoviNayato kiMkarabhUtAviva cihati' apane AcAra ke anusAra vinaya pUrvaka kiGkara ke jaise hokara vahAM baiThe rahate haiM vaise ye usake kiMGkara nahIM haiM ye to ziSTAcAra vAle aura vinIta haiM ataH inake dvArA vijaya deva sammAnIta hotA hai vijaya deva ke samAna hI inakI samAnatA hotI hai aura inake samAna hI inake Asana Adi hai aisA zAstroM meM dekhA jAtA hai aba gautamasvAmI prabhu se pUchate haiM'vijayassa NaM bhaMte ! devassa kevatithaM kAlaM ThitI paNNattA' he bhadanta ! mAtmarakSa he viSaya upanA 'AyarakkhagA' 41 2kSa tA 'rakkhovagA' teo vijya devanA aMgarakSaka che e pramANe anya deve temane jANatA nathI tathA teonI parIkhA vigerene paNa kaI jANatuM nathI. kemake te gupta rIte 2 che. 'juttA' se pAtAnA manonIta sevIthI yusta 29 che. 'juttapAliyA' tathA teonI setu rUpa je pALe che te eka bIjAne saMbaMdhita rahe che. padhAre 57tA matirAvAjI khAtI nathI. me 'pattaya patteyaH 424 mAtmarakSA hai| 'samayato viNayato kikarabhUtA vivaciThThati' potAnA nyAyA2 manusAra vinaya pUrvaka sevakenI jema tyAM besI rahe che. Ama te te teonA sevako nathI. teoto ziSTAcAra vALA ane vinayAnvita che. tethI teo dvArA vijaya deva sanmAnIta thAya che. vijaya devanI sarakhAja teo che. ane teonA samAnaja teonA Asana vigere che. e pramANe zAstromAM jovAmAM Ave che,
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 jIvAbhigamasUtre svarUpajJAnAya pRcchAmi, 'kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' kiyantaM kAlaM sthitiH bhavati' goyamA ? egaMpaliovamaM ThiI pannattA' ekaM yAvatpalyopamaM sthitiM viddhigautama ! 'vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA' vijayadevasya sAmAnikAnAM devAnAM brUhi bhagavan kiyantaM kAlaM sthiti ruktA ? bhagavAnAha-'goyamA' gautama ! 'ega paliovamaM ThiI pannattA' ekaM palyopamaM sthitiH prajJaptA iti / 'evaM mahaDie-evaM mahajjuttIe-evaM mahabbale-evaM mahAjase' evaM mahAmukkhe-evaM mahANubhAge' evameva mahardika:-mahAdyutika:mahAvala:-mahAyazAH-mahAsaukhyaH mahAnubhAgaH pratyekaikasya sthitirjAtavyA. sarve'dbhuta sukhasampannA ityarthaH, 'vijae deve-vijaedeve' evaM prabhAvo vijayo devo vijayo devaH / prakaraNasamApti dhotayituM dviruktiderzitA ||suu0||70|| vijayadeva kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! egaM paliovamaMThitI paNNattA' he gautama ! vijayadeva kI sthiti eka palyopama kI kahI gaI hai 'vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyAgaM devAgaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA' he bhadanta ! vijayadeva ke sAmAnika devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? 'egaM pAliovana ThitI paNNattA' he gautama eka palyopama kI sthiti vijayadeva ke sAmAnika devoM kI kahI gaI hai 'evaM mahiDDIe, evaM mahajjuttIe, evaM mahatvale, evaM mahAyase, evaM mahAsukkhe, evaM mahAnubhAge vijae deve' vijaya deva kI aisI mahARddhi hai aisI mahAdhuti hai aisA mahAbala hai aisA mahAyaza hai aisA mahAsaukhya hai aura aisA usakA mahAprabhAva hai // 7 // va gautamasvAmI prabhuzrIna me pUche che -'vijayassa NaM bhaMte ! deva ssakevatiyaM kAlaM ThiI paNNattA ! mahanta ! yi hepanI sthiti mA AganI kahevAmAM AvI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke 'goyamA ! ega paliovamaM ThiI paNNattA ? gautama viyovanI sthiti me pakSyApabhanI 4DI cha. 'vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' 8 sapan vinya vAnA sAmAni vAnI sthiti TA AnI pAbhA yAvI cha ? 'ega paliovamaM ThiI paNNattA' he gautama vinya havana sAmAni vAnI sthiti me pakSyA5manI usa che. 'evaM mahiDUDhIe, evaM mahajjuIi, evaM mahavvale, evaM mahAjase, evaM mahAsokkhe, eyaM mahANubhAge vijae deve' vinaya hevanI mevI mahA Rddhi cha. merItanI bhaDAdhuti cha. me pramANe mahAbaLa che. e pramANe mahAyaza che. e pramANe mahAsabhya che, ane e rItane ene mahAprabhAva che, je sUe che 70 che
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaMbuddIva abAdhAe jasabahIvarasaNa va prameyayotikA TIkA 6.3 u.3 sU.71 vijayAdidvAranirUpaNam 375 avataraNamAha-tadevaM vijayadvAravaktavyatA kathitAH samprati vaijayantadvAra vaktavyatAM prastotuM praznayanAha-'kahi NaM bhaMte ! ityAdi / mUlam-kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvassa vejayaMte gAmaM dAre pannatta goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayasta dakSiNeNaM paNayA. lIsaM joyaNasahassAI abAdhAe jaMbuddIva dIvadAhiNa perate lavaNasamudda dAhiNaddhassa uttareNaM ettha NaM jaMbuddIvasta NaM dIvassa vejayaMte NAme dAre pannatte / aTUjoyaNAiM urdU uccatteNaM sacceva savvA vattavvayA jAva nnicce| kahi NaM bhaMte! rAyahANI dAhiNaNaM jAva vejayaMte deve vejayaMte deve| kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvasta dIvassa jayaMte NAmaM dAre pannatte, goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarasta pavvayasta paJcatthimaperaMte lavaNasamuddapaJcatthimaddhassa puracchi. meNaM sIyodAe mahANadIe upi ettha NaM jaMbuddIvassa jayaMte NAma dAre pannatte taM ceva sevamANaM jayaMte deve paJcasthime gaM se rAyahANI jAva mahaDDie / kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa aparAjie NAmaM dAre pannatte goyamA! maMdarassa pavvayassa uttareNaM paNayAlIsaM joyaNasahaslAI avAhAe jaMbuddIve dIve uttaraperaMte lavaNasamudassa uttaraddhassa dAhiNeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve aparAie NAmaM dAre pannatte taM caiva pamANaM, rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve, cauNha viyaNNaMmi jaMbuddIve / jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa dArassaya esaNaM kevaiyaM abAdhAe aMtare pannatte goyamA! aNuNAsIti joyaNasahassAI vAvaNNaM ca joyaNAI desUNaM ca addhajoyaNaM dArasta ya dArassa ya abAdhAe aMtare pannatte ||suu0 71 // chAyA-kutra khallu bhadanta ! jambUdvIpasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJasam gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena paJcacatvAriMzadyojana
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 jIvAbhigamasUtra svarUpajJAnAya pRcchAmi, 'kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' kiyantaM kAlaM sthitiH bhavati' goyamA ? egaMpaliovamaM ThiI pannattA' ekaM yAvatpalyopamaM sthitiM viddhigautama ! 'vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiDa pannattA ? vijayadevasya sAmAnikAnAM devAnAM brUhi bhagavan kiyantaM kAlaM sthiti ruktA ? bhagavAnAha-'goyamA' gautama ! 'ega paliovamaM ThiI pannattA' ekaM palyopamaM sthitiH prajJaptA iti / 'evaM mahaDie-evaM mahajjuttIe-evaM mahabbale-evaM mahAjase evaM mahAsukkhe-evaM mahANumAge' evameva mahardika:-mahAdyutika:-- mahAvala:-mahAyazAH-mahAsaukhyaH mahAnubhAgaH pratyekaikasya sthititivyA, sarve'dbhuta sukhasampannA ityarthaH, 'vijae deve-vijaedeve' evaM prabhAvo vijayo devo vijayo devaH / prakaraNasamApti dyotayituM dviruktiderzitA ||suu0||70|| vijayadeva kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! ega paliovana ThitI paNNattA' he gautama ! vijayadeva kI sthiti eka palyopama kI kahI gaI hai 'vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyAgaM devAgaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA' he bhadanta ! vijayadeva ke sAmAnika devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? 'ega pAliovarma ThitI paNNattA' he gautama eka palyopama kI sthiti vijayadeva ke sAmAnika devoM kI kahI gaI hai 'evaM mahiDDIe, evaM mahajjuttIe, evaM mahavvale, evaM mahAyase, evaM mahAsukkhe, evaM mahAnubhAge vijae deve' vijaya deva kI aisI mahARddhi hai aisI mahAdhuti hai aisA mahAbala hai aisA mahAyaza hai aisA mahAsaukhya hai aura aisA usakA mahAprabhAva hai // 7 // va gautamasvAmI prabhuzrIna me pUche che ,-'vijayassa NaM bhaMte ! deva ssakevatiyaM kAlaM ThiI paNNattA ! ard! visya hepanI sthiti sA anI kahevAmAM AvI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke 'goyamA! egaM paliovamaM ThiI paNNattA gautama viyavanI sthiti me5 pakSyApabhanI Dasa cha. 'vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' san vizya devAnI sAmAni vonI sthiti dI ajanI vAma mAvI cha ? 'ega paliovamaM ThiI paNNattA' gautama viya hepanA sAmAni hevAnI sthiti me4 58yApamanI DeTa che. 'evaM mahiDUDhIe, evaM mahajjaIi, evaM mahavvale, evaM mahAjase, evaM mahAsokkhe, evaM mahANubhAge vijae deve' virAya hevanI mevI maha ddhi cha. se zatanI bhaDAdhuti cha. se pramANe mahAbaLa che. e pramANe mahAyaza che. e pramANe mahAsaukhya che, , ganagarItanA senA mahAprabhAva cha. // sU. // 70 //
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ %3 prameyadhotikA TIkA 7.3 u.3 sU.71 vijayAdidvAranirUpaNam 375 avataraNamAha-tadevaM vijayadvAravaktavyatA kathitAH samprati vaijayantadvAra vaktavyatAM prastotuM praznayannAha-'kahi NaM bhaMte ! ityAdi / mUlam-kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvassa vejayaMte NAmaM dAre pannatta goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayasta dakSiNeNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI abAdhAe jaMbuddIva dIvadAhiNa peraMte lavaNasamudda dAhiNaddhassa uttareNaM ettha NaM jaMbuddIvasta NaM dIvassa vejayaMte NAme dAre pannatte / aTujoyaNAI uDDUM uccattegaM sacceva savvA vattavvayA jAva nnicce| kahi NaM bhaMte! rAyahANI dAhiNaNaM jAva vejayaMte deve vejayaMte deve| kahiNaM bhaMte! jaMbuddIvasta dIvasla jayaMte NAmaM dAre pannatte, goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa paJcatthimaperate lavaNasamuddapacatthimaddhassa puracchi. meNaM sIyodAe mahANadIe uppi ettha NaM jaMbuddIvassa jayaMte NAma dAre pannatte taM ceva sevamANaM jayaMte deve pacatthimegaM se rAyahANI jAva mahaDie / kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa aparAjie NAmaM dAre pannatte goyamA ! maMdarassa pavvayassa uttareNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI avAhAe jaMbuddIve dIve uttaraperaMte lavaNasamudassa uttaradasta dAhiNeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve aparAie NAmaM dAre pannatte taM ceva pamANaM, rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve, cauNha viyaNNaMmi jaMbuddIve / jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa dArassaya esaNaM kevaiyaM avAdhAe aMtare pannatte goyamA! aNuNAsIti joyaNasahassAI bAvaNNaM ca joyaNAI desUNaM ca advajoyaNaM dArasta ya dArassa ya abAdhAe aMtare pannatte ||suu0 71 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena paJcacatvAriMzadyojana -
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ " 376 ftarfaresUtre sahasrANi avAdhayA jambUdvIpa dvIpadakSiNaparyante lavaNasamudradakSiNArddhasyottareNAstra khalu jambUdvIpasya khalu dvIpasya vaijayantaM nAmadvAraM prajJatam / aSTau yojana nAni Urdhva sruccaistvena saiva sarvA vaktavyatA yAvad nityam / kutra khalu bhadanta ! rAjadhAnI * dakSiNena yAvat vaijayanto devaH 2 / kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasya jayantaM nAma dvAraM prajJatam ! gautama ? jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasyapazcimena paJca cacAriMzadyojanasahasrANi / jambUdvIpa pazcimaparyante lavaNasamudra pazcimArthasya pUrveNa zItodakAyA mahAnadyAH upari atra khalu jambUdvIpasya dvIpasya jayantaM nAma dvAraM prajJaptam tadeva tatpramANaM jayanto devaH pazcimena sA rAjadhAnI yAvanmaharddhikaH kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasyA'parAjitaM nAma dvAraM prajJasam ? gautama ! mandarasya parvatasyottareNa paJca catvAriMzad yojanasahasrANi avAdhayA jambUdvIpe dvIpe uttaraparyante lavaNasamudrasya uttarArdhasya dakSiNenA'tra khala jambUdvIpe dvIpe'parAjitaM nAma dvAraM prajJaptam tadeva pramANam rAjadhAnI uttareNa yAvat - aparAjito devaH / caturNAmapi anyasmin jambUdvIpe / jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya dvArasya dvArasya ca etatkhalu kiyatyam avAdhayA'ntaraM prajJaptam ? gautama ! ekonAzItiyajanasahasrANi dvipaJcAzadyojanAni dezonaM cA-rdhayojanaM dvArasya ca-dvArasya cA-SvAdhayA'ntaraM prajJaptam ||suu0 71 // TIkA - 'kahi NaM bhaMte!' kutra khalu bhadanta ! kasmin sthAne 'jaMbuddIvassa 'vaijayaMte NAmaM dAre paznatte' jambUdvIpasya vaijayantaM nAma dvAraM pajJapta ? mitipraznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'jaMbuddIve dIve' jambUdvIpe khalu dvIpe madhya jambUdvIpe ityartha: 'maMdarassa pavvayasla' mandaranAmnaH parvatasya, 'dakkhiNeNaM' dakSiNa 'kahi NaM bhaMte ! jaMbUddIvassa vejayaMte NAmaM dAre pannante' TIkArtha - isa prakAra se vijayadvAra kI vaktavyatA kahakara aba sUtrakAra vaijayantadvAra kI vaktavyatA kA kathana karate haiM - gautama svAmI ne prabhu se aisA prazna kiyA hai - he bhadanta ! jambUdvIpa kA vaijayantadvAra kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa dakkhiNeNaM' he gautama ! yaha jo jambUdvIpa 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa vejayaMte NAmaM dAre paNNatte' TIkA -A pramANe vijaya dvAra saMkha"dhI kathana karIne have sUtrakAra vaijayanta dvAranuM kathana kare che. te samadhamAM gautamasvAmIe prabhuzrIne evA prazna pUchyA che ke he bhagavan ja khUdvIpanuM vaijayanta dvAra kayAM AgaLa Avela che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI . pavvayassa dakkhiNeNaM' he gautama! A - 'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa jamRdrIpa nAmanA dvIpa che ane
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.71 vijayAdidvAranirUpaNam 377 syAM dizi 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI' paJcacatvAriMzad yojanasahasrANi, 'avAhAe' abAdhayA 'jayadIva dIva dAhiNaperaMte' jambUdvIpa nAmakasya dvIpasya dakSiNaparyante 'lavaNasamuddadAhiNaddhassa' lavaNasamudradakSiNArdhasya 'uttareNaM' uttareNa yo bhAga Aste 'ettha NaM jaMbuddIvassa NaM dovassa' atra khalu jambUdvIpasya khallu dvIpasya, 'vejayaMte NAmaM dAre paNNatte' vaijayantaM nAma dvAraM proktam , 'aTThajoyaNAI uDDe uccatteNaM' aSTau yojanAni Urdhvam-AkAzatale uccastvena vartate, 'sacceva savvA vattavyatA jAva Nicce' saiva sarvA baktavyatA yAvat nityam catvAri yojanAni viSkambheNa catvAri yojanAni prveshnken| zvetaM varakanakastUpikAkamIhAmRga-RSabha- turaga-nara-makara-vihaga-vyAla-kiMnara ruru camarasarabha kuMjara vanalatA-padmalatA-bhakticitraM staMbhodgata banavedikAkaM parigatA'bhirAmaM vidyAdharayamalayugalayaMtrayuktamivAciH sahasramAlika rUpakasahasrakalitaM dIpyamAnam ati dIpyamAnaM cakSurlokitalezaM zubhasparzam rAzrIkarUpaM varNanaM dvArasya vaijayantAkhyasya / tadyathA-vajramayA nevA'riSTa (nemariSTa) ratnamayaM pratiSThAnaM caiDUryamayAH stambhAH jAtarUpopacita paJcavarNamaNiratnakuTTimatalaM hemagarbhamayaelUkaH gomedamayam indrakIlaM vajramayyau dvArazAkhe' ityAdi krameNa vijayadvAravadeva toraNamaNipIThikAnAma kA dvIpa hai aura usameM jo sumeru parvata hai so usa sumeruparvata kI dakSiNa dizA meM 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI 45 hajAra yojana 'abAdhAe jaMbuddIvadIva dAhiNaperaMte lavaNasamudda dAhiNaddhassa uttareNaM estha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vejayaMte dAre paNNatte' Age jAne para usa dvIpa kI dakSiNa dizA ke anta meM tathA dAkSiNa dizA ke lavaNasamudra se uttara meM jambUdvIpa nAma ke dvIpa kA vaijayantadvAra kahA gayA hai 'aTThajoyaNAI uI uccateNaM sacceva savvA vattabdhayA jAva Nicce yaha ATha yojana kA UMcA hai aura cAra yojana kA cauDA hai| isakI vaktavyatA sava vijayadvAra ke jaisI hI haiM yAvat yaha nitya hai| tabhA subhe3 pati cha, nya sabhe3 patanI dakSiNa dizAmA 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI' pAstANAsa 2 yona 'abAdhAe jaMbuddIvadIvadAhiNaparaMte lavaNasamudadAhiNahassa uttareNaM etthaNa jaMbuddIpassa dIvassa vejayaMte dAre paNNatte' AgaLa javAthI e dvIpanA dakSiNa dizAnA aMtabhAgamAM tathA dakSiNa dizAnA lavaNa samudrathI uttaramAM jaMbudvIpa nAmanA dvIpanuM vijayanta nAmanuM vAra he che. 'aTTa joyaNAI uThaM uccatteNaM sacceva savvA vattavvayA jaavnijane enI uMcAI ATha jananI che. ane tenI paheLAI cAra ejananI che. tenuM samagra kathana vijaya dvAranA kathana pramANe ja che. yAvata te nitya che. jI0 48
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 movAbhigamastra siMhAsana-nAgadantaka sikkapuppapaTalAdi hayasaMghATAdikaM sarva nirUpya tat khala vaijayantadvAraM zAzvatanAmadheyaM yad na kadApi nAsIt yanna kadApi na bhaviSyati yanna kadApi na bhavati, vintu-abhUt eva bhaviSyatyeva bhavatyeva avasthitamavyayaM nityam ityantaM vijayadvAravadeva varNanIyam , vizeSato vijayadvArAt / 'kahi NaM bhaMte ! vejayaMtassa devassa vejayaMtI nAma rAyahANI paNNattA' kutra sthAne khaLu bhadanta ! vaijayantasya devasya vaijayantI nAmnI rAjadhAnI prajJaptAiti prazne-bhagavAnAha-he gautama 'vejayaMtassa dArassa' _jayantAkhyasya dvArasya 'dAhiNe' dakSiNena, 'jAva vejayaMte deve 2' yAvad vaijayanto devo vaijayanta dvArasya pazcimAyAM dizi tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAna vyatitrajyA'nyasmina jambUdvIpe dvIpe dvAdaza yojanasahasrANi samudrAntaramavagAhya, atra khalu vaijayantAkhyArAjadhAnI prajJaptA sA khalu rAjadhAnI dvAdaza yojanasahasrANi AyAmaviSkambhAbhyAm saptatriMzad yojanasahasrANi navazatamaSTacatvAriMzata-zataM kiJcidvizeSAdhikaM parikSepeNa prajJaptA sA khalu rAjadhAnI ekena prAkAreNa sarvataH samantAt saMpari 'kahi NaM bhaMte ! rAyahANI vejayaMtassa devassa vejayaMte nAma' he bhadanta ! vaijayanta deva kI vaijayantI nAma kI rAjadhAnI kahAM para hai| uttara meM prabhu kahate haiM-'vejayaMtassa dArassa dAhiNe jAva vejayaMte deve2' he gautama ! vaijayantadvAra kI pazcima dizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake dUsare jamvRddhIpa nAmake dvIpa meM 12 hajAra yojana pramANa samudra ke bhItara ghusane para vaijayanta deva kI vaijayantI nAmakI rAjadhAnI hai yaha rAjadhAnI 12 hajAra yojana kI lambI cauDI hai isakA parikSepa 37984 yojana se bhI kucha adhika hai / yaha rAja'dhAnI cAroM ora se eka prAkAra se veSTita hai yaha prAkAra 37 // hajAra 'kahi NaM bhate / rAyahANI vejayaMtassa vejayaMte nAma' lagavan vaizyanta devanI vaijayantI nAmanI rAjadhAnI kyAM AgaLa Avela che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha / 'vejayaMtarasa dArarasa dAhiNe jAva vejayaMte deveI' gautama! jayanta dvAranI pazcima dizAmAM tiasaMkhyAta dvIpa ane samudrone oLaMgIne bIjA jaMbUDhIpa nAmanA dviIpamAM 12 bAra hajAra jana pramANe samudranI aMdara javAthI vijayanta devanI vijayantI nAmanI rAjadhAnI Avela che. A rAjadhAnInI laMbAI bAra hajAra ejananI che. tathA tenI pahoLAI paNa 12 bAra hajAra jananI che. tathA tene parikSepa-paridhi -gherA 37948 sADatrIsa hajAra navaso aDatAlIsa ejanathI paNa kaMIka vadhAre che. A rAjadhAnI cAre bAjuthI eka prAkAra-keTathI vIMTaLAyelI che,
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayotikA TIkA pra.3 2.3 sU.71 vijayAdidvAranirUpaNam kSiptA sa khalu prAkAra. saptatriMzad yojanAni ardhayojanaM caurdhvamuccastvena mUle'rdhatrayodazayojanAni viSkambheNa madhye krozAdhikAni paiyojanAni viSkambheNa mUlevicchinnaH madhye-saMzliSTaH upari tanukaH vahirvRtto'ntazcaturastraH gopuccha saMsthAnasaMsthitaH sarvakanakamayo'cchaH yAvatpratirUpaH ityAdikaM sarvamatrApi vijayArAjadhAnIvat-vaktavyam / 'kahi NaM bhaMte !' kutra khalu bhadanta ! 'jaMbuddIvassa NaM dIvassa jayaMte NAmaM dAre pannatte jambUdvIpasya khalu dvIpasya jayantanAmakaM tRtIyaM dvAraM prajJaptam iti praznaH ? uttaramAha bhagavAna-'goyamA' he gautama ! 'jaMbraddIve dIve maMdarassa pavvayassa paccasthimeNaM' jambUdvIpa nAmni dvIpe mandaraparvatasya pazcimena pazcimAyAM dizi, "paNayAlIsaM joyaNasahassAI' paJca catvAriMzadyoja yojana kA UMcA hai mUla bhAga meM isakA vistAra 12 // yojana kA hai madhya meM 6 / yojana kA hai Upara meM tIna yojana evaM Adhe koza kA hai mUla meM yaha vistAra vAlA hai madhya meM saMkucita aura Upara meM patalA hai vAhara se gola hai aura bhItara le caukora hai ataeva gAya ke puMcha ko jaisA AkAra hotA hai vaisA isakA AkAra hai yaha sarva rUpa se suvarNamaya aura nirmala yAvat pratirUpa hai ityAdi saba varNana yahAM para bhI vijaya rAjadhAnI ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvassaNaM dIvassa jayaMte NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! jambUdvIpa kA tRtIya jayanta nAma kA dvAra kahAM para kahA gayA hai uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarasala pavvayasta paccatthimegaM' he gautama ! jambUdvIpa ke meruparvata kI pazcima dizA meM 'paNayAlIsaM joynne prAkAra 3 sADI sADatrIsa jananI uMcAI vALe che. mULa bhAgamAM tene vistAra 1rA sADA bAra ejanane che. madhyamA savA cha janane che. ane uparanA bhAgamAM traNa jana ane ardhA kezane che, arthAt te mULamAM vistAra vALe che. madhyamAM saMkucita-saMkaDAyela ane uparanA bhAgamAM pAtaLe che. te bahAranA bhAgamAM goLa che. ane aMdaranA bhAgamAM cakhUNiye che. tethI gAyanA paMchane je AkAra hoya che te tene AkAra che. te saMpUrNapaNe suvarNamaya che. temaja nirmaLa cAvata pratirUpa che. ItyAdi prakArathI tenuM saghaLuM varNana vijaya rAjadhAnInA varNana pramANe ja samajI levuM. 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa NaM dIvassa jayaMte NAma dAre paNNatte' he lagapan jaMbudvIpanuM trIja je jayanta nAmanuM dvAra che te kayAM Avela che? A prazna nA uttaramA prabhuzrI 4 che 3-'goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa paJcasthimeNa gautama ! dIpanA bhe3 patanI pazcima dizAmA 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI' 45 pistANIsa tara yAna mA pAthI 'jaMbuddIvapacca
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 jIvAbhigamasUtre . nAnAM sahasrANi 'jaMbuddIvapaccarithamaperaMte' jambUdvIpasya pazcimaparyante, 'lavaNasamuddapaccatthimaddhassa purathimeNaM' lavaNasamudrapazcimAdhasya pUrvasyAM dizi, 'sIyodAe mahANaIe' zItodakAyAH mahAnadyAH 'uppi' ardhvam , 'ettha NaM jaMbuddIvassa jayaMte NAma dAre paNNatte' atra sthAne jambUdvIpasya jayantaM nAma tRtIyaM dvAraM prajJapsam iti / 'taM ceva se pamANaM' tadeva tatpramANam vijayadvArapramANato'trApi jayantadvArasya varNanam / 'jayaMte deve paccatthimeNaM se rAyahANI jAva mahaDie' jayanto devaH pazcimena sA rAjadhAnI yAvad mahardikaH // 'kahi NaM bhaMte jaMbuddIvasta devassa aparAie NAmaM dAre paNNatte' kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya khalu dvIpasyA-'parAjitaM nAma dvAraM prajJaptam itiprazna: bhagavAnAha-'goyamA!' he gautama ! 'maMdarassa pavyayassa uttareNaM paNayAlIsa joyaNasahassAI bAhAe' mandarasya parvatasyottarasyAM paJcacatvAriMzad yojanAnAM sahassAI 45 hajAra yojana jAne para 'jaMbuddIva paccatthima peraMte' usa jambUdvIpa kI pazcima dizA ke anta meM 'lavaNasamudda paccatthi maddhassa purathimeNaM' lavaNa samudra ke pazcimA kI pUrva dizA meM 'sIyodAe' mahANaIe' sItodA mahAnadI ke 'uppi' Upara 'ettha NaM jaMbUddIvassa jayaMte nAmaM dAre paNNatte' jambUdvIpa kA jayanta nAma kA tRtIya dvAra hai 'taM ceva se pamANaM' isake pramANa Adi kA sava varNana vijayadvAra ke varNana jaisA hI hai aisA jAnanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa aparAie NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa kA aparAjita nAmakA dvAra kahAM para kahA gayA hai uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! maMdrassa uttareNaM paNayAlIsa joyaNasahassAI apAhAe' he gautama jaMyUdvIpa ke meruparvata se 45 hajAra yojana,Age jAne para thimaperate' samUdIpanI pazcima hizAna matAmA 'lavaNasamuha paccatthimaddhassa purathimeNaM' sapaeY samudranA pazcimAdhanI puhizAmA "sIodAe mahANadIe' sItA mAnahAnA 'uppi' 52 'etya Na javudIvassa jayaMte NAma dAre paNNatte' dIparnu ta nAma zrIdAra che. 'taM ceva se pamANa' tenu pramANa vigere tamAma prakAranuM kathana vijaya dvAranA kathana pramANe ja che tema samApu". 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa aparAie NAma dAre paNNatte' lagavan jaMbudvipa nAmanA kapanuM aparAjIta nAmanuM cothuM dvAra kayAM AgaLa kahevAmAM mAveza cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! maMdarassa uttare NaM paNayAlIsa joyaNa sahassAI avAhAe' gautama ! dIpamA mAvela bhe3 patithI 45 pistAnIsa 2 yorana mAma vAthI 'jaMbuddIve uttaraperate'
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra.3 u.3 s.71 vijayAdidvAranirUpaNam sahasrANi abAdhayA 'jaMbuddIve dIve uttaraperaMte-lavaNasamuhassa uttaraddhassa dAhiNeNaM' jambUdvIpe dvIpe uttaraparyante-lavaNodadhezvottarArdhasya dakSiNasyAm , tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajya, 'ettha NaM jaMbUddIve dIve aparAjie NAmaM dAre paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvIpe-'parAjitaM nAma dvAraM kathitam 'taM ceva pamANaM tadeva pramANaM yad vijayanAmno dvArasya jJeyam / 'rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve' rAjadhAnyuttarasyAM dizi yAvadaparAjito devo 'parAjito devaH vijayarAjadhAnI pradeza pramANodho'dha:prarUpaNAdikamatrApi vaktavyamiti // 'cauNha vi aNNaMmi' caturNAmapi anyasmin jambUdvIpe samprati vijayAdi dvArANAM parasparamantaraM pratipAdayitumAha-'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa dArassaya' jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya dvArasya vijathAde risya ca 'jaMbUdIve uttaraperaMte' jabUdvIpa ke uttara dizA ke anta meM 'lavaNasamuissa uttaraddhassa dAhiNeNaM' tathA lavaNa samudra ke UttarArdha kI dakSiNa dizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karane ke bAda "ettha NaM jaMbUddIve dIve aparAjie NAmaM dAre paNNatte' isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM aparAjita nAmakA dvAra kahA gayA hai / 'taM ceva pamANa' isa bAra ke pramANa Adi kA vivaraNa vijaya nAmaka dvAra ke jaisA hI hai 'rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve' aparAjita deva kI rAjadhAnI uttara dizA meM hai yAvat yahAM aparAjita deva haiM isa rAjadhAnI kA pramANa evaM UMcAI Adi kA saba kathana pUrva ke jaisA hI hai 'cauNhaM vi aNNaMmi' aba sUtrakAra vijayAdi dvAroM kA paraspara meM jo antara hai usakA kathana karate haiN| isa meM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai dIpanI uttara hizAna matamAmA 'lANasamudassa uttaraddhassa dAhiNeNa' livaNa samudranA uttarArdhanA dakSiNa dizAmAM tiyapha asaMkhyAta kI ane samudrIne mAyA pachI 'ettha NaM jaMbuddIve dIve aparAjie NAmaM dAre paNNatte' A jaMbUDhIpa nAmanA dvIpamAM aparAjIta nAmanuM dvAra kahevAmAM Avela che. 'taM ceva pANa' / dvArA pramA vigairenu sagha vana vibhaya nAmanA dAra nA varNana pramANe ja che ke te tyAMthI samajI levuM. 'rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve' 2552ta hevanI yAnI Sttara dizAmAM che yAvata tyAM aparAjIta deva nivAsa kare che. A rAjadhAnInuM pramANa yA vigere prahAranu saghaNu 4thana pahusai x pramANe che. 'cauNhaM vi mawie have sUtrakAra vijaya vigere dvArenuM je eka bIjAnuM aMtara che. tenuM kathana kare che. A saMbaMdhamAM gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM che
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 'esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte' eteSAM khalu kiyatyam avAdhayA'ntara prajJaptam dvArANAM parasparaM kiyara kathitamitipraznaH ? bhagavAnAha-'goyametyAdi / 'goyamA ! he gautama ! 'aNuNAsIti joyaNasahassAI' ekonAzItiyojanasahasrANi 'vAvaNaM joyaNAI dvipazcAzadyojanAni, 'desUNaM ca addhajoyaNaM' dezonazcAyojanam 'dArassa ya dArassa' dvArasya ca dvArasya ca, 'avAhAe' aMtare paNNatte' avAdhayA antaram antarAlamityarthaH / prajJaptaM-kathitamiti tathAhicaturNAmapi vijayAdInAM dvArANAM pratyekaikasya kuDayasya dvArazAkhA'paraparyAyasya vAhalyaM gavyutaM dvArANAM ca vistAraH pratyekaM pratyekaM catvAri catvAri yojanAni tatazca caturvapi dvAreSu sarvasaMkhyayA kuDayadvArapramANamaSTAdazayojanAni jambUdvIpasya ca paridhistisraulakSAH poDazasahasrANi dvezate saptaviMzatyadhike 316227 krozatrayaM ca-3 aSTAviMzati catu zatam 128 trayodazAGgulAni ekama(gulam 'jaMbuddIvANaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya dArassa ya esaNaM kevaiyaM athAhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! jambUddIpa ke eka dvAra se dUsare dvAra taka kitanA antara hai uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! auNAsIti joyaNasahassAI' he gautama 79 hajAra 'vAvaNe ca joyaNAI desonaM ca addhajoyaNaM' 52 yojana kA antara eka dvAra se dUsare daura taka hai parantu 52 // yojana pUrA nahIM lenA cAhie kyoM ki kucha kama AdhA yojana hI antara pradarzana meM yahAM sUtrakAra ne prakaTa kiyA hai pratyeka dvAra kI zAkhA rUpa bhIta 1-1 koza kI moTI hai tathA pratyeka dvAra kA vistAra cAra cAra yojana hai isa taraha coroM dvAroM meM kuDayadvAroM kA pramANa milAkara 18 yojana kA hai| jambUdvIpa kI paridhi tIna 316227 yojana 3 koza 128 dhanuSa evaM 13 // aMgula se kucha jaMbuddIvANaM bhaMte ! dIvassa dArassaya esa NaM kevaiyaM AbAhAe aMtare paNNatte' he bhagavana jaMbudviIpanA eka dvArathI bIjA dvAra paryanta keTaluM aMtara che? mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 che , 'goyamA ! auNasIti joyaNasahassAI' u gautama! 78052 mAgaNyAMsI 12 'bAvaNNaM ca jojaNAI desonaM ca addha joyaNe' pAvana yAra nayI 44 vadhAre mata2 me dArathI gIta dvAra sudhIbhAM che. paraMtu para purUM sADA bAvana ceAjana nathI. kemake kaMIka ochuM ardhA jananuM ja aMtara sUtrakAra sUtrapAThamAM batAvela che. dareka dvAranI zAkhArUpa bhIMte eka eka kesa jeTalI vizALa che. tathA dareka kArene vistAra cAra cAra ejanane che. e pramANe cAre dvAramAM kuMDaya dvAra (bArI) nuM pramANa meLavIne 18 aDhAra ejananuM che. jaMbUDhIpanI paridhi traNa jana traNa kesa 128 eka aThyAvIsa dhanuSa ane 13 sADAtera AgaLathI kaMIka vadhAre
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU71 vijayAdidvAranirUpaNam 13 // iti / asmAcca jambUdvIpaparidheH sakAzAt tAni kuDacadvAraparimANabhUtAnyaSTAdazayojanAni zodhyante zodhiteSu ca teSu paridhi satko yojanarAziH evaM rUpo jAtaH tisro lakSAH poDazasahasrANi dvezate navottare 316209 zeSaM tathaiva tato yojanarAzezcatubhirbhAgo hriyate labdhAni yojanAnAmekonA'zItiH sahasrANi dvipaJcazadadhikAni gabUtaM caikam 79052 krozamekaM ? yAni ca paridhisatkAni trINi gavyUtAni tAni dhanustvena kriyante labdhAni dhanupAM paTsahastrANi yadapi ca paridhisatkam aSTAviMzadhanu zatam tadapyeteSu dhanuSSu madhye prakSipyate tato dhanarAzirekapaSTiHzatAni aSTAviMzatyadhikAni 1532 / yAnyapi trayodazAMgulAni tepAmapi caturbhAigohiyate labdhAni trINi aMgulAni, etadapi sarvadezona gavyUtamiti labdhaM dezonamardhayojanam taduktam-'kuDDaduvArapamANaM aTThArasajoyaNAI parihIe / sohiya cauhiM vibhattai Namo dArataraM hoi // 1 // auNAsIisahassA vAvaNNAaddhajoyaNaM zRNaM / dArassa ya dArassa ya aMtarameyaM viNiDhi // 2 // kuDayadvArapramANam aSTAdazayojanAni pridhH| zodhayitvA caturbhiH vibhakte idaM adhika hai isa meM se ca roM dvAroM ko evaM zAkhA dvAroM kA 18 yojana kA pramANa ghaTAne para paridhi kA pramANa 31629 yojana 2 koza 128 dhanuSa aura 13 // aMgula se adhika rahatA hai isake cAra bhAga karane para eka bhAga kA pramANa 79052 yojana 1 koza 1532 dhanuSa 3 aMgula aura 3 java AtA hai| itanA eka dvAra se dUsare dvAra kA antara jAnanA cAhiye taduktam-'kuDadvArapamANaM aTThArasajoyaNAi prihiie| sohiya cauhi vibhattai NamodAraM taraM hoi // 1 // auNAsIi sahassA vAvaNNA addhajoyaNaM gRNaM dArassaya dArassaya aMtarameyaM viNidiha' ina gAthAoM kA artha spaSTa hai kyoM ki jA eka eka dvAra kA evaM do che. temAthI cAre dvAranuM ane zAkhA dvArAnuM 18 aDhAra jananuM pramANa ghaTADavAthI paridhinuM pramANa 316209 jana 3 traNa kesa 128 ekase aThavyAvIsa dhanuSa ane 13 sADAtera AMgaLathI vadhAre hoya che. tenA cAra bhAga karavAthI eka bhAganuM pramANa 7905ra ogaNyAsI hajAra ane bAvana cajana eka kesa 1532 paMdara batrIsa dhanuSa 3 traNa AMgaLa ane 3 traNa java jeTaluM thAya che. ATaluM aMtara eka dvArathI bIjA dvAra sudhInuM che. kuDa duvArapamANaM aTThArasajoyaNAi parihIe sohiya cauhi vibhattaiNamodAraMtara hoi' 11. 'auNAsIisaharasA vAyaNA addhajoyaNaM NUNa dArassa ya dArarasa ya aMtarameyaM vinnidi A gAthAone artha spaSTa che kemake je eka eka dvAranuM ane be kuDayA dvAranuM pramANu batAvIne jaMbUDhIpanI paridhimAMthI tene kAma karavAmAM Avela che
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigama % 3D dvArAntaraM bhavati // 1 // ekonAzItiH sahasrANi dvipaMcAzadardhayojanam / dvArasya ca dvArasya ca antarametad vinirdiSTam ||iti||suu0 71 / mUlam-jaMbuddIvarasa NaM bhaMte ! dIvarasa paesA lavaNaM samudaM puTA tA puTA / teNaM bhaMte! kiM jaMbuddIve dIve lavaNasamudde goyamA ! jaMbuddIve dIve no khalla te lavaNasamudde / lavaNassaNaM bhaMte ! samudarasa padesA uMbuddIvaM dIvaM puTA haMtA puTA teNaMbhaMte! kiM lavaNasamudde jaMbuddIce dIve goyamA ! lavaNeNaM te samudde no khalla te jaMbuddIve dIve! jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve jIvA uddAittA lavaNasamudde paJcAyati goyamA! atthegaiyA paJcAyaMti atthegaiyA no paJcAyati / lavaNe NaM bhaMte! samude jIvA udAittA uddAittA jaMbuddIve dIve paJcAyati goyamA! atthegaiyA paccAyati atthegaiyA no paJcAyati ||suu0 72 // chayA-jambudvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya pradezA lavaNasamudraM spRSTAH haMta ! spRSTAH te khalu bhadanta ! kiM jambudvIpo dvIpo lavaNasamudraH2 gautama ! jambUdvIpo dvIpa:-na khalu te lavaNa smudrH| lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya pradezAH jambUdvIpaM dvIpaM spRSTAH haMta spRssttaaH| te khalu bhadanta ! kiM lavaNasamudraH jambudvIpo dvIpaH gautama ! lavaNaH khalu te samudraH na khalu te jambudvIpo dviipH| jambUdvIpe dvIpe khalu bhadanta ! dvIpe jIvA avadrAyA'vadrAya lavaNasamudre pratyAyAnti ? gautama ! santyekakAH pratyAyAnti santyekakA no pratyAyAnti / lavaNe khalu bhadanta ! samudre jIvA avadrAyA'vadrAya jambudvIpe dvIpe pratyAyAnti gautama ! santyekakAH pratyAyAnti santyekakA no pratyAyAnti ||suu0||72|| 'TIkA--'jaMbuddIvassa NaM bhaMte dIvassa'-jaMbudvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya, paesA lavaNaM samudaM puTThA' pradezAH svasImAntazcarama bhUbhAgA kiM lavaNaM samudraM spRSTAH kuDayadvAroM kA pramANa batalAkara jambUdvIpa kI paridhi meM se use ghaTAyA gayA hai vahI kathana ina gAthAoM dvArA puSTa kiyA gayA hai // 69 // 'jaMbuddIcassa NaM bhaMte ! dIvassa' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! jambUdvIpa ke pradeza kyA lavaNa samudra ko eja saghaLuM kathana A gathAo dvArA puSTa karavAmAM Avela che. A sa. 68 che 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvarasa' pratyAhi
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.72 vijayAdidvAranirUpaNam spRSTavanta / kAkvA praznaH praznakarturayamAzayaH-yadi spRSTAH pRcchayante, no spRSTA stahinI pRcchynte| bhagavAnAha-'hatA puTThA' hanta-gautama ! jambudvIpasya ye pradezA ste spRSTA eva punaH praznayanAha-'te NaM' ityAdi / 'te NaM bhaMte kiM jaMbuddIve lavaNa samudde' te khala bhadanta ! jambudvIpasya pradezAH kiM jaMbUdvIpo-lavaNasamudro vA ? iha yena yatspRSTaM tat kiMcittavyapadezaM labhate, prApnoti (ityapi niyamaH) yathA-murAsTrebhyaH saMkrAnto magaghadezaH kiM mAgadhaH (parairA krAnte magadhe magadhani vAsino hIyante gauravAt natu-saurASTro magadhatAM yAti) kiMcitpuna stena spRSTo'pi na tadvyapadeza labhate yathA-tarjanyA saMpRSTA'pi jyeSThA'Gguli jyeSThAgulireva kathyate, natu-tarjanI saMjJAM bhajate tarjanIti / evaM prakRte-jambUdvIpapradezA lavaNasparza karate haiM uttara meM prabhu kahate haiM 'haMtA' puTThA' hA, gautama jambUdvIpa ke pradeza lavaNasamudra ko sparza karate haiM / 'te NaM bhaMte ! kiM jaMbuddIve 2 lavaNasamudde' he bhadanta ! ve pradeza kyA jambUdvIpa ke haiM yA lavaNasamudra ke haiM / tAtparya pUchane kA yaha hai ki svasImAgata jo carama pradeza haiM ve kyA jambUdvIpa rUpa haiM yA lavaNa samudra rUpa haiM / kyoM ki jo "jisake dvArA spRSTa hotA hai vaha kizcita rUpa meM usake vyapadeza vAlA bana jAtA hai' aisA bhI niyama hai-jaise surASTra se saMkrAnta magadhadeza surASTra kaha diyA jAtA hai kahIM kahIM aisA vyapadeza nahIM bhI hotA hai-jaise tarjanI aMgulI se saMspRSTa jyeSThA aMgulI tarjanI vyapadeza vAlI na banakara jyeSThA vyapadeza vAlI hI banI rahatI hai isI taraha se yahAM aisA saMzaya huA hai ki jambUdvIpa ke carama pradeza lavaNa samudra ko TIkArtha he bhagavana jaMbUdvIpanA pradeze zuM lavaNu samudrane sparza kare cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 9 cha -'haMtA puDhA' / gautama ! bhudIpanA pradeza va samudramA 25za 42 cha. 'teNaM bhaMte ! kiM jaMbuDhIve dIve lavaNasamudde' 7 mApana ta prazazu ddhIpanA cha 1 . eqY samudranA cha ? A prazna pUchavAnuM tAtparya e che ke pitAnI sImAmAM Avela je carama pradeza che te zuM jaMbadvIpa rUpa che? ke lavaNusamudrarUpa che ? kemake-je jenA dvArA pRSTa thAya che, te kiMcitapaNAthI tenA vyapadeza vALo banI jAya che. e paNa niyama che, jema surASTrathI vyApta magadha dezane surASTra kahevAmAM Ave che, kayAMka kayAMka e vyapadeza nathI paNa te jema tarjanI AMgaLI thI sparzAyela madhyamAM-SThA athavA vacalI AMgaLI tarjanInA vyapadezavALI na banatAM jayeSThAnA vyapadeza vALI ja banI rahe che. e ja pramANe ahIyAM eve saMzaya thayela che ke-jaMbUdvIpane carama pradeza lavaNane sparzela che. mI0.49
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 jIvAmigamasUtre samudraM spRSTavantaH tato vyapadezacintAyAM kiM te pradezAH jambudvIpo lavaNasasamudro vetisaMzayaH tatra bhagavAnAha - 'goyamA' ! he gautama ! 'jaMbuDIce dIve no khalu te lavaNasamudde' jambUdvIpo dvIpaH na khalu te lavaNasamudraH jambudvIpacaramapradezA jambudvIpa eva samIpartitvAt / na khalu te jambU dvIpa caramapradezAH lavaNasamudraH na te pradezAH jambUdvIpasImAntargatAH santa evaM lavaNasamudraM spRSTavantaH iti taTasthatA saMsparzabhAvAt tarjanyAmpRSTA jyeSThAGgulici te pradezAH jambudvIpa vyapadezaM bhajante, natu - vyapadezAntaram / ataste pradezA jambUdvIpa eva, na lavaNasamudraH iti / 'lavaNassa NaM bhaMte ! samuhassa' - lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya, 'parasA jaMbuDIvaM dIcaM puDhA' pradezAH svasImAnta caramapradezAH kiM jambudvIpaM spRSTAH spRSTavantaH ? ihApi kAkvA praznaH - spRSTA vA na vA / bhagavAnAha - 'haMtA' ityAdi, 'haMtA puTThA' hanta gautama ! laraNasamudrasya svasImAvartino ye caramapradezAste jambudvIpaM spRSTavanta eva / punaH zrIgotamasvAmI bhagavantaM praznayajJAha- 'te NaM bhaMte !' te khalu pradezA lavaNasamudrazya, 'kiM lavaNasamuddeNaM jaMbuddIve dIve' te pradezA kiM lavaNasamudro jambudvIpo vA jambudvIpaspRSTAnAM lavaNasamudrama dezAnAM lavaNa chue hue haiM ataH ve pradeza jambUdvIpa rUpa haiM yA lavaNa samudra rUpa haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jambUddIve dIve no khalu telavaNa samudde' he gautama ! ve pradeza jambUdvIpa rUpa hI haiM lavaNa samudra rUpa nahIM haiM 'lacaNasamuddassa NaM bhaMte ! samuhassa paesA jambuddIcaM puTThA' he bhadanta lavaNa samudra ke pradeza jaMbUdvIpa ko spRSTa kiye hue haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM 'haMttA' puTThA' hAM, gautama ! lavaNa samudra ke pradeza jambUdvIpa ko chue hue haiM / 'te NaM bhaMte! kiM lavaNasamuhe jaMbu 1 ve dIve' he bhadanta ! ve pradeza kyA lavaNasamudra rUpa haiM yA jaMbudvIpa rUpa haiM ? tAtparya yahI hai ki lavaNa samudra ke carama pradeza jaMbudvIpa se saMspRSTa hai to bhI ve lavaNa samudra rUpa hI haiM jambUdvIpa rUpa nahIM haiM / tethI te pradeza ja vRddhIparUpa ja che ? ke lavaNu samudrarUpa che? A praznanA uttarabhAM aluzrI 4he che - 'goyamA ! jaMbuddIve dIve no khalu te lavaNasamudde' he gautama / me pradeza jUhI 304 che. sava samudra 35 nathI. 'lavaNa samu hasaNaM bhaMte / samuharasa paesA jaMbuddIvaM puTThA' he bhagavan savANu samudranA pradeza zuM mRdvIpane sparzeda che ? mA praznanA uttarabhAM prabhu Ahe - 'haMtA puTThA ' hA gautama ! savaNusamudranA adezo naMbUdvIpane sparzelA che. 'teNa bhaMte ! kiM lavaNasamuhe jaMbuddIce dIve' he bhagavan te adezI zuM savagu samudra 35 che ? jakhUdvIpa rUpa che? A praznanuM tAtpa eja che ke-lavaNu samudranA carama pradeza jamRddhIpathI sparzAyela che. te paNa te lavaNu samudra rUpaja che. jaMbU
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU 72 vijayAdidvAranirUpaNam samudra iti jambudvIpa iti vA vyapadezaH syAditi praznaH bhagavAnAhagoyametyAdi / 'goyamA' ! he gautama ! 'lavaNe NaM te samudde no khalu te jaMbuddIve dIve' lavaNaH khalu te pradezAH samudro na punarjambudvIpo dvIpaH / ayambhAvaHlavaNasamudrasya caramapradezAH jambudvIpasaMspRSTA api te lavaNasamudrarUpAeva, natujambudvIpa vypdeshbhaajH| tarjanyAsaMspRSTa jyeSThAGgulIvat / 'jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve jIvA udAittA-2 labaNasamudde paccAyaMti' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe jIvA avadAya 2 mRtvA 2 kiM lavaNasamudre pratyAyAnti-utA'nyatreti prazne bhagavAnAha-goyamA' he gautama ! 'atthegaiyA paccAyati' santyekakA jIvA ye jambudvIpe mRtvA pratyAgacchanti lavaNodadhim 'atthegaiyA no paccAyaMti' santyekakA jIvA jambUdvIpanivAsino ye mRtyA lavaNasamudraM na pratyAyAnti, jIvAnAM svakarma vivazatayA tathA tathA vicitragati sambhavAt iti / 'lavaNe NaM bhaMte ! samude jIvA uddAittA 2 jaMbuddove dIve paccAyati' lavaNe khalu samudre bhadanta ! vartamAnAjIvA apadrAya2-mRtvA ki jambUdvIpa mAgacchanti prazne bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! jaise tarjanI se spRSTa huI jyeSThA hI kahalAtI hai tarjanI nahIM / 'jaMbudIve NaM bhaMte ! dIve jIvA udAittA 2 lavaNasamudde paccAyati' he bhadanta! jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM mara kara kyA jIva lavaNa samudra meM Ate haiM janma lete haiM / uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! atthegajhyA pacAyaMti' he gautama ! kitaneka jIva aise hote haiM, jo mara kara lavaNasamudra meM Ate haiN| 'tathA atthegaiyA no paccAyati' kitaneka jIva ese bhI haiM jo jaMbUdvIpa meM mara kara lavaNa samudra meM nahIM Ate haiM kyoM ki jIva apane apane kRtakarma ke AdhIna hote haiM isase unakI vicitra prakAra kI gati hotI rahatI hai 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde jIvA uddAittA 2 dvIpa rUpa nathI jema tarjanI AMgaLIthI sparzAvela jeThA-vacalI AMgaLI jayeSThAja kahevAya che. tarjanI nahIM. . 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve jIvA uddAittA udAittA lavaNasamudde paccAyati' he bhagavana jaMbUDhIpa nAmanA dvIpamAM marIne zuM jIva lavaNa samudramAM Ave cha 1 arthAt mA cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! algaiyA paccAyati' gautama ! sA vo mevA khAya cha ?-re marIna sa! samudramA Ave che. tathA 'atthegaiyA no paJcAyati' 4 / savA paNa hoya che je jaMbudvIpamAM marIne lavaNa samudramAM AvatA nathI. kemake jIva pitatAnA karela karmone adhIna hoya che. tethI tenI gati vicitra 52nI thatI rahe cha. 'lage te ! samude jImA udAittA udAittA jaMbuddIve
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIyAbhigamam 'atthegaiyA paccAyati' santyekakA evaMvidhA ye jIvA lavaNodadhau mRtvA jambRdvIpamAgacchanti, 'atthegaiyA no paccAyati' santyekakA jIvA no pratyAyAnti, svasvakarmavazavartitayA jIvAnAM tathA tathA vicitragati sambhavAt / / 0 // 72 // ___ mUlam-se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jaMbuddIve dIve goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttareNaM NIlavaMtassa dAhiNeja mAlavaMtassa vakkhArapavyayassa paccasthimeNaM gaMdhamAyaNassa vakkhArapavyayassa purathimeNaM etthaNaM uttarakurA NAma kurA pannattA pAINapaDINAyatA udINadAhiNavicchiNNA addhacaMdasaMThANasaMThiyA ekkArasa joyaNasahassAI aTTa vAyAle joyaNasatte doNi ekoNavIsaibhAge joyaNassa vikhaMbhegaM tIse jIvA pAINapaDINAyayA duhao vakkhArapavayaM puTrA paccathimillAe koDIe paJcasthimillaM vanavArapavvayaM puTA tevaNaM joyaNasahaslAI AyAmeNaM tIse dhaNu puTuM dAhiNeNaM sarTi joyaNasahassAI cattAri ya aTThArasuttare joyaNasate duvAlasa ya ekUNavIsaibhAe joyaNassa parikkheveNaM pannatte // uttara kurAeNaM bhaMte! kurAe jaMbuddIve dIve paccAyaMti' he bhadanta ! lavaNasamudra meM vartamAna jIva mara kara kyA jambUdvIpa meM Ate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! atthegaiyA paccAyati' he gautama ! kitaneka jIva aise haiM jo lavaNasamudra meM marakara jaMbUdvIpa meM Ate haiM aura 'atthegaiyA' kitaneka jIva aise haiM jo mara kara 'no paJcAyati' jambUDhIpa meM nahIM Ate haiN| kyoMki bandha kiye gaye karmoM dvArA jIvoM kI gati vicitra huA karatI hai // 72 // dIve paccAyati' 3 mAvan pazusamudramA rhnaa| 4 marIzudAyamA Ave che? uttaramA prabhuzrI 43 cha -'goymaa| atthegaiyA paccAyati he gautama! keTalAka jIve evA hoya che ke jeo lavaNa samudramAM marIne dIpamA bhAve che. mana 'atthegaiyA' 84 wo mevA DAya cha yA tyAMcI bhazana 'no paccAyati' mUdvIpamA paach| mApatA nathI. kemake baMdha karavAmAM Avela karmo dvArA jIvanI gati vicitra prakAranI thayA 4re che. // sU. 72 //
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u 3 1.73 vijayAdidvAranirUpaNam kerisae AnArabhAvapaDoyAre pannatte goyamA! bahusamaramaNi. jje bhUmibhAge pannatte se jahA NAmae AliMgapukkhareti vA jAva evaM egoruyadIvavattavvavA jAva devalogapariggahANaM te maNuyagaNA paNNattA lamaNAusoNavari imaM NANataM cha dhaNusahassa jhusittA do chappannApiTU karaMDa sattA aTramabhattassa AhAraTTe samupajjai tinni paliovamAiM desUNAI paliovamassAsaMkhijjai bhAgeNa UNagAI jahanneNe tinni paliovamAI ukoseNaM egUNapaNNarAiMdiyAiM agupAlaNA sesaM jahA-eguruyANaM / uttarakurAeNaM kurAe chavihA aNuslA aNusajjaMti taM jahApamhagaMdhA miegaMdhA amlamA sahA teyAlI se snnicaarii|suu073| chAyA-tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate jabUmdvIpo jambUdvIpaH gautama ! jambUdvIpo dvIpaH mandarasya parvatasyottareNa nolavato dakSiNena mAlyavato vakSaskAra parvatasya pazcimAyAM gandhamAdanasya vakSaskAra parvatasya pUrvasyAm atra khalUttarakuravo nAma kuravaH prajJaptAH prAcIna pratIcInA''yatA udIcInadakSiNavistIrNAH ardhacandrasaMsthAnasaMsthitAH ekAdazayojanasahasrANi aSTau yojanazatAni dvAcatvAriMzadadhikAni dvau ca ekonaviMzatibhAgau yojanasya viSkambheNa / tAsAM jIvAH prAcIna pratoconAyatA ubhayatovakSaskAraparvataM spRSTAHpUrvayA koTayA pUrva vakSaskAraparvataM spRSTAH pazcimayA koTayA pazcimaM vakSaskAraparvataM spRSTAH tripaJcAzadyojanasahasrANi aayaamn| tAsAM dhanuH pRSTaM dakSiNena paSTiojanasahastrANi catvAri cA'STAdazottarANi yojanazatAni dvAdaza caikonaviMzatibhAgayojanasya parikSepeNa prajJataH / uttarakurUNAM khalu bhadanta kurUNAM kIdRza AkAra bhAva pratyavatAraH prajJaptaH gautama ! bahusamaramaNIyo bhAmabhAgaH prajJaptaH tadayathA nAmakaH-AliMga puSkaramiti vA yAvat evam ekoruka dvApa vaktavyatA yAtradevalokaparigrahAH khalu te manujagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ? navaram-idaM nAnAtvam paidhanuH sahasramucchritAH dvipaTpaJcAzat pRSTha karaNDakazatAni aSTamabhaktasyA''hArArthaH samutpadyate trINi palyopamAni dezonAni palyopamasyA'saMkhyeyabhAgeno-nagAni jayanyena trINi palyopamAni utkaNa ekonapaJcAzadrAtridivAni anupAlanA zepaM yathA-ekorukANAm / uttarakuruyu khalu kuruSu paividhA manuSyA anusajjanti tadyathA-padmagandhAH1 mRgagandhAH2 amamAH 3 sahAH 4 tejasvinaH 5 zanaizvAriNaH 6 / iti // 73 //
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 - jIvAmigamasUtra ___TIkA-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jaMbuddIve dIve' tatkenArthena bhadanta evamucyate jambudvIpo dvIpaH etasya jambudvIpa iti nAmakaraNe ko hetuH iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ? 'jaMbuddIve dIve' jaMbUdvIpodvIpaH 'maMdarassa pavyayassa uttareNaM' mandaraparvasyottarasyAM dizi-'nIlavaMtassa dAhiNeNaM' nIlavato varSadharasya dakSiNasyAm, 'mAlavaMtassa vakkhArapavyayassa paccatthimeNaM' mAlyavato vakSa skAragireH pazcimAyAm 'gaMdhamAyaNassa vakkhArapavyayassa purasthimeNaM' gandhamAdana vakSaskAragireH pUrvasyAm 'ettha NaM uttarakurAnAma kurA pannattA' atra sthAne khalu uttarakuravo nAma kuravaH kSetravizepAH prajJaptAH prthitaaH| 'pADINapaDINAyatA-prAcIna 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccA' ityAdi / TIkArtha-'se keTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI jaMghuddIve dIve' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki jambUdIpa nAmakA eka dIpa hai ? arthAt jambUdIpa kA jambUdIpa aise nAma hone kA kyA kAraNa hai? uttara meM bhagavAn kahate haiM-'goyamA !' he gautama ! 'jaMdhuddIve NaM dIve maMdarassa pavvayasta uttarena' suno-jaMbUdIpa meM eka sumeruparvata hai isa kI uttara dizA meM 'nIlavaMtassa dAhiNaNaM' nIla nAmakA eka varSadhara parvata hai isa varSadhara parvata kI dakSiNa dizA meM 'mAlavaMtassa vakkhAra pavvayassa paccatthimeNaM' eka mAlyavAna nAmakA vakSaskAra parvata hai isa parvata kI pazcima dizA meM 'gaMdhamAyaNavakkhArapavvayassa purasthimeNaM' gandhamAdana nAmakA eka vakSaskAra parvata hai isa parvata kI pUrva dizA meM 'ettha NaM uttarakurA nAma kurA pannattA' uttara kuru nAmakA eka kSetra vizeSa hai "pADINapaDINAyatA' yaha pUrva se pazcima taka 'se teNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai( tyA TIpa:-'se teNaTeNaM bhaMte ! eva vuccai jaMbuddIve dIve' bhagavan mA5 se zA kAraNathI kahe che ke jaMbudvipa nAmane eka dvIpa che? arthAt jaMbudvIpanuM [ jaMbudvIpa e pramANenuM nAma zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 5 cha - 'goyamA! 3 gautama ! jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavvayassa uttareNaM' dIpamA 4 subhe3 pati cha. tanI ta2 hizamAM nIlavaMtassa areLa" nIlavaMta nAmane eka varSadhara parvata che. e varSadhara parvatanI dakSiNa dizAmA 'mAlavaMtassa vakkhArapavyayassa paJcatthimeNaM' 4 bhAsyavAna nAmanA pakSA2 pati cha. patanI pazcima dizAma 'gaMdhamAyaNavakkhArapavvayassa purasthimeNaM' madhamAna nAbhano me 12342 parvata cha, me patanI pUrva EiHi- 'etthaNaM uttarakurA. nAma kurA pannattA' utt22| nAbhanu me kSetra vizeSa.
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam 391 pratIcInAyatA:-pUrvataH pazcimAyAmAyatA-dIrghAH 'udINa dAhiNavicchiNNA'udIcIna dakSiNa vistIrNA uttarato dakSiNasyAM vistIrNAH 'addhacaMdasaMThANa saMThiyA' aSTamI candravat ardhagolAkArAH / 'egArasa joyaNasahassAI' ekAdazayojana sahasrANi, 'aTThajoyaNasate'-aSTau yojanazatAni, 'vAyAle' dvicatvAriMzadadhikAni, 'doNNiya' dvau ca, 'ekkoNavIsati bhAge joyaNassa' ekonaviMzatibhAgI yojanasya, 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa-dakSiNottarato vistAreNa, tathAhi-mahAvidehe meroH uttarakuravaH taduttaraM dakSiNato dakSiNakuravaH tato yo mahAvidehakSetrasyaviSkambhaH pariNAhaH tasmAt mandaraparvataviSkambhazodhinaM yadavaziSyate tasyAdhayAvatparimANametAvat pratyekaM dakSiNakuruNA muttarakuruNAJca visskmbhH| uktaJca'vaidehAvikkhaMbhA maMdara vikkhaMbhasohiyaddhaMjaM / kuruvikkhaMbha jANamu'-vaideha viSkambhA mandaraviSkambhazodhitAdhaM yat kuruviSkambhaM jAnIhi-iti (chAyA) sa ca viSkambho lambA hai 'udINadAhiNavicchiNA' aura uttara dakSiNa dizA taka phailA huA hai 'addhacaMdasaMThANasaMThiyA' isakA saMsthAna aSTamI ke candramA ke jaisA gola hai 'egArasa joyaNasahassAI aTThajoyaNa satevAyAle doNi ekkoNavIsati bhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM' isakA vistAra 118412 yojana kA hai yaha vistAra uttara dakSiNa meM hai yaha isa prakAra se phalita hotA hai-mahAvideha kSetra meM uttara kI ora uttarakuru nAmake kSetra haiM mahAvideha kSetra kA jo vistAra hai usameM se sumeruparvata ke vistAra ko kama kara dene se jIvoM kA vistAra vacatA hai use AdhA karane para jo pramANa AtA hai vaha dakSiNakuru aura uttarakuru kA vistAra hotA hai| kahA bhI hai 'vaidehA vikkhaMbhA maMdaravikkhaMbha sohiyaddhaMtaM, kuruvikkhaMbhaM jANasu' isakA tAtparya aisA hai che, 'pADINapaDINAyatA' se pUthI pazcima sudhA sAMbhu cha. 'udINa dAhiNavicchiNNA' uttarathI dakSiNa hi sudhI sAye cha. 'addhacaMdasaMThANasaMThiyA' tanu saMsthAna manA re gA che. 'egArasa joyaNa sahassAI aTu joyaNasate vAyAle doNNi ekkoNa vIsati bhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM' tanA vistAra 118429 agIyAra hajAra AThaso beMtAlIsa be ogaNIsa ejana ne che. A vistAra uttara dakSiNa bAjue che. te A rIte phalita thAya che. mahAvideha kSetramAM je vistAra che, temAMthI sumerU parvatanA vistArane ocho karavAthI bAkIno je vistAra bace che, tene ardho karavAthI je pramANe Ave cha / dakSi3 mana utt243n| vistAra che. 4hyu 55 cha -'vaidehA vikkhaMbhA maMdara vikkhaMbhasohiyaddhaM taM kuru vikkhabhaM jANasu' mAnu tApiya mecha
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 jIvAbhigamasUtre .yathokta pramANa eva tathAhi mahAvidehe viSkambhaH-trayastriMzadyojanasahastrANi-paT zatAni-caturazItyadhikAni yojanAnAM catasraH kalAH 33684 kalAH-4, etasmAt meru viSkambho dazayojanasahasrANi zodhyante tatpazcAt-trayoviMzatiH sahasvANi sthitAni caturazItyadhikAni yojanAnAM catasraH kalAH 23684 kalAH 4 etepAmadhe labdhAni ekAdazasahastrANi aSTauzatAni dvicatvAriMzadadhikAni yojanAnAM dveca kale 11842 kale 2 / 'tIse jIvA' tAsAmuttarakurUNAM jIvAH 'pAINapaDINAyatA'-prAcInapratIcInAyatAH uttarato nIlavarSadharasamIpe, 'duhao vakkhArapavyayaM puTThA-ubhayataH pUrvapazcimabhAgAbhyAM vakSaskAraparvataM yathAkrama mAlyavantaM ca gandhamAdanaM spRSTAH etadeva darzayati-'purasthimillAe koDIe'pUrvayA koTyA 'purathimilaM vakravArapavyayaM puTTA' pUrvAvalambinaM mAlyavantaM vakSamahAvideha kSetra kA vistAra 336840 hai| isa meM meruparvata kA vistAra 10000 ghaTA denA cAhiye tava 23684.6 vacate haiM isake do bhAga karane para 1184209 Ate haiM so yaha uttarakuka aura dakSiNa kuru kA vistAra nikala AtA hai 'tIse jIvA pAiNapaDINAyatA' una uttarakuruoM kI jihvA uttara dakSiNa taka vistIrNa hai| uttara meM yaha nIla varSadhara ke samIpa meM cauDI vistIrNa hai aura pUrva pazcima taka lambI hai 'duhao vakkhArapabvayaM puTThA' donoM vakSaskAra parvatoM ko yaha sparza kara rahI hai| pUrva dizA ke anta meM pUrva dizA ke mAlyavanta vakSaskAra parvata ko aura pazcima dizA ke anta meM pazcimadizA ke gandhamAdana vakSaskAra parvata ko sparza karatI hai / yahI bAta sUtrakAra ne 'purathimillAe koDIe purathimillaM bakkhArapabvapaccasthimillAe ke-mahAvideha kSetrane vistAra 33684 je tetrIsa hajAra chasso caryAzI ogaNIsIyA cArane che. temAMthI merU parvatane vistAra dasa hajAra e che karavo joIe te e che karavAthI 23684 de tevIsa hajAra chase coryAzI ogaNIsIyA cAra bace che. tenA be bhAga karavAthI 11842 agIyAra hajAra ATha se beMtAlIsa ogaNasIyA be thAya che. te te uttarakurU ane hAkSa 13n| vistAra nIxNI mAve che. 'tIse jIvA pAiNapaDINAyatA' me uttara kurUonI havA uttara dakSiNa sudhI phelAyela che. uttaramAM te nIla varSadhara parvatanI samIpamAM piLI phelAyela che ane pUrva pazcima sudhI lAbI cha 'duhao vakkhArapavyayaM puDhA' manne pakSa42 pavatAna se 25zI rasa che. pUrva dizAnA aMtamAM pUrva dizAnA mAlyavaMta vakSaskAra parvatane ane pazcima dizAnA aMtamAM pazcima dizAnA gaMdhamAdana vakSaskAra parvatane sparza kare che. meSa pAta sUtradhAre 'purasthimillAe koDIe purathimillaM vakkhArapaca paccatthi
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 393 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam skAram pavarta spRSTAH 'paccatthisillAe koDIe paccazrimillaM vakkhArapavyaya puTTA' pazcimayA koTayA pazcimAvalambinaM gandhamAdanaM vakSaskAraM spRSTAH teca jIvAH 'tevaNaM joyaNasaharasAI AyAmeNaM' AyAmena tripaJcAzadyojanasahastrANi kathaM tripaJcAzayojanasahasrANi bhavanti-tatrocyate ihameruparvata pUrvasyAmaparasyAMca dizi bhadrazAlavanasya yadairyeNa parimANaM yacca meroviSkambhasya parimANaM tadekatramilitaM gandhamAdana-mAlyavadvakSaskAra parvatamUla pRthutvarahitaM yAvatpramANaM bhavati tAvaduttarakurUNAM jIvAnAM parimANam uktaJca-'maMdara dhuvveNAyayayAvIsasahassamadasAlavaNaMduguNaM maMdara sahiyaM duselarahiyaM ca kurujiivaa-||1|| mandarapUrveNA''yata dvAviMzati saharabhadrazAlapanam / dviguNaM mandarasahitaM dvizailarahitaM ca kurujIvAH ? taccaparimANaM yathoktapramANameva tathAhi-meroH pUrvasyAmaparasyAM ca dizi pratyeka bhadrazAlavanasya dairdhyaparimANaM dvAviMzatiyojanasahasrANi dvAbhyAM guNyante tato koDIe paccasthimillapabvayaM puDA' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI hai| yaha-jihvA-jIvA-'tevapaNaM joyaNasahassAI AyAmeNaM' 53000 lambI hai / isakI yaha lambAI isa prakAra se nikalatI hai-meruparvata kI pUrvadizA meM aura pazcima dizA meM bhadrazAla vana kI jo lambAI 22000 yojana kI hai isameM meru parvata ke vikAsa kA jo parimANa hai use milA dene se aura donoM vakSaskAra parvatoM ke pramANa ko ghaTA dene se jo pramANa AtA hai vahI uttarakuruoM kI jihvA kA pramANa nikala AtA hai-uktaMca-naMdaraputveNAyayAvIlasahassa bha6sAlavaNaM duguNaM maMdarasahiyaM duselarahiyaM ca kuljIyA' isakA tAtparya aisA hai meruparvata kI pUrva pazcima dizA meM pratyeka bhadrazAlavana kI lambAI kA :parimANa 22000 yojana kA hai ataH donoM kI lambAI kA pramANa millAe koDIe paccasthimillapavvayaM puTThA' yA sUtrA dvArA matAvesa cha. ga. wo ot' 'tevaNNaM joyaNaM sahassAI AyAmeNaM' 53000 tepana 12 jananI lAMbI che. tenI A laMbAI A pramANe nIkaLe che-merU parvatanI pUrva dizAmAM ane pazcima dizAmAM bhadrazAla vananI je laMbAI 22000 bAvIsa hajAra ejananI che temAM merU parvatanA vijhaMbhanuM je parimANa che tene meLavavAthI ane banne vakSaskAra parvatanA pramANane ghaTADI devAthI je pramANu nI che te uttara zyAnI sAnu pramANa cha. 'uktaMca' BchupA cha , 'maMdara puvveNAyaya vAvIsa sahassabhahasAlavaNaM duguNaM maMdarasahiyaM duselArahiyaM ca kuru jIvA' mAnutapaya meche 3-3 patanI pUrva pazcimamA dareka bhadrazAlavananI laMbAInuM parimANa-pramANa 22000 bAvIsa hajAra ja. jI0 50
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 jIvAbhigamasUtre jAtAni catuzcatvAriMzat sahasrANi 44000, merotha pRthutvaM dazayojanasahasrANi tAni pUrvarAzau prakSipyante tato jAtAni catuppaJcAzat sahasrANi 54000, gandhamAdana - mAlyavato vakSaskAraparvatayoH pratyekaM mRle pRthutvaM paJca yojanazatAni tataH paJcazatAni dvAbhyAM gupyante tato jAtaM yojana sahasram tataH pUrvarAzeH apanIyate tato jAtAni tripaJcAzadayojana sahasrANi 53000, 'tIse dhaNupuTThe' tAsAmuttarakurUNAM dhanuSpRSTham ' dAhiNeNaM sarhi joyaNasahassAI' dakSiNataH paSTiryojana sahasrANi cattAriya aTTAramuttare joyaNasae' aSTAdazottarANi catvAri ca yojanazatAni 'duvAlasaya egUNavIsai bhAe joyaNassa' - dvAdazaikona viMzatibhAgAyojanasya 'parikkheveNaM pannattA' parikSepeNa prajJaptAH dvayorgandhamAdanamAlyavato rAyAmaparimANam ekatra milita muttarakurUpA dhanuppRSThapari mANam ' AyAmo selANaM dopahavi milio kuruNa dhaNupa' iti vacanAt / 44000 yojana kA ho jAtA hai isa meM meruparvata kI pRthutA kA 10000 yojana rUpa parimANa milAne se 54000 yojana ho jAte haiM / isa pramANa meM se donoM vakSaskAra parvatoM kA 500-500 yojana kA pramANa ghaTAne se 53000 yojana A jAte haiM so yahI pramANa jilhA kA nikalatA hai| 'tIse dhaNupu dAhiNeNaM sahi~ joyaNasahassAiM cattAri aTThArasuttare joyaNasae dubAlasya egUNavIsaiyabhAe joyaNassa' isa uttarakuruoM kA dhanuSkRSTha dakSiNa dizA meM 6041813 'yojana kA hai yaha dhanuSpRSTha paridhirUpa paDatA hai / gandhamAdana aura mAlyavAna kI lambAI kA jo parimANa hai vahI uttarakuruoM ke dhanupRSTha kA parimANa hai kyoM ki 'AyAmo selANaM dopahavi milio kurUNadhaNupuTThe' aisA zAstra meM kahA gayA hai gandhamAdana aura maalynavu che. tethI khannenI lakhAinuM pramANa 44000 cu'mALIsa hajAra ceAjananu thai jAya che. temAM merU parvatanI pRthutA 10000 dasa hAra ceAjana rUpa parimANa meLavavAthI 54000 ceAjana thaI jAya che. e pramANamAMthI ane vakSaskAra pava tAnuM pAMcaseA pAMcase caiAjana pramANa ghaTADavAthI 13000 caiAjana yahAM laya che. mena pramANu kaDutrAnuM thAya che. 'tIse dhaNupuThThe dAhiNeNaM saTTi joyaNasahamsAI cattAri aTThArasuttare joyaNasae gUNavIsaibhAe joyaNassa' e uttara kurUone dhanuSkRSTha dakSiNa dizAmAM 60418 1 yajananu che. e dhanuSkRSTha piidha rUpa che. gandhamAdana ane mAlyavAna parvatanI laMbAInuM je parimANa che e ja parimANa uttara kurUnA dhanupRSThanuM parimANu che kemake 'AyAmo selANaM donhavi milio kurUNa dhaNupuThThe' yA pramANe zAstramA aDesa
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam gandhamAdana-mAlyavatozca pratyakaikasyA''yAmaparimANaM triMzadyojanasahasrANi paTUca kalAH 30209 kalAH 6 ubhayo rAyAma ekatrIbhavan yathoktaparimANo dve zate navottare bhavati 60418 kalAH 12 'uttarakurAeNaM bhaMte ! kurAe' 'uttarakurUNAM bhadanta ? kurUNAm 'kerisae' kIdRzaH 'AyArabhAvapaDoyAre pannatte' AkArabhAvapratyavatAraH AkArabhAvasya svarUpasya pratyavatAraH sambhavaH prajJaptaH iti gautamena pRSTaH bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge' pannate' bahusamaramaNIyo'tiramyo bhUmibhAgaH prathitaH se jahANAmae AliMgapukkhareti vA jAva' evaM ekorUkadIvavattavyayA jAva deva logapariggahANaM te maNuyagaNA pannattA samaNAuso' sa yathA nAmakaH AliGgapuSkaramiti vA yAvat evamekorukadvIpa vaktavyatA yAvad devalokaparigrahAH khalu te manujagaNAH prajJaptAH he zramaNa-AyuSman ! 'se jahANAmae AliMgayukkhareivA' ityAdi-jagavAna parvatoM meM pratyeka parvata kA AyAma parimANa 302096 yojana kA hai donoM kA ekatra parimANa 6041813 yojana kA ho jAtA hai| 'uttarakurueNaM bhaMte ! kurAe kerisae AgArabhAvapaDoyAre paNNatte' he bhadanta ! uttara kuruoM kA kaisA svarUpa kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' he gautama yahAM kA bhUmibhAga bahasama ramaNIya hai 'se jahA NAmae AliMga pukkhareti vA jAva evaM ekkoruyadIya battanvayA' jaise AliGga puSkara vAditra kA mRdaGga kA tala hotA hai yAvat isa prakAra kI ekoruka dIpa kI vaktavyatA jaisI pahile kahI gaI hai aura ye saba marakara devaloka meM jAte haiM yahAM taka ise samApta kiyA gayA hai vaisI vaha saba vaktavyatA yahAM para bhI kaha lenI cAhiye jagatI ke Upara vnche. gaMdhamAdana ane mAlyavAna parvatamAM dareka parvatone AyAma parimANu 30209 trIsa hajAra basenava egaNIsIyA cha jananuM thaI jAya che. uttarakurueNaM bhaMte ! kurue kerisae AgArabhAvapaDoyAre paNNatte' magavan uttara kurUonuM svarUpa kevuM kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha 4-'goyamA! vahusamaramANijje bhUmibhAge paNNatte' he gautama! tyAMnA bhUmimA masabha mane ramaNIya che. 'se jahANAmae Aligapukkhareti vA jAva evaM ekkoruyadIvavattavyA' ma mAti puS42 pAtu mane mahAna tala eka sarakhuM heAya che yAvata e pramANenuM ekeka dvIpa saMbaMdhInuM kathana jema pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. ane te badhA marIne devalokamAM jAya che. tyAM sudhI kahIne te kathana pUrNa karela che. e ja pramANenuM kathana ahIMyA
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 sIdhAbhigamasUtra tyuparivanapaNDavarNakavat tAvad vaktavyaM yAvat tRNAnAJca maNInAMca varSoM gandhaH sparzazca savarNakaH paripUrNa ukto bhavati caramasUtraM cedam-divyaM naha sajja geyaM pagIyANaM bhave eyArUve siyA haMtA siyA' divyaM nRttaM-nATayaM sajja geyaM pragItAnAM bhave devarUpo maNInAM tRNAnAMca he gautama ? syAt kadAciditi / 'uttarakurAe Na kurAe' ityAdi-uttarakurupu kurupu tatra tatra deze-'vahave khuDDA khuDDAiovAvIo-ityAdi tatra trisopAnapratirUpANi toraNAni parvatakAH parvatakeSuAsanAni gRhakANi gRhakeSu-AsanAni maNDapakAH maNDapakeSu pRthivIzilApaTTakAH pUrvavadevavaktavyAH tadanantaraM cedaM sUtraM vaktavyam 'tattha NaM vahave uttarakurA maNussA maNussIo ya AsayaMti-sayaMti jAva kallANaM phalavittivisesaM paccUNubhavamANA viharaMti' tatra khalu vahaba uttarakurumanuSyAH mAnuSyazcA''sate zerate yAvatkalyANaM phalavittivizeSa pratyanubhavanto vihAnti, etadvyAkhyAnaM pUrvavadeva jJAtavyam / SaNDa kA varNana vahAM taka kahanA ki jahAM tRNoM kA aura bhaNiyoM kA varNa gandha aura sparza varNita huA hai vahAM kA antima sUtra-'divyaM narse sajjaM geyaM pagIyANaM bhave eyAkhve, ? hatA, siyA, aisA hai usa uttarakuru meM vahAM vahAM 'khuDDA khuDDiyAo vApIo' aneka choTI2 vAvaDiyAM haiM inameM jAne ke liye nilopAna paMktiyAM haiM / toraNa haiM parvata haiM parvatoM para baiThane ke Asana rUpa sthAna haiM, ghara haiM gRhoM meM bhI Asana haiM, maNDapaka haiM, maNDapoM meM pRthivI zilApaTTaka haiM ityAdi sava kathana pUrva ke jaisA hI yahAM para kaha lenA cAhiye isa varNana ke bAda phira aisA 'tatthaNaM yahave uttarakurA magussA maNussIoya, AsayaMti, sayaMti 'jAva kallANaM phalavittivisesaM paccaNubhavamANA viharaMti' sUtra kahanA cAhiye isa sUtra kA vyAkhyAna pUrva meM likhA jA cukA paNa kahI levuM jagatInI upara vanakhaMDanuM varNana tyAM sudhI kahevuM ke jyAM sudhI tRNa ane maNinA varNa, gaMdha, ane spazanuM varNana karavAmAM Avela cha. tyAM sudhArnu matima sUtra 'divvaM naTuM sajja geyaM pagIyANaM bhaveeyArUvo? haMtA siyA' se prabhArI cha. se. uttara73mA tyA tyAM khuDDA khuDDiyAo vAbIo' aneka nAnI nAnI vAvaDI che. temAM javA mATe trisenapaMkti che. teNe che. parvata che. parvata para besavA mATe Asana rUpa sthAna che. ghara che. gharemAM paNa Asane che. maMDapa che. maMDapamAM pRthvIzilA paTTake che. vigere prakAranuM saghaLuM kathana pahelA pramANe ja che. te tamAma kathana ahIMyA paNa samajI levuM A varNana pachI nIce pramANene sUtrapATha kahe je A pramANe 'tattha Na vahave uttaraku maNussA maNussIo ya AsayaMti, sayaMti jAva kallANaM
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ medhayotikA TIkA pra.3 u.3 ru.73 vijayAdidvAranirUpaNam taMtrottarakurupu bahavaH sarikA gulmAH natramAlikAilmAH vandhu jIvakagulmAH mano vadhagulmAH vIyakagulmAH vANagullAH karavIragulmAH kubjakagulmAH sinduvAragulmAH jAtigulmAH mudragulmAH yUthikAgulmAH mallikAgulmA: vAsantikagulmAH vastulakAdayo lokataH pratyetavyAH gulsA nAma hasvaskandha bahukANDa patra puppaphalopetAH, te khalu gulmakAH dazAdhevaNesumaM kusumayanti yena vahusamaramaNIyo bhUmimAgo vAtavidhUtAnazAkhAmiH muktapuppopacArakalitaH zriyA'tIvopazo. bhamAnastiSThati / ityAdikrayeNa ekorukadvIpavaktavyatA sarvApi vaktavyA yAvad hai| una untarakuruoM meM aneka tarikA gulma hai, navamAlikA gulma haiM, bandhujIvaka gulma haiM, manovadya zulma haiM, bIyaka gulma haiM, voNagulma haiM (kaNavIra gulma haiM) kunjaka gulla haiN| sinduvAra gulma haiM jAti gulma haiM mudra gulma haiM yUthikA mulma haiM mallikA gulma haiM vAsantika gulma haiM, vastula gulma hai, kastUla gulpa haiM, sevAla gulma haiM agastya gulma haiM magadanti gulna haiN| campaka gulna haiM, jAti gulma haiM, navamAlikA gulma haiM, kubja gulma haiM aura mahAkandagulma haiM jinake skandha to choTe hote haiM aura zAkhA prazAkhAeM bahuta hotI haiM bahuta lambI hotI haiM evaM jo patra puSpa aura phaloM se yukta rahA karate haiM ve gulma kaha lAte haiM, ye gulma paMcavarNa vAle puSpoM ko utpanna karate haiM isase uttara kuruoM kA bahusama ramaNIya bhUmibhAga havA se kampita agrazAkhAoM phalavittivisesaM paccaNubhavamANA viharaMti' mA sUtranI vyAbhyA pasA yAmA AvI gayela che. e uttara kurUemAM aneka sarikA gulma che. navamAlikA gulma che. baMdhujIvaka zubhe che. mane gulma che. bIja gulma che. siMdhu gubhe che. jAti gubhe che. mudugara gulma che. yUthikA gulma che. bANagume che. (kaNavIra gume che.) kunjakazubhe che. mahilakA gulamo che, vAsanDika gulma che. vastula zubha che. kastula zubhe che. sevAla gulma che. magastya gulmI cha. bhuga2 zubhA che. yUthi zubhI che. magadanti gulma che. caMpaka gulmo che. jAti guDhyo che. navamAlikA gulmo che. kuMda gu che. ane mahAkuMda gulmo che. jenAM thaDa nAnA hoya ane DALe ane pAMkhaDIo ghaNI heya ane ghaNuM lAMbI heya temaja je patra, pukhe ane phaLethI yukta rahyA karatA hoya te gulma kahevAya che. A gulma pAMca raMganA puSpane pedA kare che. tethI uttara kurUone bahu ramaNIya bhUmibhAga havAthI kaMpamAna thayela agra zAkhAothI paDelA pupapu jethI e jaNAya che ke A gume tenA pupethI ja zobhAyamAna thaI rahyA che. A rIte te
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___jIvAbhigamasUtra devalokaparigrahAste manujagaNAH prajJaptAH he zramaNA''yuSman ? (antima sUtraM cedam / teSAM khalUttarakuruvAstavyAnAM bhadanta ? kiyantaM kAlaM sthiniH prajJaptA? bhagavAnAhahe gautama ! jayanyena dezonAni trINi palyopamA'rAMkhyeyabhAgenonAni utkarpataH paripUrNAni trINi palyopamAni / teNaM bhaMte ! manunA' ityAdi te khalUttarakuruvAstavyA manujAH kAlaM kRtvA kyagacchanti ? he gautama ! te manujAH paNmAsAnopAyupaH kRtaparabhavAyurvandhAH svakAle yugalaM pramuvate asUya-ekonapazcAzataM rAtri divAni tayugalamanupAlayanti anupAlya kAzinyA kSutvA kSubhityA'kliSTA anyathitA aparitApitAH kAlamAse kAlaM kRtvA devalokeSu samutpadyante se gire hue puSpa puMjoM se aisA jJAta hotA hai ki mAnoM ye zulma isake puSpoM se hI zobhAnAna ho rahe haiM isa prakAra yaha una puSpoM se vihita zobhamAna ho rahA hai / isa prakAra yaha una puSpoM se vihita zobhA dvArA bar3A hI suhAvanA lagatA hai ityAdi krama le ekoeka dvIpa kI jaisI vaktavyatA hai vaha saba yahAM para kaha lenI cAhiye he zramaNa AyuSman yAvat yahA~ ke manuSya marakara devaloka meM bhI jAte haiN| una uttarakuruoM ke rahane vAloM kI sthiti kitanI hai| yaha vahAM kA antima sUtra hai isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai he gautama ! yahAM ke rahane vAloM kI jaghanya sthiti to palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna tIna palyopama kI hai aura utkRSTa sthiti pUre tIna palyopama kI hai| he bhadanta ! ye uttarakurU ke nivAsI manuSya marakara kahAM jAte haiM ? gautama ! jaba inakI 6 mAha kI Ayu zeSa rahatI hai| taba inake putra aura putrI ye donoM utpanna hote haiM unheM ye 49 unacAsa dina taka pAlate haiM parabhava kI Ayu kA vandha to inheM pahile e pukhethI yukta zebhA dvArA ghaNuM ja ramaNIya lAge che. vigere prakArathI ekeka dvIpanuM je pramANenuM kathana che te tamAma kathana ahIMyAM paNa kahI levuM. he zramaNa Ayuman yAvat ahIMnA manuSya marIne devalamAM paNa jAya che. e uttara kurUomAM rahevALAonI sthiti keTalI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM ke he gautama ! tyAMnA rahevAvALAonI jaghanya sthiti palyopamanA asaMkhyAtamA bhAgathI hIna traNa popamanI che. ane utkRSTa sthiti pUrA traNa palyopamanI che. he bhagavan A uttara kurUnA nivAsa karanArA manuSya marIne kayAM jAya che ? uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! jyAre teonuM AyuSya 6 cha mahInAnuM bAkI rahe che tyAre teone putra ane putrI e bane jeDakArUpe utpanna thAya che. tene teo 49 ogaNapacAsa divasa paryanta pALe che. parabhavanA AyuSyane baMdha te teone pahelethI ja thaI jAya
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sa.73 vijayAdidvAranirUpaNam devalokaparigrahAste manujagaNAH prajJaptAH he zramaNAyupman ! etatparyantamekoruka dvIpavadeva uttarakuruvaktavyatApi bktvyaa| kevalaM yadaMze ubhayo(lakSaNyaM tat svayaM darzayati-'navariimaM NANattaM' navaraM kevalamimAni vakSyamANAni nAnAtvAni bhedAH jJAtavyAni tathAhi-chadhaNusahassa jUsittA' SaDdhanussahasrANi ucchritAni, 'do chappannapiTTakaraMDasatA' dviSaTpaJcAzat pRSThakaraNDazatAni 'aTThamabhattassa AhAradve samupajjati' aSTamabhaktasyAhArArthaH samutpadyate 'tiNNi paliovamAI desUNAI paliovamassa saMkhijjaibhAgeNa UNagAI jahanneNaM trINi palyopamAni dezonAni palyopamAsaMkhyeyabhAgenonAni jaghanyena 'tini paliovamAI ukoseNaM' se hI ho jAtA hai ataH ye chIka aura khAMsI lekara tathA jibhAI lekara marate haiM marate samaya 3 inheM jarA sA bhI kaSTa nahIM hotA hai ye marakara vANavyantara yA bhavanapati devalokoM meM utpanna hote haiM isa liye he zramaNa AyuSman inakI utpatti devaloka meM kahI gaI hai| isa prakAra se uttarakuru kI vaktavyatA ekoruka dvIpa kI jaisI prakaTa karake aba sUtrakAra ina donoM kI vaktavyatA meM jo antara hai use 'navaraM isaM NANattaM' dvArA prakaTa karate haiM-'cha ghaNusahassajUsittA dochappannA piTTakaraM DasatA ahamabhattassa AhAraDe sAppajjati' inake zarIra kI UMcAI 6 hajAra dhanuSa kI hai arthAt 3 koza kI hotI hai 256 inakI pasaliyAM hotI haiM 3 dina ke bAda inheM AhAra kI icchA hotI hai 'tiNipaliovamAI desUNAI paliovanassa saMkhijjaha bhAgeNaM UNagAiM jahanneNaM tinnipaliovalAI ukkolAI jaghanya Aya che. tethI teo chIMka ane khAMsI laIne tathA jIbhAI-bagAsuM laIne mare che. maratI vakhate teone jarApaNa duHkha paDatuM nathI. teo marIne vAtavyantara athavA bhavanapati devalokamAM utpanna thAya che. tethI he zramaNa Ayuzmana teonI utpattI devalekamAM kahevAmAM Avela che. A pramANe uttara kurUnI vaktavyatA ekeka dvIpanA kathana pramANe kahIne have sUtrakAra e bannenA kathanamAM je 23232 cha tena 'navaraM imaM NANattaM' 2 // sUtrAMza dvArA pragaTa 42 cha. 'cha dhaNusahassa jUsitA do chApannA piTTakaraMDasatA aTThamabhattassa AhAraDhe samuppA <
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 jIvAmigamasUtre trINi palyopamAni utkarSaNa 'egaNapaNNarAidivAI aNupAlaNA' ekonapaJcAzadrAtri divAni anupAlanA 'sesaM jahA egoruyANaM' zepaM navaram ityAdinA yatkathitaM tadatiriktaM sarvayekoruzmanujavadeva jJAtavyam // uttarakurupu bhadanta ! kati prakArakA jAti bhedena ganupyA vasanti ? bhagavAnAha-he gautama ! 'uttarakurAeNaM kurAe chavyihA mAralA aNusajjati' uttarakurupu salu kurupu jAtibhedana paDUvidhA manupyA anusajjanti santAnenAnuvartante ityartha: 'taM jahA' tadyathA'pamhagaMdhA-miyagaMdhA-amamA-sahA-teyAlI se-saNicyArI' padmagandhA:-mRgaganyAH-amamAH mamatyarahitAH-sahanazIlAH, tejasvina:-zanaizcAriNaH / atrottarakuru viSayakasUtrasaMkalanArtha saMgrahagAthAtrayaM bhavati-'unIvA dhaNupuTaM bhUmIgummAinakI palyApana kI asaMkhyAtaveM bhAga le hona tI palpopaga kI hai aura utkRSTa Ayu pUre tIna palyopala kI hai 'eskUNa paNNA ratti diyAI aNupAlaNA sesaM jahA egalyANa' 49 dina taka ye apane putra putrI rUpa yugala kI pAlanA karate haiM bAkI kA aura saba kathana yahAM ekoruka nAmake antara dvIpa ke kathana jaisA hI hai he bhadanta ! uttarakuruoM meM jotibheda ko lekara kitane prakAra ke manuSya rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'chavihA saNussA aNusajjati' he gautama ! jAti bheda ko lekara 6 prakAra ke anuSya rahate haiM 'taM jahA' jaise pamhagaMdhA, miyagaMdhA, amamA, sahA, tethalI, saNiccArI' padma jaisI gandha vAle padmagaMdha, mRga jaisI gandha vAle mRgagandha, mamatva se vihIna e amama, sahanazIlatA le yukta hue sahA teja se yukta hue, tejasvI, aura dhIre2 calane vAle zanaizcArI, uttarakuru ke viSaya ke pratipAdana karane bhanI che. mane 45Ta AyuSya 52 // nA pakSyApabhanu cha. 'ekkUNa paNNAratti diyAI aNupAlaNA sesaM jahA egoruyANaM' 48 megA payAsa hinata sudhI teo pitAnA putraputrI rUpa yuganuM pAlana kare che. bAkInuM tamAma kathana ahIMyAM ekeka nAmanA aMtara kIpanA kathana pramANe che. he bhagavana uttara kurUomAM jAti bhedane laIne keTalA prakAranA manuSya rahe che? A praznanA uttarabhA prabhu 49 cha hai-'chavIhA maNussA aNusajjati gautama | sahana na 7 prA2nA mnussy| 2 cha. 'taM jahA' ma 'pAhagaMdhA. miyagadhA, amamA sahA, teyalI, saNiccArI' pAnA 2vI gadhA magadha, bhRganA jevI gaMdhavALA mRgAMdha, mamatvathI rahita thayela amama, sahana zIlatA vALA, saha, tejathI yukta thayela tejasvI ane dhIre dhIre cAlavAvALA zanaizcArI
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 401 prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam paheruruddAlA / tilaggalayAvaNarAI rukkhAmaNuyAya AhAre // 1 // gehA gAmAya asI hiraNNarAyA ya dAsamAyAya / ari verieya mitte vivAhamahanaTTasagaDAya // 2 // AsA gAvo sohA sAlIkhANUya gaDadaMsAhI / gahamuddharogaThiI ukTThaNAya aNusajjaNA ceva // 3 // iSu jIvA dhanuHpRSTha bhUmiNulmAzva heruuddAlAH / tilakalatAvanarAjiH vRkSA manujAcAhAraH // 1 // gehA grAmAzvAsiH hiraNyarAjA ca dAsamAtA ca / ari vairikazcami vivAha mahanRtyazakaTAzca // 2 // azvA gAvaH siMhAH zAliH sthANuzca garta daMzAhiH / graha yuddharogasthitayaH udvartanA ca anusajjanA eva // 3 // asya vyAkhyAH prathama muttarakuruviSaya mIpujIvA dhanuSpRSThapratipAdakaM sUtram tadanantaraM merutAlavanaviSayakaM-tadanantaram uddAlAdi viSayakaM sUtram tadanantaraM-tilaga iti tilakapadopalakSitaM sUtram tato latAviSayakaM sUtram tato vanarAjIviSayaka ghAle sUtra ko saMkalana karane ke liye ye tIna saMgraha gAthAeM haiM 'usujIvAdhaNupuDhe bhUmIgummA ya heruuddAlA, tilagalayAvaNarAI ruvakhA maNuyA 'ya AhAre // 1 // , gehA gAmA ya asI hiraNNarAyA ya dAsamAyA ya, ariverie ya mitta vivAhamahanasagaDAya // 2 // AsA, gAvo, sIhA, 'sAlI, khANUya, gaDadaMsAhI, gahamuddharogaThiI ucaTTaNA ya aNusajjaNA ceva // 3 // ' ina gAthAoM kA bhAva aisA hai / sabase prathama uttara kuru ke viSaya meM iSu jIvA dhanupRSTha inakA pratipAdaka sUtra hai isake bAda bhUmi viSayaka sUtra hai isake bAda gulla pratipAdaka sUtra hai isake bAda herutAlavana viSayaka sUtra hai isake bAda uddAla Adi viSayaka sUtra hai isake bAda tilakapada se upalakSita sUtra hai, isake bAda latA uttarakurUnA viSayanuM pratipAdana karavAvALA sUtranuM saMkalana karavA mATe A traNa saMgraha gAthAo che. 'usu jIvA dhaNupuTuM bhUmigummA ya heru uddAlA, tilagalayAvaNarAI rukkhA maNuyAya AhAre / / 1 / / gehA gAmAya asIhiraNNarAyA ya dAsamAyA ya, / ariverie ya mitte vivAhamaha nadu sagaDA ya // 2 // AsA, gAvo, sohA, sAlI khANUya gaDadesAhI / gahamuddharogaThiI, ubaTTaNAya aNusajjaNA ceva // 3 // A gAthAone bhAva A pramANe che-sauthI pahelAM uttara kurUnA saMbaM dhamAM chupunI judagr4 tenuM pratipAdaka sUtra che. te pachI haratAla vana saMbaMdhI sUtra che te pachI gulma pratipAdaka sUtra che. te pachI udAla vigere saMbaMdhI sUtra che. te pachI tilaka padathI upalakSita pada che, te pachI latA saMbaMdhI jo0 51
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 movAbhigamasUtre sUtram tato dazavidhakalpavRkSavipayA dazadaNDakAH tato manujaviSayAH sUtradaNDakAH tadyathA-AdhaH puruSaviSayakaH-dvitIyaH strIviSayakA-tRtIyaH sAmAnyataH ubhayaviSayakaH sUtradaNDakaH / tata AhAraviSayakaH / tato gRhaviSayako dvau daNDako Adyo gRhAkAravRkSAviSayako-dvitIyo gehAvabhAvaviSayakaH / gAmA iti grAmyabhAvaviSayakaH, tadanantara masyAyagAnaviSayakaH, tato hiraNyAdyabhAvaviSayakaH, tadanantaraM rAjAyabhAvaviSayakaH, tadanantaraMdAsAdhabhAvavipayakA, tadanantaraM mAtrAghabhAvavipayakaH tadanantara marivairiprabhRti pratiSedhaviSayakaH, tadanantaraM mahaHpratiSedha viSayaka sUtra hai isake bAda vanarAji viSayaka sUtra hai isake bAda daza prakAra ke kalpavRkSoM ko pratipAdana karane vAle 10 dasa sUtra haiM inake bAda manupyaviSayaka 3 sanna haiM ina meM pahilA mUtra purupa viSayaka hai dvitIya sUtra strI viSayaka hai aura tRtIya sUtra sAmAnyataH ubhaya viSayaka hai inake bAda AhAra viSayaka sUtra hai isake bAda gRha viSayaka do satra haiM ina meM prathama stra gRhAkAra vRkSa kA kathana karatA hai, aura dUsarA gRha Adi ke abhAva kA kathana karane vAlA hai isake bAda asI Adi ke abhAva kA kathana karane vAlA sUtra hai isake bAda hiraNya Adi ke kathana karane vAlA sUtra hai isake bAda rAjAdi ke abhAva ko kahane vAlA mantra hai isa ke bAda dAsa Adi ke abhAva kA kahane vAlA sUtra hai isake bAda mAtA Adi abhAva kA pratipAdana karane vAlA sUtra hai isake 'vAda arivairi Adi kA pratiSedha karane vAlA sUtra hai isake yAda pitrAdi ke abhAva ko kahane vAlA sUtra hai isake bAda vivAha kA pratipedha karane vAlA sama hai isake bAda nahakA pratiSedha karane vAlA sUtra hai sUtra che. te pachI vanarAjI saMbaMdhI sUtra che. te pachI 10 dasa prakAranA ka95 vRkSane pratipAdana karavAvALA 10 dasa sUtra che. te pachI manuSya saMbaMdhI 3 traNuM sUtra che. temAM paheluM sUtra purUSa saMbaMdhI che. bIju sUtra strI saMbaMdhI che. ane trIjuM sUtra sAmAnya rIte ubhayanA saMbaMdhamAM che. te pachI AhAra saMbaMdhI sUtra che. te pachI gRha saMbaMdhI be sUtra che. temAM paheluM sUtra graha kAra vRkSanuM kathana kare che. ane gRha vigerenA abhAvanuM kathana karanArU che. te pachI prAmAdinA abhAvanuM kathana karavAvALuM sUtra che. te pachI asI vigerenA abhAvanuM kathana karavAvALuM sUtra che. te pachI hiraNya vigerenuM kathana karanAruM sUtra che te pachI rAjA vigerenA abhAvAne batAvanAruM sUtra che. te pachI dAsa vigerenA abhAvane batAvanAruM sUtra che. te pachI mAtA vigerenA abhAvanuM prati pAdana karavAvALuM Ave che. te pachI ari-verI-zatru vigerene pratiSedha karavAvALuM sUtra che. te pachI pitA vigerenA abhAvane batAvanAruM sUtra che. te pachI
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ 403 prameyayotikA TokA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam viSayakaH tato nRtyapadopalakSita prekSApratiSedhaviSayakA, tadanantaraM zakaTAdi prati dhaviSayakaH, tato-'zvAdi paribhogapratiSetraviSayakaH, tadanantara strIgavyAdi pratiSedhaviSayakaH, tadanantaraM siMhAdi pratiSedhaviSayakaH tadanantara siMhAdizvApadaviSayakaH tataH zAlyAdhupabhogaviSayakaH tataH sdhAlyAdi pratiSedhavipayakaH tadanantaraM gAdipratiSedhaviSayakaH, tato dezAdhabhAvavipayaH tato'kSAdivipayaH, tadanantara"gaha iti grahadaNDAdi viSayakA, juddha iti yuddhapadopalakSitaDivAdi pratiSedhaviSayakaH sUtradaNDakaH, tadanantara roga-iti rogopalakSita durbhUtAdi pratiSedhaviSayaH, tataH sthitisUtram tato manuSajanasUtram iti ||suu 0 73 // ., isake bAda nRtya viSayaka sUtra hai isake bAda prekSA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda zakaTAdi pratiSedhaka sUtra hai isake bAda azvAdi paribhAga pratiSedhaka sUtra hai| isa ke vAda strI gAya Adi ke paribhoga pratipAdaka sUtra hai isake bAda siMhAdi jAnavara viSayaka sUtra hai isa ke zAlI Adi upabhoga pratiSedhaka sUtra hai isake bAda sthANu odi kA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda gati Adi kA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda daMza Adi ke abhAva kA pratipAdaka satra hai isake bAda sarpa Adi ke viSaya kA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda graha daNDa Adi kA sUtra hai isake bAda yuddhapadopalakSita DimbAdi Adi kA prativedhaka sUtra hai isake bAda rogapadopalakSita durbhUta Adi kA pratiSedhaka sUtra hai isa ke bAda sthiti kA kathana karane vAlA sUtra hai aura phira isake bAda anusajana sUtra hai // 73 // vivAhano niSedha karavAvALuM sUtra che. te pachI mahane pratiSedha karavAvALuM sUtra che. te pachI nRtya saMbadhI sUtra che. te pachI prekSAnuM pratiSedha karanArUM sUtra te pachI zakaTa-gADA vigerenA pratiSedha saMbaMdhI sUtra che. te pachI azva vige. renA paribhegane pratiSedha karavAvALuM sUtra che. te pachI strI, gAya vigerenA paribhegone pratiSedha karanArUM sUtra che. te pachI siMha vigere jAnavara saMbaMdhI sUtra che. te pachI zAlI-DAMgara vigerenA upaganA pratiSedha karanArUM sUtra che. te pachI sthANu vigerene pratiSedha karanArUM sUtra che. te pachI gati vigerenA pratiSedhanuM sUtra che. te pachI daMza vigerenA abhAvanuM pratipAdana karanArUM sUtra che. te pachI sarpa vigere viSayanuM pratiSedha sUtra che. te pachI graha daMDa vigere saMbaMdhI sUtra che. te pachI roga e padathI upalalita durbhata vigerenA pratiSedha saMbaMdhI sutra che. te pachI sthitinuM kathana karavAvALuM sUtra che. ane te pachI anusajana sUtra che. e 73 che
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 jIvAbhigamasUtra mUlama-kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe jamagA nAma dube pavvayA pannattA goyamA! nIlavaMtasta vAsadharapavvayassa dAhiNeNaM aTra cottIse joyaNasate cattAriya sattabhAge joyaNassa abAdhAe sItAe mahANaIe puvvapacchimeNaM ubhayo kUle etthaNaM uttarakurAe jamagA NAmaM duve pavvayA pannattA egamegaM joyaNa. sahassaM uDDUM uccatteNaM aDDAijAiM joyaNasayANi uvveheNaM mUle egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM mUle tipiNa joyaNasahassAiM egaM ca bAvarTi joyaNasataM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM majjhe do joyaNasahassAI tinni bAvattare joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNa pannatte ubari pannarasaM ekAsIte joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM pannatte mUle vicchinnA majjhe saMkhittA upi taNuyA gopuccha saMThANasaMThiyA savvakaNagamayA acchA sahA jAva paDirUvA patteyaM patteyaM paumavaraveiyA parikkhittA patteyaM patteyaM vaNasaMDaparikkhittA vaNNao doNhavi tesiNaM jamagapaJbayANaM upi bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte vaNNao jAva aalyNti0|| tesiNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteya-2 pAsAyavaDe. sagA pannattA teNaM pAsAyaMvaDeMsagA bAvarTi joyaNaM ca uDDhaM uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbhegaM abbhugaya. mUsiyA vaNNao bhUmibhAgA ulloyA do joyaNAI maNipeDhiyAo varasIhAsaNA saparivArA jAva jamagA ciTuMti / se keNaTuNaM bhaMte evaM buccai jamagA phavvayA-2 goyamA! jamagesuNaM pavvaesu tattha tatthadese tahiM tahiM bahuio khuDDA khuDDiyAo bAvIo jAva vilapaMtiyAo tAsuNaM khuDDA khuDDiyAsu jAva bilapaMtiyAsu bahUiM uppalAiM-2 jAva satasahastapattAiM jamaga
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TokA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 405 ppabhAI jamagavaNNAI jamagAya ettha do devA mahaDDiyA jAva paliovamaTriIyA parivasaMti / teNaM tattha patteyaM-2 cauNhaM sAmANiya sAhassINaM jAva jamagANa pabayANaM jamagANa rAyahANINaM aNNesiM ca vahUNaM vANamaMtarANaM devANa ya devINa ya AhebaccaM jAva pAlemANA viharaMti se teNaTeNaM goyamA! evaM0 jamagapavvayA-2 aduttaraM ca NaM goyamA jAba NiccA / kahiNaM bhaMte ! jamagANaM devANaM jamagAo nAma rAyahANIo paNNatAo ? goyamA ! jamagANaM pavvayANaM uttareNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIiyaittA aNNami jaMbuddIve dIve bArasajoyaNasahassa jahA vijayassa jAva mahaDDiyA jamagA devA jamagA devA ||suu074|| ___ chAyA kutra khalu bhadanta ! uttarakuruSu kuruSu yamako nAma dvau parvatau prajJaptau gautama ? nIlavato varSadharaparvatasya dakSiNena aSTa catustriMzadyojanazatAni caturazca yojanasya samabhAgAn avAdhayA zItAyA mahAnadyAH pUrva pazcimena ubhayoH kUlayoH atra khalu-uttarakurupu yamako nAma dvau parvatau prajJaptau / ekaikaH yojana sahasramUrdhvamuccaistvena ardhatRtIyAni yojanazatAni udvedhena-mUle ekaikaM yojanasahasramAyAma viSkambheNa-madhye'rdhASTamAni yojanazatAni-AyAmaviSkambheNa upari paJcayojanazatAni AyAmaviSkambheNa mUle trINi yojana sahasrANi ekaM ca dvApaSTaMyojanazataM kizcid vizeSAdhika parikSepeNa madhye dve yojanasahasre trINi ca dvAsaptatAni yojanazanAni-kiJcidvizepAdhikAni parikSepeNa prajJaptau upari paJcadazayojanazatAni ekAzItAni kiJcidvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptau / mUle vistINI-madhye saMkSiptau upari tanukau-gopuccha saMsthAnasaMsthitau-sarvakanakamayauacchau-zlakSNau-yAvat-pratirUpau pratyekaM pratyekaM padmavaravedikAparisiptau pratyeka pratyekaM vanapaNDaparikSiptau varNako dvayo rapi tayoH khalu yamakaparvatayoH upari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH varNakaH yAvadAsate / teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM vahumadhyadezabhAge pratyekaM 2 prAsAdAvataMsakAH prajJaptAH te khalu prAsAdAvataMsakAH dvApaSTiH yojanAni-ardhayojanaM cordhva muccai stvena ekatriMzadayojanAni krozaMca viSkambheNa-abhyudgatocchUitau varNakaH bhUmibhAgaH ulloka dve yojane maNipIThikAvarasiMhAsanaM saparivAraM yAvat yamakau tiSThataH / tatke
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jIvAmigamasUtra nArthena bhadanta ! eva mucyate yamakau prvtau| yamakau parvatau gautama ! yamakayoH khalu parvatayo statra tatra deze tatra tatra vahRyaH kSulla kSullikA vApyo yAvad bilapantayaH tAsu khalu kSullakSullikAsu yAvad vilapaMktiSu vahani utpalAni yAvat zatasahasrapatrANi yamakaprabhANi yamakavarNAni yamako atra dvau devI mahardiko yAvatpalyopamasthitikau parivasataH to khalu tatra pratyekam 2 caturNA sAmAnika sahasrANAM yAvad yamakayoH parvatayoH yamakayoH rAjadhAnyoH anyeSAM ca vahanAM vAnavyantarANAM devAnAM devInAM cAdhipatthaM yAvat pAlayantI viharataH / tattanArthena gautama ! em0 yamakau parvatau yamako parvatau athottaraM ca khalu gautama ! yAvatnityau / kutra khalu bhadanta ! yamakayo devayoryamake nAma rAjadhAnyau prajJapte ? gautama ! yamakayoH parvatayoH uttareNa tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmin jambUdvope dvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu yamakayordaivayoyamake nAma rAjadhAnyau prajJapte dvAdazayojanasahasraM yathA vijayasya yAvatmaharSikau yamakau devau yamako devI ||suu074|| ___TIkA-'kahi NaM bhaMte' kutra kasmin sthAne khalu he bhadanta ! 'uttarakurAe kurAe' uttarakurupu kuruSu 'jamagA nAma duve pavvayA pannattA' yamako nAma dvau parvatau kathitau iti prazne bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'nIlavaMtassa vAsa dhara pavvayasya'-nIlavato varSadharaparvatasya 'dAhiNe NaM' dakSiNadiktaH 'aTTa cottIse joyaNasate cattAriya sattabhAge joyaNassa'-aSTa catustriMzadyojanazatAni-aSTau __ aba sUtrakAra uttarakuru ke yamaka parvatoM ke sambandha kI vaktavyatA kA pratipAdana karate haiM / isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai- ' , 'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe jamagAnAma-ityAdi / . TIkArtha-'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe yamagAnAma duve pavvattA paNNattA' he bhadanta ! uttarakuruoM meM kisa sthAna para yamaka nAma ke do parvata haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! nIlavaMtasta vAsadhara pavvayassa dAhiNeNaM aTTha cottIse joyaNasatte cattAriya sattabhAge joya. have sUtrakAra uttara kurUnA yamaka parvata saMbaMdhI kathananuM pratipAdana 42 cha. 'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe jamagA nAma' yA TI---24 AM mAM gautabhasvAmI prabhuzrI se pUche che hai-'kahi NaM bhaMte / uttarakurAe kurAe jamagA nAma duve pavvayA' mApan / 33bhAbhA kayA sthAna para camaka nAmanA be parvate che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI '49 cha -'goyamA! nIlavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM aTTa cottIse joyaNa. "sae 'cattAriya sattabhAge joyaNassa avAhAe' gautama ! nale'ta patanI
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 407 yojanazatAni catustriMzadadhikAni ityarthaH caturazca yojanasya saptabhAgAn 'avAdhAe'-abAdhayA-apAntarAle muktvetyarthaH, 'sIyAe mahANaIe' sItA / shiitaa| nAmnyo mahAnadyAH 'pucapacchimeNaM' pUrvapazcimena 'ubhao kUle' ubhayostaTayoH 'ettha NaM uttarakurAe' atra khalUttarakuruSu 'jamagA NAma duve pavvayA pannattA'yamako nAma dvau parvatau prAptau 'egamegaM'-ekaikaH sItAyAH pUrvapazcimayorekatrakUle vyavasthitaH sa ca-'egamegaM joyaNasahassaM uDDUM uccatteNaM' pratyekaM 2 yojanasahasramUrdhva muccatvena 'aDrAijjAI joyaNasatANi uvveheNaM' ardhatRtIyAni yojana zatAni-udvedhenA'vagAhanena meruvyatirekeNa zepa zAzvataparvatAnAM sarveSAmavizeSeNoccatvA'pekSayA caturbhAgasyA'vagAhanAbhAvAt / 'mUle egamegaM joyaNasahassaM AyAma vekhaMbheNaM' pratyekaM yojanasahasramAyAmaviSkambhAbhyAM mUle, 'majjhe aTThamAI Nassa avAdhAe' he gautama ! nIlavanta parvata kI dakSiNa dizA se 8344 yojana Age jAne para "sItAe mahANaIe 'pucapacchimeNaM' sItA mahAnadI ke pUrva pazcima meM 'ubhayo kUle donoM taToM ke kinAre 'itthaNaM uttarakurAe jamagAnAma duve pavvattA paNNattA' uttarakuru kSetra meM do yamaka nAma ke parvata haiM 'egamegaM joyaNasahassaM urdU uccatteNaM' ina meM eka eka yamaka kI UMcAI eka eka hajAra yojana kI hai inameM eka sItA mahAnadI ke pUrva kinAre para hai / aura dUsarA pazcima kinAre para hai inake jamIna meM gaharAI 'aDrAijjAI joyaNasayAI ujveheNaM' aDhAI sau yojana kI hai| UMcAI kI apekSA zAzvata parvata kI jamIna ke bhItara gaharAI caturtha bhAga pramANa hotI hai isI lie gaharAI 250 yojana kI vatalAI gaI hai 'mUle egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhabheNaM' ye parvata mUla meM eka hajAra yojana ke lambe cauDe haiM 'majjheaddhahamAI dakSiNa dizAthI 834 AThase cetrIsa sAtiyA cAra jana AgaLa javAthI 'sItAe mahANaIe (puvvapacchimeNaM), sItA maDA nahInA pUrva pazcimamA 'ubhao phUle' bhanne taTAnA nAre 'etthaNaM uttarakurAe jamagA nAma duve pavyayA paNNattA' uttara 13 kSetramA me yama nAmanA pt| che. 'egamegaM joyaNasahassaM ur3ada uccatteNa' nAme se yamanI jayA me ye jara yogananI che. tebha eka sItA mahAnadInA pUrva kinArA para che. ane bIjuM pazcima kinArA 52 cha. tenI bhInamI manI 60 'aiDhAijjAI joyaNasayAI ujveheNa" aDhArase jananI che. uMcAInI apekSAe zAzvata parvatanI jamInanI aMdara nI uMDAI ceAthA bhAga pramANa vALI hoya che. tethI UMDAI 250 aDhIso yogananI isa che. 'mUle egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhabhaNa' ko bhUmA
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 jIvAbhigamasUtra joyaNasatAI AyAmavikkhaMbheNaM' madhye sArdhasaptayojanazatAni AyAmaviSkambheNa, 'uvari paMcajoyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM' UrbabhAge paJcayojanazatAni dairghya vistArAbhyAm 'mUle tiNi joyaNasahassAI' mUle trINi yojanasahasrANi 'egacavAvahi~ joyaNasataM kiMci visesAhiyaM parikkhevaNaM' ekaJca dvASaSTam dvApaSTaya dhikaM yojanazataM kiJcidvizeSAdhikaM parikSepeNa prajJaptI yamakau tAvadadrI, 'majjhe do joyaNasahassAI'-madhye dve yojanasaharI 'timniyavAvattare joyaNasate kiMci 'visesAhie parikkheveNaM' paNNatte trINi yojanazatAni dvAsaptatyadhikAni 2372 kiJci dvizeSAdhikAni parikSepeNa yamakAvAsAte 'uppi pannarasaM ekkAsIte joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte upari paJcadaza yojanazatAni ekAzItAni kizcidvizeSAdhikAni upari ekaM yojanasahasraM paMcaca ekAzItAni yojanazatAni ekAzItyadhikAni ca paJcazatAnItyarthaH, kiJci dvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptau tau yamakau ityarthaH 'mUle vicchiNNA' mUle vistIrNI 'majjhesaMkhittA' madhye saMkSiptau, 'uppi taNuyA' upari svalpo, etAvatA gopucchasaMThANa joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM' madhya meM ye sADhe sAta sau yojanake lambe cauDe haiM aura 'upari paMca joyaNasayAiM AyAmavikkhaMbheNaM' Upara meM pAMca lau yojana ke lambe cauDe haiN| 'mUle tiNi joyaNasahassAI egaM vAcaDhi joyaNasayaM kiMcivisesAhiyaM parikkheveNaM' mUla meM tIna hajAra eka sau bAsaTha yojana se kucha adhika kI paridhi hai 'majjhe do joyaNasahassAI tinniya vAvattare joyaNasae kiM civisesAhie parikkheveNaM madhya meM do hajAra tIna sau bahattara yojana se kucha adhika paridhi hai / 'uppi pannarasaM ekkAsIte joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM paNNatte' tathA Upara meM 1581 yojana se kucha adhika kI me 12 yonanI mA pADalA pANI cha. 'majhe aTThamAiM joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNa' madhyama se sAra sAtaso yona ail pahA cha. mane 'uvari paMca joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNa' 852nA mAgamA pAMyaso yonanI als pApA paNa che. 'mUle tinni joyaNasahassAI ega vAvarddhi joyaNasartha kiMcibisesAhiyA parikkheveNa' bhUdamA e ra geso 4 yonizrI 444 padhArenI pAridhi che. 'majjha do joyaNasahassAI tinniya bAvattare joyaNasae kiMci visesAhie parimpaveNaNe tara somAMtara yo nayI padhArenI paridhi cha. uppiM pannarasaM ekatIse joyaNasae kiMci visesAhie parikkhaveNaM paNNatte' ekkAsIte joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM' tathA 52nA lAmA 1581 prse| ekAsIjanathI kaMIpha vadhAre tenI paridhi che, A yamaka parvata A rIte
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' prameyadyotikA TIkSAra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 409 saiThio' gopucchasaMsthitiM dadhatau savvakaNagamayA' sarva kanakamayau 'acchA-saNhA jIva paMDirUvA' acchau zlakSNau ghRSTau sRSTI nirmalau nippaGko niSkaNTakacchAyau posAdIyau soyotI samarIcikau darzanIyau-abhirUpau-pratirUpau iti / 'patteyaM pattiyaM, paumavaraveiyA parikkhittA' pratyekaM 2 padmavaravedikA parikSiptau-tAvekaikaM padamavaravedikayA pariveSTitau 'pattethe 2 vaNasaMDaparikkhittA' pratyekaM 2 tau yamako valapaNDenA''citI vaNo dohavi' varNako dvayorapi / atra padmavaravedikAyAH vanakhaNDaca ve varNanaM jagatyupari padmavedikA vanaSaNDavarNanavadeva . karttavyam / paridhi hai the yamaka parNana isa taraha se 'sUle vicchinnA, majjhe saMkhittA,, uNi laNuyA skUla meM vistIrNa haiM madhya meM saMkucita haiM aura Upara meM patale haiM etAvatA ye 'gopucchasaMThANasaMThio' go puccha ke jaise AkAra vAle haiN| ye donoM camaka parvata 'savvakaNagamayA' sarvAtmanA svarNamaya haiM 'acchA sahA jAca paDilA AkAza sphaTika maNi ke jaise nirmala haiM cikane haiM aura cAvala pratirUpa haiM 'dhRSTau, mRSTI, nirmalo, niSpaMko, niSkaMTakacchAcI, prAsAdIyau, lodyotI, samarIcikau, dazanIyau, abhirUpau pratirUpI ina padoM kA yahA~ yAvata zabda se grahaNa huA hai| 'patteyaM 2 paunabaralezyA parikhitA' ye pratyeka parvata zreSTha eka 2 padmavara vedikA se parikSita phirehae haiN| 'patteya vaNasaMDaparikhittA' ye pratyeka vana khaNDa le vyAvahai 'vaNNao doNhavi' isa prakAra se yaha donoM parvatoM kA varNana hai pAvara vedikA kA aura vanaSaNDa kA varNana jaihA jagatI japara jo pAvara bedikA kA evaM vanaSaNDa kA varNana 'mUle vicchinnA, majjhe saMkhittA, upi taNuyA,' bhUmAma vistAra pAcha madhyabhAgamAM saMkucita che. ane uparanA bhAgamAM pAtaLA che. tethI te parvata 'gopucchasaMThANasaMThiyA' AyanA 71 22nA yA mAranA cha. 2mA panne yabhara parvata 'rAmakagagagayA' sava zate suvarNa bhaya che. 'acchA saNhA jAva paDirUvA' 5 gate 24 maNinA revA ni cha. yi che. mane yAvat prati35 cha. 'puNThau, sRSTI nirmalo, nippaMko, niSkaMTakacchAyau, prAsAdIyau sodhotoM samarIciko darzanIyo abhirUpau pratirUpau' / paho yAvat 204thI aY 42rAyA che. 'pateyaM paleya pa umaparavejhyA parikkhittA' ye 424 5 / 8 me me 52 vediia parakSita cha. arthAt gharAyeA che. 'patte vaNasaMDaparivikhattA' yo 24 patA 2 nathI vyAsa che. 'vaNNao doNhavi' mA rIte A banne parvatanuM varNana karavAmAM Avela che. ahIMyAM pAvara vedikA ane vanakhaMDanuM varNana jema jagatanI upara je pAvara vedikAne ane vanakhaMDanuM varNana jI0 52
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 jIvAbhigamasUtra tathAhi-yamakaparvatayoH ekA padmavaravedikA prajJaptA sA khalu-ardhayojana ma muccaistvena paJcadhanuH zatAni viSkambheNa parikSepeNa jagatI tulyA, tasyAH padmavaravedikAyAH ayametadrUpo varNAvAsaH-vajramayA nemAH riSTamayAni pratiSThAnAni vaiDUryamayAH stambhAH ityAdirUpeNa jagatIprakaraNavadevehApi dvAyovarNanaM kartavyamiti / 'tesiMNaM jamagapacayANaM uppi' tayoH yamakaparvatayo khalUparitane 'vahusamaramaNijje bhUmibhAge pannate-bahusamaramaNIyo manoharo bhUmibhAgaH prajJaptaH 'vaNNao jAva AsayaMti' tadyathA-AliGgapuSkaramiti vA ityAderArabhya tatra bahavo vAnavyantarA devA devyazcAsate-zerate-tiSThanti-tvagvarttayanti-nipIdanti-lalante -krIDanti purApaurANAnAM sucIrNAnAM parAkrAntAnAM zubhAnAM kAntAnAM kalyANAnAM kiyA gayA hai usake hI jaisA hai vaha isa prakAra se hai yamaka parvatoM ke pAsa eka padmavara vedikA hai yaha padmavara vedikA Adhe yojana kI UMcI hai aura pAMcasau dhanuSa ko isakA viSkambha hai tathA isakA parikSepa jagatI ke parikSepa jaisA hai isa padmavara vedikA kA varNAvAsa -varNana-isaprakAra se hai-isakI nema nIva mUlabhAga barbakI banI huI hai pratiSThAna nIva ke Upara kA bhAga isakA riSTa ratna kA banA huA hai stambha isake vaiDUrya ratnoM ke bane hue haiM ityAdi rUpa se jagatI ke prakaraNa kI taraha hI isa padmavara vedikA kA varNana hai 'tesi NaM jamaga pavvayANaM umpi' una donoM yamaka parvatoM ke Upara ke bhAga meM 'yahusamaramaNIjje bhUmibhAge paNNatte' bahusama ramaNIya bhUmi bhAga hai 'vaNNao jAva AsayaMti' yaha bhUmibhAga mRdaMga ke mukha jaisA cikanA hai| yahAM aneka vAnavyantara deva aura deviyAM uThatI vaiThatI hai, sotI karavAmAM Avela che. tenA ja jevuM ahIM paNa samajI levAnuM che. te A pramANe checamaka parvatanI pAse eka pAvara vedikA che. A pAvara vedikA ardhA ejananI uMcAI vALI che. ane tene vizkebha 500 pAMcaso dhanuSane che. tathA tene parikSepa-paridhi jagatInA parikSepa jevuM che. A pavaravedikAnuM varNana A pramANe che-tenI nema arthAt mULabhAga vajana banela che. pratiSThAna-mULabhAganI uparane bhAga riSTa rannene banela che. tenA staMbho vaiDUrya ratnonA banela che. vigere prakArathI jagatInA prakaraNamAM kahyA pramANe ja A padvavara vedikAnuM 1 na che. 'tesiNaM jamagapavyayANaM uppiM ye manna yama5 tAnI 52nA mAgamA 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' ma bhane sabharabhaNIya bhUmimA cha. 'vaNNao nAva AsayaMti' mA bhUmimA bhRganA bhUpa vo di che. ahIMyAM aneka vAnabhyantara deve ane devi uThe che, bese che, suve che,
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU074 yamakararvatanAmAdikanirUpaNam 411 karmaNAM phalavizeSa pratyanubhavanto viharanti etadantaM varNanam ubhayoH / 'tesiNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM' teSAM bahusamaramaNIyAnAM khalu bhUmibhAgAnAm bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge 'patteyaM 2 pAsAyavaDe sagA paNNattA' prAsAdAvataMsakA prAsAdoparivarti laghu prAsAdA mUlaprAsAdasya karNabhUpaNavadatimanoirAH prajJaptAH 'teNaM pAsAyavaDeMsagA'-tau khalu prAsAdAvataMsako 'bAvaTTi joyagAI addhajoyaNaM ca uDU uccatteNaM' dvApaSTiyojanAni ardhayonanaM ca uparibhAge uccastvena, 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM' ekatriMzadyojanAni krozAdhikazca pRthutvena 'anjhuggayamUsiyA vaNNao' abhyudgatocchritau varNakA abhyudgatochritaprahasitau iva vividharatnamayabhakticitrau vAtoddhRta vijaya vaijayantIhai / kahIM kahIM khaDI rahatI hai leTI rahatI hai ityAdi rUpa se isa bhUmibhAga kA varNana pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaisAhI kara lenA cAhie 'tesi NaM vahasamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM' una bahusama ramaNIya bhUmi bhAga ke 'bahumajjhadesabhAe' vilakula bIca meM 'patteyaM patteyaM pAsAyava.sagA paNNattA' hara eka bhUmibhAga meM prAsAdAvataMsaka prAsAdoM ke Upara ke choTe choTe prAsAda jo mUla prAsAda ke karNabhUSaNa ke jaise utpala manohara lagate haiM 'te NaM pAsAyavaDeMsagA' ye donoM bhUmibhAgoM ke prAsAdAvataMsaka 'bAvahi joyaNAI addhajoyaNaM ca ur3a uccateNaM' UMcAI meM 62 // yojana kA UMce haiM 'ekkatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbhegaM' inakI pRthutA lambAI cauDAI 31 yojana aura 1 koza kI hai 'anubhuggamUsiyA vaNNao' ye AkAza tala ko hI mAnoM avalambana kara rahe haiM aise dikhAI dete haiM isa taraha se yahAM kayAMka kayAMka ubhA rahe che ane kayAMka kyAMka paDi rahe che. vigere prakArathI A bhUmibhAganuM varNana pahelAM je pramANe karavAmAM Avela che te pramANe karI levuM. 'tesiMNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANa' se gaI sabharamaNIya bhUmimAgAnA 'bahumajjhadesabhAe' misa kyamA 'pattaya patteya pAsAyavaDe sagA paNNattA' 124 bhUmibhAgamAM prAsAdAvataMsake eTale ke prAsAdenI uparanA nAnA nAnA prasAda 2 bhUkha prAsAnA sirAnI 2 ShatthI bhanAi mAge cha. 'teNaM pAsAyavaDeM sagA' se panne bhUmihAgAnA prAsAdAvata sI 'vAvaTTi joyaNAi addhajoyaNaM ca uDUDha uccatteNaM' yAbhA 62 // sADI mAsa yAnanA che, 'ekatIsa joyaNAI kosaMca vikkhaMbheNaM' tenI pRthutA-mA paDA31 me zrIsa yauna bhane 1 me sanI cha. 'abhuggaya mUsiyA vaNNao' mA 25 AkAza taLane ja jANe avalaMbana karI rahelA che. evA dekhAya che. A
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 jIvAbhigamasutre patAkA chatrAticchatrakalitau lalitau tuMga gaganAvarI jAyantararasparamilitI iva maNikanakastRSitA'cidaNDa 'tilakaratnArtha candracitroM nAnAmaNimayadAmAlaMkRtI antaH tapanIyasta vAlukAsta zubhasparzI sazrIkarUpau prAsAdIyau / yo kha prAsAdAvanaMpratyekam 2 antarvahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaH yathAnAma Ai puSkaramiti vA ityAdi varNanaM pUrvavadeva kartavyam / tayoH sakhya prAsAdAvatasakayoH ullokAH chataitibhApAprasiddhAH padmakatA nAgavalA caMpakalatA " yAvat zyAmalatA bhakticitrAH sarvatapanIyAyAH acchA: yAnpratirUpAH / pahile kA kahA gayA saba varNana kaha denA cAhiye isa varNana meM prahasitau iva, vividha ratnamaya bhakticitra, bAno vijayajayantI patAkA chatrAtichatra kalitau lalito tuma gAnaviya mAnazikharau, jAlAntara ratnapanjara milina iva maginastRvikAcitau vikasita zatapatra puNDarIka tilakaratnArthacalacitrau. nAnAmaNimaya dAmAlaMkRta antarvazlikSNau tapanIya bAta zubhAza 'sazrIrUpa, prAsAdIyau ina saba padoM ko grahaNa kara lenA cAhiye inakA artha pIche likhA jA cukA hai tayoH prAmAdAvartakayoH pratyekam ina pratyeka prAsAdAvataMsakoM kA bhUmibhAga banaramaNIya hai yaha bhUmibhAga mRdaGga ke sukha jaisA ekalA hai ityAdi rUpa se isa sampandha meM lagatA varNana yahAM para jaisA ki pahile kiyA gayA hai kara lenA cAhiye ina prAsAdAvanaMsakoM kI chatakA evaM ina meM salatAoM ke nAgalatAoM ke caMpakalatAoM ke yAvat zyAmalatAoM ke bane citroM kA bhI yahAM para varNana kara lenA cAhiye ye saba bhUmibhAga sarvAtmanA pramANe ahIyAM pahelAM kahevAmAM Avela saghaLuM vana kahI levuM joie. e vanabhAM 'prahasitau itra vividharatnamayabhakticitro, vAtoddhRtavijayavaijayantI patAkAM chatrAtichatrakalitau nAnAmaNimaya DhAmAlaGkRtau antau tapanIya ta vAlukAprastau zubhasparzo sazrIkarUpau prAsAdIyau' yA dhAna yaha zrahaNa bhI sevAmA pahanA artha paDelAM vAmAM yAnI gayesa che 'tayoH prAsA - dAvataMsakayoH pratyekam pratyekam |' se hare prasAhAyata sAnA lubhilAga maDu samaramaNIya che. A bhUmibhAga mRDhaMganA mukha jevA eka sarakhA che. vigere prakArathI A saMbaMdhane lagatuM saghaLuM vana ahiyAM jema pahelAM karavAmAM Avela che e pramANe karI levuM. e prAsAdAvata sAnI chatanuM tathA temAM Avela padmalatAonA, nAgalatAonA, ca'pakalatAbenA yAvat zyAmalatAonA anelA citrAnuM varNana paNa ahIyAM karI levu joie. A saghaLe bhUmibhAga
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayaghotikA TIkA na.3 3.3 74 yatakAtanAmAdikanikaraNam .. 413 hai| bahumamA goyAnAM bhUmi mAnanA bahumabadeza mAge pra 2 magi. moThikAH prajJA-sA camaniyoThikA- yojanamAyAmavikambhegA'dhayoMjanaM bAhalyena sarvaratnamayI, acchI yAvatpratirUpA- tayormaNipIThiyA rupari : pratyekaM ? siMhAsana prAntam / thA. siMhAsanavarNanam / IhAmRgavat amala yAvat , panalatAparikSacitram tayoH siMhAsanayoH upari pratyeka 2 bijayaM prakasam stazvetaM. zaMkhakundadAra go'mRtamathitaphenapuJjasannikAza: havaralamaya - gAyatpatitAnIja mAla hai AkAza aura sphaTika maNi ke jaile nilaM hai aura cAmala pratimA hai| ina bahusama ramaNIya bhUmimAnI ke bahumadhyadeza meM pratyeka pAhunaya dezamAga maNipIThikAoM se mukta hai pratyeka maNinIkitA eka zojana kI lambI cauDI hai, tathA isakI cauDAI Adhe yojana kI hai yaha maNipIThikA sAmanA ratnAyI hai accha-AmAza aura mAsika ji jaisI nirmala hai yAvattU pratikSA hai ina donoM malimoDikAoM ke para pratyeka meM siMhAsana hai| yahAM lihAsanoM ke sambandha meM pIjalA pahile kiyA gayA hai / vaisA kara lenA cAhie ina donoM vihAnoM para, IhAmoM ke citroM kI racanA hai. yAca padmalatA ke vinoM kI rakhanA hai ina donoM siMhAsanoM meM se pratyeka siMhAsana para devapUjya rakkhA huA hai yaha devadUSya milakula sapheda haiataH isakI lar3AI zaMkha kI saMkedAI jalI, pAnI ko saphedAI jaisI, raja kI saphedAI jelI akRta kI saphevAI jailI, athita phena puMja kI sahavAI jaitI, pratIta hotI haiM yaha latminA ratnamaya hai sarva prakAre tapanI suvarNamaya che. AkAza ane sphaTika maNinA je nirmaLa che. ane yAvat pratirUpa che. A bahu samaramaNIya bhUmibhAgonA bahumadhya deza bhAgamAM dareka bahu madhya dezabhAga, maNipIThikAothI yukta che. dareka maNi pIThikAo eka jananI laMbAI pahoLAI vALI che. tathA tene gherA ardhA janane che. A rANipIThikA, sarvAtmanA ratanamayI che. "accha-AkAza ane sphaTikamaNinA jevI nirmaLa che. yAvata pratirUpa che. A banne maNipIThikAo nI upara darekanI upara siMhAsane che. ahiyAM siMhAsana saMbaMdhI varNana je pramANe pahelAM karavAmAM Avela che. e ja pramANe karI levuM. A banne siMhAsananI upara IhAmRgenA citranI racanA karavAmAM Avela che. yAvat pahalatAnA citronI racanA karavAmAM Avela che. A banne siMhAsanamAM dareka sihAsananI upara devaSya vastra rAkhavAmAM Avela che. A devadUSya vastra ekadama sapheta che. tethI tenI pAlana zaMkhanI sAI jevI saMghana karavAmAM
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 joSAmigamasTe rUpam tayoH khalu vijayadRSyayohUmadhyadezabhAge vajramayo azI prAptI tayorvajamayoH aGkuzayoH madhye pratyekaM 2: kumbhikAmuktAdAma prajJaptam tatkaMmi kAmuktAdAma0 anyaizcaturbhiH kumbhikAdAmabhistada|ccapramANamAtraH sarvataH samantAt saMparikSipta tAni khalu muktAdAmAni tapanIyalaMcusagAni sUvargaprataramaNDitAni yAvattiSThanti evaM krameNa prAsAdAvataMsakavarNanaM-bhUmibhAgavarNanam ullo. kavarNana maNipIThikAvarNanaM siMhAsanavarNanaM vijayadRSyavarNanam akuzavarNanaM dAmavarNanaM ca kartavyam etadabhiprAyeNaivAha-'bhUmibhAgA ulkoyA' bhUmibhAgIulloko tayoH prAsAdAvataMsakayoH bhUmibhAgau-ulloko ca varNanIyau-tayo bhUmibhAgayoH 'do joyaNAI maNipeDhiyAo' dve yojane AyAmaviSkammeNa maNiyAvat pratirUpa hai ina donoM vijaya dRSyoM ke vahumadhya bhAga meM do vajramaya aGkuza hai ina vajramaya aMkuzoM ke madhya meM se pratyeka madhyabhAga meM kumbhikA muktAdAma haiN| pratyeka kuMbhikA muktAdAma jinakI UMcAI kA pramANa kumbhikAdAma se AdhA hai cAroM ora se ghirA huA hai ye muktAdAma tapanIya suvarNa ke jhumakoM se yukta hai / evaM suvarNa ke prataroM se maNDita haiM isa krama se prAsAdAvataMsakoM kA bhUmibhAga kA, ulloka-chata kA, aura maNipIThikAoM kA, siMhAsanoM kA, vijayadUSyoM kA aGkuzoM kA aura muktAdAmoM kA varNana kara lenA cAhiye isI abhiprAya meM sUtrakAra ne 'bhUmibhAgA, ulloyA' una donoM prAsAdAvataMsakoM ke bhUmibhAga evaM ulloka varNanIya haiM aisA kahA hai ina bhUmibhAgoM kI 'do joyaNAI maNipeDhiyA' maNipIThikAeM do yojana Avela phINanA DhagalA jevI ati ramaNIya jaNAya che. A siMhAsane sarvAtmanA ratnamaya che. yAvat pratirUpa che. A banne vijya duSyanA bahumadhyabhAgamAM be vajaya aMkuza che. e vajamaya aMkuzenI madhyamAM eTale ke dareka aMkuzanA madhya bhAgamAM kuMbhika muktAdAma che. dareka kuMbhikAmuktAdAma bIjI aneka kaMbhikAmuktAdAthI ke jenI uMcAInuM pramANa kuMbhikAdAmathI adhuM che tenAthI cAre bAjuthI gherAyela che. A muktAdAma tapanIya senAnA gumakAethI yukta che. tathA senAnA pratathI suzobhita che. A kramathI prAsAdAvartAsakanuM bhUmibhAgonuM ulleka-chatanuM ane maNipIThikAonuM siMhAsananuM vijaya dUSyanuM aMkuzonuM ane muktAdAmanuM varNana karI levuM joIe. A hetuthI sUtrAre 'bhUmibhAgA ulloyA' ye prAsAdAta sInA bhUmimA bhane Seard varNana 4rI mema 4 cha.- bhUbhilAgAnI 'do joyaNAI mariyA" be jananI laMbAI pahoLAI vALI maNipIkkiA che. e maNi
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 415 poThikAH prajJaptAH / maNipIThikAyA varNanaM pUrvavadeva kartavyam / 'varasIhAsaNA' maNipIThikAyA pratyekaM 2 varasiMhAsanaM prajJaptam 'saparivArA' saparivAraM bhadrAsanasahitaM vrnnniiym| 'jAva jamagA ciTuMti' yAvada yamako devau tatra tiSThata iti / tayoH siMhAsanayoH pratsakaM 2 uttarapUrvasyAM dizi yamakadevayoryamakAdi svAmino devayoH pratyekaM 2 caturNI sAmAnikasahasrANAM yogyAni catvAri bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni evaMkrameNA'tra siMhAsanaparivAro vaktavyo yathA-pUrva vijayadevasya nirUpitam tayoH prAsAdAvataMsakayo rupari pratyekaM 2 upari aSTAvaSTau svastikAdIni maGgalakAni dhvajAchatrAticchatrANyapi vaktavyAni etatsarvamapi vijayadeva prakaraNavadeva varNanIya jJAtavyaMceti / samprati nAmanibandhanaM pipRcchiSu rAha-'se keNaTeNaM bhaMte evaM vuccai' tatkenArthena bhadanta ! eva :mucyate, 'jamagA pancayA jamagA pavvayA' yamakau parvatau yamako parvatau-iti prazne bhagavAnAha-'goyamA' kI lambI cauDI hai maNipIThikA kA varNana pUrva ke jaisA hI hai| pratyeka maNipIThikA para saparivAra-bhadrasiMhAsana sahita-siMhAsana hai / yAvat do yamaka nAmake deva una para baiThate haiN| ina pratyeka siMhAsanoM kI uttara aura pUrva dizA meM donoM yamaka devoM ke cAra hajAra sAmAnika devoM ke cAra hajAra bhadrAsana aura hai vijaya deva ke prakaraNa meM jisa prakAra se pahile siMhAsana parivAra kA varNana kiyA gayA hai-vaisA hI usakA varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye arthAt yahAM ina donoM prAsAdAvataMsakoM ke Upara ATha ATha maMgala dravya hai| dhvajAeM haiM chatrAtichatra hai| aisA saba varNana yahAM karane yogya hai / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jamagA pavvayA jamagA pavyayA' he bhadanta ! inako yamaka parvata kisa kAraNa se kahA gayA hai| isa ke uttara meM prabhu kahate pIThikAnuM varNana pahelAnA varNana pramANe che. dareka maNipIThikAnI upara sapa. rivAra-bhadrasiMhAsanenI sahita siMhasane che. yAvata, be camaka nAmanA deve tenA para bese che. e dareka siMhAsananI uttara ane pUrva dizAe bane camaka devenA cAra hajAra sAmAnika denA cAra hajAra bhadrAsane che. vijaya devanA prakaraNamAM je pramANe pahelA siMhAsananA parivAranuM varNana karavAmAM Avela che eja pramANenuM varNana ahIMyAM paNa karI levuM joIe. arthAt ahiMyAM e ane prAsAdAvataM sakenI upara ATha ATha maMgala dravyo che. dhajAo che. ane chatrAti chatracha. 2 // prabhAnu saghaNu vana mahIM 4 . 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jamagapavvayA jamagapavvayA' he sagavana mA yama pAtAnu yama parvata
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 jIvAbhigamavaM. gautama ? 'jamagesuNa pavyaemu yamakayoH khannu parvatayoH nitya nAya dene tarhi tahi kahuio nyuDA buDiyAo bAvIo gAva bhilapatimAtra tatra deze tatra 'tanaM bahatyaH kSullakakSullikA bApyo yAvad vipAsA, sAnu parnu khuDDAkhuDiyA jAya sayasahassapattAI pAlaka-llikAlu pI samu, jAva rilapatiyAmu kaI uppalAI' sarapaGkti bileSu vica utpalAni enAni kupadAni kamalAni puNDarIkANi gahAganIdi matapatrANi sahaspatrANi, jamagApamAI' yamakamamANi-yamA pani nakAntI nItyarthaH tadevAha-'jagagavaNNAI yamakararNAni 'jagaNAya nya do devA' bhatra yamahAnAgAnI ho devI sna: 'mahaDDiyA' gAva palionavinaMti' tatra. taMtra yamakaparvatayoH svAminI hI devau mahaddhiko sahAyutinIko mahAso khyA mahAnubhAgau palyopayasthitikI pariyasataH / teNaM tat ekatra 2 to yamakahaiM-goyanA? jammalu gaM.paccaemu khullA nidhAntu jA pattAI he gautama ! samasAtoM para jo choTI choTI kAmAlAba hai, tAlAnA paktiyAM haiM bile haiM, bilapaMttiyAM hai unameM -'upapalAI jAva lahastapasAI aneka utpalaM haiM, padma hai, kukhada hai, kAla haiM, puNDarIka hai, nalAgDarIka hai, zanapatra haiM aura sahaja ja mAI inako malA pariyoM kI prajA jaisI hai yahAM yA artha pakSi' vizeSa hai / 'unmAdamAI' aura inakA parNa bhAravarNa jaisA hI hai. gAya para do devA' yahAM para yakSa nA dona rahate haiN| 'jAMca maDDiyA' ye parivAra vimAna Adi vakAnI saddhi vAle haiN|' mahAdhuti aura bahAzA vAle haiN| mahAnubhAzAlI aura saathe pramANenuM nAma zA kAraNathI kahevAmAM Avela che je mAM nA uttaramAM prazrI 42 cha-'goyamA ! jamagesu NaM pabbAsu gvuDabuTiDayAyu jAba sahala pattAI mauna / ma pAnI 522 nAnI nAnI pApaDIyochatAga cha, dar 5tayA. do cha. mitiyo ni lAlAI jAca. sAnapattA' zane po che, po cha, ho cha, 4mako cha, rii| cha; zatapatra cha, mana sasapatra che. 'jagagapabhAI' denI prA liyonI pramA 2vI . gaDiyAM yA n| ma pakSi the prshaashn| . 'jamA vaNNAI bhane tanu varNana 55 yamana varNana ra che. 'jalagAya do davA' maDIyA yama nAmanAme ve nivAsa 42 cha. 'jAya jahidiyA tgaa.privAra vimAna vigere prakAranI mahAna RddhithI yukta che. mahAvRtivALA che ane mahAyazavALA che. mahAsukhazALI ane mahAprabhAvaMzALI che,' teonI sthiti
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikA TIkA pra.3 u. 3 s. 74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 417 car pratyekaM 2 tatra 'caunheM sAmANiyasAhassINaM jAvajamagANapavyayANaM' - caturNAM sAmAjika sahasrANAM catasRNAM tadagramahiSINAM saparivArANAM tisRNAM Abhyantara madhyamabAhyarUpANAM yathAkramamaSTAdaza dvAdazadevasahasrasaMkhyakAnAM parSadAM saptAnIarriadatarapatInAM SoDazAtmarakSaka devasahasrANAM yamakayoH parvatayoH - svasvayamakasyaH parvatasya 'jamagANarAya hANINa' yamakayoH rAjadhAnyoH sva svayamakAbhidhAna rAjadhAnyAH aNNesiM ca vahUNaM vANamaMtarANaM devANaM devINaya' anyeSAM ca bahUnAM vAnavyantaradevAnAM devInAM ca 'AhevaccaM jAva karemANA pAlemANA viharaMti' AdhipatyaM - svAmitvaM bhartRtvaM paurapatya mAjJezvara senApatyaM kurvantau pAlayantau viharataH / tato yamakA yamakavarNotpalAdiyogAt yamakAbhidhadevasvAmikatvAcca tau yamakaparvatau kathyete etadevA''ha - ' se teNadvegaM goyamA evaM0 'jamagapavvayA 2' zAlI haiM / eka palyopama kI inakI sthiti hai 'te tattha patteyaM 2' ye pratyeka yamakadeva cAra hajAra sAmAnika devoM ke parivAra sahita cAra agramahiSiyoM ke, Abhyantara evaM bAhya sabhA ke kramazaH 18 hajAra aura 12 hajAra devoM ke, apane 2 parvatoM ke evaM apanI-apanI yamakA nAmakI rAjadhAniyoM ke tathA 'aNNesi ca bahUNaM vANamaMtarANaM devANaM devINa ya' aura aneka vAnavyantara devoM ke evaM deviyoM ke 'AhevaccaM jAca kare mANA pAlemANA viharaMti' Adhipatya ko, svAmitva ko tathA bhartRtva, Adi ko karate hue evaM unakI paripAlanA karate hue Ananda se rahate haiN| isaliye yamaka ke jaise AkAra se aura yamaka ke jaise varNa se yukta hone ke kAraNa, tathA yamaka utpalAdi ke sambandha se aura yamaka nAmaka devoM ke svAmitva ke sambandha se ina parvatoM ko 'yamaka' isa nAma se kahA hai yahI bAta sUtrakArane 'se teNadvegaM goyamA ! evaM ye paDhyopabhanI che. 'te tattha patteya patteya' te hare yama devo yAra Dalara sAmAnika devAnA parivAra sahita cAra hajAra agramahirSiye Abhyantara ane khAhya sabhAnA kumathI 18 aDhAra hajAra ane khAra hajAra devAnA potapeAtAnA parvatAnA gane potapotAnI yabha nAmanI rAjdhAnIyAnA tathA 'aNNesiM ca bahUNaM vANamaMtarANaM devANaM devINaya' mIla pazu bhane vAnavyantara hevAnu bhane heviyAnu' 'AhevaccaM jAva karemANA pAlemANA viharati' adhipatipaNAne svAbhIpAzAne bhartRtva vigerene karatA thakA tathA teonu pAlaNa poSaNa karatA thakA Anada pUrvaka rahe che. tethI yamakanA jevA AkAravALA ane camakanA jevA varNavALA hAvAthI tathA camaka utpala vigerenA saMbaMdhathI tathA camaka nAmanA devAnA svAmIpaNAnA saMkhdhathI e patAne byumaka' e nAmathI kahelA che. eja mI0 53
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 jIvAbhigamasUtra tattenA'rthena gautama ? eva mucyate yamakau parvatau 2 iti yatohi yamaka zakuni vizepAkArau yamakAvadhiSThitau tasmAd yamako parvatA vitikhyAtigatau / 'aduttaraM caNaM goyamA ? gautama ? dvitIyazcedamuttarabhU-'jAva NiccA' yamakayoH parvatayoH zAzvataM nAma yamako prasiddhau yannakadApinAsIt-yanna kadApina bhabhipyatiyana kadApina bhavati api tu abhUdeva-bhaviSyatyeva-bhavatyeva-tasmAt zAzvatoavyayau-avasthitau nityAviti / saMprati yamakarAjadhAnI pRcchati 'kahiNaM bhaMte,!' kutra sthAne, khalu bhadanta ! 'jamagANaM devANaM' yamakanAmno devayoH sambandhinyau 'jamagAo NAma rAyahANIo' yamakAbhidhIne rAjadhAnyau 'pannatte' prajJapte - iti praznaH tatrAha bhagavAn-'goyamA' he gautama ? 'jamagANaM paccayANaM uttare the' yamaka yamaga paccayA 2' isa sUtrapATha dvArA spaSTa kI hai 'anuttaraM ca NaM goyamA he gautama ! isa viSaya meM dUsarA uttara aisA bhI hai 'jAya NiccA' ina yamaka parvatoM kA zAzvata nAma yamaka aisA prasiddha hai kyoM ki ye parvata pahile kabhI nahIM the aisA nahIM hai aviSya meM ye nahIM raheMge aisA bhI nahIM hai aura vartamAna meM bhI ye nahI haiM aisA bhI nahI hai kyoMki trikAla meM inakA satva hai-ye pahile the, bhaviSya meM raheMge aura varta: mAna meM bhI haiM isaliye ye zAzvata hai, vyayarahita haiM aura avasthita hai isIliye ye nitya haiN| 'kahi NaM bhaMte ? jamagANaM devANaM jamagAo NAma rAyahANIo' he bhadanta ! yamaka nAma ke devoM kI jo yamakA nAmakI do rAjadhAniyAM haiM ve kahAM para haiM / isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jamagANaM' * pAta sUtrabAre 'se teNadeNaM goyamA! evaM yamagapavyayA yamagapavyayA' sUtra pA dvArA 2578 424 che. 'aduttaraM ca NaM goymaa|' gautama ! 2 // samayamA mI ta2 meve| 555 cha , 'jAva NiccA' the yama4 yatinuzAzvata nAma camaka e pramANenuM prasiddha che. kemake e pavarta pahelAM kayAreya na hatA tema nathI. bhaviSyamAM teo raheze nahIM tema paNa nathI ane vartamAnamAM paNa teo nathI tema nathI. kemake traNe kALamAM temanuM vidyamAnapaNuM che. teo pahelAM hatA. bhaviSyamAM raheze ane vartamAnamAM paNa che ja. tethI teo zAzvata che. vyaya rahita che. ane avasthita che. ane tethI ja teo nitya ja che. 'kahiNaM bhaMte ! jamagANaM devANaM jamagAo nAma rAyahANIo' 3 bhagavan yamaka nAmanA devenI je yamakA nAmanI rAjadhAnI che, te kayAM Avela che? mA prazna uttaramA prabhuzrI teyAne 43 che hai-'goyamA ! jamagANaM pavvayANaM
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 19 parvatayoruttarasyAm 'tiriyamasaMkhejje dIvasamude' vIivaittA' tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyatitrajya 'aNNami jaMbuddIvedIve' anyatrasthale jambudvIpanAmni dvIpe 'vArasajIyaNasahassA ogAhittA' dvAdazayojanasahasrANyavagAhya 'ettha NaM jamagANaM devANaM' atrasthAne yamakayodevayoH 'jamagAo NAma rAyahANIo paNNattAo yamakanAmarAjadhAnyau prajJapte 'vArasajoyaNasahasa' dvAdazayojanasahasra pramANA sA yamakAbhidhAnArAjadhAnI vidyate iti / 'jahA vijayassa tahA jAva mahaDiyA jamagA devA jamagA devA jamagA devA' vijayasya yathA rAjadhAnI tathA yamakarA~jadhAnyA: varNanaM kartavyam tatra yamako devau mahaddhiko mahAdyutiko mahAsaukhyau mahAbalau mahAbhAgau ato yamako devau yamakau devau iti // 74 // . samprati ida vatAvyatA kathyate ___mUlam-kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe nIlavaMta dahe NAmaM dahe pannatte ? goyamA ! jamagapavvayANaM dAhiNeNaM aTracottIse pravvayANaM uttareNaM' he gautama ! donoM yamaka parvatoM kI uttaradizo meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ulaGghana karake Age Ae hue 'aNNaMmi jaMbuddIve dIve' dUsare jambUdvIpa meM 'vArasa jodhaNasahassAI ogAhittA etthaNaM jamagANaM devANaM jamagAo NAma rAyahANIo paNNattAo' 12 hajAra yojana Age jAne para ThIka isI sthAna meM yamaka devoM kI yamakA nAmakI do rAjadhAniyAM haiN| 'jahA vijayassa tahA jAva mahiDiyA jamagA devA jamagA devA' vijaya deva kI rAjadhAnI kA varNana jaisA pahile kiyA gayA hai vaisA hI varNana isa yamakA rAjadhAnI kA hai| yahAM do yamaka devoM kI do rAjadhAniyAM kahI gaI haiN| ata: do yamaka deva ina donoM ke adhipati haiN| ye deva mahaddhika Adi rUpa pUrvokta vizeSaNoM vAle haiM // 74 // uttara he gItama! ane yamaka parvatanI uttara dizAmAM tiryam asaMkhyAta dI5 samudrIna yogIna mAma mAtA 'vArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM jamagANaM devANaM jamagAo NAma rAyahANIo paNNattAo' 12 mAra 12 jana AgaLa javAthI barAbara eja sthAnamAM camaka devenI yamakA nAmanI shrthaaniiy| che. 'jahA vijayassa tahA jAva mahiDUDhiyA jamagA devA jamagA devA' pahelAM jema vijaya devanI rAjadhAnInuM varNana karavAmAM Avela che eja pramANenuM tamAma varNa A camakArAjadhAnInuM paNa samajI levuM. ahIyAM be camaka devenI be rAjadhAnI kahevAmAM Avela che. tethI be camaka de e bane nagarInA adhipati che. e deve mahaddhika vigere prakAranA pUrvokta tamAma prakAranA vizeSaNe vANa cha. // sU. 74 //
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 420 jIvAmigamasUtre - joyaNasate cattAri sattabhAgA joyaNassa avAhAe sItAe mahANaIe bahumajjhadesabhAe ettha NaM uttarakurAe kurAe nIlavaMta nAmaM dahe pannatte uttara dakkhiNAyae pAINa pAINavicchinne egaM joyaNasahastaM AyAmeNaM paMcajoyaNasatAI vikakhaMbheNaM dasa joyaNAI uvveheNaM acche saNhe rayatAmae kUle cau. koNe samatIre jAva paDiruve / ubhao pAsiM dovhiya paumavaraveiyAhi vaNasaMDehiM savvato samatA saMparikkhitte dopaha vi vaSNao | nIlavaMtassa dahassaNaM dahassa tattha 2 jAva vahave tIsovANapaDirUvagA paNNattA vaNNao bhANiyavvo jAva toraNa ti / tassa NaM nIlavaMtadahasta NaM dahassa vahumajjhade sabhAe ettha ege mahaM paume paNNatte joyaNaM AyAmavivakhaMbheNaM taMtiguNaM savisesaM parikkheveNaM addhajoyaNa bAhalleNaM dasa joyaNAI uvveNaM do kose Usite jalaMtAo sAtiregAI dasaddhajoyaNAIM savvaggeNaM paNNatte / tassa NaM paumassa ayameyArUve vaNNAvAse pannatte taM jahA - bairAmayA mUlA riTTAmaMte kaMde veruliyAmae nAle veruliyAmayA bAhirapattA jaMbUNayamayA abhitarapattA tavaNijamayA kesarA kaNagAmaI kaNNiyA nAnAmaNimayA pukkharasthibhugA || sANaM kaSNiyA addhajoyaNaM AyAma vikkhaMbheNaM taMtiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM vAhalleNaM savvapaNA kaNagamaI acchA sa0hA jAva paDirUvA / tIse NaM - kaNNiyAe uvariM bahusamaramaNijje desabhAe paNNatte jAva maNihiM / tassa NaM bahusamaramaMNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM eMge mahaM bhavaNe paNNatte kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM desUrNa kosaM u uccateNaM aNegakhaMbhasatasaMniviTTaM jAva vaNNao tassa NaM bhavaNassa tidisiM tao dArA pannatA puratthimeNaM
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nolavatAdihadanirUpaNam dAhiNeNaM uttareNaM teNaM dArA paMcadhaNusayAI uDDa uccatteNaM .aDDAijjAiM dhaNusayAI vikkhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM seyA varakaNagathUbhiyAgA jAva vaNamAlAutti // tassa NaM bhavaNassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte se nAmae AliMgapukkhareti vA jAva bhaNINaM vapaNao / tassa bahusamaramaNi'jasta bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAra ettha NaM maNipeDhiyA pannattA paMcadhaNusayAiM AyAmavikkhaMbheNaM aDDAijAiM dhagusayAI bAhalleNaM savvamaNimaI / tIse NaM maNipeDhiyAe uvariM ettha NaM ege mahaM devasayaNijje pannatte devasayaNijjasta vnnnno| se NaM paume aNNeNaM aTUsateNaM tadadhuJcattappamANamettANaM para'mANaM sabao samaMtA saMparikkhitte / teNaM paumA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM taMtiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM vAhalleNaM dasajoyaNAI uThaveheNaM kosaM usiyA jalaMtAo sAiregAiM te dasajoyaNAI savvaggeNaM paNNattAI / tesi NaM paumANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte taM jahA-baharAmayA mUlA jAva NANAmaNimayA pukkhrsthibhugaa| tAo NaM kaNNiyAo kosaM AyAmavikkhaMbheNaM taMtiguNaM savisesaM parivakheveNaM addhakosaM bAhalleNaM savvakaNagAmaIo acchAo jAva pddiruupaao| tAsi NaM kaNiyANaM uppiM bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAva maNINaM vaSNo gaMdho phaaso| tassa NaM paumasta avaruttareNaM uttarapuracchimeNaM nIlavaMtadahassa kumArasta cauNhaM sAmANiya -sAhassINaM cattAri pausa sAhastIo pannattAo evN| eteNaM savvo parivAro navari paumANaM bhaanniyvvo| se NaM paume aNNehiM tihiM paumavaraparikkhevehiM savao samaMtA saMparikkhitte taM jahA-abhitareNaM majjhimeNaM vAhiraeNaM abhitara
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 jIvAmigamaste eNaM paumaparikkheve battIsaM paumasayasAhassIo paNNattAo bAhiraeNaM paumaparikkheve aDayAlIsaM paumasayaM majjhimaeNaM paumaparikkheve cattAlIsaM paumasayasAhassIo pannattAo evAmeva saputvAvareNaM egA paumakoDI vIsaM ca pauma sata. saMhassA bhavaMtIti makkhAyA // se keNaTreNaM bhaMte ! eyaM vuccai nIlavaMta dahe-dahe ? goyamA! nIlavaMtadaheNaM tattha tattha jAI uppalAiM jAva satasahassapattAI nIlavaMtappabhAI nIlavaMta daha kumAreya0 so ceva gamojAva nIlavaMta dahe nIlavaMta dhe|suu075|| ___ chAyA-kutra khalu bhadanta ! uttada kuruSu kurupu nIlabahrado nAma hRdaH prajJaptaH? gautama ! yamakaparvatayodakSiNena aSTacatustriMzad yojanazatAni caturazca saptabhAgAn yojanasyA'vAdhayA sItAyA mahAnadyAH bahumadhyadezabhAge atra khalu uttarakurupu -kurupu nIlabad ido nAma hradaH prajJaptaH uttaradakSiNAyataH prAcInapratIcInavistIrNaH eka yojanasahasramAyAmena paMcayojanazatAni viSkambheNa dazayojanAni udvedhena accha: zlakSNaH rajatamayakUla: catuSkoNaH samatIro yAvatpratirUpaH ubhayoH pArzvayo bhyAM ca padmavaravedikAbhyAM vanapaNDAbhyAM sarvataH samantAtsaMparikSiptaH dvayorapi varNakaH / nIlavad hRdasya khalu hRdasya tatra tatra yAvat vahUni trisopA na pratirUpakANi prajJaptAni varNako bhaNitavyo yAvattoraNamiti / tasya khalu nIlavad hRdasya khalu hRdasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahatpamaM prajJaptam yojanamAyAmaviSkambheNa tat triguNitaM savizeSa parikSepeNa-ardhayojanaM vAhalyena dazayojanAni udvedhena dvau kozI ucchritaM jalAntAt sAtirekANi dazArdhayojanAni sarvAgreNa prajJaptAni tasya khalu padmasyA'yametAdrUpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-vajramayaM mUlaM riSTamayaH kandaH vaiDUryamayo nAlaH vaiyamayAni bAhyapatrANijAMbUnadamayAni AbhyantarapatrANi tapanIyamayAni kesarANi kanakamayI karNikA nAnA maNimayI puSkarasthivukA sA khalu kaNikA'rdhayojanamAyAmaviSkambheNa tat triguNitaM savizepaM parikSepeNa-kozaM vAhalyena sarvAtmanA kanakamayI-acchA lakSNA-yAvatpratirUpA / tasyAH khalu kaNikAyAH upari bahasamaramaNIyodezabhAgaH prajJaptaH yAvanmaNibhiH / tasya khalu vahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahudezamadhyabhAge atra khalu ekaM mahad bhavanaM prajJaptam krozamAyAmenA'rdhakrozaviSkambheNa dezonaM krozamUrdhva muccastvenA'nekastambhazatasanniviSTaM yAvad varNakA tasya khalu bhavanasya tridizi trINi dvArANi prajJaptAni pUrveNa dakSiNeno-tareNa,
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 423 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihadanirUpaNam tAni khalu dvArANi pazcadhanuH zatAni Urdhvamuccaistvena ardhattIyAni' dhanuH zatAni viSkambheNa tAvadeva ca pravezena-zvetAni varakanakastUpikAkAni. yAvad vanamAlA-iti / tasya khalu bhavanasyAntabahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH, prajJaptaH sa yathA nAmaka AliGgapuSkaramiti vA yAvanmaNInAM varNakaH / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu maNipIThikA prajJaptA paJca dhanuH zatAni AyAmaviSkambheNa ardhatRtIyAni dhanuH zatAni vAhalyena sarvamaNimayI / tasyAH khalu maNipIThikAyA upari atra khalvekaM mahadevazayanIyaM prajJaptam devazayanIyasya vrnnkH| tatkhalu padma manyenA'STazatena tadarboccatva pramANamAtrANAM padmAnAM sarvataH samantAt saMparikSiptam / tAni khalu padmAni ardhayojanamAyAmaviSkambheNa tatriguNitaM savizeSa parikSepeNa krozaM vAhalyena dazayojanAni udvedhena krozamucchritAni jalAntAt sAtirekANi tAni dazayojanAni sarvAMgreNa prajJaptAni / teSAM khalu padmAnAmayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-vanamayAni mUlAni yAvanAnAmaNimayI puSkarasthibukA tAH khalu kaNikAH krozamAyAmaviSkambheNa tat triguNitaM savizeSa parikSepeNa ardhakrozaM vAhalyena sarvakanakamayI-acchA yAvatpratirUpA / tAsAM khalu kaNikAnAmupari bahusamarama: NIyA bhUmibhAgA yAvanmaNInAM varNo gandhaH sparzaH tasya khalu padmasyA'parottare NottarapUrveNa nIlabad idasya kumArasya caturNA sAmAnikasahastrANAM catvAri padamasahasANi prajJaptAni evametena sarvaH parivAraH / navaraM padamAnAM bhnnitvyH| tat khalu padmamanyaistribhiH padmadaraparikSepaH sarvataH samaMtAtsaMparikSiptam tadyathAAbhyantareNa-madhyena vAhyena AzyantareNa khalu padmaparikSepe-dvAtriMzatpadmazatasahasrANi prajJaptAni mAdhyamike khalu padmaparikSepe catuzcatvAriMzatpadmazatasahasrANi prajJaptAni / evameva sapUrvApareNaikA padmakoTiH viMzatizca padmazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate nIlavadhudo hRdaH ? gautama ! nIlavad ide khalu tatra tatra yAni utpalAni yAvat zatasahasrapatrANi nIlavatprabhANi nIlavadhradakumArazca0 sa eva gamo yAvat nIlavadhada iti // 75 // ____TIkA 'kahiNaM bhaMte ! kutra khalu bhadanta ? 'uttarakurAe kurAe' uttarakuruSu 'kahi NaM bhaMte uttarakurAe' ityAdi / TIkArtha-hUda vaktavyatA meM gautama svAmIne prabhu se aisA pUchA hai'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe nIlacaMtahahe NAmaM dahe paNNatte' he 'kahiNaM bhaMte ! uttara kurAe' tyAha TIkAtha- A hada saMbaMdhI kathanamAM zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM 57 cha -'kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe nIlavaMtahahe NAmaM dahe paNNatte' uttara
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ jovAmigamasUtra kuruSu 'nIlavaMtaddaNAmaM dahe pannatte' nIlabadhado nAma idaH prathitaH praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' gautama ? 'jamagapacayANaM' yamaphanAmaparvatayoH 'dAhiNeNaM' dakSiNena caramAntAdakSiNAbhimukham 'aDhacottIse joyaNasate cattAri sattabhAgA' aSTau catusviMzAni catustriMzadadhikAni yojanazatAni caturazca saptabhAgAn - 'joyaNassa avAhAe' yojanasyA'vAdhayA'pAntarAle muktvA'trAntarAle 'sItAe mahANaIe' zItAyA mahAnadyAH bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM uttarakurAe kurAe' atra khalttarakuruSu kurupu 'nIlavanadahe NAma dahe' paNNatte nolavaMta hrado nAma hradaH prajJaptaH kathitaH sa ca hRdaH kiM viziSTa statrAha 'uttaradakSiNAyae' uttaradakSiNAyataH uttaradakSiNAbhyAmavayavAbhyAM dIrghaH 'pAINa paDINavicchinne' prAcInapratIcInavistIrNaH pUrvapazcimAvayavAbhyAM vistIrNaH pRthulaH 'ega joyaNasahassaM AmiNaM' ekaM yonasaharamAyAmena daiyeNa 'paMca joyaNasayAI vikkhaMbheNaM' paJcayojanazatAni viSkambheNa vistAreNa 'dasajoya. NAI. unheNaM dazayojanAnyudvedhena-antaramavagAhanena, acche saNhe zyayAmae kUle' accha: sphaTikavanimala pradezaH zlakSaNaH cikkaNa pudgala nirmApita vahirbhAgaH bhadanta ! uttarakurukSetra meM nIlavaMta nAmakA hrada kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! donoM yamaka parvatoM kI dakSiNa dizA se 'aTTa cautIse joyaNasaye cattAri sattabhAge' 8343 yojana dUra sItA mahAnadI ke bahumadhya deza meM uttarakuru kA nIlavanta nAmakA hrada kahA yA hai 'uttaradakSiNAyae pAiNapaDINavicchiNNe' yaha uttara dakSiNa taka lambA hai aura pUrva-pazcima taka cauDA hai 'ekkaM joyaNasahassaM AyAmeNaM paMcajoyaNasayAI vikkhaMbhegaM dalajoyaNAI unvaheNaM acche saNhe rayayAmae kUle' yaha eka hajAra yojana kA lambA aura pAMca sau yojana kA cauDA hai evaM 10 yojana kA gaharA hai AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA nirmala hai cikanA hai isake kinAre cAMdI ke bane kurUkSetramAM nIlavaMta nAmanuM hada kayAM AgaLa Avela che ? A praznanA uttaramAM 'prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! ane camaka parvanI dakSiNa dizAthI ja cottIse joyaNasae cattArisattabhAge' 834-3 24se yAtrIsa sAtiyA yAra jana dara sItA nAmanI mahA nadI bahumadhya dezabhAgamAM uttarakurUnuM nIla ta nAma 4DasA 'cha. 'uttara dakSiNAyae pAINa paDINavicchinne me uttara dakSiNa sudhA sAmu cha. mane pUrva pazcima sudhI pADA . 'ekke joyaNasahassaM AyAmiNaM paMca joyaNasayAI vikkhaMbheNaM dasa joyaNAI uvveheNaM acche saNhe rayayAmaekUle yo me huna2 yogananu sAMbhu mana pAMyaseyAnana paheluM che. ane 10 dasa jana UMDu che. AkAza ane saphaTika maNinA jevuM
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 75 nIlavaMtAdihadanirUpaNam tathA rajatamayakUlaH rajatamayaM-rUpyamayaM kUlaM yasya sa rajatamayakUla: ityAdi sarvamapi vizeSaNaM jagatyupari vApyAdivat tAvad vaktavyaM yAvat 'paDihattha bhamaMna maccha kacchapa sauNamihuNapariyarie' pratihasta dhamanmatsya kacchapAneka zakunimithuna paricaritaH iti vizeSaNam / punaH kIdRzo idastatrAha-'caukoNe' catuSkoNaH 'samatIre samo'dhipamastIra staTo yasya sa samatIraH 'jAva paDirUve' yAvatpratirUpaH ghRSTo-mRSTo-nirmalo-niSpaGko-niSkaNTakacchAyaH soyotaH samarIcikaH sa pramaH prAsAdIyo-darzanIyo'bhirUpaH pratirUpaH / 'ubhao pAsiM doNDiMya paumavaraveiyAhiM vaNasaMDehiM sabbato samaMtA saMparikkhitte' sa nIlavanAmA hradaH zItAyAH mahAnadyAH ubhayoH pAzrcayo staTayorvahi vinirgataH sa hradastathAmUla: ubhayo bhyAM padmavaravedikAbhyAm ekasmin pAzrce ekA padmavaravedikA-dvitIya pArzve'parA padma varavedikA, tathA dvAbhyAM vanaSaNDAbhyAm sarvataH samantAtpariveSTitaH, 'doNhavi vaNNao' dvayoH padmavaravedikAyAH vanapaNDasya ca yathAvahue haiM / yAvat 'paDihatthabhamaMta macchakacchapasauNimiNa pariyarie' isameM macchakacchapa magara vigere idhara ke udhara se phirate rahate haiM isa kinAroM para pakSiyoM kA joDA baiThA rahatA hai ityAdi saba vizeSaNa jaise jagatI ke Upara vApI ke varNana meM kahe gae haiM vaise hI ve saba vizeSaNa yahAM para bhI kaha lenA cAhie hRda 'caukkoNe' yaha cAra konoM vAlA hai 'samatIre samAna tIra vAlA hai 'jAya paDirUbe' yAvat pratirUpa haiN| yahAM yAvat zabda se 'ghRSTho, sRSTo, nirmalo, niSpako, niSkaNTakacchAyA, sodyotaH, samarIcikaH, sapanA, prAsAdIyo, darzanIyo'bhirUpaH ina vizeSaNoMkSA grahaNa huA hai, "ubhayao pAsidohiya paramavaraveDayAhiM vaNasaMDehiM savato samaMtA saMparikvitte' isakI donoM vAjU do padmavara nibhaga cha. zizu cha. tenA nArANI yAMhInA panesA che. yAvat 'paDihatya bhabhaMtamacchakaccharasauNimihuNapariyarie' tebhAbhAMchadAyamana AyAmo tathA bhAra vigere jIva Ama tema pharatA rahe che. tenA kinArAo para pakSiyenA joDalAo besI rahe che. vigere prakAranA tamAma vizeSaNe je pramANe jagatInI uparanI vAvanA varNanamAM kahelA che. e ja pramANenA tamAma vizeSaNo ahIMyAM paNa kahevA joIe. mA 'cakkoNe' yAra muhAvyavANucha. 'samatIre' 12 // nAzavANuche. 'jAva paDisve' yA1t prati35 che. maDIyA yAvat 154thI 'dhRSTo, mRpTo, nirmalo, niSpako niSkaMTakacchAyaH sodyotaH samarIcikaH saprabhaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH' mA mA vizeSale yaha 42rAyA cha. 'ubhao pAsiM dohiya paumavaraveiyAhiM vaNasaMDehiM sabao samaMtA saMparikkhitta' tanI manne pAtu me 5552 364aaye| jI0 54
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra varNanaM yathA jagatyuparikRtaM-kAryam / 'nIlavaMtassa dahassaNaM dahassa' :nIlavato idasya tattha 'tattha jAva vahave tisovANapaDirUvagA paNNattA' tatra tatra deze tasya tassa dezasya bahUni trisopAnapratirUpakANi prajJaptAni / 'vaNNao bhANiyo jAva toraNANi' trisopAnapratirUpakANAM varNako bhaNitavyo yAvat toraNAnAm tathAhi-teSAM trisopAnapratirUpakANA mayametAvad rUpo varNAvAsa: prajJaptaH, tathA vajramayA nemA riSTamayAni pratiSThAnAni, vaiDUryamayAH stambhAH, suvarNa rUpyamayAH phalakAH, vanamayaH sandhiH, lohitAkSamayyaH sUcyaH nAnAmaNimayA avalaMbanavAhAH, teSAM nisopAnapratirUpakANAM purataH pratyekaM 2 toraNAni tAni vedikAeM haiN| do vanakhaNDa haiM 'doNhavi vaNNao' jisa prakAra se padmavaravedikA kA aura vanakhaNDa kA varNana jagati ke varNana meM kiyA gayA hai vaisA hI varNana ina donoM kA yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'tassa NaM nIlavaMtadahassaNaM dahassa tattha 2 jAva vahave tisovANa paDirUvagA paNNattA' isa nIlavaMta hUda kI trisopAna paMktiyAM haiM aura ye aneka haiM aura bhinna 2 jagaha meM haiM / 'vaNNao bhANiyanvo jAva toraNatti' inakA varNana yAvat toraNa sUtra taka pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye jaise-ina trisopAna pratirUpakoM kI nIva vajramaya hai nIva ke Upara bhAga ariSTa ratnamaya haiM stambha vaiDUryamaya haiM phalaka paTiyA suvarNarUpyamaya haiM saMdhiyAM vajramaya haiM lohitAkSamaya sUcI haiM, aneka maNimaya avalambana haiM, ina trisopAna pratirUpakoM meM ke pratyeka trisopAnaka ke Age toraNa haiM ye toraNa cha. 2. pana cha. 'doNha vi vaNNaoM 2 pramANe padmapa2 vahAnu bhane vanakhaMDanuM pahelAM varNana jagatInA varNanamAM sArI rIte karavAmAM Avela che, eja pramANenuM tamAma varNana A banne padyavara vedikAonuM ahIMyAM samajI ve. 'tassaNe nIlavaMtadahassaNaM dahassa tattha tattha jAva vahave tisovANapaDirubagA paNNattA' mA nIsatanI visApAna yA cha. mana ta bhane che. ane. mAya marA yA cha. 'vaNNao bhANiyavyo, jAva toraNatti' tenu varNana thAvat teraNanA kathana paryantanuM pahelAM je pramANe varNavyuM che eja pramANenuM varNana ahIyAM paNa karI levuM jemakeA tripAna pratirUpakenI nIva-mUla bhAga vajImaya che. nIvanI uparano bhAga ariSTa ratnamaya che. tenA staMbhe viphUryamaya che. phalaka-pATiyA sonA ane rUpAnA che. tenI saMdhi vamaya che. tenI sUci lehitAkSa maya che. aneka maNimaya avalaMbano che. A tripAna pratirUpakemAMthI dareka tripAna pratirUpakanI AgaLa teraNa che. e taraNe
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3. u. 3 su. 75 nIlatAvadiha danirUpaNam nAnAmaNimayAni nAnAmaNimayastambhasaMniviSTAni vividhamuktAntaropacitAni vividhatArArUpopacitAni IhAmRga - RSabha - turaMga - nara-makara - vihaga vyAla kinnara ruru sarabha camara kuMjara vanalatA - padmalatA bhakticitrANi stambhogatavajra vedikAni parigatAbhirAmANi vidyAdharayamala - yugala yantrayuktAnIvA'ciH sahasramAlanIyAni rUpakasahasrakalitAni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSurlokanazAni zubhasparzAni sazrIkarUpANi prAsAdikAni / ' tassa NaM nIlavaMta Dahassa NaM dahassa' tasya nIlavad idasya khalu hadasya ' bahumajjha desabhA e' vahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM ege mahaM paume pannatte' ekaM mahadvizAlaM padmaM prajJaptam tat khalu kamalam -' - 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' yojanamekamAyAmaviSkambhAbhyAmubhAbhyAm 'taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM' tadAyAmaviSkambhApekSyayA triguNitaM savizeSaM parikSepeNa (pradakSiNavRcyA) 'addhajoyaNa bAharale NaM' yojanArthaM vAhalyena ' dasajoyaNAI unheNaM' dazayojanAni udavedhenoccatvena 'dokose usite jalaMtAojaLAntAt jalasthitidezato dvau krozau Urdhva mucchritam 'sAiregAI dasaddhajoyaaneka maNimaya haiM aneka maNiyoM ke stambhoM para ye rakhe hue haiM aneka prakAra ke bhinnabhItiyoM se yukta haiM / aneka prakAra ke tArA rUpoM se ye sahita haiM ityAdi rUpa se toraNoM kA samasta varNana 'prAsAdika' pada taka kara lenA cAhiye ina samasta zabdoM kA artha pIche ke pAThoM meM likhA jA cukA hai 'tassa NaM nIlavaMtaddahasta NaM dahassa bahumajjha desabhAe ettha NaM ege mahaM paume paNNatte' isa nIlavanta hada ke bahumadhya bhAga meM eka vizAla padma hai 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' isa kamala kI lambAI cauDAI 1 yojana kI hai 'taM tiguNaM saviseNaM parikkheveNaM' isa kI laMbAI cauDAI se kucha adhika tigunI hai 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' moTAI isakI Adhe yojana kI hai 'dasajoyaNAI ucbeheNaM' gaharAI kahe maNimaya che. aneka maNiyAnA stA para tene ubhA rAkhela che. aneka prakAranI jUdI jUdI bhIMteAthI te yukta che. aneka prakAranA tArA rUpethI te yukta che. vigere aArathI toraNAnu' saghaNu varNana 'prAsAdikA' se yaha sudhi sabhala sevu joie. e khadhAja vizeSaNAnA artha pahelAnA pAThamAM kahevAmAM AvI gayela che. 'tassa NaM nIlavaMta dahassa bahumajjha desabhAe ege mahaM paume paNNatte' se nIsava Mta * humbhA nahubhadhyalAgabhAM me vizAsa padma che. 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' me padmanI dasauMmA bhane hoNAdha me yojananI che. 'te tiguNaM vikkhaMbheNaM' ma ubhadAnI paridhi saMjA hojAI thI 46 vadhAre bhAyu gANI che. 'addhajoyaNaM vAha leNaM tenI laDAI ardhA yonjananI che, 'dasa joyaNAI ubveheNaM tenI DAI
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara8 jIvAbhigamasUtra NAI savvaggeNaM pannatte' sarvAgreNa sAtirekANi dazArdhayojanAni prajJaptAni / 'tassaNaM paumassa ayameyArUve vaNNAyAse pamnatte tasya khalu padmasyA'yaM vakSyamANasva. rUpo varNAvAsaH varNanakramaH prajJaptaH 'taM jahA' tadyathA-'vairAgayA mUlA' padmamUlaM vanaratnamayam 'rihAmae kaMde' ripTaratnamayaH kandaH 'varuliyAmae nAle' caiDryaratnamayo nAlaH 'veruliyA mayA vAhirapattA' vAghapatrANi padmAnAM vaiDUryamayANi'jaMbUNayamayA abhitarapatA jAmbUnado viziSTaH svarNajAtI tadAkArANyantaH patrANi, 'tavaNijamayA kesarA' kesarANi-kamalakiMjalkAni kanAmayAni 'kaNagAmaI kaNNiyA' kanakamayI karNikA kamalasya puppapatrakesarAntaH sthalam 'nAnAmaNimayA purakharasthibulA' nAnAmaNimayI puSkarasthitrukA 'sANaM kamNiyA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' sA khalu puSkara-kamala karNikA'rdhayojanamAyAmaviSkambheNa 'taM isa kI daza yojana kI hai 'dokose usite jalaMtAto' jala se yaha do koza UMcA uThA hai 'sAtiregAI dasahajoyaNAI sadhaggeNaM paNNatte' isa taraha yaha kamala sAdhika daza yojana kA hai / 'taraha NaM paumassa ayameyArUve vaNNavAse paNNatte' isa pana kA varNana isa prakAra se kahA gayA hai 'paharAmayA mUlA' isakA mRla vancaratnamaya hai 'rihAmae kaMde' ariSTa ratnamaya isakA kanda hai 'vesaliyAmae nAle' vaiDUrya ratnamaya isa kA nAla hai 'veruliyA mayA vAhirapattA' paiDUrya ratnamaya isake bAhara ke patte haiM 'jaMbUNayamayA abhitarapattA' jaMbUnada ratnamaya isake bhItara ke patra haiM 'tavaNijamayA kesarA' isake kesara parAga tapanIya suvarNa maya haiM 'kaNagAmaI kaNiyA' kanakamaya isakI karNikA haiM 'nANAmaNimayA pukkharasthivuyA' aneka maNiyoM kI isakI sthiyukA hai / 'sA NaM kaNiyA addhajoyaNaM AyAmavikakhaMbheNaM' yaha karNikA lambAI cauDAI 10 6sa yonI cha. 'do kose usite jalaMtAo' pAthI me me sarerA yA nANesA che. 'sAtirekAI dasaddhajoyaNAI savvaggeNaM paNNatte' mA zata mA 4ma 444 padhAre 4za yorananu che. 'tassaNaM paumassa ayameyAkhve vaNNAvAse paNNatta' mA pamanu vana mA prabhArI vAmAM mAvesa cha. 'vairAmayA mUlA' tenA bhUdA mA 12tnabhaya cha. ridvAmae kade' riTaratnabhaya te t en che. 'veruliyA mae nAle tenu nArI-isI paiDyaratnabhaya che. varuliyA mayA vAhirapattA' vaiDUya ratnamaya pAnI pAnAmA cha. 'jaMbUNayamayA abhiMtarapattA' bhUnamaya tanAma 2 // 2maNIya pAnAcyA cha. 'tavaNijjamayA kesara tenA ||2-52|tpH nIya suvA bhaya che. 'kaNagAmaI kaNiyA' tenI 4jI nabhaya che. 'nANAmaNimayA pukkhara tthiyukA' tanI tamu mana bhaNiyonI che. 'sA NaM kaNNiyA addhajoyaNaM
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.. sU. 75 nIlabaMtAdidanirUpaNam 426 tiguNaM saviselaM parikkheveNaM' AyAmatastriguNamadhikaM parikSepeNa 'kosaM vAhalleNaM' pRthutvena krozamitam 'sanappaNA kaNagamaI' sarvAtmanA kanakanirmiteva 'acchAsaNhA jAva paDirUvA' acchA-ilakSNA-ghRSTA sRSTA nIrajastanirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyA saprabhA soyotA samarIcikA prAsAdIyA drshniiyaa'bhiruupaa-prtiruupaa| 'tIse NaM kaNiyAe ucari bahusamaramaNijje desamAe pannate jAva maNihiM' tasyAH puSkarakaNikAyAH upari bahusamaramaNIyo dezabhAgo yAvanmaNibhiH kthitH| ___ atra bhUmimAgavarNanam 'se jahA nAmae' AliMgapuklarei vA ityAdi vinayarAjadhAnyA uparikAlayanasyeva tAvadvaktavyaM yAvanmaNInAM varNa gandha sparzameM Adhe yojAna kI hai 'taM tiguNaM lavilesaM parikkheveNaM kosaM bAhalle sacappaNA kaNagabhai acchA sAhA jAva paDikhyA' isakA parikSepaghirAva-lambAI-cauDAI kI apekSA kucha adhika tigunA hai-eka koza kI isakI moTAI hai yaha sarvAtmanA kanakanayI hai AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI yaha nirmala hai vikanI hai yArat pratirUpa hai yahAM yAvat zabda se ghRSTa pRSTa Adi vizeSaNoM kA saMgraha huA hai 'tIseNaM kaNiyAe uvari vahusamaramaNijje desamAe pannatte' isa karNikA ke Upara bahusama ramaNIya bhUmibhAga kahA gayA hai yaha 'jAva maNIhiM bhUmibhAga yAvat maNiyoM se suzobhita hai| yahAM bhUmimAga kA varNana 'se jahAnAmae AliGgapuktare' ivA' ityAdi vizeSaNoM dvArA vijaya rAjadhAnI ke Upara ke Alayana ke varNana kI taraha kara lenA cAhiye aura yaha varNana maNiyoM ke varNana, gandha sparza kI vaktavyatA kI pariayAmavikkhabhaNa' mA 4jInI 45 pA5 ardhA yonI che. 'taMtiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhallegaM savvappaNA kaNagamai acchA sahA jAva paDirUvA' tenA parikSa5-32 3 pADA 42i 44 padhAre nae gaNuM che. enI jADAI eka kesanI che. e sarva prakAre kanakamaya che. AkAza ane sphaTika maNinA jevI e nirmaLa che. cikaNI che. yAvata pratirUpa che. maDI yAvat 24thI dhRSTa, bhRSTa, vigaire vizeSaNAnA sa thayo cha. 'tose NaM kaNNiyAe uvari bahusamaramaNijje desamAe paNNatte' se jiara B52 gaI sabharabhaNIya bhUmimA 49 . 'jAya maNIhiM' mA bhuumilaa| yAvat maNiyothI suzImita cha. bhaDIyo sUbhimAganu varNana 'se jahAnAmae AliMga purUvI vigere vizeSaNa dvArA vijayArAjadhAnInA uparanA AlApakonA varNana pramANe karI levuM joIe ane e varNana maNinA varNana ane gaMdha 25shn| 4thananI samApti sudhIla paDIyAM aY 429 naye. 'tassa NaM bahu
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 ___ jIvAbhigamasUtra vktvytaaprismaaptiH| 'tassaNaM bahusamaramaNijjassa' karNikopari vidyamAnasya tasya khalu bahusamaramaNIyasya 'bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe bhUmibhAgasya vahumajjhadesamAe bahumadhyadezabhAge bhUmibhAgasya 'ettha gaM' atra sthAne khalu 'ege mahaM bhavaNe pannatte' mahadbhavanamekaM prajJaptam / tadbhavanasvarUpaM darzayati'kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikhaMbheNaM' krozamAyAmena-krozAdha viSkambheNa 'devaNaM kosaM uddhaM uccatteNaM' dezonaM krozamUrdhvamuccaistvena 'aNegakhaMbhasatasaMniviTaM jAva vaNNao' tadbhavanama ne kazatastambhairupetam abhyudgata sukRtavanavedikaM toraNa racitazAlamaMjikAkaM muzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaprazastavanavimalastambhaM nAnAmaNikanakaratnavannojjvala bahula bahusamasuvibhaktacitraramaNIyakuTTimatalam IhAmRgapabhaturaganarama karavihaga vyAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravanalatA padmalatA bhakticitram stambhogatavajravedikAparigatAbhirAmam vidyAdharayamalayugalayantrasamAsitaka hI yahAM grahaNa karanA cAhiye 'tassa NaM bahusamaramaNijassa, bhUmibhAgassa vahumajjhadesabhAe' bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bahudezabhAga meM 'ettha NaM egaM mahaM bhavaNe pannatte' eka vizAla bhavana hai| yaha bhavana 'kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikhaMbheNaM' lambAI meM eka kosa kA hai aura cauDAI meM Adhe koza kA hai 'desUrNa kosaM urdU uccatteNaM' isakI UMcAI kucha kama eka kosa kI hai / 'aNega khaMbhasayasaMnivirTa' saikaDoM khaMbhoM se yaha yukta haiM 'jAva vaNNao' isa bhavana ke sambandha meM varNana 'abhyudgatasukRnavanavedikaM, toraNaracitazAlabhaMjikArka, suzliSTaviziSTalaSTasasthitaprazastavanavimalastambha, nAnAmaNikanaka ratnavajrojvalayahulavahusamasuvibhaktacitraramaNIyakuhimatalam , IhAmRgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravanalatApadmalatAbhakticitram' ityAdi padoM se lekara 'darzanIyam , abhirUpam , pratisamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajmadesabhAe' sabharabhaeNIya bhUmilAnA maI madhya deza bhAgamA 'etthaNaM ega mahaM bhavaNe paNNatte' ye vizANa lavana che. mA lavananI 'kosaM AyAmeNaM addhakosaM yikhaMbheNa' mA asanI cha. ane paNa mardhA sanI che. 'desUrNa kosa uDDhe uccattaNa tenI yA Us mAchI me sanI che. 'aNegakhaMbhasayasaMniviThTha' se stha sAthI se yuddhata che. 'jAra ghaNNao' mAlavana samAdhI varNana 'abhyudgataM sukRtavajravedikaM, toraNaracitazAlabhaMjikAkaM zuzliSTaviziSTalaSTasaMsthita prazastavanavimalastambha, nAnAmaNikanakaratnavanobalabahulabahusamasuvibhaktacitraramaNIyakuTTimatavam , IhAmUga RSabhatu. raMga nara makara viga vyAlakinnara rUrU sarabha camara kuMjara vanalatA padmalatA
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlabaMtAdihradanirUpaNam 431 yuktamivAciH sahasramAlina rUpakasahasrakalitaM dIpyamAnaM dedIpyamAnaM cakSulauMkam lezam, zubhasparza maGgalakArI sparzajanakam sazrIka rUpaM kAJcanamaNiratnastUpikAkam nAnAvidha paMcavarNaghaNTApatAkA'tipatAkamANDitazikharaM lAulloiyamahitaM gozIrSaraktacandanadardaradattapaJcAGgulitalam upacita candanakalazam candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgam AsaktotsatavipulavRttavagdhAritamAlyadAmaka lApaM paMcavarNa sarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitaM kAlAgurupravarakunduruSkaturuSka dhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmaM sugandhavaragandhaM gandhavartibhUtam apsarogaNasaMgha saMvikIrNam divyatruTitamadhurazabdasaMpraNAditam sarvaratnamayamacchaM zlakSNaM nirmalaM nIrajaskaM niSpakaM niSkaNTakacchAyaM saprabhaM samarIcikaM sodhotaM prAsAdikaM darzanIya mabhirUpaM pratirUpam etatparyantaM bhavanavarNanam / 'tassa NaM bhavaNassa tidisiM to dArA pannattA' yathAvarNitasya tasya bhavanasya tridizi ekaikasyAmekaikadvAra bhAvena trINi dvArANi prajJaptAni tathAhi-'purathimeNaM-dAhiNeNaM uttareNaM' pUrva dakSiNottarAmu dikSu-pratyekatraikatayA trINi dvArANi / 'te NaM dArA paMca dhaNusayAI uDDhaM uccateNaM' paJca dhanuH zatAni tAni dvArANi khalu Urdhvamuccaistvena 'aDAijja dhaNusatAiM vikkhaMbheNaM' ardhatRtIyAni dhanuSAM zatAni sArdhadve dhanuzzate viSkambheNa 'tAvatiyaM ceva paveseNaM' tAvatpramANaM ardhatRtIya dhanu zatAnyeva pravezerUpam' ina antima padoM taka yahAM kiyA gayA hai so kara lenA cAhiye ina samasta padoM kA artha yathA sthAna likhA jA cukA hai 'tassaNaM bhavaNassa tidisiM' isa bhavana kI tIna dizAoM meM 'tao dArApannatA tIna daravAje haiM jo isa prakAra se hai 'purathimeNaM dAhiNeNaM uttareNaM' pUrvadizA meM eka daravAjA hai dakSiNa dizA meM eka daravAjA hai aura uttara dizA meM eka daravAjA hai 'te NaM dArA paMcadhaNusayAI uDUM ucca. teNaM' ye daravAje pAMca sau dhanuSa ke UMce haiM eka eka daravAje kI yaha UMcAi jAnanI cAhiye 'aDAijja dhaNusatAI vikhaMbheNaM' aura 250 bhakticitram' tyA pothI bana 'darzanIyam abhirUpam pratirUpam' mA chesA pada sudhI ahIMyAM kahela che. te samajI levuM. A saghaLA padene yogya artha savAmA mApI gaye cha. 'tassa NaM bhavaNassa tidisiM' ma sapananI nANu himAmA 'tao dArA paNNattA' pa 42pAlamA cha. 2 mA prabhAe che. 'purasthimeNaM dAhiNeNaM uttareNaM' pUrva dizAmA 4 42vAna cha. dakSiA hizamAM 4 12vAle che. mane uttara dizAmA 4 42vAna cha, 'teNaM dArA paMca dhaNusayAI uDDhe uccattaNaM' se 42vAnamA 500 pAMyaso dhanu5 // cha. 2 yA 4 4 42vAtanI samarapI 'aDhAijjaM dhaNusayAI vikkhaMbheNaM' bhane .
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre nA'ntarA'vagAhanena 'seyA varakanagathUbhiyAgA jAya vaNamAlAutti' zvetAni gharakanakastUpikAkAni IhAmRgaRSamaturaganaramakaravihagavyAlakinararurusarabhacamara kuJjaravanalatA padmalatA bhakticitrANi stambhagatavavedikAyuktAni ato'mirAmAgi vidyAdharayamala yugala yantra yukAnivAciH sAbamA ThanIyAni rUpaka sahastrakalitAni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSuloMkitalezAni zubhasparzAni yAvatpratirUpANi ityAdi krameNa dvArANAM varNana vijayadvAravat / 'tassaNaM bhavaNassa' tasya khalu bhavanasya 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte'-antarmadhye bahusamaramaNIyo'tirasyo bhUmibhAgaH kathitaH / 'se jahANAmae AliMgapukkharei vA' sa yathAnAmakaH AliGgapuSkaramiti yA, 'jAva maNINaM vaNNo' yAvanmaNInAM dhanuSa cauDe haiM 'tAvatiyaM ceva paveseNaM' tathA 250 dhanuSa hI ye praveza vAle haiN| 'seyA varakanakathUniyAgA jAva vaNamAlAuti' ye dvAra sapheda haiM aura inakI zikhare zreSTha suvarNa kI banI huI haiN| ina dvAroM ke varNana meM 'IhAgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararuru Adi pATha se lekara yAvat vanamAlA taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai / ataH yaha varNana vijaya dvAra ke varNana jaisA samajhanA cAhiye ina dvAroM ke varNana meM jo yahAM ihAga Adi pATha liyA hai usakA artha spaSTa hai kyoMki ina padoM kI vyAkhyA pIche vijayadvAra ke varNana meM kI jA jhukI hai 'tassa NaM bhavaNassa aMlo bahasalaramaNijje bhUmibhAge paNNate' isa bhavana ke bhItara kA bhUmibhAga bahuta hI adhika sundara hai 'se jahAnAlae AliMgakhare inA' jaise mRdaGga kA mukha cikanA hotA hai 'jAva maNINaM vaNAo' isa taraha 'AliGga purakhareivA' isa sUtra pATha se 250 2DhIsa dhanupanI paDA / pApA che. 'tAvatiya ceva paveseNaM' tathA 250 maDhiso dhanuSanA praveza pANa cha. 'seyA vara kanaka bhUmiyAgA jAva vaNamAla utti' se ravAnyo sa36 che. mane tenA zipa zreSTha sonAnA anesA che. nya dArAnA 1 namA 'IhAmRgapabhanuraganaramakaravihagavyAlakinara rUrU' vigere pAThathI laIne yAvanuM vanamALA sudhIne pATha ahiMyA grahaNa thayela che. tethI A varNana vijya dvAranA varNana pramANe samajI levuM. A prakAranA paNa varNanamAM ahIMyA je IhAmRga vigere pATha lakhe che tene artha spaSTa che. kemake A badhAja padanI vyAkhyA vijaya dvAranA varNanamAM AvI gayela che. 'tassaNaM atraNassa aMto vahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' mA bhavananI mrne| bhUmimA dho dhAre sura cha. 'se jahAnAmae AliMgapukkhareivA' bha bhRganA bhupamA yi hAya che. tevara 4i! che. 'jAva maNInAM vaNNao' mA pramANe
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TokA pra.3 u.3 sU.75 nilavaMtAdihradanirUpaNam varNakaH (vijayadvArasyA''liGgapuSkaram mRdaGgaH ityArabhya maNisparzAntaM varNanaMmihA: pi) 'tassa NaM vahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya' yathAvarNita vanasya khala sambandhino bahusamaramaNIyabhUmibhAgasya vahumajjhadesamAe' bahumadhyadezabhAge 'ettha NaM maNipeDhiyA pannattA' atra bahumadhyadezamAge mahatyekA maNipIThikA prajJaptA: kathito prasiddhAyA ca-'paMca dhaNusayAI AyAmavikkhaM bheNaM' bhavanaparisare paJca dhanu: zatAni AyAmaviSkammAbhyAM vartate 'aDDAijAI ghasusayAI vAhalleNe ardhattIyAni dhanuH zatAni sArdhadvi dhanuzzate vAhalyena-sthaulyena 'savyamaNimaI sarvAmanA maNimayI vedikA'cchA-zlakSaNA ghRSTA sraSTA nIrajaskA nirmalA niSpakI niSkaNTakacchAyA sa prabhA soyotA samarIcikA prAsAdoyA darzanIyA'bhirUpA lekara 'jAva bhaNInAM vaSNao' isa antima sUtra pATha taka vijayadvAra kA varNana kiyA gayA hai usI taraha se isI sUtra pATha se lekara isa antima sUna pATha taka isa bahurUmaramaNIya bhUmimAMga kA bhI varNana yahAM para kara lenA cAhiye / 'tasta gaM bahusamaramaNijjassaM bhUmibhAgassa usa bhavana ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhya deza meM 'estha NaM paNiper3hiyA paNattA' eka maNipIThikA hai yaha maNipIThikA, 'paMcadhaNulayAI AyAmavikhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM pAMcasau dhanuSa, kI hai / 'aDDAijjAI dhaNusayAI. bAhalleNaM' evaM moTAI meM aDhAI sau dhanuSa kI hai 'savvamaNimayAI. yaha sarvotsanA maNimaya haiM / 'acchA ilakSNA, ghRSTA, mRSTA, nIrajaskA, nirmalA, niSpaGkA, niSkaNTakacchAyA, samabhA, soyotA, saMmarIcikA, prAsAdIyA, darzanIyA, abhirUpA, pratirUpA' vedikA ke varNana meM ina padoM ko bhI 'AliGgapukkhareivA' 20 sUtrI vana 'jAva maNINAM vaNNao' mA mantima sUtrapATha paryata vijaya dvAranuM varNana karavAmAM Avela che. e ja pramANe A sUtrapAThathI laIne A aMtima sUtrapATha sudhI A bahusamaramaNIya bhUmibhAganuM parvA na maDIyo 42 pu 'tassa NaM -bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgessa' se sapananA masamarabhaNIya bhUmimAna 'bahumajjhadesabhAe' mahu bhaya dezamAgamA 'ettha ]. maNipeDhiyA paNNattA' me bhaepI, cha. mA maNikA... 'paMca dhaNu sayAI AyAmavikkhaMbheNaM' pAyasa dhanuSanI "An pahA vAjI cha: 'aDAinlAI dhaNusayAI vAhalleNaM' ma. MISi 250 ADhI yonI che. 'saMThana maNimayAI' se sarvAtmanA bhaNuibhaya cha: 'acchA, kSaNI, ghRSTI, mRSTA, nIrajaskA, nirmalA, niSpakA niSkaMTakacchAyA, saprabhA, sodyotA, samarIciMkA, prAsAdIyA, darzanIyA, abhirUpA prAtarUpA' AnA panamA ma 5 55 ara jI0 55
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 movAbhigamasUtre pratirUpA iti / 'tIseNaM maNipIDhiyAe uvariM varNitAyAH khalu tasyAH maNipIThikAyA upari 'ettha NaM ege mahaM devasaya gijje patte' atra maNipoTikopari mahaddivyaM devazayanIyamekaM prathitam 'deva sayaNijjassa vaSNao' devazayanIyasya varNakaH tadyathA - nAnAmaNimayA mUlapAdAH sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni pAdazIrSakANi vajramayaH sandhiH nAnAmaNimayaM graiveyakam rajatamayA vRli: lohitAkSaratna mayamupadhAnam tapanImayaM gaNDopadhAnam tatkhalu devazayanIyaM saliMganavarttikam ubhayataH upadhAnakam madhye natagaMbhIram gaMgApulinavATukodAlAlitam upacita kSaumadukUla paTTapraticchAdanam viracitarajakhANam raktAMzuka saMvRtam guramyam Adarza navanItalasparzam mRdukam prAsAdIyaM darzanIyamabhirUpaM pratirUpam devazayanIyavarNanam / tasya khalu bhavanasyopari aSTAva svastika zrIvatsa darpaNAntAni maMgalakAni dhvajA chatrANi prajJaptAni tAvadatravattavyaM yAvat bahavaH sahasra patragrahaNa huA hai ataH ina padoM dvArA bhI isakA varNana kara lenA cAhiye ina saba padoM kI vyAkhyA pIche yathA sthAna kI jA cukI hai 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvariM' isa maNipIThikA ke Upara 'pattharNa ege mahaM devasayaNijje pannatte' eka vizAla deva zayanIya zayyA hai ' devasayaNijjassa SaNNao' isa devazayanIya kA varNana isa prakAra se hai- 'isake mUla'pAda 'sauvarNikA:' suvarNa ke bane hue haiM ina padoM ke zIrSaka aneka maNiyoM ke bane hue haiM / saMdhi inakI vajra kI vanI huI hai takiyA jo isa para rakhA huA hai vaha lohitAkSa ratna kA banA huA hai gAloM ke pAsa rakhane kA jo takiyA hai vaha tapanIya suvarNa kA banA huA hai " ityAdi rUpa se isa deva zayanIya kA varNana kiyA gayA hai isa bhavana ke Upara ATha ATha svastika Adi maMgala dravya hai isa taraha se isa thayela che. tethI A padma dvArA A bhUmibhAganuM vana samajI levuM. A yaMhonI vyAbhyA pahelA yogya sthaLe ure che. 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvariM' me maNipIThAnI upara 'etthaNaM ege mahaM devasayaNijje paNNatte' thoDa vizANa devazayanIya zayyA che. 'deva sayaNijjassa vaNNao' yA devazayanIya zayyAnu varSAna yA prabhAve che. tenA bhUjayAha 'sauvarNikA: ' sonAnA anesA che. mA pAyAenA zIrSaka aneka maNiyAnA banelA che. tenI saMdhI vAnI anela che tenu jaiveyaka aneka maNicAnu khanela che. tenI nIvAra rajatanI khanela che. tenA para je takIyA rAkhavAmAM Avela che te leAhitAkSa ratnanA khanelA che. gAlAnI pAMse rAkhavAnA je takriyA che. te tapanIya seAnAnA anela che. vigere prakArathI A devazayanIyanuM varSoMna karavAmAM Avela che. A bhavananI upara AThe ATha svastika vigere maMgala dravya che. A rIte A bhavananuM -Y
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nilavatAdihadanirUpaNam 435 * hastakAH iti / 'se NaM paume aNNe NaM aTThasateNaM' tatpadma khalu anyena 'sva minnenA'STazatena 'tadadhuccattappamANamettANaM paumANaM tadarboccatva pramANa-- mAtrANAM padmAnAm 'savamo samaMtA saMparikkhitte' sarvadikSu sarvatra sAmastyena * * saMparikSiptam veSTitam / parivArapadamAnAM mUla padmApekSAyArboccatvameva bhAvayati 'teNaM paumA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' tAni khalu parivArabhUtAni padamAni ardhayojanam AyAmaviSkambhAbhyAm 'taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM' tat __ triguNaM sabizeSa parikSepeNa 'kosaM bAhalleNaM' bAhalyena krozaikam 'dasajoyaNAI ..unheNe' udvedhenoccatvena dazayojanAni 'kosaM usiyA jalaMtAo' kroza muchritaM jalAntAt krauzaikamAtraM jalaparyantAt ucchritamuparigatam 'sAiregAIte dasajIyaNAI savvaggeNa pannatAI' sarvAgreNa sAtirekANi tAni dazayojanAni bhavana kA varNana bahavaH-'sahasrapatrahastakA' isa pATha taka karanA cAhiye yaha pATha pIche bhavana ke hI varNana meM AyA hai 'se NaM paume, aNNaNaM , aTThasateNaM, taduccattappamANamettANaM paumANa samvato samaMtA saMparikhitte' yaha padama kamala apane se AdhI UMcAI vAle 108 dUsare aura bhI kamaloM se cAroM aura ghirA huA hai yahI bAta sUtrakAra 'te NaM paumA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhalleNaM dasajoyaNAI ujveheNaM kosaM asiyA jalaMtAo sAiregAiM te dasajoyaNAI savvaggeNaM paNNattAI' ina parivAra bhUta kamaloM kI lambAI cauDAI Adhe yojana kI hai lambAI cauDAI se kucha * adhika tigunA inakA parikSepa hai inakI moTAI eka koza kI hai daza yojana taka kI inakI gaharoI hai eka koza ye pAnI se Upara uThe hue haiN| isa taraha saba pramANa milA kara ye sAdhika daza yojana ke haiN| pathuna 'bahayaH sahasrapatrahastakAH ' 20 48 sudhI 42 va. mA 48 pADalA mananA pathunamA mApI gayera che. 'se NaM paume aNNeNaM adRsateNaM tadidhuccattapamANamettANaM paumANaM savvato samaMtA saMparikkhitte' mA 5-maNa yaataanAthI adhI uMcAIvALA 108 ekase ATha bIjA anya kamaLathI cAre bAju me rAme cha. merI pAta sUtrA2 'teNaM paumA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhalleNaM dasa joyaNAI savvaggeNaM paNNatAI' mA parivAra 35 4bhAnI paDANA mardhA yogAnanI.cha laMbAI pahoLAIthI kaMIka vadhAre traNa gaNuM che. tene parikSepa che, tenI jADAI eka kesanI che. dasa jana sudhInI tenI uMDAI che. eka kesa jeTalA e pANInI upara uThelA che. A rIte badhA pramANa maLIne e
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ . jIvAmigamasUtra prathitAni 'tesi NaM paumANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' parivArarUpANAM 'teSAM padmAnAmayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH 'taM jahA' tadyathA-'vairAmayA mUlA' 'vajraratnamayAni mUlAni 'jAva NANAmaNimayA pukkharasthivuyA' riSTaratnamayAH kandAH * vaiDUryaratnamayA nAlAH tapanIyamayAni vAba patrANi jAmbUnadamayAnyAbhyantarapatrANi tapanIyamayAni kesarANi kanakamayyaH kaNikA nAnAmaNimayAH puSkarasthibukAH / tAoNaM kaNNiyAo kosaM AyAmavikkhaMbhegaM' krozaM dairdhya vistArAbhyAm-tiguNaM savisesaM parikkhevaNaM' tat triguNaM savizeSa parikSepeNa' addhakosaM bAhalleNaM' bAhasyena-pRthutvenA'rdhakrozam 'sabakaNagAmaIo' sarvAtmanA kanakamayyaH 'acchAo 'tesiNaM paumANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' ina padoM kA varNana : aura bhI isa prakAra se hai 'vairAmayA mUlA, jAva NANAmayimayA - pukkharasthivuyA' ina kamaloM kA mUla bhAga bajra kA banA huA hai kanda inakA riSTaratna kA banA huA hai ina ke nAla vaiDUryaratna ke haiM vAhyapatra - inake tapanIya suvarNa ke hai. jAmbUnada suvarNa ke inake bhItara ke patra haiM tapanIya suvarNa kI inakI kiMjalka parAga hai kanakamaya inakI kaNikAeM haiM aura aneka maNiyoM kI inakI puSkarasthivuka hai / 'tAoNaM kaNNi'yAoM kosaM AyAmavikhaMbheNaM' ina karNikAoM meM se eka karNikA kI lambAI eka eka koza kI hai 'tiguNaM savisesaM parikkheveNaM' lamvAI ".cauDAI kI apekSA inakA parikSepa kucha adhika tigunA 2 hai 'addhakosaM thAhalleNaM' moTAI isakI eka eka kI Adhe koza kI hai / 'savva"kaNaMgAmaIo' hara eka karNikA sarvAtmanA suvarNamaya hai 'acchAo . .. 4.74 pdhaare| isa yojanA che. 'tesiNaM paumANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' mA padmonu varNana mAnnumA pramANe che-'vairAmayA mUlA, jAva NANA maNimayA pukkharasthivukA' mA 4malAnA bhU mA mana cha. tenu 44 - rikTa utnanuM banela che, tenA nAla virRrya ratvanA che. tenA bApatra tapanIya " nAM che. ane tenA aMdaranA patre jaMbUnada sonAnA che. tenI parAge tapanIya sonAnI che. tenI karNikAo kanakamaya che. aneka maNine tenI * Y42 stimu cha. 'tAoNaM kaNNiyAo kosaM AyAmavikkhaMbheNaM' mA 4 'emAMthI eka eka karNikAnI laMbAI pahoLAI eka eka kesanI che "ti guNaM savisesaM parikkheveNaM' 03 pApAnA prabhAnI apekSA tanA pari 25 444 padhAre nae nae ge| cha. "addhakosaM bohalleNaM tanI aists harejI - ardhA mardhA azanI cha. 'savvakaNagAmaIo' 424 4e| saminA suvarNa"bhaya che. 'acchAo jAvaM paDirUvAo' 24t madhI piyA 24ta mane
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.75 nilavaMtAdihRdanirUpaNam 437 paMDirUvAo' acchAH zlakSNAH ghRSTAH sRSTAH nIrajaskAH nirmalA. niSpakA, niSka-NTakacchAyAH, sa prabhA:-soyotAH samarIcikAH prAsAdIyA darzanIyA-abhirUpAH ..tAsiNaM kaNNiyANaM uppi' tAsAMkarNikAnAM khalUparibhAge, 'bahusamaramaNijjA bhUmi- bhAgA z2Ava maNINaM vaNNo gaMdho phAso bahusamaramaNIyo'tiramyobhUmibhAgaH:prajJaptaH -- atra maNInAM varNoM gandhaH sparzazca pUrvavadeva vijydvaaraagraahyH| tassa NaM umassa' - tasya mUlapadmasya khalu 'abaruttareNa' aparottarasyAM dizi naiRtye 'uttareNa uttara: syAm 'uttarapuracchimeNaM' -uttarapUrvAyAm aizAnyAma sarvasaMkalanayA tridikSu, nIla batahahassa kumArassa' nIlavatau hRdasya kumArasya-rAjJaH 'cauNhaM sAmANiyasAhassI -- . . catu) sAmAnikasahasrANAM; sadRzatAmApanAni 'cattAri paumasAhassIo jAva paDiruvAo' ye saba kaNikAeM AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI accha svaccha yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvat zabda se lakSaNa pada ... se-lekara 'abhirUpa taka ke samasta padoM kA grahaNa huA hai tAsi NaM .. kapiNayANaM uvari -bahusamaramaNijA bhUmibhAgA paNNattA una karNi kAoM ke Upara pahusamaramaNIya bhUmibhAga hai 'jAva maNINavaNNo gaMdho - phAso ina saba - bhUmibhAgoM kA varNana yAvat maNiyoM ke,varNa gandha : aura sparzAnta pATha taka karanA cAhiye isa taraha ina bhUmibhAgoM ke sambandha kA kathana pUrva meM varNita hue vijayadvAra jaisA hI hai 'tassaNe - par3amassa avaruttareNa' isa padma kI naiRtya dizA meM 'uttareNaM. uttara - dizA meM 'uttarapuracchimeNa IzAnAdi dizA meM ina tIna dizAoM meM nIlavanadahassa kumArassa' - nIlavanta drahakumAra deva ke 'cauNha saamaa| Niya sAhassINaM' cAra hajAra sAmAnika devoM ke 'cattAri paumAsaNa- sphaTika maNine - jevI a7-svaccha thAvat pratirUpe cheahiMyA cAvat * zabdathI RNa padathI laIne abhirUpa sudhInA saghaLA pade grahaNa karAyela che , 'tAsiNaM kaNNiyANaM uvari bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA paNNattA'. se mAnI 752 masabharabhaNIya bhUmimA cha, 'jAva maNINaM vaNNao gaMdho phAso' mA badhI ja bhUmibhAgonuM varNana yAvat maNinA gaMdha ane, sparza sudhInA pAThanuM kathana karavuM joIe. A rIte A bhUmibhAgo saMbaMdhI kathaka pahelA pavAbhA mAvata viyadvArA varNana prabhArI cha. 'tassa NaM paumassa avara 'ttareNaM' uttara dizAmA 'uttarapurathimeNaM' zAna hazamAM yA trANe hizAmAM 'nIlavaMtadahassa kumArassa' nasata bhAra hevn| 'cauNhaM . sAmANiyasAhassINaM' yAra huna2 sAmAni vAnA 'catta.ri paumAsaNasAharasIo pannatAo' pyAra 912 pAsanA che. 'evaM eeNaM sabbo parivAro navaraM paumANaM bhANiyalvo
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSAmigama 'pannattAo' catvAri padmasahasrANi prathitAni 'evaM eteNaM sano parivAroM' eva* maitena prakAreNa vijayadevasiMhAsanaparivAro'pi varNanIyaH 'tathAhi' pUrvasyA catasRNAM tattadagramahiSINAM saMmAnayogyAni catvAri mahApamAni dakSiNa pUrvasyA * mAgneye Abhyantara parpado'STAnAM devasahasrANAM yogyAnyaSTau padmasahasrANi dakSiNa * syAM madhyamaparSado dazAnAM devasahasrANAM yogyAni dazakamalasahasrANi dakSiNA'parasyAM vAyavye bAhyaparpado dvAdazAnAM devasahasrANAM dvAdazapadmasahasrANi pazcimAyAM saptAnA manIkAdhipatInAM yogyAni saptamahApadmAni prajJaptAni, tadanantaraM tasya dvitIyasya padmapariveSasya pRSThatazcatasRpu dikSu poDazAnAmAtmarakSakadevasaMhasrANAM kRte yogyAni poDazapadma sahasrANi prajJaptAni tadyathA-catvAri padma sahasrANi pUrvadizi catvAri padmasahasrANi dakSiNasyAM catvAri padmasahasrANi, sAhassIo pannatAo cAra hajAra padmAsana haiM 'evaM eteNaM saco parivAro navari paumANaM bhANiyaco' isa taraha se saba parivAra bhUta kamaloM kA kathana kara lenA cAhiye ataH vijayadeva ke siMhAsana kA parivAra jaisA pahile varNita kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI ina kA varNana karanA cAhiye isa prakAra-pUrva dizA meM cAra agramahiSiyoM ke samAna yogya cAra mahApadma haiM AgneyakoNa meM Abhyantara pariSadoM ke 8 hajAra devoM ke yogya ATha hajAra padama haiM dakSiNa dizA meM madhyama pariSadoM ke daza hajAra devoM ke yogya daza hajAra kamala haiM / vAyavya dizA meM bAhyapariSadA ke 12 hajAra devoM ke 12 hajAra padma hai dvitIya padma parivAra ke pIche cAroM dizAoM haiM 16 hajAra AtmarakSaka * devoM ke yogya 16 hajAra padma haiM / inameM pUrvadizA meM 4 hajAra padma hai dakSiNa dizA meM 4 hajAra padma hai / uttara dizA meM 4 hajAra padma A rIte parivAra bhUta badhAja kamaLanuM kathana karI levuM e tethI vijaya ' devanA siMhAsananA parivAranuM varNana jema pahelAM karela che eja pramANenuM varNana ahIMyA paNa karI levuM. te A pramANe-pUrva dizAmAM cAra agrasahi. SinI samAna egya evA cAra padmAsano che. aneya khUNAmAM Avyantara pariSadAnA 8 ATha hajAra devanA yogya ATha hajAra paDyo che. dakSiNa dizAmAM madhyama pariSadanA 10 dasa hajAra jene 10 dasa hajAra kamaLe che. vAyavya dizAmAM bAhya pariSadanA 12 bAra hajAra denA 12 bAra hajAra paDyo che. bIjA padmaparivAranI pAchaLa cAre dizAomAM 16 soLa hajAra AtmarakSaka devene ceAgya 16 seLa hajAra paddha che. temAM pUrva dizAmAM 4 cAra hajAra paDyo che. dakSiNa dizAmAM 4 cAra hajAra paDyo che. uttara dizAmAM
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyagrotikA TokA pra.3 u.3 1.75 nilavaMtAdihRdanirUpaNam 439. evam uttarasyAM dizAyAmapi jJAtavyam 'navaraM paumANaM bhANiyabo' navaraM padmAnAM bhaNitavyam vijayadeva prakaraNe bhadrAsanAnAM saMkhyA kathitA kintvatra padmAnA saMkhyA vaktavyA-etadevobhayo lakSaNyaM prakaraNayoH iti / tadevaM mUlapadmasya . trayaH padmapariveSA abhUvan / anye'pi trayaH pariveSA vidyante tAnAha- se NaM paume' tatkhalu padma 'annehiM tirhi paumavaraparikkhevehi-anyairanantarokta parikSepatrika vyatiriktaiH tribhiH padmapariveSaiH 'savvao samaMtA saMparikkhatte'sarvataH sarvAsu dikSu samantataH saMparikSipta pariveSTitam 'taM jahA' tayathA'abhitareNaM' AbhyantareNa 'majjJimaeNa' madhyamena 'vAharieNaM-vAdyena ca 'abhi taraeNaM paumaparikkheve' Abhyantare prathame khalu padmaparikSepe sarva saMkhyayA'battIsaM paumasayasAhassIo pannattAo' dvAtriMzatpadmazatasahasrANi dvAtriMzallahai / aura pazcima dizA meM bhI 4 hajAra padma hai| vijaya deva ke prakaraNa meM jitanI saMkhyA bhadrAsanoM kI kahI gaI hai utanI hI saMkhyA 'yahAM padmAsanoM kI-padma rUpa AsanoM kI-kaha lenI cAhiye, yasa yahI yahAM vizeSatA hai| isa taraha yaha mUla padma kA yaha padma parivAra tIna prakAra kA kahA hai| isake atirikta aura bhItIna rUpa kA jo padma parivAra hai vaha isa prakAra se hai 'seNaM paume annehiM tihiM paumavara parikkhevehiM savvao samaMtA saMparikkhitte' yahI bAta isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai-ina meM se eka padmaparivAra-'abhitareNaM' bIca meM hai dUsarA padma parivAra 'majjhimaeNaM' madhya meM hai aura tIsarA padama 'yAhiraeNaM' bAhira meM hai yaha padma parivAra paridhi ke rUpa meM haiN| 'abhitaraeNaM paumaparikkheve yattIsaM paumasayasAhassIo pannattAo' Abhyantara paridhi meM 32 lAkha kamala haiM / 'majjhimaeNaM pumprikkheve4 cAra hajAra paDyo che. ane pazcima dizAmAM 4 cAra hajAra padmo che. vijaya devanA prakaraNamAM bhadrAsananI jeTalI saMkhyA kahI che, eTalI ja saMkhyA - ahIyA paNa pAsanI che. arthAta padma rUpa AsAnI che tema samajI levuM. eja ahIM vizeSatA che. e rIte A mUla padumane A paduma pari. vAra traNa prakAre kahela che. te sivAya bIjA paNa traNa prakArane je padma pari. pA2 cha te mA prabhArI cha.-'seNaM paume annehi tIhi paumavaraparikkhevehi savao samaMtA saMparikkhitte' 52 4AmA mAvasa bAta mA sUtrAMza baa| sUtradhAre pragaTa 42 che. tamAthI se padmaparivAra 'abhitareNaM' kyamA cha. mI padamaparivAra 'majjhimaeNaM' madhyamA cha, mana trIle padamaparivAra 'bAhirae, mahAra che. yA padmaparivAra paridhi3 cha. 'abhiMtaraeNaM pauma parikkheve battIsaM paumasayasAhassIo pannattAo' mAjhyantara paridhimA 32 matrIsa
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 jIvAbhigamasse kSamitAni padmAni 3200000, prajJaptAni, tathA-'majjhimae NaM paumaparikkhe. 3 madhyame-dvitIye khalu padmaparikSepeH 'cattAlIsaM paumalayaMsAhassIo ema. tAo' catvAriMzat padmazatasahasrAni catvAriMzallakSamitAni (4000000) prajJaptAni 'bAhirae NaM paumavaraparikkheve' aDayAlIsaM paumsaya 'sAhassIo' pAye tRtIye padmaparikSepe'STa catvAriMzat 4800000 padmazarAsahasrANi ArTa catvAriMzallakSamitAni prajJaptAni, 'evAmeva sapubbAnarega' evamevA'nenaiva prakAH reNa-pUrvAMparasamudAyenetyarthaH 'egA paumakoDIvIsaM ca paramasayasahassA bhavaMtIti makkhAyA' ekA padmakoTiH viMzatizca padmazatasahasrANi bhavantIti AyAtamayA'nyaizca tIrthakarairiti / tatrAbhyantara parikSeSe dvAtriMzatgadmazatasahasrANi dvitIyaparikSepe catvAriMdotpAzatasahasrANi tRtIyaparikSepe'STa catvAriMzatpadmazatasahasrANi bhavanti sarveSAM saMkalane viMzatilakSAdhikA koTirekA padmazatasahasrANAM bhavati / samprati-nAmAnvarthatAM pRcchati-'se kegaTe NaM maMte eva mucvai nIlavaMtadahe nIla vaMtadahe?". tatkenArthena bhadanta ! nIlaMvadado nIlabaddaH ? bhagavAnAha-gomayA' he gautama ?:"nIlacaMtadaheNaM tattha tattha jAI uppalAI jAva syshssNpttaaii| cattAlIsaM paMusayasAhaslIo paJcattAo madhyana paridhi meM 40 lAkha kamalaM haiM 'vAhiraeNaM pasaMvaraparikkheve ar3ayAlIsaM .paumasayasAhassIoM pannatAoM bAhira kI paridhi meM 48 lAkha kamala haiN,| 'eca. meva sapuvvAvareNaM egA koDIvIlaM ca paMumasayasahassA bhavaMti' 'iti makkhAya' isa taraha tInoM paridhi ke kamaloM kI saMkhyA 1 karoDa,20.. lAkha hotI hai 'se keNaTeNaM bhaMte / evaM buccati nIlavaMtahahe dahe, he, bhadanta ! aisA kisa kAraNa se Apa kahate haiM ki bhIlavanta nAmako hrada-haMda hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA nIlavaMtaddaheNaM tatya 2 jAI upalIiM . jAva satasahastapattAI 'nIlavaMtappabhAti naulavaMtahakuMmAre an bhagA cha: majjhimaeNaM paumaparikkheve cattAlIsa paMumasayasAhasIo. paNNasao madhyama paridhimA 40 yatI sAma 4bhI cha.- 'vAhiraeNaM, paumavara parikkheve aDayAlIsaM paMumasaMyasAhassIo paNNattAo' PRnI paridhimA 48 matAlIsa sAma bhayo cha 'evameva sapuvAvareNaM egA koDIvIsaM ca paumasayasahassA bhavati, inimakkhAya' yA pramANe no paridhinA bhaNAnI sadhyA meM 4 / 32 20 pIsa sAmanAya che. 'sekeNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai nIlavaMta heM. dahe'. masanmA5 me 124thI 4o ch| hai nIlatanAbhan cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA! nIlavaMtahahe gaM tattha tattha jAI uppalAiM lAva satasahassapattAI nIlavaMtapabhAti nIlavaMtadahakumAre ya
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihradanirUpaNam 441 nIlavadhade tatra tatra deze tasya 2 dezasya tatra tatra pradeze vahanyutpalAni nalinAni kamalAni kumudAni puNDarIkANi mahApuNDarIkANi zatapatrANi sahasrapatrANi tAni sarvANi 'nIlavaMtappabhAI-nIlavaMtaprayANi 'nIlavaMta daha kumAreya' so ceva gamo jAva nIlavaMtadahe nIlavaMtadahe' nIlavannAya ca nAgakumArendranAgakumArarAjo mahaddhiko mahAdhutiko mahAbalo mahAsaukhyo mahAnubhAvaH palyopamasthitikaH parivasati sa tatra caturNA sAmAnikadevasahastrANAM catuNImagramahipINAM saptAnIkAnAM saptAnIkAdhipatInAM poDazAtmarakSakadevasaratrANAM nIlabadhadasya nIvadrAjadhAnyA: anyeSAM ca bahUnAM vAnavyantarANAM devAnAM devonAcA''dhipatyaM paurapatyaM bhartu tvaM svAmitva mAzezvarasenApatyaM kurvANaH pAlayamAno yathAsukhaM viharati / tatoya so ceva gamo jAva nIlavaMta dahe 2' he gautama ! isa nIlavaMta hUda meM jo usa usa sthAna meM aneka utpala hai, nalina haiM, kamala haiM / kumuda haiM, puNDarIka hai, mahApuNDarIka hai zatapatra vAle kamala haiM aura lakSapatra vAle kamala hai ve saba nIlI hI prabhAvAle haiM nIle hI varNa vAle haiM yahAM nIlavanta drahakumAra nAmakA nAgakumArendra deva rahatA hai yaha mahARdvivAlA hai, mahAdhuti bAlA hai, mahAbalazAlI hai, mahAsukhasaMpanna haiM, vahuta adhika prabhAva yukta hai eka palyopama kI isakI sthiti hai yaha vahAM cAra hajAra sAmAnika devoM kA cAra agramahiSiyoM kA, sAta senAoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA nIlavaMta hUda kA nIlavaMtI rAjadhAnI kA evaM aura bhI aneka vyantara devoM kA evaM deviyoM kA Adhipatya karatA huA yAvat unakI pAlanA karatA huA yamaka deva kI taraha sukha pUrvaka rahatA hai isa so ceva gabho jAva nIlavaMtaddahe dahe' gautama ! 2 // nasatamA 2 se sthAmAM suMdara sugaMdhathI bharela aneka utpale che, naline che, kumuda che. paMDarIke che, mahApuMDarIke che, zatapatravALA kamaLe che. ane lakSapatravALA kamaLo che, te badhA nIlI prabhAvALA che. nIlA varNanA ja che. ahIyAM nIlavaMta dahakumAra nAmanA nAgakumArendra deva rahe che. e mahAddhi vALA che. mahAdyutivALA che. mahA baLazAlI che. mahAsukhathI saMpanna che. ghaNu ja vadhAre prabhAvavALA che. temanI sthiti eka palyopamanI che. e tyAM cAra hajAra sAmAnika devenuM cAra hajAra agramahiSinuM sAta senAonuM sAta anIkA. dhipatinuM 16 soLa hajAra AtmarakSaka devanuM nIlavaMta hadanuM nIlavaMtI rAjadhAnInuM ane bIjA paNa aneka vAnavyantara devAnuM ane deviyenuM adhipati paNuM karatA thakA yAvat teonuM pAlana karatA thakA camaka devanI jema mI056
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ D 442 jIvAbhigamaste yasmAt tadgatAni padmAni nIlacavarNAni nIravannAmA nAgakumAro rAjA tadadhipati devaH tasmAt-nIlanAmAhUdaH kathyate tat tenArthena he gautma ? evamucyate'nIlavad hRdo nIlavadahUdaH iti / kutra khalu bhadanta ! nIlavannAmanIlabad nAgakumAradevAnAM nIlavannAmnI rAjadhAnI prajJaptA ? he gautama ! nIlavaraparvattasyottareNa tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAna vyati vrajyA'nyarimana jambUdvIpe dvIpe dvAdazayojanasahasrANi avagAhyA'trakhallu nIlabad nAgavu mArANAM devAnAM nIlAnAmnI rAjadhAnI prajJaptA dvAdazayojanasahasrasya tatra nAgakumAradevA nAgakumArarAjAno mahaddhikA mahAvalA mahAdhutikA yA mahAnubhAvAH parikSasanti / te caturNA sAmAnikasahasrANAM catasRNAmagramahiSINAM samAnIka-saptAnIkAdhipatInAM poDazAtmakAraNa padmAdikoM kI nIlatA evaM nIlavaMta nAma ke usa ke adhipati ko lekara isa nIlavaMta ida kA nAma nIlavanta aisA kahA gayA hai he bhadanta ! nIlavaMta hUdakumAra nAmake nAgakumArendra kI nIlavanta nAma kI rAjadhAnI kahAM hai / isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! nIlavanta parvata kI uttara dizA se tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya jambUdvIpa ke dvIpa meM 12 hajAra yojana Age jAne para nIlavanta nAmaka nAgakumArendra kI nIlavanta nAmakI rAjadhAnI hai isakI lamvAI cauDAI 12 hajAra yojana kI hai isa meM nAgakumAra deva evaM rAjakumAra rAjA jo ki mahARddhi vAle mahAbala vAle, mahAdhurti vAle yAvat mahAprabhAva vAle haiM rahate haiN| ye saba cAra hajAra sAmAnika devoM ka, gara agramahiSiyoM kA, sAta senAoM kA, sAta sukha pUrvaka rahe che. tenuM kAraNa padma vigerenuM nIlapaNuM ane nIlavaMta nAmanA tenA adhipatine laIne A nIlavaMta hadanuM nAma nIlavaMta e pramANe kahevAmAM Avela che. he bhagavaMta nIlavaMta hakumAra nAmanA nAgakumArendranI nIlavaMta nAmanI rAjadhAnI kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! nIlavaMta parvatanI uttara dizAthI tiryagra asaMkhyAta dviIpa ane samudrone oLaMgIne anya jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM 12 bAra" hajAra yojana AgaLa javAthI nIlavaMta nAmanA nAgakumArendranI nIlavaMtI nAmanI rAjadhAnI che. enI laMbAI paheLAI 12 bAra hajAra ejananI che temAM nAgakumAradeva ane nAgakumAra rAjA ke je mahAtrAddhivALA che. mahAbaLa vALA che mahAdyutivALA che, yAvata mahA prabhAvavALA che. teo nivAsa kare. che. teo A badhA cAra hajAra sAmAnika devenuM cAra hajAra agramahiSiAnuM sAta senAonuM sAta senApatinuM 16 seLa hajAra AtmarakSaka devAnuM ane
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU75 nIlavaMtAdihradanirUpaNam rakSakasahasrANAM tadanyeSAM bahUnAM tadrAjadhAnI sthAnAM vAnavyantaradevadevInA mAMdhipatyAdikaM vijayavadvidhatte vidadhate ||suu0 75 // mUlam-nIlavaMtadahassaNaM purathimapaJcasthimeNaM dasa joya... gAiM abAhAe etthaNaM dasa dasa kaMcaNagapavvayA paNNattA teNaM kaMcaNapavvayA egameNaM joyaNasayaM uDDUM uccatteNaM paNa... vIsaM joyaNAI uvveheNaM mUle egamegaM joyaNasayaM vikkhaMbheNaM majjhe paNNattari joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM uvariM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM mUle tini sole joyaNasae kiMci vise. sAhie pariNakheveNaM majjhe doNi sattatIse joyaNasate kiMci visesAhie prikkhevnne| uvari egaM aTThAvannaM joyaNasayaM kiMci viselAhie parikkheveNaM mUle vicchinnA majjhe saMkhittA . uppiM taNuyA gopucchasaMThANasaMThiyA savya kaMcaNamayA0 acchA , patteyaM 2 paumavaravediyA0 patteyaM 2 vaNasaMDa prikkhittaa| tesiNaM kaMcaNagapavayANaM uppi bahusamaramaNijje bhUmibhAge jAva AsayaMti0 tesi NaM patteyaM 2 pAsAyavaDeMsagA saDDhA bAvarTi joyaNAI uDDe uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikvaM. bheNaM maNipeDhiyA do joyaNiyA siMhAsaNaM saparivArA // se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai kaMcaNagapavyayA 2 goyamA! kaMcaNagesu NaM pavaesu tattha tattha vAvIsu uppalAiM jAva kaMcaNaga vaNNAbhAI kaMcaNagA jAva devA mahaDDiyA jAva viharaMti / uttareNa kaMcaNagANaM kaMcaNiyAo rAyahANIo aNNaMmi jaMbuddIve senApatiyoM kA, 16 hajAra AtmarakSakadevoM kA, evaM aura bhI vahAM para rahane vAle devoM kA-vAnavyantara devoM kA aura deviyoM kA Adhi. patya Adi karate hue vijaya deva kI taraha sukha se rahate haiM // 75 // bIja paNa tyAM rahevAvALA devenuM-vAnavyaMtara devenuM ane deviyenuM adhi pati paNuM karatA thakA vijaya devanI jema sukha pUrvaka rahe che. A sU. 75 che
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigama dIve taheva savvaM bhANiyavvaM // kahi je bhaMte ! uttarAe kurAe uttarakurudahe pannatte? goyamA! nIlavaMta dahassa dAhiNeNaM aTTacottIse joyaNasate evaM so ceva gamo tavvo jo NIlavaMta dahassa savvesi sarisako daha sarisanAmAya devA samvesiM purasthimapaJcasthimeNaM kaMcaNagaphavvayA dasa dasae kappamANA uttareNaM rAyahANIo aNNami jaMbuddIye / kahi NaM bhaMte ! caMdadahe erAvaNadahe mAlavaMtahahe evaM ekeko bhANiyavo ||suu0 76 // chAyA--nIlavad idasya khalu pUrvapazcimena dazayojanAni avAdhayA atra khalu dazadaza kaJcanaparvatAH prajJaptAH te khalu kAzcana parvatAH ekamekaM yojanazata mUrdhva muccastvena paJcaviMzatiH 2 yojanAni udvedhena mULe ekamekaM yojanazataM viSkambheNa madhye pazcasaptatiyojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm upari paJcAzad yojanAni viSkambheNa mUle trINi poDazottarANi yojanazatAni kiMcidvizeSAdhikAni parikSepeNa madhye dve saptatriMze yojanazate kiMci dvizeSAdhike parikSepeNa upari ekamaSTApaJcAzaM yojanazataM kicidvizepAdhikaM parikSepeNa mUle vistIrNAH madhye saMkSiptAH-upari tanukAH gopucchasaMsthAnasaMsthitA sarva kAJcanamayAH-acchA:pratyekaM 2 padmavaravedikayA pratyekaM 2 vanapaNDena prikssiptaaH| tapAM khalu kAJcanaparvatAnA mupari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo yAvadAsate teSAM khalu pratyekaM 2 prAsAdAvataMsakAH sArdhadvApaSTiH yojanAni Urdhva muccastvena ekatriMzayojanAni krozaMca viSkambheNa maNipIThikAdviyojanikA siMhAsanaM saparivAram / tatkerthena bhadanta ! evamucyate kAJcanaparvatAH kAJcanaparvatAH 21 gautama ! kAzcanakeSu khalu. parvateSu tatra tatra vApIpu utpalAni yAvatkAJcanavarNabhAni kAJcanakAH yAvadevA mahardikAH yAvadviharanti / uttareNa kAzcanakAnAM kAcanikArAjadhAnyaH anyasmin jambUdvIpe-dvIpe tathaiva sarva bhaNitavyam kutra khalu bhadanta ! uttarakuruSu kurupuuttara kuruhUdaH prajJaptaH ? gautama ! nIlabad hRdsya dakSiNena aSTau catustriMzAni yojanazatAni evaM sa evagamo netavyo yo nIlavad hRdasya sarveSAM sadRzakaH hRda. saMdRzanAmAnazca devAH sarveSAM pUrvapazcimena kAJcanaparvatAH daza daza eka pramANAH uttareNa rAjadhAnyaH anyasmin jambUdvIpe kutra khalu bhadanta ! candrahRdaH airAvatahada: mAlyavadahradaH evamekaiko netavyaH // 65 // ... TIkA-'nIlavaMta dahassaNaM' nIlavada hRdasya khalu 'purathimapaccatthimeNa'pUrvasyAM pazcimAyAm pratyekaM-2 'dasajoyaNAI avAhAe' dazayojanAnyavAdhayA
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.76 nIlavaMtAdihradanirUpaNam apAntarA lemuktvA ettha NaM dasa dasa kaMcaNagapacyA pannattA' atra khalla daza dazakAcanaparvatAH prajJaptAH te ca dakSiNottarazreNyA prajJaptAH / 'te NaM kAMcaNa pacayA' te khalu kAJcanaparvatAH dakSiNottarazreNyA vyAptAH 'egameNaM joyaNasayaM uDDhaM ucca'teNaM' pratyekaM yojanazatam Urdhvamuccaistvena 'paNavIsaM-2 joyaNAI uvveheNaM' paJcaviMzatiH 2 yojanAni udvedhena 'mUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbhe NaM' te dazApi kAJcanaparvatA mUle ekamekaM yojanazataMviSkambheNa 'majjhe paNNattari joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' madhye paJcasaptatiyojanAni AyAmaviSkambheNa 'uvari .paNNAmaM joyaNAI vikkhaMbheNaM' upari paJcAzadyojanAni viSkaMbheNa-vistAraNa . 'nIlavaMtadahassa NaM purathimapaccatthimeNaM' ityaadi| TIkArtha-nIlavaMta ida kI 'purathimapaccatthimeNaM' pUrva aura pazcima dizAoM meM 'dasajoyaNAI abAhAe' 10 yojana Age jAne para 'etthaNaM dasa dasa kaMcaNagapavvayA pannattA' daza daza kAMcanagiri parvata haiM aura ye 10 10 yojana ke antarAla se vyavasthita haiM / evaM ye dakSiNa aura uttara zreNI meM kahe gaye haiM 'te NaM kAMcaNa pavvayA' ye kAMcana parvata jo ki dakSiNa aura uttara zreNI meM vyavasthita hai 'egamegaM joyaNasayaM ur3eM uccattaNaM' 100-100 eka ekaso yojana ke UMce haiM / 'paNavIsaM 2joyaNAI uvveheNaM' aura paccIsa paccIsa yojana ke udvedhavAli haiMjamIna meM gaDe hue haiM 'mUle egamegaM joyaNasa vikkhaMbhegaM, majjhe paNNattari joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM uvari paNNAsaMjoyaNAiM vikkha. 'nIlavaMtadahassaNaM purathimapaccasthimeNaM' tyA TI - naleadera 'purathimapaccatthimeNaM' va bhane pazcima dizAmAmA 'dasa joyaNAI abAhAe' 10 isa yoga mA pAthI 'eltha Na dasa dasa kaMcaNagapavvayA pannattA' isa isa yanagara nAbhanA pati che. mana e dasa dasa ejananA aMtarAlathI vyavasthita che. tathA e dakSiNa ane uttaramAM zreNi 35 4aa cha. 'teNaM kAMcaNapavyayA' se yana parvata 2 kSiya bhane uttaramA zreNi35 0yavasthita DAya che. 'egamegaM joyaNasayaM uDhe ucca steNaM' sa sa yogananI yA pAyA cha. 'paNavIsaM paNavIsaM joyaNAI uvve heNaM' isa isa yojanA yA pApa cha. 'paNavIsa paNavIsaM joyaNAI uvveheNaM' ane pacIsa pacIsa ejananA upa vALA che. arthAt jamInanA aMdaranA mAmA. cha. 'mUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbheNaM majjhe paNNattari joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM uvari paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM' se bhUNamA 42 se
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ godhAmigamasUtra - male tiNNisole joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM' mule trINi 'poDapottarANi yojanazatAni kizcid vizeSAdhikAni parikSepeNa, 'majjhe donnisattatIse joyaNasate kiMcivisesAhie parikkheveNaM' madhye dvisaptatrizeyojanazate kiMcidvizepAdhike parikSepeNa 'upari egaM aTThAvaNNa joyaNasayaM kiMcivisesAhie parikkheveNaM' uparibhAge ekamaSTApaJcAzaM yojanazataM kinid vizeSAdhikaM parikSepeNaM, 'mUle vicchiNNA' mUladeze vistIrNAH 'majjhe saMkhittA' madhyabhAge saMkucitAH 'uppi taNuyA-upari svalpAH ataH-'gopucchasaMThANa* saMThiyA'-gopucchasya saMsthAna-sthitikramaH tathA-saMsthitAH gopucchA''kAracantaH 'savvakaMcaNamayA' sarvAtmanA kAMcanamayanirmitA avabhAsante 'acchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTAH nIrajaskAH nirmalA: niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH saprabhAH samabheNaM' mUla meM ye pratyeka eka sau yojana ke cauDe haiM madhya meM pacahattara yojana ke cauDe haiM / aura Upara meM 50 yojana ke cauDe haiM 'mule tiNNi sole joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM' mUla meM ina kI pratyeka kI paridhi tIna sau solaha yojana se kucha adhika hai 'majjhe dotisattatIse joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM 'urvari egaM aTThAvaNNaM joyaNasataM kiMci visesAhie parikkheveNaM' madhya meM 237 yojana se kucha adhika aura Upara meM 158 yojana se kucha adhika paridhi hai 'mUle vicchiNNA, majjhe saMkhittA, uppi taNuyA' ye 'pratyeka mUla meM vistIrNa madhya meM, saMkSipta aura Upara meM patale haiN| ataeva 'gopuccha saMThANasaMThiyA' inakA AkAra gAya kI pUcha ke jaisA ho gayA hai 'savvakaMcaNamayA acchA' ye saba kAMcanagiri sarvAtmanA suvarNamaya haiM AkAza evaM sphaTika maNi ke jaise accha-nirmala haiM ejananI paheLAI vALA che. madhyamAM 75 paMcotera jananI paheLAI vALA cha. mana 52nI mA 50 payAsa yogAnanI paDAmA pAsa che. 'mUle 'tiSNi sele joyaNasate kiMcivisesAhie parikkheveNaM te hanI paridhi bhUbhA se saNa yojanayI 444 padhAre cha, 'majhe dotisatta tIse joyaNasae kiMci - visesAhie parikkhevaNaM' madhyamA 237 aso sAtrIsa yaunayI 44 padhAre ane uparamAM 15ra eka bAvana ejanathI kaMIka vadhAre tenI paridhi che. 'mUle vicchinnA majjhe saMkhittA umpiM taguyA' se. 424 patA bhUgamA vistAra vALA madhyamAM saMkaDAyelA ane uparanI bAju pAtaLA che. tethIja "jopucha * saMThANasaMThiyA' tena mA2 sAyanA chAnA mA22 cha. 'saba kaMcaNamayA 'acchA' mA sAyana yAta sarvAtmanA sura bhaya che. mAsa meTi4
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prameyadhotikA TIkA pra.3 u 36.76 nIlavaMtAdihRdanirUpaNam rIcikAH soyotAH prAsAdikAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / 'patteyaM 2 paumavaraveiyA patteyaM 2 vaNasaMDaparidikhattA' pratyekaM 2 bhadanta ! te kAzcanaparvatAH padmavara vedikayA-vanaSaNDena ca pariveSTitAH atra pajhadaravedikAyAH vanapapDasya cobhayo varNanaM karttavyam (tathAhi-pUrvataH saMgrAhyam) 'tesiNaM kaMcaNapavyayANaM uppiteSAM paktisaMbaddhAnAM dazakAzcanaparvatAnAmapi uparibhAge-'bahusamaramaNijje bhUmibhAge jAva Asayeti' bahusamaramaNIyo'tiramyo bhUmibhAgaH prajJaptaH / sa ca bhUmibhAgaH bahubhiH kRSNa stRNairmaNibhizvopazobhitaH (atra tRNAnAM maNInAzca gandha-sparzAntavarNanaM vartavyam tatra bahavo vAnavyantarA devA decyA zvA'nye pi zlakSNa yAvat pratirUpa haiM yahAM yAvat zabda se ghRSTa mRSTa Adi vizeSaNoM kA saMgraha huA hai 'pattaya 2 paumavaravejhyA pattaya 2 vaNasaMDaparirikhattA' pratyeka kAMcanagiri padmavara vedikA se aura vanaSaNDa se ghirA huA hai yahAM para padmavara vedikA aura vanaSaNDa kA varNana kara lenA cAhiye 'tesiM NaM kaMcaNagapacayANaM upi ina kAMcana parvatoM ke Upara 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge jAva AsAyeMti' bahusama ramaNIya bhUmibhAga hai yAvat vahAM deva deviyAM baiThatI haiM yahAM isa bahusama ramaNIya bhUmibhAga ke varNana ke sambandha meM aisA kahanA cAhiye ki yaha bhUmibhAga aneka kRSNa tRNoM se aura maNiyoM se upazobhita hai tRNoM evaM maNiyoM ke gandha se lekara sparza taka ke guNoM kA jaisA pahile varNana kiyA gayA hai-'vaisA hI varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye ina kAMcanagiri ke bahusama ramaNIya bhUmibhAga para aneka vAnavyantara maNinA jevA accha-nimalaLa che. zvekSaNa yAvat pratirUpa che. ahiyAM yAvat zathI ghaNTa, bhRSTa, vigaire vizeSAnA sayaDa thayeTa cha. patteyaM patteyaM paumavaraveiyA patteya pattaya vaNasaMDaparikkhittA' 624 4iyana.2 pama12364thI mane vanakhaMDathI gherAyela che. ahIMyAM padmavara vedikAthI ane vanakhaMDanuM varNana karI naye. 'tesiNaM kaMcaNagapavvayANaM uppiM ye 4iyana in E52 'bahusama ramaNijje bhUmibhAge jAva AsAeMti' maI sabharabhaNIya bhUmilA che. yAvat tyAM deva ane devi bese che. ahiyAM A bahusamaramaNIya bhUmibhAganA varNana saMbaMdhamAM evuM kahevuM joIe ke-A bhUmibhAga aneka kALA raMganA tUNethI ane maNithI zobhAyamAna che. tRNe ane maNinA gaMdhathI laIne sparza paryantanA guNonuM varNana je pramANe pahelAM karavAmAM Avela che. eja pramANenuM varNana ahIMyA paNa karI levuM joIe. A kAMcanagirinA bahusamaramaNIya bhUmibhAga upara mahAniriddhivALA aneka vAnavyantara devo ane devi tathA
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 448 jovAbhigamasse tadvAsino yathA mukhamAsate-zerate-tvakparivarnayanti-nipIdanti-viharanti0) 64 sUtravat / 'tesiNaM vahusamaramaNijja bhUmibhAgANaM' teSAM khalu bahusamaramaNIyabhUmibhAgAnAm 'patteyaM-2' pratyekara-2 'pAsAyapaDheM sagA pannattA' prAsAdArataMsakAH prajJaptAH te ca-'saDa bAvaTTi joyaNAI urdU uccatteNaM'-sArdha dvASaSTiyojanAni Urdhva muccatvena 'ekattIsaM joyaNAI kosaMca vikkhaMbheNaM-ekatriMzadyojanAni krozaMca viSkambheNa 'maNipeDhiyA dojoyaNiyA' tasmin prAsAdAvataMsake maNipIThikaikA dviyojanapramANA (tasyAM maNipIThikAyAmekaM kAJcanadevasya siMhAsanaM taccaturdikSu sAmAnikasahasrANA magramahipINA manIkAdhipatInAM yogyabhadrAsanAni yathAyathaM vaktavyAni) 'sIhAsaNaM saparivArA' siMhAsanaM saparivAramiti deva, deviyAM tathA vahAM ke rahane vAle aura bhI prANI sukha pUrvaka baiThate uThate rahate haiM, sote haiM, ArAma karate haiM aura jisa taraha se inheM sukha milatA hai isa taraha se rahate haiM / 'tesiM bahusamaramaNijja bhUmibhAgANaM' una bahusana ramaNIya bhUmibhAgoM meM se 'patteyaM 2' pratyeka bhUmibhAga meM 'pAsAyavaDeMsagA pannattA' prAsAdAvataMsaka haiM ve prAsAdAvataMsaka-'saDavAvaDiM joyaNAI uI uccattaNa' 62 // yojana ke UMce haiM 'ekattIsaM jAyaNAI kosaMca viklabheNaM' 31 / yojana ke lambe haiN| 'maNipeDhiyA do jogaNiyA' eka 2 prAsAdAvataMsaka meM do yojana pramANa eka 2 maNipIThikA hai isa maNipIThikA para eka kAMcana deva kA siMhAsana hai isa siMhAsana kI cAroM dizAoM meM hajAroM sAmAnika devoM ke, apramAhiSiyoM ke evaM anIkAdhipattiyoM ke yogya bhadrAsana haiM yahI ghAta 'siMhAsaNaM saparicArA' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI haiN| tyAMnArahevAvaLA bIjA paNa prANi sukhapUrvaka bese che. uThe che. ane rahe che. suve che. ArAma kare che. ane je rIte teone sukha jaNAya che. e rIte. tes| 2 cha. 'tesiM bahusamaramaNibja bhUmibhAgANaM' meM pahusabharamanIya bhUmi mAgomAMthI patteyaM patteya' 424 bhUmilAmA 'pAsAyavaDeMsagA paNNattA' prAsA. haats| che. me prAsAhAvata'so 'saddhavAvahi joyaNAI uDDhe uccattaNa' 13 // sADI mAsa yona yA . 'ekanIsaM joyaNAMI kosaM ca vikkhaMbheNaM' 31 sapA netrIsa yoga- Rii che. 'maNikheDhiyA do jogaNiyA' hare 424 praasaavartAsakamAM baLe jana pramANavALI maNipIThikAo che. e maNi pIThikA, enI upara kAMcana devanuM eka siMhAsana che. e siMhAsananI cAre dizAe hajAro sAmAnika denA, agramahiSinA ane anIkAdhipatinA siMhA sanA che. arthAt madrAsanA che. sara pAta 'sIhAsaNaM saparivAga' 2 // sUtra
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA. TIkA pra.3 sa.76 nIlavaMtAdihanirUpaNam prakaraNasyeti / sampratyanvartha nAmapipRcchipati-'se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai' tatkenArthenaivamucyate bhadanta ! 'kaMcaNapavvayA kaMcaNapavyayA' kAJcanaparvatAH 2, he bhadanta ! eteSAM kAJcanaparvatanAmA'bhidhAne ko hetuH ? bhagavAnAha-'goyamA !' gautama ! 'kaMcaNagesu pavvaema tattha tattha vAvI uppalAI jAva kaMcaNavaNNAbhAI kaMcaNagA devA mahar3iyA jAva viharaMti' kAJcanakaparvateSu tatra tatra dezapradezeSu bahUvayo vApyA sarAMsi tattatpantayA tAsu tAsu laghu-gurUNi tattajjAtIni utpalAni, maharTikAdiSu vizeSitAH kAJcanadevAH sAmAnikAdInAmAdhipatyaM kurvANAH sukhaM nivasanti viharanti sarvAH sarvANi sarve kanakAmAH yataH tattenA'rthena gautama ! eva mucyate kAzcana parvatA:-2 athottaraM gautama ! kAJcanaparvatasya / zAzvataM nAmadheyaM yannakadAcit-nAsIda, yannakadApi na bhaviSyati, yannakadAcinna bhavati, kintu-AsIdeva, bhaviSyatyeva, bhavatyeva, zAzvato niyato'vyayo'__'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai kaMcaNapavvayA kaMcagapavvayA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki ye kaMcana parvata haiMarthAt ina parvatoM kA nAma kaMcana parvata aisA kisa kAraNa se huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! kaMcaNaNestu pavvaesu tattha tattha vApIsu uppalAiM jAva kaMcaNa vaNNAbhAI kaMcaNagA devA mahiiDhiyA jAva viharaMti' he gautama ! kaMcana parvatoM para vahAM 2 jagaha 2 vAvaDiyAM haiN| tAlAba haiM tAlAba paMktiyAM haiM unameM choTe baDe bhinna 2 jAti ke kamala haiN| maharddhika Adi vizeSaNoM vAle kAJcanaka deva rahate haiM ye sAmAnika Adi devoM kA Adhipatya karate hue sukha pUrvaka vahAM rahate haiM ye saba vahAM kAMcana kIsI prabhAvAle aura kaMcana ke se raMgavAle haiM isa kAraNa ina parvatoM ko kAzcana isa nAma se kahA gayA hai ye kAJcana parvata pA | pragaTa 42sa che. 'se kegaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai kaMcaNapavvayA kaMcaNa HvyA' he bhagavana Apa evuM zA kAraNathI kahe che ke A kaMcana parvata che. arthAta A parvatanA nAma kaMcana parvata e pramANe zA kAraNathI paDela cha ? 20 prazna uttaramA prazuzrI 4 cha -'goyamA ! kaMcaNagesu pavvaesu tattha tattha vApIsu uppalAI jAva kaMcaNavaNNAbhAI kaMcaNagA devA mahiDDhiyA jAva vihaH raMti' he gautama ! 4yana paktAnI 52 mane thiNe pApAcyA che. tasA che. taLAva paMkti che. temAM nAnA moTA judI judI jAtanA aneka kamaLa che. mahAddhi vigere vizeSaNa vALA kAMcana deva tyAM rahe che. teo sAmAnika vigere devenuM adhipati paNuM karatA thakA sukha pUrvaka tyAM rahe che. te badhA kAMcananA jevI prabhAvALA ane kAMcana jevA raMgavALA che. te kAraNathI e * mI0 57
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 jIvAbhigamasUtre vasthito nityaH iti / 'uttareNa kaMcaNagANaM kaMcaNiyAo rAyahANIo aNNaMmi jaMbU0 tadeva savvaM bhANiyanvaM' kutra bhadanta ! kAMcanadevAnAM kAJcanikA rAja - dhAnI prajJaptA ? gautama ! kAJcanaparvatAnA muttaradizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnvyati vrajyA'nyajambUdvIpe dvAdazayojana sahasrANyavagAhyAstra kAJca devAnAM kAJcanikA rAjadhAnI dvAdazasahasrayojanA vidyate saikaprAkAreNa saMparikSiptA prAkArazca saptatriMzadyojanAni aSTayojana mUrdhvam ityAdi vijayarAdhAnIvat tato jJeyam / 'kahi NaM bhaMte! uttarakurAe kurAe' kutra bhadanta ! uttara kuruSu kurupu, 'uttarakuru he pannatte' uttarakuruhUdo nAmA hadaH prajJaptaH ? iti praznaH - bhagavAnAha - 'goyamA' zAzvata haiM niyata haiM avyaya haiM avasthita haiM aura nitya haiN| kyoMki ye pahale nahIM the - aisA nahI hai- arthAt bhUta kAla meM the bhaviSyat kAla meM raheMge / aura varttamAna meM ye maujUda haiM / he bhadanta ! kAJcanadevoM kI kAzcanikA rAjadhAnI kahAM para haiM ? he gautama ! kAJcana parvatoM kI uttara dizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake anya jambUdvIpa meM 12 yojana Age jAne para kAJcanaka devoM kI kAJcanikA rAjadhAnI jo ki 12 yojana ke vistAravAlI hai yaha rAjadhAnI eka prAkAra - koTa se pariveSTita hai yaha prAkAra 37 yojana kA hai / aura 8 yojana kA UMcA hai / ityAdi kathana yahA~ vijaya rAjadhAnI kI taraha hai aisA jAnanA cAhiye 'kahi NaM aMte ! uttarakurAe uttarakurudda he nAma dahe paNNatte' he bhadanta ! uttarakuru kSetra meM uttarakuru nAma kA draha kahAM para patAne kAMcana e nAmathI kahyA che. A DhAMcana parvata zAzvata che. niyata che. mavyaya che. vyavasthita che bhane nitya che, DebhaDe-yo pahelAM na tAbha nathI. arthAt bhUtakALamAM tee vidyamAna hatA. bhaviSya kALamAM raheze. ane vartamAnamAM te vidyamAna che. pharIthI gautamasvAmI prabhuzrIne pUche che ke he bhagavan ! kAMcanadevAnI kAMcanikA rAjadhAnI kayAM AgaLa Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! kAMcana padegtAnI uttara dizAmAM tiya`g asa khyAta dvIpa samudrone eLaMgavAthI khIjA ja khUdrIpamAM 12 khAra Ajana AgaLa javAthI kAMcanaka devAnI kAMcanikA nAmanI rAjadhAnI AvelI che. te rAjadhAnI 12 khAra ceAjananI che. A rAjadhAnI eka prAkAra-kADhathI gherAyelI che. A prAkAra 37 sADatrIsa ceAjananA che. tenI uMcAi 8 ATha ceAjananI che. vigere prakAranuM tamAma kathana vijaya rAjadhAnInA kathana pramANe ahI samajI levuM. 'kahiNaM bhaMte! uttarakurAe uttarakurUdahe nAma dahe paNNatte' he bhagavan uttara kurUkSetramAM uttarakurU nAmanuM draha kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhu
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TokA pra. 3 sU. 76 nIlavaMtAdihadanirUpaNam gautama ! nIlavaMta dahassa dAhiNeNaM aTThavottI se joyaNasae evaM soveva gamo Neyavvo jo nIlavaMtaddahassa' nIlavaddasya dakSiNadizi aSTau catustriMzAni yojanazatAni evaM sa eva gamo bhaNitavyo yo nIlabadahadasya / he gautama! nIlavadahadasya dakSisyAm aSTau catustriMzAni yojanazatAni caturo saptabhAgAn ca abAdhayA kRtveti gamyate sItAyA mahAnadyAH bahumadhyadezabhAge atra khalUttarakuruSUttarakuruido nAmA idaH prajJaptaH sa cottaradakSiNAyataH prAcInapratIcIna vistaraH ekaM yojanasahasramAyAmena - paMcayojanazatAni viSkambheNa dazayojanAni udvedhena acchA yAvatpratirUpaH, pArzvayoniSaNNa padamavara vedikAbhyAM sarvataH samantAtsaMparikSiptaH, (padmavaravedikA :- vanapaNDayorvarNanamatra) toraNAntaM varNitasya taddradasya madhye padmaM tatkarNikAyA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM / 'goyamA' nIlavaMta dahassa dAhiNeNaM acottIse joyaNasae evaM so ceva gamo yanvo' he gautama! nIlavaMta draha se 8344 yojana dUra para uttarakuru draha hai yaha sItA mahAnadI ke bahumadhya bhAga meM haiM yaha draha uttara - dakSiNa taka lambA hai pUrva aura pazcima taka isakA vistAra hai isakI lambAI 1 hajAra yojana kI hai aura pAMca sau yojana kA cauDA hai isakA udvedha - gaharAI - 10 yojana kI hai yaha -accha AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA nirmala hai yAvat pratirUpa hai isakI donoM ora eka eka padmavara vedikA hai phira vanaNDa hai yahAM padmavara vedikAoM kA aura vanapaNDoM kA varNana kara lenA cAhiye yaha varNana toraNa Adi ke pATha taka karanA cAhiye tAtparya yahI hai ki jaisA pahile nIlavaMta hRda kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI isakA varNana hai tathA ca isa varNita hada ke madhya bhAga meM eka zrI che - 'goyamA ! nIlavaMtadahassa dAhiNeNaM aTU cottIse joyaNasae evaM so ceva gamo yantro' he gautama! nIsavaMta draDthI 834 sAhasI yAtrIsa sAtiyA cAra ceAjana dUra uttara kurU nAmanu draDhu che. te sItA mahA nadInA bahu madhya bhAgamAM che. A draSa uttara dakSiNa sudhI lAMbu che. pUrva ane pazcima sudhI tenA vistAra che. tenI lamAi 1 eka hajAra ceAjananI che. ane pAMca seA ceAjana paheALAi che. tenA udveSa-uMDAi 10 dasa ceAjananI che. te accha AkAza ane sphaTika maNinA jevuM ni`La che. cAvat pratirUpa che. tenI banne khAjI eka eka padmavara vedikA che. te pachI vanakhaMDa che, ahIMyA padmavara vedikAonu` ane vanakhaDAnuM vaNuMna karI levu joie. e vana tAraNu vigerenA pATha sudhI karavAnuM che. tApa` eja che ke pahelAM je pramANe nIla vaMta hatu. varNana karavAmAM Avela che eja pramANe Anu varNana che. A
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 jIvAbhigamasUtre upari ramaNIyo dezabhAgaH tatraikaM bhavanam trINi dvArANi tatra tatra kanakastU pikAnAM mAlAparyaMtaM varNanam bhavanasyAntarvahusamaramaNIyo bhUbhibhAgaH tasya maNisparzaparyantaM varNanam atra maNipIThikA tadupari devazayanIyavarNanam 'sanvesiM sarisako daha, sarisanAmAya devA' tattaddddvAnAM sadRzAH samAnAH hradAH hada sadRzA hradasadRzanAmAnathadevAH tatpadamanye nASTazatena tadvaccaccatramAtrega padmAnAM sarvataH saMparikSiptam pari - cAra padmAnAmayametAvadrUpo varNAvAsaH vajramayANi mUlAni yAvat puSkara svikA acchAyAvatpratirUpAH / tAsAmupari bahusamaramaNIyA bhUmibhAgAH yAvanmaNisparzaH tatpadmasyA'parottarasyAm 0 atrottarakurudradakumArasya deva caturNAM sAmAnikasahasrANAM catvAri padmasahasrANi catasRNA magramaMhiSINAM tAvatpramANAni padmani saptAnI kAdhipatInAM tAvatsaMkhyakAni padmAni tadanyaiH padmaparikSepeNa pariveSTitam Abhyantarapadma hai isakI karNikA ke Upara ramaNIya bhUmibhAga hai yahAM eka bhavana hai isake tIna dvAra haiM yahAM kamaka stUpikA- suvarNa zikharoM ko 'mAlA paryanta varNana kara lenA cAhiye bhavana ke bhItara kA bhUmibhAga bahusama ramaNIya hai isake varNana meM bhaNiyoM ke sparzAnti taka kA pAMTha grahIta huA hai yahAM eka maNipIThikA hai isake upara devazayanIya hai| devazayanIya kA varNana pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaisA hI hai 'savvesiM afrent darinAmA va devA' isakA jo nAma uttarakuru hUda hai evaM uttarakuru hUda nAma kA atyaMta samaRddhivAna nAgendrakumAra yahAM rahatA hai isa kAraNa huA hai yaha bahuta baDI parivAra Adi Rddhi bAlA hai eka palyopama kI isakI sthiti hai yaha cAra hajAra sAmAnika devoM kA cAra agramahiSiyoM kA jaisA ki nIlavanta hRdakumAra rIte vavAyelA A hadanI madhyabhAgamAM eka padma che. tenI karNikAnI upara ramaNIya bhUmibhAga che. tyAM eka bhavana che. tenA traNa daravAjA che. ahIMyA kanaka skUpikA--suvarNazikharAnu mALA sudhInu varNana karI levu joie bhavananI aMdaranA bhUmi bhAga bahu ramaNIya che. tenA vanamAM maNicAnA sparzI sudhInA pATha grahaNa thayela che. tyAM eka maNipIThikA che. tenI upara devazayanIya--zayyA vizeSa che. e devazayanIyanu varNana pahelAM jema kahevAmAM gAvesa che, prabhA che 'savvesiM sarisako daha sarisanAmAya' me N nAbha uttara kurU hada che e pramANenA nAmavALA uttarakurU hada nAmanA nAgendrakumAra ghaNI mATI parivAra vigere RddhivALA che. tenI sthiti eka pacepamanI che, te cAra hajAra sAmAnika devAnu cAra agramahiSiyA vigerenuM je pramANe nIlavaMta haidakumAranA varNanamAM kahevAmAM Avela che, te kathana pramANe
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrameyayotikA TIkA pra. 3 sU.76 nIlavaMtAdihadanirUpaNam savAre mAdhyamika bAhau : tattenArthena sadanta ! kAJcanaparvatAH - 2 ityucyate / 'sanvesi puMratthipaccatthimeNaM' sarvahUdAnAM pUrvapazcimadizi 'kaMcaNagapancayA dasa 2 ekappamANA' daza - 2 ekapramANAH samAnapramANavantaH / ' uttareNaM rAyahANIo aNNaMsi jaMbuddIve' uttarasyAm - uttarakurudevasya rAjadhAnI prajJatA kAMcana parvatAnAmuttaradizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyatra jambudvIpe dvAdazayojanasahasrANyaMvagAhya kAJcanadevAnAM dvAdazayojanapramANA kAzcanikA rAjadhAnI vijayarAjadhAnIvat / ke varNana meM kahA gayA hai usake anusAra Adhipatya Adi karatA huA sukhapUrvaka rahatA hai yahAM padma aura padma ke parivAra bhUta padmoM kA varNana nIlavanta hUda ke varNana ke pahile kiyA gayA hai ataH vahA~ se ise dekha lenA cAhiye tathA jisa prakAra kA varNana nIlavanta hRda kumAra kA kiyA gayA hai vaisA hI varNana uttarakuru hUdakumAra kA bhI hai ataH yaha bhI vahAM se jAnA jA sakatA hai 'savvesi puratthima pacatthi - meNaM kaMcarga paccayA dasa 2' samasta hUdoM ke pUrva pazcima kinAroM para 10- 10 kAMcanaka parvata haiM isake anusAra isa hada ke pUrva pazcima kinAre para bhI 10 - 10 kAMcanaka parvata haiM ina kAMcana parvatoM kA varNana pIche kiyA gayA hai ataH ina ke sambandha meM vahI varNana yahAM para jAnanA cAhiye uttarakuru hUda kI uttaradizA meM uttarakuru deva ko rAjadhAnI hai kAzcana parvatoM kI uttara dizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana kara dUsare jambUdvIpa meM 12 hajAra yojana Age jAne para kAzcana devoM kI 12 yojana pramANa kAzcanikA nAma kI raajadhipati pazu vigere karatA thakA sukhapUrvaka tyAM rahe che. ahIMyA padmAnu ane padmanA piravAra rUpa padmAnu varNana nIlavaMta huinA vanamAM pahelAM jema karela che te pramANe samajI levu joIe. tathA nIlavata hedakumAranuM vana je pramANe tyAM karela che eja pramANenuM varNana uttarakurU hadakumAranuM che. tethI te vAzuna pazu tyAMthI sabhala sevu'. 'savvesi puratthimapaccatthimeNaM kaMcaNaga pavtrayA dasa dasa' sadhanA hahonA pUrvapazcima dinArA para isa isa aMyana patA che. e kAMcanaka patAnuM varNana pahelAM karavAmAM AvI gayela che. tathA ahIMyAM te sakha dhI eja varNana samajI levuM. uttarakurhadanI uttara dizAmAM uttara kurUdevanI rAjadhAnI che. kAMcana patAnI uttara dizAmAM tik asaMkhyAta dvIpa samudrone eLa ghavAthI khIjA ja khUdvIpamAM 12 khAra hajAra yeAjana AgaLa javAthI kAMcana devAnI 12 khAra ceAjana pramANavALI kAMcanikA nAmanI rAjadhAnI che. enuM vaNa na vijaya rAjadhAnInA varNana pramANe che,
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 'kahi NaM bhaMte caMda(he pannatte' kara khalu bhadanta ! candrahadaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-he gautama ! uttarakuruhRdasya dakSiNAtya caramAntAt agdikSiNasyA maSTI catustriMzAni, yojanazatAni caturbhAgAn yojanasyA'vAdhayA sItAmahAnadyAH bahumadhyadezabhAge atra uttarakurupu candra hUdaH candrahUdasya vaktavyatA nIlahadavat navaraM yasmAttatra vApyAdipu utpala-kamalakumuda-puNDarIka-mahApuNDarIkarAtasahastrapatrAdIni candrahadaprabhANi candranAmAdevastatra prativasati candradradotpalAdiyogAt candradevasvAmikatvAcca candrahUdaH kathyate / candrarAjadhAnI-kAMcanaparvatayorvaktavyatAsarvA'pi pUrvavadeva vAcyA / samprati-airAvatahadasya vaktavyatAmAha-kahi Na bhaMte / ityAdi, kutra khalu bhadanta ! airAvatanAmAhUdaH prajJaptaH bhagavAnAha-he gautama ! candraidasya dhAnI hai isakA vargana vijaya rAjadhAnI ke jaisA hI hai| 'kahi NaM bhaMte ! caMddahe paNNatte' he bhadanta ! candra graha kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! uttara kuru hUda ke dAkSiNAtya caramAnta se pahile dakSiNa dizA meM 8344 dUra para candra draha hai yaha draha sItA mahAnadI ke bahumadhya bhAga meM hai isa candra draha kI vaktavyatA nIlahada ke jaisI hai nIla hUda kI vaktavyatA se isakI vaktavyatA meM kevala yahI antara hai ki vahAM vApI Adi meM jo utpala, kamala, kumuda, puNDarika zatapatra, sahasrapatra Adi haiM ve saba candra hrada ko prabhA jaisI prabhA vAle haiM candra nAmakA deva yahAM para rahatA hai isaliye isakA nAma candrada kahA gayA hai yahAM candra rAjadhAnI kI vaktavyatA aura kAJcana parvatoM kI vaktavyatA sarva pUrva kI taraha jAna lenA cAhiye, ___ 'kahiNaM bhaMte' ityAdi he bhadanta ! airAvata nAma kA hUda kahAM para hai 'kahiNaM bhaMte ! caMda(he paNNatte meM lagavan yadA yA mAgaNa mAveta A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! uttarakurUhadanA dAkSiNAtya caramAMtanI pahelAM dakSiNa dizAmAM 834haiM ATha cotrIsa sAtiyA cAra jana dUra javAthI caMdrahada Ave che. A hada sItA mahAnadInA bahumadhya deza bhAgamAM che. A caMdrahadanuM varNana nIlahadanA varNana pramANe che. nIlahada nA varNanathI AnA varNanamAM kevaLa eja aMtara che ke-ahIyAM je vAva ane temAM utpale kamaLe kumude puMDarIke, mahApuMDarIke, zatapatra, sahastra patra vigere che, te badhA caMdrahadanI prabhA jevA prabhAvALA che, ahIyAM caMdra nAmanA " deva rahe che. tethI tenuM nAma caMdrahada e pramANe thayela che. ahIyA caMdra rAja'dhAnInuM varNana ane kAMcana parvatanuM varNana pahelAnA varNana pramANe samajI levuM. _ 'kahiNa bhaMte ! tyAhi sagavan rAvata nAmanu 4i Aveta cha ?
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA ThIkA pra.3 sU.76 nIlavaMtAdihadanirUpaNam dAkSiNAtyAt-caramAntAt agdikSiNadizi aSTau catustriMzAni yojanazatAni caturaH saptabhAgAMzca yojanasyAbAdhayA zItAyA mahAnadyAH bahumadhyadezabhAge atrAvakAze airAvatahadaH airAvatahUdasya vaktavyatApi nIlavadhadasya AyAmaviSkambho dvedha padmavaravedikA vanaSaNDatrisopAnapratirUpakatoraNamUlapadmASTazataparivAra padmaparikSepa trayavaktavyatAvat nAmAnvaryasUtramapi tathA navaraM-yasmAtatrotpalAdIni erAvatahadaprabhANi airAvatanAma ca devaH prativasati tena-airAvatahUdaH kathyate airAvatarAjadhAnyapi kAJcanaparvatavaktavyatA'vasAnA iti / samprati-mAlyavaddaM prastoti-kahi NaM bhaMte-kutra bhadanta ! mAlyavAnAmAhUdaH khalu prAptaH ? he gautama ! airAvata hRdasya dakSiNAtyAccaramAntAt agdikSiNasyA mapTau caturviMzAni yojana zatAni abAdhayA sItAmahAnadyA bahumadhyadezabhAge atrottarakuruSu mAlyavAnnAmahUdaH uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! candra hUda kI dakSiNadizA ke caramAnta se pahile dakSiNa dizA meM 8344 yojana kI dUrI para sItA mahAnadI ke bahumadhya deza bhAga meM airAvata hUda nAmakA hUda hai isa airAvata hUda kI vaktavyatA bhI nIlavaMta hUda kI jaisI hI hai ataH isakA AyAmaviSkambha, udvedha, padmavaravedikA, vanaSaNDa, trisopAna pratirUpaka, toraNa, mUlapadma, isakA padamaparivAra, padama parikSepatraya saba nIlavanta hUda ke prakaraNa meM kahe gaye anusAra hI haiM yahAM saba padma Adi kA parivAra airAcata hUda kI prabhA jaise hI haiM airAvata deva yahAM rahatA hai isakI airAvata nAma kI rAjadhAnI hai yahAM kAMcana parvata bhI hai-so yaha sava vaktavyatA jaisI anya hRdoM meM inakI kahI gaI hai vaisI hI inake sambandha meM yahAM kaha lenI cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! ityAdi he bhadanta ! mAlyavAna hUda A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! caMdrahadanI dakSiNa dizAnA caramAntanI pahelAM dakSiNa dizAmAM 834chuM AThaso trIsa sAtiyA cAra cajana dUra sItA mahAnadInA bahumadhya dezabhAgamAM arAvata nAmanuM hada Avela che. A arAvata hadanuM varNana paNa nIlavaMta hadanA varNana pramANe che. tethI tamA mAyAma, vi . vedha, pama12 264, pana, nisopAna prati354, tAraNa, mUlapama, tene padmaparivAra padmaparikSepa patra e badhA nIlavaMta hadanA prakaraNamAM kahyA pramANe ja che. ahIyAM padma vigerene parivAra arAvata hadanI prabhA jevI prabhAvALe che. rAvatadeva tyAM rahe che. tenI rAjadhAnI arAvata nAmanI che. ahIyAM kAMcana parvate paNa che. te A tamAma prakAranuM varNana jema bIjA hadonA varNanamAM temanA saMbaMdhamAM varNavela che, e ja pramANe mAna samayamA DI pI . 'kahiNaM bhaMte !' tyAha
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 jIvAbhigamasUtre prajJaptaH ? asyApi nIlabad idavatavyatAvad varNanam navaram - tatra vApyAdiSu utpalAdIni mAlyavad hadasamaprabhA bhAjaH santi parivasati ca mAlyavAnnAmAdevaH tato mAlyavad hada iti kathyate mAlyavatI rAjadhAnyAtha varNanaM vijayarAjadhAnIvat // 076 // mUlama-kahiNaM bhaMte! uttarakurAe uttarakurAe jaMbu sudaMsaNAe jaMbupeDhe nAmaM peDhe panate goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavtrayasta uttarapuratthimeNaM nIlavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiMNaM mAlavaMtassa vakkhArapancayassa paJcatthimeNaM gaMdhamAdaNassa vakkhArapavtrayassa puratthimeNaM sItAe mahANaI e purathimille kUle ettha NaM uttarakurAe kurAe jaMbUpeDhe nAmaM peDhe paMcajoyaNasatAI AyAma vikakhaMbheNaM paNNarasa ekkAsIte joyaNasate kiMci visesAhie parikakheveNaM bahumajjhadesabhAe bArasajoyaNAI bAhakahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- he gautama ! airAvatahUda ke dakSiNa ke caramAnta se pahile dakSiNadizA meM 8344 yojana dUra para sItA mahAnadI ke bahumadhya dezabhAga meM uttarakurukSetra meM yaha mAlyavAna nAma kA hrada hai isakI vaktapatA bhI nIlavanta hUda ke hI jaisI hai yahAM vApikA AdikoM meM jo utpala Adi haiM ve saba mAlyavAn hUda kI prabhA jaisI prabhA vAle haiM yahAM mAlyavAna deva rahatA hai isakI mAlyavatI nAmakI rAjadhAnI hai isa hada kA nAma isI kAraNa 'mAlyavAna' aisA huA hai isa rAjadhAnI kA varNana vijaya rAjadhAnI ke jaisA hai // sU0 76 // he bhagavan mAlyavAna ha kayAM Avela che? A praznanA uMttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! arAvatAnA caramAntathI pahelA dakSiNa dizAmAM 8344 Aise caitrIsa sAtiyA ca2 ceAjana dUra sItA mahAnadInA bahu madhya deza bhAgamAM uttarakurUkSetramAM A mAlyavAn nAmanuM hada che. A hadanuM varNana paNa nIlavaMta hadanA varNana pramANe che. ahIyAM vAveA vigeremAM je utpale vigere che. te adhA mAlyAn danI prabhA jevI prabhAvALA che. ahIyAM mAlyavAn deva nivAsa kare che. tenI rAjadhAnInuM nAma mAlyavatI che. e hadanuM nAma e kAraNathI mAlyavAn e pramANe paDela che. A rAjadhAnInuM varNana vijaya rAjadhAnInA varNuna prabhA he // sU. 76 //
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameSayotikA TIkA pra.3 u.3 2.77 jambUpIThasvarUpanirUpaNam 457 lleNaM tadANaMtaraM ca NaM mAtAe mAtAe padese parihANIe satvesu caramaMtesu do kose bAhalleNaM pannatte savva jaMbU NAmae acche jAva paDirUve / se NaM egAe paubhavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savvato samaMtA saMparIkkhitte vaNNao doNha vi| tassa NaM jaMbUpeDhassa caudisiM cattAri tisopaNapaDirUvagA pannattA taM ceva jAba toraNA jAva chattAicchattA / tassa NaM jaMbUpeDhassa upi bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte se jahA NAmae AliMgapuMkakharei vA jAtra maNiH / tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA aTu joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM cattAri joyaNAI bAhalleNaM savamaNimaI acchA saNhA jAva pddiruunaa| tIseNaM .. maNipeDhiyAe uvari ettha NaM mahaM jaMbu sudaMsaNA pannattA aTTa joyaNAI uDDe uccattegaM addhajoyaNaM ubeheNaM do joyaNAI khaMdhe aTU joyaNAI vikhaMbheNaM cha joyaNAI viDimA bahumajjha desabhAe aTa joyaNAI vikarSabheNaM lAiregAiM aTTa joyaNAI savvaggeNaM pannatA vairAmaya mUlA syaya suppatiTriyaviDimA evaM cetiya rukkhA vaNNao jAva savyo riTAmaya viulakaMdA veru'liya ruirakhaMdhA sujAya varajAyarUvazDhamagavisAlasAlA nAnAmaNirayaNavivihasAhappasAha veruliyapattatavaNijjapattaviMTA jaMbUNaya rattamauya sukumAla patrAlapallavaMkuradharA vicittamaNirayaNasurahikusumA phalabhAranamiyasAlA sacchAyA sappabhA sassirIyA saujjoyA ahiyaM maNoNivvuikarA pAsAiyA darisaNijjA abhirUvA paDirUbA ||suu077|| chAyA-kutra khalu bhadanta ! uttara kuruSu kuruSu jambvAH sudarzanAyA jNbuu| pIThaM nAma pIThaM prajJaptam ! gautaya ! jaMbudvIpe mandaraparvatasyottarapUrveNa nIlavato varSadharaparvatasya dakSiNena mAlyavato vakSaskAraparvatasya pazcimena gandhamAdanasya vakSa
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 jIvAmigamasse skAraparvatasya pUrveNa sItAyA mahAnadyAH pUrva kRle atra khalu uttarakumpu kurupa jaMbUpIThaM nAma pITaM paJcayojanazatAni AyAmaviSkambheNa eka yojanasahalaM patra kAzItAni yojanazatAni kiMcid vizeSAdhikAni parikSepeNa bahumadhyadezamAge dvAdazayojanAni vAhalyena tadanantaraM ca khalu mAtrayA-2 pradezaM parihIyamAnaM sarveSu caramAnteSu dvau krozau bAhalyena prajJaptaM sarvajAmbUnadamayam acchaM yAvatprati rUpam-tatkhalu ekayA padmavaravedikayA-ekena ca banapaNDena sarvataH samaMtAda saMparikSiptam varNako dvayorapi / tasya khalu jaMbUpIThasya caturdizi catvAri triso. pAnakapratirUpANi prajJaptAni tadeva yAvattoraNAni yAvat chanAticchatrANi / tasya khalu jaMbUpIThasyopari bahusamaramaNIyo bhUbhibhAgaH prajJaptaH sa yathAnAmakA AliMgapuSkaramiti vA yAcanmaNiH / tasya khala bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya vahumadhyadezabhAge atra khalu ekA mainI maNipIThikA prajJaptA aSTayojanAnyAmaviSkambhAbhyAm catvAri yojanAni bAhalyena maNi matI-acchA ulazNA yAvatpratirUpA / tasyAH khalu maNipIThikAyAH upari atra khalu ekA mahatI jaMbU mudarzanA prajJaptA aSTayojanAni ardhvamuccestvena adhayojanamudvedhena dve yojane skandhaH aSToM 'yojanAni viSkambheNa par3ayojanAni viDimAH vahamadhyadezabhAge apTI yojanAni viSkambheNa sAtirekANyaSTau yojanAni sarvAgreNa prajJaptA vajramayamUlA rajatasupratiSThitaviDimA evaM caityavRkSa varNako yAvat sarvariSTamaya vipulakandA vaiDyaruciraskandhA sujAtavara jAtarUpa prathaprakavizAlazAlA nAnAmaNiratnavividhagAkhA prazAkhavaiDUrya patra tapanIya patravRntA jAmbUnadarakta mRdukamukumArapravAlapallavAGkuradharA vicitramaNiratnamurabhikusumAH phalabhAranamitazAkhA sacchAyA saprabhA sazrIkA soyotA adhika manonivRtikarA prAsAdikA darzanIyA'bhirUpApratirUpA |suu077| TIkA--'kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe'-he bhadanta ! kutra kasmin sthAne khalu jambUdvIpe dvIpe uttara kuruSu kurupu "jaMdhu-sudaMsaNAe' dvitIyaM nAma :- sudarzanA yasyAH tasyAH jabbAH 'jaMbupeDhenAma peDhe-pannatte' jamcAH sambandhi pIThaM jambUpIThaM nAma pITham pradeza:-sthitiH prajJaptaM prathitamiti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' hai gautama ? 'jaMbUdIve dIve' jaMvU nAmake dvIpe 'maMdarassa 'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! uttarakurukSetra meM jambU sudarzana vRkSa kA jambUpITha nAmakA pITha kahAM para hai| isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA 'kahiNa bhaMte ! uttarakurAe kurAe' tyAta 1 TIkArtha-he bhagavana uttarakurUkSetranuM jaMbusudarzana vRkSanuM jaMbupITha nAmanuM . pI. yAM mavida cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamo! jaMbu
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.77 jambUpIThasvarUpanirUpaNam pavvayassa uttarapuracchimeNaM' mandara parvatasyottarapUrveNa-IzAnakoNe 'nIlacaMtassa vAsaharapabvayassa dAhiNeNaM' nIlavato varpadharaparvatasya dakSiNena dakSiNasyAM dizi / 'mAlavaMtassa vakhArapavvayassa paccatthimeNaM' mAlyavato vakSaskAraparvatasya pazcimAyAm 'gaMdhamAdaNasya vakkhArapavvayassa purathimeNaM' gandhamAdanasya vakSaskAraparvatasya : pUrva dizi 'sIyAe mahANaIe purathimille kUle' mahAnadhAH sItAyAH pUrvadiktaTe uttarakurupUrvArddhasya bahumadhya-dezamAge 'ettha NaM uttarakurAe kurAe' atra sthAne uttarakuruSu kuruSu 'jaMbupeDhe nAma peDhe' jaMbUpIThaM nAma pAThaM 'prajJaptamityagreNa sambandhaH tacca jambUpITham-'paMca joyaNasayAI AyAmavikkhabheNaM' paJcayojanazatAni AyAmaviSkambhAbhyAm 'paNNarasaekAsIte joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM' paMcadazaekAzItAni ekayojana sahasraM paJcaikAzItAni yojanazatAni-ekAzItyadhikAni paJcazatAni-yojanAni kiJcidvizeSAdhikAni 1581 parikSepeNa 'vahujaMbuddIve dIve maMdarapaJcayassa uttara purathimeNaM nIlavaMtassa vAsahara pavyayassa dAhiNeNaM' he gautama ! jambUdvIpa nAmake dvIpa meM maMdara parvatakI uttara pUrvadizA meM-IzAnakoNa meM-tathA-nIlavanta varSadhara parvata kI dakSiNa dizA meM 'mAlavaMtassa vakkhArapabvayassa paccatthimeNaM' evaM , mAlyavAna vakSaskAra parvata kI pazcimadizA meM 'gaMdhamAdaNassa vakkhArapabvayassa purathimeNaM' tathA gandhamAdanavakSaskAra parvata kI pUrvadizA meM 'sIyAe mahANaIe' sItA mahAnadI ke 'purathimille kUle' pUrvadiktaTa meM 'utarakurAe kurAe' uttarakuru kSetra meM 'jaMbupeDhe NAma peDhe'' jamvupITha nAma kI pITha hai yaha pITha 'paMcajoyaNasayAiM AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM pAMcasau yojana kA hai 'paNNarasa ekkAsIte joya. Nasae - kiMcivisesAhie parikkheveNaM' 1581 yojana ke adhika.. dIve dIve maMdarassa pavvayassa uttarapurasthimeNaM nIlavaMtassa vAsahara pavvayassa dAhiNe . " he gautama! jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM maMdara parvatanI uttara pUrva dizAmAM : mAt zAna bhUmA tathA nIsa varSa 52 patanI dakSiNa dizAmA 'mAla: paMtassa bakkhArapavvayassa paccatthimeNaM' tathA mAyavAn 194Ara patanI pazcima . dizAmA 'gaMdhamAdaNassa vakkhArapabvayassa purathimeNaM' tathA dhamAna pakSA2 tanI pUmi sIyAe mahANaIe' sI mAnahAnA 'purathimille kUla' pUSa (6taTamA 'uttarakurAe kurAe' uttara 43kSetramA 'jaMbupeDhe NAmaM peDhe bhUpa nAmanI pI. cha. yA pI8 'paMca joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM yAMya so yor einii mane pADAjI cha. 'paNNarasaekkAsIte joyaNasae kiMcivise. sAhie parikkheveNaM' 1581 542so sAzI yonI vadhAre tanI paridhA cha,
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 fter magamasUtre majjhadesabhAe bArasajoyaNAI bAhalleNaM' bahumadhyadezabhAge pRthutvena dvAdazayoja nAni ' tayAnaMtaraM caNaM mAtAe 2 pade se pariANIe tadanantaM ca mAtrayA 2 ekaika pradeza parihIya mAnam 'savveSu carimaMtesu do kose vAlleNaM pana' camAnteSu sarve kraza vAlyena prajJaptaM jambUpITham / 'sabba jaMbUgatAmae acche jAva paDirUve' sarvAtmanA jaMbUnadamayam - jambU phalavad paridRzyamAnasuvarNasaMvRtam acche - zlakSNam yAvatpratirUpam / jaMbU pIThamarimANa muktam 'jaMbUnayA mayaM jaMbU- pITha muttarakurAe punvaddhe / sIyAe puvvaddhe paMcasayAyAma vikvaM // 1 // panarasekAsIe sAhIe parihimajvAllaM | joya duchakakamaso dAryaMta te kosAi ||2|| isakI paridhi hai 'bahumajjha desabhA vArasajoyaNAI bAhalleNaM' madhya meM yaha 12 yojana kA moTA hai 'tayANaMtaraM ca NaM mAtAe padese parihANIe savvaisu caramaMtesu do koseNaM bAndeNaM paNNatte' isake bAda yaha eka 2 pradeza rUpa meM thoDA 2 kama hotA gayA hai so caramAnta meM do koza kA moTA raha gayA hai 'satrvajaMbUNatAmae acche jAva paDirUve' yaha sarvarUpa se suvarNamaya hai AkAza aura sphaTika ke jaisA nirmala hai yAvat pratirUpa hai jambUphala ke jaisA jo suvarNa dekhane meM mAlUma paDatA hai aise suvarNa kA nAma jambunada hai jambUpITha kA parimANa aisA hI anya granthoM meM kahA gayA hai 'jaMbunayA mayaM jaMbUpIDha muttarakurAe putravadve sIyAe pugvaddhe paMcasayAyAma vikkhabheNaM // 1 // pannara sekkAsI sAhIe parihi majjha bAhallaM joyaNaduchavaka kamaso hotaM tesu do kosA' ||2|| 'se NaM egAe paumavaravezyAe egeNa vaNa'bahumajyasabhAe bArasajoyaNAI bAhalleNaM' bhadhyamAM se 12 mAra yojanA ' tayAnaMtaraM caNaM mAtAeM padese parihANIe savvesu caramaMtesu do koseNaM bAhalle vaLatte' te pachI te eka eka pradeza paNAthI gheADuM thADuM kama thatuM gayela che. me rIte tharabhAMtabhAM me azanI bhoTAI thaha gayesa che. 'savvajabUgatAmae acche nAva paDirUve' me sarva rIte suvAzubhaya che. AAza bhane skUTinA me nirmALa che. yAvata pratirUpa che. ja mUkULanA jevuM je senu dekhavAmAM Ave evA seAnAnu' nAma janunA che. jakhUMpIThanuM parimANa Aja pramANe anya prathAmAM kahevAmAM Avela che. 'jaMbunayAmayaM jaMbupIThamuttarakurAe pucvaddhe / sIyAe pubaddhe paMcasayAyAma vikkhaMbhe ' // 1 // 'pannarasekkAsIe sAhIe parihi majjhabAhallaM / joyaNa duchakakamaso hAyata tesu do kosA // 2 //
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 7.3 / .77 jambUpIThasvarUpanirUpaNam 466 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaya vaNasaMDeNaM' tatkhalu jaMbUpITham-ekayApadmavaravedikayA ekena vanapaNDena ca 'savyato samaMtA saMparikkhitte' sarvatazcaturdikSu samantAt sAmastyena pariveSTitam / 'vaNNao doNhavi' varNakaH dvayorapi pAvaravedikA vanapaNDayoH jagatyuparivarNanamivAtrApi varNanam / 'tassa NaM jaMbUpeDhassa caudisiM'tasya khalu jambUpIThasya catasRSvapidikSu 'cattAri tisovANapaDirUvagA pannattA' ekaikaM trisopAnapratirUpakamiti saMkalanayA catvAri prajJaptAni, teSA metadrUpovarNAvAsaH pUrvaM varNitaH teSAM trisopAnapratirUpakANAMpurataH pratyekaM toraNAni tAninAnAmaNimayAni yAvatprAsAdikAni veSAM toraNAnAmupari bahUni aSTAvaSTau svastikAdIni yAvat pratirUpANi / teSAM toraNAnA suparivahavaH kRSNanIlapItalohita zuklacAmaradhvajAH rUpyapaTTAH vajradaNDAH jalajAmalagandhikAH acchA yAvatprati saMDeNaya sacato samaMtA saMparikkhitte' isa jambUpITha ko eka padmagharavedikA aura eka vanaSaNDa cAroM ora se ghere hue hai 'vaNgao doNha vi' ina donoM kA varNana jaisA pahile kara diyA gayA hai vaisA hI hai arthAt isa jampITha kI cAroM dizAoM meM cAra trisopAna pratirUpaka haiM eka.2 dizA meM eka 2 trisopAna pratirUpaka haiM aisA samajhanA cAhiye ina trisopAna pratirUpakoM ke varNana ke sambandha meM kathana pahile yathA sthAna kiyA jA cukA hai ina nisopAna pratirUpakoM ke Age-hara eka trisopAna pratirUpaka ke sAnhane-toraNa haiM ye toraNa aneka maNiyoM ke bane hue haiN| inake sambandha meM bhI varNana pahile kiyA jA cukA hai ina toraNoM ke Upara aneka ATha 2 svastika Adi maMgala dravya hai| inakA varNana bhI pIche kiyA jA cukA hai ina toraNoM ke Upara kRSNa nIla, pIta, lohita, aura zuklavarga, ke cAmara dhvajAeM hai / inake paTTa _ 'seNaM egAe paumavaraveiyAe egeNa vaNasaMDeNaya savyato samaMtA saMparikkhitte e je khUpITha eka pamavara vedikA ane eka vanakhaMDathI cAre bAjue gherAys che. 'vaNNao doNhavi' ye mannanu varNana paDesA rebha. 42vAmAM mAvela che e ja pramANe che. arthAta A jaMbupIThanI cAre dizAomAM cAra tripAna pratirUpake che eTale ke dareka dizAmAM eka eka tripAna pratirUpaka che. tema samajavuM A divase pAna pratirUpakenA varNana saMbaMdhI kathana pahelA yathAsthAne karavAmAM AvI gayela che. e trisapAna pratirUpakenI AgaLa arthAt dareka tripAna pratirUpakonI sAme tero che. e toraNe aneka maNinA banelA che. tenA saMbaMdhanuM varNana paNa pahelAM karavAmAM AvI gayela che. e tAraNenI upara ATha ATha svastika vagere maMgala dravya che. tenuM varNana paNa pahelAM karavAmAM AvI gayela che, e te nI upara kuNu, nIla, pati, lAla ane
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 jIvAbhigamayo / ruupaaH| tattattoraNAnAmupari vahani chatrAnicchatrANi patAkAtipanAkAni ghaNTA yugalAni cAmarayugmAni utpalahastakA yAvat gatasahamrapatrahastakAH acchAyAvatpratirUpAH etadabhiprAyeNavAha-'taM ceca jAva toraNA jAva chattAichattA' tadeva yAvat toraNAni-yAvacchanAtinchatrANi iti / 'tamsa NaM jaMpeDhassa upatasya jaMbUpIThasya khalUpari-'bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannane' bahusamaramaNIyoM bhUmibhAgaH prastutaH 'se jahANAmae AliMga puvakhareDa vA jAva maNi' ma yathAnAmakaH AliMgapuSkaramiti vA-yAvannAnAvidhapaJcavaNe stuNamaNibhiyopazobhita ityAdi bhUmibhAgavarNanaM vijayA rAjadhAnIvat / yAvanmaNInAM sparNavaktavyavastra cAMdI ke haiM daNDa inake vajra ke hai kamaloM kI jaisI inakI nirmala gaMdha hai ye AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI svaccha haiM yAvat pratirUpa haiM / ina toraNoM ke Upara aneka tarake apara chatra hai tarake Upara aneka patAkAeM haiN| ghaMTAyugala haiN| cAmara yugma haiM utpaloM ke gucche haiM yAvat zatapatra vAle kamaloM ke gucche haiM ye saba accha yAvat pratirUpa haiN| isI bAta ko samajhone liye 'taM ceva jAva toraNA jAva chattAtichattA' satrakAra ne aisA sUtrapATha kahA hai 'tassaNaM jaMbUpeDhassa uNi bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' isa jaMbUpITha ke apara pahusama ramaNIya bhUmibhAga hai isa bhUmibhAga ke varNana sambandha meM jaisA pahile 'se jahA NAmae AliGga pukkhareivA jAva maNi' yaha pATha kahA gayA hai vaisA hI vaha yahAM para bhI kaha lenA cAhiye yaha bhUmibhAga yAvat nAnA prakAra ke pAMca varNoM vAle tRNoM se evaM maNi se suzobhita hai ityAdi rUpa se vijaya rAjadhAnI kI taraha isa kA varNana hai yAvat sapheta raMganA cAmara dhajAo che. tenA paTTa vara cAMdInA che. tenA daMDAe vajanA che. tenI gaMdha kamaLanA jevI nirmaLa che. te AkAza ane sphaTika maNinA jevA svaccha che, yAvat pratirUpa che. A teraNonI upara aneka chatrenI upara chatra che. chatranI upara aneka patAkAo che. ghaMTAyugalo che. cAmara yu che. utpalenA gucchAo che. yAvat zatapatravALA kamaLanA gucchAo che. e mA bha7 yApat prati35 cha, merI pAtane samajA bhATe 'taM ceva jAva toraNA jAva chattAttichattA' sUtradhAre 20 pramANenA sUtrapA Dela che. 'tassaNaM jaMbUpeDhassa uppiM bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' mA dIpanI upara bahusamaramaNIya bhUmi bhAga che, A bhUmi bhAganA varNananA samayamA paDadA se jehANAmae AliMgapukkhareivA jAva maNi' mA pATha kahela che. e ja pramANe ahIMyA paNa kahI levuM joIe. A bhUmi bhAga yAvat aneka prakAranA pAMca varNovALA tRNothI ane maNiyethI suze.
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.77 jamvUpIThasvarUpanirUpaNam 463 -tAparisamAptiH yAvacca tatra bahavo vAnavyaMntaradevA devyazcA''sate-zerate yAvadvi haranti / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahusamaramaNIya *bhUmibhAgasya-'bahumejhadesabhAe' vahumadhyadezabhAge 'etthaNaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA atroddeze ekA mahatI maNipIThikA''ste 'aTThajoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambhA yA maSTau yojanAni 'cattAri joyaNAI bAhalleNaM' pRthutvena " catvAri yojanAni 'savvamaNimaI acchA saMNhA jAva paDirUvA' sarvAtmanA maNimatI -'acchazlakSNA yaavtprtiruupaa-iti| 'tIse-NaM maNipeDhiyAe uvari-'tanmaNi pIThi- kopari 'etya NaM mahaM jaMbU-sudaMsaNApannattA' atra khalu maNipIThikopari bahumadhya - dezabhAge ekA mahatI jambUsudarzanA prajJaptA 'aTThajoyaNAI ur3e uccatteNaM' sA jambU - sudarzanA'STau yojanAni Urdhvam uccatvena 'addhajoya NaM uvveheNaM' ardhayojana--- 'yahAM aneka vAnavyantara deva aura deviyAM uThatI vaiThatI rahatI haiM zayana -- karatI haiM aura Ananda pUrvaka rahatI haiM 'tastaNaM vahusamaramaNijjassa --- bhUmibhAgassa vahumajjhadesabhAe' isa vahupsama ramaNIya bhUmibhAga ke - ThIka bIca meM 'egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' eka vizAla maNipIThikA - hai yaha maNipIThikA - 'aTThajoyaNoI AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI " meM ATha yojana kI hai 'cattAri joyaNAI vAhalleNaM' aura moTAI - meM cAra yojana kI hai 'savva maNimaI acchA jAva paDirUvA' -yaha maNipIThikA sarvAtmanA maNimayI hai svaccha hai yAvat pratirUpa haiM 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvari etthaNaM mahaM jaMbU sudaMsaNA pannattA' usa / maNipIThikA ke Upara eka vizAla jambUsudarzanA hai arthAtU jambU kA * vRkSa hai 'aTThajoyaNAI uDu uccattaNaM addhajoyaNaM uvveheNaM' yaha ATha bhita che. vigere prakArathI vijayarAjadhAnInA varNana pramANe AnuM varNana karI levuM yAvat ahIyAM vanavyantaradeva ane deviye bese che. rahe che. zayana kare . cha.. mana mAna pUrva 4 22 cha. 'tassa NaM vahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahu desabhAe' mA masabharabhaNIya bhUbhimAnI 112 kyamA 'egA mahaM maNi* reDiyA pannatA se viNa maNipI. cha. 2maNipI8t 'aTra joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' nI mA. pahANa ma18 yAnanI che. 'cattAri joyaNAI * pAhalleNaM, tanI 130 yA2 yonI che. 'savamaNimaI acchA jAva paDirUvA' A maNipIThikA sarvAtmanA maNimayI che. svaccha che. yAvat pratirUpa che. 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvari etthaNaM mahaM jaMNUsudaMsaNA pannattA' se mazupAhinI 652 me vizAla bhusuzinA 2. arthAt bhuvRkSa cha. 'aTra joyaNAI uDhaM * uccatteNaM addha joyaNaM uvveheNaM' se mA8 yozananu yu cha tenI 4 ardhA
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 jIvAmigamasUtre mudvedhena - 'do joyaNAI khaMdhe' dve yojane skandhaH 'aha joyagAI vivakhaMbheNaM' aSTau yojanAni viSkambheNa 'cha joyaNAI viDimA' par3ayojanAni viDimAH bhUmervahitAH pradezAH 'vahumapradesabhAe aTTajoyaNAr3a vikkhabheNaM' bahumadhyadeza bhAge aSTau yojanAni viSkambheNa 'sAiregA' ahajoyaNAI sancaggeNa paznattA' sAtirekANi aSTau yojanAni sarvAgreNa udvedhoccaistva parimANamIlanena 'vairAmayamUlA' vajramayamUlA, 'rajaya supariTTiyaviDinA' rajatasupratiSThitaviDimA - Urdhva vinirgata dezA yasyAH sA, 'evaM ceiyarukkhavaNNao jAva savtro' evaM caityavRkSavarNako yAvatsarvaH 'rihAmayaviulakaMdA' riSTamayavipulakandAH, 'veruliyAra saMtrA - yojana kA UMcA hai | Adhe yojana kI gaharAI hai arthAt jamIna ke bhItara yaha Adhe yojana kI gaharAI meM hai 'do joyaNAI khaMdhe' do yojana kA isakA skandha bhAga hai / 'aTTha joyaNAI vikkhaMbheNaM cha joyaNAI viDimA' cauDAI isakI ATha yojana kI hai zAkhAeM isakI 6 yojana kI haiM 'bahumajjhadesabhAe ahajoyaNAI vikkhaMbheNaM' madhya bhAga meM yaha ATha yojana kA cauDA hai 'sAiregAi aTTha joyaNA savvaggeNaM paNNattA' isakI UMcAI aura udvedha parimANa milAkara saba vistAra sAdhaka Aya yojana kA hai 'vaharAmayamUlA, isakA mUla varatna kA banA huA hai 'rayatasupatiDi viDimA' cAMdI kI isakI supratiSThita biDiyA - UMce kI ora nikalI huI zAkhAeM haiM ' evaM cetiyarukkhacaNgao jAvasacco' isakA varNana caityavRkSa ke varNana jaisA hai yAvat uttama cAMdI kI banI huI isakI zAkhAeM haiM vividha maNiyoM aura ratnoM kI banI huI isakI prazAkhAeM haiM vaiDUryaratnamaya inake patra yonnatI che, arthAt bhInanI aMDara te ardhA yojana sudhI 63 che. 'do joyaNAI khaMdhe' meM natu tenu' sudha che. 'aTTha joyaNAI vikkhaMbheNaM cha joyaNAI viDimA' tenI pahajAra ATha yojananI che, tenI zAkhAo 6 chayo nanI che, 'bahumajjhadesabhAe aTTha joyaNAI bikkhaMbheNaM madhyabhAgamAM the Ahe yobhananI thaDojI che. 'sAiregAIM aTTha joyaNAI savtraNaM paNNattA' tenI uMcAi ane dveSa parimANu Sadhu maLIne khadheA vistAra kaMIka vadhAre yA yojanano che. 'vaMirAmayA mUlA' tenA bhUjalAga va ratnanoM maneA che. 'rayata supaiTThiyaviDimA' tenI supratiSThita viDibhA arthAt thI 'jAlu noujesa zAmAo yAMhInI che. 'evaM cetiya ruraaNNao jAva savyo' tenuM varzana yetya vRkSanA vana jevu che. yAvat uttama cAMdInI tenI zAkhAe manelI che. aneka prakAranA maNiyA ane ratnAnI tenI prazAkhAe banelI che. tenA pADAe
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayAtikA ThIkA pra.3 u.3 sU.77 jamvUpIThasvarUpanirUpaNam 465 vaiDUryamayo rucirazcaskandhaH, 'suMjAya varajAyarUvapar3hamagavisAlatalA' sujAta-mUla dravyazuddha vara-pradhAnaM yat jAtarUpaM tadAtmakA mUlam-tA vizAlAzAlAH-zAkhAyasyAH sA sujAtavarajAtarUpa prathamakavizAlA. nAnAmaNirayaNa viviha sAhappasAhaveruliyapatta tavaNijjapattaviMTA' nAnAmaNiratnavividha zAkhA-prazAkhA vaiDUrya patra tapanIya patra vRntA, tatra-nAnAmaNiratnAnAM vividhAH zAkhA prazAkhA yasyAH sA tathA, tathA-caiDUryANi-vaiDUryaratnamayAni patrANi yasyAH sA tathA, tathA-tapanIyAni-tapanImayAni patravRntAni yasyAH sA tathA, tataH trayANAM karmadhArayaH / 'jaMbUNayarattamauyasukumAla pavAlapallavaMkuradharA' jAmbUnadavat-raktAnAM mRdUnAM sukumArANAM ca pravAlavat avabhAsamAnAnAM pallavAkurANAM ca dharA, 'vicitta maNirayaNasurabhi kusumaphalabhAranamiyasAlA' 'vividha ratnairivazobhitAnAM kusumAnAM haiM rakta suvarNa ke bane hue patroM ke vRkSa haiM ityAdi 'riTThAmayaviula, kaMdA' riSTa ratna ke bane hue isake vipula kanda haiM 'veruliya ruira khaMdhA' vaiDUryaratna ke isake rucira skandha haiM "sujAya vara jAyarUva paDhamagavisAlasAlA' isakI mUlabhUta zAkhAeM sundara zreSTha-cAMdI kI vanI huI hai 'nAnA maNirayaNa vivihasAhappasAhaveruliyapatta tavaNijjapattaviTA' aneka prakAra ke maNiyoM aura ratnoM kI isakI vividha zAkhAeM aura prazAkhAeM haiM / tapanIya svarNa ke bane hue patra vRkSa haiN| 'jaMbUNayarattapaya sukumAla pavAlapallavaMkuradharA' jambUnada aura ratna ke isa ke zRdu sukumAra pravAla haiM aura pallavoM ke aMkura haiM 'vicitta maNirayaNa surabhikusumA phalAranaliyasAkhA' vicitra prakAra ke maNiratnamaya isake sugaMdhita puSpa haiM aura usakI zAkhAeM unase aura viratnamaya che. lAla senAnA banelA patronI pAkhaDI che. vigere 'ridvAmaya viDalakdA' viSTa 28nanA viya x cha. 'veruliya cairakhaMdhA' vaizya 2tnanA tenA 3A2 24o cha, 'sujAya varajAyasvapaDhamagavisAlasAlA' tanI bhubhya zAmAyA su42 zreSTha yAhInI mane cha. 'nAnAmaNirayaNavivihasAha. ppasAhaveruliyapattatavaNijjapattatiMTA' bhane pradhAna maNiyo bhane ratnAnI tenI vividha zAkhAo ane prazAkhAo che. tenA patravRta-pAnanA DiMTA tapaniiy sonAnA maneA cha. 'jaMbUNayarattamauya sukumAla pavAlapallAMkuradharA' bhuunada ane ratnanA tenA pravAle mRdu ane kemaLa che. tathA tenA palanA aMkura bhunaha ratnAnA cha. 'vicittamaNirayaNasurabhikusumA phalabhAranamiyasAkhA' tenA pu ivicitra prakAranA maNiratnamaya che. ane suMgaMdhavALA che. tathA tenI jI0 59
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra phalAnAM bhAreNa namitazAkhA, uktaJca-'mUlA vairamayA se kaMdo khaMdho ya riTaveru. liyo / sovaNNiya sAhappasAha tahajAyarUvAya // 1 // viDimArayayaveruliyapattavaNijjapattaviTAya / pallavamaggapavAlA jaMbUNarayayA tIse / 2 / / mUlAni vajramayAni sa kandaH skandhazca riSTa vaiDUryakaH / sauvarNika zAkhAprazAkhA tathA jAtarUpAzca // 1 // viDimArajata vaiDUryapatra tapanIya patra vRntAni ca / pallavAgrapravAlAH jAmbUnadarajatA stasyAH ||2||iti||chaayaa|| 'sacchAyA' satI-samIcInA chAyA yasyAH sA sacchAyA, 'sappabhA'-prabhAyA-kAntyA saha vartamAnA saprabhA, 'saujjoyA-ahiyaM maNoNivvui karA' udyotena sahitA-adhikaM manaso nirvRtikarAca prAsAdikA darzanIyA'bhirUpA-pratirUpA cA''sIt // 9077 // phaloM ke bhAra se sadA jhukI rahatI hai 'sacchAyA, sappabhA, sassirIyA, - saujjoyA, AheyaM maNo nivvuikarA, pAsAiyA, darisaNijjA, abhikhvA paDirUvA' isakI chAyA vaDI sundara hai prabhA bhI isakI baDI suhAvanI hai ataH dekhane meM yaha vaDA hI manoramatA yukta lagatA hai isase aisA udyota nikalatA hai ki jaisA maNiyoM aura ratnoM kA udyota nikalatA hai isa prakAra ke udyota nikalane kA kAraNa isakA maNi ratnAdi bhaya honA hai yaha adhika se adhika rUpa meM mana ko zAnti kara detA hai yaha prAsAdIya hai darzanIya hai abhirUpa hai aura pratirUpa hai ina padoM kA artha-pIche likhA jA cukA haiisa jambU vRkSa ke varNana meM isI prakAra kI ye do gAthAeM haiM mUlA baharamayA se kaMdo khaMdho ya riveruliyo| sovaNiya sAhappasAha taha jAyakhvA ya // 1 // zAmAsa puSI mane gAnA mAthI sahA namesI 29 che. 'svacchA sappabhA, sassirIyA saunjoyA AheyaM saNoNivvuikarA' pAsAiyA, darisaNijjA. abhirUvA nAva paDirUvA' tenI chAyA dhaNI suMdara che. tenI AmA pay jii soDA. maNI che. tethI jovAmAM te ghaNIja sohAmaNI lAge che. tethI tene e udyota nIkaLe che ke je maNi ane ratnane udyota nIkaLe che A pramANene udyota nIkaLavAnuM kAraNa tenuM maNiratnamaya paNuM che. te vadhAremAM vadhAre manane zAMtI Ape che. te prAsAdIya che, darzanIya che abhirUpa che, ane pratirUpa che. A padene artha pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. A jaMbuvRkSanA varNanamAM 7 mA2nI mA me gAthAmA cha 'mRlA vairamayA se kaMdo khaMdo ya riTu veruliyo / __ sovaNNiya sAhappasAha tahajAya rUvAya // 1 //
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3. u. 3 su.78 jambUvRkSasya cetuH zAkhAvarNanam 467 mUlam - jaMbUpaNaM sudaMsaNAe cauddisiM cattAri sAlA pannattA taM jahA - puratthimeNaM dakkhiNeNaM paJccatthimeNaM uttareNaM tattha NaM je se purathimille sAle ettha NaM ege mahaM bhavaNe paNNatte evaM kosaM AyAmeNaM - addhakosaM vikkhaMbheNaM-deNaM korsa uDDa uccaterNa aNegakhaMbha0 vaNNao jAva bhavaNassa dAraM taM cetra pamANaM paMcadhaNusayAI uDUM uccatteNaM aDDAijAiM vikkhaMbheNaM jAva vaNamAlAo bhUmibhAgA ulloyA maNipeDhiyA paMcadhaNusaiyA devasayaNijjaM bhANiyavyaM / tattha NaM je se dAhiNille sAle tattha ege mahaM pAsA yavaDeMsae pannatte kosaM ca uDDuM uccatteNaM addhakosaM AyAma vikkhaMbheNaM ansugayamUsiya0 aMtobahusama0 ulloyA / tassa NaM bahusamaramaNijasta bhUmibhAgassa bahu. majjhade sabhAe sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyaThabaM / tattha NaM je se paJccatthimille sAle / ettha NaM pAsAyavaDeMsae pannatte taM caiva pamANaM sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyavvaM / tattha NaM je se uttarille sAle ettha NaM ege mahaM pAsAyavaDeMsae paNNatte taM caiva pramANaM sIhAsaNaM saparivAraM / tattha NaM je se uvarimaviDime ettha NaM ege mahaM siddhAya taNe korsa AyAmerNa addhakosaM desUrNa kosaM uDDuM uccatteNaM aNega khaMbhasatasanniviTTe vaNNao tidisiM tao dvArA paMcadhaNusayA aDDAijjadhanusaya viklabhA maNipeDhiyA paMcaNusaiyA devachaMdao paMcadhaNusayavikkhaMbho sAirega paMcadhaNusa uccante / tattha NaM devachaMdae anusayaM jiNapaDimANaM jiNussedhappamANAnaM, evaM savvA siddhAyataNava tavvayA bhANiyavvA / viDimA rayayaveruliya patta tavaNijjapattaviMdAya / pallava aggapavAlA jaMbUNa ya rAyayAtIse // 2 // // 77 // viDimArayaya veruliya pattatavaNijja pattaviMTAya | pallava aggapavAlA jaMbUNaya rAyayAtIse // 2 // // bhU77 //
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTa jIvAbhigamasUtra jAva dhUvakaDucchayA uttimAgArA solasavidhehiM rayahiM uvee ceva jaMbUNaM sudasaNA mUle vArasahiM paumavaravediyAhiM savvato samaMtA saMparivivattA tAoNaM paunayaravediyAo addhajoyaNaM uDDUM uccatteNaM paMcadhanusayAI vivasaMmeNaM vnnnno| jayU sudaMsaNA aNNeNaM asaeNaM jaMbUNaM tadachuccanappamANametteNaM savvao samaMtA saMparisvittA / tAoNaM jaMvUo cattAri joyaNAI uDDe uccatteNaM kosaM covveheNaM joyaNaM khaMdho kosa vikkhaMbheNaM tiNi joyaNAI viDimA vahumajhadesabhAe cattAri joya. NAiM vikkhaMbheNaM sAiregAiM cattAri joyaNAI samvaggeNaM vai. rAmayamUlA so ceva cetiyaakkhvpnno| jaMbUra NaM sudaMsaNAe avaruttareNaM uttareNaM purathimeNaM ettha NaM aNADhiMyassa cauNhaM sAmANiyasAhassINaM cattAri jaMbU sAhassIo pannattAo / jaMbUe sudaMsaNAe purathimeNaM ettha NaM aNADhiyassa devassa cauNhaM aggahisINaM cattAri jaMvUo pannattAo evaM parivAro sambo NAyavvo jaMbUe jAva AyarakakhANaM / jaMbU NaM sudaMsaNA tihiM joyaNasaehiM vaNasaMDehiM sabato samaMtA saMpa. rikkhittA taM jahA-paDhameNaM docceNaM tbcennN| jaMbUe sudaMsaNAe purasthimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAiM ogAhittA ettha NaM ege mahaM bhavaNe pannatte purathimille bhavaNasarise bhANiyabve jAva sayaNijjaM evaM dAhiNeNaM paJcasthimeNaM uttareNaM / jaMbUe NaM sudaMsaNAe uttara purathimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM papNAsaM joyaNAI ogAhittA cattAri gaMdA pukkhariNIo pannattAo taM jahApaumA paumappabhA ceva, kumudA kumudappabhA tAo NaM NaMdAo pukkhariNIo kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM paMcadhaNu
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ chaMda prameyotikA TIkA pra. 3. u. 3 su. 78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam sayAI uvveheNaM acchAo - saNhAo - laNhAo - ghaTTAomaTThAo NiSpakAo jAva paDirUvAo vaNNao bhANiyavvo jAva toraNANi // sU0 78 // chAyA - jambvAH khalu sudarzanAyAzcaturdizi catastraH zAlA: prajJaptAH tadyathApUrvasyAM dakSiNasyAM pazcimAyA muttareNa tatra khalu yA - sA pUrvA zAlA atra - khala eka mahadUbhavanaM prajJatam ekaM krozamAyAmenA'rdhakrozaM viSkaMbheNa - dezonaM krozamUrdhvamuccaistvenAnekastambha0 varNako yAvad bhavanasya dvAram tadeva pramANaM pazcadhanuH zatAni - Urdhvamuccaistvena ardha tRtIyAni viSkambheNa yAvad vanamAlA:- 'jaMbUpaNaM sudaMsaNAe' ityAdi / TIkArtha- 'jaMbUraNaM sudaMsaNAe caudisiM cattAri sAlA paNNattA' sudarzanA jisakA dUsarA nAma hai aise isa jaMbU vRkSa kI cAra dizAoM meM cAra zAkhAeM haiM ve dizA- pUrva-dakSiNa, uttara aura pazcima haiM ina meM jo pUrva dizA kI 'sAle' zAkhA hai usa para 'eMge mahaM bhavaNe toNate' eka vizAla bhavana hai 'kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM, dekhaNaM kosaM uDe uccaterNa' yaha eka koza kA lambA hai AdhA koza kA cauDA hai aura kucha kama eka koza kA UMcA hai 'aNegathaMbha0 vaNNao' yaha aneka khaMbhe vAlA hai isakA varNana pUrva jaisA hai yaha varNana dvAra taka ke pATha kA liyA gayA hai isake dvAra pAMcasau dhanuSa ke UMce haiM / aDhAI sau dhanuSa ke cauDe haiM 'jAva vaNamAlAo bhUmibhAgA, ulloyA, maNipeDhiyA, paMcadhaNusatiyA, devasayaNijjaM bhANi 'jaMbUeNaM sudaMsaNa, e' tyAhi TIartha - jaMbUraNaM sudaMsaNAe caudisiM cattAri sAlA paNNattA' dhenuM jInnu nAma sudarzanA che evA A ja khUddIpanI cAre dizAomAM cAra zAkhAo che. arthAt pUrva pazcima dakSiNa ane uttara e cAre dizAemAM eka eka zAkhA che. temAM ne pUrva hizAnI 'sAle' zAkhA che, tenI 52 'egaM mahaM bhavaNe paNNatte' me vizANa lavana che. 'kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbhaNaM disUNaM kosaM ur3DhaM uccatteNaM' tenI sagAI me asanI che bhane tenI pahoNAra ardhA asanI che bhane ma ardhA asanI (yA che. 'aNegathaMbha0 SaNNao' te aneka sta MbhA vALuM che. tenu varNana pahelAM kahyA pramANe ja che. e vana dvAra sudhInA pATha panta lIdhela che, tenA dvArA pAMcaseA dhanuSa uMcA che. 250 gaDhiso dhanuSa thaDojA che, 'jAva vaNagAlAo bhUmibhAgA ulloyA maNi
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 470 nIvAbhigamana bhUmibhAgAH-ullokAH maNipIThikA paJca dhanuH zatA, devazayanIyam -bhaNitavyam atra khalu yA sA dakSiNA zAlA atra khalu eko mahAn prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH krozaM cordhvamuccastvenA'rdhakrozamAyAmaviSkambhAbhyAm abhyudgatocchrita0 anto bahusama0 ullokAH / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUbhibhAgasya bahu madhyadezabhAge siMhAsanaM saparivAraM bhaNitavyam / tatra khalu yA sA pazcimA zAlA atra khalu prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH tadeva pramANa siMhAsanam saparivAraM bhaNitavyam / tatra khala yavaM' aura itane hI ve praveza vAle haiN| isa taraha kA inake sambandha meM varNana pUrva kI taraha yAvat vanamAlA taka karanA cAhiye sAtha meM bhUmibhAgoM kA, Upara kI chata kA pAMca sau dhanuSa kI maNipIThikA kA aura deva zayana kA bhI varNana karanA cAhiye 'tattharNa je se dAhijille sAle etthaNaM ege mahaM pAsAyavaDe sae paNNatte' dakSiNa dizA meM jo zAkhA hai usa para eka prAsAdAvataMsaka hai 'kosaM uDUM uccattaNaM addhakosaM AyAmavikhaMbheNaM abhuggaya mUsiyA aMtovahusama0 ulloyA' vaha eka koza kA UMcA hai AdhA koza kA lambA cauDA hai isa se yaha aisA mAlUma paDatA hai ki mAnoM AkAza tala ko hI chU rahA hai isake bhItara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai isa para chata bhI hai 'taslaNaM bahusamaramaNijja bhUmibhAgassa vahumajjhadesabhAe sIhAsaNe saparivAra bhANiyadhvaM' usa vahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bahumadhya deza bhAga meM eka saparivAra siMhAsana haiM / 'tatthaNaM je se paJcasthimille sAle ettharNa posAyavaDeM sae paNNatte taM ceva pamANaM sIhAsaNaM peDhiyA paMcadhagusaiyA devasayaNijjaM bhANiyabdha' mane meTamA praveza vA che. A pramANenuM tenA saMbaMdhanuM varNana pahelAnI jeNu yAvat vanamALA sudhI 42 me. 'tattha je se dAhiNille sAle etthaNaM ege mahaM pAsAyavaDeM saMe paNNatte' kSie hazAmare zA cha tanA 52 pAsAhAta sa4 cha, 'kosaM uDDhaM uccattaNaM addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM anbhuggayamUsiyA aMto vahusamaramaNIyA rasTo' te prAsAdAvatuMsaka eka kesa UMcuM che, ane ardhA kesanI laMbAI vALuM che. tethI e evuM jaNAya che ke-jANe te AkAza taLane sparzI rahelA che tenI aMdarane bhUmibhAga basamaramaNIya che. tenA para agAzI che. 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumagjhadesabhAe sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyavyaM' se bahusabharamaNIya bhUmilAganA mahumadhya zikSAmA se parivAra sahita siMhAsana cha. 'tatthaNaM jese paJcathimille sAle etthaNaM pAsAyavaDesae paNNatte taM ceva pamANaM sIhAsaNaM saparivAra bhANiyavvaM pazcima hizAnI zAmA 52 me /
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam 471 yA sA-uttarazAlA atra khalu eko mahAn prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH tadeva pramANa siMhAsanaM saparivAram / tatra khalu yA sA uparimA viDimA atra khalu eka mahat siddhAyatanam-kromamAyAmenA'rdhakrozaM viSkambheNa dezonaM krozamUrdhvamuccastvena aneka stambhazatasanniviSTam0 varNakaH tridizi trINi dvArANi paJca dhanuzzatAni bhANiyavvaM pazcima dizA kI zAkhA para eka prAsAdAvataMsaka hai isake sambandha meM bhI varNana pUrva ke hI jaisA hai isa prAsAdAvataMsaka meM saparivAra eka siMhAsana haiN| 'tattha NaM je se uttarille sAle etthaNaM egemahaM pAsAyasaDeMsae paNNatte taM ceva pamANaM sIhAsaNaM saparivAraM uttara dizA kI ora jo zAkhA hai vahAM para bhI eva vahuta vizAla prAsAdAvataMsaka hai isakA pramANa bhI pUrva ke jaisA hI hai yahAM para bhI parivAra sahita eka siMhAsaka hai 'tatthaNaM je se uvarima viDime etthaNaM ege mahaM siddhAyataNaM kosaM AyAmeNaM addha kosaM vikkhaMbheNaM desUrNa kosaM uccattaNaM' jambU vRkSa ke Upara kI jo zAkhA hai vahAM eka bahuta vizAla siddhAyatana hai isakI lambAI eka koza kI hai aura cauDAI Adhe koza kI hai yaha kucha kama DeDha koza kA UMcA hai 'aNega khaMbha satasanniviTe vaNNao tidisiM tao dArA paMcadhaNusatA aDDhAijja dhaNusaya vikkhaMbhA' isameM aneka khaMbhe lage haiN| isakA yahAM varNana kara lenA cAhiye isake tIna dizAoM meM tIna dvAra haiM devAra pAMca sau dhanuSa ke UMce aura aDhAI sau dhanuSa ke cauDe haiM 'maNipeTiyA pNcdhnnuprAsAdAvataMsaka che. tenA saMbaMdhI varNana paNa pahelA kahyA pramANe ja che. e prAsAta'samAM saparivAra se siDAsana cha. 'tatthaNaM je se uttarille sAle etya NaM ege mahaM pAsAyavaDisae paNNatte taM ceva pamANaM sIhAsaNaM saparivAraM' uttara bAjunI je DALa che tyAM AgaLa paNa eka ghaNuM vizALa prAsAdAvatasaka che, tenuM pramANa paNa pahelA kahyA pramANe che, ane tyAM paNa parivAra sahita me sihAsana cha, tatthaNaM je se uparima piDime etthaNaM ege mahaM siddhAyattaNe kosa AyAmeNaM addhakosa vikkhaMbheNaM desUNaM kosaM uDDha uccattaNaM' jaMbUvRkSanI uparanI je zAkhA che. tyAM eka ghaNuM ja vizALa siddhAyatana che. tenI laMbAI eka kesa-gAunI che, ane pahoLAI ardhA kesanI che. e kaMIka 4bha ho sa yu che. 'aNegakhaMbhasayasaMniviDhe vaNNao tidisi tao dArA paMca ghaNusayA aDUDhA ijjaghaNusayavikkhabhA' tamA bhane stano sAgesA cha, tenu varNana ahIyAM karI levuM joIe. te sidvAyatananI traNa dizAomAM traNa daravAjAo che. e dvAre pAMcaso dhanuSa jeTalA uMcA che. ane aTise dhanuSanI
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 . - jIvAbhigamana ardhavRtIyadhanu zataviSkambhA, maNipIThikA paJca dhanuzatA devacchandakA pazca dhanu zataviSkammaH, sAtireka paJcadhanu zatamuccatvam / tatra khalu devacchandake'g. zataM jina-pranimAnAM jinotsedhapramANAnAm evaM saryA siddhAyatanavaktavyatA bhaNitavyA yAvad dhRpakaDacchukA-uttamAkArA poDazavidhai ratnairupetA evaM satiyA devacchaMdao paMcadhaNusatavikkhaMbho sAtirekeNa paMcadhaNusa uccatte' usameM eka maNipIThikA hai yaha maNipIThikA pAMca sau dhanuSa kI lambI cauDI hai usa para deva chandaka hai jo pAMca sau dhanuSa kA cauDA hai aura kucha adhika pAMcalau dhanuSa kA UMcA hai 'tatthaNaM deva chaMdae aTThasaMyaM jiNa paDimANaM jiNusledhappamANANaM evaM savvA siddhAyataNa vatavvayA mANiyavvA jAva dhUva kaDucchuyA' usa devacchadaka meM 108 jina kAma deva kI pratimAeM hai ve jina kAmadeva kI pratimAeM jitanI jitanI UMcAI kahI gaI hai itane pramANa meM UMcI hai isa prakAra me siddhAyatana kI samasta vaktavyatA pUrvokta jaisI jAnanI cAhiye yAvat dhUpa kaDucchaka vahAM para haiM / 'uttimAgArA, solasavidhehi rayaNehiM uvae ceva' uttama AkAra kA hai| solaha prakAra ke ratnoM se yaha yukta hai 'javusudakSaNAmUle vArasahiM paubhavaravediyAhiM sabvato, samaMtA saMparikkhattA' yaha jaMbU sudarzanA mUla meM cAroM ora se 12 padmabara vedikAoM se ghirI huI hai 'tAoNaM paumavara vediyAo addhajogaNaM urdU uccatteNaM paDaam cha. 'maNipeDhiyA paMcadhaNusasatiyA devacchadao paMca dhaNusatavikvaMbho sAtirekeNa paMcadhaNusa uccatta' tamA yo maNipAche, mA bhaashupii| pAMcase dhanuSa jeTalI lAMbI ane paheLI che. tenA para devacchedaka che, je devacchedaka pAMcase dhanuSa jeTaluM paheluM che. ane kaMIka vadhAre pAMcaso dhanuSanI yAvANucha. 'tatthaNaM devacchedae adRsayaM jiNapaDimANaM jiNurasedhApamANANaM evaM savvA siddhAyataNavattavyayA bhANiyavyA jAva dhUvakaDucchayA' ko vara44bhA 108 eka ATha jIna-kAmadevanI pratimAo che, e kAmadevanI pratimAo jenI jeTalI uMcAI kahela che teTalA pramANanI uMcAIvALI che. A rIte siddhAyatana saMbaMdhI saghaLuM varNana jema pahelAM kahevAmAM Avela che te pramANe sabha7 sayu, yAvat tyAM dhUpa41274 dhUpahAnI che. "uttimAgArA solasavidhehi rayaNehiM ubaeceva' 'tattama 2132 cha. sane se nA 2tnAthI ta yuTata cha. 'jaMbUsudaMsaNAmUle vArasahiM paumavaravediyAhiM savvao samaMtA saMparikkhittA' 241 jaMbusudanA mULamAM cAre bAjuethI 12 bAra padvavara vedikAothI gherAyela cha. 'tAoNaM paumavaravediyAo ajoyaNaM ur3ha uccateNaM paMcadhaNusayAI vikkhaM
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TokA pra.3 3.3 2.78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam 473 jaDU khalu sudarzanA mUle dvAdazabhiH padmavaravedikAbhiH sarvataH samantAt saMparikSiptA tAzca khalu pamavaravedikAH ardhayojanamUrdhvamuccastvena pazca dhanuH zatAni viSkambheNa vrnnkH| jambUsudarzanA'nyenA'STazatena jaMvUnAM tadarboccatva pramANamAtreNa sarvataH samantAtsaMparikSiptA / tAH khalu jambvAzcatvAri yojanAni Urdhvamuccaistvena krozaMcovedhena yojanaM skandhaH krozaM viSkambheNa trINi yojanAni viDimA bahumadhyadezabhAge catvAri yojanAni viSkambheNa sAtirekANi catvAri yojanAni sarvAgreNa vajramayamUlA sa eva caityavRkSavarNakaH / jaMbyAH khalu paMca dhaNusayAI vikkhabheNaM vaNNao' ye padmavara vedikAeM Adhe yojana kI UMcI hai evaM pAMcasau dhanuSa kI cauDI hai ityAdi rUpa se inakA varNana kara lenA cAhiye 'jaMbU sudasaNA aNNeNaM aTTha satteNaM jaMbUNaM taduccattappamANametteNa savvao samaMtA saMparikkhittA' sudarzanA jisakA dUsarA nAma hai aisA yaha jambUvRkSa anya aura 108 jaMbu ke vRkSoM se ki jinakI UMcAI usase AdhI hai cAroM ora se ghirA huA hai 'tAoNaM jaMbuo cattAri joyaNAI uDUM uccattaNaM kosaM uvveheNaM joyaNa khaMdhe' ye jambu vRkSa cAra yojana ke UMce haiM / eka koza taka ye jamIna meM bhItara gaDhe hue haiM eka koza kA inakA skandha hai / 'kosaM vikkhaMbheNaM tini joyaNAI viDimA' eka koza ko inakI cauDAI hai| tIna yojana kI inakI zAkhAeM haiM 'bahumajjhadesabhAe cattAri joyaNAI vikhaMbheNaM' bIca meM ye cAra yojana ke cauDe haiM 'sAiregAiM cattAri joyaNAI savvaggeNaM vairAmayamUlA so ceva cetiya rakkhavaNNao' e vo ? e padvavara vedikAo adha jananI uMcAIvALI che. ane pAMca dhanuSa jeTalI pahoLI che. vigere prakArathI tenuM varNana karI levuM joIe. 'jaMbU sudasaNA aNNeNaM aTThasateNa jaMvUNaM taddhaccattapamANametteNaM savvao samaMtA saMparikkhittA' sudarzananA tu mI nAma che se sAbhu vRkSa miin| 108 ekaso ATha jAMbuthI (ke jenI uMcAI tenAthI adhi che.) cAre bAju gherAyelA cha. 'tAoNaM jaMtuo cattari joyaNAI uDDhe uccatteNaM kosaM ubveheNaM joyaNakhaMdhe' A jaMbUvRkSa cAra ejananI uMcAIvALuM che, ane eka kesa-gAu jeTaluM e bhInanI 42 gaye cha. tathA 4 sarnu tenu tha che. 'kosaM vikhaMbheNaM tinni joyaNAI viDimA' me si-16 te pANu cha, yoganatI tenI mAyA che. 'vahumajhadesabhAe cattAri joyaNAI vikkhabheNaM' kyama se thAra yona pANucha. 'sAiregAI cattAri joyaNAI savvaggeNaM vairAmayamRlA so cetra cetiyAkkha vaNNao' te pramANa 44 dhAre yA2 yorana jI0 60
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 movAmigamale sudarzanAyAH aparottareNottareNottara pUrveNa atra khalu anAhatasya caturNA sAmAnika sahasrANAM catvAri jaMbUsahasrANi prajJaptAni javyA gudarzanAyA pUrveNa aprakhala, anAhatasya devasya cataraNA magramahipINAM catasro jamnyaH prajJaptAH evaM parivAraH: inakA saya pramANa sAdhika cAra yojana kA hai / inake mUlabhAga vanaratna ke haiN| inakA varNana jaisA caitya vRkSa kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI hai 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe avagattareNaM uttareNaM uttarapurasthimeNaM etthaNaM aNADhiyassa cauNhaM sAmANiya sAhassINaM cattAri jaMbUsAhassIo paNNattAo' apara nAma sudarzanA vAle isa jambU vRkSa ke vAyavya koNa meM, uttara dizA meM evaM IzAna koNa meM jambUdvIpa ke adhipati anAhata devatA ke cAra hajAra sAmAnika devoM ke cAra haz2Ara. jambUvRkSa haiM ina meM pUrva dizA meM cAra agramahiSiyoM ke yogya cAra jambuvRkSa haiM mahAjambU vRkSa ke dakSiNa pUrvakoNa meM Abhyantara pariparipadA ke ATha hajAra devoM ke yogya 8 hajAra jambRvRkSa haiM / dakSiNadizA meM madhyama pariSadA ke 10 hajAra devoM ke yogya 10 hajAra mahAjambU vRkSa haiM dakSiNa pazcima kona meM vAhya pariSadA ke 12 hajAra devoM ke yogya 12 hajAra mahAjambU vRkSa haiM pazcima dizA meM sAta anIkAdhipatiyoM ke yogya sAta mahAjambU vRkSa haiM inake vAda samasta dizAoM meM 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke yogya 16 hajAra jambU vRkSa haiM / yaha sudarzana jAvU sau sau yojana ke pramANavAle aise tIna jeTaluM che, tene mULa bhAga vajaratnane che. te tamAma varNana je pramANe citra vRkSanu paNuna 42vAmAM Ave che. me prabhArI 42 ve'. 'jaMvUeNaM sudaMsa-, NAe avaruttareNaM uttareNaM, uttarapurathimeNaM patthaNaM aNADhiyassa cauNhaM sAmANiya sAhassINa cattari jaMbUsAhasmIo paNNatAo' mA nAma nu suzAnA cha evA A jaMbu, vRkSanA vAyavya khuNAmAM, uttaradizAmAM ane IzAna khuNAmAM jaMbudvIpanA adhipati anAdatta devanA cAra hajAra sAmAnika denA cAra hajAra jaMbuvRkSe che, temAM pUrva dizAmAM cAra ajhamahiSine cogya cAra jaMbu vRkSe che. mahAjaMbuvRkSanI dakSiNa pUrva khuNAmAM Abhyantara pariSadanA ATha hajAra devene cogya. 8 ATha hajAra jaMbuvRkSe che. dakSiNadizAmAM madhyamAM pariSadAnA 10 daMsa hajAra devene cogya 10 dasa hajAra mahAjaMbUvRkSo che. - dakSiNa pazcima khuNAmAM bAhya pariSadanA 12 bAra hajAra devone cogye 12 bAra hajAra mahAvRkSe che. pazcima dizAmAM sAta anIkAdhipatine egya sAta mahAjaMbuvRkSe che, te pachI saghaLI dizAomAM 16 soLa hajAra AtmarakSaka devAne cagya 16 seLa hajAra jaMbuvRkSo che. A sudarzanacaMbU se se cojananA
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TokA pra.3 u.3 sU.78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam, 475 sarvo jJAtavyaH jambvAH yAvadAtmarakSakANAm / jaMbUH khalu sudarzanA tribhiryojanazataiH vanapaNDaiH sarvataH samantAt samparikSiptAH tadyathA-prathamena, dvitIyena, tRtIyena / jabvAH sudarzanAyAH pUrveNa prathamaM vanapaNDam paJcAzayojanAnyavagAhya-atra khallu mahadeke bhavanaM prajJaptam pUrva bhavanasadRzaM bhaNitavyam yAvat zayanIyam / evaM-dakSiNena, vanaSaNDoM se cAroM ora se ghirI huI hai 'paDhameNaM docceNaM, tacceNaM, ina vanaSaNDoM ke nAma haiM-prathama vanaSaNDa, dvitIya vanaSaNDa, aura tRtIya 'vanaSaNDa jaMvUe sudaMsaNAe purathimeNaM paDhama vaNasaMDa paNNAse joyaNAI ogAhittA ettharNa ege mahaM bhavaNe paNNatte' jambUsudarzanA ko pUrvadizA meM jo prathama vanaSaNDa haiM usase pacAsa yojana Age jAne para eka vizAla bhavana AtA hai / 'purathimille bhavaNasarise bhANiyavve jAva sayaNijja' isa bhavana kA varNana mahAjambUvRkSa kI pUrvadizA kI zAkhA, para rahe hue bhavana ke jaisA hI hai-yAvatU eka devazayanIya hai yahAM taka kA varNana yahAM grahaNa karanA cAhiye 'dAhiNeNaM-paccatthimeNaM uttareNaM' isI taraha ke jambUsudarzanA kI dakSiNa dizA meM jo prathama vanaSaNDa haiM usase pacAsa yojana Age jAne para eka vizAla bhavana AtA hai yaha bhI-varNana meM mahAjambU vRkSa kI pUrvadizA kI zAkhA para rahe.hue bhavana jaisA hI hai yAvata eka * devazayanIya hai yahAM-taka kA varNana yahAM grahaNa karanA cAhiye isI taraha se jambU sudarzanA. kI pazcima dizA meM aura uttara dizA meM jo prathama vanaSaNDa hai usase bhASAmA cha. mevA ] vanamAthI ye sAre mAthI dhezayeTa che. 'paDhameNaM 'docceNaM tacceNa ' 'vanana nAmI 2mA prabhArI che-prathama vanamaNI panamA mana jI pana jiMvUe sadasaNAe purasthimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paMNNAse joyaNAI ogAhittA etthaNaM ege mahaM bhavaNe paNNatte' suhaza nAnI pUrva dizAmA je paheluM vanakhaMDa che, tenAthI pacAsa ejane AgaLa javAthI eka vizALa sapana' mA che. 'purathimilleNa 'bhavaNasarise bhANiyabve jAva sayaNijja' mA bhavenanuM varNana mahAjaMbUvRkSanI pUrva dizAnI zAkhApara rahela 'bhavananI jema ja che. yAvat tyAM eka devazayanIya che. e kathana sudhInuM varNana ahIM sabha . 'dAhiNeNaM paccatthimeNaM uttareNaM' se 5 pramANe bhUzanAnI dakSiNa dizAmAM je prathama vanakhaMDa che. tenAthI pacAsa pejana AgaLa javAthI eka vizALa bhavana Ave che. tenuM varNana paNa mahAjaMbuvRkSanI pUrvadizAnI zAkhApara AvelA bhavananA varNana pramANe ja che. cAvata tyAM eka devazayanIya che. e kathana sudhInuM tamAma varNana ahIMyA karI levuM eja pramANe jaMbu
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 jIvAmigamana pazcimena, uttareNa / jabbAH khalu sudarzanAyAH uttara pUrveNa prathamaM vanaSaNDam pazcAzayojanAnyavagAhya catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH, tadyathA-pamA paduma prabhA, caiva kumudaa-kusudprbhaaH| tAH khalu-nandAH puSkariNyaH krozamAyAmenA'rdhakrozaM vikambheNa paJca dhanuH zatAnyu dvedhena acchAH zlakSNAH laNhAH ghRSTAH mRSTAH niSpakAH nIrajaskA yAvatpratirUpAH varNako bhaNitavyo yAvattoraNAni iti ||suu078|| TIkA-vyAkhyAnigadasiddhA // pacAsa pacAsa yojana Age jAne para eka vizAla bhavana AtA hai| isake sambandha meM bhI varNana jaisA Upara kahA gayA hai vaisA hI jAnanA cAhiye 'jaMbUe sudaMsaNAe uttarapurasthimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA cattAriNadAputravariNIo paNNattA' jambU sudarzanA ke IzAnakoNa meM jo prathama vanaSaNDa hai usase 50 yojana Age jAne para bahuta hI vizAla cAra naMdA puSkariNiyAM AtI haiM inake nAma isa prakAra se haiM-'paumA paumappabhA, ceva kumudA kumuyappabhA' padma padmaprabhAra kumudA3 aura kumudaprabhA4 'tAo NaM NaMdAo pukkhariNIo kosaM AyAmeNaM, addhaM kosaM vikkhaMbheNaM paMcadhaNusayAI ubveheNaM acchAo, sahAo, laNhAo, ghaDAo, mahAo, NippaMkAo, NIrayAo, jAva paDirUvAo' ye pratyeka naMdA puSkariNiyAM lambAI 'meM eka koza kI hai aura cauDAI meM Adhe koza kI haiM / inakI pratyeka kI gaharAI pAMca sau dhanuSa kI hai| ye saba naMdA puSkariNiyAM svaccha sudarzanAnI pazcima dizAmAM ane uttara dizAmAM je prathama vanakhaMDa che, tenAthI pacAsa pacAsa pejana AgaLa javAthI eka vizALa bhavana Ave che. tenA saMbaMdhanuM varNana jema pahelAM kahevAmAM AvI gayela che e ja pramANe samajI se. 'jaMvUe sudaMsaNAe uttarapurathimeNaM paDhama vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA cattAri gaMdApukkhariNIo paNNattA' bhUsuzinAnA zAna bhuyAmA 2 paddha vanakhaMDa che, tenAthI 50 pacAsa pejana AgaLa javAthI ghaNuM ja vizALa yAra nahAriNIyo mAve che. tenA nAmI mA prabhArI che-'paumA paumappabhA, ceva kumudA kumudappabhA' pA 1, pAmamA 2, muhA 3 mane bhunA 4. 'tAoNaM NaMdAo pukkhariNIo kosaM AyAmeNaM addhaM kosa vikkhaMbheNaM, paMcadhaNusayAiM unveheNaM acchAo, sahAo ghaTAo, mAo NippaMkAo jAva paDirUvAo' e dareka naMdApuSkariNIyenI laMbAI eka kesa-gAunI che. ane tenI pahelAI ardhA kesanI che. te darekanI uMDAi pAMcase dhanuSanI che. e badhI ja naMdA puSkariNIye svaccha che. glakSaNa che, laSTa che, vRSTa che, mRSTa che. niyaMka che,
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ shrafter der pra. 3 u. 3 sU. 79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvataMsakaH 477 mUlam - tAsi NaM NaMdA pukkhariNINaM bahumajjhadesabhAe ettha NaM pAsAvaDeMsa pannatte ko sappamANe addhakosaM vikkhaMbho so caitra so vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM / evaM dakkhiNa puratthimeNa vipaNNAsaM joyaNA cattAri NaMdApukkhariNIo uppalagummAnaliNA uppalA uppalujjalA taM caiva pamANaM taheva pAsAyavaDeMsago tappamANo / evaM dakkhiNapaJccatthimeNa vi paNNAsaM joyaNANaM paraM - bhiMgA bhiMgANimA ceva, aMjanA - kajjalappabhA sesaM taM cetra / jaMbUe NaM sudaMsaNAra uttarapuratthime paDhamaM vaNa saMDa paNNAsaM joyaNAI ogAhitA ettha NaM cattAri NaMdAo pukkhariNIo pannattAo taM jahA- sirikatA sirimahiyA siri caMdA cetra tahaya siriNilayA / taM cetra pamANaM taheva pAsAya vaDio | jaMbU NaM sudaMsaNAe purathimilTassa bhavaNassa uttareNaM uttarapuratthimeNaM pAsAyavaDeMsagassa dAhiNeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe ajoyaNAI uDDuM uccategaM mUle bArasajoyaNAI vikkhaMbheNaM majhe aTU joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM uvariM cattAri joyaNAI AyAma vikkhaMbheNaM mUle sAtiregAI sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM majjhe sAtiregAI paNuvIsaM joyaNAI haiM, zlakSNa haiM, laSTa haiM, ghRSTa haiM, mRSTa haiM, niSpaGka haiM, nIrajaska haiM, yAvat pratirUpa haiM / isa taraha se inakA varNana toraNoM ke pATha taka kara lenA cAhiye / pUrvadizA meM padmA, dakSiNa dizA meM padmaprabhA, pazcimadizA meM kumudA, aura uttara dizA meM kumudmabhA nAmakI naMdA puSkariNiyAM haiM / svaccha Adi padoM kI vyAkhyA jaisI pahile kara dI gaI hai / vaisI hI hai // 78 // nija che. yAvat pratirUpa che. A pramANe Anu varNana teraNAnA pATha sudhI karI levu joie. pUrva dizAmAM padmA, dakSiNa dizAmAM padmaprabhA, pazcima dizAmAM kumudA ane uttara dizAmAM kumudaprabhA nAmanI naMdApuSkariNIyA che. svaccha vigere pahAto artha paDelA zvAmAM Ave che, me prabhA che, // 78 //
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre parikkheveNaM uvari sAtiregAI bArasa joyaNAI parikkheveNaM mUle vicchinne majhe saMkhitte upi taNue gopuccha saMThANasaMThie savva jaMbUNayAmae acche jAva paMDirUve se NaM egAeM paumavaravediyAe ege NaM vaNasaMDeNaM savvato samatA saMparikkhite donha vi vaNNao / tassa NaM kUDasta uvariM bahusama ramaNijjhe bhUmibhAge pannatte jAva AsayaMti0 / tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAeM evaM siddhAyataNaM ko sapmANaM savvo siddhAyataNa vattatrayA jaMbUpaNaM sudasaNAe puratthimassa bhavaNassa dAhiNeNaM dAhiNapuratthimilassa pAsAyavaDeMsagassa uttareNaM ettha NaM eMge mahaM kUDe paNNatte / taM veba mANaM siddhAyataNaM ca / jaMbUe NaM sudaMsaNAe~ dAhiNillas bhavaNa0 purasthimeNaM dAhiNa puratthimassa pAMsAyavaDeMsagassa paJccatthimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannante dAhiNassa bhavaNassa parato dAhiNa paccatthimillassa pAsA yavaDeMsagassa puratthimenaM ettha NaMege mahaM kUDe jaMbUto paccatthimilassa bhavaNassa dAhiNeNeM dAhiNapazcatthimillata pAsAyavaDeMsagasta uttareNaM ettha NaM eMge mahaM kUDe pannatte taM cetra pamANaM siddhAyataNaM ca / jaMbUe paJccatthima bhavaNa uttareNaM uttara paJccatthimassa pAsAyavaDeMsagassa dAhiNeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannante taM caiva paMmAgaM siddhAyataNaM ca / jaMbUra uttarassa bhavaNaMssa paJcatthimeNaM uttarapaJcatthimassa pAsAya vaDeMsagasta puratthimeNaM ettha NaM ege maMhaM kUDe paNate taM ceva0 | jaMbUe uttara bhavaNassa paJccatthimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte taM caiva pamANaM jaheba siddhAyataNaM / jaMbUrNa sudaMsaNA aNNehiM bahUhiM tilaparhi laMuehiM jAva rAya raft frrorkhehiM jAva savao: samatA saMparikkhitAH / 12.4 1 * +
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.. sU.79 puSkariNyAH madhyagata prAsAdAvataMsakaH 479 jaMbUeNaM sudaMsaNAe uvari bahave aTU maMgalA pannattA taM jahA-sosthiya sirivaccha. kiNhA cAmarajhayA jAva chttaaichttaa| jaMbUe NaM sudaMsaNAe duvAlasa NAmadhejjA pannatA taM. jahA-sudaMsaNA amohAya suppabuddhA jasodhaga / videha jaMbU somaNasANiyayA.NiccamaMDiyA 1 // subhadAya visAlAya sujAyA sumnniitiyaa| sudaMsaNAe jaMbUe, NAmadhejjA duvAlasa 2 |se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai.jaMbUsudaMsaNA goyamA ! jaMbUeNaM sudaMsaNAe jaMbUdIvAhivatI ANADhite NAma deve . mahaDie jAtra paliovamaThiIe. parivasai se NaM tattha, cauNha sAmANiya sAhassINaM jAva jaMbUdIvassa jaMbUe sudaMsaNAe aNADhiyAe ya rAyahANIe jAva viharaMti / kahi NaM bhaMte !' aNADhiyassa jAva :samattA vRttavvayA rAyahANIe mahaDie / aduttaraM ca.NaM goyamA ! jaMbuddIve dIve tattha tattha dese tahiM tahiM bahave jaMburukkhA jaMbuvaNA jaMbuvaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva sirIe atIvara uvasobhemANA 2 ciTuMti / se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai jaMbuddIve dIve aduttaraM ca NaM goyamA! jaMbuddIvasta sAsae NAmadhejje pannatte jannakayAviNAsi jAva Nicce ||suu.79|| ___ chAyA-tAsAM khalu nandApuSkariNInAM bahumadhyadezabhAge atra salu prAsAdAvataMsaka prajJaptaH kroza pramANaH adhakrozaM viSkambhaH sa eva sa varNako yAvat siMhAsanaM saparivAram / evaM dakSiNapUrveNApi paMcAzata yojanAni0 catasro nandA puSkariNyaH utpala gulmA nalinA utpalA-utpalojjvalA tadeva pramANa tathaivaprAsAdAvataMsaka stat pramANaH / evaM dakSiNa pazcimenApi paJcAzataM yojanAnAM paraM bhRGgA bhRGgAnibhA caiva aJjanA kajjalaprabhA zepaM tadeva / jaMvAH khalu mudarzanAyAH uttara pUrva prathamaM vanapaNDaM paJcAzataM yojanAni avagAhya atra khalu catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH tadyathA-zrIkAntA zrImahitA zrIcandrA caiva tathA ca, shriinilyaa| tadeva pramANa tathaiva prAsAdAvatasakaH / jabbAH khalu sudarzanAyAH pUrvasya bhavanasyottareNottarapUrveNa prAsAdAvataMsakasya dakSiNena atra khalu eko mahAn
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 jIvAmigamasse kUDaH prajJaptaH aSTau yojanAni U muccaistvena mUle dvAdazayojanAni viSkammeNa madhye'STau yojanAnyAyAmaviSkambhAbhyAm upari catvAri yojanAnyAyAmaviSkAmbheNa mUle sAtirekANi saptatriMzana yojanAni parikSepeNa madhye sAtirekANi paMcaviMzatiyojanAni parikSepeNa upari sAtirekANi dvAdazayojanAni parikSepeNa mUle vistIrNo madhye saMkSiptaH upari tanuko gopuccha saMsthAnasaMsthitaH sarva jAvUna damayo'ccho yAvatpratirUpaH / sa khalu ekayA padmavaravedikayA-ekena vanapaNDena sarvataH samantAtsaMparikSiptaH dvayorapi varNakaH / tasya khalu kUTasyopari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvadAsate / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge ekaM siddhAyatanaM krozapramANaM sarvApi siddhAyatanavaktavyatA ! jambyAH khalu sudarzanAyAH pUrvasya bhavanasya dakSiNena dakSiNapUrvasya prAsAdAvataMsakasyottareNa atra khalla eko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva pramANa siddhAyatanaM ca / jabbAH khalu sudarzanAyAH dakSiNAtyasya bhavanasya pUrveNa dakSiNa pUrvasya prAsAdAvataMsamasya pazcimena atra khala eko mahAnkUTa: prajJaptaH / dakSiNasya bhavanasya parato dakSiNapazcimasya prAsAdAvataMsakasya pUrveNa atra khalu eko mahAn kUTaH jaMbUtaH pazcimasya bhavanasya dakSiNena dakSiNapazcimasya prAsAdAvataMsa kasyottareNa atra khalu eko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva pramANaM siddhAyatanaM ca / jaMbvAH pazcimabhavanottareNottara pazcimasya prAsAdAvataMsakasya dakSiNenA'tra khalu eko mahAn kUTaH prajJapta: tadeva pramANaM siddhAyatanaM ca / jaMvyA uttarasya bhavanasya pazcimamenottarapazcimasya prAsAdAvataMsakasya pUrveNA'tra khalu eko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva / jaMbyA uttara bhavanasya pUrveNottarapUrvasya prAsAdAvataMsakasya pazcimenA'tra khallu eko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva pramANaM tathaiva siddhAyatanam / jaMvU khalu sudarzanA'nya behubhistilakailavakai vit-rAjavRkSaH hivRkSaiH sarvataH samantAt saMparikSiptA jaMbyAH khalu sudarzanAyAH upari bahUni aSTau apTau maGgalakAni prajJaptAni tadyathA-svastika zrIvatsa0 kRSNa cAmaradhvajAH yAvata-chatrAticchatrANi / bvAH khalu sudarzanAyAH dvAdazanAmadheyAni prajJaptAni tadyathA-sudarzanA-amodhAca supravuddhA yazodharA / videha jaMbUH saumanasyA niyatA-nitya maNDitA // 1 // subhadrA ca vizAlA-mujAtAiti yAH sudarzanAyAH jabbAH nAmadheyAni dvAdaza // 2 // tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate jaMbUsudarzanA-jaMbU sudarzanA ? gautama ! javyA sudarzanAyAM jaMbU dvIpAdhi patiH anAhato nAmadevo mahaddhiko yAvata-palyopasasthitikaH parivasati sa khalu tatra caturNA sAmAnikasahasrANAM yAvat jaMbUdvIpasya jaMbvAH sudarzanAyA: 'anAdRtAyAzca rAjadhAnyAH yAvad viharanti / kutra khalla bhadanta ! anAhatasya yAvat samastA vaktavyatA rAjadhAnyAH mhddhikH| athottaraM ca khalu gautama ! jaMbU
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ reafter TIkA pra.3 u. 3 sU. 79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvataMsakaH 481 dvIpe dvIpe tatra tatra deze tatra tatra bahavo jaMbUvRkSAH jaMbUvanAni jaMbUvanaSaMDAH nityaM kusumitAH zriyA atIva zobhamAnAH upazobhamAnAstiSThanti / tattenArthena gautama ! eva mucyate ayottaraM ca khalu gautama ! jaMbUdvIpasya zAzvataM nAmadheyaM prajJaptamyannakadApinAsssIt - yAvat - nityam ||sU078 / / TIkA -- 'tAsi NaM NaMdApukkhariNINaM' - tAsAM khalu nandA puSkariNInAm 'bahumajjha desabhA e' - bahumadhyadeza bhAge 'ettha NaM pAsAyavaDe sae patte' - atra khallu nandA puSkariNyA bahumadhyadezabhAge prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH pratiSThitaH, 'kosappa - mANe addhako vibho sAMceva sovaNNao jAva sIhAsaNaM sa parivAraM ' krozaikapramANo'rdhakrozaviSkambhaH sa eva sa varNakaH sa parivAraM siMhAsanaM yAvat nandAnAM dikSu pratyekaikasyAM catvAri trisopAnapratirUpakANi prajJaptAni pUrvavadvarNanam trisopAnakoparitoraNAni pUrvavadvarNanam puSkariNInAM bahumadhyadeza bhAge mahAne kaH prAsA dAvataMsakaH vizeSaNaM pUrvavat tanmadhye siMhAsanaM siMhAsana caturdikSu sAmAnikA 'tAsi NaM NaMdA puklariNoNaM' ityAdi / TIkArtha- una nandA puSkariniyoM meM se pratyeka nandA puSkariNI ke ThIka madhyabhAga meM eka prAsAdAvataMsaka haiM ' ko sappamANe addhako saM vibho so ceva so baNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM' yaha prAsAdAvataMsaka eka koza kA lambA aura Adhe koza kA cauDA hai isakA varNana pahile jaisA kahA gayA hai vaisA hI yAvat saparivAra siMhAsana taka hai tathA ca ina naMdA puSkariNiyoM kI cAroM dizAoM meM cAra 2 trisopAna pranirUpaka haiM / inakA varNana pUrva kI taraha se hI hai pratyeka trisopAna ke pathiyoM ke Upara toraNa haiM inakA bhI varNana pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaisA hI hai puSkariNIyoM ke bahumadhya dezabhAga meM 'tAsi NaM NaMdApukkhariNINaM' hatyAhi TIkA naMdApuSkaraNIyAmAMthI dareka naMdApuSkariNIyAnI kharAkhara madhyalAbhAM me AsAhAvata saDa che. 'kosappamANe addhakosaM vikkhaMbho so ceva so vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAra' mA prAsAhavata sa me asa-gA bheTalo lAMmA che. ane aA~ gAu jeTaleA paheALA che. tenu varNana pahelAM jema karavAmAM Avela che e ja pramANenu' yAvat saparivara siMhAsananA kathana paOntanuM che. te AvI rIte che-A naMdApuSkariNIyAmAMthI dareka puSkaraNIyAnI cAre dizAomAM cAra cAra trisepAna pratirUpa che. tenu varNana pahelAMnI jema ja che. dareka triseApAnakA--pagathiyAonI upara teAraNA che. tenuM paNa varSoMna pahelAM jema karavAmAM Avela che te pramANenu' karI levuM, puSkariNIyAnA jI0 61
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 jovAbhigamasUtre derAjamahipI - anIkAdhipati - rakSakadeva bhadrAsanAnAM varNanam ' evaM - dakkhiNapura sthimeNavi paNNAsaM joyaNA0' cattAri pukkhariNIo evaM dakSiNapUrveNApi - Agneye paJcAzadyojanAnyavagAhyA'tranandA puSkariNyaH santi 'taM jahA ' tathathA - 'uppalagummA naliNA - uppalA - uppalajjalA, taM caiva pamANaM taheba pAsAyavaDeMsago tappamANo' - uppalagulmA' nalinA utpalA - utpalotpalA, tadeva pramANaM - tathaiva tatpramANaH prAsAdAvataMsakaH, yathA - sudarzanA jaMbbA IzAne pUrvasyAmapi canapaNDaM paJcAzadyojanAnyavagAhyAtra catasro nandApuSkariNyaH santi, tAH krozamAyAmenA'rdhakrozaM viSkambheNa pazca dhanuH zatAnyudvedhena acchA H zlakSNAH yAvatpratirUpAH / jaisI kI pUrva meM prAsAdAvataMsaka ke hone kI bAta kahI gaI hai vaha aba itane varNana ke bAda prArambha hotI hai siMhAsana kI cAroM dizAoM meM sAmAnika devoM ke, anIkAdhipatiyoM ke aura rakSaka devoM ke bhadrAsana haiM yahA~ para bhadrAsanoM kA varNana kara lenA cAhiye 'evaM dakkhiNa puratthimeNaM vi paNNAsaM joyaNA cattAri pukkhariNIo' isI taraha se dakSiNa pUrva ke kone meM Agneya vidizA meM bhI 50 yojana Age jAne para yahAM para nandApuSkariNIyAM haiM / una ke nAma isa prakAra se hai ' uppalagummA, galiNA, uppalA, uppalujjalA taM caiva pamANaM' utpala gulmA, nalinA, utpalA, utpalojjvalA 'taM caiva pamANaM, taheva pAsAyavaDhe sago tappANI' inakA pramoNa pUrvavat jAnanA cAhiye arthAt jisa prakAra se sudarzanA jambU ke IzAna kona meM jo vanapaNDa hai usa se-50 yojana Age jAne para cAra naMdApuSkariNiyAM haiM aura ve eka 2 koza kI lambI aura Adhe Adhe koza kI cauDI hai tathA 500 sau dhanuSa bahu madhyadezabhAgamAM jema pahelAM prAsAdAvata sake hAvAnu` kahela che, te pramANenA prAsAdAvata...sA ahIyAM paNa che. siMhAsanAnI cAre dizAomAM sAmAnika devAnA anIkAdhipaticeAnA ane rakSaka deveAnA bhadrAsanA che. ahIyAM ye ladrAsanonuM vAguna paDelAnA vArjuna abhAze urI sevu ' evaM dakkhiNa purasthimeNaM vi paNNAsaM joyaNA cattAri pukkhariNIo' bheTa pramANe dRkSi pUnA khuNAmAM agneya khuNAmAM paNa 50 pacAsa ceAjana AgaLa javAthI tyAM bhAgaNa nahI puSpuriyA che. tenA nAma mA prabhANe che- 'uppalagummA, NalinA upalA uppalojjalA, taM cetra pamANaM taheva pAsAyavaDe sago tappamANo' tenu pramANa pahelAnA kathana pramANe samajavu arthAt je pramANe sudarzanAjamUnA izAna khuNAmAM je vanakhaMDa che, tenAthI 50 pacAsa ceAjana AgaLa javAthI cAra naMdA puSkariNIyA che, ane te dareka eka kAsa-gAu jeTalI lAMkhI ane -
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ shrafter TIkA pra.3 u.3 sU. 79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvataMsakaH 483 tadyathA - utpala gulmA - nalinA - utpalA - utpalojjvalA etAsAM bahumadhyadezabhAge prAsAdAvataMsako yAvatpramANaH tasya puratastoraNAni atra toraNavarNanaM punaH prAsAdAvataMsakapuraH anAhata devasiMhAsanaM taccaturdikSu sAmAnikAdInAM bhadrAsanAntAnAM sahasrANi saparivAra siMhAsanavarNanaM kartavyamiti / evaM dakkhiNapaccatthimeNava paNNAsaM joyaNANaM paraM bhiMgA bhiMgaNibhA ceva aMjaNA kajjalappabhA - sesaM taM ceva' - sudarzanA jaMvtrAH dakSiNapazcimAyAM - vAyavye prathamaM vanapaNDaM paJcAzayojanAnyavagAhyA'tra catasro nandApuSkariNyaH tathAhi - bhRGgA - bhRGganibhA'JjanA - 'kajjalaprabhA - tAH krozaM tadardhaM paJcadhanuH zatAni AyAma - viSkambho -dveSaiH acchAH hat harI hai evaM 'acchA, zlakSNA:' Adi vizeSaNoM vAlI haiM usI prakAra se ve utpala gulmA Adi cAra naMdA puSkariNiyAM haiM / inake pratyeka ke madhya bhAga meM eka eka prAsAdAvataMsaka hai isakA pramANa pUrva meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai isake Age toraNa hai prAsAdAvataMsaka ke sAmane anAhata deva kA siMhAsana haiM / isa siMhAsana kI cAroM dizAoM meM sAmAnika Adi devoM ke hajAroM bhadrAsana haiN| yahAM para parivAra sahita siMhAsanoM kA varNana kara lenA cAhiye 'evaM dakkhiiNa paccatthimeNa vi paNNAsaM joyaNANaM paraM bhigAbhigANibhA caiva aMjaNA kajjalapA sesaM taM ceva' isI taraha se sudarzana jambU kI vAyavya vidizA meM pacAsa yojana para cAra nandA puSkariNiyAM haiM unake nAma bhRGgA bhRGganibhA aJjanA aura kajjalaprabhA hai inakI lambAI pratyeka . kI eka 2 koza kI hai aura cauDAI Adhe koza kI hai tathA gaharAI 500 ardho gAu jeTalI paheALI che tathA 500 pAMcaseA dhanuSa jeTalI UMDI che. tema ja 'acchA, RNAH' vigere vizeSazeovANI che. mena pramANe utpAdabha vigerethI yukta cAra na dApuSkariNIyA che. te darekanA madhya bhAgamAM eka eka prAsAdA vata...saka che, tenu pramANu pahelAM je pramANe kahevAmAM Avela che, eja pramANe che. tenI AgaLa tAraNA che. prAsAdAvata sakeAnI sAme anAdaMtadevanu * siMhAsana che. e sihAsananI cAre dizAe sAmAnika vigere devAnA hajAro bhadrAsanA che. ahIyAM parivArasahita si hAsanAnuM varNana karI levu joie. 'eyaM dakkhiNapaccatthimeNaM vi paNNAsaM joyaNANaM paraM bhigAbhiMgANigAceva aMjaNA kajjalappabhA sesaM taM ceva' mena pramANe sudarzanasunI vAyavya hizAbhAM payAsa ceAjanapara cAra naMdApuSkariNIcA che. tenA nAmeA bhUMgA bhRganibhA janA ane kajalaprabhA e pramANe che. te darekanI lakhAi eka eka kesanI che ane * paheALAI ardhA kAsanI che. tathA uMDAi 500 pAMcasA dhanuSanI che. A badhI 1
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 jIvAbhigamaM zlakSNAH yAvat-pratirUpAH / tasyAH puSkariNyA bahumadhyadezabhAge prAsAdAvataMsakaH krozama krozaJcAssyAmaviSkammAbhyAM tadupari siMhAsanaM tatsiMhAsanacaturdikSu - 'anAhata' devasya sAmAni kA'grama hipyanI kA''nIkAdhipati poDazAtmarakSakadevasahasrANAM yathAyogyamAsanasahasrANi | 'jaMbUpaNaM guNAe uttarapura sthimeNaM - janjA sudarzanAyA uttarapUrvasyAmIzAne 'paDhamaM vaNasaNDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA' prathamaM vanapaNDaM paJcAzadyojanAnyavagAdya, 'ettha NaM cacAri NaMdAo pukkhariNIo pattAo' catasro'tra nandApuSkariNyaH prajJaptAH 'taM jahA ' tayathA - sirikaMtA - sirimaDiyA siricaMdA- sirilayA' zrIkAntA - zrImahitA zrIcandrA - zrI nilayA: 'taheca pamANaM pAMca sau dhanuSa kI hai ye saba nandApuSkariNiyAM acchA Adi vizeSaNoM vAlI haiM / ina puSkariNiyoM meM se pratyeka puSkariNI ke ThIka madhyabhAga meM eka 2 prAsAdAvataMsaka hai inakI lambAI 1 kosa kI aura cauDAI Adhe koza kI hai ina pratyeka prAsAdAvataMsakoM meM eka 2 anAhata deva kA siMhAsana hai / ina siMhAsanoM ke cAroM dizAoM meM anAhata deva ke sAmAnika devoM ke anAhata deva kI agramahiSiyoM ke anIkAdhipatiyoM ke evaM 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke yathAyogya hajAroM Asana haiM / 'jaMbUpaNaM sudaMsaNAe uttarapurasthineNaM' jaMbUsudarzanA ke IzAna koNa meM 'paDhamaM vaNasaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA ettha NaM cattAri NaMdAo pukkhariNIo pannattAo' prathama vanaSaNDa ko 50 yojana pArakara ke Age cAra naMdA puSkariNiyAM haiM / unake nAma 'sirikatA sirimahiyA siricaMdA siriNilayA' zrIkAntA, zrImahitA, zrIcaMdrA, aura zrInilayA haiM / 'taheva pamANaM taheva pAsAyavaDe sao' naMdA puSkariNIyA acchA vigere'vizeSaNAvALI che. A puSkariNIyAmAMthI dareka puSkariNIyAnA kharAkhara madhya bhAgamA eka eka prAsAdAvata saka che, tenI laMbAi 1 eka kAsa--gAu jeTalI che. ane paheALAI ardho gAu jeTalI che. ane dareka prAsAdAvata'sakAmAM eka eka anAdaMtadevanA sihAsanA che. e si'hAsanAnI cAre dizAomAM anAdhRtadevanA sAmAnikadevanA anAdhRta devanI agamahiSiyAnA anIkAdhipatiyAnA 16 seALa hajAra AtmarakSaka devAnA yathA yogya hun| aasne| che. 'jaMbUe NaM suhaMsaNAe uttarapuratthimeNaM' sudarzanAnA zAna zubhAM 'paDhamaM vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA etthaNaM cattAri NaMdApukkhariNIo paNNattAo' pahelA vanAuthI 50 yojanapara Agaja ratAM yAra nahI puS4riNIyo che. tenA nAbhI mA pramANe che - 'sirikatA, sirimahiyA, siricaMdA, siriNilayA' zrIyaMtA, zrIbhaDitA, zrIcaMdrA bhane zrInitayA che, 'taheva pamANaM taddeva
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TokA pra.3 uM.3 sU.78 puSkariNyAH madhyaMgataprAsAdAvataMsakaH 485 taheva pAsAyavaDeMsao'-tadeva pramANam tathaiva prAsAdAvataMsakaH sarvAH puSkariNyaH 'krozamardhakrozamAyAmaviSkambhAbhyAm paJca dhanu zatAni-udvedhenA'cchAH yAvatpratirUpAH tAsAM bahumadhyadezabhAge vizAlaH prAsAdAvataMsakaH krozamAyAmena krozAdha viSkambheNa purata etasya toraNAni tatpuraH prAsAdAvataMsako yadupari siMhAsanam siMhAsana caturdizi 'anAdRtadevasya sAmAnikAdi sahasrANAM yathAyogyaM bhadrAsanAni / 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe purathimillassa bhavaNassa' jabUsudarzanAyAH pUrvasyAM vidyamAnabhavanasya 'uttareNaM uttarapurasthimeNaM' uttareNaM uttarapUrveNe zAnyAm 'pAsAyaghaDe sagarasa'-prAsAdAvataMsakasya 'dAhiNeNaM-dakSiNena 'ettha NaM - ege mahaM kUDe' atra khalu mahAnekA kUTaH 'aTTa joyaNAI uDU uccattaNa' aSTayojanAnyUrdhvamuccatvena 'bhUle vArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' sa ca mUle dvAdazayojanAni viSkambheNa 'majjhe aTThajoyaNAI AyAmavikhaMbheNaM madhye AyAmaviSkambhAinakA pramANa jaisA pahile nandA puSkariNiyoM kA kahA gayA hai vaisA hI hai inake ThIka madhyabhAga meM eka 2 vizAla pAsAdAvataMsaka hai -pratyeka kA isakA pramANa bhI jaisA pahile ke prAsAdAvataMsaka kA pramANa kahA gayA hai vaisA hI hai yAvat pratyeka prAsAdAvataMsaka ke sAmane toraNa hai pratyeka ke Upara anAhata deva ke siMhAsana haiM siMhAsanoM kI cAroM dizAoM meM anAhata deva ke sAmAnika Adi devoM ke hajAroM siMhAsana haiM / 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe purathimillassa bhavaNassa uttareNaM uttarapurasthimeNaM dAhiNeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte' jambUsudarzanA kI pUrva dizA meM vidyamAna bhavana kI uttara dizA meM, IzAna dizA meM aura dakSiNa dizA meM eka vizAla kUTa hai 'aTThajoyaNAI uDUM uccatteNaM mUle thArasajoyaNAI vikhaMbheNaM majjhe ajoyaNAi pAsAyavaDhe sagAo' tanu prabhAya ma pADesA na dhuriNIyAnuprabhA khesa che. eja pramANe che, tenA barebara madhya bhAgamAM eka eka vizAla prAsAdAvAMsaka che, te darekanuM pramANa paNa jema pahelAMnA prAsAdAvataM sakenuM pramANa kahevAmAM Avela che, e ja pramANenuM che. yAvat dareka prAsAdAvataMsakanI sAme teraNe che. te darekanI upara anAhatadevanA siMhAsane che. siMhAsananI cAre hizA manatavanA sAmAnavAnA gare siMhAsane cha. 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe purathimillassa bhavaNassa uttareNaM uttarapurasthimeNaM dAhiNeNaM etthaNaM ege maI kUDe paNNatte' bhUsuzananA hizAmA mAvesa sapananI uttara dizAmA, zAna zAma bhane dakSiNa dizAma me4 me vizATa che te 'aTra joya. NAI uDUDhaM uccatteNaM mUle vArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM majhe aba joyaNAI
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra bhyA maSTauyojanAni 'uvariM cattAri joyaNAI AyAmavikkhabhaNa' uparitanabhAge AyAmaviSkambhaNa catvAri. yojanAni 'mUle sAiregAI sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM-mUle-mUladeze parikSepeNa sAtirekANi saptatriMzadyojanAni-'majjhe sAire gAI paNuvIsaM joyaNAI parikkheveNaM'-madhye sAtirekANi paJcaviMzatiyojanAni parikSepeNa 'uvariM sAiregAI vArasa joyaNAI parikkheveNa'-sAtireka dvAdazayojanAni parikSepeNopari so'yam-'mUle vicchiNNe-majjhe saMkhitte uppi taNue-gopuccha saMThANasaMThie' mUle vicchannaH madhye saMkSiptaH upari tanuH-svalpa: san gopucchasaMsthAnavatsaMsthitaH 'savva vRNayAmae acche jAva paDirUve' sarvAM zena jambUnadamayo'ccho yAvatpratirUpaH / 'se NaM egAe paramavaraveiyAe' sa khalu AyAma vikkhaMbheNaM uri cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' yaha ATha yojana kA UMcA hai mUla meM vAraha yojana kA lamyA cauDA hai madhya meM ATha yojana kA lambA cauDA hai Upara meM cAra yojana kA lambA cauDA hai 'mUle sAtiregAI sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM, majjhe sAiregAIpaNavIsaM joyaNAI parikkheveNaM, uvAra sAtiregAI vArasa joyaNAI parikkheveNaM' mUla meM sAdhika saMtIsa yojana kI paridhi hai madhya meM sAdhika paccIsa yojana kI paridhi hai aura Upara meM sAdhika bAraha yojana kI paridhi hai yaha kUTa 'bhUle vicchiNNe, majjhe saMkhite, uppi taNue, gopucchasaMThANasaMThie' mUla meM vistIrNa hai madhya meM saMkucita hai aura Upara meM patalA hai ataH yaha 'gopuccha saMThANasaMThie' gopuccha ke jaise AkAra vAlA hai 'savva jaMbaNayAmae' yaha sarvAtmanA jambUnadamaya hai 'acche jAva paDisve' AkAza aura sphaTika maNi ke AyAmavikkhaMbheNaM upari cattAri joyaNAI AyAmavikkhabheNaM' tenI yA 216 jananI che. mUlamAM bAra ejananI tenI laMbAI pahoLAI che. te madhyamAM ATha pejana lAkhe paheLo che. ane upara cAra ejananI tenI laMbAI pahoLAI cha. 'mUle sAtiregAI santatIsa joyaNAI parikkheveNaM majjhe sAiregAI paNuvIsa joyaNAI parikkhaveNaM uvari sAtiregAI vArasa joyaNAI parikkheveNaM' bhUNamA 45 vadhAre 37 sADatrIsa jananI tenI paridhi che. madhyamAM kaMIka vadhAre paccIsa jananI paridhi che. ane upara kaMIka vadhAre 12 bAra ejananI paridhi che. mA ThUTa 'mUle vitthiNNe, majjhe saMkhitte upi taNue gopucchasaMThANasaMThie' bhUmI vistAravALe che. madhyamAM saMkucita-saMkaDAyela che. ane uparanI bAju pAtaLe cha. tethIta 'gopuccha saMThANasaMThie' bhAyanA chAnA 21 mAravANI che. 'savva jaMvUNayAmae' se sarvAtmanA pUnamaya che. 'acche jAva paDilave
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 7.3 sU.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvataMsakaH 487 kUTaH ekayA padmavaravedikayA 'egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samatA saMparikkhitte' dhanaSaNDenaikena sarvataH samantAtsaMparIto veSTitaH 'dohavi vaNNao'. dvayorapi varNana maNisparzAntaM padmavaravedikAyAH vanapaNDasya cA''yAmAdimiyathAnirdiSTasyA'ccha: ilakSNo yAvatpratirUpaH / 'tassa NaM kUDassa uvari-tatkUTopari khalu-vihusamaramaNijje bhUmibhAe paNNatte' bahusamaramaNIyo bhUbhibhAgaH prajJaptaH 'jAva AsayaMti-AliMgapukkharamiti vA-mRdaMga iti vA-saratalamiti bA-AdarzamaMgalamiti vA' ityArabhyamaNi varNanAntaM samupavarNya tatra khalu vahavo vAnavyantaradevA devyazcA''sate zerate. purAcIrNazubhakarma phala manubhavanto yathA sukhaM viharanti / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ega siddhAyataNaM kosappamANaM' tasya jaisA nirmala hai yAvat pratirUpa hai 'seNaM egAe paumavaraveiyAe egaNa vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte' yaha eka panavara vedikAse aura vanaSaNDa se cAroM ora se vyApta haiM 'doNhavi vaNNao' ina donoM kA yahAM jaisA ki ina ke pahile AyAma aura vistAra Adi ke bArA tathA accha Adi vizeSaNoM dvArA varNana yathAsthAna kiyA gayA hai vaisA hI varNana kara lenA cAhiye 'tassa NaM kUDalsa uvari pahusamaramaNijje bhUmibhAe paNNatte jAva AsayaMti' isa kUTa ke Upara eka bahusamaramaNIya bhUmibhAga hai isa meM aneka vAnavyantara deva aura deviyAM yAvat uThatI baiThatI rahatI haiM ityAdi rUpa se pUrva kI taraha isa bhUmi bhAga ke varNana ke sambandha meM kathana karanA cAhiye ye kathana 'se jahA nAmae AliMga pukkhareivA' ityAdi sUtrapATha se prAraMbha hotA hai 'tassa NaM vahusamaramaNijjasta bhUmibhAgasta vahumajjhadesabhAe egaM maa4||2|| bhane 4i bhaginA vo ta ni cha. yAvat prati35 che. 'seNaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte' te 4 para thI mana nathI sAre mAge gharAye cha. 'doNha vi vaNNao' A bannenuM varNana AyAma ane vistAra vigere kathanapUrvaka tathA accha vigere vizeSaNa dvArA pahelAM egya sthaLe karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM saghaNu varNana maDIyA sabha9 sa. 'tassa NaM kUDassa uvari bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva AsayaMti' yUTanI 52 me par3a sabharamaNIya bhUbhi. bhAga che. temAM aneka vAtavyantara deva ane devi yAvat uThe bese che, vigere prakArathI pahelAnI jema A bhUmibhAganA varNana saMbaMdhamAM kahevuM name. 20 4thana se jahA nAmae AliMgapukkhareivA' se sUtra 54thI prArama thAya che. 'tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ega siddhAyataNaM
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra khalu bahusamaramaNIyabhUmibhAgasya madhyadezabhAge krozapramANakagekaM siddhAyatanam 'pUrvavatsamupavaNitasya tasya tridikSu vizeSaNaviziSTAni dvArANi tatra maNipIThikA tadupari prajJapto devacchandaka ekaH devacchandake'STazataM jinapratimAnAM jinotsedhapramANAnAM sannikSiptaM tiSThati / 'savyA siddhAyataNavattavvayA' sarvA siddhAyatanavaktavyatA'tragrAhyA / 'jabUe sudasaNAe' jammudarzanAyAH 'purasthimassa bhavaNassa dAhiNeNaM dakSiNapurathimillassa pAsAyavaDhe sagassa' pUrva digbhavanasya dakSiNena dakSiNa pUrvasyAmAgneyyAM sthita prAsAdAvataMsakasya 'uttareNaM' uttarasyAm 'etya NaM ege mahaM kUDe pannatte' eko mahAnkUTaH prastuto'tra 'taMceva pamANa siddhAyataNaM ca' siddhAyataNaM kosappamANa' usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bahumadhya deza meM eka koza kA lambA eka siddhAyatana hai yaha siddhAyatana jambUsudarzanA kI zAkhApara sthita jo siddhAyatana hai usake jaisA hI varNita kiyA gayA hai isakI tIna dizAoM meM tIna dvAra haiN| ina dvAroM ke sambandha kA kathana pUrva meM jaisA kathana dvAroM ke sambandha meM kiyA jA cukA hai vaisA hI hai isa siddhAyatana meM eka maNipIThikA hai isake Upara eka devacchanda hai devacchandaka meM apane 2 zarIra kI avagAhanA ke pramANa vAlI 108 kAsadeva-jina pratimAeM haiM / isa taraha se yahAM 'savyA sidvAyattaNa vattabdhayA' siddhAyatana ke sambandha meM samasta vaktavyatA hai / 'jaMyUe sudalaNAe purathimassa bhavaNassa dAhiNeNaM dakSiNapurathimillasta pAsAyavaDeMsagalsa uttareNaM ege mahaM kUDe pannatte' jambUsudarzanA kI pUrvadizA meM sthita jo bhavana haiM usa kosapanANaM' se masabharamaNIya bhUmilAnA maI madhyadeza mAma me 125 -gAu lAMbu eka siddhAyatana che, A siddhAyatananuM varNana jaMbUsudarzanAnI zAkhA para Avela je sihAyatana che, tenA varNana pramANenuM saghaLuM varNana karI levuM. tenI traNa dizAomAM traNa daravAjAo che. A kAre saMbaMdhI kathana pahelA je pramANe kAranA saMbaMdhamAM karavAmAM AvI cUkela che e ja pramANe karI levuM. A siddhAyatanamAM eka maNipIThikA che. tenI upara eka devaccha che. devacchandakamAM pita pitAnA zarIranI avagAhanAnA pramANavALI 108 ekaso mA maheva-napratibhAgI cha, 2mA prabhArI miDiyA 'savyA siddhAyataNavattavvayA' siddhAyatana samadhI saghaNu 4thana samastarIta panapUrva sabha9 . 'jabUe sudasaNAe purasthimassa dAhiNeNaM dakSiNapurathimillasa pAsAyavaDeM sagassa uttareNaM ettha NaM ege mahaM kUDe paNNatte' suzinAnI dahazamAM mAvasa bhavana che. e bhavananI dakSiNa dizAmAM tathA vAyarA vigere dizAomAM Avela je
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyAtikA TIkA pra.3 u.3 1.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvataMsakA 489 tadeva pramANakaM siddhAyatanam cakArAt-siddhAyatana-kUTa-kUTesiddhAyatana-tridvAramaNipIThikA-devacchandaka-jina pratimAntAnAM yathAvadvarNanaM sthitizca saMgrAhyam / 'jaMbUe NaM sudaMsaNAe dAhiNillassa bhavaNassa-purathimeNaM-dAhiNapurasthimassa pAsAyavaDe sagassa-paccatthimeNaM-jaMtUsudarzanAyAH khalu bhavanasya pUrvasyA dakSiNa pUrvadizi sthitaprAsAdAvataMsakasya pazcimAyAm-'ettha NaM ene maha kUDe pannatte' eko mahAnkUTaH khalcatra prathitaH 'evaM dahiNassa bhavaNasta parato-dAhiNa paJcatthi millassa pAsAyavaDeMsagassa purathimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe' evaM dakSiNabhavana kI dakSiNa dizA meM tathA vAyavyadizA meM sthita jo prAsAdAvataMsaka hai usa kI uttara dizA meM eka vizAla kUDa-kUTa hai 'taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca' isa kUTa ke pramANa kI vaktavyatA jaisI pIche kahI gaI hai utanI hai isa kUTa ke Upara eka siddhAyatana hai / isa taraha siddhAyatana, kUTa-kUTa para siddhAyatana, tridvAra, maNipIThikA, devachanda aura jinapratimA, ina sava kA varNana pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaha laba yahAM para kara lenA cAhiye isI taraha 'jaMbUe sudaMsaNAe dAhiNillassa purasthimeNaM dAhiNapura thimassa pAsIyavaDeMsagassa 'paJcasthimeNaM' jaMbUsudarzanA ke dakSiNa ke bhavana se pUrva dizA meM aura agnikoNa meM sthita jo prAsAdAyalaka hai usakI pazcima dizA meM 'etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' bahuta baDA kUTa kahA gayA hai 'evaM dAhiSAsta bhavaNalma parato dAhiNapaccathimillassa pAsAyabaDeM saMgassa' isI taraha jaldUkhudarzanA kI dakSiNa dizA meM jo bhavana hai usakI pazcima dizA meM aura naitya koNa ke prAsAdAvataMsaka kI prAsAdAta cha tenI uttara dizAmA ko viza chUTa cha, 'taM ceva pamANaM siddhAcataNaM ca' / TanA prabhAnu pa re prabhArI pasaise che mera pramANe che. A kUTanI upara eka sidvAyatana che. A rIte siddhAyatana, kUTa, phUTanI upara siddhayatana traNa dvArA maNipIThikA devada ane jInapratimA A badhAnuM varNana pahelAM jema karavAmAM Avela che. e ja pramANe tamAma varNana mahI yA 42rI de. 'javUe sudaMsaNAe dAhiNilarasa bhavaNarasa purathimeNaM dAhiNa purasthimassa pAsAyavaDeMsagassa paccatthimeNaM' bhUsuza nA zigunA bhavanathI pUrva dizAmAM ane agni khUNAmAM Avela je prAsAdAvataMsaka che tenI pazcima BEALHE 'ettha NaM ege mahaM kUDe paNNatte' 4 ghaNa! 1 mATo mArA che. 'evaM dAhiNaraMsa bhavaNassa parato dAhiNapancatthimillassa pAsAyavaDe sagassa' mena pramANe jaMbusudarzanAnI dakSiNa dizAmAM je bhavana che tenI pazcima dizAmAM jI0 62
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 jIvAbhigamasare bhavanasya parato dakSiNapazcimadik sthitaprAsAdAvataMsakasya pUrveNa atra khalveko. mahAnkUTaH 'jabUto paccasthimillassa bhavaNasta-dAhiNeNaM-dAhiNa paJcasthimillassa pAsAyavaDhe sagassa-uttareNaM-ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte-taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca' 'jaMbUtaH-pazcimabhavanasya dakSiNena dakSiNa pazcimastha prAsAdAvataMsakasyottareNottarasyAm atra khalveko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva pramANa siddhAyatanaM ca jambUsudarzanA pUrvadvArasthita bhavanakUTapramANavat vaktavyatA'treti / 'jaMbUe paccasthimabhavaNa uttareNaM-uttara paccasthimassa pAsAyava. sagassa dAhiNe -ettha NaM ege mahaM kUDhe pannatte-taMceva pamANaM siddhAyataNaM ca' jambU sudarzanAyAH pazcimAzAsthita bhavanasyottareNottarapazcimAyAM prAsAdAvataMsakasya dakSiNadiziatraiko mahAnkhalu kUTaH prajJaptaH tadeva pramANa siddhAyatanaM ca / 'jaMvUe uttarassa bhavaNassa paccasthimeNaM-uttarapaccatthimassa pAsAyavaDhe sagassa-purasthimeNa-ettha Ne: 'purathimeNaM' pUrvadizA meM 'etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' eka vizAla kUTa hai 'jaMbUo paccasthimillassa bhavaNassa dAhiNeNaM dAhiNapaccathimillassa pAsAyavaDe sagasta uttareNaM etthagaM ege mahaM kUDe pannatte' isI taraha jaMbUsudarzanA kI pazcima dizA ke bhavana kI dakSiNa dizA meM aura naiRtyakoNa ke prAsAdAvataMsaka kI uttara dizA meM eka vizAla kUTa hai jaMbUe paccatthima bhavaNa uttareNaM uttara paccasthimassa pAsAyavaDe sagassa dAhiNeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' isI taraha jambUsudarzanA kI pazcima dizA ke bhavana kI uttara dizA meM aura vAyavya kona ke prAsAdAvataMsaka kI dakSiNa dizA meM eka vizAla kUTa hai 'jaMbUe uttarassa bhavaNassa paccatthimeNaM uttara paccatthimassa pAsAyavaDe sagarasa purathimeNaM etthaNaM ege mahaM kaDe paNNatte jambU sudarzanA kI uttaradizA ke bhavana kI pazcima dizA meM aura uttara mana naiRtya yAnA Asakta sanI 'purasthimeNaM' pU zima 'ettha NaM ege mahaM' kUDe paNNatte' ko prmaannen| sudarzanAnI pazcima na sapananI dakSiNa dizAmAM ane nitya khUNAnA prAsAdAvartasakanI uttara dizAmAM eka viTa che. 'jaMbUe paccatthimavaNa uttareNaM uttarapaccasthimassa pAsAyavaDeM . sagassa dAhiNeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe paNNatte' se prabhArI suza nAnI pazcima dizAnA bhavananI utara dizAmAM ane vAyavya khUNAnA prAsAdAvataMkanI dakSiNa dizAmA 4 viTa mAvasa che. 'jaMvUe uttarassa bhavaNassa paccatthi meNaM uttara paccanthimassa pAsAyavaDe sagassa purathimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe paNNatte' jaMbusudanAnI uttara dizAnA bhavananI pazcima dizAmAM ane uttara pazcima
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMkaH 491 ege mahaM kUDe pannatte-taM ceva' sudarzanA jamcA uttarabhavanasya pazcimenottarapazcimasya prAsAdAvataMsakasya pUrvadizi atra khala mahAnekaH kUTaH prajJaptaH tadevayathA kUTasya tatrasthitasiddhAyatasya ca vaktavyatoktA saivehApi / 'jaMvUe uttara bhavaNassa purasthimeNaM-uttarapurathimillassa pAsAyavaDe sagassa paccatthimeNaMetya NaM ege mahaM kUDe pannatte' javvA uttarabhavanasya pUrveNottarapUrvasya prAsAdAvataMsakasya pazcimena atraiko mahAn kUTaH prajJataH taM ceva' tadeva 'pamANaM taheva siddhAyataNaM ca' pramANakaM ca tathaiva siddhAyatanaM jinapratimAntamAnetavyam / 'jaMbU NaM sudaMsagA-annehiM vahUhiM tilaehiM lauehi jAba rAyarukkhehiM hiMgurukkhe jAva pazcima koNa ke prAsAdAvataMsaka kI pUrva dizA meM eka vizAla kUTa hai 'jaMbUe uttara bhavaNassa purathimeNaM uttara purathimillassa pAsAyasaDeMsaMgassa purathimeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNate' jambU sudarzanA ke uttara dizA ke bhavana kI pUrva dizA meM aura uttara pUrva kone meM sthita prAsAdAvataMsaka kI pUrvadizA meM eka vizAla kUTa hai 'jaMbUe uttara bhavaNassa purathimeNaM uttara purathimillassa pAsAyavaDe sagassa paccasthimeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' jaMbU sudarzanA kI uttara dizA ke bhavana kI pUrva dizA meM aura uttara pUrva ke kone ke prAsAdAvataMsaka kI pazcima dizA meM eka vizAla kUTa hai / 'taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca' yahAM ina sava kUToM kA siddhAyatanoM kA evaM unameM virAjamAna 108 jina kAmadeva pratimAoM kA aura nidvAra AdikoM kA pramANa pUrva meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai| 'jaMbUNaM sudaMsaNAnnehiM bahUhiM lauehiM jAva rAyarukkhehi hiMgurukkhehi jAca savvao samaMtA saMparikkhittA' bhUnA prAsAta sanI pU zAma meM vizadUTa cha. 'jaMbUe uttarabhavaNassa purasthimeNaM uttarapurathimillarasa pAsAyava.sagassa purathimeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' bhUsuza nAnI ta2 hizAnA sapananI pUrva dizAmA mane uttaranA khUNAmAM Avela prAsAdAvartasakanI pUrva dizAmAM eka vizALa phUTa che. 'jaMbUe uttarabhavaNassa purathimeNaM uttarapurathimillassa pAsAyavaDeMsagassa paccatthimeNa etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' bhUsuza nAnI uttara ziAnA sapananI pUzAmAM ane uttarapUrvanA khUNAnA prAsAdAvartasakanI pazcima dizAmAM eka vizALa 38 cha. 'taM ceva pamANaM siddhAyataNaca' maDIyo me 1 TUTAnu siddhAyatananu tathA temAM birAjamAna 108 eka ATha jIna-kAmadevanI pratimAonuM ane traNa daravAjAo vigerenuM pramANa pahelAM jema kahevAmAM Avela che, e ja pramANe samo . 'jaMbUNaM sudaMsaNAnnehiM bahUhiM lauehiM jAva rAyaruklehi
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 jIvAbhigamasUtra savvao samaMtA saMparikkhittA' jaMbU khalu sudarzanA'nyevahubhistilakavRkSailakuTavRkSa chatropagAzipAdi yAvat-rAjavRkSaH hiMguvRkSAMvatsarvadikSu sarvatra sthAne saMpari kSiptA rAjate te ca tilakAdayo nandivRkSAH sarvatukusumaphalabhArAnamitazAkhA prazAkhAvanto yAvatpratirUpAH ete'nyAmi bavImiH padmalatA yAvat zyAmalatAbhi nityaM kumumita-satavakita-gucchitAbhiH patra-puSpa-phalabhArAvanatAbhiryAvat prati rUpAbhirmaNDanamaNDitA rAjante / 'jaMbUe NaM sudaMsaNAe uvari vahave aTTha aTThamaMgakagA pannattA' sudarzanA jaMvyA upari vahanyaSTAvaSTau maGgalakAni prajJaptAni 'naM jahA' tadyathA-'sotthiya-sirivaccha0' svastika-zrIvatsAyAH / tadupari-kRSNa nIla pItalohitazuklacAmaradhvajAH chanAticchatrANi patAkA tipatAkAni prajJaptAni / yaha jaMbUsudarzanA anya aneka tilaka vRkSoM se, yAvat rAja vRkSoMkhinnI ke vRkSoM se-samasta dizAoM meM-cAroM ora se-ghirA huA hai / ye tilakAdi naMdivRkSa sava RtuoM meM kusuma aura phaloM ke bhAra se jinakI zAkhA evaM prazAkhAeM jhukI rahatI haiM aise haiM / yAvat pratirUpa haiM / tathA anya aura bhI aneka pAlatA yAvat zyAmalatAoM se jo ki sarvadA kusumita, stabaMkita, zucchita, banI rahatI haiM evaM jo puSpa aura phaloM ke bhAra se jhukI rahatI hai yAvat jo pratirUpAnta taka ke samasta vizeSaNoM se yukta haiM ye tilakAdika nandivRkSa suzobhita haiN| 'jaMbUeNaM sudaMsagAe uvari yahave aTTha 2 maMgalago pannattA' jambUsudarzanA ke Upara aneka ATha 2 maMgalaka dravya haiM 'taM jahA' ve maMgalaka dravya ye haiM 'sotthiya, sirivaccha' svastika zrIvatsa Adi inake Upara kRSNa, nIla, pIta, lohita, zullavarNa kI cAmara dhvajAeM haiN| yehiMgurukkhehiM jAva savvao samaMtA saMparikkhittA' yA suzinA mI mane tilakavRkSethI yAvat rAjavRkSe-rAyaNethI saghaLI dizAomAM cAre taraphathI gherAyela che. A tilaka vigere naMdikSe badhI ja RtuomAM kusuma ane phaLanA bhArathI jenI zAkhAo ane prazAkhAo namI gayelI che evA che. thAvat pratirUpa che tathA bIjI aneka pahAlatA yAvat zyAmalatAothI ke je. sadA kusumita stabakita, gucchita, banelA rahe che. temaja puSpa ane phaLonA bhArathI namela rahe che. yAvata e pratirUpa sudhInA saghaLA vizeSaNothI yukta cha. 241 tisa vigere nahIvRkSa suzAmita cha. 'jabUeNaM sudasaNAe uvari bahave aTThaTTha maMgalagA pannattA' musuzinAnI 52 ane4 mA 2mA matadravyo cha. 'taM jahA' ye manasAvya mA prabhAra cha-'sotthiya sirivaccha' svAta zrIvatsa vigere. tenI upara kRSNa, nIla, pIta, lAla ane saphetaraMganI cAmara,
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA ThIkA pra.3 u.3 sU.79 puSkariNyAH madhyaMgataprAsAdAvasataMkaH 493 'jaMbUra NaM sudaMsaNAe duvAlasanAmadhejjA pannattA taM jahA-sudaMsaNA amohAya suppa buddhA jasoharA'-javyAH khalu sudarzanAyAH dvAdaza nAmadheyAni prathitAni tadyathAsudarzanA1 suSThudarzanaM yasyAH / amoghA ca2 mogho vyarthaH yA na bhavati / suprabuddhA 3 mnnibhirjaagrttejaaH| yazodharA 4 saphalabhuvanavyApi yazasAM dharA / 'videha jaMbU' videha jamvRA-5 'somaNayA' saumanasyAda enAM pazyato mano duSTaM na bhavati / eka ke Upara eka hai aura choTI 2 aneka patAkAtipatAkAoM se yukta haiM 'jaMbUeNaM sudasaNArA duvAlasa nAmadhejjA ennattA' isa jaMbUsudarzanA ke 12 nAma isa prakAra se haiM-'sudaMsaNA amohAya suppabuddhA jasoharA' isake darzana dRzyamAna acche haiM-isaliye nayana manohAri hone se isa kA nAma sudarzanA hai dUsarA nAma isake vyartha na hone ke kAraNa amoghA hai kyoMki yaha svatvAbhi bhAva se jJAta hotI huI jambUdvIpa Adhipatya ko sthApita karatI hai isake vinA usameM svasvAmi bhAva hI nahIM banasakatA hai ataH isakA yaha nAma saphala hai tIsarAnAma suprabuddhA hai kyoMki yaha nirantara maNikanaka aura ratnoM kI camaka se sadA prabuddha kI taraha pravuddha rahatA hai caturtha nAma isakA yazodharA hai kyoMki yaha sakala bhuvana vyApI yaza kA pAna hai isakA kAraNa yaha hai ki yahI anya jambUvRkSoM se yukta hai 'aisA yaza ise hI milA hai anya ko nahIM pAMcavAM nAma "videhabU somaNasA, NiyayA, Nicca. maMDiyA' videha jaMbU hai chaThavAM nAla saumanasyA hai isakA kAraNa yaha hai dhajAo che. e ekanI upara eka che. ane nAnI nAnI aneka patAkAti. patAmAthI yuddhata cha. 'jaMbUe NaM sudasaNAe duvAlasanAmadhenA pannattA' 2 5 sudarzanAnA 12 // 2 naam| 241 pramANe cha-'sudaMsaNA amohA ya suppabuddhA jsodUra tenuM darzana suMdara che. te nayanamanahara hovAthI tenuM eka nAma sudarzanA e pramANe che. bIju nAma te vyartha na hovAnA kAraNe ameghA e pramANe che kemake e svAmi bhAvathI jJAta thatuM thayuM jaMbUdvIpamAM adhipatipaNane sthApita kare che. tenA vinA temAM svAsvAmI bhAva ja banI zako nathI tethI tenuM e nAma saphaLa thAya che. 2 tenuM trIju nAma suprabuddha e pramANe che. kema ke te niraMtara maNikanaka ane ratnonI camakathI hamezAM buddhanA jevA. prabuddha rahe che. 3 tenuM cothuM nAma yazodharA e pramANe che kemake te sakala bhuvana vyApI yazabhAgI che. tenuM kAraNa e che ke e ja anya jaMbUvRkSAthI yukta che. A yaza ene ja maLela che. bIjAne nahIM. 4 pAMcamuM nAma 'videha jaMbU somaNassA, NiyayA, NiccamaMDiyA' vibhUme prabhArI cha. 5 tenuM nAma samasyA che. tenuM kAraNa e che ke tene jonArAonuM mana
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 494 jIvAbhigamasUtra 'NiyayA' niyatA-7 zAzvatatvAt / 'NiccamaMDiyA' nityamaNDitA-8 nityaM bhUSaNabhUpitatvAt / 'subhadAya' subhadrA ca-9 muSThu maMgalaM yasyAH / 'visAlAya' vizAlA ca 10 vistAravatI / 'mujAyA' sujAtA11 zobhanajanmayuktA / 'mumaNItiyA' sumaNItikA 12 samaNirivanirmalaM mano-maNirvA yasyA sA sumanItikA praakRttvaadruupsiddhiH| 'tadevaM sudaMsaNAe jaMvUe' tadevaM mudarzanA jamvA:-'nAmadhejjA duvAlasa' itthaM dvAdazanAmAni saarthkaani| samprati-sudarzanAvyutpattiM pipRcchurAha-se keNaTeNaM bhaMte ? tatkenAryana bhadanta ? 'evaM buccai-jaMbU sudaMsaNA' 2 eva mucyate jambUH sudarzanAra-iti ki ise dekhane vAle kA mana duSTa kharAva nahIM hotA hai 7vAM nAma niyatA hai kyoMki yaha zAzvatika hai 8vAM nAma nityamaMDitA hai kyoMki yaha sadA bhUSaNoM se bhUSita rahatA hai / 'subhadAya' 9vAM nAma subhadrA hai kyoMki yaha maMgalakArI mAnA jAtA hai 'visAlAya' 10vAM nAma vizAlA hai kyoMki yaha vizeSa vistAra vAlA hai 11vAM nAma 'sujAyA' sujAtA hai kyoMki yaha zobhana janma se yukta hai 'sumaNItiyA' aura 12vAM nAma sumanItikA hai kyoMki isase sumaNi kI taraha mana nirmala ho jAtA hai prAkRta hone se isa rUpa kI siddhi huI hai 'tadevaM sudasaNAe jaMbUe nAmadhejA duvAlasa' isa prakAra se ye jambUsudarzanA ke 12 nAma haiN| ____ 'se keNaTeNaM bhaMte' evaM buccai jaMbUsudaMsaNA 2' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki yaha jaMvUsudarzanA hai ? arthAt jaMbU sudarzanA aisA nAma hone kA kyA kAraNa hai ?-isa prazna ke uttara duSTa kharAba thatuM nathI. huM tenuM sAtamuM nAma niyatA che. kemake te zAzvatika che. 7 tenuM AThamuM nAma nityamaMDitA che. kemake te sadA AbhUSaNathI bhUSita 2 cha. 'subhadAya' tenu nabhu nAma subhadrA che. bha. te manasa 4ArI bhanAya cha. 8 'visAlAya' tenusabhu nAma vizAla cha. bha. te vizeSa vistArapA che. 10 tenu 11 bhu nAma 'sujAyA' sunatA cha, ta zAsana manmathI yuta cha. 11 'sumaNItiyA' mane tenusAra nAma sumanIlast che. kemake tenAthI sumaNinI mAphaka mana nirmaLa thAya che. 12 prAkRta hovAthI mA 3pAnI siddhi thayeTI cha. 'tadevaM sudaMsaNAe jaMbUe nAmajjA duvAlasa' mA pramANe A jaMbusudanAnA bAra nAma kahyA che. se kegadeNaM bhaMte ! evaM vuccai jaMbUsudaNA jaMbUsudaMsaNA' meM lagavana ! mA5 evuM zA kAraNathI kahe che ke A jaMbusudanA che ? arthAt jaMbusudanA e pramANe nAma thavAnuM zuM kAraNa che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sa.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvataMsakaH 495 prazne bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! jaMbUeNaM sudaMsaNAe-jaMbUdIvAhivaIaNADhite NAmaM deve mahaDrie jAva paliovamaThiIe parivasai' 'jambA, 'sudarzanAyAM-jambUdvIpAdhipatiH san anAdRto nAmadevo mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimAn tatra sudarzanAyAM prativasati / 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassI NaM jAva' vasan san so'nAdRtadevaH tatra caturNA sAmAnikasahasrANAM yAvaccata. srAgramahiSI saptAnIkasaptAnIkAdhipati poDazAtmarakSakadevasahasANAM, tadanyeSAJca bahuvAnavyantaradevAnAM devInAm AdhipatyAdikaM kurvANo viharati / 'jabuddIvassajaMbUe sudaMsaNAe aNADhiyAeya rAyahANIe jAva viharaMti'-jambU sudarzanAyA anAdRtarAjadhAnyAH svAmitvaM-bhartR tvA''dhipatyapaurapatyAdikaM kurvan pAlayan tatra bahavo vAnavyantaradevyaH zerate niSIdanti yAvada viharanti / 'kahiNaM bhaMte !! kutra khalu bhadanta ! anAdRtA'nAhatasya rAjadhAnIti prazna: 'aNaDiyassa jAva meM prabhu kahate haiM-'jaMbUeNaM sudaMsaNAe jaMbUdIvAhivaI aNADhite NAma deve mahiDDie jAya paliovamaThiIe parivasaI' he gautama! jaMbUsudarzanA para jambUdvIpa kA adhipati jo mahaddhika Adi vizeSaNoM vAlA anAdRta nAmakA deva hai vaha rahatA hai isakI sthiti eka palyopama kI hai 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiya sAhassINaM jAva' vaha vahAM cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra agramahiSiyoM kA, sAta anIkAdhipatiyA~ kA, 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA evaM aura bhI aneka vAnavyantara devoM kA evaM deviyoM kA 'jaMbuddIvassa jaMbue sudaMsaNAe aNADhiyAeya rAyahANIe jAva viharaMti' jaMbUdvIpa kA, jambusudarzanA kA aura anAhata rojadhAnI kA Adhipatya karatA huA sukha pUrva rahatA hai 'kahiNaM bhaMte ! aNADhiyassa jAva samattA vatavvayA rAyahANIe mahiDDie' he hai-'jabUeNaM sudaMsaNAe jaMbUdIvAhivaI aNADhite NAmaM deve mahaDUDhie jAva paliovamaThiIe parivasaI' gautama / bhUsuzana52 dIpanA adhipatira mahaddhika vigere vizeSaNovALA anAdata nAmanA deva che. te nivAsa kare che. tenI sthiti meM padhyApabhanI cha. 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiya sAhassINaM jAva' ta tyo yA2 12 sAmAni vArnu yAra sayabhaDiSayAnu sAta anIkAdhipatinuM 16 soLa hajAra AtmarakSaka devanuM ane bIjA paNa aneka pAnavyanta2 hevAnu mana heviyAnu tathA 'jaMbudIvassa jaMbue sudaMsaNAe aNADhiyAeya rAyahANIe jAva viharaMti' sampUdInuammUsuzinAnumane manAtA yAnInu bhASapAtapA 42tA thA sumapUrva tyA nivAsa 42 che. 'kahi Na bhaMte ! aNADhiyassa jAva samattA vattavvayA rAyahANIe mahaiDhie' ubhagavan ! manAtahevanI snaattA rAjadhAnI kayAM Avela che ? he gautama ! vijayA rAjadhAnInA kathana
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 jIvAbhigama saMmattA vattavyayA rAyahANIe mahaDie' anAhatarAjadhAnyAH sarvA vaktavyatA-maha. ddhikaH, bhagavAnAha-he gautama ! vijayarAjadhAnI vdvktvytohniiyaa| 'aduttaraM ca NaM jaMbUdIvedIve tattha 2 tahiM 2 bahave jaMburukkhA jaMbUSaNa jevaNasaMDANiccaM kusumiyA jAva-sirIe upasobhemANA2 ciTThati' ata uttara-mito'gre khallu gautama ! jaMbanAmani dvIpe-tatra-2 deze -tasmin-2 pradeze vaDavo jambUvRkSA jambUvanAni jambUvanapaNDA nityaM kumumitA: yAvat-zriyA zobhamAnAH upazobhamAnA stiSThanti / 'se teNaTeNaM goyamA evaM cuccaI jaMbuddIve-dIve' tattenAyena gautama ! eva mucyate jambudvIpo dvIpaH ityAdi / 'aduttaraMca NaM goyamA !' ata uttaraM ca gautama ! 'jaMbuddIvassa sAsae NAmadhejje pannatte' jambudvIpasya zAzvataM nAmadheyam prajJaptam-sarvatra, 'jaNNakayAvi NAsI-janakadApi nAsti-jannakayAdi viNa bhavi. bhadanta ! anAhata deva kI anAdRtA rAjadhAnI kahAM para hai ? he gautama ! vijayA rAjadhAnI kI jaisI hI samasta vaktavyatA isa anAhata rAjadhAnI ke sambandha meM hai / isa meM yAvat mahardika Adi vizeSaNoM vAlA anAhata deva rahatA hai / 'anuttaraM ca NaM goyamA ! jabuddIve dIve tattha 2 dese tahiM 2 vahave jaMburukkho jaMbUvaNA jabUvaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva sirIe atIva, upasobhemANA 2 ciTThati' athavA he gautama ! isake Age jambU dvIpa meM sthAna 2 para aneka jambUvRkSa, evaM jambUvarNavAle jamvanakhaNDa, sarvadA kusumita rahate haiM yAvat apanI sundaratA se suzobhita rahate haiM / 'se tejaDeNaM goyamA ! evaM cuccaI jaMbUddIve dii| isa kAraNa he gautama! jambUdvIpa kA jambUdvIpa aisA nAma kaho gayA hai 'aduttaraM ca Na goyamA ! 'jaMbuddIvarUna sAsae NAmadhejje paNNatta' athavA he gautama ! isa dvIpa kA jambUDhIpa aisA jo nAma hai vaha zAzvatika hai-kisI nimitta ko lekara nahIM hai yaha nAma pramANenuM ja saghaLuM kathana A anAdata rAjadhAnInuM che. temAM yAvata mAha4 vigaire vizeSa manAtava nivAsa 42 cha. 'aduttaraM ca NaM goyamA ! jaMbuddIve dIve tattha tattha dese' tahiM tahiM vahave jaMbUrukkhA jaMbUvaNAM jaMbUvaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva sirIe atIva uvasobhemANA uvasobhemANA citi' athavA gautama / tenI mAgaNadIpamA mana: sthAye mane jaMbavaze ane jaMbUvarNavALA jaMbUvanakhaMDa sadA kusumita rahe che. yAvatuM cAtAnI sudaratAthI muzamita che. 'se teNaMTeNaM goyamA ! evaM vuccaI jaMbUhIve dIve' te 24thI 3 gautama ! dIpanubhUdI5 me nAma usa cha 'aduttaraM ca NaM goyamA / jaMyUhivassa sAsae nAmavejje paNNatte' mA gautama A dvIpanuM jaMbudvIpa evuM che nAma che, te zAzvata che ke IpaNa kAraNane
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra. 3 u. 3 80 jambUdvIpagatasUryacandramasoH parijJAnam 497 saha'. yamakadApi na bhaviSyati, api tu - AsIdasti bhaviSyati sarvatra kriyAyAmeva - zabdaH itthaM guNagaNAdayo jambudvIpaH zAzvato nitya AsIt asti - bhaviSyati 'ba, jambudvIpo jambU vRkSopalakSitaccAt zAzvataH ||suu0||79|| samprati- jambUdvIpagata sUryAcandramasoH parijJAnamAha mUlam - jaMbuddIbeNaM bhate ! dIve kati caMdA pabhAsiMsu vA pabhAseMti vA prabhAsissaMti vA ? kati suriyA tatriMsu vA, tarvati vA-tavissaMti vA ? kati naHkhattA jogaM joeMsu vA - joyaMti vA joessaMti vA ? kati mahammahA cAraM cariMsu vA caraMti vAcarissaMti vA? kevaiyAo tArAgaNa koDAkoDIo sohaMsu vA, sohati vA, sohessaMti dA ? goyamA ! jaMbudIgheNaM dIve do caMdA pabhAsiMsu vA pathAseti vA ? pabhAsissaMti vA ? do sUriyA taviMsu vA vA, tavissaMti vA, chappannaM nakkhattA jogaM joeMsu bA, jogaMti vA, joessaMti vA ? chAvataraM gahasataM cAraM cariM vA, cariMti vA, carissaMti vA, egaM ca sattasahassaM tettIsa khalu bhaye lahassAI, Natraya sayA pannAsA tArAgaNa kor3A koDIyAM sobhisuvA, sobhaMti vA, sobhissaMti vA // sU. 80 // , 'jaNNakrayAvi pAsI jAva jicce' pahile kabhI nahIM thA aisA nahIM hai vartamAna meM bhI yaha nAma nahIM hai aisA bhI nahIM hai tathA bhaviSyat kAla meM bhI yaha nAma nahIM hogA aisA bhI nahIM hai ataH yaha jambUarr zAzvatika rAna vAlA hai kyoMki aisA hI nAma isakA pahile thA ava bhI hai aura bhaviSyat meM rahegA // 79 // - uddezIne te nAbhathI yA nAma 'jaNNakayAvi NAsI jAva Nicce' paDelAM zyAreya na hatuM tema nathI. va`mAnamAM paNa te nAma nathI tema nathI. tathA bhaviSya mAM paNa A nAma huze nahI' tema paNa nathI. tethI A jaMbUdvIpa zAzrutika nAmavALA che. kemake evu' ja nAma tenuM pahelAM hatuM. vartamAnamAM paNa che, mame bhaviSyabhAM thAyu raheze 4 // sU. 78 // mI0 63
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamane. ' chAyA-jaMbudvIpe khalu dvIpe kati candrA aprabhAsanta vA-prabhAsante vAprabhAsiSyante vA, kati sUryA atapana vA-tapanti vA-tapipyanti vA, kati nakSa.. trANi yogamayuJjan cA, yuJjanti cA, yokSyanti vA katimahAgrahAzvAram paravA caranti vA-cariSyanti vA, kiyatyastArAgaNakoTikoTayo'zobhanta vA-zobhante vA-zobhipyante vA ? gautama ! jambudvIpe khala dvIpe dvau candrAvaprabhAsetAM vAprabhAsete vA-prabhAsiSyete vA, dvau sUryyAvatapatAM vA-tapato vA-tapiSyato vA, paTrapaJcAzanakSatrANi-yogamayuJjan vA-yuJjanti vA-yokSyanti vA, SaT saptataM grahazataM cAramacaradvA-carati vA-cariSyati vA, ekaJcazatasahasraM trayastriMzatasahasrANi' khalu bhaveyu navacazatAni paJcAzAni-tArAgaNa koTI koTInAm azobhantavA-zobhante vA-zobhiSyante vA, // 20 // 80 // ___TIkA-'jaMbuddIveNaM bhaMte dIve kA caMdA' he bhadanta ! jambUdvIpe khalu dvIpe kati-kiyanta candramasa: ye ca-'pabhAsiMga vA-pabhAsaMti-pabhAsissaMti vA' purA'prabhAsantaH dIptimanto'bhavan vA adhunA ca prabhAsante vA bhaviSyatkAle prabhAsiSyante veti prazne bhagavAnAha-evameva 'kai sariyA tarvisu vA tavaMtiH vAtavissaMti vA' kati sUryAH atapan vA tapanti vA tapipyanti vA purA'dhunA pazcAdveti prazne-tathA 'kainakkhattA jogaM joeMsu vA joyaMti vA joessaMti vA' jambUdvIpa meM candrAdikoM kI saMkhyA kA kathana- - - 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIce katicaMdA pabhAsuivA' ityaadi| .. TIkArtha-he bhadanta ! isa jambUdvIpa meM kitane candramAoM ne prakAza kiyA hai ? va-aba bhI kitane candramA prakAza karate haiM aura bhaviSyat kAla meM bhI kitane candramA prakAza kareMge 'katipUriyA tarvisuvA, tavaMtivA, tavissaMtivA' kitane sUrya isa jambUdvIpa meM tape haiM ? vartamAna meM kitane sUrya tapate haiM ? aura bhaviSyakAla meM bhI kitane sUrya tapeMge ? kati nakhattA joyaM joeMsuvA joyaMtivA joessaMtivA' isa jaMbudvIpamAM caMdrAdikanI saMkhyAnuM kathana- 'jaMbUhIve NaM bhaMte ! dIve katicaMdA pabhAvisu va tyA TIkAtha-he bhagavan! A jaMbudvIpamAM keTalA caMdramAoe prakAza karela che? temaja vartamAnamAM keTalA caMdramAM prakAza kare che ? ane bhaviSyakALamAM paTasA dramA praza. 42N ? 'kati sUriyA tarvisu thA, tavaMtivA; tavisaMtivA' yA sUrya mA dIpamA tacyA cha ? patabhAnamA TasA sUrya tape che ? bhane bhaviSyamA paresA sUrya tapaze ? 'kati NakkhattA joya joyaMsu vA jogati vA joessaMti vA sa mUdAyamA 894 nakSatrIya yoga - /
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 uM.3 sU.80 jambUdvIpagatasUryacandramasoH parijJAnam 499 kati nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA iti, prazne tathA kaimaiggahA cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA' kati mahAgrahAH ye khala pUrvakAle cAra-gamanAgamanam acaran vA caranti vA cariSyanti vA iti prazne tathA 'kevaiyAo tArAgaNakoDAkoDIo sohe su vA sohaMti vA sohe saMti vA' kiyatyastArAgaNakoTIkoTayo'zobhanta vA zobhante vA zobhiSyante vA iti prazne, bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'jaMbuddIve NaM dIve do caMdA pabhAsisu vA pabhAsaMti vA pabhAsirasaMti vA dvau dvau candrau purAkAle jaMbUdvIpe hi dIpe'prabhAsetAM vA dIptimantAvabhUtAm vartamAnakAle prabhAsete AgAminyapi jambUdvIpa meM kitane nakSatroM ne yoga kiyA hai vartamAna meM kitane nakSatra yoga karate haiM aura bhaviSyakAla meM kitane nakSatra yoga karegeM ! 'katimaharagahA cAra carisuvA, carativA, caristaMtivA' kitane mahAgrahoM ne cola calI haiM ? kitane mahAgraha cAla calate haiM aura kitane mahAgraha cAla caleMge ? kaIyAo tArAgaNa koDAkoDIo sohasuvA, sohaMtivA, sohessaMtivA' kitane koDAkoDI tArAgaNoM ne zobhA kI hai? kitane koDAkoDI tArAgaNa zobhA karate haiM ? aura kitane koDAkoDI tArAgaNa zobhA karegeM ? ina saba praznoM ke uttara meM prabhu kahate haiM- goyamA ! jambUddIve dIve do caMdA pabhAsisuvA pabhAseM ti vA, pabhAsissaMtivA' he gautama isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM do candramAoM ne prakAza diyA hai aba bhI do candramA prakAza dete haiM bhora bhaviSyatakAla meM bhI do hI candramA prakAza degeM isI taraha karyo che? vartamAnakALamAM keTalA nakSatra ega kare che ? ane bhaviSyakALamAM yA nakSatra yo 42 1 'katimahagagahA' cAraM carisuvA, caraMtibA, carissaMtivA'' keTalA mahAgrahAe cAla cAlI che ? keTalA mahAgraha cAla cAle che ?- ane sA mahAyaDa yAsa yAsa. 1 'kaiyAo tArAgaNakoDAkoDIo-sohaMsu vA;sohaMtivA, sohessaMti vA' ensistsii tAmme mA 4rI cha ? 38 // . koDokeDI tArAgaNa zobhA kare che ane keTalA keDAcheDI tArAgaNa zobhA 42ze ? mA prazonA uttaramA prabhuzrI 47 cha -'goyamA ! javUhIve. dIve do caMdA pabhAsisuvA pabhAseM ti vA pabhAsissaMti vA' 3 gautama / A jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM be caMdramAe prakAza Ape hate.. vartamAnamAM paNa be caMdramAM prakAza Ape che, ane bhaviSyamAM paNa me yadramA Aza mApase. me pramANe 'do sUriyA tarvisuvA, tavaMtivA, . tavisativA' hI nAmanA dvIpa meM sUrya tathya cha. meM sUrya ..
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ ya ,} 500 jIvAbhigamasUtre # kAle prabhAsiSyete / evaM 'do sUriyA taviMsu vA tavaMti vA tavissaMti vA' dvau sUryAtapatAM vA tapato vA tapipyato vA 'tItavartamAnA''gAminyapi kAlatraye / evam -' chappanaM nakkhattA jogaM joeMgu vA joyaMti vA joessaMti vA paTpazcAnakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA / 'chAvattaraM gahasayaM cAraM cariM vA cariti vA carissati vA padmataM brahazataM cAraM - gatAgatamacaraMdcarati vA cariSyati vA / ' egaM ca sayasahastaM tettIsa khalu bhave sahastAI' ekaM ca zatasahasraM trayatriMzatkhalu bhaveyuH - bhaktRiNi sahasrANi 'Nava ya sayA pannAsA tarAgaNa koDAkoDINaM sobhisu vA somaMti vA sobhissaMti cA' nava ca zatAni paJcAzadadhikAni tArAgaNa koTikoTInAm-azobhanta vA zobhante vA zobhiSyante vrA / ayaM vizeSa:- papaJcAzannakSatrANi parivArA dvayoH zazinoH ekaikasya zazinaH parivAre'STAviMzatirnakSatrANAM bhAvAt jambUdvIpe dvayoH zazino pratipAdanAt dvAbhyAm aSTAviMzateH (28) saMkhyAyA guNane paTTapaJcAzat (56) saMkhyA sidhyati, evam - paTsaptatam paTsaptatyadhikaM grahazataM dvayoH zazinoH (176) asti ekaikaM zazinaM prati aSTAzIteH (88) grahANAM bhAvAda, 88. rAMkhyAyA dvAbhyAM guNane (176) saMkhyA sidhyati, tathA ekaikasya zazinaH parivAre tArAgaNa parimANaM paT'do sUriyA tavisuvA, tayaMtivA, tanissaMtivA' isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM do sUrya tape haiM aba bhI do sUrya tapate haiM aura Age bhI do hI sUrya tape ge 'chappannaM nakkhattA joga joranA jogaMtivA joessaMtivA' chappana nakSatroM ne yoga kiyA hai avanI 56 nakSatra yoga karate hai aura Age bhI 56 hI nakSatra yoga karate raheMge 'chAvattare gahasataM cAraM cariMsuvA, cariMticA carissaMtivA' 176 grahoM ne yahAM cAla calI hai aba bhI 176 graha cAla calate haiM aura bhaviSyakAla meM bhI itane hI graha cAla calegeM / 'egaM ca satasahasvaM tettIsa kha bhave sahassAI navaya saMyA pannAsA tArAgaNa koDAkoDIgaM' sobhituvA, sorbhativA tathe che. mane me sUrya taMyaze. 'chApaNaM nakkhattA jogaM joeMsuvA jotibA joessaMtitrA" chappana nakSatra yoga ye hai. vartamAnabhAM pazu chayyana nakSatra yoga 42 che.' mane laviSyabhAM yazu yaha chappana nakSatro yoga 42, 'chavattare gahasataM cAraM- cariMsuvA,' cariMtivA carissaMtirvA / ' 176 meso chotera Dome ahIMyAM cAla cAlI che. vamAnamAM paNa 176 ekasA chetera graMhA cAla yAle 'che. 'ane laviSyaMbhAM pazu bheTalA he| thosa yAsaze. 'egaMca sata tettIsa ' khalu bhave sahassAI nava ya sayA pannAsA tArAMgaNa koDikoDInaMsomaMtivA,' sosissaMtivA' yeU: sAtha tetrIsa innara nakso prayAsa',
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyaghAtikA TIkA pra.3 u.3 sU.81 lavaNasaMmudravarNanam paSTiH sahasrANi navazatAni paJcasaptatyadhikAni (66975) koTIkoTInAm, vakSyati ca 'chAvahi sahassAI nava ceva sayAI paMcasayarAI / ega sasIparivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 1 // jambUdvIpe ca dvau zazinau tadetat (66975) saMkhyA dvAbhyAM guNyate tataH sUtroktaM parimANam ( 133950) bhavati-eka zatasahasraM lakSamekaM, trayastriMzatsahasrANi navazatAni paJcAzadadhikAni koTIkoTInAmiti, ityAzayenAha mUle-'egaM ca sayasahassaM tettIsaM khalu bhave sahassAI' ityAdi ||suu0 80 // ____ atha lavaNasamudra vaktavyatAmAha- mUlam-jaMbuddIvaM NAma dIvaM lavaNe NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saMThANasaMThie visamacakavAlasaMThie goyamA! samacakavAlasaMThie no visamacakabAlasaMThie / lavaNeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakavAlavikhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! lavaNeNaM, samudde do joyaNasahassAI cakavAlavikkhaM. bheNaM pannarasa joyaNasayasahassAI egAsIisahassAI sayamegoNa cattAlIte kiMci visesAhie lavaNodadhi No cakkavAla parikkheveNaM / se NaM ekAe ya paumavaraveiyAe egeNa ya vaNa: saMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte ciTui, doNha vi vaNNao, sA NaM paumavaraveiyA addhajoyaNaM uDDhe uccatteNaM paMcadhaNusayavikkhaMbheNaM lavaNasamudasaniya parikkheveNaM, sesaM taheva / se gaM vasaMDe desUNAI do joyaNAiM jAva vihri| lavaNassa NaM bhaMte ! samudasta kai dArA pannattA ? goyamA! cattAri dArA sobhissaMtivA' eka lAkha tetIsa hajAra nau sau pacAsa koDAkoDI tArAgaNa yahAM zobhita hae hai vartamAna meM itane hI ve yahAM zobhita hote haiM aura bhaviSyatakAla meM bhI yahAM itane hI zobhita hoMge // 8 // keDAkoDI tAragaNo ahIyAM zobhita thayelA che. vartamAnamAM paNa eTalA ja tArAgaNe zebhe che. ane bhaviSyakALamAM paNa ahIMyAM eTalA ja tArAgaNe mita zrI. sU. 80 // .
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 jIvAbhigamasUtra pannatA taM jahA-vijae vejayaMte jayaMte apraajie| kahiNaM bhaMte lavaNasamuhasta vijae NAmaM dAre pannatte ? goyamA! lavaNasaMmuddassa purathimaperaMte dhAyaisaMDasla dIvassa purathimaddhassa paJcatthimeNaM sIodAe mahAnadIe upi etthaNaM lavaNassa samudassa vijae NAmaM dAre pannatte aTTa joyaNAI uDU uccatteNaM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM evaM taM ceva savvaM jahA jaMbuddIvassa vijayasta vi| [dArasarisameyaMpi] rAyahANI purathimeNaM aNNami lavaNasamudde / kahi NaM bhaMte ! lavaNasamudde vejayaMte nAma dAre pannatte ? goyamA! lavaNasamuMdde dAhiNaperaMte dhAyaisaMDa dIvassa dAhiNadvasta uttareNaM sesaM taM ceva savvaM / evaM jayaMte viNavari sIyAe mahANaIe upi bhANiyavve / evaM avarAjite viNavaraM dilIbhAgo bhANiyavyo / lavaNassaNaM bhaMte ! samudassa dArassa ya? esa NaM kevatiyaM abAdhAe aMtare pannatte ? goyamA! tiNNe vasata sahassA paMcANautiM bhave sahaslAiM do joyaNasata asitA. kosaM dAraMtare lvnne||1|| jAva abAdhAe aMtare pannatte / lavaNassa NaM paesA dhAyaisaMDaM dIvaM puTTA taheva jahA jaMbuddIve dhAyai. saMDe vi soceva gmo| lavaNeNaM bhaMte ! samudde jIvA udAittA so ceva vihI evaM dhAyaisaMDe vi| se keNaTreNaM bhaMte! evaM vuccai lavaNasamudde goyamA ! lavaNeNaM samudde udage Avile raile loNe liMde-khArae kaDue appejje vahaNaM dupaya cauppaya miya pasupakkhisirIlavANaM naNNattha tajjoNiyANaM sattANaM sothie etthalavaNAhibaI deve mahaDDie paliovamaThiIe seNaM tattha sAmANiya jAba lavaNasamudassa sutthiyAe rAyahANIe aNNesiM jAva viharai.se eeNaTeNaM goyamA! evaM buccai lavaNeNaM samudde-2 aduttaraM ca NaM goyamA! lavaNasasuhe sAsae jAva Nicce ||suu081|| eet .
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.u.3sU.81 lavaNasamudravarNanam 503 . gayA-jaMbUdvIpo nAma dvIpo lavaNo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya khalu tiSThati / lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiM samacakravAlasaMsthito vipamacakravAlasaMsthitaH gautama ! samacakravAlasaMsthito na viSamacakravAlasaMsthitaH ! lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiyAn cakracAlaviSkambheNa kiyAn parikSepeNa prajJaptaH gautama ! lavaNaH khalu samudraH dve yojana zatasahasra cakravAlaviSkambheNa paJcadaza yojana zatasahasrANi ekAzIti sahasrANi zatamekonacatvAriMzat kiJci dvizeSAdhikA lavaNodadhezcakravAla viSkambheNa prikssepnn| sa khalu ekayA padmavaravedikayA-ekena ca vanapaNDena sarvataH samantAtsaMparikSipta stiSThati / dvayorapi varNakaH, sA khalu padmavaravedikA-'rdhayojanamUrdhvam-uccaistvena paJcadhanuzataM viSkambheNa lavaNasamudra samita parikSepeNa zepaM tathaiva / sa khalu vanapaNDaH dezone dve yojane yAvadviharanti ! lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya kati dvArANi prajJaptAni gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tadyathA-vijayo-1 vaijayanto-2 jayanto-3 'praajitH4| kutra khalla bhadanta ! lavaNasamudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam gautama ! lavaNasamudrasya pUrvaparyante dhAtakI khaNDasya dvIpasya pUvArdhasya pazcimena zItodAyA mahAnadyAH upari atra khalu lavaNasya samudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam aSTau yojanAni Urdhvamuccaistvena catvAri yojanAni viSkambheNa evaM tadeva sarva yathA jaMbUdvIpasya vijayasya dvArasadRzametadapi rAjadhAnI pUrveNAnyasmin lavaNasamudre kutra khalu bhadanta ! lavaNasamudre vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam, gautama ! lavaNasamudre dakSiNaparyante dhAtakIkhaNDa dvIpasya dakSiNArdhasyottareNa zeSa tadeva sarvam evaM jayante'pi navaraM zItAyA mahAnadyAH upari bhaNitavyam / evamaparAjite'pi, navaraM digbhAgo bhaNitavyaH / lavaNasya khalu madanta ! samudrasya dvArasya ca etat khalu kiyatyamavAdhayA'ntaraM prajJaptam, gautama ! trINyeva zatasahasrANi paJcanavati bhaveyuH sahasrANi azIte dve yojanazate krozaM dvArAntaraM lavaNe1 yAvadabAdhayA'ntaraM prajJaptam / lavaNasya khalu pradezAH dhAtakIkhar3a dvIpaM spRSTAH tathaiva yathA jaMbUdvIpe dhAtakIkhaNDe'pi sa eva gmH| lavaNe khalu bhadanta ! samudre jIvA udvayaM sa eva vidhiH evaM dhAtakIkhaNDe'pi / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate lavaNasamudraH2 ? gautama ! lavaNasya samudrasyodakaM AvilaM rajovat lavaNaM-lindra-kSAraM-kaTukaM apeyam bahUnAM dvipada-catuSpada-mRga pazu pakSisarIsRpANAM nAnyatra / tadyonikebhyaH sattvebhyaH susthito'tra lavaNAdhipatidevo mahardikaH palyopamasthitikaH, sa khalu tatra sAmAnika yAvallavaNasamudrasya susthitAyA, rAjadhAnyA anyeSAM yAvad viharati tadetenArthena gautama ! eva mucyate lavaNaH khalu samudraH ? athottaraM ca khalu gautama ! lavaNasamudraH zAzvato yAvat nityaH // 90 81 //
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 jIvAbhigamapUrva ___TIkA-'jaMbudIvaM NAma dIvaM lavaNe NAmaM samudde paTTe' jambudvIpaM nAma dvIpam, lavaNo nAma samudro vRttaH sa ca catulA candramaNDalavat-madhye paripUrNo'pi zaGkayeta tata Aha-'valayAgAra saMThANasaMThie' valayAkAraM madhyazupiraM yat saMsthAnam avayavaracanAvizeSaH tadvadgolAkAreNa saMsthitaH sthitimAnAste, 'sancao samaMtA saMparikkhittANaM ciTai' sarvataH sarvatra dikSu samantataH sAmastyena sarvabhAveNa saMparikSipya-veSTayitvA khalu tiSThati / 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde ki samacakkavAlasaMThie-visamacakkavAlasaThie' lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH sa kiM samacakravAlena saMsthitaH-u vipamacakravAlena saMsthitaH ? praznottaraM bhagavAnAha lavaNa samudra kI vaktavyatA'jaMbuddIvaM NAmadIva' ityaadi| TIkArtha-jaMmbUdvIpa nAma kA madhya dvIpaM hai isake sambandha kI yaha pUrvokta rUpa se vaktavyatA samApta huI ava lavaNa samudra kI vaktavyatA prAraMbha hotI hai / yaha lavaNa samudra jambUdvIpa ko cAroM ora se ghere hue haiM ataH isakA AkAra valaya ke jaisA gola ho gayA hai yaha lavaNa samudra sarva dizAoM meM acchI taraha se saMsthApita pariveSTita haiM jisa prakAra se jaMbUDhIpa samasta dvIpoM ke madhya meM haiM usI prakAra se yaha lavaNa samudra bhI samasta, samudroM ke madhya meM haiN.| 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM samacakkvAlasaMThie visamacakkavAlasaMThie' he bhadanta ! lavaNa samudra kyA samacakravAla saMsthAna vAlA hai yA viSama cakravAla saMsthAna vAlA hai ? arthAtU lavaNa samudra kA saMsthAna sama hai yA viSama hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! samacakkavAla pazusabhunI vatavyatA ... . 'javuddIvaM NAma dIvaM' tyAha TIkA-jaMbudvIpa nAmanA madhyadvIpanA saMbaMdhanuM kathana samApta karIne have sUtrakAra lavaNasamudra saMbaMdhI kathanane prAraMbha kare che. A lavaNasamudra jaMbudvIpane cAre bAjuthI gherAyela che. tethI tene AkAra valaya (baleyAnA je goLa thayela che. A lavaNasamudra badhI ja dizAomAM sArI rIte saMsthApita ane pariveTita che. je pramANe jaMbudvIpa saghaLA dvIpanI madhyamAM che te ja pramANe samudra 555 sapA samudrInI madhyamA cha. 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM * samacakkavAlasaMThie visamacakavAlasaMThie' ke lagavan ! savaNusamudra zusamanya '*, vAla saMsthAnavALe che ke viSamacakavAla saMsthAnavALe che? arthAta lavaNasamudranuM saMrathAna sama che ? ke viSama che ?' A praznanA uttaramAM prabhuzrI" kahe che ke
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 3.3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam 505 'goyamA !" he gautama ! 'samacakavAlasaMThie no visamacakavAlasaMThie' samacakrapAlasaMsthitaH sarvatra dvilakSayojanapramANatayA cakravAlasya bhAvAt, no viSamapakravAlasaMsthita iti / samprati cakravAlaviSkambhAdi parimANa meva pRcchati'lavaNeNaM bhaMte ! samuhe kevaiyaM cakyAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte' he bhadanta ! lavaNaH samudraH khalu kiyAn cakravAlaviSkambheNa kiyAn parikSepeNa prajJaptaH ? bhagavAnAha-goyamA-lavaNeNaM samudde do joyaNa sayasahassAI cakkavAla vikkhaMbheNe' he gautama ! dve yojana zatasahasre (200000) khalu cakravAla viSkambheNa lavaNaH samudraH prakhyAto bhuvi, jambUdvIpa viSkambhAdetadviSkambhasya dvigugatvAt / 'pannarasa joyaNasayasahassAI egAsIi rAhassAI sayogoNa cattAlIse kiMci visesAhie lavaNodadhi No cakavAlaparikkheveNaM' paJcadaza yojanazatasahatrANi ekAzItiH sahasrANi zatam ekonacatvAriMzaM ca kizcidvizeSAdhika lavaNosaMThie no visamacavAlasaMThie' he gautama ! lavaNasamudra kA saMsthAna sama hai viSama nahIM hai / arthAt lavaNa samudra samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSama camavAla saMsthAna vAlA nahIM hai| 'lavaNe NaM bhaMte !' 'samudde kevatiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevatiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra cakravAla kI cauDAI kI apekSA kitanA vaDA he arthAt lavaNa samudra ke cakragala kI cauDAI kitanI hai aura paridhi kitanI hai uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! lavaNeNaM samudde do joyaNasayasahassAI cakkavAlavizvabheNaM' he gautama ! lavaNasamudra cakravAla kI apekSA do lAkha yojana kA cauDA hai aura 'pannarasajoyaNa sayasahassAiM egosIi sahassAI sayamegoNa cattAlIse kiMci visesAhie parikkheveNaM' 15 lAkha 81 hajAra eka sau 39 yojana se kucha 'goyamA ! samacakavAlasaThie no visamacakvAlasaMThie' 3 gautama ! pazusamudranu sasthAna sama che viSama nathI arthAt lavaNasamudra samacakavAla saMsthAnavALo che. (1Sama yA saMsthAnavANI nathI. 'lavaNeNaM bhaMte samudde kevatiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevatiya parikkheveNaM paNNatte , sagavan sapazusaMmudra pAsa pAnI apekSAthI keTale maTe che ? arthAt lavaNasamudranA cakravAlanI pahoLAI keTalI che ? ane tenI paridhi keTalI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! lavaNeNaM samuhe do joyaNasayasahassAI cakavAlavikhaMbheNaM he gautama! livaNasamudra cakravALanI apekSAthI be lAkha jana jeTale pahoLo che ane pannarasa joyaNasayasahassAI egAsIi sahassAI sayamegoNacattAlIse kiMcivisepAhie parikkheveNaM' 15 542- sApa 81 mezI 2 4se 36 mANa bI064
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigama dadhezcakravAlaparikSepeNa, parikSepapramANAm (1581139) 'se NaM ekAe pauma. paraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte ciTai' so'yaM laSaNasamudra ekayA padmavaravedikayA aSTayojanocchritajagatyuparibhAvinyA ekena ca vanapaNDena sarvataH samantAt sarvadikSu sarvatra saMparikSiptaH parivAritaH khalaM tiSThati / 'doNha vi vaNNao' dvayorapi pAvaravedikA vanaSaNDayovarNanaM kartavyam 'sAHNaM paumavaraveiyA addhajoyaNaM uDUM uccatteNaM paMcadhaNusayaM vikkhaMbheNaM lavaNa samuha samita parikve NaM' sesaM taheva' sA khalu padmavaravedikA'rdhayojanamUrdhva muccaistvena paJca dhanuHzatAni viSkambheNa lavaNasamudrasamitaparikSepeNa lavaNasamudraparikSepa pramANA, paJcadazalakSANi (1500000) ekAzItiH zatasahasrANi zatamekona catvAriMzaM ca kiMci dvizeSAdhikamiti, zeSaH viSkambha-parikSepAbhyAmanyattathaiva-jambudvIpapadmavaravedikAvanapaNDavat / 'se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI vizeSAdhika isakI paridhi hai 'se gaM egAe paumavaraveiyAe eroNa ye vanasaMDe NaM savao samaMtA saMparikkhattANaM ciTThai' yaha lavaNasamudra eka padmavara, vedikA ke aura eka vanaSaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai 'doNhavi vaNNao' yahAM para padmavara vedikA kA aura vanakhaNDa kA varNana kara lenA cAhie jo isa prakAra se hai-sA NaM paumavaraveiyA addhajoyaNaM uDDUM uccatteNaM paMcadhaNusayaM vikkhaMbheNaM lavaNasamugha samiyaM parikkheveNaM sesaM taheva' yaha padmavara vedikA Adhe yojana kI UMcI hai aura 500 sau dhanuSa cauDI hai tathA lavaNasamudra kI paridhikA jitanA pramANa kahA gayA hai utanA pramANa hI isakI paridhi kA hai 'sesaM taheva' vAkI kA aura sava kathana jaisA pahile kahA gayA hai vaisA hI hai arthAtU jambUdvIpa kI padmavara vedikA jaisI hai vaisI hI yaha padmavarayAjIsa yaunayI 444 vizeSAdhi4 tenI paridhi cha. 'se gaM egAe paumavara veiyAe egeNa ya vaNasaMDe NaM savvao samaMtA saMparikkhittA NaM ciduI' Al aqy samudra eka pavaravedikAthI ane eka vanakhaMDathI cAre bAjuthI gherAyela che. 'doNhavi vaNNaoM maDIyA pAva2 vAnumane vanamanu vana 4N nadhya 2 mA prabhArI cha-'sA NaM paramavaraveiyA addhajoyaNaM uDDhaM uccatteNaM paMcadhaNusayaM vikkhaMbheNaM lavaNasamudda samiya parikkheveNaM sesaM. taheva' mA padmapara vedika ardhA ejananI uMcI che. ane 500 pAMcase dhanuSanI paheLI che, tathA lavaNasamudranI paridhinuM jeTaluM pramANa che eTaluM ja pramANu A padvavara nu cha. 'sesa taheva' - mA saghaNu 4thana pasAre pramANe havAmAM Avela che e ja pramANe che. arthAta jaMbudvIpanI pavaravedikA jevI -
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 86 lavaNasamudravarNanam 507 jAva viharaI' sa khalu vanapaNDo dezone dve yojane viSkambheNa padmavaravedikayA tulyaH kRSNaH kRSNAvabhAsaH, atra tRNamaNisparzanaM yAvadvarNanam vAnavyantarAdayaH kRta bhUripuNyakarmANaH svakRtasukRtiphalamanubhavanto viharanti / samprati dvAravaktavyatAmabhidhitmurAha-'lavaNasta NaM bhaMte ! samudassa kai dArA pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudrasya kiyanti dvArANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'cattAri dArA pannatA taM jahA vijae vejayaMte jayaMte aparAjie' catvAri dvArANi prajJaptAni, tadyathA-vijaya-vaijayaMta-jayantA'parAjitAni pUrvAdiSu dvArANi kathitAni / 'kahiNaM bhaMte ! laMbaNasamudassa vijae NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! lavaNodadheH kutrasthAne vijayadvAraM prastutam ? bhagavAn vedikA hai 'se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI jAva viharaI' lavaNasamudra kA vanapaNDa kucha kama do yojana kA cauDA hai isakA varNana jambUbIpa kI padmavara vedikA ke vanakhaNDa jaisA hai yaha vanaSaNDa kRSNa Adi vizeSaNoM vAlA hai yahAM tRNa aura maNiyoM kAsparzAnta kathana jaisA pahile prakaTa kiyA gayA hai vaisA hI hai aise vAnavyantara deva yahAM apane puNya karma ke phala ko bhogate hue sukha se rahate haiM 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA paNNattA' he bhadanta ! lavaNa samudra ke kitane dvAra kahe gaye haiM 'goyamA! cattAri dArA paNNattA' he gautama ! lavaNasamudra ke cAra bAra kahe gaye haiM 'taM jahA' jo isa prakAra se hai 'vijae, vejayeya, jayaMte, aparAjite vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ye dvAra pUrva Adi dizAoM meM haiM / yahI bAta ava praznottara dvArA prakaTa kI jAtI hai-'kahiNaM bhaMte ! lavaNasamudassaM vijae NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra kA vijayadvAra kahAM para hai 'goyamA ! lavaNacha me 1 prabhAnI mA 555236 / cha. 'se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI nAva, viharaha' sapAsamudranu na 444 4ma meM yogana paDaNucha. tenu varNana jaMbudvIpanI pavaravedikAnA vanakhaMDanA varNana pramANe che. A vanakhaMDa kRSNa vigere vizepavALuM che, tRNa ane maNi saMbaMdhI kathana jema pahelAM kahela che e ja pramANe che. ahiyAM vAvyatara vigere deva pitAnA puNya4bhnaa gAne lagatA 41 sumathI 29 cha. 'lavaNassa NaM bhaMte '! samudassa kai dArA paNNattA lagavan ! sapazusabhudranAmA vA hA cha ? 'goyamA ! catvAri dArA paNNattA' gautama ! samudranA yAra baare| 4aa cha. 'taM jahA' 2 mA prabhArI cha-'vijae vejayate jayaMte aparAjite' 'vinya, vaizyanta, jayanta, ane aparAjIta A dvAre pUrva vigere dizAomAM che, e ja vAta
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jovAmina ne-'goyamA' he gautama ! 'yaNamamuhamma pugyamAna' lavaNodaviDiyane 'ghAyaDa glaMDamma dIyamma puranthimandana paJcanthimaMgaM mAdAe mANaIe upi ganya NaM lavaNamma samudrasya vinA nAma dAna pannana dhAtakI mamaH dvIpamya pRdhimya pazrimena mahAnadI bhInovAyA upani naTe'tra sulu lavaNasahassa sthAne vijayanAma dvAra mAmne / tacca ajoyaNAI ur3e uccanaNaM vanAri joyaNAI viRgya bhaNaM-evaM naM va mavyaM jahA jayadIramma vijayamma dArasarisame. yapi tad dvAramuccanvanIyamaSTI yojanAni cancAriyojanAni viSkambhega parva tadaMtra sarva yathA jaMbu DhIpamya vijayasya vAra nAma ganudApi, natkenArthena bhadanna! samuhasma purasthima parata ghAiya maMDasma dIvasma purathimahassa paccathimilleNaM sIodAe yahANaIe uppi gandha NaM lavaNasamuhasma vijae NAmaM dAra paNNatte' he gonama : lavaNasamutra kI pUrva dizA ke anta meM nathA dhAnakI gvaNDa dvIpa ke pUrvAdha se pazcima dizA meM sItodA mahA nadI ke Upara lavaNasamudra kA vijaya nAnakA dvAra hai 'nacca ahaH joyaNAI uhavaM uccattaNa, cattAri joyaNAI vizvaMbheNaM evaM ne bhI matvaM sahIvassa vijayadArasma' yaha dvAra ATha yojana kA UMcA hai| cAra yojana kA cauDA hai he bhadanta ! isa hAra kA nAma vijayavAra aisA kyoM kahA gayA hai uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! yahA~ jaisA kathana jamvRddhIpa ke vijayadvAra ke sambandha meM kahA gayA hai vaisA hI vaha saba kayana yahAM ke isa vijaya hAra ke sambandha meM bhI kara lenA cAhie isa vijayadvAra para mahardika Adi vizeSaNoM vAlA vijaya huye prayottarapUrva pragaTa 42vAmA bhAye cha, 'kahilaM te ! lavaNasamussa vijae NAmaM dAra paNNatta' lApan ! sapATusamunu viyahA2 mA cha ? 'goymA ! lavaNasamuhamma puratyimaperaMte ghAyaiNData dIvAsa puranthimansa paccanthimilleNaM sIoDAe mhaagii| yiM elya NaM lavaNasanuhanta vijae NAmaM dAre paNNatte' gautama ! sa nI pUrva dizAnA aMtabhA tayA ghAtI hIpanA pUrvArdhathI pazcima dizAmAM ane sadA mahAnadInI upara lava na vinya nAmarnu 2 gAvesa che. 'tacca adu joggAI uDI uccattaNa cattAri joSaNAI vinayabhaNaM evaM naM ceva saJcaM jaMbuddIyamsa vijayajharasa' mA dAra ATha rojana uMcuM che, cAra ejana paheNuM che. he bhagavan! A dvAranuM nAma vijayakAra e pramANe kema kahevAyela che ? uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! jaMbuddIpanA vijyArasaMbaMdhanuM kathana je pramANe pahelAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM e tamAma kathana ahIMnA A vijyadvAra saMbaMdhamAM paNa kahI levuM. A vijayadvAranI upara mahaddhika vigere vizeSaNanA vijaya
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ therefer TIkA pra. 3 uM. 3 sUM. 81 varNasamudravarNanam 509 evamucyate vijayadvAraM ? gautama ! vijayanAmA devo maharddhiko yAvatpalyopamasthi tikaH parivasati - vasan caturNAM sAmAnika sahasrANAM yAva dAtmarakSakA devasahasrANAM yAvad divyAn bhogAn bhuJjan viharati tattenArtheka eva sucyate gautama ! vijaya dvAraM yAvannityamityantam / 'rAyahANI puratthimeNaM aNNaMmi lavaNasamudde' kutra khalla bhadanta ! vijaya devasya vijayA rAjadhAnI ? gautama ! vijayadvArasya pUrvasyAM tiryagasaMkhyeyAna dvIpasamudrAn vyatitrajyA'nyasmillavaNasamudre dvAdazayojana sahasrANyavagAhyatrAntare vijayasya vijayArAjadhAnyAste dvAdazayojanasahasrANyAyAma nAmakA deva rahatA hai yAvat isakI eka palya kI sthiti hai| vahAM rahatA huA yaha vijayadeva cAra hajAra sAmAnika devoM kA yAvat 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA Adhipatya karatA huA divya bhogoM ko bhogatA rahatA hai aura apanA samaya Ananda se vyatIta karatA hai isI kAraNa he gautama! isa dvAra kA nAma vijayadvAra aisA kahA gayA hai aura yAvat yaha nitya batalAyA gayA hai / 'rAyahANI puratthimeNaM ami lavaNasamudde' he bhadanta ! vijayadeva kI vijayA nAmakI rAjadhAnI kahA~ para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! bijayassa puratthimatiriyamasaMkhejjaM aNNaMmi lavaNe vArassa jaMbUdIvasaritA vattavyA jAva samaM vaijayaMtaMpi appANijjeNaM lavaNassa dAhiNeNaM rAyahANI' he gautama ! vijayadvAra kI pUrva dizA meM tirache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNa samudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para yaha vijaya rAjadhAnI hai isa rAjadhAnI kA varNana jambUdvIpa - nAmanA deva nivAsa kare che. yAvat tenI eka palyanI sthiti che. tyAM rahIne vijayadeva cAra hajAra sAmAnika devAnu... yAvat 16 sALa hajAra AtmarakSaka devAnuM adhipatipaNuM karatA thakA divyabhegAne bhAgavatA rahe che. ane potAnA samaya AnaMdapUrNAMka vItAve che. e ja kAraNathI huM gautama ! A dvAranu nAma vijayadvAra e pramANe rahela che, ane yAvat e nitya kahevAmAM Avela che. 'rAyahANI puratthimeNaM aNNaMmi lavaNa samudde' De lagavan ! vinnyadevanI vinnyA nAmanI rAjadhAnI kayAM AvelI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che hai- 'goyamA ! vijayassa purasthimatiriyamasaMkhejjaM aNNaMmi lavaNe bAgssa jaMbU dIva. sarisA vaktavyA jAva samaM vaijayaMtaMpi appANijjeNaM lavaNassa dAhiNeNaM rAyahANI' he gautama ! vijayadvAranI pUrdizAmAM tirachA asa`khyAtadvIpa samudrone eLagIne tyAM Avela anya lavaNusamudramAM 12 mAra hajAra cAjana AgaLa javAthI A vijayadevanI vijayA nAmanI rAjadhAnI Ave che, A rAjadhAnInuM
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ .. .... .. . .. . . 510 mAvAmiyama viSkambhAbhyAM saptatriMzad yojanasahasrANi nava cASTacatvAriMzatkicidvizeSAdhika parikSepeNa, jambu dvIpasya vijaya dvArAdhipatte vijayasya rAjadhAnIvat vktvyaa| vijayadvAra varNanaM gatam / 'kahi NaM bhaMte lavaNasamude vejayaMte nAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! kutra sthAne lavaNa samudre vaijayantaM nAma prajJaptaM khalu dvAram ? bhagavAnAi -'goyamA' he gautama ! 'lavaNa samudde dAhiNaperaMte dhAyai khaMDadIvassa dAhiNadAsa uttareNaM sesaM taM ceva savvaM lavaNa samudre dakSiNa digante dhAtakI khaNDadvIpasya dakSiNArdhasyottarasyAM zeSaM tadeva sarva vijayadvAravadaSTau maGgalakAdIni yAvadahavaH zatazahastrapatrahastakAH, tatkenArthena bhadanta ! evamucyate vaijayantadvAram, ke vijaya dvAra ke adhipati kI vijayA rAjadhAnI ke jaisA hI hai ataH isa kathana ke anusAra isa vijaya rAjadhAnI kI lamyAI cauDAI 12 hajAra yojana kI hai parikSepa isakA 37 hajAra 948 yojana se kucha adhika kA hai / 'kahi NaM bhaMte ! lavaNasamudde vejayaMte nAmaM dAre panate he bhadanta ! lavaNa samudra kA vaijayanta nAmakA dvAra kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! lavaNasamudde dAhiNaperaMte dhAiyasaM dIvassa dAhiNaddhassa uttareNaM sesaM taM ceva' he gautama ! lavaNa samudra kI dakSiNa dizA ke anta meM aura dhAtakI khaNDa ke dakSiNAI kI uttara dizA meM lavaNa samudra kA vaijayanta nAma kA dvAra hai isa bAra kI vaktavyatA ke sambandha meM jaisA kathana vijayadvAra kA kiyA gayA hai vaisA hI sava kathana hai isa vaijayanta dvAra ke Upara ATha ATha maMgala dravya haiM yAvat aneka lAkhoM pattoM vAle kamala haiM ityAdi saba kathana varNana jaMbudvIpanA vijayadvAranA adhipatinI vijaya rAjadhAnInA varNana pramANe che, tethI te kathana pramANe A vijaya rAjadhAnInI laMbAI paheLAI 12 bAra hajAra jananI che. tene paMrikSepa 30 hajAra 948 navase aDatALIsa ejanathI kaMIka vadhAre che. . 'kahiNaM bhaMte ! lavaNasamudde vejayaMta nAma dAre paNNatte bhagavan ! Aqg. samudranuM vijayanta nAmanuM dvAra kayAM Avela che ? AnA uttaramAM prabhutrI kahe cha -'goyamA ! lavaNa mudde dAhiNaperaMte dhAyaisaMDadIvassa dAhiNaddhassa uttareNaM sesa taM ceva gautama ! pazusabhunI kSiy zAna matamA mane ghAtahI khaMDanA dakSiNArdhanI uttara dizAmAM lavaNasamudranuM vaijayanta nAmanuM dvAra Avela che. A prakAranuM varNana vijaya dvAranuM je pramANe varNana karela che, e ja pramANe samajavuM. A vaijayanta dvAranI upara ATha ATha maMgala dravyo che. yAvata . patrAvAsAmI bhagA cha. vire tamAma varNana mI yA 4rI
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ 511 pramevayotikA TIkA pra.3 3.3 sU. 81 lavaNasamuMdravarNanam bhagavAnAha-he gautama ! vaijayantadvAre vaijayantadevo mahaddhiko0 yAvadvaijayanta rAjadhAnyAM bahUnAM vasatAM vAnavyantarAdInAmAdhipatyaM kurvan parivasati etad yogAdvaijayantadvAraM nAma bhavati, tattenArthena vaijayanta dvAramucyate / vaijayanta devasya rAjadhAnI kveti prazne bhagavAnAha-vaijayantadvArAd dakSiNasyAM tiryagasaMkhyeyadvIpa samudrAn vyatibajya lavaNodadhau dvAdazayojanasahasrANyacagAhya vaijayanta devasyaM vaijayantAkhyA rAjadhAnI prathitA jaMbUdvIpa vaijayantadvArAdhipati rAjadhAnI prathitAM naMbUdvIpa vaijayanta dvArAdhipati rAjadhAnIvat, iti dvitIyaM vaijayanta dvAravarNanam / yahAM para kara lenA cAhiye he bhadanta ! isa dvAra kA nAma vaijayanta mAra aisA kyoM kahA gayA hai uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! isa bAra para vaijayanta nAmakA deva rahatA hai yaha maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai| isakI rAjadhAnI kA nAma vaijayantI hai / yaha vaijayanta deva isa rAjadhAnI meM rahatA huA aneka vahAM para rahe hue vAnavyantara devoM kA deviyoM kA Adhipatya karatA huA sukha se apane samaya ko vyatIta karatA rahatA hai| isI kAraNa isa dvAra kA nAma vaijayanta dAra kahA gayA hai ! he bhadanta ! vaijayanta deva kI yaha rAjadhAnI kahAM para hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vaijayanta dvAra kI dakSiNa dizA meM tirache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNa samudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para vaijayanna nAmakI rAjadhAnI hai isakA varNana jambUdvIpa ke vaijayanta dvAra ke he bhagavana ! A dvAranuM nAma vijayantakAra e pramANe kema kahela che ? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama ! A kAranI upara vaijayaMta nAmanA deva nivAsa kare che. te mahaddhika vigere vizeSaNavALA che. tenI rAjadhAnInuM nAma vijayaMtI che. A vaijayaMtadeva A rAjadhAnImAM rahIne tyAM rahelA aneka vAnagaeNtara deve ane deviyenuM adhipatipaNuM karatA thakA sukha pUrvaka pitAnA samayane vItAvatA rahe che. e kAraNathI A dvAranuM nAma vijayaMta dvAra kahela che, he bhagavana! vaijayaMtadevanI A rAjadhAnI kyAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! vaijayaMtadvAranI dakSiNadizAnA ticha asaMkhyAta dviIpa ane samudrane pAra karavAthI tyAM AgaLa Avela bIjA lavaNuM samudramAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI yaMta nAmanI rAjadhAnI che, e rAjadhAnInuM varNana jambudvIpanA vijayantadvAranA madhipatinI yAnI vana prabhArI cha. 'evaM jayaMte vi-navaraM sItAe /
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . . : .. .... jIvAmigamasUtra 'evaM jayaMte vi NavaraM sIyAe mahAnaIe uppi bhANiyabve' evaM jayanta dvAre'pi navaraM-vaiziSTayazca zItA mahAnayA upari kutra jayanta dvAramiti prazne bhagavAnAhagautama ! lavaNasamudrasya pazcimaparyante dhAtakIkhaNDa pazcimArddhasya pUrvataH zItAyAH upari atra lavaNasamudrasya jayantadvAram prajJaptam tadvaktavyatA'pi. vijayadvAravad vaktavyA, kevalaM rAjadhAnI jayantadvAra pazcime bhAge iti jayantadvArasya tRtIyasyavarNanam / 'evaM aparAjie vi-navaraM disI bhAgo bhANiyo ' evamaparAjitaMdvAramapi navaraM. digbhAgo bhaNitavyaH kvaitat aparAjitaM dvAraM lavaNasyeti prazne-lavaNasamudrasyottaraparyante dhAtakyA uttarArdhasya dakSiNato'tra lavaNasamudrasyAparAjitaM adhipati kI rAjadhAnI ke jaisA hI hai 'evaM jayaMte vi, navaraM sIyAe mahAnadIe upi bhANiyanve' jayanta dvAra ke sambandha meM bhI yahI vaktavyatA hai tathA ca-jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA-he bhadanta.! lavaNasamudra kA jayanta dvAra kahAM para hai ? to uttara meM prabhu ne kahA-he gautama ! lavaNa samudra kI pUrvadizA ke anta meM aura dhAtakI khaNDa ke pUrvAdha se pazcima bhAga meM sItA mahAnadI ke Upara lavaNasamudra kI yaha jayanta dvAra hai isake Upara ATha ATha maMgala dravya haiM. isakA varNana jambUdvIpa ke jayantadvAra ke jaisA hai yahAM rAjadhAnI jayantadvAra ke pazcima bhAga meM kahanI cAhiye 'evaM avarAjie vi'. aparAjita dvAra ke sambandha meM bhI aisI hI vaktavyatA, kaha lenI cAhiye arthAt-. java gautama ne prabhu se aisA prazna kiyA ki lavaNasamudra kA aparAjita dvAra kahAM para hai ? tara gautama se prabhu ne kahA he gautama lavaNasamudra kI uttaradizA ke anta meM aura dhAtakI khaNDa ke uttarArdha kI dakSiNa mahAnadIe upi bhANiyavve syantavAranA samayamA yo 'prabhAganu 4thana cha, bha-nyAre 'gautamasvAmIya prabhuzrIna me pUchyuH mahanta !'savAj samudranuM jayanta nAmanuM dvAra kayAM Avela che ? tenA uttaramAM prabhutrIe kahyuM ke-he gautama ! lavaNasamudranI pUrva dizAnA aMtamAM ane dhAtakIkhaMDanA pUrvArdhathI pazcima bhAgamAM sItA mahAnadInI upara lavaNasamudranuM A jayanta nAmanuM dvAra che, tenI upara ATha ATha maMgaLadra che, tenuM saghaLuM varNana jaMbudvIpamAM Avela jayantakAranA varNana pramANe che. ahIM rAjadhAnI, jaryanta dAnA pazcimamAmA kI naye. 'evaM avarAjie vi' a5lata dvAranA saMbaMdhamAM paNa eja pramANenuM kathana kahevuM joIe. arthAt jyAre gautama svAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke-lavaNuM samudranuM aparAjIta nAmanuM kAra. kayAM Avela che? tyAre gautamasvAmIne prabhuzrIe kahyuM ke-he gautama !'lavaNa 6
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam nAma dvAram prajJatam etadvaktavyatA'pi vijayadvAravat navaraM rAjadhAnI-aparAjita bhArata uttarasyA manyatsarva vijayarAjadhAnIvat iti caturthamaparAjitadvAravarNanam 'lavaNassa gaM bhaMte samuhassa dArava ya-esa NaM kevaiyaM abAdhAe aMtare pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudrasya tadvArasya ca etatsarvamantaraM kiyat avAdhayA prajJaptamiti praznasyottaramAha-bhagavAn-'goyamA' he gautama ! 'tiNNeva sayasahassA paMcANauI bhave sahassAI do joyaNasaya asitA kosaM dAraMtare lavaNe' 300000 lakSANi yojanAnAm 95000 sahasrANi azIte dve yojanazate krozaca / tathAhi-ekaikadvAra pRthutvaM catvAri yojanAni, ekaikadvAre ekai kakrozavAhalyAdvArazAkhA prati dvAre dizA meM lavaNasamudra kA aparAjina dvAra hai isake sambandha kI vaktavyatA bhI vijaya dvAra ke hI jaisI vaktavya hai yahAM rAjadhAnI aparAjita dvAra kI uttara dizA meM hai pAkI kA aura saba kathana vijaya rAjadhAnI ke hI jaisA hai| __ 'lavaNassa NaM bhaMte ! sAdarasa dArassa ya esaNaM kevaiyaM avAdhAe aMtare paNNatte he bhadanta ! lavaNasamudra ke eka eka hAra kA antarAla kI avyAghAtarUpa abAdhA se kitanA antara kahA gayA ve arthAt lavaNasamudra ke dvAroM kA Apasa meM kitanA antara hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! lieca sayasahassA paMcAgAI bhave sahassAI do joyaNasaya asmitA kolaMdAranare laSaNe' he gautama ! eka koza adhika tIna lAkha paMcAyave 95 hajAra do sau assI yojana kA eka bAra se dUsare bAra naka kA antara kahA gayA hai isakA tAtparya aisA haieka 2 dvAra kI pRthutA cAra 2 yojana kI hai eka eka dvAra meM eka samudranI uttara dizAnA aMtamAM ane dhAtakIkhaMDanA uttarArdhanI dakSiNadizAmAM lavaNasamudranuM aparAjIta kAra che. tenA saMbaMdhanuM kathana paNa vijaya dvAranA kathana pramANe ja che, ahIMyAM rAjadhAnI aparAjIta dvAranI uttara dizAmAM che, te sivAya bAkInuM saghaLuM kathana vijaya rAjadhAnInA kathana pramANe ja che. 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa dArassa esa NaM kevaiyaM abAdhAe aMtare paNNatte' he bhagavana! lavaNa samudranA eka eka kAranA aMtarAlanI avyAghAtarUpa abAdhAthI keTaluM aMtara kahela che ? arthAt lavaNasamudranA dvArenuM parasparamAM yumata cha yA prazna uttaramA anuzrI 49 cha -'goyamA ! tiNNeva sayasahassA paMcANauiM bhave sahassAI do joyaNasayaasitA kosaM dAraMtare lavaNe' gautama ! eka kesa adhika traNa lAkha paMcANa hajAra baso eMsI jananuM eka kArathI bIjA dvAra sudhInuM aMtara kahela che, tenuM tAtparya evuM che ke-eka eka mI065
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamale dve dvai zAkhe tata ekaikasmin dvAre sAmastyena pRthutvaM cintyamAnaM sat sArdhayojanacatuSTayapramANaM bhavati caturNAmapi dvArANAM prathutvamelanAt 18 aSTAdazayojanAni bhavanti, tAni lavaNasamudraparirayaparimANAt 15 paJcadazazatasahasrANi ekAzItiH sahasrANi ekonacatvArizaM yojanazatam ityevaM parimANAt apanIyante apanIte yat-zepaM tasya caturbhAige'pahate yad Agacchati bhavati hi tat-dvArANAM parasparamantaraparimANam / taduktaM sUtre - 'asIyA donisayA paNanauisahassa tipnilkkhaay| . . . . "; koseya aMtaraM sAgarassa dArANaM vinneyaM // 1 // eka dvAra zAkhA jo ki eka eka koza kI moTI hai aisI dvAra zokhAeM eka eka dvAra meM do do haiM taya eka 2 meM pUrI pRthutA kA java vicAra kiyA jAtA hai to isa sthiti meM vaha sADhe cAra yojana kI hotI hai| aura cAroM dvAroM kI yaha pRthutA milAkara 18 yojana kI ho jAtI hai ava lavaNasamudra kI paridhi kA jo parimANa pandraha lAkha ikyAsI hajAra eka sau 39 yojana kA kahA gayA hai usameM se ina 18 yojanoM ko kama karane se jo saMkhyA bacatI hai usa meM cAra kA bhAga dene para jo AtA hai vaha dvAroM kA paraspara ke antara kA parimANa nikala AtA hai aura vaha antara tIna lAkha paMcAnave hajAra do sau 40 yojana evaM eka koza adhika hI hotA hai kahA bhI hai / 'asiyA donnisayA paNanau sahassa tinnilkkhaay| - koseya aMtaraM sAgarassa dArANaM vinneyaM' dvAranI pRthutA (pahoLAI) cAra cAra ejananI che, eka eka dvAramAM eka eka kAra zAkhA ke je eka eka kesa jeTalI moTI che, e ja pramANe dvArazAkhAo eka eka kAramAM baLe che, e rIte eka eka dvAramAM purI pRthutAne jyAre vicAra karavAmAM Ave che te e sthitimAM e sADAcAra ejananI thaI jAya che. ane cAre dvArenI 'A pRthatA 18 aDhAra ejananI thaI jAya che. have lavaNasamudranI paridhinuM parimANa je paMdara lAkha ekyAsI hajAra ekase ogaNacALILa jananuM kahela che. temAMthI A 18 aDhAra ejanane ochuM karavAthI je saMkhyA bace che. temAM cArane bhAgAkAra karavAthI je zeSa Ave te dvArenuM parasparanuM aMtara AvI jAya che, ane te aMtara traNa lAkha paMcANu hajAra baso eMsI ceAjana ane eka kesa vadhAre ja thAya che, kahyuM paNa che ke... / asiyA donnisayA paNanauisahassa tinnilakkhAya / '.... koseya aMtaraM sAgarassa dArANaM vinneyaM // 1 // -
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ / prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam -- azIte dvezate paMca navatisahasrANi ca / .. krozazcAntaraM sAgarasya dvArANAM ca vijJeyam // 1 // iti chAyA jAva aMbAdhAe aMtare pannatte' yAvadavAdhayA'ntaraM prajJaptam itthaM jJeyam / iti : lavaNassa NaM paesA dhAyaisaMDaM dIvaM puTThA taheva jahA jaMvUdIve dhAyaisaMDe vi socceva gamoM' atha lavaNasamudrasya ye pradezA dhAtakIkhaNDaM spRSTAH te ki ghAtakI khaNDasya, uta lavaNasya bhaveyuH iti prazne ? tathaiva dhAtakI khaNDasya ye - kecana pradezAH lavaNaM spRSTavantaste dhAtakyA eva yathA'bhavan na lavaNasya, yathA * ca-jaMbUdvIpapradezAH lavaNaM spRSTAH jambyA eva na lavaNasya, tathaiva sa eva * gamo nyAyyaH lokavyavahArAt / 'lavaNe NaM bhaMte samujhe jIvA udAittA soceva - 'jAva abAdhAe aMtare paNNatte' isa prakAra se yaha dvAroM kA Apasa kA antara avAdhA ko lekara kahA gayA hai 'lavaNassaNaM 'paesA dhAyaisaMDa dIvaM puTThA' he bhadanta ! lavaNa samudra ke jo 'pradeza dhAtakI khaNDa ko spRSTa kiye hue haiM ve dhAtakI khaNDa ke hone cAhie yA lavaNasamudra ke hone cAhiye tAtparya yahI hai ki lavaNasamudra ke jo pradeza dhAtakI khaNDa ko chue hue haiM ve dhAtakIkhaNDa ke kahalAvegeM yA lavaNasamudra ke kahalAvegeM ? usI taraha jo dhAtakI khaNDa ke pradeza lavaNasamudra ko chue hue haiM ve kyA dhAtakI khaNDa ke kahalAveMge yA lavaNa samudra ke kahalAvege ? to isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! taheva jahA jaMbUdIve dhAyai saMDe vi so ceva gamo' he gautama ! jaisA kathana jaMbUdvIpa aura lavaNa samudra ke chue hue pradezoM ke sambandha meM kahA gayA hai vaisA hI kathana yahAM para bhI jAnanA cAhiye arthAt jisa prakAra se lavaNasamudra ko spRSTa kie hue jaMbU ''jAca abAhAe aMtare paNNatte' mA zata 2 nAzanu 52252nu mata2 mamAdhAna na 4 cha. 'lavaNassa NaM paesA dhAyaisaMDaM dIvaM puDhA' lagavan ! lavaNasamudranA je pradeze dhAtakIkhaMDane sparzelA che, te dhAtakIkhaMDanA che ke lavaNasamudranA che ? A kathananuM tAtparya e ja che ke-lavaNasamudranA je pradeza - dhAtakI khaMDane sparzelA che te dhAtakIkhaMDanA ja kahevAze ke lavaNasamudranA kahevize? eja rIte dhAtakIkhaMDanA je pradeze lavaNasamudrane sparzelA che, te zuM dhAtakI khaMDanA kahevAze ? ke lavaNasamudranA kahevAze ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha -'goyamA ! taheva jahA jaMbudIve dhAyaisaMDe vi soceva gamo' gautama ! je pramANenuM kathana jaMbudvIpa ane lavaNasamudrane sparza karelA pradezanA "saMbadhamAM kahevAmAM Avela che, e ja pramANenuM kathana ahIMyA paNa samajavuM
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 596 jIvAbhigamasUtra vihI evaM dhAyai saMDevi' he bhadanta ! lavaNasamundre ye-ekendriyAdayo jIvAssanti te kimudvartya dhAtakIkhaNDe pratyAgacchanti-utanA na ? bhagavAnAha-he gautama ! santyevaMvidhAH ye lavaNasamudrAjanmAntare dhAtakIkhaNDe lavaNodadhau votpadyante, kecana-na, karmaNo vaicitryAt / 'evaM dhAyasaMDe vi0' evameva dhAtakIkhaNDe udvartya punardhAtakyAmeva lavaNodadhau yotpadyante-notpayate-cA svakarmavazitvAt / dvIpa ke pradeza jambUdvIpa ke hI kahalAte haiM lavaNasamudra ke nahIM usI taraha se lavaNasamudra ke jo pradeza dhAnakIkhaNDa ko spRSTa kiye hue haiM ve lavaNasamudra ke hI kahalAyeMge dhAnasI laNDa ke nahIM isI taraha jo pradeza dhAtakI khaNDa ke lavaNa samundra ko spRSTa kiye hue haiM ve dhAtakI khaNDa ke kahalAvegeM lavaNa samudra ke nahIM aisA gama yahAM jAnanA cAhiye-laukika vyavahAra bhI aisA hI hai 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde jIvA uddAittA so ceva vihI, evaM ghAyalaMDevi' he bhadanta ! lavaNasamudra meM se ekendriyAdika jIva hai ve kyA mara kara ke dhAtakI * khaNDa meM janma lete haiM yA nahIM lete haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM he gautama ! kitaneka jIva aise haiM jo lavaNasamudra se mara kara janmAntara meM dhAtakI khaNDa meM utpanna ho jAte haiM aura kitaneka aise haiM jo mara kara lavaNa samudra meM hI utpanna ho jAte haiN| tathA kitaneka jIva aise haiM jo vahAM para utpanna nahIM hote haiM / anyatra utpanna ho jAte haiM isa prakAra kI utpatti meM karma kI vicitratA hai evaM dhAyaisaMDevi0' arthAta je pramANe lavaNasamudrane sparzelA jaMbudvIpanA pradeze jaMbudvIpanA ja kahevAya che. lavaNasamudranA nahIM e ja pramANe lavaNasamudranA je pradeze dhAtakI khaMDane spazelA che, te lavaNasamudranA ja kahevAze, dhAtakIkhaMDanA nahIM e ja pramANe je pradeze dhAtakIkhaMDanA lavaNasamudrane sparzelA che, te dhAtakIkhaMDanA ' ja kahevAze lavaNasamudranA nahIM. A pramANene gama ahIMyAM samaja, laukika vyavahAra paNa e ja rIta che. 'lavaNeNaM bhaMte ! samuhe jIvA uhAittA so ceva vihI, evaM dhAyaisaMTevi' 'he bhagavan! lavaNasamudramAM je ekendriya vigere jIve che te zuM karIne dhAtakIkhaMDamAM janma le che? ke nathI letA ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! keTalAka evA hoya che jeo lavaNasamudrathI marIne janmAntaramAM dhAtakIkhaMDamAM utpanna thaI jAya che ane keTalAka cho evA hoya che ke-jeo marIne lavaNasamudramAM ja utpanna thaI jAya che. tathA keTalAka jIva evA che ke tyAM utpanna thatA nathI, bIje ja utpanna thAya che. AvA prakAranI 1) pattimA bhanI viyitratA cha. 'evaM dhAyaisaMDevi' me prabhAva napA
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam 567 samprati - lavaNasamudraH iti nAma karaNe hetuM pRcchati - 'sekeNa NaM bhaMte! evaM geet lavaNasamudde' he bhadanta / tasya kSArodadherlavaNaiti evaM nAmakaraNaM kenA'rthena 'kena prayojanavizeSeNa' bhagavAnAha - 'goyamA-lavaNeNaM samudde-udage Avile rahale loNe liMde khArae kaDae appejje bahUNaM dupayacauppaya miyapamupakkhisarIsavANaM naNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he gautama ! lavaNe samudre khalUdakamAvilaM . svaccha rahitam rajovAlukAkaNaH tanmizritaM vA rajovat - jalavRddhi hAnibhyAM paGkabahulam, tathA - lavaNam - sAnnipAtikara so petatvAllindraM govarAkhya rasavizeSakAlatatvAt, mizritaJca bahujantu gomayaiH kSAraM kaTukaJca, ata evA'peyaM bahUnAM dvipadaisI taraha se jo jIva dhAtakI khaNDa meM marate haiM ve dhAtakI khaNDa meM bhI utpanna ho jAte haiM aura lavaNasamudra meM bhI utpanna ho jAte haiM tathA kitaneka jIva aise bhI haiM jo na dhAtakI khaNDa meM utpanna hote haiM aura na lavaNasamudra meM utpanna hote haiM kintu dUsarI jagaha utpanna ho jAte haiM / 'sekeNaNaM bhaMte ! evaM buccai lavaNasamudde 2' he bhadanta ! lavaNasamudra kA nAma lavaNasamudra aisA kisa kAraNa se huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! lavaNeNaM samudde udage, AMvale, rahale, leleNaM, lideM, khArae, kaDue, appejje, vahUNaM dupaya, cauppaya, miya pasu pakkhi, sarIsavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he gautama ! lavaNasamudra meM pAnI Avila hai paGka mizrita hai - vAlukA ke kaNa se yukta hai - jala kI hAni vRddhi hone ke kAraNa paGka bahula hai leleNaM hai khArI miTTI vAlI Upara bhUmi kI taraha hai liMda hai - lavaNa ke jaisA khArA hai kaDuA hai isIliye vaha aneka dvipadoM catuSpadoM, mRgoM dhAtakIkhaDamAM mare che te dhAtakIkhaMDamAM paNa utpanna thAya che ane lavaNusamudramAM paNa utpanna thaI jAya che, ane keTalAka jIvA evA paNa che ke jeo dhAtakI khaMDamAM paNa utpanna thatA nathI ane lavaNusamudramAM paNa utpanna thatA nathI, paraMtu khIje ja sthaLe utpanna thai jAya che. 'se keNaNaM bhaMte ! evaM' buccai lavaNasamuLe lavaNasamude' he bhagavan ! savAyu samudranu' nAma lavaNusamudra e pramANe kayA kAraNathI thayela che ? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI uhe che - 'goyamA ! lavageNaM samude udage, avile, raile, leleNaM, liMde, khArae, kaDue, appejje, bahUNaM dupayacauppaya mitra pazupakkhi sarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he gautama ! savaNusamudramAM pAegI khusi che,kAdavamizrita che. retInA kaNathI mizrita che. jalanI hAni ane vRddhi 'thavAnA kAraNe paMkamahula--ghaNA kAdavavALI che, lele che, khArI mIThI evI upara lUminA bhevu che, siMha che, saMvasabhudranA revu bhAI che, uDavu che, tethI te
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 . jIvAbhigamasUtra catuppadamRgapazupakSisarIsRpANAM kRte, nAnyatra-tadyonikebhyo-lavaNasamudrayoni- : kebhyasteSAM kevalaM samudrasthAnAM, samudra eva yonirutpattikAraNaM tato jAtAnAM ca satvAnaoN kRte peyam / uktaJca 'vipAjAto vipastho yo janturjIvati tisstthti| mriyate naiva bhuJjAnaH tadanyebhyo'hitaM vipam // 1 // etasmAtkAraNAllavaNodadhe lavaNasamudra iti nAma / athAnyadapi kAraNaM gautama! 'sothie ettha lavaNAhivaI deve mahaDie paliovamaTTiIe se NaM tattha sAmANiya jAva lavaNasamudassa mutthiyAe rAyahANIe aNNesi jAba viharai se teNaTeNaM goyamA evaM buccai lavaNeNaM samudde ? aduttaraM ca NaM goyamA lavaNasamudde sAsae jAba Nicce pazu pakSiyoM evaM sarIsRpoM ke liye apeya hai kevala vaha peya to unhIM jIvoM ke liye hai jo usa samudra meM hI rahate haiM tathA usI samudra meM utpanna hote haiM kahA bhI hai viSAjjAto viSastho yo janturjIvati tiSThati / 5 mriyate naiva bhukSAnaH tadanyebhyo'hi na vipam // 1 // isI kAraNa ko lekara lavaNasamudra kA nAma lavaNasamudra aisA -huA hai tathA he gautama ! lavaNasamudra ke lavaNasamudra aisA nAma hone meM eka dUsarA kAraNa yaha bhI hai ki 'sothie ettha lavaNAhivaI deve mahiDrie paliyovamahiIe, se NaM tattha sAmANiya jAva lavaNasamuhassa sutthiyAe rAyahANIe aNNesiM jAva viharai 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM cuccai lavaNeNaM samude 2' lavaNasamudra kA adhipati susthita nAma kA deva jo ki maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai isa lavaNasamudra aneka dvipada-be pagavALA catuSpade-cAra pagavALA mRgo pazupakSiye ane sarIsRpensane apeya-na pIvA lAyaka evuM che, kevaLa e piya-pIvA lAyaka to e ja che mATe che ke jeo e samudramAM rahetA hoya che, tathA eja samudramAM utpanna thAya che kahyuM paNa che ke 'vipAjjAto vipasyo yo jantu jIvati tiSThati' mriyate nava bhuJjAnaH tadanyebhyo'hi taM vipam // 1 // A ja kAraNathI lavaNasamudranuM nAma lavaNasamudra e pramANe thayela che, tathA he gautama! lavaNasamudranuM lavaNasamudra e pramANenuM nAma thavAmAM eka mA 4291 cha -'sotthie ettha lavaNAhivaIdeve mahaDhie pali ovamaTThiie, se NaM tattha sAmANiya jAva lavaNasamudassa sutthiyAe rAyahANIe 'aNNesiM jAva viharai se teNaTheNaM goyamA ! evaM vuccai lavaNasamude lavaNasamudde lavaNasamudranA adhipati susthita nAmanA deva che ke jeo maharika vigere
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ maivayotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam musthito nAmA'tra devo lavaNAdhipatiH yazca mahadhika palyopamAyu mahAvalaH sa khalu tatra sthAne sAmAnikAdInAM yAvat lavaNasamudrasya susthitA rAjadhAnyA bahUnAM vAnavyantarAdInAM cAdhipatyaM kurvan viharati tattenA'rthena gautama ! lavaNa samudraH evamucyate / athottaraM ca gautama ! lavaNasamudraH zAzvato nAma yanna kadApi nAsIt yanna kadApi na bhavati yanna kadApi na bhaviSyati, abhUt-bhavatibhaviSyati ca dhruvo yAvannityaH // 0 // 8 // // atha lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyAmArabhate // - mUlam-lavaNeNaM bhaMte ! samudde kati caMdA pabhAsisu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA evaM paMcAha vi pucchA? goyamA! lavaNasamudde cattAri caMdA pabhAsiMsu vA 3 cattAri sUriyA tarvisu vA 3 bArasuttaraM nakkhattasayaM jogaM joeMsuM vA 3 tiNi bAvaNNA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA 3 duNNisayasahassA meM rahatA hai isakI Ayu eka -palyopama kI hai yaha bahuta balazAlI hai yaha vahA~ rahatA huA sAmAnika Adi devoM kA yAvat lavaNasamudra kA susthita rAjadhAnI kA aura aneka vAnavyantara Adi devoM kA Adhipatya karatA huA apane samaya ko sukha pUrvaka vyatIta karatA hai isa kAraNa he gautama ! isa samudra kA nAma lavaNasamudra aisA kahA gayA hai athavA he gautama ! 'lavaNasamudra' yaha nAma zAzvata hai kyoMki yaha pahile kabhI nahIM thA aisA nahIM hai vartamAna meM nahIM haiM aisA bhI nahIM hai tathA Age bhI isa kA astitva nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai ataH yaha pahile thA vartamAna meM hai aura Age bhI rahegA ataH yaha dhruva yAvat nitya hai isa liye yaha animittika hai ||suu0 81 // vizeSaNavALA che, ane A lavaNasamudramAM rahe che, temanuM AyuSya eka lyAyamanuM che. e ghaNuM ja baLavAna che. e tyAM rahetA thakA pitAne samaya , sukhapUrvaka vItAve che. te kAraNathI he gautama ! A samudranuM nAma lavaNasamudra A pramANe kahela che, athavA he gautama ! lavaNasamudra zAzvata che. kemaka-epahelAM na hatuM tema nathI. vartamAnamAM nathI tema paNa nathI, tathA AgaLa paNa tenuM vidyamAnapaNuM raheze nahIM tema nathI. tethI e pahelAM hatuM tamAnamAM che ane bhaviSyamAM paNa raheze. tethI ja te dhruva yAvat nitya che, * tethI te anirmittika che. e sUtra 81 che
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 auSAbhigamana sattadriM ca sahassA navayasayA tArAgaNakoDAkoDINaM someM sobhiMsu vA? / suu.82| chAyA-lavaNe khalu bhadanta ! samudre kati candrAH aprabhAsanta vA-prabhAsante vA-prabhAsiSyante vA-evaM-paJcAnAmapi pRcchA gautama ! lavaNasamudre. catvArazcandrA aprabhAsanta-prabhAsante-prabhAsiSyante vA-catvAraH sUryAH atapan-tapanti -tapiSyanti vA dvAdazottaraM nakSatrazataM-yogama ayunaka-yunakti yokSyati vA-trINi dvApaJcAzat mahAgrahazatAni cAram acaran-caranti-cariSyanti vA dve zatasahasse samapaSThizca sahastrANi nava ca zatAni tArAgaNakoTikoTInAm-zobhAm azobhantazobhante-zobhiSyante vA ||suu0 82 // . ' TIkA-'lavaNe NaM bhaMte samudde kati caMdA pabhAsiMha vA' lavaNasamudre khalu bhadanta ! kati-kiyantazcandrAH, aprabhAsanta vA-prabhAsamAnA Asan, 'pabhAsiti vA pabhAsissaMti vA' prabhAsante vA prabhAsiSyante vAM''gAmini divase iti praznaH 'evaM paMcaNDavi pucchA'-evaM paJcAnAmapi pRcchA ? he bhadanta ! lavaNe samudre kati sUryA atapan purA tapanti sAmprataM-tapiSyanti vA pazcAt ? nakSatrANi ca 'lavaNeNaM maMte ! samudde kati caMdA pabhAsila vA panAliti' ityaadi| TIkArtha-he bhadanta ! lavaNasamudra meM kitane candramAoM ne prakAza diyA hai aba bhI kitane candramA prakAza dete haiM bhaviSyat meM bhI kitane. candramA vahAM prakAza degeM ? 'evaM paMcaNhavi pucchA' isI taraha kI pRcchA. pAMcoM ke sambandha meM kara lenI cAhiye-tathA ca he bhadanta ! lavaNasamudra meM kitane sUrya tape haiM aba bhI kitane, sUrya tapate hai aura Age bhI vahAM kitane sUrya tapegeM ? kitane nakSatra vahAM camake haiM. aba bhI vahAM kitane nakSatra camakate haiM ? aura Age bhI kitane nakSatra vahAM camakegeM?. kitane mahAgraha vahAM cale haiM aba bhI kitane mahAgraha vahAM calate haiM ? ___'lavaNeNaM bhaMte ! samudde katicaMdA pabhAsiMsu vA, pabhAsiti vA' tyAdi * TIkAI-he bhagavana ! lavaNasamudramAM keTalA caMdramAe prakAza karyo hate ? vartamAnamAM keTalA caMdra prakAze che ? ane bhaviSyamAM paNa keTalA yandramA tyo . Apa ? 'evaM paMcaNhaM vi pucchA' me zatanA prazna payiyanA saMbaMdhamAM karI le te A pramANe che-he bhagavana ! lavaNasamudramAM keTalA sUrya tapyA hatA ? vartamAnamAM keTalA sUrya tape che ? ane AgaLa paNa keTalA sUrya tapaze ? tyAM keTalA, nakSatra, camakyA hatA ? vartamAnamAM tyAM keTalA nakSatro camake che ? ane bhaviSyamAM keTalA nakSatre tyAM camakaze ? keTalA mahAgrahe tyAM cAlyA che ? vartamAnamAM keTalA mahoMgraha tyAM cAle che . ane
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradeSotikA TIkA pra.3 u.3 sU.82 lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyA 521 satra kiyanti-adyutan-dhotante-dyotiSyante vA ? mahAgrahA vA kiyantazcAra maca. rata-caranti-cariSyanti vA ? tArAgaNa koTikoTayazca kati-azomanta-zobhantezobhiSyanteveti pRcchayA saMgRhyate praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ! he gautama ? 'cattAri caMdA' catvArazcandrAH ityAdi / te ca candra sUryAH jaMbUdvIpagata candrasUryaiH sArdhaM samazreNyA prativaddhAH santIti jJAtavyAH, tathAhi-dvau sUyauM-ekasya aura Age bhI kitane mahAgraha vahA~ calegeM ? kitane koTA koTI tArAgaNa yahAM zobhita hue haiM ? kitane aba bhI vahAM zobhita hote hai aura Age bhI kitane zobhita hoMge? ina sava praznoM ke uttara meM pramu gautama se kahate haiM-'goyamA ! laghaNasamudde cattAri caMdA pabhAsiM suvA 3 cattAri sUriyA tardisu vA 3 bArasuttaraM nakkhatasayaM jogaM joeM suvA 3 tiNi bAvaNNA mahaggayasayA cAraM cariM suvA 3 duNNi sayasahassA sattahiM ca sahassA navayasayA tArAgaNa koDAkoDINaM somaM sobhisuvA 3' he gautama ! lavaNasamudra meM cAra candramAoM ne prakAza kiyA hai ava bhI ye itane hI vahAM prakAza karate haiM aura Age 'bhI itane hI candramA vahAM prakAza kareMge isI taraha vahAM cAra sUrya tape haiM aba bhI vahA~ cAra hI sUrya tapate haiM aura Age bhI cAra hI sUrya yahAM tapeMgeM 112 nakSatroM ne vahAM candramAdika ke sAtha yoga kiyA hai aba bhI itane vahAM unake sAtha yoga karate haiM aura Age bhI itane hI nakSatra vahAM yoga karege / 352 mahAgrahoM ne vahAM cAla calI hai, bhaviSyamAM keTalA mahAgrahe tyAM cAlaze? keTalA keTakeTi tArAgaNe tyAM zebhelA che ? vartamAnamAM keTalA mahAgraha zobhe che, ane bhaviSyamAM keTalA mahAgraha zebhaze A badhA praznonA uttara ApatAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che kegoymaa ! lavaNasamudde cattAri caMdA pabhAsiMsu vA 3 cattAri sUriyA tarvisuvA 3 bArasuttaraM nakkhattasaya jogaM joeNsuvA 3 tinni bAvannA mahagAhasayA cAra cariM. suvA 3 duNisayasaharasA cattaddhiM ca saharasA navayasayA tArAgaNa koDa koDINaM somaM sobhiMsu vA 3' gautama ! samudramA yAra yadrabhAgA 4yA hutA. vartamAnamAM paNa eTalA ja caMdro tyAM prakAza kare che, ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja caMdramA tyAM prakAza karaze, e ja pramANe tyAM cAra sUryo tapyA hA, hamaNuM paNa tyAM cAra sUryo tape che, ane bhaviSyamAM paNa cAra ja suthI tyAM tapaze, 112 eka bAra nakSatrae tyAM caMdramA vigerenI sAthe yAga karyo hate. vartamAnamAM paNa eTalA ja tyAM emanI sAthe coga kare che ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja nakSatre tyAM ga karaze. 35ra traNase bAvana jI0 66
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5 512 jIvAmigamasUtre jaMbUdvIpagata sUryasya zreNyA pratibaddhau dvau ca dvitIyasya jaMbUdvIpagatasUryasya tathA - dvau candrau ekasya jaMbUdvIpagatacandrasya samazreNyA prativaddhI evaM dvau candrau dvitIyacandrasya samazreNyA prativaddhau tau caivam-yadA jaMbUdvIpagata ekaH sUryo merordakSiNatazcAraM carati tadA lavaNasamudre'pi tena saha samazreNyA prativaddha ekaH -zikhAyA abhyantaraM cAraM carati, dvitIyastasya sama zreNyA prativaddhaH zikhAyAH parataH aba bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla calate haiM aura Age bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla cleNge| do lAkha 67 hajAra nau sau koDAkoDI tAre vahA~ zobhita hue haiM, itane hI tAre vahAM aba bhI zobhita hote haiM aura Age bhI itane hI tAre vahAM zobhita hoMge tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jambUdvIpa meM do candramA aura do sUrya Adi hai aisA pahile kaha diyA gayA hai so inakI apekSA lavaNa samudra meM inakI saMkhyA dUnI ho gaI hai yahI bAta yahAM batalAI gaI hai ye candra aura sUrya jaMbUdvIpa gata candra sUryo ke sAtha samaNi se pratibaddha hai / jambUatr gata eka sUrya kI zreNi se do sUrya pratibaddha hai aura do sUrya jambUdvIpagata dUsare sUrya kI samazreNI se pratibaddha hai isI taraha do candra jambUdvIpa ke eka candra kI samazreNI se pratibaddha hai aura do candra jambUddIpagata dUsare candra kI samazreNi se pratibaddha hai / ye donoM, isa prakAra se haiM, jaba jambUDIpagata eka sUrya meru kI dakSiNa dizA se gamana mahAgrahAe tyAM cAla cAlI hatI. vamAnamAM paNa eTalA ja mahoMgrahA tyAM cAla cAle che ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja mahAgrauA tyAM cAla cAlaze. 2 be lAkha 67 saDasaTha hajAra navaso kADhAkADI tArA tyAM zaiAbhita thayA hetA. eTalA ja tArAe tyAM vamAnamAM zAbhita thAya che, ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja tArAo tyAM zAbhaLe, A kathananu tAtpaya evuM che ke jakhU dvIpamAM e cadramA ane e sUryo vigere che. e pramANe pahelAM kahevAmAM Avela che. teA tenI apekSAthI lavaNusamudramAM teenI khamaNI saMkhyA thAya che, e ja vAta ahIM batAvI che, e caMdra ane sUrya jakhUdvIpamAM AvelA ca ane sUryaMnI sAthe samazreNIthI pratiSaddha che. ja khUdvIpamAM Avela eka sUnI zreNIthI be sUrya pratibaddha che, ane e sUryAM ja khUdrIpamAM Avela khIjAM sUnI samazreNIthI pratikha che, e rIte e cadro ja dvIpanA eka caMdranI samazreNI thI pratibaddha che, ane be caMdro jamuddIpamAM Avela khIjA ca MdranI samazreNIthI pratibaddha che, e banne A rIte che, jyAre ja khUdvIpamAM Avela eka sa merUnI dakSiNa dizAthI gamana kare che, tyAre bIjo sU`. lavaNusamudramAM paNa tenI sAthe samazreNIthI pratikhaddha thaIne eka sUya zikhAnI aMdara cAla cAle #
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 1.82 lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyA 523 tadaiva ca yo jaMbUdvIpe meroruttaratazcAraM carati tasya samazreNyA prativaddho lavaNasamudreuttarata ekaH zikhAyA abhyantaraM-cAraM carati. dvitIyastu-tenaiva saha samazreNyA pratibaddhaH zikhAyAH parataH / evaM candramaso'pi, jaMbUdvIpaNata candrAbhyAM saha samazreNIprativaddhA bhaavniiyaaH| ata eva-jaMbUdvIpe iva lavaNasamudrepi yadA-merodakSiNasyAM dinaM saMbhavati tadA-meroruttaratra lavaNasamudra dinam / yadA ca meroruttarasyAMlavaNe divasaH tadA-dakSiNato'pi divasaH, tadA ca-pUrvasyAM-pazcimAyAM ca lavaNasamudre rAtriH yadA ca-meroH pUrvasyAM lavaNe divasaH tadA pazcimAyAmapi, divasa: karatA hai taba dvitIya sUrya lakSaNasamudra meM bhI usake sAtha samazreNI se pratibaddha huA eka sUrya zikhA ke bhItara meM cAla calatA hai-gamana karatA hai tathA dvitIya sUrya jo ki usI ke sAtha zreNi se pratibaddha huA hai zikhA ke bAhara calatA hai usI samaya jo sUrya jambUdvIpa meM meru ke uttara bhAga meM calatA hai usake sAtha samaNi se pratibaddha huA sUrya lavaNa samudra meM uttara kI ora zikhA ke bhItara calatA hai aura dvitIya sUrya jo ki samaNi se pratibaddha hai zikhA ke bAhara calatA hai isI taraha se cAra candramAoM ke sambandha meM jo ki jambubIpagata do candramAoM ke sAtha samazreNI se pratibaddha hai jAna lenA cAhiye / isIliye jambUdvIpa kI taraha lavaNasamudra meM bhI jaba meru kI dakSiNa dizA meM divasa hotA hai taba meru kI uttara dizA meM bhI lavaNasamudra meM divasa hotA hai tathA dakSiNa dizA meM bhI dina hotA hai taba pUrva dizA meM aura pazcima dizA meM lavaNasamudra meM rAtri hotI che. arthAt gamana kare che tathA bIje sUrya ke je tenI sAthe ja zreNIthI pratibaddha thayela che, te zikhAnI bahAra cAle che. e ja samaye je sUrya jaMbUdviIpamAM merane uttarabhAgamAM cAle che, tenI sAthe samazreNIthI pratibaddha thayela sUrya lavaNasamudramAM uttaranI bAjue zikhAnI aMdara cAle che. ane bIje rAya ke je samazreNIthI pratibaddha che te zikhAnI bahAra cAle che. e ja rIte cAra caMdramAnA saMbaMdhamAM paNa ke je jaMbudvIpamAM rahela be caMdramAnI sAthe samazraNathI pratibaddha che. tema samajavuM. tethI jaMbudvIpanI mAphaka lavaNa samudramAM paNa jyAre merUnI dakSiNa dizAmAM divasa hoya che, tyAre merUnI uttara dizAmAM paNa lavaNasamudramAM divasa hoya che. tathA dakSiNa dizAmAM paNa divasa hoya che. tyAre pUrva dizAmAM ane pazcimadizAmAM lavaNasamudramAM rAta hoya che. ane jyAre merunI pUrva dizAmAM lavaNasamudramAM divasa hoya che, tyAre pazcima dizAmAM paNa divasa hoya che. ane jyAre pazcima dizAmAM divasa hoya
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 ___ . . . . . . ... ... jIvAmigamaste yadA ca pazcimAyAM tadA pUrvasyAmapi / tadAnIM merodakSiNata uttaratazca niyamatorAtrireva / evaM dhaatkiikhnnddaadissvpi,| dhAtakIkhaNDagatAnAmapi candrasUryANAM jaMbUdvIpagatacandrasUryAbhyAM saha samazreNyA vyAvyavasthitatvAt iti / taduktaM sUryaprajJaptau-'jayANaM lavaNasamudde dAhiNaDDe divase bhavai tadA NaM uttaraDDevi divase bhavei, jayA NaM uttarar3e divase havaI tayANaM lavaNasamudde purattheimapaccatthime paM.rAI bhavai evaM jahA jaMbuddIve dIve taheca, tathA-'jayA paM dhAyaikhaMDe dIve dAhiNaDe divase, bhavai tayANaM uttarale vi jayANaM uttarar3e divase sarvai tayANaM dhAyaisaMDe dIve maMdarANaM pavyayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai, evaM jatA jaMbUdIve dii| taheva kAloe jahA lavaNe taheva, 'tathA'-jayA NaM abhitarapukkharaddhe dAhiNaDe divasehai aura meru kI pUrva dizA meM lavaNasamudra meM divasa hotA hai taba pazcima dizA meM bhI divasa hotA hai aura java pazcimadizA meM divasa hotA hai tava pUrva dizA meM bhI divasa hotA hai usa samaya meru kI dakSiNa dizA meM aura uttara dizA meM niyama se rAtri hI hotI hai isI taraha kA kathana dhAtakI khaNDa AdikoM meM bhI jAnanA cAhiye kyoMki dhAtakI khaNDagata candra. aura sUryoM kI vyavasthiti jambUdvIpa gata candra aura sUryo ke sAtha samaNi se hai| sUryaprajJapti meM yahI kahA hai 'jayANaM lavaNasamudde dAhigaDDhe divase bhavai, tadA NaM uttaraDevi divase bhavai, jayA NaM,uttarale divase bhavai tayANaM lavaNahAmudde purasthimeNaM rAI bhaSaha evaM jahA jaMbUddIve dIve taheva' tathA 'jaghANaM dhAiyasaMDe dIve dAhiNaDe divase bhavai, tayANaM uttaraDevi, jayANaM uttara divase bhavai, tayANaM dhAyai saMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccatthimeNaM rAi bhavai, evaM jahA jaMbUddIve taheva kAloe jahA lavaNe taheva 'tathA-jayANaM che, tyAre pUrva dizAmAM paNa divasa hoya che. te samaye merUnI dakSiNadizAmAM ane uttaradizAmAM niyamathI rAtrI ja hoya che, e ja rItanuM kathana dhAtakI khaMDa vigerenA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. kemake dhAtakIkhaMDamAM Avela caMdro ane sUryonI avasthiti jaMbudvIpamAM Avela caMdra ane sUryonI sAthe samashrenniithii cha. sUrya prazasimAM me Dasa cha-'jayANaM lavaNasamudde dAhiNaDDhe divase bhavai- tayANaM uttaraDhe vi divase bhavai, jayANaM uttaraiDhe divase bhavai tayANaM lavaNasamuhe, purathimeNaM gaI bhavai evaM jahA jaMbuddItre dIve taheva' tathA 'jayANaM dhAyai saMDedIve dAhiNaDhe dIvase bhavai, tayANaM uttaraDhe vi, jayANaM uttaraDDhe divase bhavai tayANa dhAyaisaMDe dIve maMdarANa pavvayANaM puratyimapaccatthimeNaM rAI bhavai, evaM jahA jabUhIve taheva kAloe jahA lavaNe taheva' tathA 'jayANaM abhitarapukkharaddhe
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.82 lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyA 525 bhavai tayANaM uttaraDe divasehavai jayANaM uttaraDUDhedivasehavai tayANaM abhitaraDDhe maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI havai sesaM jahA jaMbuddIve taheva'-- yadA khalu lavaNasamudre dakSiNArdhe divaso bhavati tadA khalUttarArdhe'pi divaso bhavati yadottarArdhe divaso bhavati-tadA khalu lavaNasamudre pUrvapazcimAyAM rAtrirbhavati evaM yathA-jaMbUdvIpe tthaiv-| tathA-yadA khalu dhAtakIkhaNDe dvIpe dAkSiNArdhe divaso bhavati tadA khalUttarArdhe'pi yadA khalUttarArdhe divaso bhavati-tadA khalu dhAtakI khaNDe dvIpe pUrvasyAM pazcimAyAM rAtrirbhavati evaM yathA jaMbUdvIpe dvIpe tathaiva-kAlode yathA lavaNe tathaiva |-tthaa-ydaa khalUttarArdhe divaso bhavati tadA khalu AbhyaMtarArdhe mandarANAM parvatAnAM pUrvapazcimAyAM rAtribhavati zepaM yathA jaMbUdvIpe tathaiva (iticchAyA) abhitara pukkharaddhe dAhiNaDDhe divase bhavai, tayANaM uttaraDDhe divase havai, jayANaM uttaraDDhe divase havai, tayANaM abhitaraDDhe maMdarAgaM paJcayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI havaI sesaM jahA jaMvUddIve taheva' isa kathana kA bhAva aisA hai ki java lavaNasamudra ke dakSiNArdha meM divasa hotA hai taba uttarArdha meM bhI divasa hotA hai taba lavaNasamudra kI pUrva pazcima dizA meM rAtri hotI hai isa taraha jaisI vyavasthA jambUdvIpa meM haiM vaisI hI yahA~ hai tathA jisa samaya dhAtakI khaNDa dvIpa ke dakSiNArddha meM divasa hotA hai tava uttarArddha meM bhI divasa hotA hai taba dhAtakI khaNDa dvIpa meM pUrva pazcima meM rAtri hotI hai isa taraha yahAM para jambUdvIpa kI jaisI hI vyavasthA hai kAloda samudra meM lavaNasamudra ke jaisI vyavasthA hai tathA java uttarArdha meM divasa hotA hai taba AbhyantarArddha meM mandoM kI evaM parvatoM kI pUrva pazcima dizA meM rAtri hotI hai dAhiNaDDhe . divase bhavai, tayANaM uttaraDhe divase havai, jayANaM uttaraDDhe divase havai, tayANaM abhitaraDDhe maMdarANaM pavyayANaM purathimapaccasthimeNaM rAI havai sesaM jahA jaMbUDhIve taheva' 24thanana! sApa va cha -nyAre pAsamudranA dakSiNArdhamAM divasa hoya che, tyAre uttarArdhamAM paNa divasa hoya che. tyAre lavaNasamudramAM pUrva pazcimadizAmAM rAtrI hoya che. e pramANe je rItanI vyavasthA jaMbudvIpamAM kahI che. e ja pramANe ahIM che, tathA jyAre dhAtakIkhaMDadvIpanA dakSiNArdhamAM divasa hoya che. tyAre uttarArdhamAM paNa divasa hoya che. tyAre dhAtakIkhaMDa dviIpanA pUrva pazcima uttarArdhamAM rAtrI hoya che. A rIte ahIyAM paNa jaMbudvIpanA jevuM ja kathana che. kAledasamudramAM lavaNasamudranA jevI vyavasthA che, tathA jyAre uttarArdhamAM divasa hoya che, tyAre AbhyantarArdhamAM maMjarAnI ane parvatanI pUrva-pazcimadizAmAM rAtrI hoya che. te sivAya bAkInuM
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ . jIvAmigamasUtra nanu lavaNasamudre poDazayojanasahasrapramANA bhavati zikhA tataH kathaM tatra candra sUryANAM cAraM caratAM na bhavati gativyAghAtaH iti cedatrocyate-iha khalu lavaNasamudravarjitepu zepeSu dvIpasamudreSu yAni jyotipkavimAnAni tAni sarvANyapi sAmAnyarUpasphaTikamayAni yAni punalavaNasamudre jyotiSkavimAnAni tAni tathA jagat svAbhAvyAt udakasphATanasvabhAvatvAt sphaTikamayAni taduktaM sUryaprajJaptiniyuktau 'joisiya vimANAI savvAI havaMti phlihmyaaii| dagaphAliyAmayA puNa lavaNe je joisavimANA'-jyotiSkavimAnAni sarvANi bhavanti sphaTikamayAni udakasphATikAmayAni punarlavaNe yAni jyotiSkavimAnAni (iti chAyA) pArasuttaraM nakvattasayaM jogaM joeMsu vA-3 dvAdazottaraM nakSatrazataM vAkI kI aura sava vyavasthA yahAM para jambUdvIpa ke jaisI hI hai| zaMkA-lavaNasamudra meM 16 hajAra yojana pramANa zikhA hai to isazikhA meM gamana karane vAle candra aura sUryoM kA vyAghAta jala se kyoM nahIM hotA hai ? / uttara-lavaNasamudra ko choDakara zepa bIpa samudroM meM jo jyotiSka vimAna haiM ve saba sAmAnyarUpa sphaTika maya haiM tathA lavaNasamudra meM jo jyotiSka vimAna haiM ve saba jagata ke svabhAvAnusAra udakapAnI ko-phADadene kA svabhAva vAle sphaTikamaya haiM yahI bAta sUrya prajJapti kI niyukti meM isa prakAra se kahI gaI hai-'joisiya vimANAI savvAI havaMti phaalihmyaaii| daga phAlihAmathA puNa lavaNe je joisiya vimANA' isa kAraNa lavaNasamudra meM udaka ke bhItara calane vAle una candra sUryoM kA vyAghAta nahIM hotA hai / 'cArasuttaraM nakkhattasayaM bIjuM saghaLuM kathana ahIyAM jaMbudvIpanA kathana pramANe che. . zaMkA-lavaNasamudramAM 16 seLa hajAra janapramANa zikhA che, e zikhAmAM gamana karavAvALA caMdra ane sUryane vyAghAta jalathI kema thatuM nathI ? - uttara-lavaNasamudrane cheDIne bAkInA dvIpasamudramAM je tiSka vimAne che, e badhA sAmAnyarUpe sphaTikamaya che, tathA lavaNasamudramAM je tiSka vimAna che te badhA jagatanA svabhAva pramANe udaka-pANIne phADI nAkhavAnA svabhAvavALA sphaTikamaya che. eja vAta sUryaprajJaptinI niryuktimAM A rIte vAbhA mApI cha-'joisiyavimANAI sabvAiM havaMti phAlihamayAI, dagaphAlihA mayA puNa lavaNe je joisiyA vimANA' 2mA pArathI samudramA pAnI ma2 yAsApAye ye sUryAnA vyAdhAta thatA nathI. 'bArasuttaraM nakkhatta saMyaM jogaM joeMsu vA' savasamudramA 112 se. mA2 nakSatrAya yadavigerenI
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ P healfant TIkA pra.3 7.3 sU.82 lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyA 527 putimad dyotayan dyotayanti - dyotayiSyanti / catvAro hi lavaNasamudre candrAbhavanti ekaika - candrasya parivAre'STAviMzatirnakSatrANi tato'STAviMzatezcaturbhirguNane dvAdazottaraM zatam iti / 'tini vAvaNNA mahaggahasayA cAraM cariMsu' - trINi dvipaJcA zadadhikAni mahAgraha zatAni cAramacaran - caranti - cariSyanti ekaikasya zazinaH parivAre'STAzI te grahANAM bhAvAt / 'duNNisayasahassA sattaTThei ca sahassA nava ya sayA' dvezatasatre saptaSaSTi sahasrANi nava ca zatAni, tArAgaNakoDAkoDINaM somaM sobhi suvA- 31 tArAgaNa koTIkoTInAM zobhAmazobhanta-zobhante zobhiSyante taduktam 'cattAri ceva caMdA cattAriya sUriyA lavaNatoe bAraM navakhattasayaM gahANa tinneva bAvannA ? doveva sasahassA sattaTThI khalu bhave sahassAyanava ya sayA lavaNajale tArAgaNakoDi koDINaM 2 1 jogaM joeMsu vA' lavaNasamudra meM 112 nakSatroM ne candrAdikoM ke sAtha yoga kiyA hai aba bhI ve karate haiM aura Age bhI ve karegeM lavaNasamudra meM cAra candra hai eka eka candra ke parivAra meM 292 nakSatra haiM 28 ko cAra guNA karane para112 ho jAte haiM 'tini bAvaNNA mahaggaha sayA cAraM cariMsu' aisA jo yahA~ kahA gayA hai so eka eka candra ke parivAra meM 88 - 88 grahoM kA parivAra hai isa taraha yahA~ grahoM kA parivAra 352 ho jAtA hai 'duNNi sayasaharasA sattaTThi ca sahassA navaya sayA0' aisA jo kahA gayA hai so - 'cattAri ceva cattAriya sUriyA lavaNatoe 'bAraM nakkhatta sayaM gahANa tinneva bAvannA' // 1 // sAthe cAga karyAM che. vartamAnamAM paNa te ceAga kare che, ane bhaviSyamAM paNa ceAga karaze, lavaNusamudramAM cAra cadro che, eka eka caMdranA parivAramAM 292 aseAkhANu nakSatra che. 28 atyAvIsane cAra gaNA karavAthI 112 ese mAra thardha laya che. 'tini bAvaNNA mahaggahasayA cAraM cariMsu mA pramANe ahIMyAM kahevAmAM Avela che. te eka eka cadranA parivAramAM 88 aThyAsI 88 aThyAsI graheAnA parivAra che, e rIte ahIyAM graheAnA parivAra 3para trANuso yAvana thA laya che. 'duNNisayasahassA sattaTThi ca sahassA navayasayA0' me pramANe je kahyuM che e 'cattAri ceva cattAriya sUriyA lavaNatoe / bAraM nakkhattasayaM gahANa tinneva bAvannA // 1 //
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 - jIvAbhigamasUtre catvAra eva candrAH catvArazca sUryA lvnntoye| dvAdaza nakSatrazata grahANAM trINyeva dvipaMcAzat // 1 // dvAveva zatasahasra saptapaSTiH khalu bhaveyuH sahasrANi ca / nava ca zatAni lavaNajale tArAgaNa koTikoTInAm // 2 // __iti chAyA ||suu0 82 // iha lavaNasamudrepu khalu caturdazyAditithipu nadImukhAnAmApUraNato jalamatirekeNa pravarddhamAna mupalabhyate tatkAraNaM pipRcchuridamAha- . mUlam-kamhANaM,bhaMte ! lavaNasamudde cAuddasaTamudiTTa puSNi mAsiNIsu anirega-2 vaDDati vA hAyati vA ? goyamA! jaMbuddIvasta NaM dIvassa caudisiM bAhirillAo veiyaMtAo lavaNasamudaM paMcANauti joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM cattAri mahAliMjarasaMThANasaMThiyA mahai mahAlayA mahApAyAlA pannattAtaM jahA-valayAmuhe ketUe jUve Isare, je NaM mahApAyAlA egamegaM joyaNasayasahassaM uvveheNaM mUle dasa joyaNasahassAI vikhaMbheNaM sajhe egapadesiyAe seDhIe egamegaM joyaNasata. sahassaM vikkhaMbheNaM uvariM muhamUle dasa joyaNasahassAiM vikkhaMbheNaM / tesi Ne mahApAyAlANaM kuDDA savvattha samA dasa joyaNa satabAhallA paNNattA savva vanarAmayA acchA jAva paDirUvA / tattha NaM vahave jIvA poggalA ya avakamaMti viukkamaMti:cayaMti uvacayaMti sAsayANaM te kuDDA vvaTrayAe vaNNapajjavehika asaasyaa| tattha NaM cattAri devA mahiDiyA jAva paliovama do ceva sayasahassA sattaTThI khallu bhave sahasptA y|. "nava ya sayA lavaNa jale tArAgaNa koDikoDINaM' isa kathana ke anusAra kahA gayA hai isa taraha se yahAM do lAkha saDasaTha hajAra nau sau koDAkoDI tArAgaNoM kI saMkhyA nikala AtI hai // 82 // do ceva sayasahassA' sattaTThI khalu bhave sahassA ya / navayasayA lavaNajale tArAgaNa koDikoDINaM / / 2 // A kathana pramANe kahela che. A rIte ahIyAM be lAkha saDasaTha hajAra nase keDAcheDI jeTalI tArAonI saMkhyA thaI jAya che, je sU0 82 |
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramairyotikA TIkA pra.3 u03 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 529 ThiIyA parivasaMti taM jahA - kAle mahAkAle velaMbe pabhaMjaNe / tesi NaM mahApAyAlANaM tao tibhAgA pannattA taM jahA - heThille tibhAge majjhille tibhAge, uvarime tibhAge / te paNaM tibhAgA tettIsa joyaNasahassA tiSNiya tettIsaM joyaNasataM joyaNatibhAgaM ca bAhalleNaM / tattha NaM je se heThille tibhAge pastha N vAukAyo saMviTui tattha NaM je se majjhille tibhAge ettha NaM vAukAe ya AukAe ya saMciTThai tattha NaM je se uvarille tibhAge ettha paNaM AukAe saMcii aduttaraM ca goyamA ! lavaNasamudaM tattha tattha dese bahave khuDDAliMjara - saMThANasaMThiyA khuDDapAyAlakalasA pannattA te NaM khuDDA pAyAlA egamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM mUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbheNaM majjhe egapaesiyAe seDhie egamegaM joyaNasahassaM vikkhaMbheNaM uppi muhamUle egamegaM joyaNasataM vivakhaMbheNaM / tesiM NaM khuDDAgapAyAlANaM kuDDA savvattha samA dasa joyaNAI bAhalleNaM pannattA savva vairAmayA acchA jAva paDirUvA / tattha NaM bahave jIvA poggalA ya jAva asAsayA vi, patteyaM - 2 addhapalio maTTiI tAhiM devatAhiM pariggAhiyA / tesi NaM khuDDAga pAtAlANaM tao tibhAgA pannattA taM jahA - heTrille tibhAgemajjhille tibhAge - uvarille tibhAge, te NaM tibhAgA tiSNi tettIse joyaNasae joyaNattibhAgaM ca bAhalleNaM pannatte / tattha NaM je se heTThille tibhAge ettha NaM vAukAo majjhille tibhAge vAuyAe AuyAe ya uvarille AukAe evAmeva sapuvvAvareNaM lavaNasamudde satta pAyAlasahassA aTu ya culasIyA pAtAlasayA bhavatIti mkkhaayaa| tesi NaM mahApAyAlANaM khuDDAgapAyAlANa ye heTTima majjhillesu tibhAgesu bahave orAlA nI0 67
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 530 jIvAmigamasUtra vAyA saMseyaMti-samucchimaMti- eyaMti calaMti kaMpati khumbhaMti ghaTeti phaMdati taM taM bhAvaM pariNati, tayANaM se udae uNNAmijati, jayANaM tesi mahApAyAlANaM khuDDAgapAyAlANa ya hechilla manjimillesu tibhAgesu no bahave orAlA jAva taM taM bhAvaM na pariNamaMti tayANaM se udama no unnAmijai aMtarA vi ya NaM te vAyaM udIreMti aMtarA viya NaM se udage uNNAmijjai aMtarA vi ya te vAyA no udIreti aMtarA vi ya NaM se udage No uNNAmijai, evaM khallu goyamA ! lavaNasamudaM cAuddasaTamudiTTa puNNamAsiNIsu airegaM 2 vaDDai vA hAyai vA sU0 83 // ____ chAyA-kasmAt khalu bhadanta ! lavaNasamudre caturdazyaSTamyuddiSTa paurNamAsISu atirekamatirekaM vardhate vA hIyate vA ? gautama ! jaMbUdvIpasya khalu caturdikSu vAhyAt vedikAntAt lavaNasamudraM paMcanavati yojanasahasrANi avagAhyA'tra khalu catvAro mahAliMjarasaMsthAnasaMsthitAH mahAmahAlayAH mahApAtAlAH prajJaptAH tad yathA-vaDavAmugdha : 1 keyupaH 2 yUpaH 3 IzvaraH 4, te khalu mahApAtAlA ekaikaM yojanazatasahasramuDhedhena, mUle dazayojanasahasrANi viSkambheNa, madhye eka prAdeMzikyA zreNyA ekaikaM yojanazatasahasraM viSkambheNa upari mukhamUle dazayojana sahasrANi viSkambheNa / teSAM khalu mahApAtAlAnAM kuDayAH sarvatra samAH duza yojanazatavAhalyAH prajJaptAH sarvavajramayAH acchAH yaavtprtiruupaaH| tatra khalu bahavo jIvAH pudgalAzcA'pakrAmati vyutkrAmati cIyante upacIyante zAzvatAH khalu te kuDayAH dravyArthatayA varNaparyAyaiH azAzvatA tatra khalu catvAro devAH mahaddhikAH grAvatpalyopamasthitikAH parivasanti / tad yathA-kAlo mahAkAlo velambaH prabhaJjanaH / teSAM khalu mahApAtAlAnAM trayastribhAgAH prajJaptAH tathAadhastanavibhAgaH mdhymstribhaag:-upritnstribhaagH| te khalu tribhAgAstrayastriMzad yojanasahasrANi trINi ca trayastriMzAni yojanazatAni yojanavibhAgaM ca vAhalyena / tatra khalu yaH so'dhastanatribhAgo'tra khalu vAyukAyastiSThati, tatra khalu yaH sa madhyamatribhAgo'tra khala vAyukAyazca apkAyazca tiSThati, tatra khalu yaH sa uparitanastribhAgaH, atra khalu apkAyastiSThati, athottaraM ca khalu gautama ! lavaNasamudre tatra tatra deze vahanaH kSudalijarasaMsthAnasaMsthitAH kSudrapAtAlakalazA: prajJaptA te khalu kSudrapAtAlakalazAH ekaikaM yojanasahasram udvedhena mUle ekaikaM yojanazataM viSkambheNa madhye eka prAdezikyA zreNyA ekaikaM yojanasahasraM viSkambheNa
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihrAsanirUpaNam 531 -upari mukhamUle-ekaikaM yojanazataM viSkammeNa / teSAM khalu kSudrapAtAlAnAM kuDayAH sarvatrasamAH dazayojanAni vAhalyena prajJaptAni sarvavajramayANi acchAni yAvatpratirUpANi / tatra khalu bahavo jIvAH pudgalAzca yavAdazAzvatA api / pratyekaM 2 ardhapalyopamasthitikAbhi devatAbhiH parigRhItAH / teSAM khalu kSudrapAtAlAnAM trayastribhAgAH prajJaptAH tadyathA-adhastanavibhAgo-madhyamastrigAgaH-uparitanastribhAgaH te khalu tribhAgAstrINi yojanazatAni nizAni yojanavibhAgaM ca vAhalyena prajJaptAH / tatra khalla yaH adhastanastrigAyaH atra khalu vAyukAyaH, madhyame tribhAge-vAyukAyo'kAyazca, uparitane'pkAyaH, evameva sapUrvApareNa lavaNasamudre saptapAtAlasahasrANi aSTau caturazItyadhikAgi pAtAlazatAni bhavantItyAkhyAtam / tepAM khalu mahApAtAlAnAM kSudrapAtAlAnAM cA'dhastanamadhyamayo svibhAgayohavaudArAH vAtAH saMkhidyante-saMmUrchanti-ejante calanti kaMpante-kSuzyanti ghaTTante -spandante taM taM bhAvaM pariNamanti / tadA khalu tadudakam unnAmyate yadA khalu teSAM mahApAtAlAnAM kSudrapAtAlAnAM ca adhastanamadhyamayoH tribhAgayoH no vahava udArA yAvat taM taM bhAvaM na pariNamaMti tadA khalu tadudakaM no unnAmyate aMtarApi ca khalu te vAtasuMdarayanti aMtarApi ca khalu tat udakamunnAmyate aMtarApi ca te vAtAH nodIrayaMti aMtarApi ca khalu tat udakaM no unnAmyate / evaM khalu gautama ! lavaNasamudre caturdazyaSTamyuddiSTa paurNamAsISu atirekaM 2 varddhate vA hIyate vA ||suu. 82 // ___TIkA-'kamhA NaM bhaMte ! lavaNasasudde' kasmAtkAraNAt khalu bhadanta ! lavaNasamudra 'cAudaMsaha mudiTTha puNimAsiNIsu' atra uddiSThA'mAvasyA paurNamAsI pratItA, ___ lavaNasamudra meM jo caturdazI Adi tithiyoM meM jala kI adhika vRddhi dekhI jAtI hai so isameM kyA kAraNa haiM-isI bAta ko aba gautama svAmI prabhu se pUchate haiM____ 'kamhA NaM bhaMte ! lavaNasamudde cAusa puNimAsiNIsu atirega'-ityAdi / / TIkArtha-he bhadanta ! lavaNasamudra kA pAnI caturdazI, aSTamI, amAvasyA evaM zuklapakSa kI pUrNamAsI tithiyoM meM jo atizaya vRddhi 'lavaNasamudramAM je caudaza vigere tithimAM pANInI vadhAre vRddhi dekhAya che te temAM zuM kAraNa che? eja vAta have gautamasvAmI prabhuzrIne pUche che'kmhaannN lavaNasaMmudde cAudasamuTThi puNNimAsiNIsu atirege' tyAhi. . TIkAtha- he bhagavana lavaNasamudranuM pANI caudaza, AThama, amAsa ane punama e tithimAM je atyaMta vadheluM jaNAya che. tenuM zuM kAraNa che?
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - jIvAmigamasUtra pUrNI mAso yasyAmiti vyutpatteH tathA ca kRSNapaMcadazyAM, pare tu vyAcakSatepUrNI mAH candro'syAmiti paurNamAsI tasyAM zuklapazcadazyAM tathA ca caturdazyaSTamyudiSTaM paurNamAsISu caturdaSTamyamAvasyA pUrNimAsu tithisamudAyeSu 'airegaM 2' atirekam 2 atizayena 'vAivA-hAyaivA' vardhate vA hIyate vA svAbhAvika pramANAnyUnA''dhikyaM bhajate, bhagavAnAha-'goyamA' gautama ! 'jaMbuddIvassa NaM dIvassa caudisi vAhirillAbho veiyaMtAo lavaNasamuI paMcANauI 2 joyaNasahassAI ogAhitA' jaMbUdvIpasya khalu dvIpasya catasRSvapi dikSu bAhyavedikAntAt lavaNasamudraM paMcanavati yojanasahasrANi avagAhya antaH pravizya 'etya NaM cattAri mahAliMjarasaMThANasaMThiyA' atra khalu catvAro mahAliMjaraM mahAghaTasteSAM saMsthAnenA''kAreNa saMsthitAH atimahAntaH 'mahApAyAlA pannattA' mahApAtAlA: mahApAtAlakalazAH prajJaptAH / uktaM ca 'paNa naui sahassAI ogAhittA caudisiM lavaNaM / cauro'liMjarasaMThANasaMThiyA hoti pAyAlA // 1 // ko prApta huA dekhA jAtA hai so isakA kyA kAraNa hai ? aura phira kamatI ho jAtA hai isakA kyA kAraNa hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM 'jaMbuddIvassa NaM dIvassa caudisi bAhirillAo veiyaMtAo lavaNasamuI paMcANauti 2 joyaNasahassAiM ogAhittA' he gautama ! jambUdIpa kI cAroM dizAoM meM bAhya vedikAnta se lavaNasamudra meM 95 hajAra 2 yojana bhItara jA kara 'ettha NaM cattAri mahAliMjarasaMThANasaMThiyA' yahAM baDe bhArI kumbha ke saMsthAna-AkAra-vAle cAra 'mahApAyAlA pannattA' mahApAtAla kalaza kahe gaye haiM uktaM ca 'paNanauisayasahassA ogAhittA cauddisi lavaNaM 'cauro liMjara saMThANasaMThiyA hoti pAyAlA' ane pAchaLathI ochuM thaI jAya che, tenuM zuM kAraNa che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 49 cha -'jaMbuddIvassa NaM dIvassa caudisi bAhirillAo veiyaMtAo lavaNa. samudaM paMcANautiM paMcANauti joyaNasahassAI ogAhittA' 7 gautama ! bhU. dviIpanI cAre dizAomAM bahAranI vedikAnA aMtabhAgathI lavaNasamudramA 5 5yA 2 2 thAna 2 pAthI. 'ettha NaM cattAri mahAliMjarasaMThANa saMThiyA' tyA me moTarasa-ghAnA saMsthAna-mAravA yA2 'mahApAyAlA pannattA' mahApAtAsa 4 - 4dhu ! che - 'paNanauisahassAI ogAhitA caudisiM lavaNaM / cauro liMjarasaMThANasaMThiyA hoti pAyAlA' //
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TokA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 533 chAyA-paJcanavati sahasrANi avagAhya caturdikSu lavaNam / catvAro'liMjarasaMsthAnasaMsthitA bhavaMti pAtAlAH // 1 // tannAmAni nirdizati 'taM jahA-valayAmuhe keue jUve Isare' tadyathA-(pUrvAdi dikSu kramazaH) vaDavAmukhaH keyUpaH yUpaH IzvaraH (kalaza:) 'teNaM mahApAyAlA egamegaM joyaNasayasahassaM uvveheNaM' te khalu catvAro'pi mahApAtAlakalazAH ekaikaM yojanazatasahasramudvedhena "mUle daza yojana sahassAI vikkhaMbheNaM' mUle dazayojanasahasrANi viSkambhAt-dairyeNa 'majjhe egapaesiyAe seDhIe egamegaM joyaNasayasahassaM vikkhaMbheNaM' madhye-tata UrdhvamekaprAdezivayA zreNyA viSkammataH pravardhamAnAH pravardhamAnA madhye ekaikaM yojanazatasahasraM viSkambheNa tata ardhva bhUyo'pi ekaprAdezikyA zreNyA viSkambhato hIyamAnAH 2 'upari muhamUle dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM' upari mUkhamUle dazayojanasahasrANi viSkambheNa / tadu. tam-'joyaNasahassa dasagaM mUle uvariM ca hoti vicchiNNA / majjhe ya sayasahassaM tattiyamettaM ca ogAhA // 1 // chAyA-yojanasahasra dazakaM mUle upari ca ___ 'taM jahA' inake nAma isa prakAra se haiM-'valayAhe, keue, jUve, Isare' valayAmukha, keyUpa, yUpa aura Izvara 'teNaM mahApAyAlA egamegaM joyaNasayasahassaM ubveheNaM' ye pAtAla kalaza eka lAkha yojana jala meM nIce praviSTa hue haiM 'mUle dasa joyaNasahaslAiM vikkhaMbheNaM' mUla meM ye 10 hajAra yojana ke cauDe haiM 'majjhe egapaesiyA seDhIe egamegaM joyaNa sayasahassaM vikkhaMbheNaM' vahAM se eka eka pradeza kI eka eka zreNise vRddhi hote haiM ye madhya meM eka eka lAkha yojana cauDe ho gaye haiN| 'uvari muhamUle dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM' phira vahAM se eka 2 pradeza kI zreNi se hAni hote hote ye Upara meM 10 hajAra yojana ke cauDe ho gaye haiN| anyatra bhI aisA hI kahA hai 'taM jahA' te nAbhA mA pramANe cha.-'valayAmuhe, keue, jUe Isare' pasAyAmubha, yU5 yUpa, bhane 4zvara 'teNaM mahApAyAlA egamegaM joyaNasayasahassaM uvveheNaM' mA pAtAsa sI sAtha yauna pANInA ma2 61 pradezamA che. 'mUle dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM' bhUma me isa hunara yAdA pAhA cha. 'majjhe egapaesiyAe seDhIe egamegaM joyaNasayasahassaM vikkhaMbheNaM' tyAMthI ye me prazanI zreNIthI vRddhi thadi yatA se madhyama se sa ma ya paDANA ya gayesa che. 'uvari muhamUle dasa joyaNasahasAssAI vikkhaMbheNaM' te pachI tyAMthI 4 me prahazanI zreNIthI hAnI thatAM thatAM te uparanI tarapha 10 dasa hajAra ejana pahoLA thaI yaha cha. mIra 532 mana cha.-'joyaNasa issa dasa mUle uvariMca
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra bhavanti vistIrNAH / madhye ca zatasahasraM tAvanmAtraM cAvagADhAH / 1 // 'tesiNaM mahApAyAlANaM kuDDA' tepAmuparivarNitasvarUpANAM caturNA vaDavAmukhAdi mahApAtAlAnAM khalu kuDayAH bhittivizeSAH 'savvatthasamA dasanoyaNasayavAhallA paNNattA' sarvatra sthAne samAH dazayojanazatavAhalyAH yojanAnAM sahasravAhalyA prajJaptAH 'savya pairAmayA acchA jAra paDikhyA' sarvozena vaJamayA acchAH sphaTikavat lakSNAH yAvat pratirUpAH kuDanyAH / 'tattha bahave jIvA puggalA ya avakamaMti' ityAdi tatra kuDayeSu bahavaH pRthivIkAyikAdayo jIzaH pudgalAthA'vakrAmanti vyutkrAmanti utpadyante jIvA iti sAmarthyAgamyam jIvAnAmevotpattidharmakatayA prasiddhatvAt / 'cayaMti uvayaMti' cIyante, upacIyante cayamupa joyaNasahassa dasagaM maleM uri ca hoti vicchinnnnaa| majjhe ya sayasahassaM tattiyamettaM ca ogADhA' // 1 // 'tesi NaM mahApAyAlANaM kuDDA' ina pAtAlakalazoM kI kuDatha bhittiyAM 'sambatyasamA' sarvatra samAna haiM 'dasa joyaNa sayebAhallA paNNattA' ye saba 10 hajAra yojana kI moTI haiM / 'savva vaIrAmayA' sarvAtmanA vajramaya hai / 'acchA jAva paDirUvA' sphaTika aura AkAza ke jaisI ye svaccha haiM zlakSNa-cikanI haiM yAvat pratirUpa haiM / 'tattha vahave jIvA puggalA ye avakkamaMti' ina kuDayoM meM se aneka pRthivIkAyika jIva aura pudgala nikalate haiM aura utpanna hote haiM / isa kathana se jIva vahA~ se bharate haiM aura vahA~ utpanna hote haiM aisA samajhanA cAhiye kyoMki jIva hI utpatti maraNa dharma vAle haiM pudgala nahIM pudgaloM kA to vahIM se AnA aura vichuDanA hI hotA rahatA hai yahI pota satrakAra ne 'cayaMti 'hoti vichinnA, majhe ya sayasahassaM tattiya mettaM ca ogAThA' // 1 // 'tesi Na mahApAyAlANaM kuhA' pAta 4sAnI 47y-niit| 'savvattha samA' madhe saramI cha 'dasa joyaNasayabAhallA paNNattA' se madhImI 10 6sa 4012 yauna mADalya pANI hI che. 'savva vairAmayA' madhI zata patramaya che. acchA jAva paDirUvA' Tika ane AkAzanA jevI e svaccha che. zlaphaNa-cikaNI che yAvat pratirU5 cha 'tattha bahave jIvA puggalAya avakkamaMti' mA mAtama mane pRthvAyi che ane pudgale nikaLe che ane utpanna thAya che nIkaLe che tema kahevAthI te ja tyAMthI mAre che. ane tyAM utpanna thAya che. tema samajavuM. kemakejIja utpatti ane maraNa dharmavALA che. pudgalonuM te tyAMthI AvavuM ane pachuTavAnuna tu 29 cha. me pAta . sUtradhAre 'cayaMti uvacayaMti' se liyA pade dvArA pragaTa karela che. A kathanathI tyAM pudgalene upacaya ane ane
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u 3.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 535 gacchati, upacayamAyAntItyarthaH, upacayA'pacayapadadvayaM pudgalApekSam, pudgalAnAmeva cayApacayadharmakatayA prasiddhatvAt iti / tata evaM tadAkArasya sarva devA'vasthAnAt, 'sAsayA NaM te kuDDA davaTTayAe' zAzvatAH khalu te kuDacA nityAH prajJaptAH dravyarUpeNa, 'vaNNapajjavehiM0 asAsayA' varNaparyAyai rasagaMdhasparzaparyAyai rasAzvatAH anityAH, varNAdInAM pratikSaNaM kiyatkSaNAdUrdhvavA'nyathA bhavanAt / 'tattha NaM cattAri devA mahiDriyA jAna palio maThiIyA parivartati' tatra ca caturSu mahApAtAleSu catvAro maharddhikA devA yAvatpalyaparimANAyuSkAH parivasanti 'taM jahA' tadyathA - 'kAle mahAkAle velaMve pabhaMjaNe' vaDavAmukhe kAlaH keyUpa mahAuvacayaMti' ina kriyA pardoM dvArA prakaTa kI hai isa kathana se vahAM pudgaloM kA upacaya aura apacaya hotA rahatA hai / kyoMki pudgala hI upacaya apacaya dharma vAle hote haiM 'sAsayANaM te kuDDA davvaTTayAe paNNattA' ye kuDaya dravyArthika naya kI apekSA se dravya dRSTi se zAzvata kahe gaye haiM aura 'vaNNapajjavehiM gaMdhapajjavehiM rasapajjavehiM phAsapajjavehiM asAsayA' varNa paryAyoM kI apekSA, gaMdha paryAyoM kI apekSA, rasa paryAyoM kI apekSA, evaM sparza paryAyoM kI apekSA azAzvataH anitya kahe gaye haiN| kyoMki varNAdi paryAyeM kucha samaya ke bAda yA pratikSaNa badalatI rahatI hai sthira - sthAyI nahIM rahatI hai / 'etthaNaM cattAri devA mahiDDiyA jAva paliovamahijhyA parivasaMti' ina cAra mahApAtAla kalazoM meM maharddhika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM / inakI palyopama pramANa kI Ayu hai / 'taM jahA ' ina devoM ke nAma isa prakAra se haiM- 'kAle, mahAkAle, velaMve pabhaMjaNe' kAla mahAkAla, belamba aura prbhapacaya thatA rahe che. tema kahela che. kemake pudgugaleAja upacaya ane apacaya dharmavANA hoya che. 'sAsayA NaM te kuDDA davvaTTayAe paNNattA' me uya dravyArthi4 nayanI apekSAthI dRSTithI zAzvata Ahesa che bhane 'vaNNapajjavehiM gaMdhavajjave hiM rasapajjavehiM phAsapajjavehiM asAsayA' varSA paryAyAMnI apekSAthI gauMdhaparyAyAnI apekSAethI, rasaparyAyAnI apekSAthI ane spa paryAcAnI apekSAthI azAzvataanitya kahelA che, kemake varSoM vagere paryAye kaika samaya pachI kSaNe kSaNe mahasAtA rahe che. sthira - sthAyI rahetA nathI. 'ettha NaM cattAri devA mahibrUDhiyA jAba paliovamaTThiiyA parivasaMti' mA yAra bhAusazobhAM yAra bhahuddhiGa vigere vizeSazeovANA devA rahe che. teyonuM AyuSya yasyopama prabhANunu N che. 'taM'jahA o hevAnA nAbhI yA pramANe che-- kAle, mahAkAle, velaMbe pabhaMjaNe' aNa, bhaDA kAla, velakha ane prabhajana e pramANe che. vaDavA mukha pAtAlakalazamAM kAla
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre 536 pAtAle mahAkAla : grUpanAmni pAtAle velambaH IzvaranAmni pAtAle prabhaMjana: parivasati / 'tesi NaM mahApAyAlANa tao tibhAgA pannattA' teSAM caturNAmapi mahApAtAlAnAM khalu pratyekaM trayaH trisaMkhyakAstribhAgA prajJatAH / 'taM jahA' tadyathA - 'heThile tibhAge majhille tibhAge uvarime tibhAge' adhastanastribhAgo madhyama stribhAgaH uparitanastribhAgaH / ' te NaM tibhAgA tettIsa joyaNasahassA tiSNi ya tettIsa joyaNasayaM joyaNatibhAgaM ca vAhalleNaM' ta ete trisaMkhyakAstribhAgA svayastri~zad yojanasahasrANi trayastriMzadadhikAni trINi yojanazatAni yojanasya tribhAgaM ca vAhalyena prajJaptAH iti / 'tattha NaM je se he hille tibhAge - etthaNaM vAukAo saMciti' tatra tribhAgaye yosstribhAgastatra hi vAyukAyastiSThati, 'tattha NaM je se majjhille tibhAge jana hai / vaDavAmukha pAtAla kalaza meM kAla nAma kA deva rahatA hai keyUpa mahApAtAla kalA meM mahAkAla deva rahanA hai yRpa nAma ke mahApAtAla kalaza meM velamgha nAma kA deva rahatA hai aura Izvara nAma ke mahApAtAla kalaza meM prabhaMjana nAma kA deva rahatA hai 'tesiNaM mahApAyAlANaM tao vibhAgA pannattA' ina mahApAtAla kalazoM ke pratyeka ke tIna tribhAga haiM 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM- 'heTThile tibhAge, majhille tibhAge, uvari me tibhAge' nIce kA tribhAga, madhya kA tribhAga, aura Upara kA tribhAga 'leNaM tibhAge tettIsa jogaNasahassA tiSNiya tettIsa joyaNasayaM joyaNatibhAgaM ca bAhalleNaM' inameM se pratyeka vibhAga tetIsa hajAra tIna sau tetIsa yojana evaM eka yojana ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga pramANa moTA hai 'tatthaNaM je se heTThille tibhAge etthaNaM vAukAo saMciTTha' nIce kA jo tribhAga hai usameM vAyukAyika jIva rahatA hai 'tatthaNaM' 'je se majjhille tibhAge nAmanA tra rahe che. ketUpa nAmanA mahApAtAla kalazamAM mahAkAla nAmanA deva rahe che. cUpa nAmanA mahApAtAla kalazamAM vela ba nAmanA deva rahe che. izvara nAbhanA bhaDDAbhAtAsa uzamAM pralaMbana nAmanA heva rahe che. 'tesiMNaM mahApAyAlANaM tao tibhAgA pannattA' yA mahAyAtAsa uzanA hareunA trilA che. 'ta jahA' ? mA prabhA che. 'heTTime tibhAge, majjime tibhAge, uvagmei tibhAge' go nIyenA tribhAga, bhIle bhdhyne| trilAMga, anetrIle uparanA tribhAga 'teNaM tibhAge tettIsa joyaNasahassA tiNNi ya tettIsa joyaNasayaM joyaNatibhAgaM halleNaM tebhAthI hare: trilAga tetrIsa hajAra traNusA tetrIsa ceAjana ane eka ceAjananA traNa bhAgamAMthI eka bhAga pramANa mATA che. 'tattha NaM je se hedrile saMciTThai' nItheneo ? tribhAga che, temAM vAyuayi tibhAge ettha NaM vAukAo lavA rahe che, 'tattha NaM je
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 537 'etthaNaM vAukAe ya-AukAe ya saMciTThati' tatra tribhAga madhyeyo'sau madhyamavibhAgo-'trasthale vAyukAyo'pkAyazcobhau saMtiSThete, tathA-'tatthaNaM je se uparirale tibhAge-etya NaM AukAe saciTaI' yaH khalla tatrA'sau-uparitanastribhAga statra khalu kevalamakAyaH saMtiSThate, tathA ca adhastribhAge vAyukAyaH uparitribhAge'pkAyo madhyatribhAge'pkAyaH-cAyukAyazcobhI saMtiSThete-itiphalitArthaH / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! lavaNasamudde tattha-2 dese tahi-2 bahabe khuDDAliMjara saMThANasaMThiyA' ato'nantaraM ca khalu gautama ! lavaNasamudre tatra-2 deze tasmin-2 sthale bahavo'neke kSudrAliMjarasaMsthAnasaMsthitAH mahAkalazasannibhAH, 'khuDapAyAlakalasA panattA-te NaM khuDDA pAyAlA-egamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM' kSudrapAtAlakalazA prajJaptAH ye khalu te-ekaikaM yojanamahasra mudvedhena prajJaptAH 'mUle egamegaM joyaNasayaM cikkhaMbheNaM majjhe egapaesiyAe seDhie egamega joyaNaestha NaM vAukAe ya AukAe ya saMciThThai' madhya kA jo tribhAga hai usa meM vAyukAyika aura apkAyika ye do jIva rahate haiM / 'tattha NaM je se uvarille tibhAge etthaNaM AukAe saMciTTaI tathA jo Upara kA tribhAga hai usa meM akAyika jIva rahatA hai 'aduttaraM ca NaM goyamA! lavaNasamudde tattha 2 dese vahave khuDDAliMjarasaMThANasaMThiyA' isa ke atirikta he gautama ! lavaNasamudra meM aura bhI bahuta choTe 2 jagaha 2 para AliMjara ke AkAra jaise-mahAkalazoM ke AkAra jaise pAtAla kalaza haiM / 'te NaM khuDDA pAyAlA egamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM' ye kSudra pAtAla kalaza eka hajAra yojana pAnI ke bhItara haiM 'mUle egamegaM joyaNasayaM mUla bhAga meM -eka sau 2 yojana ke cauDe haiM 'majze ega paesiyAe seDhie egamegaM joyaNasahassaM vikkhaMbheNaM' bIca meM ye se majhile tibhAge ettha NaM vAukAe ya AukAe ya saMciduI' madhyana ra nimA cha. tebhA vAyuAyi mana mayi sa me 1 2 che. 'tattha NaM je se uvarille tibhAge ettha NaM AukAe saMcii' tathA 2 52nA vimA cha. tamA maxi 0o rahe cha. 'aduttaraMca gaM goyamA / lavaNasamudde tattha tattha dese tahiM tahiM pahave khuDDAliMjarasaMThANasaMThiyA' tathA tanA zivAya OM gautama ! eqsamudramA bhIon paNa aneka nAnI nAnI jagoe aliMjaranA AkAra jevA, mahAkalazenA AkAra 1. pAdia sa cha. 'teNaM khuDDA pAyAlA egamega joyaNasahassaM uvveheNaM' mA kSudrapAtAsa ye tara yosana pANInI 42 che. 'mUle egamegaM joyaNasayaM' bhUNa mAgamA so se yauna paDAmA cha 'majhe egapaesiyAe seDhIe jI068
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - ___ jIvAbhigamasUtra 538 sahassaM nikkhaMbheNaM-uppi muhamUle egabhegaM joyaNasayaM vikkhaMbheNaM' mRle-deze ekam-ekaM yojanazataM viSkambheNa madhyadeze ekapradezikyA zreNyA ekaikaM yojanasahasra viSkammo vistArastena upari mukhamUle yojanazataM viSkambheNa prajJaptAH / 'tesi NaM khuDDAgapAyAlANaM kuDA-savvattharAmA-dasajoyaNAI vAhalleNaM pannattA' teSAM khalu kSudrapAtAlAnAM kuDayAH sarvasthAne samAH tulyA eva dazayojanAni vAhalyena prajJaptAH, 'savva cadAgayA- acchA0' sarvathA vanamayAH acchAH yAvatprAsAdIyA abhirUpAH pratirUpAH iti / 'tattha NaM vaha ve jIvA poggalAya jAva asAsayA vi' tatra khalu vahayo jIvAH pudgalAthA-'pakrAmanti-vyutkrAmanti cIyante upacayante zAzvatAzca dravyArthatayA varNAdito'zAzvatAH / 'patteyaM-2 addhapaliovamahiIyAhiM devayAhiM pariggaddiyA' pratyekaM-2 te kSudrapAtAlA ardhaeka pradeza kI zreNirUpa vRddhi hote 2 eka hajAra yojana ke cauDe haiM / phira 'uppi muhamUle egamegaM joyaNasataM vizvaMbheNaM' vahAM se eka 2 pradeza kama hote 2 upara ke mugvasthAna eka sau yojana ke cauDe haiM / 'tesi NaM khuDDAgapAyAlANaM kuDDA savvatthasamA' iMna kSudra pAtAlakalazoM kI dIvAle sarvatra ekase pramANa kI haiM isIliye 'dasa joyaNAI pAhalleNaM paNNalAI ina dIvAloM kI moTAI 10 yojana kI hai 'savva vairAmayA acchA jAya paDikhvA' ye sarvAtmanA vajramaya haiM AkAza aura sphaTika ke jaisI svaccha haiM yAvat pratirUpa haiM / 'tatthaNaM bahave jIvA ya poggalAya jAva asAsayA vi' vahAM aneka jIva janma maraNa karate haiM aura aneka pudgala caya apacaya vAle hote rahate haiN| ye dravya dRSTi se zAzvata haiM aura varNa paryAyAdi rUpa paryAya dRSTi se azAzvata joyaNasahassaM vikhaMbhaNaM' payama te 4 prazinI zreNI 32 vadhatA tai mera tara yona para 25 1ya che. te pachI "uppi muhamUle egamegaM joyaNasaya vikkhaMbheNaM' tyAMthI me4 4 pradeza 4 thadi di 652nA bhupasthAna 52 me4 so yArAnA pAhA cha. 'tesiM NaM khuDDAgapAyAlANaM kuDaDA savvatyaMsabhA' A mudrapAtAla kalazAnI divAla badheja eka sarakhA pramANavALI che. tethI te 'dasa joyaNA bAhalleNaM paNNattAI' yA nItAnI 18 10 sa yonI che. 'savva vairAmayA acchA jAva paDirUvA' ye saba 42 1maya cha. 241A mane Ti4 malinA revI 2127 che. yAvat prati35 che. 'tattha NaM bahave jIvA ya poggalAya jAba asAsayA vi' tyo bhane yo rAma dhAraNa 42 cha. ane mare paNa che. temaja aneka pugale caya ane apacayavALA hoya che, e daSTithI zAzvata che. ane varNa paryAya vigere prakArathI paryAya
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pre. u.3 .83 laMbaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 539 palyopamasthitikadevatAbhiH prigRhiitaaH| tesi NaM khuDDAgapAtAlANaM tao. tibhAgA panattA-taM jahA heDille tibhAge-manjhille tibhAge-uvarille timAge' teSAM khalu kSudrapAtAlAnAM trayastrimAyAH prakSasAH tadyathA-adhanibhAgo madhyamatribhAga UrdhvatribhAgazca 'teNaM tibhAnA-tiNi tettIse joyagasae joyaNatibhAgaM ca pAhalleNaM pannate te khalu tribhAgAH pratyekaM trayastriMzadadhikAni trINi yojanAnAM zatAni yojanavibhAgaM ca vAhalyena prajJatAH, 'tattha NaM je se heDhille tibhAge ettha NaM vAukAo, majhille tibhAge vAuyAe AuyAe ya, uvarille AukAe' tatra khalu yaH so'stribhAgo'tra khalu vAyukAya stiSThati, yazca madhyamavibhAgastasmin vAyukAyo'pkAyazcobhau tiSThataH yazvoparitanavibhAgastatrAshaiM / 'patte 2 addhapaliovamahiIcAhiM devayAhiM parigahiyA' ye pratyeka kSudra pAtAlakalaza Adhe palyApama kI sthiti vAle devatAoM se yukta haiM 'tesi NaM khuDDAgapAyAlANaM lao timAgA paNNattA' ina kSudra , pAtAlakalazoM ke tIna vibhAga kahe gaye haiM / 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM-'heDille tibhAge, majjhille tibhAge, uvarille timAge eka : nIce kA tribhAga, dUsarA madhya kA tribhAga, aura tIsarA Upara kA tribhAga 'te gaMtibhAgA tipiNa tetIse joyaNasae joyaNA tibhAgaM ca vAhalleNaM pannatte' isa meM se pratyeka vibhAga tIna sau tetIsa yojana 1 eka yojana ke tIna bhAga meM se eka bhAga pramANa hai 'tatthaNaM je se heDille tibhAge etthaNaM bAukAe saMciTai' ina meM se jo adhastana tribhAga hai vahA~ para vAyukAyika jIva rahatA hai 'majjhille tibhAge vAukAe ya AukAe ya uvarille ya AukAe' madhya ke vibhAga meM vAyukAyika aura apkAyika jIva rahatA hai tathA Upara ke vibhAga meM 4thI mazAzvata cha. 'pattaya patteya addhapaliovamadviiyAhiM pariggahiyA' 25 '424 kSudrapAtasan ardhA pakSyopabhanI sthitivANA vAthI yukta cha. 'tesiM 'NaM khuDDAgapAyAlANaM tao tibhAgA paNNattA' se kSudra paataa| zonA ay 'nimA 'che 'taM jahA'2 / prabhArI cha-'hedille tibhAge, majhille tibhAge uvarille tibhAge' 2 nIyana nimAramAna madhya vimA bhane zrIna 52n| mA 'teNaM tibhAgA tiNNi tiNi tettIse joyaNasae joyaNAtibhAgaM ca bAha lleNaM paNNatte' tamAthI 424 nimANusa tetrIsa yAna me yAnA ! bhAgamAthI 4 mA pramANa cha. tittha NaM je se heThille tibhAge etthaNaM vAukAe saMciduI temAthI nIyamA tyo vAyuyi: lA rahe cha. 'majhille timAge vAuyAeya AukAe ya uvarille AuyA' nAbhA vAyu
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhIvAmigama 540 kAyastiSThati, 'evAmeva saputvAvareNaM lavaNasamudde sattapAyAlasahassA aTTa ya culasIyA pAyAlasayA' evameva pUrvAparasamudAyasaMkhyayA sapta pAtAlakalazasahasrANi aSTa saMkhyakAni kSudrapAtAlakalazazatAni caturazItyadhikAni 7884 lavaNasamudre 'bhavaMtItimakkhAyA' bhavantItyAkhyAtamanyairapi tIrthakaraiH iti / taduktam 'annevi ya pAyAlA khuDAlaMjaragasaMThiyA lvnne| aTThasayA culasIyA sattasahassA ya samvevi // 1 // pAyAlANa vibhAgA savvANavi tinni tinni vibheyaa| he himabhAge vAU majhe vAU ya udgaM ya // 2 // uvari udagaM bhaNiyaM paDhamagavIesu vAu sNkhubhiyo| urle vA mai udagaM parivai jalanihI khubhibho // 3 // chAyA--anyepica pAtAlakalazAH kSudrAlaMjarasaMsthitA lavaNe / aSTazatAni caturazItAni saptasahasrANi ca sarve'pi // 1 // apkAyika jIva rahatA hai / 'evAmeva sapuvAvareNaM lavaNasamudde satta pAyAlasahassA, aTThaya culasiyA pAtAlasayA bhavaMtIti makkhAyA' ye saya pAtAlakalaza mila kara lavaNasamudra meM sAta hajAra ATha sau caurAsI kahe gaye haiN| yahI saya cAta 'anne vi ya pAyAlA khuDDAlaMjaraga saMThiyA lavaNe' aTThasayA culasIyA satta sahassAya savve vi // 1 // pAyAlANa vibhAgA sabvANa vi tini tini vi bheyA, hehima bhAge vAU majjhe vAu ya udagaM ca // 2 // uvarima udagaM bhaNiyaM paDhamagavIesu vAusaMkhubhio urcha vAmaha udgaM parivaha jalanihIM khubhio||3|| ina tIna gAthAoM dvArA prakaTa kI gaI hai jaba 'tesiM mhaapaayaaane aSThAyika jI rahe che. tathA uparanA vibhAgamA aSThAyika jIveja 2 cha. 'evAmeva sapuvvAvareNaM lavaNasamudde sattapAyAlasahassA aTThaya culasiyA pAtAlasayA bhavatItimakkhayA' mA madhA pAda se bhajIra savasamudramA sAta hajAra AThaso ceryAzI thAya che. A tamAma vAta 'anne vi ya pAyAlA khuDAlaMjaragasaMThiyA lavaNe / / anusayA culasIyA satta sahassAya savve vi // 1 // pAyAlANa vibhAgA savvANa vi tinni tinni vi bheyA / heTThimabhAge vAu majjhe- bAu ya udagaM ca // 2 // uvariM udagaM bhaNiyaM paDhama vIesu vAu saMkhubhio / uDDha vA mai udagaM parivaThThai jalanihI khubhio // 3 //
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 541 pAtAlAnAM vibhAgAH sarveSAmapi trayastrayo vijnyeyaaH| adhastanabhAge vAyuH madhye vAyuzca udakazca // 2 // uparitanabhAge udakaM bhaNitaM prathamadvitIyayorvAyuH saMkSubhitaH / UrdhvaM vAmayati niSkAzayati udakaM parivardhate jalanidhiH kssubhitH||3|| 'tesi NaM mahApAyAlANaM - khuDDAgapAyAlANa ya heTimamajjhimillesu tibhAgeyu' teSAM khalu mahApAtAlAnAM kSudrapAtAlakalazAnAM cA'dhastana-madhyameSu tribhAgeSu jagasthiti svAbhAvyAtpratidivasaM dvikRtvastatrApi caturdazyAdi tithiSu sAtizayam, 'bahave orAlA vAyA saMseyaMti' vahava udArA UrdhvagamanasvabhAvAH prabala zaktayazca ut-prAvalyenA''ro yeSAM te udArA vAtAH saMsvidyante utpatyabhimukhI bhavanti, tataH kSaNAnantaram-'saMmucchimaMti eyaMti-calaMti kaMpaMti ghaTTati khubbhaMti phaMdeMti / taM taM bhAvaM pariNamaMti' saMmUrcchanti labdhAtmalAbhA bhavaMti ejante calanti kampante ghaTTante-paraspara mAghAtamApnuvanti kSubhyante-mahAdbhutazaktikAH santaH Urdhvamitastato viprasaranti udIrayanti anyAn vAtAn jalaMcotprerayanti dezalANaM khuDDAgapAyAlANa ya hehima majjhimalleikha tibhAgesu bahave orA. lA.vAyA saMseyaMti' una mahApAtAla kalazoM ke aura kSudra pAtAlakalazoM ke nIce ke aura madhya ke tribhAga meM Urdhvagamana svabhAva vAle athavA pravala zakti vAle vAyukAya utpanna hone ke sanmukha hote haiM 'samucchaMti' saMmUrcchana janma se Atma lAbha karate haiM eyaMti calaMti, kaMpati, khumbhaMti ghaTTati, phaMdaMti, taM taM bhAvaM pariNamaMti' sAmAnya rUpa se kaMpita hote haiM vizeSarUpa se kaMpita hote haiM, bahuta jora se calate haiM, paraspara meM gharSita hote haiM aura adbhuta zakti zAlI bana kara Upara tathA idhara udhara phailate haiM isa prakAra se ve jaba bhinna 2 bhAva rUpa meM pariNamita hote hai-dUsarI vAyuoM ko aura jala ko prerita karate haiM aura deza kAlo mAtrAthAya dvArA prATa 42vAmAM Ave che. nyAre 'tesiM mahApAyAlANaM khuDDAga po gAlANa ya heTimamajjhimilemu tibhAgesu vahave orAlA vAyA saMsaraMti' se mahApAtAla kalazonA ane zudrapAtAlakalazenA nIcenA ane madhyanA vibhAgamAM urvagamananA svabhAvavALA athavA prabaLa zaktivALA vAyukAya utpanna thavAnA sanmusa DAya che. 'saMmucchiMni' samUchana bhathI mAmalAla 42 cha. 'eyaMti calati, kaMpati, khumaMti, ghati, phaiMti, taM taM bhAvaM pariNamaMti' sAmAnyapAthI kApata thAya che. vizeSapaNuthI kaMpita thAya che. ghaNAja jorathI cAle che. paraspara ghasAya che. ane adabhuta zaktivALA banIne upara tathA Amatema phelAya che. A rIte teo jyAre judA judA bhAvathI pariNata thAya che, bIjA
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 542 kAlocitaM taM taM mandaM tIvra madhyamaM vA bhAvaM pariNamanti pariNAmaM prapadyante 'se tayANa se uda uNAmijjai jayANaM tesiM mahApAyAlA khuDDAgapAyAlANa ya hehilla mijjhillesu tibhAgesu no vahave orAlA jAva taM taM bhAva na pariNamaMti' tadA khalu tadudakam unnAmyateM UrdhvamutkSipyate, yadA kAle khalu mahApAtAlAnAM kSudrapAtAlAnAM ca tepAmadhastanamadhyameSu tribhAgeSu no va udArA vAtAH saMsisaMmUrcchatItyAdi prAgvat, 'tayANaM se udae no unnAbhijjara, aMtarAdhiya NaM te vArtha udIreMti aMtarA ci ya NaM se udage uSNAmijjai' tadAkAle udAra vAyunAM saMsvedanAdyabhAvena tadudakaM nonnAmyate-UrdhvaM notkSipyante utkSepakAbhAvAt, etadeva spaSTataramAha 'aMtarA vi ya NaM' ityAdi - antarA'pi ca khalu ahocita manda tIvra madhyama bhAva rUpa se pariNAma ko jaba prApta karate haiM'tayANaM se udae uSNAmijati' taba pUrvokta dinoM meM usameM jala baDhatA hai aura 'jayA' jaba 'tesiM mahApAyAlANaM khuDDAgapAyAlANa ya heTilla majjhamillesu tibhAgesu no vahave orAlA jAva taM taM bhAvaM na pariNamaMti, tayANaM se udae no unnAmijjai' una mahApAtAla kalazoM ke aura kSudra pAtAla kalazoM ke nIce ke ora madhya ke tribhAgoM meM aneka udAra vAyukAyika jIva utpanna hone ke sanmukha nahI hote haiM saMmUrchana janma se AtmalAbha nahIM karate haiM yAvat usa 2 bhAva meM pariNata nahIM hote haiM tava vahAM jala nahI vaDhatA usa meM se jala nahIM uchalatA hai 'aMtarAvi ya NaM te vAyaM udIreti aMtarA vi ya NaM se udage uNAmijjai aMtarAviya te vAyA no udIreti' isa taraha dina rAta meM do vAra utpanna hotA hai taba pAnI do bAra UMcA uchalatA hai tathA pakSa vAyuone ane jalane preraNA kare che, tathA dezakALane ceAgya tIvra ane madhyama lAvathI nyAre pariNAma prApta pure che. ' tayANaM se udae uSNAmijjati' tyAre pUrvokta dvivasobhAM temAM 4 vaSai che. mane 'jayANa' nyAre 'tesiM mahApAyAlA NaM khuTTAgapAyAlANaM yaTTillamajyimillesu tibhAgesu no bahave orAlA vAtA jAva taM taM bhAvaM na pariNamaMti, tayANa se udae no unnAmijjaI' me bhaDAyAtAsa kalazeAnI ane kSudra pAtAla kalazeAnI nIcenI mAjInA madhyanA tribhAgAmAM aneka udAra vAyukAyika jIvA utpanna thavAnA najIkaja heAya che. saMmUrchAna janmathI AtmalAbha karatA nathI. yAvat te te bhAtramAM pariNata thatA nathI. tyAre 4sa vadhatu nathI. temAMthI pAthI cha' nathI. 'aMtarA vi ya NaM te vAyaM udIreti aMtarAviyaNaM se udage uNNAmijjai, aMtarAviya te vAyA to udIreM ti' A pramANe rAta divasamAM be vAra vAyu utpanna thAya che. tyAre pANI e vAra
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 543 rAtra madhye dvikakhaH pratiniyate kAlavibhAge pakSa madhye caturdazyAdi tithiSu atirekeNa te vAtAH tathA jagatsvAbhAvyAdudIryante utpadyante dhAtUnAmanekAryatvAt, tato'ntarA - ahorAtramadhye dvikRtvaH pratiniyate kAlavibhAge pakSamadhye caturdazyAdiSu tithiSu atirekeNa tata udakamunnAmyate / 'aMtarA viya te vAyA no udIreti' antarApi ca pratiniyatakAlavibhAgAdanyatra te vAtAH - vAyavo nodIryate notpadyante tadbhAvAt ' aMtarAvi ya NaM se udage No uSNAmijjai' antarApi ca pratiniyatakAlavibhAgAdanyatra kAlavibhAge tadudakaM no unnAmyate, unnAmakA'bhAvAt / ' evaM khalu goyamA ! lavaNasamudde cAudasamuddipuNNamAsiNIsu airegaM baDhai vA hAyai vA' evaM khalu gautama ! lavaNasamudre caturdazyaSTamyuke madhya meM caturdazI Adi tithioM meM adhika rUpa se ve vAyukAyika jIva vahAM utpanna hote taba caturdazI Adi tithioM meM adhikarUpa se pAnI UMcA uchalatA hai aura jaba pratiniyata kAla vibhAga ke sivAgha kAla vibhAga meM ve vAyukAyika jIva vahAM utpanna nahIM hote haiM taba pratiniyata kAla vibhAga ke sivAya anya kAla meM jala uchalatA nahIM haiM jvAra bhATA samudra meM nahIM AtA hai ' evaM khalu goyamA ! lavaNeNaM samudde cAuddasamuddipuNNamAsiNIsu airegaM 2 vaDRti vA hAyati vA' isa kAraNa he gautama ! lavaNasamudra meM caturdazI, aSTamI, amAvasyA aura pUrNimA ina tithiyoM meM jala kI atizaya vRddhi hotI hai aura hAni hotI hai jaba unnAmaka kA sadbhAva hotA hai taba jala vRddhi aura jaba unnAmaka kA abhAva hotA hai taba jala vRddhi kA abhAva hotA hai aisA jAnanA cAhiye // 83 // cu uchaLe che. tathA pakSanI vacamAM caudaza vigere tithiyAmAM adhikapaNAthI vAyukAyika jIva utpanna thAya che. tyAre te tithiyAmAM vadhAre pramANamAM uMce uchaLe che. ane jyAre pratiniyata kAla vibhAga sivAya e vAyukAyika jIva tyAM utpanna thatA nathI tyAre pratiniyata kAla vibhAga zivAya anya kALamAM pANI chitu nathI arthAt samudramAM bharatI bhAvatI nathI. 'evaM khalu goyamA ! lavaNeNaM samude cAusa samuddiTThapuNNamAsiNIsu airegaM airegaM vaMti vA hAyati vA' e kAraNathI huM gautama ! lavaNusamudramAM cauDhaza; AThama amAsa ane punama e tithiceAmAM pANInI atyaMta vRddhi thAya che. ane hAni thAya che. jyAre unnAmakanA sadabhAva haiAya che, tyAre jala vRddhi ane jyAre unnAmakanA abhAva hAya che, tyAre jalavRddhinA abhAva thAya che, tema samajavuM. // 83 5
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 jIvAbhigamastre ddiSThapaurNamAsISu atirekam atizayena baddhate vA hIyate veti, saMkSobhavalAvRddhi hAsau jalAnAM sAtirekaM bhavataH // 83 // caturdazyAdiSu lavaNe jalavRddhihAsau pratipAdya, dvikRtvo jalavRddhi darzayati mUlam-lavaNeNaM bhaMte ! samudAe tIsAe muhuttANaM kaIkhutto __ airegaM 2 vaDDai vA, hAyai vA 3 goyamA! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto 2 airegaM 2 vaDDai vA, hAyai vaa| se keNaTreNaM bhaMte / evaM vuccai lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukavutto atiregaM 2 vaDDai vA, hAyai vA 3 goyamA ! uDdamaMtesu pAyAlesu vaDDai ApUritesu pAyAlesu hAyai se teNaTeNaM goyamA! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto atiregaM 2 vaDDai vA, hAyai vA ||suu0 84 // chAyA-lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH triMzatomuhartAnAM kati kRtvo'tirekaM 2 vardhate vA, hIyate vA ? gautama ! lavaNaH khalu samudraH triMzato muhartAnAM dvikRtvo'tireka-2 vardhate vA, hIyate vA / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate lavaNaH khalu samudraH triMzato muhUrtAnAM dvikRtvo'tirekaM 2 vardhate vA, hIyate vA ? gautama ! udvamatsu pAtAleSu vardhate Apuritepu pAtALepu hIyate / tattenArthena khalu gautama ! lavaNaH khalu samudra striMzato muhatAnAM dviktvo'tirekaM vardhatevA hIyatevA ||suu084|| TIkA-'lavaNeNaM bhaMte ! samudde tIsAe muhuttANaM kaiqhutto airegaM-2 vaDDai vA, hAyai vA ?' he bhadanta ! lavaNo nAmA samudraH khalu triMzato muhUrtAnAM madhye isa prakAra lavaNa samudra meM jala kI vRddhi aura usakA hAsa pratipAdita karake aba sUtrakAra do bAra jala vRddhi hone kA pratipAdana karate haiM 'lavaNeNaM bhaMte ! samudAe tIsAe muhattANaM kaIkhutto' ityAdi / TIkArtha-zrIgautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! lavaNa nAma kA samudra tIsa muharta ke bIca meM arthAt eka dina rAta meM-kitanI vAra A rIte lavaNasamudramAM pANIne vadhAre ane tenA hAsanuM pratipAdana karIne have sUtrakAra be vAra jalavRddhi thavAnuM pratipAdana kare che. __'lavaNeNaM samudAe tIsAe muhuttANaM kaIkhutto' tyaadi| TIkAI--gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavaMta lavaNa nAmane samudra trIsa muhUrtamAM arthAt eka rAta divasamAM keTalIvAra vadhe che?
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 84 dvivAra jalavRddhinirUpaNam horAtre kati kRtvaH katidhA'tizayena vardhate-hIyate veti prazne bhagavAnAha'goyamA ! he gautama ! 'lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto 2 airega 2 vaDui vA, hAyai vA' lavaNaH samudraH khalu triMzato muhUrtAnAM madhye Adhikyena dvikRtvo dvicAraM vardhate hAsameti ca 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto atiregaM 2 vaDai vA, hAyai vA' tatkena hetunA niyamato bhRzaM triMzato'hotrasya muhUrtAnAM madhye dvivAraM vardhate hIyate vA ? 'goyamA !' he gautama ! 'umaMtesu pAyAlesu vaDai, ApUritesu vA pAyAlesu vA hAyai' udvamatsu-Urdhvamucchalatsu pAtAleSu vardhate, ApUriteSu bA ''pUryamANeSu, ApUriteSu pAtAleSu gatimAndhaM bhajate parihIyate vA ? 'se teNaTeNaM goyamA ! tattenArthena hetunA gautama ! brahIti prazne bravImi-'jagataH svAbhAvyAt / 'se bar3hatA hai ? aura kitanI vAra ghaTatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto atiregaM vaDDati hAyati vA' he gautama ! lavaNasamudra. eka dina rAta meM do bAra baDhatA hai aura do bAra ghaTatA hai 'se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM vuccai lavaNe NaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhuttoairegaM 2 vaDUDhai vA hAyai vA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki lavaNasamudra eka dina rAta meM do bAra vaDhatA hai aura do bAra ghaTatA hai ? 'goyamA ! umaMtesu pAyAlesu vaDDai ApUritesu pAyAlesa hAyai se teNaTeNaM goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhattANaM dukkhutto airegaM vaDAvA hAyaivA' he gautama! adhaH aura madhya ke tribhAga gata vAyu ke saMkSobha se pAtAla kalazoM meM se jaba pAnI UMcA uchalatA hai taba samudra meM pAnI baDhatA hai aura jaba ve pAtAla kalaza vAyu se ApUrita bane rahate haiM taba pAnI hAni bhane sIvA2 ghaTa cha 1 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhuto atiregaM atiregaM baDDati hAyaMti vA' he gautama! lavaNa samudra eka rAta divasamAM be vAra vadhe che. ane be vAra ghaTa che. 'se keNaTreNaM bhaMte evaM vuccai lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhuto airegaM airegaM vaDDhai vA hAyai vA bhagavan 2 / 5 me // 4||2Ythii 4 che ke-lavaNa samudra eka rAta divasamAM be vAra vadhe che ane be vAra ghaTe 71 'goyamA ! uDDumaMtesu pAyAlesu vaDDhai ApUritesu pAyAlesu hAyai se teNadverNa goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto airegaM vaDDhai vA hAyai vA' he gautama! nIcenA ane madhyanA tribhAgamAM rahela vAyunA saMbhathI pAtAla kalAmAMthI jyAre pANI uMcu uchaLe che, tyAre samudramAM pANI vadhe che. ane jI069
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra teNaTeNaM goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto atiregaM vaDui vA, hAyai vA' tattena hetunA gautama ! svabhAvAdevA'horAtramadhye'tivRddhimeti hIyate vA'tizayena dvivAraM niyamAt iti ||suu0 84 // mUlam-lavaNasihANaM bhaMte! kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevatiyaM airegaM 2 var3a vA, hAyai vA 3 goyamA! lavaNasihAeNaM dasa joyaNasahassAI cakkabAlavikkhaMbheNaM desUNaM addhajoyaNaM atiregaM baDDai vA, hAyai vA / lavaNassa NaM bhaMte! samudassa kai NAga sAhassIo abhitariyaM velaM dhAraMti kai nAgasAhassIo vAhiriyaM velaM dhAreti kai nAga sAhassIo aggodayaM dhAreMti 3 goyamA! lavaNalamuddassa vAyAlIsaM NAga sAhassIo abhitariyaM velaM dhAreti vAvattari nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAraiti sarTi NAga sAhassIo aggodayaM dhAraiti evAmeva saputvAvareNaM NAga sayasAhassIo covattaraM ca NAga sahassA bhavaMtIti makkhAyA ||suu0 85 // ___ chAyA-lavaNazikhA khala bhadanta ! kiyaccakravAlaviSkambheNa kiyacca atirekamatirekaM vardhatevA-hIyate yA ? gautama ! lavaNazikhA khala dazayojanasahasrANi cakravAlaviSkambheNa dezonamardhayojanam-atireka 2 vardhate vA-hIyate vA / lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya kati nAgasahasrANi AbhyantarikI velAM dharanti ? katinAga sahasrA vAyAM velAM dharanti / kati nAgasahasrANi agrodakaM dharanti ? gautama ! lavaNasamudrasya dvicatvAriM nAgasahasrANi AbhyantarikI velAM dharanti, dvAsaptati gapAtA hai 'se teNadveNaM goyamA! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto aharegaM airegaM vaDAvA hAyaivA' isa kAraNa he gautama ! lavaNasamudra eka dina rAta meM do bAra adhikAdhika vaDhatA hai aura ghaTatA hai yaha niyama hai kyoMki isa prakAra se vaDhane kA isakA svabhAva hai // 84 // jyAre e pAtALa kalazo vAyuthI sArAyelA rahe che. tyAre pANInI hAnI thAya che. 'se teNaSTeNaM goyamA / lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhuto airegaM airegaM vaDDhai vA hAyai vA' ye 4|24thii meM gautama ! svara samudra meM rAta divasamAM be vAra adhikAdhika vadhe che ane ghaTe che. e niyama che. kemake evI rIte vadhavAne ene svabhAva che. e sU. 84 | * *
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 85 laMvaNazikhAyA: nirUpaNam 547 sahasrANi bAhyAM velAM dharanti, paSTiAMgasahasrANi agroiyaM (5) dharanti, evameva sapUrvApareNa-ekA nAgazatasAhasrI catuH saptatisahasrANi bhavantI tyAkhyAtam / 85 / .. TIkA-'lavaNasihANaM bhaMte ! kevaiyaM cakkAvAlavikkhaMbheNaM, kevaiyaM airegaM --2 vaDaivA-hAyaivA ? he bhadanta ! lavaNasikhAnA khala kiyatA-kiyatsaMkhyAvatA cakravAlaviSkambheNa, tathA-kriyantamatireka-2 yAvad vardhate vA hIyate vA iti prazna:-? bhagavAnAha-'goyamA-!' gautama-'dasagoyaNa sahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM desUrNa addhajoyaNaM atiregaM paDaDa vA-hAyai vA daza yojanasahasrANi cakravAlaviSkambheNa dezataH jana gavyutapramANa mardhayojanamatireka matirekamadhikaM jAnIhi vrdhte-hiiytevaa| ayambhAvaH-lavaNasamudre jaMbUdvIpAdghAtakIkhaNDAcca pratyekaM paJcanavati 2 yojanasahasrANi gotIrthaH gotIrthanAmastaDAgAdAviva praveza lavaNazikhA vaktavyatA'lavaNasihANaM bhaMte ! kevaDyaM' ityAdi / he bhadanta ! lavaNasamudra kI zikhA cakavAla viSkambha kI apekSA .kitanI cauDI hai aura 'kevaiyaM airegaM 2 baDDA vA hAyaivA' kitanI vaha vaDhatI haiM aura kitanI vaha ghaTatI hai uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA! lavaNasIhAeNaM dasa joyaNa sahassAI cakavAla vikkhaMbheNaM desUrNa addha joyaNaM airega vaDaivA, hAyaivA' he gautama ! lavaNasamudra kI zikhA cakravAla viSkambha kI apekSA 10 hajAra yojana kI cauDI hai tathA kucha kama Adhe yojana taka vaha baDhatI hai aura ghaTatI hai isakA tAtparya aisA hai jambUdvIpa aura dhAtakI khaNDa dIpa se lekara lavaNasamudra meM paMcAnave hajAra paMcAnave hajAra yojana taka go tIrtha hai taDAga Adi koM meM ghusane ke liye jo praveza mArga rUpa nIce kA bhU pradeza hotA hai 'lavaNasihANaM bhate kevaiyaM tyAhi TIkAtha- he bhagavana lavaNuM samudranI zikhA cakavAla viSkrabhanI apekSAe DeTazI pahANI cha ? bhane, 'kevaiyaM airegaM airegaM vaDDhai hAyaivA' te als cha bhane mI ghaTa cha 1 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha 'goyamA lavaNasIhAeNaM dasa joyaNasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM desUrNa addhajoyaNaM airegaM vaDaDhaivA hAyaivA' gautama! savArI samudranI zima Azale CaexmanI apekSAe 10 dasa hajAra jana jeTalI pahelI che. tathA kaMIka ochI ardhA "jana sudhI te vadhe che. ane ghaTe che. A kathananuM tAtparya evuM che ke jabUdvIpa ane dhAtakIkhaMDa dvIpathI laIne lavaNa samudramAM paMcANuM hajAra paMcANuM hajAra jana sudhI gAtIrtha che. talAva vigerenI aMdara javA mATe
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 548 jIvAbhigamasUtre mArgarUpo nimno- nimnataro mUlapradeza: gotIrthaiva gotIrtha itivyutpatteH / madhya bhAgAvagAhastu - dazayojanasahasra pramANavistAraH, gotIrthaM ca jaMbUdvIpavedikAntasamIpe, dhAtakIkhaNDavedikAntasamIpecA -''GgulA saMkhyeyabhAgaH tataH paraM samatalabhUbhAgA dArabhya kramazaH pradezahAnyA tAvannIcatvaM paribhAvanIyaM yAvata paMcanavati yojanasahasrANi paMcanavati yojanasaH sraparyanta - samatala bhUbhAgamapekSyordhvatvaM yojanasahasramekam tathA - jaMbUdvIpadhAtakI khaNDayorvedikAtazca tatra samatala bhUbhAge prathamato jalavRddhi ra gulA saMkhyeyabhAgaH tatastameva samatala bhUbhAga madhikRtya pradeza vRddhayA jalavRddhiH krameNa varddhamAnA - ubhayato'pi paMcanavati yojanasahasrANi - 'usakA nAma gotIrtha hai aise gotIrtha lavaNasamudra meM hai parantu madhya bhAga meM jo avagAha hai vaha daza hajAra yojana ke vistAra vAlA hai gotIrtha jambUdvIpa kI vedikAnta ke pAsa meM aura dhAtakI khaNDa kI vedikAnta ke pAsa meM haiM inakI avagAhanA aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai isake bAda samatala bhU bhAga se lekara kramazaH pradeza kI hAni hote 2 paMcAnave hajAra yojana taka bhU bhAMga nIce nIce hotA gayA hai phira paMcAnave hajAra yojana ke bAda jo samatala bhU bhAga AtA hai usakI UMcAI eka hajAra yojana kI hai jambUdvIpa kI vedikA aura dhAtakI khaNDa kI vedikA se gotIrtha taka jo samatala bhU bhAga hai usa samatala bhU bhAga meM sabase pahile jo jala vRddhi hotI hai vaha agula ke asaMkhyAtaveM bhAga taka ke pradeza meM hotI hai phira yahAM se eka. 2 pradeza kI vRddhi ke rUpa meM jala vRddhi hote 2 vahAM taka hotI haiM ki jahAM taka donoM ora kA 95 hajAra yojana taMka kA pradeza hai phira je praveza mA rUpa nIcenA bhUmibhAga che tenuM nAma gAtI che. e rItanu e gAtI' lavasamudramAM che. para'tu madhyabhAgamAM je avagAhanA che te dasa harjAra ceAjananA vistAravALI che. gAtItha` jakhUdbIpanI vedikAntanI pAse ane dhAtakIkhaMDanI vedIkAntanI pAMse che. tenI avagAhanA AMgaLanA a sakhyAtamA bhAga pramANunI che. te pachI samatala bhUmibhAgathI laIne kramaza pradezanI hAnI thatAM thatAM 95 5cANu hajAra ceAjana sudhI nIcA nIcA thatA gayela che. te pachI 95 paMcANuM hajAra cAjana pachI je samatala bhUmibhAga Ave che, tenI uMcAI eka hajAra ceAjananI che. jaddIpanI vedikA ane dhAtakIkha'DanI vedikAthI gAtI sudhI je samatala bhUbhAga che, e samatala bhUbhAgathI sauthI pahelAM je jalavRddhi thAya che te AMgaLanA asakhyAtamA bhAga sudhInA pradezamAM hAya che. te pachI tyAMthI eka eka pradezanI vRddhimA
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayayotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 85 lavaNazikhAyAH nirUpaNam 549 paMcanavatiyojanasahasraparyante cobhayato'pi samatalabhUbhAgamapekSya jalavRddhiH sapta yojanazatAni tadarAmarthaH-tatra pradeze samatalabhUbhAgamapekSyAvagAho yojanasahasam taduparijalavRddhiH saptayojanazatAni-iti tataH paraM madhyabhAge dazayojana sahasravistAre'vagAho yojanasahasram jalavRddhi yojanasahasrANi pAtAlakalazagata vAyukSobhe sati tepAmupari ahorAtramadhye dvau vArau kiMcinnyUne dve gavyUte'tizayenodakaM vardhate, pAtAlakalazagatapavanopazAntau ca jalaM hIyate / taduktam paMcAUNasahasse gotitthaM ubhayato lavaNassa / joyaNasayANi sattau udagaparivuDIvi ubhayato vi-||1|| 95 hajAra yojana pramita pradeza meM jo donoM ora kA samatala bhU bhAga hai usakI apekSA jala vRddhi sAta yojana taka hotI hai isakA tAtparya hai ki isa samatala bhU bhAga meM jo avagAha hai vaha eka hajAra yojana kA hai isake Upara jo jala kI vRddhi hai vaha 7 sau yojana taka hotI hai isake bAda jo madhya bhAga haiM usameM daza hajAra yojana kA vistAra hai so eka hajAra yojana taka yahAM jala kI vRddhi hotI hai pAtAla kalaza vAyu ke kSubhita hone para unake Upara ahorAtra ke madhya meM do vAra kucha kama do koza taka atizaya rUpa meM udaka kI vRddhi hotI hai aura java pAtAla kalazagata vAyu meM nahIM hotA hai taba jala kI vRddhi :nahIM hotI hai kahA bhI hai paMcAUNa sahasse gotitthaM ubhayato vi lakSaNassa joyaNasayANi sattau udgaparivuDDI vi ubhayato vi // 1 // rUpe jalavRddhi thatAM thatAM tyAM sudhI thAya che ke jyAM sudhI banne bAjunA lpa paMcANu hajAra 95 paMcANuM hajAra jana sudhI pradeza che. te pachI lpa paMcANu hajAra jana jeTalA pradezamAM banne bAjune je samatala bhUmibhAga che, te apekSAthI jalavRddhi sAta jana paryakta thAya che A kathananuM tAtparya evuM che ke-A samatala bhUbhAgamAM je avagAha che te eka hajAra janane che. tenI upara je jalanIvRddhi che te sAta jana sudhI thAya che. te pachI je madhyabhAgamAM che temAM dasa hajAra yojanane vistAra che. te eka hajAra jana sudhI ahIMyA jalavRddhi thAya che. pAtAlakalaza vAyunA subhita thavAthI tenI upara dinarAtamAM be vAra kaMIka ochA be kesa sudhI atizaya paNAthI pANInI vRddhi thAya che. ane jyAre pAtAla kalazamAM rahetA vAyumAM bha thatuM nathI tyAre jalanI vRddhi thatI nathI kahyuM paNa che ke 'paMcAUNasaharase gotitthaM ubhayato vi lavaNassa / joyaNasayANi sattau udgaparikhuDhi vi ubhayato vi // 1 //
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jIvAbhigamasUtra 550 dasajoyaNasahassA lavaNasihA cakkavAlatoraMdA-1 solasasahassa uccA sahassamegaM ca ogaaddhaa-12|| desUNa maddhajoyaNa lavaNasihovari dugaM duve kaalo| airegaM airegaM parivaDUI haayevaavi-||3|| chAyA-pazcanavati sahasrANi gotIrthastUbhayato'pi lavaNasamudrasya / . yojanazatAni saptatUdaka parivRddhirapi ubhayorapi / / dazayojanasahasrANi lavaNazikhA cakravAlatoruMdA / poDazasahasrANyuccAH sahasramekaM caa'vgaaddhaaH|| dezonamardhayojanaM lavaNazikhoparidvivAraM dvayoH kAlayoH / atireka matirekaM parivardhate hIyatevA'pi // samprati-velandharavaktavyatAmAha-'lavaNassa NaM bhaMte ! samuhassa kainAga sAhassIo abhitariyaM velaM dhAreMti-kainAga sAhassIo vAhiriyaM velaM dhAraMtikainAga sAhassIo aggodayaM dhAreMti-?' he bhadanta-! lavaNanAmnaH samudrasya kiyanti nAgasahasrANi nAgakumArANAM bhavanapati nikAyAntarvatinAM sahasrANi- . dasa joyaNasahassA lavaNasihA cakkavolato rUMdA / solasa sahassa uccA sahassa megaM ca ogADhA // 2 / ' desUNamaddhajoyaNa lavaNasihovari durga duve kaalo| airegaM 2 parivai hAyae vAvi // 3 // velandhara vaktavyatA-'lavaNassa NaM bhaMte ! samuddasta kati NAga sAhassIo abhitariyaM velaM dhAraMti' he bhadanta ? lavaNasamudra kI Abhyantarika velAko-jambUdvIpa ke sAmhane kI velA ko zikhara ke Upara ke jala ko aura zikhA ko-jo ki agrabhAga meM giratI hai kitane hajAra nAgakumAra deva dhAraNa karate haiM ? 'kai nAga sAhassIo yAhi dasa joyaNasahassA' lavaNasihA cakkavAlato ruMdA / solasasahassa ucco sahassamegaM ca ogADhA // 2 // desRNamaddhajoyaNa lavaNasihovari dugaM duve kAlo / airegaM airegaM parivaDDhai hAyae vA vi // 3 // vasandha2 pattavyatA. 'lavaNamsa NaM bhaMte ! samudassa kai NAgasAhassIo abhitariya velaM dhati he bhagavana lavaNa samudranI Abhyantarika velAne arthAt jaMbUdvIpanI sAmenI velAne zikharanI uparanA jalane ane zikhAne ke je agrabhAgamAM paDe cha. TeTamA 12 nAgabhAra hai| thA2 43 cha. ? 'kai nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAraMti, kai nAgasAhassIo aggodayaM dhAreti' hedA
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 85 lavaNazikhAyAH nirUpaNam AbhyantarikI jaMbUdvIpAbhimukhAM velAM zikharoparijalaM zikhAMcA-'rvAka agrabhAge patantIM dharanti ? kiyanto nAgasahasrAH bAhyAM-dhAtakIkhaNDadvIpAbhimukhAM velAM dhAtakIkhaNDadvIpa madhye pravizantIM dhArayanti ? kiyanto nAgasahasrAH agrodakaM dezonayojanArdhajalAduparivardhamAnaM jalaM dharanti-dhArayanti-1 iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA'-he gautama-! 'lavaNasamudassa vAyAlIsaM nAgasAhassIo abhitariyaM velaM dhareMti-' lavaNasamudrasya dvicatvAriMzad nAgasahasrANi AbhyantarikI velAM dhArayanti, 'vAvattari nAgasAhassIo vAhiriyaM velaM dhAreti' dvAsasati gahasrANi jagatyuparisthitvA bAhyAM velAM dharanti, 'sahi nAgasAhassIo aggodayaM dhAreti' paSTi gasahasrANi agrodakaM dharanti / taduktamriyaM velaM dhAraMti' 'kaI nAgasAhassIo aggoyaM dhAreti' kitane hajAra nAgakumAra deva bAhya dhAtakI khaMDadvIpa ke tarapha kI velA ko dhAtakI khaNDa dvIpa ke bIca meM praveza karatI huI velA ko dhAraNa karate haiM ? aura kitane hajAra nAgakumAra deva agrodaka kI kucha kama Adhe yojana para ke upara vardhamAna jala ko dhAraNa karate haiM ? ina praznoM ke uttara meM prabhu zrI pharamAte haiM-'goyamA ! lavaNasamudassa bAyAlIsaM nAgasAhassIo ambhitarIyaM belaM dhAreti' he gotama! lavaNasamudra kI Abhyantarika velA ko 42 hajAra nAgakumAra dhAraNa karate haiM ? 'bAvatari nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAreti' 72 hajAra nAgakumAra deva bAhya velA ko dhAraNa karate haiM 'sahi NAga sAhassIo aggodayaM dhAti' tathA 60 hajAra nAgakumAra deva agrodaka ko dhAraNa karate haiM / 'evameva sapuvAvareNaM egA NAga satasAhassI covattari ca NAga sahassA bhavaMtIti makkhAyA' ye saba nAgakumAra mila kara eka lAkha nAgakumAra deve bAhya dhAtakI. khaMDadvIpanI, velAne dhAtakIkhaMDa dvIpanI vacamAM praveza karatI velAne dhAraNa kare che? ane keTalA hajAra nAgakumAra de agrodakane kaMIka ochA ardhA ejanathI upara vadhatA jalane dhAraNa kare che? A prshnon| uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! lavaNasamudassa bAyAlIsaM nAgasAharasIo abhitariya velaM dhAreti' gautama ! eqey samudrI yanta: sAne 42 meM tIsa 12 nAgabhAra he dhAraNa 42 che. 'vAvattarI nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAreti' 72 mAMtara 12 nArAmAra hai| mahArAnI vedAne pAra 42 cha. 'sahi NAga sAhassIo aggodayaM dhAreti' tathA 10 sA8 M2 nAgabhAra mohane dhAraNa 42 che. 'ebAmeva sapuvyAvareNaM egA NAgasAhassI covatariM ca NAgasaharasA bhavaMtI timakkhAyA' mA madhA
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 jIvAbhigamasUtre atiriyaM velaM, gharaMti lavaNodahissa nAgANaM | bAyAlIsasahassA, dusattari sahassabAhiriya || saTThi nAgasahassA, ghare ti aggodayaM samuddassa / chAyA - 'AbhyantarikIM velAM dharanti lavaNodadheH nAgAnAm / dvicatvAriMzat sahasrA dvisaptatisahasrA vAdyAm || paSTirnAgasahasrAH, dhArayantyagrodakaM samudrasya / 'evAmeva sapuvyAvareNaM egA nAga satasahassI covattari ca NAgasahassA bhavatIti makkhAyA' evameva sapUrvApareNa - pUrvApara samudAyena ekaM nAgazatasahasraM catuHsaptatizca nAgasahasrAH bhavanti ityAkhyAtAni - kathitAni mayA - zepaizva tIrthakaraiH iti / / sU0 85 // mUlam - ka NaM bhaMte! velaMdharA nAgarAyA pannattA goyamA ! cattAri velaMdharA nAgarAyA pannattA taM jahA- gothUbhe sivae saMkhe maNosilae / etesiM NaM bhaMte caunhaM velaMdharanAgarAyANaM kai AvAsapavvayA pannattA ? goyamA ! cattAri AvAsapavvayA paNNattA taM jahA - gose udgabhAse saMkhe dagasImAe / kahi NaM bhaMte gothUbhasta velaMdharanAgarAyassa gothUbhe NAmaM AvAsapavvae pannatte goyamA / jaMbuddIve dIve maMdarassa puratthimeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM godhUmassa velaMdharaNAgarAyassa gothUbhe NAmaM AvAsapabvae paNNatte sattarasa ekkavIsAI joyae satAI uDUM uccatteNaM cattAri 74 hajAra hote haiM / yahI bAta 'abhitariyaM velaM dharaMti lavaNodahissa nAgANaM bayAlIsa sahassA dusattari sahassA bAhiriyaM // 1 // saTThi nAMga sahassA gharaMti agaMgodayaM samudassa' iti // 85 // nAgakumAre| maLIne kula 1 eka lAkha 74 cu MmAttera hajAra thAya che. eja vAta atiriyaM velaM dharaMti lavaNodahissa nAgANaM, bAyAlIsasahassA dusattari sahassA bAhiriyaM // 1 // saTThi nAgasahassA dharati aggodayaM samuddarasa iti ' A gAthAo dvArA kahevAmAM Avela che. 5 sU. 85 5
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 553 tIse joyaNasate kosaM ca uThaveheNa mUle dasa bAvIse joyaNasate AyAmavikkhaMbheNaM, majjhe satta tevIse joyaNasate uvariM cattAri cauvIse joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM, mUle tiNNi joyaNasahassAI doNi ya battIsuttare joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM majjhe do joyaNasahassAI doNi ya chalasIte joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM uvari ega joyaNasahassaM tipiNa ya IyAle joyaNasate kiMci visesUNe parikkheveNaM mUle vicchiNNe majjhe saMkhitte upi taNue gopuschasaMThANasaMThie savvakaNagAmae acche jAva paDirUve / seNaM egAe paumavaravediyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savvato samaMtA saMparikkhitte doNha vi vnnnno| gothUbhassaM NaM AvAsa paMvvayassa uvari bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte jAva aavaasyNtiH| tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM ege mahaM pAsAyava.sae bAvaTeM joyaNaddhaM ca u9 uccatteNaM taM ceva pamANaM addhaM AyAmavikkhaMbheNaM vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM / se keNaSTeNaM bhaMte! evaM buccai gothUbhe AvAsapavvae gothUbhe pavvae 21 / goyamA ! gothUbheNaM AvAsapatrae tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDDiyAo jAva gothUbhavaNNAI vahuI uppalAiM taheva jAva gothUbhe tattha deve mahaDDie jAva paliovamaTiie parivasati seNaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva gothUbhassa ya AvAsapavayassa gothUbhAe rAyahANIe jAva viharati, se teNa?NaM jAva Nicce / rAyahANI pucchA goyamA ! gothUbhassa AvAsapavayassa purathimeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIivaittA aNNaMmi lavaNasamudde taM ceva pamANaM taheva savvaM / . jI0 70
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ koSAbhigama 554 kahi NaM bhaMte! sivagassa velaMdharaNAgarAyassa daobhAsaNAme AvAsapavvate panate ? goyamA ! jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavvayassa dakkhiNaM lavaNasamudde bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogA hittA ettha NaM sivagassa velaMdharaNAgarAyassa daobhAse NAmaM AvAsa te pannatte, taM caiva pamANaM jaM gothUbhassa Navari savva aMkAma acche jAva paDirUveM jAva aTTo bhANiyavvo, goyamA ! daobhAseNaM AvAsapavvate lavaNasamudde aTTa joyaniyakhette dagaM to samaMtA obhAseti ujjoveti tavati prabhAseti siva ettha deve mahaDDie jAva rAyahANI se dakkhiNeNaM sivigA daobhAsassa sesaM taM ceva / kahi NaM bhaMte ! saMkhassa velaMdharaNAgarAyassa saMkhe NAmaM AvAsapavvate pannatte 2 goyamA ! jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavvayassa paccatthimeNaM bAyAlIsa joyaNasahaslAI ettha NaM saMkhassa0 velaMdhara0 saMkheNAmaM AvAsapavate taM caiva pamANaM NavaraM savvarayaNAmae acche jAva' paDive / seNaM egAe pausavaravediyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM jAva aTTo bahUo khuDDA khuDDDiyAo jAva bahUI uppalAI saMkhAbhAI saMkhAraNNAI saMkhavaNNAbhAI saMkhe ettha deve mahaDDie jAva rAyahANIe paJcatthimeNaM saMkhassa AvAsapavvayassa saMkhA nAma rAyahANI taM caiva pasANaM / kahi NaM bhaMte ! maNo silakassa velaMdharanAgarAyassa udgasImAe nAmaM AvAsapavvate pannatte goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa uttareNaM lavaNasamudaM vAyAlIsa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM maNosilagassa udgasImAe NAmaM AvAsapavvate paNNatte taM cetra pamANa navaraM savva phalihAmae acche jAva aTTo, goyamA ! dagasImaMteNaM AvAsapavvate sItA sItodagANaM mahANadINaM tatthagato soepasihammati se teNaTTeNaM jAva Nicce maNosilae
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 555 ettha deve mahaDDie jAna se NaM tattha ca uhaM sAmANiyasAha0 jAva viharai / kahi zaM bhaMte maNolilagassa velaMdharaNAgarAyas maNosilA nAma rAyahANI ? goyamA! dagasIhasta AvA. sapavayassa uttareNaM tiri0 aNNami lavaNe estha NaM maNo. siliyA NAma rAyahANI paeNattA, taM ceva pamANaM jAvamaNosilAe deve kaNagaM karaya ya phAliyamayA ya velaMdharANamA. vAsA aNuvelaMdhararAINa pavvayA hoti ravaNamayA ||suu0 86 // chAyA kati khalu velaMdharA nAgarAjAH prajJaptAH ? gautama ! catvAro velaMdharA nAma nAgarAjAH prajJatAH, tadyathA-gostUpaH 1 zivakaH 2 zaMkho 3 manaH zilakaH 4 / eteSAM khalu bhadanta ! velaMdharanAgarAjAnAM kati AvAsaparvatAH prajJaptAH ? gautama ! catvAra AvAsaparvatAH prajJaptaraH tadyathA-gostUpa udakabhAsaH zaMkho-dakasImaH / kuna khalu bhadanta ! gostUpasya velaMdharanAgarAjasya gostupo nAma-AvAsaparvataH prajJaptaH ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya pUrveNa lavaNaM samudra dvAcatvAriMzataM yojanasahasrANi avagAhyA'tra khalla goratUpasya velaMdharanAgarAjasya gostUpI nAma AvAsaparvataH prajJaptaH, saptadaza yojanazatAni ekaviMzatyadhikAni Urdhvamuccastvena catvAri yojanazatAni triMzAni krozaM codvedhena mule dazayojanazatAni dvAviMzatyuttarANi AyAmaviSkambheNa madhye sahayojanazatAni trayoviMzatyuttarANi upari ca catvAri yojanazatAni caturvizatyadhidAnyAyAmaviSkambheNa mUle-trINi yojanasahasrANi dve ca dvAtriMzaduttare yojanazate kiMcidvizepone parikSepeNa, madhye dve yojanasahane dve ca yojanazate paDazIte kiMcid vizepAdhika parikSepeNa, upari ekaM yojanasahasraM trINi ca ekacatvAriMzatAni yojanazatAni kiMcid vizeponAni parikSepeNa, mUle vistIrNI madhye saMkSiptaH upari tanuko gopucchasaMsthAnasaMsthitaH sarvakanakamayo'ccho yAvatpratirUpaH / sa khalu ekayA padmavaravedikayA-ekena ca vanapaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptaH, dvayorapi varNakaH / gostUpasya khalu AvAsaparvatasyopari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvadAsate / tasya khalu vahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu eko mahAn prAsAdAvataMsakaH sArdhAni dvApaSTiojanAni Urdhva muccastvena tadeva pramANam ardhamAyAmaviSkambheNa varNako yAvat siMhAsanaM saparivAram takanArthena bhadanta ! evamucyate gossUpa AvAsaparvato gostUpa: AvAsaparvataH ?
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre 556 gautama ! gostUpe khalu AvAsaparvate tatra tatra deze tatra vahyaH kSullakSullikAH yAvad gostUpavarNAni bahUni utpalAni tathaiva yAvadgostupaH tatra tatra devo maharddhiko yAvat palyopamasthitikaH parivasati / sa khalu tatra caturNAM sAmAnikasahasrANAM yAvad gostUpasyA''vAsaparvatasya gostUpAyAH rAjadhAnyA yAvad viharati / tattanArthena yAvada nityaH / rAjadhAnI pRcchA - gautama - ! gostUpasyA- ''vAsaparvatasya pUrveNa tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyatitrajyA - 'nyasmin lavaNasamudre tadeva pramANaM- tathaiva sarvam / kutra khalu bhadanta - ! zivakasya velaMdharanAgarAjasya dakAbhAsa nAmaka AvAsaparvataH prajJaptaH - 2 jaMbUdvIpe khalu dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena lavaNasamudraM dvicatvariMzadzo janasahasrANyavagAhyA'tra khala zivakasya velaM dharanAgarAjasya dakobhAsanAmaka AvAsa parvataH prajJaptaH tadeva pramANaM yadgostUpasya navaraM sarvAkamayo'ccho yAvatpratirUpo yAvadarthoM bhaNitavyaH / gautama ! dakobhAsaH khalu AvAsaparvataH 'lavaNasamudre'STayojanika kSetre dakaM sarvataH samantAt [ avabhAsayati - udyotayati - tApayati - prabhAsayati / zivako'tra devo maharddhiko yAvat rAjadhAnI sA dakSiNena zivikA dakAbhAsasya zeSaM tadeva / kutra khalu bhadanta 1. zaMkhasya velaMdharanAgarAjasya zaMkho nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? gautama ! jaMbudvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pazcimena dvicatvAriMzataM yojana sahasrANyavagAhyA'tra khalu zaMkhasya velaMdharasya zaMkho nAmA''vAsaparvataH tadeva pramANam, navaraM sarvaratnamayo'ccha H 0 / sa khalvekayA padmavara vedikayA, ekena ca vanapaNDena yAvadarthaH vahayaH kSullakSullikA yAvad vahUnyutpalAni zaMkhAbhAni - zaMkhavarNAni - zaMkhavarNAbhAni zaMkho'tra devo maharddhiko yAvad rAjadhAnI pazcimena zaMkhasyAvAsaparvatasya zaMkhA nAmnI rAjadhAnI tadeva pramANam / kutra khalu bhadanta ! manaHzilakasya velaMdharanAgarAja - syodakasImo nAmAvAsaparvataH prajJaptaH ? gautama ! jaMbUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasyottareNa lavaNasamudraM dvicatvAriMzad yojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu manaHzilakasya velaMdharanAgarAjasyodakasImo nAmA''vAsaparvataH prajJapta stadeva pramANAm, navaraM sarvasphaTikamayo'ccho yAvadarthaH, gautama ! dakasIme khalu - AvAsaparvate 'zItA zItodayoH mahAnayostatragatAni srotAMsi prati hanyante tattenArthena yAvannityaH, manaHzilako'tra devo maharddhiko yAvat sa khalu tatra caturNAM sAmAnika0 yAvadviharati / kutra khalu bhadanta ! manaHzilakasya velaMdharanAga"rAjasya manaH zilA nAmnI rAjadhAnI ? gautama ! dakasImasya AvAsaparvatasyotareNa tiryagasaMkhyeya0 anyasmin lavaNe'tra khalu manaHzilikAnAmtI rAjadhAnI prajJaptA tadeva pramANaM yAvat - manaHzilako devaH kanakAMkaratnasphaTikamayAzca "velaMdharANAmAvAsAH / anuvelaMdhararAjAnAM parvatA bhavanti ratnamayAH ||8086 // An
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 557 TIkA--'kai NaM bhaMte velaMdharA nAgarAyA pannattA' kiyanto bhadanta ! lavaNasamudrasya velAyA dharAH khalu nAgarAjAH nAgAnAM nAgakumArANAM bhavanapateravAntarajAtInoM rAjAnaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! cittAri beladharA nAgarAyA pannattA' catvAro nAgarAjAH prajJaptA velandharA nAmAnaH 'taM jahA' tadhathA 'gothUbhe sivae0' gostUbhaH 1, zivakaH 2, zaGkhaH 3, manaH zilakazca 4 / 'eesi NaM bhaMte cauNhaM velaMdharaNAgarAyANaM kai AvAsapavyayA paNNattA' eteSAM catuNAM khalu bhadanta ! velaMdharanAmaka nAgarAjAnAM kati saMkhyakA AvAsaparvatAH prajJatAH, bhagavAnAha-'goyamA he gautama ! 'cattAri AvAsapacayA pannattA' catvAryA vAsaparvatAH pratyekaikasyaikai kabhAvena prajJaptAH, 'taM jahA :gothUbhe-udagabhAse saMkhe dagasImAe' gostapaH 1 udakabhAsaH 2 zaMkhaH 3 dakasImaH 4 ete catvAraH AvAsaparvatAH santi / 'kahi NaM bhaMte gothUbhassa velaMdharanAgarAyassa godhUbhe NAmaM 'kai NaM bhaMte ! velaMdharA NAgarAyA paNNattA' ityaadi| TIkArtha-he bhadanta velandhara nAgarAja kitane kahe gaye haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! cattAri velaMdharA NAgarAyA paNNattA' he gautama ! velandhara-lavaNasamudra kI velA ko dhAraNa karane vAle nAgarAja cAra kahe gaye haiN| 'taM jahA' jinake nAma isa prakAra se haiM 'go)bhe 'sivae, saMkhe, maNosilae' gostUbha, zivaka zaMkha aura manaH zilaka 'eteMsi NaM bhaMte ! cauNhaM velaMdharaNAgarAyANaM kai AvAsapavvayA pannattA' he bhadanta ! ina cAra velaMdhara nAgarAjoM ke kitane Avosa parvata kahe gaye haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA.! cattAri AvAsa pancayA pannattA' he gautama ! cAra AvAsa parvata kahe gaye haiN| 'taM jahAM 'kai NaM bhaMte ! velaMdharA NAgarAyA paNNattA tyAta TIkAtha- he bhagavad velaMdhara nAgarAja keTalA kahyA che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA'! cattAri velNdhr| NAgarAyA paNNattA' gautamavelaMdhara-lavaNasamudranI velAne dhAraNa karavAvALA nAgarAja cAra kahelA cha. 'taM jahA' manA nAbhI gA re che. 'gothUbhe, sivae, saMkhe, maNosilae' AstUma, ziva zama, mane mana:zikSA 'etesiNaM bhaMte ! cauNhaM velaMdharaNA garAyANaM kai AvAsapavvayA paNNattA' lagavan vye yA2 vadha2 nAmAnA DeTA mAvAsa to 49sA cha ? uttaramA prasuzrI 49 cha -'goyamA ! 'cattAri AvAsapavvayA paNNattA' gautama ! yAra mAvAsa to 4DadA che.
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 558 ... AvAsapavvae pannatte' kutra khalu bhadanta ! gostUpavelaMdharanAgarAjasya gostUpa bhAmA''vAsaparvataH prajJaptaH, bhagavAnAha-'goyamA-jaMbuddIve dIve maMdarassa purathimeNaM 'lavaNaM samuI-bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM gothUbhassa velaMdharanAgarAyassa gothUbheNAmaM AvAsapavvae pannatte' gautama ! jambudvIpanAmavati dvIpe mandaparvatasya pUrveNa-pUrvadizi lavaNamamudraM dvAcatvAriMzataM yojanasahastrANyavagAhyA'ntaH pravizya atra khalu vistRtavistare goratUpanAgarAjasya gostUpanAmA''vAsaparvataH prajJaptaH / 'sattarasa ekavIsAI joyaNasayAI uDUM uccatteNaM catvAri tIse joyaNasae kosaMca uvveheNaM' ekaviMzAni ekaviMzatyadhikAni saptadazayojanazatAni Urdhvamuccatvena catvAri yojanazatAni triMzadadhikAni krozamekaJcodvedhena vistAravAn / jo isa prakAra se haiM-'gothUme, udagabhAse saMkhe, dagasImAe' gostRbha udakabhAsa, zaMkha aura dakasImAka 'kahi NaM bhaMte gothUbhassa velaMdharanAgarAjassa gothUbhe NAma AvAsa pavvae pannatte' he bhadanta ! gostUpa velandhara nAgarAja kA gostUpa nAmakA AvAsa parvata kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! jaMvUddIve dIve maMdassa pavvayassa purathimeNaM lavaNasamudaM vAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA, etthaNaM gothUbhassa nAgarAyassa gothUbhe NAmaM AvAsapavyate paNNatte' he gautama ! jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM mandara parvata kI pUrva dizA meM lavaNasamudra se 42 hajAra yojana Age jAne para gostUbha velandhara nAgarAja kA gostUbha nAmakA AvAsa parvata hai ! 'sattarasa ekkavIsAI joyaNasayAI uDUM uccatteNaM cattAri tIse . joyaNasae kosaM ca unheNaM' yaha parvata 1721 yojana kA UMcA hai 'taM jahA' 2 mA prabhA-'gothUbhe, udgabhAse saMkhe, dagasImAe' gautama, AvAsa, zama bhane 64sImA 'kahi NaM bhaMte ! gothUbhassa velaMdhara nAgarAjassa gothUbhe NAmaM AvAsapavvae pannatta' 3 sAvana mAstUma dha2 nAgarAranA gestubha nAmane AvAsa parvata kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 3 cha hai-'goyamA / jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purasthimeNaM lavaNasamudde vAyAlIsa joyaNasahassAiM ogAhittA, ettha NaM gothUbhassa nAgarAyassa gothUbhe NAmaM AvAsapavvae paNNatte' 3 gautama ! bhUdI5 nAmanA dIpamA bhara patanI pUrva dizAmAM lavaNasamudrathI 42 beMtAlIsa hajA2 jana AgaLa javAthI goratama 2 nArano gAstUma nAbhanA mAvAsa pati cha. 'sattarasa ekkavIsAI joyaNasayAI uDDhe uccatteNaM cattAri tIse joyaNasae kosaMca ubaheNaM'
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.. su.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 559. mUle dasabAvIse joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM' mUladeze dazayojanAnAM zatAni dvAvizatyadhikAni AyAmaviSkambhAbhyAm 'majjhe satta tevIse joyaNasae' madhyabhAge yojanAnAM saptazatAni trayoviMzatyadhikAni 'uvariM cattAri cauvIse joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM' upari AyAmaviSkambhAbhyAm catvAri yojanazatAni caturviMzatyadhikAni / 'mUle tini joyaNasahassAI-donni ya battImuttare joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM majjhe do joyaNasahassAI-doNi ya chalasIe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM uvari ega joyaNasahassaM tiNNi ya IyAle joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM' mUle-trINi yojanasahasrANi dve ca yojanazate dvAtriMzadadhike kizcidvizeSone parikSepeNa, madhye dve yojanasahasre cAra sau ruvAtIsa yojana kI isakI gaharAI hai arthAt pAnI ke bhItara yaha itanA praviSTa huA hai 'mUle dasa bAvIse joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM' mUla meM yaha 1022 yojana kA lambA cauDA hai 'majjhe sattatevIse joyaNasae uvariM cattAri cauvIse joyaNasae' bIca meM sAta so teisa yojana kA lambA cauDA hai aura Upara meM cArasau caubIsa yojana kA lambA cauDA hai 'mUle tinni joyaNasahassAI donniya vattIsuttare joyaNasae kiMcivisesUNe parivakheveNaM' mUla meM tIna hajAra do sau battIsa yojana meM kucha kama kI isakI paridhi hai 'mAjhe do joyaNasahassAI dopiNaya chalasIe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM' bIca meM do hajAra do sau caurAsI yojana se kucha kama kI isakI paridhi hai 'uri egaM joyaNasahassaM tiNNiya IyAle joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM' Upara meM isakI eka hajAra A parvata 1721 sattarase ekavIsa rojana jeTalo uMce che. cArasosavAtrIsa jananI tenI uMDAI che. arthAta pANInI aMdara eTale te uDo . 'mUle dasabAvIse joyaNasae AyAmavikvaMbheNaM' te bhUma. 1022 4sa se vIsa yA sAme pahANI che. 'majjhe sattatevIse joyaNasae uvariM cattAri cauvIse joyaNasae' kyamA 723 sAtasA tevIsa yauna khain pahANI mane 652nI 25 424 yArasA yAvIsa yogAna se sAMyA pADAche. 'mUle tinni joyaNa sahassAI donnIyabattIsuttare joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM' bhUgamA RNa una2 masa trAsa yAnamA 4 mechI tanI paridhi cha. 'majhe do joyaNasaharasAI doNiya chalasIe joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM' payamA me 2 so yozI yaunayI 444 pachI tenI 5 . 'uvariM ega joyaNasaharasaM tiNi ya iyAle joya' na visesUNe parikkheveNaM' paramai
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 560 dve ca yojanazate SaDazIte kiMzcidvizeSAdhike parikSepeNa uparitane eka yojanasahasaM trINi ca yojanazatAni ekacatvAriMzadadhikAni kizcidvizeponAni parikSepeNa / tataH 'mUle vitthiNNe majjhe saMkhitte-uppi taNue gopucchesaMThANasaMThie savakaNagAmae acche jAva paDirUve' mUle vistIrNaH madhye saMkSiptaH upari tanukA ata eva draSTurdarzane gopucchasaMsthAnavatsaMsthitaH sarvakanakamayo'ccho nirmala: zlakSNo 'ghRSTo mRSTo nIrajasko nirmalo niSpako niSkaNTakacchAyaH samabhaH sodyotaH samarIcikaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH pratirUpaH itthameteSAM vizeSaNAnAmarthAH prAgvad jnyaatvyaaH| 'seNaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM sabao samaMtA saMparikkhitte doNha vi vaNNao' sa caikayA khalu padmavaravedikayA ekena vanaSaNDena ca sarvatazcaturdikSu samantAtpariveSTito gostuupprvtH| tIna sau 41 yojana meM kucha kama kI paridhi haiM / 'mUle visthipaNe, majjheM saMkkhitte uppiM taNue' isa taraha yaha gostUbha AvAsa parvata mUlabhAga meM vistIrNa madhya bhAga meM saMkSipta aura Upara ke bhAga meM patalA ho gayA hai isakA kAraNa yaha 'gopuccha saMThANasaMThie' gAya kI pUcha ke jaisA AkAra vAlA bana gayA hai yaha AvAsa parvata sarvAtmanA AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA svaccha hai / aura pUrvokta zlakSNa nirmala Adi vizeSaNoM se yukta haiM 'yahI bAta' 'savvakaNagAmae acche jAva paDirUve' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai / 'se NaM egAe paumavaraveDyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhevaM' yaha AvAsa parvata eka padmavara vedikA se aura eka vanakhaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai yahAM ina 'doNhavi caNNao' donoM kA jaisA ki inakA tenI paridhi 1 eka hajAra traNa so 41 ekatAlIsa ejanamAM kaMIka ochI cha. mUle vitthiNNe, majjhe saMkhitte upi taNue' mA zate yA zAstUma mAvAsa parvata mULabhAgamAM vistAravALo madhyabhAgamAM saMkaDAyela ane uparanA bhAgamA pAta cha. tenu 4 / 24 me cha hai mA 'gopucchasaMThoNasaMThie' gAyana chana vA maa4|2 pApo mane cha. 2mA mAvAsa parvata sarvAtmanA kanaka suvarNamaya che. tathA e AkAza ane sphaTika maNinA je svaccha che. tathA pUrvokta glaNa, nirmala vigere vizeSaNa pANI cha. me 1 vAta 'savva kaNagAmae acche jAva paDirUve' mA sUtrA8 dvArA pra48 42vAmAM Ave che. 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDe Na savvao samaMtA saMparikkhevaM' 2mA mApAsa parvata me4 pAvara hAthI bhane me nayI sAre mAthI dherAye cha. 2maDIye 'doNha vi vaNNaoM'
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ 561 prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam dvayorvanapaNDa - padamavaravedikayorapi varNako'tra darzitadizA vidheyaH / tasmin gostUpakaparvatAvAse jagatI varNitaprakAreNa varNitAyAH padmavara vedikAyA bahirbhAgeeko mahAn vanapaNDaH sa ca dezone dve yojane cakravAlaviSkambheNa kRSNaH kRSNAsabhAsa yAvat anekazakaTarathAdi yAnAnAM sthAnaM suramyaH prAsAdIyaH zlakSNo yAvatpratirUpaH ityAdi krameNa vanavarNanaM kartavyam / 'gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa uvariM bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva obhAsayati' gostUpA''vAsaparvatopari bahusamaramaNiyo bhUmibhAgaH sa yathAnAmaka:- AliGgapuSkaramiti vA mRdaGgatalamiti vA sarastalamiti vA karatalamiti vA Adarzatalamiti vA candramaNDalamiti vA sUryamaNDalamiti vA urabhracarmeti vA RSabhacarmeti vA yAvad dvIpicarmeti vA'nekazaMkukIlaka sahasravitatA''vartapratyAvartazreNi svastika sovastika puSpamANavarddhamAnamatsyamakarANDaka puSpavelI padmapatra sAgarataraGgavAsantikalatA padmalatA varNana pIche kiyA jA cukA hai varNana kara honA cAhie tathA ca jisakA varNana jagatI kI taraha kiyA gayA hai aisI usa padmayara vedikA ke bahirbhAga meM eka vizAla vanaSaNDa hai yaha vanapaNDa kRSNa, kRSNAvabhAsa Adi pratirUpaka taka ke vizeSaNoM vAlA hai isakA cakravAla viSkambha kucha kama do yojana kA hai yaha aneka zakaTa, ratha Adi vAhanoM kA sthAna hai 'gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa uvariM bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' isa gostUpa AvAsa parvata ke Upara kA jo bhUmibhAga hai yaha bahusama ramaNIya hai isakA varNana 'sa yathAnAmakaH AliMgapuSkaramitivA, mRdaGgatalamitiyA, sarastalamitivA, karatalamitivA, AdarzatalamitiyA, candramaNDalamitivA, sUryamaNDalamitiyA, urabhacarmetiyA, vRSabhacarmetivA, yAvad grIpicarmetivA' ityAdi padoM khannenuM varNana je pramANe pAchalA sUtramAM karavAmAM Avela che. e pramANe karI levuM. temaja jenuM vana jagatInI mAphaka karelu' che, evIe padmavara vedikAnA bahAranA bhAgamAM eka vizAla vanakhaMDa che. A vanakhaMDa kRSNa kRSNAvabhAsa vigere pratirUpa sudhinA vizeSaNA vALA che. tenA cakravAla viSNu bha kaika eche. e ceAjananA che. te aneka zakaTA-gADAe rathA, vigere vAhanAnuM sthAna che. 'gothUbharasaNaM AvAsapavyayassa uvariM bahusamaramaNijje bhUmibhAge padmatte A geAstRbha AvAsa paryaMtanI uparanA je bhAga che, te huM samarmnniiy che. tenu varNana ' sa yathA nAmakaH AliMgapuSkaramitibA, mRdaMgatalamiti ghA, saragtalamiti vA, karatalamiti vA, AdarzatalamitivA, candramaMDalamiti vA, sUryamaNDalamiti vA, urabhacame ti vA, ghRpabhacarmeti vA, yAvat dvIpicarmeti vA vigere nI0 71
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 jIvAbhigamasUtre bhakticitraiH sazrIkaiH sodadyAtairnAnAvidha paJcavarNe stRNairmaNibhizropazobhito yAvat tatra nAgakumAra devadeva pazcAsssate zerate tiSThanti nipIdanti tvakparivartayanti ramante lalati krIDanti modante purA sucIrNAnAM suparikrAntAnAM zubhAnAM kAntAnAM kalyANAnAM karmaNAM phalavittivizeSaM pratyanubhavanto yathAsukhaM viharanti / ' tassa NaM bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge' tasya khala bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadeza bhAge, 'ettha NaM ege mahaM pAsAyavaDesae pannatte' atraiko mahAnprAsAdAvataMsakaH khalu prajJaptaH sa hi - vijayadevaprAsAdAvataMsakavadvarNanIyaH / tasya ca prAsAdAvataMsakasyAntarbahu madhyadezamAge mahatyekA sarvaratnamayI maNipIThikA, sA ca yojanAyAmaviSkambhapramANA gavyRtadvayabAhalyA, tasyAzca maNipIThi - kAyA upari mahadekaM siMhAsanaM taccendra sAmAnikAdi devayogyabhadrAsanaiH parivRtamiti / 'cAvaTTa joyaNaddhaM ca uDDuM uccatteNa taM caiva pamANaM, arddha AyAmavivakhaMbheNa vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM ' sa caivam - sArddhAni dvApaSTiryojanAni dvArA pahile jaisA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para 'nAnAvidhaiH paMcavarNaistRNamaNibhizcopazobhito yAvat yathAsukhaM viharanti' ina antima padoM taka kara lenA cAhiye ina saba padoM kI vyAkhyA pahile yathAsthAna likhI jA cukI hai 'tassa bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM ege mahaM pAsAyavaDeMsa paNNatte' usa bahusama ramaNIya bhUmibhAga ke ThIka madhya bhAga meM eka vizAla prAsAdAvataMsaka kahA gayA hai isa prAsAdAvataMsaka kA varNana vijaya deva ke prAsAdAvanaMsaka ke jaisA hI hai aisA jAnanA cAhie ataH 'vAvaDaM joyaNa ca uDDuM uccattaNaM, taM caiva pamANaM arddha AyAmacikkhabheNaM vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM ' yaha 62 // yojana kI UMcAI vAlA hai 31 yojana kI lambAI cauDAI padmA dvArA pahelAM jema vana karavAmAM Avela che, eja pramANe ahiyAM yA urI sevu ane te varzana 'nAnAvidhaiH paMcayarNaistRNairmaNibhizcopazobhito yAvat yathA sukhaM viharanti' yA aMtima pahA sudhI zrI devu yA madhA honI vyAbhyA caDesAM yathAsthAna haradAsAM gAvI gayesa che. 'tassa bahu samaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajyasabhAe ettha NaM ege mahaM pAsAyavaDeMsae paNNatte' me mhusamaramaNIya bhUmibhAganI kharAkhara madhya bhAgamAM eka vizAla prAsAdAvata saka che. A prAsAdAvata kanuM varNana vijaya devanA prAsAdAvata...sakanA varNana pramANe che. tebha sabhannRvu'. tethI te 'bAvaTTha' joyaNaca uDDha uccatteNaM taM caiva pamANaM arddha AyAmavikbhaNaM vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM 62 // sADI mAsa
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra. 3 u. 3 su.86 velaMdharanAgarAjasvarUpa nirUpaNam 563 , cordhvamuccaistvena tadeva pramANam / arddhAni dvApaSTaiH sakrozAni ekatriMzad yoja - nAni AyAmaviSkambhAbhyAm varNakaH prAsAdavarNanamullocavarNanaM ca prAgvat / 'se keNa NaM bhaMte ! evaM vacca godhUme AvAsapavvara - goyamA ! godhUmeNaM AvAsapavtrae tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDDIyAo jAva gothUbhavaNNAI bahUI uppalAI taheva jAva godhUme tattha deve mahaDDie jAva palio mahiIe parivasai' tatkanArthena khalu bhadanta ! evamucyate gostUpa AvAsaparvataH bhagavAnAha - gautama ! gompAssvAsaparvate vanyaH kSullA kSullikA vApyo yAvadvilapaGktayastatra-vahUtpala-kumuda - padma - kamala puNDarIpha - mahApuNDarIka zatasahasrapatrANi santi tAni tAni sarvANi gostUpA''mA''kAravarNAni tattadyogAparvato'pi gostUpaH iti kathyate anAdikAla pravRttavyavahAratonA'nyo'nyAzrayavAlA hai yAvat yaha saparivAra siMhAsana sahita hai 'se keNaTTeNaM maMte ! evaM buccai gothUbhe AvAsa pavvae' he bhadanta ! isa parvata kA nAma 'gostUpa AvAsa parvata' aisA kisa kAraNa se kahA gayA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! gothUmeNaM AvAsapavcae tattha 2 dese tarhi 2 bahuo khuTTA khuDDiyAo jAva godhUma vaNNAI bahUI uppalAI taba jAba godhUme tattha deve mahaDDie jAba palio mahiie parivasa' he gautama ! gostUpa AvAsa parvata para sthAna 2 para bahuta baDI vApikAeM haiM yAvat gostUpa ke varNa jaise utpala haiM kumuda haiM padma haiM kamala haiM puNDarIka haiM mahApuNDarIka haiM aura eka lakSa pattoM vAle kamala haiM isa prakAra se yaha saba kathana yahAM pUrvokta jaisA hI kaha lenA cAhiye yAvat yahAM gostUpa nAmakA deva rahatA hai yaha deva maharddhika ceAjananI lakhAI paheALAi vALuM che. yAvat te saparivAra siMhAsanathI yukata che. 'se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai gothUbhe AvAsapavvae' he lagavan ! A paryaMtanu nAma geAskUla AvAsa pata e pramANe zA kAraNathI kahevAmAM Avesa che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI he che -goyamA ! gothUbheNaM AvAsa pavvae tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDDiyAo jAva gothUbhavaNNAI bahuIM uppalAI taheva jAva gothUbhe tattha deve mahaDhie jAva palioma TThiie parivasaI' he gautama! gostUpa AvAsa parvata para sthaNe sthaLe ghaNI nAnI mATI vAveA che. cAvat geAstUpanA varNana pramANenA utpale che. bhuTTo che, po che. ubhA che. puNddrii| che bhane mahAyuurI che bhane eka lAkha pAtrAvALA maLeA che. A rIte A badhu kathana pahelAnA varNana pramANe ja che. cAvat ahIyAM gaiAstaMbha nAmanA deva rahe che. A deva mahu
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra dopaH / evamatra gostUpa nAmA bhujagendro bhujagarAjo mahaddhiko mahAdyutiko mahAvalo mahAnubhAvo mahAsaukhyaH palyopamasthitimAn parivarAti, 'se NaM tattha cauNDaM sAmANiyasAhassINaM jAva godhUmassa AvAsapavyayassa godhabhAe rAyahANIe jAva viharai' sa gostUpa bhujagarAjastatra catuHsAmAnika sAhasrI catasasaparivArA mahipI tisparpatsaptAnIkA'nIkAdhipati poDazAtmakarakSakadeva sahasrANAM tadrAjadhAnyAzcA'nyadvAstavyadevadevyAdInAM yAvadadhipatyAdi kurvANo viharati tattatsvAmikatvAdgostUpAvAso nAma bhavati / 'se teNaDhe NaM jAva Nicce' tattenArthena gautama ! evamucyate gostUpo nAmA''vAsa parvata iti / Adi vizeSaNoM vAlA hai aura eka palyopama kI isakI sthiti hai isa kAraNa isa parvata kA nAma 'gostupa' aisA kahA gayA hai athavA 'gaustubha' aisA jo isa parvata kA nAma hai vaha anAdi kAlika hai isase yaha vyavahAra parAzrita nahIM hai 'se NaM tattha sAmANiya sAhassINaM jAva gothUbhassa AvAsapavayassa godhUbhAe rAyahANIe jAva viharaMti' yaha gostUpa nAmakA nAgarAja nAgendra cAra hajAra sAmAnika devoM kA cAra saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna paripadAoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA gostUpa parvata kA, gostupa rAjadhAnI kA aura isa rAjadhAnI meM rahane vAle dUsare aura aneka devoM kA evaM deviyoM kA Adhipatya karatA huA yAvat sukha se rahatA hai| ataH gostUpa nAmaka deva kA * isameM adhikAra hone se isa parvata kA nAma gostUpa parvata aisA huA hai * 'se teNaTUThe NaM jAva Nicce' yahI ghAta isa parvata ke isa nAma karaNa dika vigere vizeSaNa vALA che. ane temanI sthiti eka papamanI che. te kAraNathI A parvatanuM nAma gesUpa e pramANe kahevAmAM Avela che; athavA geDU evuM je A parvatanuM nAma che te anAdi kAlika che. tethI A vyavahA2 52zrita nathI. 'se NaM tattha caThaNDaM sAmANiyasAhassINaM jIva go)bhassa AvAsapavvayassa gothUbhAe rAyahANIe jAva viharaMti' mA stUma nAmanA nAgarAjendra cAra hajAra sAmAnika devenuM saparivAra cAra agramahiSinuM traNa pariSadAonuM sAta anIkenuM sAta anIkAdhipatinuM 16 soLa hajAra AtmarakSaka devenuM netRbha parvatanuM netRbha rAjadhAnInuM ane e rAjadhAnImAM rahevAvALA anya aneka devanuM ane deviyenuM adhipatipaNuM karatA thakA sukhapUrvaka rahe che. gostaMbha nAmanA devane temAM adhikAra hovAthI. A parvatanuM nAma gosvapa pati se prabhArI thaye che. 'se teNaTeNaM jAva Nicce mekara pAtA tanu
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA ThIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAja svarUpanirUpaNam 565 athottaramanyadapyuttaram-gostUpasya zAzvataM nAmadheyaM prajJaptam yannakadApi nA'. bhUnna bhavati na bhaviSyati api tu ayUda bhavati bhaviSyati eva itthaM vo nityaH 'zAzvataH purANo'kSayo'vyayo nityo'to gostUpa iti nAma bhavati / samprati 'rAyahANI pucchA goyamA-gothUmassa AvAsapavvayassa puratdhimeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIivaittA aNNami lavaNasamude taM ceva pamANaM taheva savvaM' etasya kvA'sste rAjadhAnI ? bhagavAnAha-'goyamA !" he gautama ! gostUpAvAsaparvatasya pUrvasyA tiyaMgasaMkhyeyadvIpasamudrAnvyativrajyA''nyalavaNasamudre dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'trAntare gostUpa bhujagendrasya bhujagarAjasya gostUpA nAma rAjadhAnI prajJaptA ? sA hi-vijayarAjadhAnIvat vktvyaa| meM isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai / tathA 'jAya Nicce' isa sUtra pATha dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki isa parvata kA aisA nAma anAdinidhana hai ataH yaha animittaka bhI hai 'rAyahANIpucchA' he bhadanta ! gostupa deva kI gostUpa nAma kI rAjadhAnI kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! gothUbhasla AvAsapavvatassa purathimeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIivahattA aNNali laSaNasamudde taM ceva pamANaM taheva saI' he gautama | gostUpa AvAsa parvata kI pUrvadizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake Agata anya lavaNasamudra meM gostUpa deva kI gostRpA rAjadhAnI haiM isakA pramANa evaM varNana vijayA rAjadhAnI kI taraha hI hai jaise-yaha rAjadhAnI 12 hajAra yojana kI lambI cauDI hai 37948 yojana se kucha adhika isakA parikSepa hai A pramANenuM nAma thavAnuM kAraNa che. te A sUtra dvArA pragaTa karela che. tathA 'jAva Nicce' yA sUtrAzathI ye samana cha - 'tanu mA prabhArInu nAma anAdi kAlina che. tethI te nimitta-kAraNa vinAnuM paNa che. 'rAyahANI pucchA' hai lagavan gaustUsAhevanI gostumA nAmanI pAnI 4yAM mArA cha ? yA praznamA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! gothUbhassa AvAsapabvayassa purathimeNaM tiriyamasaMkhegje dIvasamude triivaittA aNNami lavaNa. samude taM ceva pamANaM taheva savvaM' he gautama ! garama mApAsa patanI pUrva dizAmAM tiryaasaMkhyAta dvIpa ane samudrone oLaMgIne AvelA anya lavaNa samudramAM gaustubha devanI stUpA nAmanI rAjadhAnI Avela che. tenuM pramANa ane varNana vijyA rAjadhAnInA varNana pramANe ja che. jemake-A gotUpA rAjadhAnI 12 bAra hajAra jana lAMbI ane pahoLI che. 37948 sADatrIsa hajAra navaso aDatAlIsa janathI kaMIka vadhAre tene parikSepa-paridhi
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra samprati dakAbhAsavaktavyatAmAha-'kahiNaM bhaMte ! sivagassa velaMdharaNAgarAyassa dobhAsaNAme AvAsapavvae paNNatte goyamA ! jaMbuddIye NaM dIve maMdarassa pavvayassa dakkhiNeNaM lavaNasamuha vAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM sikgassa velaMdharanAgarAyassa dobhAse NAma AvAsapabvae pannate' kva khalu bhadanta ! zivakavelaMdharanAgarAjasya dakAmAsanAmA''vAsaparvataH prajJAsaH ? bhagavAnAha-gautama ! jambUdvIpe khalu dvIpe mandaraparvatasya dakSiNena lavaNasamudraM vAcatvAriMzataM yojanasahayaha rAjadhAnI cAroM ora se eka prAkAra se pariveSTita haiM yaha prAkAra 37 // hajAra yojana kI UMcAI vAlA hai isakA mUla bhAga 13 // yojana kA cauDA hai madhya meM isakI cauDAI 6 / yojana kI hai mUla meM yaha vistIrNa hai madhya meM saMkSipta hai aura upara meM patalA hai yaha bAhara meM gola hai aura bhItara meM caukoNa haiM ataeva isakA AkAra bAhara se gopuccha ke jaisA ho gayA hai yaha sarvAtmanA kanakamaya hai yAvat pratirUpa haiM yaha prAkAra nAnA prakAra ke paMcavarNopeta kapizIrSakoM se-kaMguroM se-upazobhita haiM ityAdi rUpa se isakA varNana kara lenA cAhiye yaha parvata yAvat nitya hai| dagabhAsa parvata kA kathana-'kahiNaM bhaMte ! sivagassa velaMdhara NogarAyassa dobhAsaNAme AvAsapacae eNNatte' he bhadanta ! zivakavelandhara nAgarAja kA dagabhAsa nAmakA AvAsa parvata kahAM para hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbUddIve NaMdIve maMdarassa pvvche. A rAjadhAnI cAre bAjuthI eka prAkAra-keTathI gherAyelI che. A keTa 3chA sADI sADatrIsa jananI uMcAI vALo che. tene mUlabhAga 13 sADA tera jana paheLe che. madhyamAM tenI pahoLAI 6 savA cha jananI che. te mULamAM vistAra vALe che. madhyamAM saMkaDAyela che. ane uparanI tarapha pAtaLo che. te bahAra geLa che. aMdaranA bhAgamAM e khUNo che. tethI tene AkAra gAyane pUMchaDAnA je bahAranA bhAgamAM jaNAya che. A keTa sarvAtmanA suvarNamaya che. yAvatu pratirUpa che. A prAkAra aneka prakAranA pAMca varSothI yukta kapizIrSakathI arthAt kAMgarAothI suzobhita che. vigere prakArathI tenuM varNana karI levuM joIe. A parvata yAvat nitya che. have dagabhAsa nAmanA parvatanuM kathana karavAmAM Ave che. 'kahi NaM bhaMte ! sivagassa velaMdharaNAgarAyassa daobhAsaNAma AvAsapavvae paNNatte' bhagavan ! zi54 ra 52 nArAbAno galAsa nAmanI mAvAsa pati 4yAM mArA cha. 1 2 // prazana uttaramA prabhuzrI 49 cha hai 'goyama!! /
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 567 srANyavagAhyA'tra zivakavelaMdhara nAgarAjasya dakabhAso nAmAvAsaparvataH prajJaptaH, 'taM ceva pamANaM jaM gothUbhassa' tadeva pramANaM yadgostUpA''vAsaparvatasya, ayazca gostUpavadavizeSeNa vaktavyaH, etadvarNanamanupadameva pUrvamAste tato'nusandheyam / 'Navari savva aMkamae acche jAva paDirUve jAva aTTho bhANiyavvo' navaraM sarvAGkamayo'ccho yAvatpratirUpo yAvadarthoM bhaNitavyaH, yAvatsaparivAraM siMhAsanam / tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate dakAbhAsa AvAsaparvato dakAbhAsa AvAsaparvata iti; yassa dakkhiNeNaM lavaNalamuI bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhitA esthaNaM sivagassa velaMdharaNAgarAyasta omAse NAmaM AvAsapacae paNNatte' he gautama ! jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM jo maMdara parvata hai usa ke dakSiNa dizA meM lavaNasamudra meM 42 hajAra yojana Age jAne para __ Agata sthAna meM zivaka nAmaka velandhara nAgarAja kA dagabhAsa nAma kA AvAsa parvata hai "taM ceva pamANaM jaM gothUbhassa' isakA pramANa jaisA gostupa parvata kA kahA gayA hai vaisA hI hai 'NavaraM savva aMkAmae acche jAva paDirUve jAva aTTho bhANiyavyo' vizeSatA isa dagabhAsa parvata ke kathana meM kevala yahI hai ki yaha sarvAtmanA aGkaratnamaya hai yaha svaccha yAvat pratirUpa haiM yahAM isake varNana meM 'yahAM saparivAra siMhAsana haiM aisA sava pUrvokta kathana kahanA cAhiye yahI bAta 'jAva aho bhANiyavvo' isa sUtrapATha dvArA sUcita kI gaI hai tathA he bhadanta ! isa parvata kA 'dakabhAsa parvata' aisA nAma kyoM huA hai| aisA prazna jabudiveNaM dIve maMdararasa pavvayassa dAhiNeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM sivaga sa velaMdharaNAgarAyassa dobhAse NAmaM AvAsapavvae gomhe gautama! jaMbudvipa nAmanA dvIpamAM je maMdara parvata che. tenI dakSiNa dizAmAM lavaNa samudramAM 42 beMtALIsa hajAra jana AgaLa javAthI tyAM AvelA sthAnamAM ziva nAmanA velaMdhara nAgarAjane dagabhAsa nAmane mAvAsa pati cha. 'taM ceva pamANaM je gothUbhassa' tenu prabhA gostUma patana 2prabhA matAvara cha. merI prabhArI cha. 'NavaraM savva aMkAmae acche jAva paDirUve jAva aTTho bhANiyabvo' vizeSatA va samAsa 5'tanA 4thanamA eTalI ja che ke-A parvata sarva rIte aMka ratnamaya che. te svaccha ane pratirUpa che. ahIMyAM A parvatanA varNanamAM tyAM saparivAra siMhAsana che. vigaire prArathI pUrvarita tAma thana ho pAta 'jAva aTho bhANiyabvo' 2 // sUtra dvArA matAve che. tathA 3 sAla 21 patana nAma dagabhAsa e pramANe thavAnuM zuM kAraNa che? A pramANenA praznanA uttaramAM
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana 568 'goyamA' ! he gautama ! 'do bhAseNaM AvAmapanyaNa lavaNasameM bhagoSaNiya khette dagaM sabao samaMtA' dakabhAsa AvAsaparvato lavaNasamudra parvadikSa stra sImAto'STayojanike'STayojanapramANe kSetre yadaka nanmAyanAni vizuddhA ratnamayatvena svaprabhayA 'omAsei-ujjovei-navei pabhAse:-miyapa ityadeva mahADie jAva rAyahANI' avamAsayati udyotayati-tApayani-prabhAgyani yanyacca zivako nAmAdevo'tra mahadriko mahAbhutiko mahAgaurakhyo mahAvalI mahAnubhAva: parivasati sa ca catuH sAmAnikasahasrANAM catamAgramaviparINAM samAnIkA'nIkAdhipatInAmAdhipatyaM kurvana yAvadvitarani atra-zivikA nAmnI rAjadhAnI se daviyaNeNaM sivigA daobhAsassa' dakabhAyaparvatamya dakSiNenAnyammilTavaNamAdra vijayArAjadhAnIvat tatra zivarAH parivasati AnAsaparvago vAmadhye'nIyAssbhAsate zobhate'to dakAbhAso nAmatasya bhavani 'pega neva' zepannadevagostUpaparvatavadeva sarvamapi vijJeyam iti / udbhAvita kara lenA cAhiye isake uttara meM ganu kahate haiM-'goSamA ! daobhAseNaM AvAsapaJcaga lavaNasammudde ajoyaNi dete dagaM sacao samaMtA obhAlei, ujjovei, taveda, pabhAi' he gautama ! yaha parvata lavaNasamudra meM cAroM ora apanI sImA se ATha yojana kSetra meM jitanA jala hai use ati vizuddha agalamaya hone ke kAraNa udaka ko dIpita karatA hai udyonita karanA hai tApita karatA hai evaM kAnni yukta karatA hai tathA mitrae itya deve maniDIe jAva rAyANI se dakkhiNeNaM sivigA daobhAsasma sesaMta ceka' yahA~ mahAddhika Adi vizeSaNoM vAlA zivaka nAma kA deva rahatA hai yaha cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra agramahiSiyoM kA, sAna anIkoM kA sAta anIkAdhipatiyoM kA 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA, dakabhAsa parvata kA prabhu cha -'goyagA / dobhAseNaM AvAsapavyApa lavaNamagude ajoyaNadete dagaM savvao samaMtA obhAseDa, ujjovei tavei, pamAseDa' he gItama! ta lavaNasamudramAM cAre bAju pitAnI sImAvI ADa jana kSetramAM jeTaluM pANI che. tene atyaMta vizuddha aMka rAya hetAthI udIpita kare che. udyotita 42 cha. pita 43 cha. gane ti yuta 42 cha. dn 'sivAe itya deve mahiDDhipa jAva rAyahANIe davikhaNeNaM sivigA dobhAsassa sesa ta ceva' ahIMyAM mahaddhika vigere vizeSaNe baLA ziva nAmanA deva rahe che. te cAra hajAra sAmAnika devenuM cAra agramahiSinuM, rAta anIkenuM ane sAta anIkAdhipatinuM. 16 seLa hajAra AtmarakSaka devanuM, dagabhAsa parvatanuM
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 569 samprati-zaMkhanAmna AvAsaparvata vaktavyatA prastUyate-'kahi NaM bhaMte ! saMkhassa velaraNAgarAyassa saMkhe NAmaM AvAsapavyae pannatte' kutra khalu bhadanta ! zaMkhanAmno velaMdharabhujagendranAgakumArarAjasya zaMkho nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH, bhagavAnAha-'goyamA! jaMbuddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa paccasthimeNaM bAyAlIsa joyaNasahassAI ettha NaM saMkhassa velaMdharaNAgarAyassa saMkhe NAma AvAsapavvae zivikA rAjadhAnI kA aura isa rAjadhAnI meM rahane vAle aneka deva deviyoM kA Adhipatya karatA huA sukha se apane samaya ko nikAlatA hai| zivikA nAmakI rAjadhAnI dagabhAsa parvata kI dakSiNa dizA meM haiM aura vaha anya lavaNasamudra meM haiM isakA pUrA varNana vijayarAjadhAnI ke jaisA hI hai isa rAjadhAnI meM zivaka nAmakA deva rahatA hai isa kAraNa isa parvata kA nAma dakabhAsa aisA kahA gayA hai isa parvata ke sambandha meM ava. ziSTa aura saba kathana gostUpa parvata ke kathana jaisA hI jAnanA cAhiye. zaMkha nAmaka AvAsa parvata kI vaktavyatA 'kahi NaM bhaMte ! saMkhassa velaMdharanAgarAjassa saMkhe nAma AvAsapaccae paNNatte' he bhadanta ! zaMkha nAma ke velandhara nAgarAja kA zaMkha nAmakA AvAsaparvata kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! jaMbUddIve dIve maMdapavvayassa paJcatthimeNaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI etthaNaM saMkhassa velaMdharaNAgarAyassa-saMkhe NAma AvAsaMpancae pannatta' he gautama ! jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM jo mandara zibikA rAjadhAnInuM e rAjadhAnImAM rahevAvALA aneka deva ane devinuM. adhipati paNuM karatA thakA sukha pUrvaka pitAnA samayane vitAve che. zibikA nAmanI rAjadhAnI, dagabhAsa parvatanI dakSiNa dizAmAM che. ane te bIjA lavaNe samudramAM che. tenuM puruM varNana vijyArAjadhAnInA varNana pramANe che. A rAjadhAnImAM zivaka nAmanA deva rahe che. tethI e parvatanuM nAma dakabhAsa e pramANe thayela che. A parvata saMbaMdhI bAkInuM tamAma kathana gepa parvatanA kathana pramANe ja che. zaMkha nAmanA AvAsa parvatanuM kathana - 'kahi NaM bhaMte ! saMkhassa velaMdharanAgarAjassa saMkhe nAma AvAsaparvae paNNatte he bhagavad zaMkha nAmanA velaMdhara nAgarAjane zaMkha nAmane AvAsa parvata kayAM mAveza cha 1 mA prazna uttaramA pramuzrI 49 cha hai-'goyamA / jaMbUhIve dIve maMdarassa pavveyassa paccatthimeNaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI etthaNaM saMkhassa velaMdharaNAgarAyassa saMkhe NAma AvAsapavvae pannatte' he gautama ! mUdvIpa nAmanA dvIpamA 2 jI0 72
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 jIvAbhigamasUtre pannatte taM ceva pamANaM navaraM savvarayaNAmae acche0' gautama ! jambUdvIpe khalu dvIpe mandaraparvatasya pazcimAyAM dvAcatvAriMzataM yojanasahasrANi avagAhyAntare'tra khalu pradezavistAre zaMkho nAmA''vAsaparvataH shNkhnaagraajsyetyvehi| tadeva pramANaM yadeva gostUpA''vAsaparvatasyA'syApi yAvatsarvAtmanA ratnamayo'ccho yAvatpratirUpaH tat-zaMkhAvAsaparvatopari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH tasya bahumadhyadezabhAge mahAnekA prAsAdAvataMsakaH atra ca maNipIThikA tasyAM siMhAsanam taccaturdikSu yathAyogyaM bhadrAsanAni gostUpAvAsaparvatavadeva sarva niravazepa vaktavya miti / 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMTeNaM jAva aTTho vahao khuTTAkhuDDiyAo jAva bahuI uppalAI saMkhAbhAI saMkhavaNNAI saMkhe etya NaM deve mahaparvata haiM usa parvata kI pazcimadizA meM 42 hajAra yojana Age jAne para Agata sthAna meM velaMdharanAgarAja zaMkha kA zaMkha nAma kA AvAsaparvata hai|'tN ceva pamANaM navaraM sagharayaNAmae acche' isa parvata kI UMcAI Adi ke sambandha meM varNana gostRpa AvAsa parvata ke varNana jaisA hI hai yAvat yaha parvata sarvAtmanA ratnamaya hai accha hai yAvat pratirUpa hai isa zaMkhAvAsa parvata ke Upara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai isa ke ThIka madhya bhAga meM eka vizAla prAsAdAvataMsaka hai yahA~ maNipIThikA haiM maNipIThikA para siMhAsana hai isa siMhAsana kI cAroM dizAoM meM bhadrAsana hai ityAdi rUpa se isakA saya varNana gostRpa AvAsa parvata ke jaisA hI kara lenA cAhiye 'se NaM egAe paumavaraveDyAe egeNaM vaNasaMDeNaM jAva aho' yaha zaMkhAvAsa parvata eka padmavaravedikA se aura eka vanapaNDa se alaMkRta hai yahAM gostRpa AvAsa maMdara parvata che, e maMdara parvatanI pazcima dizAmAM kara beMtAlIsa hajAra jana AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAnamAM velaMdhara nAgarAja zaMkhano zaMkha nAmanI mAvAsa pati cha. 'taM ceva pamANaM navaraM savvarayaNAmae acche se parvatanI uMcAI vigerenA saMbaMdhanuM varNana stUpa AvAsa parvatanA varNana pramANe ja che. yAvat A parvata sarvAtmanA ratnamaya che. accha che. cAvata pratirUpa che. A zaMkhAvAsa parvatanI uparano bhUmibhAga bahusamaramaNIya che. tenI barAbara madhyabhAgamAM eka vizAla prAsAdAvatuMsaka che. tyAM maNipIThikA che maNipIThikA upara siMhAsana che. e siMhAsananI cAre dizAomAM bhadrAsane che. vigere prakArathI tenuM tamAma varNana gesU5 AvAsaparvatanA varNana pramANe cha. tara prabhArI ne varNana mI 42 seyu, 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM jAva aTTho' mA zApAsa parvata me pAvarahAyI bhane -
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 veladharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 571 Drie jAya' sa khalu zaMkhAvAsaparvataH ekayA pAvarabedikayA ekena banaSaNDena ca samalaMkRtaH yAvadarthaH atra sarva gostUpavadeva vaktavyaM siMhAsanaM saparivAram / samprati nAmanivandhanaM pRcchati-he bhadanta ! AvAsaparvatasyA'sya zaMkha iti nAmni ko hetuH ? bhagavAnAha-he gautama ! parvate'tra-kSullAkSullikA vApISu yAvadvilapaMktiSu vahutpaLa yAvat-zatasahasrapatrANi zaMkhAma zaMkhAkArANi zaMkhavat zvetAni bhujagendrazcAttyo maharTikAdi yAvadvizeSaNaviziSTaH ziSTa zaMkhanAmA palyopamasthitimAnnivasati, tattatsampAdetasya zaMkho nAma bhavatIti / 'rAyahANIe paccatthimeNaM saMkhassa AvAsapavvayassa saMkhA nAmaM rAyahANI parvata ke jaisA hI saparivAra siMhAsana kA varNana kara lenA cAhiye apa jaba gautama ne isa parvata ke isa prakAra ke nAma hone ke kAraNa meM prazna kiyA to isake uttara meM prabhu ne una se aisA kahA ki he gautama ! isa para aneka choTI ghaDI vApikAeM haiM yAvat cilapaktiyA~ haiM una saba meM aneka utpala yAvat zatasahastra dala vAle kamala haiM ina saba kI AbhA aura AkAra zaMkha ke jaise haiM arthAt zaMkha ke jaise saba zveta haiM tathA nAgakumAra rAja zaMkha nAma kA eka deva yahA~ rahatA hai yaha maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai eka palyopama ko isakI sthiti hai isa kAraNa isa parvata kA nAma zaMkhAvAsa parvata huA hai yahI saba kathana uttara rUpa meM pratyeka kathana isa sUtra dvArA kahA hai-'bahuo khuDDAkhuDiyAo jAva bahaI uppalAI saMkhAbhAI saMkhavaNNAIsaMkhe ettha deve mahiDdie jAva' dvArA kiyA hai 'rAyahANoe paccasthimeNaM saMkhassa eka vanaDathI suzobhita thayela che. ahIMyA gotUpa AvAsa-parvatanA jevuM ja saparivAra siMhAsananuM varNana karI levuM. gautamasvAmIe jyAre A parvatanA A prakAranuM nAma thavAnA kAraNa saMbaMdhamAM prazna karyo tyAre tenA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM ke-he gautama ! tenA para aneka nAnI meTI vAve che. yAvat, bilapati che. e badhI paMkitamAM aneka utpale yAvat zatapatra sahastrapatrovALA kamaLo che, te badhAnI AbhA-kAMtI ane AkAra zaMkhanA jevuM che. arthAt zaMkhanA jevA e zveta che. tathA nAgakumAra rAja zaMkha nAmanA deva tyAM rahe che. e mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. eka palyopamanI temanI sthiti che. e kAraNathI A parvatanuM nAma zaMkhAvAsa pati se, prabhArI thaye cha. me tamAma 4thana uttara 3the 'bahuo khuDA khuDDiyAo jAva bahuI uppalAI saMkhavaNNAI saMkhe ettha deve mahiDDhie jAba' mA . sUtra dvArA 42 cha. 'rAyahANI paJcatthimeNaM saMkhassa AvAsapavvayassa sa.
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 jIvAbhigamasUtra taM ceva pamANa' rAjadhAnI zaMkhAnAma, zaMkhasyAvAsaparvatasya pazcimAyAM dizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmillavaNAdhI vijayA rAjadhAnIvat varNanaprakAraH svayamUhanIyaH / 'kahi Na bhaMte ! maNosilakassa velaMdharaNAgarAyassa udagasImAe NAmaM AvAsapavyae pannatte-goyamA-jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttareNaM lavaNasamuI vAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM maNosilagassa velaMdharaNAgarAyassa udagasImAe NAmaM AvAsapacae pannatte' kutra khalu bhadanta ! manaHzilaka velandharanAgarAjasya dakasImo nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? bhagavAnAha-gautama ! jambUnAmni dvIpe mandaraparvatasyottarasyAM dvAcatvAriMzadhojanasahasrANi lavaNasamudramavagAhyA'tra dakasIma AvAsaparvata aaste| 'ta ceva pamANaM NavaraM savva phalihAmae acche jAva aTTho' tadeva pramANaM navaraM AvAsapacayassa saMkhA nAmaM rAyahANI taM ceca pamANa' zaMkhA nAmakI rAjadhAnI zaMkhAvAsa parvata kI pazcimadizA meM tithagU asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNasamudra meM haiM aura isakA varNana vijayA rAjadhAnI ke jaisA hai| ___ 'kahi NaM bhaMte ! maNosilassa velaMdharanAgarAjassa udagasImAe NAma AvAsapavvae paNNatte' he bhadanta ! manaHzilaka velaMdhara nAgarAja kA dakasIma nAmakA AvAsa parvata kisa sthAna para hai ? uttara meM prabhu karate hai-he gautama / jambUdvIpa nAmake dvIpa meM jo mandara parvata hai usa mandara parvata kI uttaradizA meM lavaNasamudra ko 42 hajAra yojana pAra kara ke Agata sthAna meM manaH zilaka velandhara nAgarAja kA dakasIma nAmakA AvAsa parvata hai isa parvata ke varNana ke sambandha meM kathana gostUpa AvAsa parvata ke jaisA hI hai 'taM ceva pamANaM NavaraM sacaphalihArAyahANI taM ceva pamANaM' zama nAmanI yAnI bhAvAsa patanI pazcima dizAmAM tirthaka asaMkhyAta dvIpa samudrone pAra karyA pachI AvatA bIjA lava samudramAM che. ane tenuM varNana vijyA rAjadhAnInA varNana pramANe che, 'kahi NaM bhaMte ! maNosilasa velaMdharanAgarAjassa udagasImAe NAma AvAsa . pavvae paNNatte' he sagavan manaHzirA 2 nAgarAno 64sIma nAmanA AvAsa parvata kayAM sthAna para Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM je maMdara parvata che te aMdara parvatanI uttara dizAmAM lavaNuM samudrane 42 beMtALIsa hajAra jana pAra karIne AgatAsthAnamAM manaHzika velaMdharanAgarAjane dakasIma nAmane AvAsa parvata che. A parvatanA varNana saMbaMdhI kathana stUpa AvAsa parvatanA kathana -
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 573 sarvasphaTikamayo'ccho yAvadarthaH sa caivaM sArdhAni dvApaSTiyojanAnyUrdhvamuccastvena sakrozAni-ekatriMzadyojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm atra prAsAdavarNanamullokavarNanazca vijayarAjadhAnIvat tatprAsAdAvataMsakAntarvahumadhyadezabhAge mahatyekA sarvaratnamayI maNipIThikA yojanAyAmaviSkambhapramANA gavyUtadvayavAhalyA ca tanmaNipIThikAyAM mahadekaM siMhAsanaM sAmAnikAdi yogyabhadrAsanaiH parivRtaM vaktavyam / atha kenArthena bhadanta ! evamucyate udakasImo nAmA''vAsaparvataH? iti bhagavAnAha-'goyamA! dagasImaMteNaM AvAsapavvae sItA sItodagANaM mahAnadINaMtattha gao soe paDihammaI' gautama ! dakasIme khalvAvAsaparvate zItAzItayomae acche jAva aTTho' tathA ca-yaha parvata 62||yojn kA UMcA hai 31 // yojana kI isakI lambAI cauDAI hai yahAM prAsAdAvataMsaka, ulloka Adi saba kucha haiN| ina saba kA varNana vijayA rAjadhAnI meM jaisA ina kA varNana kiyA jA cukA hai vaisA hI hai prAptAdAvataMsaka ke bhItara kA bhUmibhAga vahusamaramaNIya hai isa ke bIca meM eka sarvaratnamayI maNipIThikA hai jisakI lambAI cauDAI eka yojana kI hai aura moTAI eka kosa kI hai isa maNipIThikA para eka vizAla siMhAsana hai isakI cAroM ora sAmAnika Adi devoM ke yogya bhadrAsana haiM / 'he bhadanta ! isa parvata kA nAma dakasIma aisA kyoM huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! dagasImaM teNaM AvAsapavvae sItAsItodagANaM mahAnadINaM tattha gato sAe paDihammati' he gautama ! isa dagasIma nAma ke AvAsa parvata para zItA zItodA mahAnadiyoM ke jala pravAha pratihata prabhArI che. 'taM ceva pamANaM NavaraM savvaphalihAmae acche jAva aTTho' tathAnya mA parvata darA sADI bAsaTha jana uce che. 31 savA ekatrIsa jananI tenI laMbAI paheLAI che. ahIMyAM prAsAdAvataMsaka ulleka vigere tamAmanuM varNana vijayarAjadhAnImAM Avela te badhAnuM varNana karyuM che, e ja pramANenuM che prAsAdAvaMtasakanI aMdarane bhUmibhAga bahusamaramaNIya che, tenI vacamAM eka sarvaramayI maNipIThikA che, tenI laMbAI paheLAI eka jananI che, ane gherA be kesane che. A maNipIThikAnI upara eka vizALa siMhA sana che. tenI cAre bAju sAmAnika denA temane megya bhadrAsane che. he bhagavad A parvatanuM nAma dagasIma e pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznamA uttaramA prabhuzrI 4 cha 4-'goyamA ! dagasImaMteNaM AvAsapavvae sItA sItodagANaM mahAnadINaM tattha gato sAe . paDihammati' gautama ! ma sIma nAmanA AvAsa parvata para zItA ane zIdA mAhanadIne jala pravAha vahete
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 574 mahanayoH srotAMsi jala pravAhA statragatAni bhavanti tasmAcca tena pratihatAni pratinivartante tatodakasImAkAritvAt 'udakasIma' iti kathyate udakasya sImAzItAzItodAjalasya sImA yatreti vyutpatteH 'se teNaTeNaM jAva Nicce tattenArthana gautama ? eva mucyate dakasIma AvAsaparvataH athottaraM ca-gautama ! dakasIma iti zAzvataM nAmadheyam yasmAnna kadAcinnAsIt-na bhavati-na bhaviSyati kintuAsI dasti bhaviSyatyeva dhruvo niyato'vyayo yAvannitya iti / api ca 'maNosilae etthadeve mahaDie jAva' manazzilako'tradevo mahaddhiko yAvanmahAnubhAgaH prativasati se NaM tattha cauNhaM sAmANiya0 jAva viharai' sa khalu tatra catuH hote haiM ataH jala kI sImA kA yaha katA hai isaliye isa kA nAma dakasIma AvAsa parvata aisA ho gayA hai 'se teNaTeNaM' isI kAraNa hamane bhI isakA nAma aisA hI kahA hai athavA-he gautama ! isa dakasIma nAma isakA anAdi nidhana hai yaha pahile nahIM thA aisA bhI nahIM hai aba bhI nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura Age yaha nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai yaha to trikAla sthAyI hai ataH isa prakAra ke nAma karaNa meM koI nimitta bhI nahIM hai| ataH yaha dhruva niyata avyaya yAvat nitya hai apica-'maNosilae ettha deve mahaDie jAva' isa parvata para mahardika Adi vizepaNoM vAlA manaH zilaka nAmakA deva rahatA hai 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiya jAva viharaI' yaha deva vahAM rahatA huA cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra agramAhiSiyoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anikAdhipatiyoM kA 'evaM 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA Adhipatya rahe che. tethI jalanI sImAne te kartA che, tethI tenuM nAma dagasIma AvAsa parvata se prabhArI thayeTa cha. 'se teNaTeNaM' mA rathI meM 20 patanuM nAma gAsIma parvata kahyuM che. athavA he gautama ! A dakasama e nAma anAdi kALabhAvI che. te pahelAM na hatuM tema nathI, vartamAnamAM nathI tema paNa nathI, ane bhaviSyamAM e nahI rahe tema paNa nathI. ene trikAlasthAyI che. tethI A rItanuM nAma karavAmAM kaMI nimitta paNa nathI ja tethI e sthAyI dhUpa niyata, avyaya, yAvat nitya che. tathA 'maNosilae deve mahaDhie jAva, A parvata para mahaddhika vigere vizeSa vALA manazilaka nAmanA deva rahe. cha. 'se NaM tattha cauNDaM sArmANiya jAva viharaI' the va tyAM rahetA thA yAra hajAra sAmAnika devanuM, cAra hajAra agramahiSinuM, sAta anIkenuM, sAta anIkAdhipatinuM temaja 16 seLa hajAra AtmarakSaka devenuM adhipatipaNuM vigere karatA thakA pitAnA samayane sukhapUrvaka vItAve che.
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 575 sAmAnikasahasra catasrAgramahipI-saptA'nIkAnIkAdhipatInAM poDazAtmarakSakadeva sahasrANAmAdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhat tvamAzezvarasenApatyaM kArayan pAlayan yAvadviharati / adhunA rAjadhAnIvaktavyatAM prastauti-'kahi NaM bhaMte-maNo silakassa velaMdharanAgarAyassa-manosilA nAma rAyahANI pannattA' kutra khalu bhadanta ! manaH zilakavelaMdharanAgarAjasya manaHzilA nAmnI rAjadhAnI prasideti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA-dagasImassa pavvayassa uttareNaM tiri0 aNNaMmi lavaNe ettha NaM maNosilayA nAma rAyahANI pannattA-taM ceva pamANaM jAva maNosilae deve' gautama ? dakasImA''vAsaparvatAduttarasyAM tiryagasaMkhyeyadvIpAna-samadrAMzca vyativajyA'nyalavaNodadhau dvAdazasahasrayojanAnyavagAhyA'tra manaH zilAnAmnIrAjadhAnI manaHziladevasya prasiddhA tadeva pramANaM sarva varNanaM yAvanmanaH zilako devo vijayArAjadhAnIvat / atha mUladale vizeSastamabhidhatte-'kaNagaM bhAdi karatA huA apane samaya ko sukha se nikAlatA rahatA hai 'kahi NaM bhaMte ! maNosilakassa velaMdhara nAgarAyassamaNosilA nAma rAyahANI pannattA' he bhadanta ! manaHzilaka velandhara nAgarAja kI manaH zilAnAmakI rAjadhAnI kahAM para hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! dagasImassa AvAsapavvayassa uttareNaM tiri0 anna mi lavaNe estha NaM maNosilayA nAma rAyahANI pannattA-taM ceva pamANaM jAva maNosilae deve' he gautama ! dakasIma AvAsa parvata kI uttara dizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana ke bAda manaH zilA nAmakI rAjadhAnI hai isakA varNana vijayA rAjadhAnI kI taraha hai isa rAjadhAnI meM manaH zilaka nAmakA deva rahatA hai yaha maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai aura eka 'kahi NaM, bhaMte ! maNosilakassa velaMdharanAgarAyassa maNosilA nAma rAyahANI paNNattA' he sagavan ! mana:zila vedara nAgarAnI mana:zitA nAmAnI 21dhAnI 4yA mAvasa cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! dagasImarasa AvAsapatrayassa uttareNaM tiri0 etthaNaM maNosilayA nAma rAyahANI pannattA ta ceva pamANaM jAva maNosilae deve' gautama ! 44sIma. mAvAsa parvatanI uttara dizAmAM tiryapha asaMkhyAta dvIpa samudrone pAra karIne tyAM Avela bIjA lavaNa samudramAM 12 bAra hajAra jana pachI manaHzilA nAmanI rAjadhAnI AvelI che. tenuM varNana vijyA rAjadhAnInA varNana pramANe che. A rAjadhAnImAM manaHzilaka nAmanA deva rahe che. e deva mahaddhika vigere vize p| vANA cha, bhane me palyanI temanI sthiti ch...| 5 : lima
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 jIvAmigamasUtra pharayayaphaliyamayA ya velaMdharANaM AvAsA' velaMdharanAgarAjAnAM kanakamayA akaratna mayA rajatamayAH sphaTikamayAzcA''vAsaparvatA bhavanti, anuvelaMdhararAINa pavvayA hoti rayaNamayA' anuvelaMdhararAjAnAM parvatAstu sarve ratnamayA bhacinta velaMdharANAM gostUpAdInAmAvAsA gostUpAdayazcatvAra AvAsaparvatA yathAkramaM kanakAMkarajata sphaTikamayAstatra-gostUpaH kanakamayaH dakAbhAso'hamayaH zo rajatamayaH dakasImaH sphaTikamayaH, tathA-mahatAM velaMdharANAmAdezapratIcchaka tayA'nuyAyino velandharAzvA'nuvelandharAH te ca te rAjAnazruti-anuvelandhararAjAstepAmAvAsaparvatAH sarve'pi ratnamayA eva bhavanti iti // sU086 // athA'nuvelaMdhararAjAnAmAvAsaparvatAndarzayati mUlam-kai NaM bhaMte ! anuvelaMdharanAgarAyANo pannattA, goyamA ! cattAri anuvelaMdharanAgarAyANo pannattA taM jahAkakoDae kaddamae kelAse aruNappabhe / etesi NaM bhaMte ! cauNhaM palya kI isakI sthiti hai 'kaNagaMkarayayaphaliyamayA ya velaMdharANaM AvAsA' ina velandhara nAgarAjoM ke ye AvAsaparvata kramazaH kanakamaya aGkaratnamaya, rajatamaya aura sphaTikamaya hai aisA yaha kathana mUla dala kI vizeSatA ko lekara kiyA gayA hai anyatra bhI aisA hI kahA hai 'kaNagaMkarayaya phaliyamayA ya velaMdharANamAvAsA aNuvelaMdhararAINa pancayAM hoti rayaNAmayA // 1 // tAtparya kahane kA yaha hai ki gostRpa kanakamaya hai dakabhAsa aGkaratnamaya hai zaGkha rajatamaya hai aura dakasIma sphaTikamaya hai parantu jo mahAvelandhara deva haiM ina devoM kA jo anuyAyI velandhara deva hai so inake jo AvAsa parvata hai-ve ratnamaya hai // 86 // ya velaMdharANaM AvAsA' mA veda 2 na mAnA sAmAvAsa pavAta maza: kanakamaya aMka 2namaya, rajatamaya, ane sphaTikamaya che. A pramANenuM kathana mUladalanI vizeSatA ne laIne karela che. bIje paNa eja pramANe kahyuM che. 'kaNagaMkarayayaphaliyamayA ya, velaMdharANamAvAsA / ___ aNuvelaMdhara rAINa pavvayA hoMti rayaNamayA // 1 // A kathananuM tAtparya e che ke- stUpa parvata kanakamaya che. dakabhAsA aMka ratnamaya che. zaMkha rajatamaya che, ane dakasIma sphaTikamaya che. paraMtu je mahAlaMdhara deva che e denA je velaMdhara deva che ane tenA je AvAsa patA che. te 2nabhaya che. // sU. 86 //
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 2.87 anuvelaMdhararAzaH AvAsaparvatani0 577 anuvelaMdharaNAgarAyANaM kati AvAsapavvayA pannattA goyamA ! cattAri AvAsapavvayA pannattA taM jahA-kakoDae-kadamaekelAse-aruNappabhe 4 kahi NaM bhaMte ! kakoDagasla anuvelaMdhara NAgarAyassa kakoDae NAmaM AvAsapaThavae pannatte goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttarapuracchimeNaM lavaNasamuMda bAyolIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM kakoDagassa NAgarAyassa kakoDae NAma AvAsapavate pannatte sattarasa ekavIsAiM taM ceva pamANaM jaM gothUbhassa NavaraM savvarayaNAmae acche jAva niravasesaM jAva saparivAraM aTo se bahUiM uppalAI kakkoDappabhAI sesaM taM ceva navaraM-kakoDagapavayassa uttarapurachimeNaM, evaM taM ceva sabakadamassa vi so ceva gamao aparisesio Navari dAhiNapuracchimeNaM AvAso vijappabhArAyahANI dAhiNapurasthimeNaM kailAse vi evaM ceva NavaraM dAhiNapacca. thimeNaM kailAsA vi rAyahANI tAe ceva disAe aruNappabhe vi uttarapaccatthimeNaM rAyahANI vi tAe ceva disAe cattAri vi egappamANA savvarayaNAmayA ya ||suu0 87 // chAyA-kati khalu bhadanta ! anuvelandharanAgarAjAH prajJaptAH, gautama ! cakhAro 'nuvelaMdharanAgarAjAH prajJaptAH / tadyathA-karkoTakaH, kardamakaH, kailAsaH, aruNaprabhaH / eteSAM khalu bhadanta ! caturNAmanuvelaMdharanAgarAjAnAM kati AvAsaparvatAH prajJaptAH, gautama ! catvAra AvAsaparvatAH prajJaptAH, tadyathA-karkoTakaH1, kardamakA2 kailAsaH 3 aruNaprabhazva4 / kutra khalu bhadanta ! karkoTasyA'nuvelaMdharanAgarAjasya karkoTako nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasyottarapUrveNa lavaNasamudraM dvAcatvAriMzataM yojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu karkoTakasya nAgagajasya karkoTako nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH saptadazaekaviMzati yojanazatAni tadeva pramANaM yat gostUpasya navaraM sarvaratnamayo'ccho yAvanniravazeSaM yAvatsaparivAram arthaH sa bahUni utpalAni karkoTakaprabhANi zepaM tadeva navaraM karkoTakasya parvatasyottarapUrveNa, evaM tadeva sarvam / kardamasyApi sa eva gamako'parizeSika: jI0 73
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 moSAbhigamasUtre navaraM - dakSiNapUrveNAssvAso vidyutprabhA rAjadhAnI dakSiNapUrveNa kailAso'pyevameva navaraM - dakSiNapazcimena kailAsApi rAjadhAnI tayaiva dizayA aruNaprabhe'pi - uttarapUrveNa rAjadhAnyapi tathaiva dizayA, catvAro'pyekapramANAH sarvaratnamayatha / TIkA- 'kara NaM te! anuvelaMdhara rANAgayANo pannattA' anuvelaMdharanAgarAjAH khalu bhadanta ! kati prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! cattAri anuvelaMdharaNAgarA yANo pannattA' gautama ! velandhararAjAnAmAjJApAlakAzcatvAraH prajJaptAste'nuvelandharAH / 'taM jahA kakkoDae -kaddame - kelAse - aruNappabhe' tadyathA - karkoTakaH 1 kardamaH 2 kailAsaH 3 aruNaprabhaH 4 / 'eesi NaM bhaMte ! caunhaM anuvelaMdharaNAgarAyANaM kara AvAsapavvayA pannattA' eteSAM khalu bhadanta ! karkoTakAdi caturNAmanuvelandharanAgarAjAnAM kati AvAsaparvatAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'goyamA cattAri AvAsapavvayA pannattA taM jahA - kakoDae - kadamae - kailA se - aruNappabhe' ekaikasya ekaika anuvelaMdhara rAjAoM ke AvAsaparvatoM kI vaktavyatA'kaNaM bhaMte ! anuvelaMdhara NAmarAyANo pannattA' - ityAdi / TIkArtha- he bhadanta ! anuvelaMdhara rAjA kitane kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! cattAri aNuvelaMdharaNAgarAyANo pannattA' he gautama ! anuvelandhara rAjA cAra kahe haiM 'taM jahA ' ve isa prakAra se haiM 'kakloDae, kaddamae, kelAse, aruNappabhe' karkoTaka, kardama, kailAsa aura aruNaprabha 'eesi NaM bhaMte ! caunhaM aNuvelaMdharaNAgarAyANaM kada AvAsapavvayA paNNattA' he bhadanta ! ina cAra anuvelandhara nAgarAjoM ke kitane AvAsa parvata kahe gaye haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM'gomA ! cattAri AvAsapavvayA pannattA' he gautama ! cAra AvAsa parvata kahe haiM / 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM 'kakkoDae, anuvela dhara rAjAenA AvAsa patAnuM kathana 'kahiNaM bhaMte! aNuvelaMdharaNAgarAyANo pannattA ! TIkA-he bhagavan anuvela dhara rUpa nAga rAjA keTalA kahelA che ? A praznanA uttarabhAM praluzrI uDe che - 'goyamA ! cattAri aNuvelaMdharaNAgarAyANo pannattA' he gautama! anuvesa dhara nAga rAnna yAra sA che. 'taM jahAM ' te yA pramANe che. kakoDae, kaddamae, kelAse, aruNApabhe, DeTa, ubha, DaisAsa, bhane ma3zuala 'eesi NaM cauNhaM aNuvelaMdharaNAgarAyANaM kai AvAsapavyayA paNNattA' he bhagavan ! A cAra anuvela dhara nAgarAjAonA keTalA AvAsa pate kahelAM che? A praznanA uttarabhAM praluzrI he che - 'goyamA / cattAri AvAsapabvayA pannattA' he gautama! yAra bhAvAsaparvatA uDelA che. 'taM jahA' tenA nAbho A
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.3 u.I sU.87 anuvelaMdhararAzaH AvAsaparvatani0 579 bhAvena caturgI velandhararAjAnAM catvAra AvAsaparvatAH tadyathA-karkoTakaH kardamaH kailAso'ruNaprabhaH / 'kahi NaM bhaMte ! kakoDagassa aNuvelaMdharaNAgarAyassa kakoDae NAmaM AvAsapabvae pannatte' kutra khalu bhadanta ! karkoTakA'nuvelaMdharanAgarAjasya karkoTako nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarasse pavvayassa uttarapurasthimeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM kakoDagassa nAgarAyassa kakoDae NAmaM AvAsapavvae pannatte' gautama ! jambUnAmni dvIpe mandaraparvatasyottarapUrveNa uttarapUrvasyAM dizi dvAcatvAriMzataM yojanasahasrANyavagAhya lavaNasamudram atra karkoTakanAgarAjasya karkoTakonAmA''vAsaparvataH prajJaptaH 'sattarasa ekavIsAI joyaNasayAiM taM ceva pamANaM jaM godhUbhassa' ekaviMzatyadhika saptadazayojanazatAnyUrdhvamuccastvenetyAdi paJcasaptati sUtre yathA gostupAvAsaparvatasya pramANamuktantathaiva karkoTakAvAsaparvatasya yAvatpratikaddamae, kailAse, aruNappabhe' karkoTaka, kadama, kailAsa aura aruNaprabha, 'kahiNaM aMte ! kakkoDagassa aNuvelaMdhara NAgarAyassa kakkoDae NAma AvAsa pavvae' he bhadanta ! karkoTa anuvelandhara nAgarAja kA karkoTaka nAmakA AvAsa parvata kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdassa pavvayassa uttara purathimeNaM lavaNasamuha bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM kakkoDaga nAgarAyassa kakkoDae NAmaM AvAsapavvae paNNatte' he gautama jambUdvIpa nAmake dvIpa meM jo mandara parvata hai usa mandara parvata kI IzAnadizA meM lavaNasamudra meM 42 hajAra yojana Age jAne para karkoTaka nAgarAja kA karkoTaka nAmakA AvAsaparvata kahA gayA hai 'sattarasa ekkavIsAI joyaNasayAI taM ceva pamANaM je gothUbhassa Navari savva prabhArI cha.-'kakkoDae, kaddamae, kailAse, aruNappabhe' 4, bha, sAsa . mana ma3praya kahiNaM bhaMte / kakkoDagassa aNuvelaMdharaNAgarAyassa kakkoDae NAma AvAsapavvae' 3 bhagavan Ti4 manuveta 2 nArA 4 nAmanA AvAsaparvata kayAM AgaLa Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttarapurathimeNaM lavaNasamuI bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM kakkoDagaNAgarAyasa kakko. Dae NAma AvAsapabbae paNNatte' 3 gautama! dIpa nAbhanA dvIpamA 2 bhara parvata che, e maMdara parvatanI IzAna dizAmAM lavaNasamudramAM 4ra beMtAlIsa hajAra jana AgaLa javAthI karkoTaka nAgarAjane karkoTaka nAmane AvAsa parvata 4usa cha, 'sattarasa ekatrIsAI joyaNasayAI taM ceva pamANaM jo gothUbhassa NavaraM
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 580 1 rUpa iti jJatapa / yadvaitadarzayati- 'navari samparayaNAma acche jAva niravasesaM jAva saparivAraM navaraM - kevalaM karkoTaka AvAsaparvataH sarvAtmanA ratna - mayo'ccho zlakSNo ghRSTo sRSTo nIrajasko yAvatpratirUpa ityAdikaM niravazeSaM gostUpanAmakAvAsaparvatavat yAvatsaparivAram karkoTakaparvatasya bahusamaramaNIyabhUbhAge ekaH prAsAdastatraikA maNipIThikA tasyAmekaM siMhAsanaM taccaturdikSu yathAkramaM sAmAnikAdInAM yathAyogyaM bhadrAsanamityAdi 75 paJcasaptati sUtravarNita dizA jJAtavyamiti / 'aTTho se bahUI uppalAI kakoDappabhAI sesaM taM ceva' arthaH sa eva nAma nimittacintAyAM yuktiH saiva gostUpavadeva yasmAt karkoTakaparvate kSullArayaNAmae acche jAva niravasesaM jAva saparivAraM aho' yaha parvata 1721 yojana kA UMcA hai isa taraha se jaisA parimANa Adi gostUpa kA kahA gayA hai vaisA hI isakA vaha saba varNana saparivAra siMhAsana taka jAnanA cAhiye vizeSatA usakI apekSA kevala yahAM yahI hai ki yaha sarvAtmanA ratnamaya hai isa karkoTaka AvAsa parvata kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya haiM usameM eka prAsAda hai isa prAsAda meM eka maNipIThikA hai usa para eka siMhAsana hai una siMhAsana ke cAroM dizAoM meM yathAkrama sAmAnika Adi devoM ke yathAyogya bhadrAsana haiM ityAdi rUpa se jaisA varNana 75 veM sUtra meM kiyA gayA hai vaisA hI varNana yahA~ para kara lenA cAhiye 'artha yahI hai' isa prakAra se jo kahA gayA hai| usakA tAtparya yahI hai ki jisa prakAra se gostRpa parvata ke nAma karaNa meM yukti dikhalAI gaI hai usI prakAra se yukti yahAM para bhI kara lenI savvarayaNAmae acche jAva niravasesaM jAva saparivAraM aTTho' mA parvata 1721 sattarasA ekavIsa ceAjana uMcA che. A pramANenuM jevu... parimANu vigere gAmbUla paryaMtanu kahela che, e ja pramANenuM A karkoTaka nAmanA parvatanu parimANu vigere prakAranuM kathana saparivAra sihAsana sudhI samajI levuM gAstUpa paryaMta karatAM AnuM vizeSapaNu... e che ke--A sa` prakArathI ratnamaya che. A karkoTaka AvAsa patanA bhUmibhAga bahusama ane ramaNIya che. temAM eka prAsAda che. e prAsAdamAM eka maNipIThikA che. tenI upara eka sihAsana che. e sihAsananI cAre dizAmAM krama pramANe sAmAnika vigere veAnA yathAyeAgya bhadrAsanA che, ityAdi prakArathI je pramANenu vadhuna 75 paMcateramAM sUtramAM karavAmAM Avela che. eja pramANenu vaNuna ahIyAM paNa karI levuM. artha eja che. e pramANe je kahyu che, tenuM tAtpa eja che ke-je pramANe gAstUpa paryaMtanu nAmakaraNamAM kAraNu khatAvavAmAM Avela che,
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u..sU.87 atulabArAzaH AvAsaparvatani0 581 kSullikAsu vApISu yAvadvilapachaktiyu bahUnyutpalAni yAvat-zata-sahasrapatrANi koTakapramANi karkoTakAkArANi karkoTakavarNasadRzavarNAni tasmAt-api ca karkoTakanAmA- mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko devastatra parivasati tadyogAtparvato'pi karkoTakaH / 'NavaraM kakoDagapavyayassa uttarapuracchimeNaM evaM taM ceva savvaM' navaraM karkoTakaparvatasyottarapUrvasyAM dizi evaM tadeva sarvam rAjadhAnyapi karkoTakaparvatasyaizAnyAM tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnvyativrajyA-'nyalavaNodadhau dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra karkoTakAbhidhAnA rAjadhAnI karkoTakadevasya vijayArAjadhAnIvat / 'kadamassa vi so ceva gamao aparisesio' kardamAvAsacAhiye-ataH isa karkoTaka parvata para choTI baDI aneka vApikAeM haiM yAvat vilapaktiyAM haiM una saba meM aneka utpala, yAvat, lakSadala vAle kamala haiM ye saba karkoTaka ke jaise AkAra vAle aura karkoTaka jaise hI varNa vAle haiM isa kAraNa se isa parvata kA nAma karkoTaka aisA ho gayA hai tathA isa parvata para isI nAma kA eka deva bhI rahatA hai jo mahardika Adi vizeSaNoM vAlA hai so isa deva ke sambandha meM bhI isa parvata kA nAma karkoTaka aisA ho gayA hai 'Navara kakkoDagassa pancayassa uttara puracchimeNa evaM taM ceva savvaM' karkoTaka anuvelandhara nAgarAja kI karkoTaka nAmakI rAjadhAnI karkoTaka parvata kI IzAnadizA meM tiryagU asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNa samudra meM 12 hajAra yojana pramANa Age jAne para AtI hai isakA varNana vijayA rAjadhAnI kI taraha hai 'kaddamassa vi so ceva gamao eja pramANenuM kAraNa ahIyAM paNa samajI levuM. te A rIte A karkoTaka parvatapara nAnI moTI aneka vA che. yAvat bila paMkti che, e badhAmAM aneka utpale cAvat lAkha dalavALA kamaLa che. e badhAne AkAra karkoTanA je che, ane karkoTakanA jevo ja tene varNa che. e kAraNathI A parvatanuM nAma karkoTaka e pramANe kahela che. tathA A parvata para karkoTaka e nAmanA eka deva paNa rahe che je mahaddhika vigere vizeSaNe vALA che. te A devanA saMbaMdhane laIne paNa A parvatanuM nAma kaTaka e pramANe thayela cha. 'Navara kakkoDagassa pavvayassa uttarapurasthimeNaM evaM taM ceva sabaM' 44 anulaMdhara nAgarAjanI karkoTaka nAmanI rAjadhAnI karkoTaka parvatanI izAna dizAmAM tipha asaMkhyAta dvIpa samudrone pAra karIne tyAM Avela anya lavaNa samudramAM 12 bAra hajAra jana pramANu AgaLa javAthI Ave che. tenuM varNana vilyA dhAnInA vana pramANe che. 'kaddamassa vi soceva gamao apariseso'
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigama patasyApi sa epa gama ko'parizeSaH, tathAhi-kardamakAnuvelandharanAgarAjasya svanAmA'vAsaparvato jambUdvIpe mandaraparvatasya dakSiNapUrvasyAM dvicatvAriMzadyojanasahasrANyavagAhya lavaNasamudramatravartate, zepaM karkoTakavadeva, nAmanimittacintAyAM yato hi kardamakAvAsaparvate tadutpalAdIni tadAbhAkAravanti api ca-kardamakaparvate vidyutpramo nAmA devo yAtvalyopamasthitimAnivasati sa ca svabhAvAt yakSakardamagriyaH yakSakardamo nAma kuGkumA'gurukapUra kastUrikA candanamelApakaH / taduktamapariseso' kardamaka anuvelandhara nAgarAja ke sambandha meM bhI aisA sava kathana kara lenA cAhiye tathA ca-java gautama ne prabhu se aisA pUchA ki he bhadanta ! kardamaka anuvelaMdhara nAgarAja kA kardamaka nAma kA AvAsaparvata kahAM para hai ? tava prabhu ne unase aisA kahA ki-he gautama ! jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM jo sandara parvata hai usakI agneya dizA meM lavaNasamudra meM 42 hajAra yojana Age jAne para kardamaka anuvelandhara nAgarAjakA kardamaka nAmakA AvAsa parvata hai isa ke isa prakAra ke nAma hone kA kAraNa vahAM kI choTI vaDI vApikAoM Adi meM hue utpala AdikoM kI AbhA aura unakA varNa kardama ke jaisA hotA hai isa kardamaka AvAsa parvata para vidyutatprabha nAma kA deva rahatA hai yAvatU isakI sthiti eka palyopama kI hai yaha svabhAva se hI yakSa kadama kezara Adi-hai priya jisako aisA hai kuGkuma, aguru, kapUra, kastarI, aura.candana inake mela se jo dhUpa taiyAra hotI hai usakA nAma yakSa kardama hai anyatra aisA hI kahA gayA haikaImaka anulaMdhara nAgarAjanA saMbaMdhamAM paNa eja pramANenuM tamAma kathana karI levuM. tathA-jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavad kumaka anulaMdhara nAgarAjane kaImaka nAmane AvAsa parvata kayAM Avela che? tenA uttaramAM prabhuzrI e evuM kahyuM ke-he gItama! vaMdvIpa nAmanA dvIpamAM je maMdara parvata che, tenI Agneya dizAmAM lavaNa samudramAM 42 tALIsa hajAra yojana AgaLa javAthI kardamaka anusaMdhara nAgarAjane kaImaka nAmane AvAsa parvata che. tenuM e pramANenuM nAma thavAnuM kAraNa tyAMnI nAnI nAnI vA vigeremAM utpanna thayelA utpale vigerenI AbhA ane tene varNa kardama je hoya che. A kardamaka AvAsa parvata para vidyatrabha nAmanA deva rahe che. yAvat tenI sthiti eka palyopamanI che. e svabhAvathI ja cakSakaIma-kezara vigere che, priya jene evA che. kuMkuma, agurU, kapUra, kasturI ane caMdananI meLavaNIthI je dhUpa taiyAra thAya che, tenuM nAma
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 2.3 sU.87 anuvelaMdhararAzaH AdhAsaparvatani0 583 kuGkumA'guru kapUra kastUrI candanAni ca / mahAsugandha mityuktaM nAmato yakSakardamam // 1 // iti / tataH prAcuryeNa yakSakardamasaMbhavAccA'sau kardama iti kathyate pUrvapadasya (yakSasya) lope kRte sati satyabhAmeti vaktavye bhAmetivat / evaM krameNa kardamAvAsaparvatasya tadIya rAjadhAnyA tannAmAdikaraNaM ca sarvamapi niravazepaM gostUpA vAsavat / 'kailAse vi evaM ceva Navari dAhiNapaccatthimeNaM kailAsA vi rAyahANI tAra ceva disAe' kailAse'pi evameva kailAse kailAsaprabhANyutpalAni kailAsa nAmA ca tatra devo mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimAn parivasati tataH kailAsa iti parvatasya nAma bhavati kevalaM kailAsaparvatasya dakSiNapazcimAyAM kailAsA''syA rAjadhAnI sA niravazeSa vijayArAjadhAnIvat / 'aruNappabhe vi uttarapaccasthimeNaM 'kuGkumAguruka' rakastUrI candanAni ca mahAsugandhamityuktaM nAmato yakSakardamam // 1 // yakSa kardama meM yahAM pUrva pad yakSa kA lopa satyabhAmA pada meM satya pad ke lopa kI taraha ho gayA hai isaliye yakSa kardama na kahakara kevala kardama aisA kaha diyA gayA hai 'vijjuppabhA rAyahANI' isakI rAjadhAnI kA nAma vidyutprabhA hai gostRpAvAsa parvata kI taraha hI yahA~ kardama kI rAjadhAnI kA aura isa ke isa prakAra ke nAma hone kA yaha saba varNana jAnanA cAhiye 'kahalAse vi evaM ceva NavariM dAhiNapaJcatthimeNaM, kailAsA vi rAyahANI evaM ceva disAe' kailAsa ke sambandha meM bhI aisA hI varNana jAnanA cAhiye parantu isakA AvAsa parvata naiRtya kone meM kahanA cAhiye aura isakI rAjadhAnI isI dizA meM hai aisA kahanA cAhiye tAtparya isa kathana kA aisA hai he bhadanta ! kailAsa yakSa kadama che. bIje A pramANe kahyuM che. 'kukumAgurukarpUra karatUri candanAni ca mahAsugandhamityuktaM, nomato yakSakardamam // 1 // yakSa kaImamAM ahiM pUrva paDha je yakSa che tene lepa satyabhAmA padamAM satyapadanA lepanI jema thayela che. tethI yakSa kardama e pramANe na kahetAM kevaLa kaIma eja pramANe kahela che. gotUpAvAsa parvatanI jemaja ahIyA kaImanI rAjadhAnInuM ane tenuM e prakAranuM nAma thavAnuM kAraNa A badhuM varNana sabhala se'kaIlAse vi evaM ceva NavaraM dAhiNapaccatthimeNaM kailAsAvi rAya hANI evaM ceva disAe' sAsana sabhA 5 mA pramANenu vana sabhA paraMtu tene AvAsaparvata naiRtya khUNAmAM che, tema kahevuM ane tenI rAjadhAnI eja dizAmAM che. tema samajavuM A kathananuM tAtparya evuM che ke-he bhagavana
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasne rAyahANI vitAe ceva disAe' evaM-gostUpA''vAsaparvatabadevA'ruNapragA''vAsa parvato'pi aruNaprabhottarapazcimAyAmaruNaprabhA rAjadhAnyapi vaktavyatA prakArazca sarvo'pi gostUpavadeva tathAhi-aruNaprabho nAmAvAsaparvataH svanAmno devasya jambUdvIpe mandarottarapazcimAyAM lavaNasamudradvicatvAriMzayojanasahasrANi lavaNAsthimavagAhyA'sminnavakAze vartate yazcaikaviMzatyadhika saptadazayojanAni ityAdi goratUpAvAsaparvatavat / nAmacintAyAmapi yasmAtkAraNAt tatratyotpalAdIni yAvatsahastrazatapatrAdInyaruNaprabhANi tdyogaatprvto'pi-0| tathA tatrA'ruNaprabho mahaddhiko0 devo yAvat palyopamasthitikaH parivasati tatazcAruNaprabhaH etadIyarAjadhAnyapi aruNaprabhottarapazcimAyAM tiyaMgasaMkhyeyadvIpasamudrAn vilaMdhyA'nyalavaNasamudre anuvelandhara nAgarAja kA kailAsa nAma kA AvAsaparvata kahAM para hai ? to isa gautama ke prazna ke uttara meM prabhu ne unase aisA kahA hai-he gautama ! jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM jo mandara parvata hai usa mandara kI naiRtya dizA meM lavaNasamudra meM 42 bayAlIsa hajAra yojana Age jAne para kailAsa anuvelandhara nAgarAja kA kailAsa nAma kA AvAsa parvata hai isa parvata para maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA kailAsa deva rahatA hai isakI eka palyopama kI sthiti hai kailAsa kI naiRtya dizA meM kailAsa nAmakI rAjadhAnI hai isa rAjadhAnI kA varNana vijayarAjadhAnI kI taraha hai 'aruNappabhe vi uttara purathimeNa rAyahANI vitAe ceva disAe' aruNaprabha ke sambandha meM bhI aisA hI kathana jAnanA cAhiye yahAM AvAsa parvata kA kathana vAyavya dizA meM kahanA cAhiye tathA isakI dizA meM aruNaprabhA nAma kI rAjadhAnI haiM gostUpa AvAsa kalAsa nAmane AvAsaparvata kyAM Avela che? zrIgautamasvAmInA A praznanA - uttaramAM prabhutrIe kahyuM ke-he gautama! jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM je maMdara parvata che e maMdara parvatanI nitya dizamAM lavaNa samudramAM 42 beMtAlIsa hajAra jana AgaLa javAthI kalAsa anulaMdhara nAgarAjane kailAsa e nAmane AvAsaparvata che. tenI upara mahaddhika vigere vizeSaNe vALa kalAsa nAmano deva rahe che. tenI sthiti eka pApamanI che. kailAsa parvatanI navadatya dizAmAM kailAsa nAmanI rAjadhAnI che A rAjadhAnInuM varNana vijya rAjadhAnInA varNana prabhArI che. 'aruNappabhe vi uttarapurasthimeNaM rAyahANI vi tAe ceva disAe' arUNuprabhanA saMbaMdhamAM paNa e ja pramANenuM kathana samajI levuM, ahIyAM AvAsa parvatanuM kathana vAyavya dizAmAM kahevuM joIe. tathA e ja dizAmAM arUNuprabha nAmanI tenI rAjadhAnI che. gatUpa AvAsa parvatanA varNana
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.87 anuvelaMdhararAzaH AvAsaparvatani0 585 dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'ruNaprabhA rAjadhAnI vijayArAjadhAnIvat / 'cattAri vi egappamANA savvarayaNAmayA ya' cakhAro'pyAvAsaparvatA ekapramANAH sarvaratnamayAzca sarvA'pi vaktavyatA gostUpAvAsaparvatavat iti // 8 // parvata ke jaisA hI aruNaprabhAvAsa parvata kA varNana hai aruNaprabhaAvAsa parvata para aruNaprabha nAmakA deva rahatA hai yaha AvAsaparvata jambUdvIpa ke mandara parvata kI vAyavya vidizA meM lavaNasamudra meM 42 hajAra yojana Age jAne para vyavasthita hai sataraha sau ikkIsa yojana kA yaha UMcA hai| cAra sau savAtIsa yojana yaha jamIna ke aMdara praviSTa huA hai ityAdi rUpa se isakA saba varNana gostUpa parvata ke jaisA hai aisA jAnanA cAhiye isake isa prakAra ke nAma karaNa meM vahAM kI choTI baDI vAvar3iyoM meM utpanna hue utpalAdikoM kI prabhA aruNa ke jaisI prabhA vAlI haiM yahI kAraNa hai isa parvata para isI nAmakA eka deva rahatA hai yaha deva mahardika Adi vizeSaNoM vAlA hai aura isa kI sthiti eka palyopama kI hai| isa deva kI rAjadhAnI kA nAma bhI aruNa prabhA hai yaha rAjadhAnI lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana avagAhita karane ke bAda AtI hai isa ke sambandha kA saca varNana vijayA rAjadhAnI ke jaisA hI hai 'cattAri vi egappamANA savvarayaNAmayAya' ye cAroM hI AvAsaparvata eka pramANa cAle haiM aura sarvAtmanA rtnpramANe ja arUNa prabha AvAsa parvatanuM varNana che. arUNuprabha AvAsa parvata para arUNa prabha nAmanA deva rahe che. A AvAsa parvata jaMbudvIpanA maMdira parvatanI vAyavya dizAmAM lavaNasamudramAM 42 beMtAlIsa hajAra yojana AgaLa javAthI tyAM Ave che. tenI uMcAI 1721 sattarasa ekavIsa ejananI che, 430 cAra se savA trIsa yojana e jamInanI aMdara pravezela che, vigere prakArathI tenuM tamAma varNana stUpa parvatanA varNana pramANe che, A parvatanuM A pramANe nAma thavAnuM kAraNa tyAMnI nAnI nAnI vAvaDImAM utpanna thatA utpale vigerenI prabhA arUNaprabhAnI jevI che, eja che. A pavananI upara e nAmanA deva nivAsa kare che. A deva mahaddhika vigere vizepavALA che. ane tenI sthiti eka papamanI che, A devanI rAjadhAnInuM nAma paNa arUNaprabhA che, A rAjadhAnI lavaNasamudramAM 12 bAra hajAra cijana praveza karyo bAda Ave che. A rAjadhAnI saMbaMdhI daLa varNana vijyArAjadhAnInA vIra pramANe 4 cha. 'cattAri vi egappamANA yAya' ko bAre mA yaha jI0 74
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIcA nigamako mUlam-kahi NaM bhaMte ! suTriyassa lavaNAhivaissa goyama dIve NAmaM dIve pannatte, goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa paJcatthimeNaM lavaNasamudaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM suTriyalsa lavaNAhivaissa goyamadIve NAmaM dIve pannatte vArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM satta tIsaM joyaNasahassAiM nava ya aDayAle joyaNasae kiMciM vise. soNe parikkheveNaM jaMbUdIvaM teNaM addhakoNa Naue joyaNAI cattAlIsaM paMca NauibhAge joyaNasla usie jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kose asie jlNtaao| se NaM egAe ya paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA taheva vaNNao doNha vi| goyamadIkssa NaM dIvassa aMto jAva vahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahA nAmae-AliMgapuvakharei vA jAva aasyNti| tasta NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge ettha NaM suTriyassa lavaNAhivaissa ege mahaM aikolAvAse nAmaM bhomejjavihAre pannatte bAvaTuiM joyaNAI addhajoyaNaM uDDe uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM aNegakhaMsasayasaMniviTe bhavaNavaNNao bhaanniyvyo| aikIlAvAsassa NaM bhomejjavihArassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte jAva maNINaM phaaso| tassa NaM bahusamaramaNijz2assa bhUmibhAgassa bahumajjadesabhAge ettha egA maNipeDhiyA pannattA / sA NaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM maya hai isa prakAra se gostUpa parvata kI vaktavyatA inake sambandha meM jAnanI cAhiye ||87 // eka sarakhA pramANuvALA ane sarvAtmanA ratnamaya che. A rIte gastUpa parvatanA kathana pramANe tamAma kathana A arUNuprabha AvAsaparvatanuM che. sU. 87 |
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA ma.3 u 3 ru.88 susthitasA gautamadrI panirUpaNam 587 joyagavAhallegaM savvA maNimaI acchA jAva pddiruuvaa| tIse gaM maNipeDhiyAe uvari ettha NaM devasaNijje pannatte vnnnno| se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai goyamadIve NaM dIve, goyama dIve NaM dIve tattha 2 tahiM 2 vahUiM uppalAI jAva goyamappabhAI se teNaTreNaM goyamA ! jAva Nicce / kahi NaM bhaMte ! suTriyasta lavaNAhivaissa suTiyA NAsaM rAyahANI pannattA ? goyamA! goyamadIvasta paJcasthimeNaM tiriyamasaMkhejje jAva aNNammilavaNasamudde vArasa joyaNasahaslAI ogAhittA, evaM taheva savvaM NeyavvaM jAva sutthie deve ||tuu0 88 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! susthitasya lavaNAdhipate gautamadvIpo nAma dvIpaH prajJaptaH, gautama ! jambUdvIpe khalu dvIpe mandarasya parvatasya pazcimena lavaNasamudra dvAdazayojanasahasrANi avagAhyA'tra khalu susthitasya lavaNAdhipate gautamadvIpo nAma dvIpaH pratiH, dvAdazayojanasahasrANyAyAmaviSkambhAbhyAM saptatriMzadhojanasahasrANi nava ca aSTAcatvAriMzAni yojanazatAni kiJcidvizeponAni parikSepeNa, jambUdvIpAnte khalu ardhe kona navatIni yojanAni-catvArizataM paJcanavatibhAgAn yojanasya ucchrito jalAntAt lavaNasamudrAnte khalu dvau krozau ucchritau jalAntAt / sa khalvekayA ca padmavaravedikayA * ekena vanapaNDena sarvataH samantAt tathaiva varNako dvayorapi / gautamadvIpasya khalu dvIpasyAnta ryAvad bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmakaH AliGgapuSkaramitivA yaavdaabhaaste| tasya khalu vahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya vahumadhyadezabhAge atra khalu susthitasya lavaNAdhipateH eko mahAn atikrIDAvAso nAma bhaumeyavihAraH prajJaptaH / sArdhAni dvASaSTi yojanAni Urdhvamuccaistvena ekatriMzataM yojanAni krozaM ca viSkambheNa anekastambhazatasanniviSTaH bhavanavarNako bhaNitavyaH / atikrIDAvAsasya khalu bhaumeyavihArasyAntarvahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJato yAvanmaNInAM phAsaH / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalvekA maNipIThikA prajJaptA sA khalu maNi pIThikA dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm yojanabAhalyena sarvamaNimayI acchA yAvatpratirUpA / tasyAH khalu maNipIThikAyA upari atra khala devazayanIyama prajJaptaM vrnnkH| tatkenArthena bhadanta ! evamucyate gautamadvIpaH khalu gautamadvIpaH ? gautamadvIpe khaDDa dvIpe tatra tatra deze tatra tatra utpalAni yAvad gautamapramANi tattenArthena gautama !
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 jIvAbhigamasUtra yAvannityaH kutra khalu bhadanta ! musthitasya lavaNAdhipateH musthitA nAma rAjadhAnI prajJaptA, gautamadvIpasya pazcimena tiryagasaMkhyeyAn yAvadanyasmillavaNasamudre dvAdazayoyanasahasrANyavagAhya-evaM tathaiva sarva netavyaM yAvat susthito devaH // iti // 88 // ___TIkA-'kahiNa bhaMte ! suTiyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAmaM dIve pannatte' ka khalu bhadanta ! susthitasya lavaNAdhipate gautama dvIpo nAma dvIpa: prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA jaMbuddIve NaM dIve maMdarassa paccayassa paccatthigeNaM lavaNasamudaM vArasajoyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM suTiyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAmaM dIve pannatte' gautama ! jambUdvIpe dvIpe khalu mandaraparvatapazcimAyAM dvAdazayojanasahasrANi lavaNasamudramavagAhyA'tra khalu lavaNAdhipasusthitasya gautamadvIpo nAma dvIpaH prajJaptaH sa ca-cArasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaMsattAlIsaM joyaNasahassAI nava ya aDayAle joyaNasae kiMci visesoNe pari 'kahi NaM bhaMte / suTTiyassa lavaNAhivahassa goyama dIve NAmaM dIve' TIkArtha-he. bhadanta ! lavaNasamudra ke adhipati susthita deva kA gautamadvIpa kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! jaMbuddIveNaM dIve maMdassa pavvayassa paccatthimeNaM lavaNasamudaM bArasa z2oyaNAI ogAhittA etthaNaM suTiyassa lavaNAhivaiyasma goyamadIve NAmaM dIve pannatte' he gautama ! jambUdvIpa nAmake dIpa meM mandaraparvata kI pazcimadizA meM 12 yojana taka lavaNasamudra meM jAne para jo sthAna AtA hai vahAM para lavaNAdhipati susthita deva kA gautama nAmakA dvIpa kahA gayA hai yaha dvIpa 'bArasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM sattatIsaM joyaNasahassAI nava ya aDayAle joyaNasae kiMci visesoNe parikkheveNaM' isa sUtra ke anusAra 12 yojana kA lambA cauDA hai 'kahi NaM bhaMte ! suTTiyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAma' tyAdi TIkArtha-he bhagavana lavaNasamudranA adhipati susthita devane gItama dI5 4yAM mAvasa cha 1 mA praznanA uttaramA pramuzrI 5 cha -'goyamA !' jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavyayassa paccasthimeNaM lavaNasamudaM bArasa joyaNAI ogAhittA eltha NaM sutthiyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAmaM dIve paNNatte' 7 gautama! jaMbudvipa nAmanA dvIpamAM maMdara parvatanI pazcima dizAmAM 12 bAra ejana paryantanI lavaNasamudramAM javAthI je sthAna Ave che. tyAM AgaLa lavaNAdhipati susthita hevana gautama nAbhana dIpa cha, 2mA dI5 'vArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM sattakosaM joyaNasahassAI nava ya aDayAle joyaNasae kiMci visesoNe parikkheveNaM' yA sUtrapAna, A VAT mmm......
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 589 kkheSeNaM-jaMbUddIvaM teNaM addhakoNaNaue joyaNAI cattAlIsaM paMca NauibhAge joyaNassa usie jalaMtAo' dvAdaza yojanasahasrANi-AyAmaviSkambhAbhyAm saptatriMzadyojanasahasrANi nava cA'STAcatvAriMzAni yojanazatAni kizcidvizeSonAni parikSepeNa jamdvIpAnte'dhai konanavatIni yojanAni sAmA'STAzIti saMkhyAni catvAriMzataM ca paJcanavatibhAgAn yojanasya jalAntAt-jalaparyantabhAgAd Urdhvamucchrita etAvAn jalasyopari prakaTito darIdRzyate / 'lavaNasamuI teNaM-do kose usie jalaMtAo' lavaNasamudrAnte khalu dvau krozau yAvajjalAntAd Urdhvadeze-ucchitaH etAvAn jalasyopariprakaTa ityarthaH, 'seNaM egAe paramavaraveiyAe-egeNaM vaNasaMDeNaM savyao samaMtA taheva vaNNao doNhavi' sa hi gautamadvIpaH pAvaravedikayaikayA-vanapaNDenaikena ca sarvatra sarvAsu digvidikSu sarvatobhAvena aura kucha kama 37948 yojana kA isakA parikSepa hai 'jaMbUddIvaM teNaM advekoNaNaue joyaNAI cattAlIsaM paMcaNautibhAge joyaNasahassa jalaMtAo usie' yaha jamvRddhIpa kI dizA meM jambUdvIpa ke anta meN88|| yojana aura eka yojana ke 95 bhAga meM se 40 bhAga pramANa pAnI se UMcA uThA huA hai 'lavaNasamudaM teNaM kose Usie jalaMtAo' tathA lavaNasamudra kI dizA meM lavaNalamudra ke anta meM-yaha jala se do koza taka UMcA uThA huA hai 'se Na egAe ya paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA taheva vaNNao doNhavi' yaha eka padmavara vedikA se aura eka vanaSaNDa se cAroM ora ghirA huA hai ina donoM kA varNana pahile jaisA kiyA gayA hai vaisA hI hai 'goyamadIvassa NaM dIvassa aMto jAva bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' gautama dvIpa ke bhItara kA bhUmibhAga yAvat vahasamaramaNIya hai| lAMbe pahALe che. ane kaMIka kama 37942 sADatrIsa hajAra navase beMtAsiis yogana tara pa2i25 cha. 'jaMbuddIvaM teNaM addhakoNaNaue joyaNAI cattAlIsaM paMcaNaui bhAge joyaNassa jalaMtAo usie' mA dIpanI zAmai jaMbUdvIpanA aMtamAM 88 sADI aThayAsI jana ane eka ejananA 5 payAmA mAmA yAjIsa pramANa pANIthI 52 nI cha. 'lavaNasamuI teNaM do kose Usie jalaMtAo' tathA eqry samudranI hizAmA samudranA matamA pAthI me usa yu nIle che. 'se NaM egAe paumavaraveIyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA taheva vaNNao doNha vi' mA gautamadvIpa me padvavara vedikAthI ane eka vanakhaMDathI cAre bAjuthI gherAyela che. A bannenuM vana pAIyAM 2 pramANe 42vAmA sAsa cha, prabhArI cha. 'goyama
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ 590 zrIdhAmigamasUtre pariveSTitaH kujaiva ramaNIyaH ihahi padmavaranedikAyA vanakhaNDasya ca dvayorapyetayorvarNanaM pAradarzitadizA kartavyam / tathAhi-pAvaravedikA'rdhayojanamuccaiH paJcadhanuzzatAni viSkaMbheNa-jagatItulyA parikSepeNa asyA ayametadrUpo varNAvAsa:vajramayA nemAH riSTaratnamayAni pratiSThAnAni vaiDUryamayAH phalakAH vajramayA sandhayaH rohitAkSaratnamayyaH sUcyaH nAnAmaNimayAni kalevarANi-kalevarasaMghAtAH nAnAmaNimayAni rUpANi rUpasaMghAtAH aGkaratnamayAH pakSAH pakSavAhAH jyotIratnamayAvaMzA 'vaMsakavelluyAo' rajatamayyaH paTTikAH jAtarUpamayyo'vadhAnyaH vajramayI--uparipuMchanI sarvazvetaM rajatamayamAcchAdanam sA caikaikena kiGkiNIjAlena ghaNTAjAlena muktAjAlena suvarNajAlena yAvanmaNinAlena ekena padmavarajAlena sarvaratnamayena sarvataH samantAtsaMparikSiptA jAlAni tapanIyalaMbUmakrAni muvarNamahattarakamaNDitAni maNimayavividhazobhita samudAyAni IpadanyonyAsaMpRktAni pUrvAparadakSiNottarAgatai vAtai mandamejitAni kampitAni zobhitAni spanditAni ghaTTitAni "se jahAnAmae AliMga jAva AsayaMti' ruoM kI mAlA se ghaNTAjAla se, muktAjAla se, suvarNajAla se, yAvat maNijAla se evaM sarva ratnamaya eka padmavara vedikA se cAroM ora se veSTita hai ye sava suvarNa Adi kI mAlAe~ evaM ghaMTA jAla vagairaha rakta suvarNa ke jhamakoM se yukta haiM suvarNa ke inake Dore haiM inake ye samudAya vividha prakAra ke hAra ora ardhahAra se zobhita hai| ye ina ke samudAya Apasa meM eka dUsare samudAya se kucha 2 dUrI para hai / tathA pUrva pazcima, dakSiNa aura uttara se Agata manda manda vAyu se ye saba mAlAeM dhIre dhIre halatI rahatI haiM kaMpita hotI rahatI haiM / zobhita hotI rahatI hai| spandita hotI rahatI haiM Apasa meM ghaTita hotI rahatI haiM aura aisI pratIta hotI dIvassa NaM aMto jAva bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' gautama dIpanI maranA abhilAra yAvat mahu sabharabhaNIya che. 'se jahANAmae AliMga0 jAva Asa. yaMti' 3 nI bhAgAmAthI baTaNAthI mustA gAyI, supa yI yAvat maNijALathI tathA sarva ratnamaya eka padvavara vedikAthI cAre bAjue vIMTaLAcela che. A suvarNa vigerenI mALAo tathA ghaMTAjALa vigere lAla sonAnA jhUmakhAothI yukta che. senAnA tenA derA che. te tamAma samudA aneka prakAranA hAre ane adhahArethI zobhAyamAna che. tenA A samudAye paraspara eka bIjA samudAyathI kaMIka kaMIka dUra AvelA che. tathA pUrva pazcima, dakSiNa ane uttara dizAethI Avela maMdamaMda pavanathI te tamAma mALAo dhIre dhIre halatI rahe che. kaMpAyamAna thAya che. sumita rahe che. spaMdita thAya
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 591 udIritAni eteSAmudareNa manojJena karNamano nirvRtikareNa zabdena sarvataH samantAdA pUryamaNAni zriyA'tIvAtIvopazobhitAni tiSThanti / etadvedikAyAstatra 2 dezapradeze haya-nAga-nara-kinnara-kiMpuruSa-mahoraga-gandharva-RSabhasaMghAtAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH tathA tatra bahavo haya gaja pantayo yAvat pratirUpAH evaM hayAdi mithunAni yAvatpratirUpANi tathA-padma-nAgA-'zoka-campakA''mra vasantavAsantikA'timuktaka-kunda-zyAmalatA nityaM kusumitAH stavakitA gucchitA haiM ki mAnoM ye Apasa meM milajula kara bAta cIta sI kara rahI hoM, udAra, manojJa, evaM karNa aura mana ko Ananda pahuMcAne vAle zabda se ye saba ora se bharI huI rahatI haiM ina kI zobhA baDI anokhI hai| isa vedikA ke Asa pAsa jagaha jagaha para haya ke yugala nAga ke yugala, tarake yugala, kinnara ke yugala, kiMpuruSa ke yugala, mahoraga ke. yugala, gandharva ke yugala, aura RSabha baila-ke yugala haiN| ye saba sarvAtmanA ratnamaya haiN| accha-AkAza-aura sphaTika maNi ke jaise svaccha hai / yAvat pratirUpa haiM / usa padmavara vedikA ke Asa pAsa aneka ghoDoM kI paGktiyAM haiM gaja kI paktiyAM haiM yAvat ye saba pratirUpa haiN| tathA-padma, nAga-azoka-campaka, vasanta-vAsantikA, atimuktaka, kunda evaM zyAmalatAeM bhI usa padmavara vedikA ke Asa pAsa meM haiM ye saba latAeM hamezA kusumita rahatI haiM stacakita rahatI haiM gucchita rahatI haiM tathA alaga alaga piNDarUpa meM rahI huI maMjarIrUpa avataMsaka-karNA che. paraspara ghakrita rahe che, ane evI jaNAya che ke jANe e parasparamAM maLIne vAtacIta karatI hoya. udAra, majJa, ane kAna ane manane AnaMda pamADavAvALA zabdothI cAre bAjuthI bharelI rahe che. tenI zobhA ghaNAja judA prakAranI jaNAya che, e vedikAnI Aju bAju sthaLe sthaLe gheDAnA yugala, hAthIyAnA yugale, narayugale kinarenA yugalo jiMpurUSanA yugale, mahera nA yugale, gaMdharvonA yugale ane baLadenA yugale che. e badhA sarvAtmanA ratnamaya che. accha AkAza ane sphaTika maNinA jevA svaccha che. thAvat pratirUpa che. e padvavara vedikAnI AjubAju aneka ghoDAonI paMkti che. hAthiyenI paMkti che. yAvat te pratirUpa che. tathA paddha, nAga, azeka caMpaka-vasaMta, vAsanikA atimukta kuMda ane zyAmalatAo paNa e padmavara vedikAonI AjubAju che. e badhI latAo sadA kusumita rahe che. stabakita rahe che. gucchita rahe che. tathA alaga alaga piMDAkArathI rahela maMjarI rUpa avataMsaka arthAta karNabharaNane e dhAraNa karIne rahe che. A badhI latAo
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre 592 yAvatsuvibhakta piNDamaJjarIkA'vataMsakadhAriNyaH sarvaratnamayyo'cchA yAmatpratirUpaH tathA bahavo'kSayasvastikAH sarvaratnamayA yAvatpratirUpAH / atha kenArthena bhadanta ! evamucyate- padmavara vedikA - padmabaravediketi ? gautama ! yatossyA yatra tatra cApItaTakAdau sarvatra vahanyutpalakamalazatasahasrapatrANi sarvaratnamayAni yAvadaccha pratirUpANi tattenArthenA'vehi yatazca tannAmazAzvataM yannakadApinAsssInna bhavati na bhaviSyati -api tu AsIdbhavati bhaviSyatyeva tattebharaNa - ko ye dhAraNa kiye rahatI haiM / ye saba latAeM sarvAtmanA ratnamaya evaM accha haiM aura pratirUpaka ke vizeSaNoM se yukta hai / isa padmavara vedikA meM sthAna 2 para aneka cAvaloM ke bane hue evaM kabhI naSTa na hone vAle svastika bane hue haiM ye saba sarvAtmanA ratnamaya yAvatpratirUpa haiM / he bhadanta ! isa vedikA kA nAma padmavaravedikA aisA kisa kAraNa se huA hai isake uttara meM prabhu ne kahA hai ki he gautama ! isa padmavaravedikA ke sthAna rUpa jaise vedikA ke Asa pAsa meM, vedikA ke paTiyoM ke Upara vedikA ke puTAntara meM, vedikA ke stambhoM meM stambhoM ke Asa pAsa meM ityAdi saba sthAnoM meM padma yAvat lakSa paMkhuDiyoM vAle puSpa rahe hue haiM ye saba sarvAtmanA ratnamaya evaM accha Adi pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAle haiM / isa koraNa he gautama! isa vedikA kA nAma padmacaravedikA huA hai isa vedikA kA aisA nAma zAzvata hai yaha pahile nahIM thA aisA nahIM hai aba bhI nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura Age bhI nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai kintu aisA sarvAtmanA ratnamaya ane accha che. tathA pratirUpa sudhInA vizeSaNAthI yukta che. A padmavara vedikAmAM sthaLe sthaLe cAkhAnA khanelA tathA koi vakhata nAza na pAme tevA svastika che. te khA sarvAtmanA ratnamaya yAvapratirUpa che. padmavara huM bhagavat A vedikAnuM nAma padmavara vetikA e pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke huM gautama ! A vedikAnA sthAna rUpa vaiDhikAnI AsapAsa veAinA pATiyAono upara verdikAnA puTAntaramAM vaizvikAnA sta MbheAmAM sta...bhAnI AjImAjI vigere badhAja sthAnamAM padma cAvat lAkha pAMkhaDIyeA vALA puSpA rahelA che, e badhA sarvAtmanA ratnamaya ane accha vigere pratirUpa sudhInA vizeSaNA vALA che. te kAraNathI huM gautama / A vedikAnu A rItanuM nAma kahela che vaLI A padmavaravedikA e pramANenu nAma zAzvata che. te pahelA na hatuM tema nathI. vartamAnamAM nathI tema paNa nathI ane bhaviSyamAM nahIM heAya tema paNa nathI. paraMtu mevu A nAma pahelAM hatuM. vamAnamAM paNa che. ane
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 593 nArthena gautama ! padmavaravediketi / itthaM sA'vyayA nityA dhruvA'kSayA zAzvatIti / tasya khalu gautamadvIpasyoparibahireko mahAn vanaSaNDaH prajJaptaH sa ca-dezone dve yojane cakravAlaviSkabheNaM jagatItulyaparikSepeNa kRSNaH kRSNAvabhAso yAvad aneka zakaTarathayAnAdi sthAnaM suramyaH prAsAdikaH zlakSNo-ccho yAvatpratirUpaH ityAdi krameNa vanapaNDavarNanaM kartavyan / 'goyamadIvassa NaM dIvassa aMto jAva bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte se jahAnAmae AliMga jAva AsayaMti' gautamadvIpasya khalu antarmadhye yAvat vahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmaka:-AliGgapuSkaramitiyA mRdaGga itivA sarastalamitivA-karatalamitivA''darzamaNDalamiti vA-candramaNDalamitivA sUryamaNDalamiti vA-urabhracarmeti vAyaha nAma isakA pahile thA aba bhI hai aura Age bhI rahegA yaha padmavara vedikA dravya dRSTi se nitya, dhruta, akSaya, aura zAzvatI hai jagatI ke Upara aura padmavara vedikA ke bAhara eka mahAna vanaSaNDa hai yaha vanaSaNDa do yojana kA cakravAla viSkambha kI apekSA se hai isa kA parikSepa jagatI ke barAbara hai yaha kRSNa aura kRSNAvabhAsa vAlA hai yAvat isa meM aneka zakaTa ratha evaM yAna Adi Thaharate haiN| yaha suramya Adi prAsAdika haiM ilakSaNa aura accha hai yAvat pratirUpa haiM ityAdi rUpa se padmavara vedikA aura vanaSaNDa kA varNana hai yaha bahusamaramaNIya bhUmibhAga aisA pratIta hotA hai ki jaise mAnoM muraja yA mRdaGga kA samatala ho yAvat isa meM aneka devI aura deva uThate vaiThate haiM yahAM para isa bhUmibhAga kA varNana isa prakAra se hai-'AliGga puSkaramitivA, mRdaGgaitivA, sarastalamitivA, karatalamitivA, AdarzamaNDala. bhaviSyamAM paNa raheze, A padvavaravedika dravya daSTithI nitya dhruva, akSaya, ane zAzvatI che. jagatInI upara ane padmavara vedikAnI bahAra eka eka mahAna vanaSanDa che. A vanapaMDa be ejananA cakavAla viSkabhanI apekSAthI che. tene parikSepa jagatInI barobara che, te kRSNa ane kRNAvabhAsa vALuM che. yAvatuM temAM aneka gADAo, ratha, ane yAna vAhane ubhA rahe che. te suramya vigere prAsAdika che. lakSya ane a7 che. yAvatu pratirUpa che. vigere prakArathI pAvara vedikA ane vanakhaMDanuM varNana che. A bahusama ramaNIya bhUmibhAga e jaNAya che ke-jema muraja athavA mRdaMgane talabhAga samatala hoya che, yAvat temAM aneka de ane devi uThe bese che, ahIyAM 2mA bhUmilAnu pa na 2 pramANe cha-'AliGgapuSkaramitivA, mRdaGgamitivA, sara. stalamiti vA karatalamitivA, AdarzamaNDalamitivA, candramaNDalamitivA sUrya maNDala jI0 75
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 594 jIvAbhigamasUtra varAhacarmeti vA-siMhacarmeti vA vyAghracarmeti vA vRkacarmeti vA dvIpicati vA 'nekazaMkukIlaka-sahasravitataH Avarta-pratyAvartazreNI-vastika-sauvastika-vardhamAnakamatsyANDaka-makarANDaka-jAra-mAraphullaveli-padmapatra-sAgarataraGga - vAsantikapadmalatA bhakticitraiH sarvaprakArakaiH sazrIkaiH soyote nAnAvidhapaJcavaNe stRNairmaNibhizcopazobhitaH tadyathA-kRSNainIlaiH pItailohitaH zuklaiH tatra ye kRSNAtRNAmaNayazca tepAzcA'yametadrUpo varNAvAsaH tadyathA-jImUta iti-'Jjanamiti vA-khaJjanamiti vA-kajalamiti vA mapIti vA yAvat tatra khallu bahavo vAnavyantaradevA-devya thA''sate-zerate-tiSThantitvagvartayanti-ramante-krIDanti purA paurANa-sucIrNa-muparAkrAnta-zubha-kAnta - kalyANakarmaNAM phalavizeSa pratyanubhavanto yathAsukhaM tiSThanti / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge-ettha NaM muTThiyassa lavaNAhivaissa ege mahaM aikIllAvAse nAma bhomejavihAre pannatte' tasya khalu bahusamaramaNIyabhUmibhAgasya madhyadezabhAge atra khalu lavaNAdhipati-susthitasyaikomahAn atikrIDAvAso nAma bhaumeyavihAraH mitivA, candramaNDalamitivA, sUryamaNDalamitivA, urabhracararmetivA' ityAdi ina samasta padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai yaha saya bhUmibhAga ke varNana meM pIche kA pATha yahAM 'kalyANakarmaNAM phalavizeSa pratyanubhavanno yathAsukhaM viharanti' yahAM taka kA grahIta huA hai| 'tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgasla bahumajjhadesabhAge-etthaNaM suTTiyasta lavaNAhivaisla ege mahaM aikkilAvAse nAma bhomejjacihAre pannatte' isa bahumamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka bIca meM lavaNa-' samudrAdhipati susthita deva kA eka vizAla AkrIDAvAsa nAmakA bhaumeya vihAra kahA gayA hai yaha vihAra 'cAvahiM joyaNAI addhajoyaNaM uDmuccatteNaM, ekattIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM aNega khaMbha mitivA, urabhracarmetivA' mA madhAra pahAnI vyAcyA pA7 42vAmAM nyAvI gayela che. A bhUmibhAganA varNanamAM pahelAM kahevAmAM AvI gayela tamAma pATha kalyANakarmaNAM phalavizepaM pratyanubhavanto yathAsukhaM viharanti' mA 4thana. paya-tanA a thayeTa cha. 'tarasa NaM bahusamaramaNijjansa bhUmibhAgassa bahumajpradesabhAge estha // sadriyAsa lavaNAhivaissa ege mahaM aikkilAvAse nAma bhomejavihAre paNNatte' mA bahusamaramaNIya bhUmi bhAganI barAbara madhyabhAgamAM lavaNasamudrAdhipati susthita nAmanA devanuM eka vizALa AkaDAvAsanAmane bhaumeya vihAra kahevAmAM Avela cha. mA piDA2 'bAvaDhi joyaNAiM addhanoyaNaM uDDhamuJcatteNaM ekattIsaM joyaNAI kosa ca vikkhaMbheNaM aNegakhabhasatasanniviTe bhavaNavaNNao bhANiyabo' 12 // mI
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ praupa protikA TIkA pra.3 u.3 sU. 88 susthA gautamI pani kANam 195 sa ca 'bAvahinoyagAI adanoyagaM uDDamuccategaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbhega-aNegakhaMbhasayasaMnniviTe bhavaNavaNNao mANiyavyo' sArthAni dvApaTTi yojanAni-uccatvenordhvam krozAdhikaikatriMzataM yojanAni viSkaraNa-aneka stambhazataiH sanniviSTaH abhyudgatasukRtavajravedikaH toraNavararacitaza labhaJjikA suzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaH prazastavaiDUryavimalastambhaH nAnAmaNikanakaratnavajrojjvala bahulabahusama suvibhaktacitraramaNIyakuTimatalaH IhAmRga-Rpabha-turaga-nara-makara vihagamAlakinnararurusarabhacamarakukSaravanalatApamalatAbhakticitraH stambhodgatavanavedikAparigatAmirAmaH vidyAdharayamalayugalayaMtrayuktavAciH sahasramAlinIyaH rUpasahasrakalitaH dIpyamAno'tidIpyamAnacakSulakinalezaH zubhasparzaH sazrIkarUpaH kAzcanamaNiratnastupikAkA nAnAvidhapaJcavarNaghaNTApatAkaparimaNDitAgrazikhara dhavalamarIcikavacaM vinirmuzcan lAulloiyamaditaH gozIparaktacandanadardaradantapaJcAGgulitalA upacitacandana kalazaH candanabaTamukRtatoraNapratidvAradezaH AsaktotsatattavagdhAritamAlyadAmakalApaH pazcavarNasarasasurabhimukta puppapuJjopacArakalitaH kAlAgurupravarakundaruSkanurukadhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtA'bhirAmaH varagandhaH gandhavatibhUtaH apsarogagasaMtravikIrNadravyatruTitamadhurAMzukasaMpraNAditaH sarvaratnamayo'cchaH zlakSNo ghRSTo mRSTo nIrajasko yAvat pratirUpa ityAdi krameNa vidheyaM vanavarNana matra / 'aikkIlAvAsassa NaM bhomejavihArassa-aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge satasaMniviDhe bhavaNa vaNNao bhANiyavyo' 62 // yojana kA UMcA hai 31 // yojana kA isakA viSkambha-cauDAI hai ye saikaDoM khambhoM ke Upara khaDA huA hai 'abhyudgata sukRta vajravedika toraNa vararacita zAlabhakSikA suzliSTa viziSTa laSTa saMsthitaH' ityAdi rUpa se isa vihAra ke varNana meM jo pIche aura bhI vizeSaNa Ae hue haiM unake dvArA bhI isakA varNana kara lenA cAhiye, isI varNana ke bhItara ulloca kA bhI varNana A jAtA hai 'aikkIlAvAsassa NaM bhobhejjavihArassa bAsaTha janane uMce che. 31 savA ekatrIsa janane tene viSka athavA pADApAva cha. meM se 3 stanAnI 52 SAI cha. 'abhyudgatasukratavana vedikAtoraNavararacitazAlabhalika suzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaH' tyA prasArathI A vihAranA varNanamAM pahelAM je vizapaNe kahevAmAM AvelA che, te vizeSaNothI paNa AnuM varNana karI levuM. A varNanamAM ja ullekanuM varNana paNa AvI taya cha. 'aikkIlAvAsassa NaM bhomejjavihArassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva maNINaM phAso' 2vAsa mAmaya vihAnI marane bhUmimA
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 596 jIvAbhigamasUtra pannatte jAva maNINaM phAso' atikrIDAvAsA''khya bhaumeyavihArasya khalu madhye'ntabahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmakaH-AliGgapuSkaramiti vAityAdi krameNa yAvanmaNInAM phAsastAvannirUpaNIyaH / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe-etthaNaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattAsA NaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM-joyaNavAhalleNaM savyamaNimaI acchA jAva paDirUbA' tadvahusamaramaNIyabhUmibhAgasya vistRtamadhyAMze-atraikA mahatI maNipaThikA''ste sA khalu maNipIThikA dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm vAhalyena yojanaM sarvamaNimayI acchA yAvatpratirUpA / 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvari etthaNaM devasayaNijje pannatte' upari ca tasyA maNipITikAyAH upari aMto bahusamaraNaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva maNINaM phAso' isa AkrIDAvAsa bhaumeya vihAra ke bhItara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai isa bhUmibhAga ke varNana meM bhI 'AliMga pukkharevA' ityAdi pUrvokta padoM kA saMgraha huA hai yaha varNana 'yAvanmaNInAM tRNAnAM sparzaH' isa sUtrapATha taka yahAM grahaNa kiyA gayA haiM / 'tassa bahusamaramaNijjasta bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha egA maNipeDhiyA paNNattA' isa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka bIca meM eka maNipIThikA kahI gaI hai 'sA NaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikhaMbheNaM joyaNavAhalleNaM savvamaNimayI acchA jAva paDikhvA' yaha maNipIThikA lambAI -cauDAI meM do yojana kI hai aura moTAI meM eka yojana kI hai| yaha sarvarUpa se maNiyoM kI banI huI hai AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI yaha accha hai yAvat pratirUpa haiM yahAM yAvat zabda se ilakSNa Adi padoM kA grahaNa huA hai 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvari ettha NaM masabharabhaNIya cha. mA mUbhimAna va nabhA paY 'AliGgapukkhareivA' vigaire pUrvarita pahAnA saMbaDa thayesa cha. mA pana 'yAvanmaNInAM tRNAnAM sparzaH' mA sUtra54 parya-tanA maDIyAM aDara 42vAmAM Ave che. 'tassa bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha pagA maNipeDhiyA paNNattA' 2 maI samaramaNIya bhUmibhAganI barAbara madhyamabhAgamAM eka maNipIThikA kahela che. 'sANaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNavAhalleNaM savvamaNimayI acchA jAva paDirUvA' mA maNipAnImA pAhANAme yogananI che. ane tene gherA eka ejanane che. e sarva prakArathI maNithI banela che. AkAza ane sphaTika maNinA jevI te svaccha che. yAvata, pratirUpa che. ahIyAM yAvat 4thI saY vigaire pahA aDae thaye cha 'tIse NaM maNipeDhiyAe
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ praya ghotikA TIkA pra.3 u.3 . 88 susyAhA gautamadrIpanirUpaNam 597 khalvatra devazayanIyaM prajJaptam / 'vaNNa bho' tasya varNaka upari aSTASTamaGgalakAdikaM ca tacca devazayanIyaM nAlijanavartikobhayata upadhAnakam madhye tata gabhIram gaGgApulinavAlukobAlasAlisayam upacitakSaumadukUlapaTTapraticchAdanam suviracitarajatatrANaraktAMzukasaMvRtam suramyam Adarzasta navanItanUlasparzavanmRdukam / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM cuccaI' goyamadIve NaM dIve ? tattha 2 tahiM vahaI uppalAI jAva goyamappabhAI" tatkenArthena bhadanta ! gautamadvIpaH 2 ityevamucyate ? bhagavAnAhagautamadvIpe khalu tatra 2 deze-pradeze cotpala-padma-kumuda-puNDarIka mahApuNDarIka zata-sahasrapatrANi yAni tAni sarvANi gautamavarNAni-gautamAkArANi tattadyogAt -basati ca tatra maharddhika mahAsaukhyaka mahAdhutika mahAvala mahAnubhAvaH palyopamadevasaNijje paNNatte' isa maNipIThikA ke Upara eka deva zayyA hai . 'vaNNao' isakA varNana jaisA pIche 'NANAmaNimayA paDirUvA' Adi padoM dvArA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai goyamadIveNaM dIve he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki yaha gautama dvIpa hai ? arthAt isa dvIpa kA nAma gautama dIpa aisA kisa kAraNa se huA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'tattha 2 tahiM yahahiM uppalAiM jAva gomayappabhAI se eeNaTeNaM goyamA ! Nicce' he gautama ! usa gautamadvIpa meM jo choTI baDI vApikAeM Adi jala pradeza hai unameM jo utpala padma kumuda yAvat lakSapatroM vAle puSpa Adi haiM una saba kI prabhA gomeda ratna jaisI hai isa kAraNa se vahAM para mahardika Adi vizeSaNoM vAlI evaM eka palyakI sthiti vAlA gautama deva rahatA hai isa kAraNa isa uvari entha NaM devasayaNijje paNNatte' yA mAlinI 652 me zayyA cha. tenu parjuna 2 pramANe 'NANAmaNimayA paDirUvA' vigaire 53 vA 42vAmA mAveza cha. zeka pramANe mahIyA 5 4 me. 'se keNaTaNaM bhaMte ! evaM puccai goyamadIveNaM dIve' lagavan ! mA5 me // 4||24thii 4 ch| ke A gautama dviIpa che. arthAt A dvIpanuM nAma gautama dvIpa evuM zA 24thI thayeta cha ? - prazana uttaramA prabhuzrI 4 cha -'tattha tattha tahiM bahUhi~ unalAI jAva gomayApabhAI se eeNaThe gaM goyamA jAva Nicce hai gautama ! e gautamadvIpamAM je nAnI moTI vAva vigere jala pradeza che, temAM je upale, padma, kumuda yAvat lakSapavALA puSpa vigere che. te badhAnI prabhA gameda ratnanA jevI che. te kAraNathI tathA tyAM mahaddhika Adi vizeSaNavALA ane eka patyanI sthitivALA gautama deva rahe che. te kAraNathI A dviIpanuM
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 598 jIvAbhigamasUtre sthitimAMllavaNAdhipatiH susthitazcApi, sa ca catuH sAmAnikasahasANAM canasarAjamahipINAM saptA'nIkA'nIkAdhipatInAM pIDazAtmarakSakadevasahasrANAM gautamadvIpasya susthitAyA rAjadhAnyA anyeSAM ca bahunAM dhAnanyantara deva-devInAM cA''dhipatyaM paurapatyaM senApatyaM kArayan pAlayan viharati tattenArthena gautamadvIpo gautamadvIpa ityevaM gautama ! ucyte| athottaraM ca gautama ! zAzvataM nAma bhavati yannakadApinA'sIna bhavati na bhaviSyati api tu-AsI deva bhavatyeva bhaviSyatyevA 'vyayo dhruH zAzvato nityH| 'kahi NaM bhaMte ! muTiyassa lavaNAhivaissa muTTiyA NAmaM rAjahANI pannAcA-goyamA ! goyamadIvassa paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje jAva a,mi lavaNasamudde vArasajoyaNasahassAI ogAhittA evaM taheva savyaM NeyavyaM dvIpa kA nAma gautamadIpa ho gayA hai yaha deva vahAM para rahatA huA cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra agramahipikoM kA jaisA ki pahile kahA gayA hai sAta anIkoM kA sAta anikAdhipatiyoM kA 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA vahAM ke nivAsI aura bhI dUsare vAnavyantara Adi devoM kA Adhipatya karatA hai apanI rAjadhAnI kA Adhipatya karatA hai una sava kI rakSA evaM pAlana karatA hai aura sukha zAnti ke sAtha apane samaya ko vyatIta karatA hai yaha dIpa Aja kA ho aisI bAta nahIM hai / yaha to anAdinidhana dvIpa hai yaha bhUta meM thA, aba bhI hai aura Age bhI rahegA ataH yaha dravya dRSTi se nitya hai tathA varNa paryAyoM Adi kI dRSTi se yaha anitya bhI hai 'kahiNa bhaMte! suTTiyassa lavaNAhivaissa suDhiyA NAmaM rAyahANI paNNattA' he bhadanta ! lavaNasamudrAdhipati susthita deva kI susthitA nAmakI rAjadhAnI nAma tamaDhIpa e pramANe thayela che. e deva tyAM rahIne cAra hajAra sAmAnya nika TenuM, cAra amahiSinuM, jemAM pahelAM kahevAmAM Avela che te pramANe sAta anIkAnuM tathA sAta anIkAdhipatinuM 16 seLa hajAra AtmarakSaka vena tathA tyAM rahevAvALA bIjA paNa aneka vAnagaeNtara vigere devanuM adhipatiparNa kare che. pitAnI rAjadhAnInuM adhipatipaNu, kare che. e badhAnI rahyA ane tenuM pAlana kare che, ane sukha pUrvaka pitAnA samayane vItAve che. A dvIpanuM nAma A kAraNathI che tema nathI. e anAdi kAlabhAvI che. te pahelA hite, vartamAnamAM che, ane bhaviSyamAM paNa raheze. tethI dravya draSTithI te nitya che. tathA varNa paryAya vigerenI daSTithI te anitya che. 'kahiNaM bhaMte ! suTTiyassa lavaNA hivaissa suTThiyA NAmaM rAyahANI paNNattA' lagavan lavaNa samudranA adhipati susthita devanI susthitA nAmanI rAjadhAnI kyAM
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 88 susthitasya gautamadrIpanirUpaNam 599 jAva sutthie deve' kutra khalu bhadanta ! lavaNAdhipa susthitadevasya susthitA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA ? bhagavAnAha-gautama ! gautamadvIpasya pazcimena pazcimAyAM dizi tiryagasaMkhyeya dvIpasamudrAn vyativrajyA'nyalavaNasamudre dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra susthitA musthitadevasya rAjadhAnI evaM krameNa tathaiva gaustUparAjadhAnIvat sarva netavyaM yAvatmasthito deva iti // 50 88 // samprati-naMbUdvIpagata candradvIpavarNanam - mUlam -kahiNaM bhaMte ! jaMbUddovagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA, goyamA! jaMbUddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa puracchimeNaM lavaNasamudaM vArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM jaMbUdIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA jaMbuddIvaM te addhakoNa Naui joyaNAiM cattAlIsaM paMcANauiM bhAge joyaNasta UsiyA jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kose UsiyA jalaMtAo vArasa joyaNasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM sesaM taM ceva jahA goyamadIvassa parikkhevo paumavaraveiyA patteyaM patteyaM vaNasaMDa0 doNha vi vaNNao bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyama dIvassa paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje jAva aNNami lavaNasamudde vArasajoyaNasahassAI ogAhittA, evaM taheva savvaM NeyadhvaM jAva sutthie deve' he gautama ! gautamadvIpa kI pazcimadizA meM tiryag asaMkhyAta DIpa samudroM ko pAra karake anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para susthita deva kI susthitA nAmakI rAjadhAnI hai isa rAjadhAnI kA varNana gostUpa parvatAvAsa kI gostUpA rAjadhAnI ke jaisA hI haiN| // 88 // bhAveda cha ? 20 prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamadIvassa paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje jAva aNNaMmi lavaNasamuhe bArasa joyaNa saharasAiM ogAhittA evaM taheva savvaM NeyavvaM jAva sutthie deve' he gautama ! gautamadIpanI pazcima dizAmAM tirya asaMkhyAta dvIpa ane samudrone pAra karIne bIjA lavaNasamudramAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI susthita devanI susthitA nAmanI rAjadhAnI che. A rAjadhAnInuM varNana gostUpa parvatAvAsanI gorUpa yAnInA vana prabhArI che. // sU. 88 //
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 jIvAbhigamasUtre jAva joisiyA devA AsayaMti / tesi gaM bahusasaramaNijje bhUmibhAge pAsAyavaDeMsagA bAvaTi joyaNAI bahumajjha0 maNipeDhiyAo do joyaNAiM jAva sIhAsaNA saparivArA bhANiyavvA taheva aTo goyamA bahusu khuDDAsu khuDDiyAsu vahuI uppalAI caMdavaNNAbhAI caMdA ettha devA mahaDDiyA jAya paliovamaTiIyA parivasaMti, teNaM tattha patteyaM patteyaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva caMdadIvANaM caMdANa ya rAyahANINaM annesiM ca varaNaM joisiyANaM devANaM devINa ya AhevaccaM jAva viharati, se teNaTeNaM goyamA ! caMda dIvA jAva NicA / kahi NaM bhaMte ! jaMbUdIvagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo pnnttaao| goyamA! caMdadIvANaM purasthiseNaM tiriyaM jAva aNNammi jaMvUdIve dIve vArasa joyaNasahassAiM ogAhittA taM ceva pamANaM jAba mahaDDiyA caMdA devA caMdA devaa| kahi NaM bhaMte jaMvUddIvagANaM sUrANaM sUradIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA ! jaMbUddIveNaM dIve maMdarassa pabvayassa paJcasthimeNaM lavaNasapudaM bArasa joyaNasahassAI ogAhitA taM ceva uccattaM AghAmavivakhaMbheNaM parikkhevo veiyA vaNasaMDA bhUmibhAgA jAva AlayaMti pAsAyavaDeMsagANaM taM ceva pamANaM maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA aTTho uppalAiM sUrappabhAI sUrA ettha devA jAva rAyahANIo sakANaM dIvANaM paJcatthimeNaM aNNaMmi jaMbUddIve dIve sesaM taM ceva jAra sUrA devA / kahi NaM bhaMte abhitaralavaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA! jaMbUddIve dIve maMdarassa pavyayassa purasthimeNaM lavaNasamudaM vArasa joyaNasahassAI ogA. hittA ettha NaM abhitaralavaNagANaM caMdANaM caMdadIza NAmaM dIvA pannattA jahA jaMbuddIvagA caMdA tahA bhANiyavvA Navari
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU 89 jambUdvIpagatozcandrayozcandradvIpani0 601 rAyahANIo aNNammi lavaNe sesaM taM ceva / evaM abhitara lAvaNagANaM sUrANa vi lavaNasamudaM vArasa joyaNasahassAiM taheva savvaM jAva raayhaanniio| kahiNaMbhaMte ! vAhiralAvagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA lavaNasamudassa purathimillAo veiyaMtAo lavaNasamudaM pacatthimeNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM vAhiralAvagANaM caMda dIvA NAma dIvA pannattA, dhAyaIkhaMDa dIvaM teNaM addhakoNa Navai joyaNAI cattAlIsaM ca paMca NauibhAge joyaNassa UsiyA jalaMtAo lavaNasamudaM tezaM do kose asiyA vArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM paramavaraveiyA vaNasaMDA vahusamaramaNijjA bhUmibhAgA maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA so ceva aTro rAyahANIo sagANa dIvANaM purathimeNaM tiriyamasaM0 aNNammi lavaNasamudaM taheva savyaM / kahi NaM bhaMte ! vAhiralAvagANaM sUrANa sUra dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA! lavaNasamudda paJcasthimillAo vezyaMtAo lavaNasamudaM purathimeNaM vArasa joya NasahassAI dhAyaisaMDa dIvaM teNaM akhekUNaNauiM jogaNAI cattAlIsaM ca paMca nauibhAge joyaNassa do kose UsiyA seNaM taheba jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paJcasthimeNaM tiriyasa saMkhejje laMbaNe ceva vArasa joyaNA taheva satvaM bhANiyatvaM suu.89| chAyA-kutra balu bhadanta ! jambUdvIpagatayogandrayozcandradvIpau nAma dvIpo prajJaptau, gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrveNa lavaNasamudraM dvAdaza yojanasahasrANi avagAhya atra khalu jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpau nAma dvIpau prajJaptau jambUdvIpAnte aTTai kona navatIni yojanAni catvAriMzataM paJcanavatibhAgAn yojanasyocchitau jalAntAt-lavaNasamudrAntena dvau krauzau-ucchitau-jalAntAda, dvAdaza yojanasahasrANi-AyAmaviSkambheNa zepaM tadeva-yathA gautamadvIpasya pari kSepaH padmAravedikA pratyekaM 2 vanapaNDaparikSiptA dvayorapi varNakaH bahusamaramaNIyoM jI0 76
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ jauvAbhigamasUtre 602 bhUmibhAgo yAvajjyotiSkA devA ArAte / teSAM khalu bahusamaramaNIye bhUmibhAge prAsAdAvataMsako dvApaSTiryojanAni bahumadhyadezabhAge maNipIThikA: dve yojane yAvatsahAsanaM saparivAraM bhaNitavyaM tathaivA'rthaH gautama ! vahvIsu kSudrAsu kSullikAsu bahUnyutpalAni candravarNAbhAni candrau atra devau maharddhikau yAvat palyopamasthitika parivasataH, tau khalu tatra pratyekaM 2 caturNAM sAmAnikasahasrANAM yAvat candradvIpayoH candrayozca rAjadhAnyoH anyepAJca vahUnAM jyotiSkANAM devAnAM devInAM cAssdhipatyaM yAvad viharataH / tattenArthena gautama ! candradvIpoM yAvannityau kutra khalu bhadanta ! jambudvIpagatayozca candrayozcandre nAma rAja prajJapte, gautama ! candradvIpayoH pUrveNa tiryag yAvadanyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdazayojana sahasrANyavagAhya tadeva pramANaM yAvanmaharddhikau candrau devau / kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpagatayoH sUryayoH sUryadvIpoM nAma dvIpo prajJaptau, gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pazcimena lavaNasamudraM dvAdazayojana sahasrANyavagAhya tadevoccatva mAyAmaviSkambheNa parikSepo vedikA vanapaNDaH bhUmibhAgo yAvadAsate prAsAdAghartasakAnAM tadeva pramANaM maNipIThikA siMhAsanaM saparivAram arthaH utpalAni sUryaprabhANi sUryo atra devau yAvadrAjadhAnyau svakayoH dvIpayoH pazcimenA'nyasmin jambUdvIpe dvIpe zeSaM tadeva yAvatsyau devau / kutra khalu bhadanta ! Abhyantara lAvaNikayozcandrayozcandradvIpoM nAma dvIpa prajJaptau, gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrveNa lavaNasamudraM dvAdazayojana sahasrANyavagAhyA'tra khalu abhyantara lAvaNikayozcandrayozcandradvIpo nAma dvIpa prajJaptau yathA - jambUdvIpagatau candrau tathaiva bhaNiasit navaraM rAjadhAnyo anyasmillavaNe zeSaM tadeva / evamabhyantaralAvaNikayoH sUryayorapi lavaNasamudraM dvAdaza yojanasahasrANi tathaiva sarvam yAvad rAjadhAnyau / kutra khalu bhadanta ! bAlAvaNikayozcandrayozrandradvIpo nAma dvIpa prajJaptau, gautama ! lavaNasya samudrasya paurastyAd vedikAntAllavaNasamudraM pazcimena dvAdazayojanasahastrANyavagAhyatra khalu vAlAvaNikayozcandrayozcandradvIpo nAma dvIpa prajJaptau dhAtakIpaNDadIpAntena ardhekonanavati yojanAni catvAriMzataM ca paJcanavatibhAgAn yojanasyocchritau jalAntAllavaNa samudrAntena dvau krozau ucchritau dvAdazayojanasahasrANyAyAmaviSkambheNa padmavaravedikA vanapaNDaH bhUmibhAgaH maNipIThikA siMhAsanaM saparivAraM sa evArthaH rAjadhAnyau svakayopayoH pUrveNa tiryagasaMkhyeya0 anyasmillavaNasamudre tathaiva sarvam / kutra khalu bhadanta ! vAhyalAvaNikayoH sUryayoH sUryadvIpo nAma dvIpa prajJaptau, gautama / lavaNasamudra pazcimavedikAntAllavaNasamudraM pUrveNa dvAdazayojanasahasrANi dhAtakIkhaNDadvIpAntena ardhekonanavatiyojanAni catvAriMzataM paJcanavatibhAgAn yojanasya dvau kauzau ucchritau zeSaM '
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.81 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvopani0 603 tathaiva rAjadhAnyau svakayopiyoH pazcimena tiryagasaMkhyeyAn labaNe-eva dvAdaza yojanAni tathaiva sarva bhaNitavyam // 78 // TIkA-'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA' ka nu khalu bhadanta ! jambudvIpagata candrayozcandra dvIpI nAma dvIpI prajJaptau ? bhagavAnAha-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pacayaspa puracchimeNaM lavaNasamudaM vArasajoyaNasahassAI ogAhittA-etthaNaM jaMbuddhIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAma dIvA pannattA' gautama ! jambUdvIpe khalu dvIpe mandara parvatAtpUrvasyAM lavaNasamudramavagAhya dvAdaza yojanasahasrANi atraiva hi jambudvIpaM prabhAsayatozcandrayo naM candradvIpau prasiddhI / 'jaMbuddIvaM teNaM addhakoNa Naui joyaNAIcattAlIsaM ca paMcANauI bhAge - joyaNassa usiyA jalaMtAo-lavaNasamuI taNaM do kose usiyA jalaM __jambUdvIpagata candradvIpa kA varNana'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM caMdANaM caMda dIvA paNNattA' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! jambUdIpagata do candramAoM ke do candradIpa kahAM para hai uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pacayassa purathimegaM lavaNasamudaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA etya NaM javUddIvagANaM caMdANa caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA' he gautama! jambRddhIpa ke memaparvata se pUrva dizA meM lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para vahAM jambUdvIpa ko prakAzita karane vAle donoM candramAoM ke do candra dIpa haiM 'jaMbuddIvaM teNaM addhekoNaNaui joyaNAI cattAlIsaM paMcANauti bhAge joyaNassa usiyA jalaMtAo lavaNasamuI teNaM do kose asito jalaMtAo bArasajoyaNasahassAI AyAma jaMbudvIpamAM Avela caMdra dvIpanuM varNana 'kahiNaM maMte ! jaMbUddIvagANaM caMdANaM caMda dIvA paNNattA' tyA / TIkAI-he bhagavan ! jaMbUdvIpamAM Avela be caMdramAnA be caMdradIpa 4yAM AvasA cha 1 mA prazna uttaramA prasuzrI 49 cha -'goyamA ! jaMbahIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM lavaNasamudaM vArasajoyaNasahassAI ogAhittA estha NaM jaMbuddIvagANa caMdANa caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' gautama ! dIpana : parvatathI pUrva dizAmAM lavaNa samadramAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI jaMbudvipane prakAzita karavAvALA bane caMdramAnA be caMdra dvipe che. - hIvaMteNaM addhakoNaNauijoyaNAI cattAlIsaM paMcANauti mAge joyaNassa usiyA jalaMtAo lavaNasamudaMteNaM dokose UsitA jalaMtAo vArasa joyaNasaharasAI
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 jIvAbhigamasUtra tAo vArasajoyaNaptahassAI AyAmavikkhaMbheNa-sesaM taM ceva tahA goyamadIvassa parivakhevo' jambUdvIpAntena-jambUdvIpadizi sAdhaiMkonanavati yojanAni sArdhA'STAzIti yojanAnItyarthaH catvAriMzataM ca pazcanavatibhAgAn yoganasyocchritau jalAntAt jalaparyantAdRrdhvamucchito, lavaNasamudradizAyAM jalAntAd dvau krozaparimitau UrdhvapucchritI tau ca candradvIpI dvAdazayojanasahasrANi yAvadAyAmavistArAbhyAt zeSaM yathA gautamadvIpasya parikSepaH tathAcA'yaM candradvayadvIpa: saptatriMzayojanasahasrANi navacA'STAcatvAriMzAni yojanazatAni kiJcidvizeponAni parikSepeNa jJAtavyo bhavati / 'paumavaraveiyA patteyaM 2 vaNasaMDapari0 doNhavi vaNNao' padmavaravedikA pratyekaM 2 vaNapaNDa parikSiptA dvayorapi varNakaH / 'vahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAva joisiyA devA AsayaMti' vanapaNDasya bahumadhyadezavikkhaMbheNaM, sesaM taM ceva jahA goyama dIvassa parikkhevo' ye dvIpa jambUdvIpa kI ora jambUdvIpa kI dizA meN-88|| yojana evaM eka yojana ke 95 bhAgoM meM se 4 bhAga jitanA pAnI se UMce uTe hue haiM tathAlavaNasamudra kI ora-lavaNasamudra kI dizA meM do koza pAnI se uMcA uThA huA hai inakI lambAI cauDAI 12 hajAra yojana kI hai bAkI kA aura saba varNana gautamadvIpa ke varNana ke jaisA hI hai tathA ca inakA parikSepa kucha kama 37 hajAra 9 sau 48 yojana kA hai 'paumavaravejhyA patteyaM 2 vaNasaMDa parikhittA' pratyeka candradvIpa ko padmavara vedikA aura vanaSaNDa ghere hue haiM 'doNhavi vaNNao' yahAM para padmavaravedikA aura vanaSaNDa ina donoM kA varNana kara lenA cAhie 'bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAba joisiyA devA AsayaMti' vanaSaNDa oyAmavikkhaMbheNe, sesaM taM ceva jahA goyamadIvassa prarikkhevo' mA dI5 bhuudviIpanI dizAmAM 88 sADI acAsI jana ane eka jananA 5 paMcANu bhAgamAMthI 40 cALIsa bhAga jeTaluM pANIthI upara nIkaLela che. tathA lavaNa samudranI bAju lavaNa samudranI dizAmAM be gAu jeTaluM pANIthI upara nIkaLela che. tenI laMbAI pahelAI 12 bAra hajAra ejananI che. A sivAya bAkInuM tamAma varNana gautama dviIpanA varNana pramANe che. tathA tene parikSepa kaMIka e che 37 sADatrIsa hajAra 9 navase 48 aDatAlIsa ejanane che. 'paumavaraveiyA patteyaM patteyaM vaNasaMDe parikkhittA' 424 yadIpana. 512 vaha bhane pana3 dheresA che. 'doNha vi vaNNao' maDIyA panapa2 va imane pana'unu parSana 4N A. 'bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAva joisiyA devA AsayaMti' panapAnI 252 madhya bhAgamA ma samaramaNIya bhUmimA che.
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU 81 jambUpAnayozcandrayozcandradvIpani0 605 bhAge vahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa cA''liGgapuSkaramiti vA-ityAdi krameNa bhUmibhAgo varNanIyaH atra khalu bahavo jyotiSkadevA devyazca zubhakalyANa purApaurANikarmaNAM phalavizeSa zubhaM kalyANaM pratyanubhayanto yathAsukhamAsate nipIdanti tiSThanti tvAgparivartayanti-zerate manaH sukhaM yathA viharanti / 'tesi NaM vahusamarapaNijje zUmibhAge pAsAyavaDe sagA vAvahiM joyaNAI' teSAM bahusamaramaNIyabhUmibhAgamadhye mahAnekaH prAsAdAvataMsakaH yazca dvApaSTi yojanAniAyAmaviSkambhAbhyAm , atra prAsAdAvataMsakavarNanaM pUrvavat / 'bahumajjha0 maNike ThIka madhyabhAga meM bahusamaramaNIya bhUmibhAga haiM yahAM 'AliGga puSkaramiti vA' ityAdi pUrvapadokta padoM dvArA isa bhUmibhAga kA varNana kara lenA cAhiye yahAM aneka jyotiSka deva aura deviyAM pUrva meM kiye apane puNya karma ke phala vizeSa ko bhogate huye sukha pUrvaka rahate haiN| yahAM svaparivartayanti yAvat zabda se 'nipIdanti, tiSThanti-tvaka parivartayanti zerate, manaH sugvaM yathA viharanti' ina kriyApadoM kA grahaNa huA hai 'tesi NaM bahusaparamaNijje bhUmibhAge pAsAyavaDeM sagA pAvahijoyaNAI' una vanaSaNDoM ke bahusamaramaNIya bhUmibhAgoM ke madhya meM prAsAdAvataMsaka kahe gaye haiM yahAM jo bahuvacana kA prayoga kiyA jA rahA hai vaha do candradIpoM ke do vanapaNDoM ke bhUmibhAgoM ko lekara kiyA jA rahA hai isa taraha eka 2 vahasamaramaNIya bhUmibhAga meM eka eka prAsAdAvataMsaka hai eka eka prAsAdovataMsaka kI lambAI cauDAI 62 yojana kI hai yahAM pUrva kI taraha isa prAsAdAvataMsaka kA varNana kara lenA cAhiye 'bahumajjha0 maNipeDiyAo do joyaNAI jAva sIhAmahAyAM 'AliMgapuSkaramitivA' vigaire paDasA yAmAM mAvesa yahI dvArA mA bhUmibhAganuM varNana karI levuM. aneka tivika deva ane devi pahelA karela pitanA puNya karmanA phala vizeSane bhegavatA thakA sukha pUrvaka rahe che. ahIyAM 'tvakparivartayanti' yAvat 4thI 'nipIdanti, tiSThanti, tvakparivarttayanti, zerate manaHsuravaM yathA viharanti' 241 yApahonA saDa thaye the, 'tesiMNaM bahusamaramaNijje bhUmibhAge posAyavaDeMsagA bApaTTi joyaNAI' se panapAnA msbhramaNIya bhUNibhAgenI madhyamAM prAsADhAvataMsaka kahela che. ahiMyA je bahu vacanane prayoga karavAmAM Avela che. te be caMdra dvIpanA be vanakhaMDanA bhUmibhAgone laIne karavAmAM Avela che. A rIte eka eka bahurAma ramaNIya bhUmibhAgamAM eka eka prAsAdAvataMsaka che. eka eka prAsAdAvAMsakanI laMbAI pahoLAI 62 bAsaTha jananI che, ahIMyAM pahelAnI jema A prAsAdAvaMtasakanuM
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra peDhiyAo do joyaNAI jAva sIhAsaNA saparivArA bhANiyavyA' tadvahusamaramaNIyabhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge mahatyekA maNipITikA, sA cA''yAmaviSkambhAbhyAM ve yojane taduparidikSu sAmAnikayogya bhadrAsanAni, catasragramahipIsaptA'nIkAdhipati-poDazAtmarakSakadevasahasra yogya bhadrAsanAni bhaNitavyAni / 'taheva aTTho' tathaivA'rthaH, nAmAbhidhAnacintAyAm-'goramA ! bahumu khulhAsu khuDDiyAsu bahUI uppalAI caMdavaNNAbhAI-caMdA ettha devA mahiDDiyA jAva paliovamaTTiIyA parivati' bhagavAnAha-gautama ! baDhI kSudrA-kSullikA vApImu yAvadvilapaktikAsu bahatpala-kumuda-padma-puNDarIka-mahApuNDarIka-zata-sahasrasaNA saparivArA bhANiyabvA taheca aTTo' usa vahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bIca meM rahe huye prAsAdAvataMsaka ke ThIka madhya bhAga meM eka maNipIThikA hai usa kI lambAI cauDAI do yojana kI hai isa para eka siMhAsana hai isa kI cAroM ora sAmAnika devoM ke yogya bhadrAsana haiN| yahAM cAra agramahi SiyoM ke sAta anIkAdhipatiyoM ke 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke bhadrAsanoM kA bhI varNana kara lenA cAhiye ina candradvIpoM kA yaha nAma anAdi nidhana hai isa sambandha meM jaisA kathana pahile kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye he bhadanta ! ina dvIpoM kA nAma candradvIpa aisA kyoM huA hai ? to isakA kAraNa prabha ne gautama ko aisA batalAyA hai ki he gautama ! 'bahusu khuDDAsu khuDiyAsu bahuI uppalAI caMdavaNNAbhAI caMdA ettha devA mahiDiyA jova paliovamahiIyA parivasaMti' isa dvIpa meM jitanI bhI choTI varNana . 'vahumajjha0 maNipeDhiyAo do joyaNAI jAva sIhAsaNA sapa. rivArA bhANiyabbA taheva aTThoM ko masabharamaNIya bhUmibAganI payamA raDatA prAsAdAvAMsakanI barAbara madhyabhAgamAM eka maNipIThikA che. tenI laMbAI pahoLAi e jananI che. tenA para eka siMhAsana che. tenI cAre bAjI sAmAnika dene yegya bhadrAsane che. ahIMyAM cAra amahiSinA, sAta anIkAdhipatinA ane 16 seLa hajAra AtmarakSaka denA bhadrAsananuM varNana paNa karI levuM. A caMdra dviIpanuM A nAma anAdikAlIna che. A saMbaMdhamAM jevuM varNana pahelAM karavAmAM Avela che, e ja pramANenuM varNana ahIMyAM paNa karI levuM. he bhagavan A dviIpanuM nAma caMdra dvIpa e pramANanuM kema kahela che ? te tenuM kAraNa prabhuzrIe gautamasvAmIne e rIte kahela - gautama ! 'bahusu khuDDAsu khuDiyAsu bahuI uppalAI caMdavaNNAbhAI caMdA etya devA mahiDDhiyA jAva paliovamaTTiiyA parivasaMti' mA dIpama nAnI moTI
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 7.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 607 patrANi candravarNAbhAni candrAkArANi-candravarNatulyAni santi / mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimantau dvAvatracandradevau privstH| 'te NaM tattha patteyaM 2 cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva caMdadIvANaM caMdANa ya rAyahANINaM annesiM ca bahUrNa joisiyANaM devANaM devINa ya AhevaccaM jAva viharaMti' yathoktavizeSaNaviziSTau tau dvAvapi candradevau tatra pratyekaM 2 catuH sAmAnika-catasragramahiSI-tisparipat -saptasaptA'nIkA'nIkAdhipati-SoDazAtmarakSakadevasahasrANAM candradvIpayozcacandrayozca rAjadhAnyoH svasya 2 candradvIpasya svasyAzcandrAbhidhAnAyA rAjadhAnyAH anyeSAmapi tadvAstavya jyotiSkadevadevInAmAdhipatya-paurapatya-bhartRtva-svAmitvAbaDI vAvaDiyAM haiM unameM aneka utpala Adi candra ke varNa ke jaise haiM candra kI AbhA ke samAna AbhA vAle haiM tathA yahA~ para candra nAmakA deva jo ki maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai aura yAvat jisakI eka palyopama kI sthiti hai rahatA hai 'te NaM tattha patteyaM patteyaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva caMda dIvANaM caMdANa ya rAyahANINaM annesiM ca bahUrNa jotisiyANaM devANaM devINa ya AhevaccaM jAva viharaMti' ye pratyeka candra deva vahAM para rahate hue cAra hajAra sAmAnika devoM kA yAvat candradvIpoM kA candrA rAjadhAnI kA tathA vahAM ke anya aura bhI jyotiSka devoM kA aura deviyoM kA Adhipatya Adi karate hue yAvat sukha pUrvaka apanA samaya vyatIta karate haiM 'se teNadveNaM goyamA! caMdaddIvA jAva NiccA' isI kAraNa he gautama ! ina dvIpoM kA nAma candradvIpa aisA huA hai / tathA ye dvIpa anAdi nidhana haiM kyoMki ye pahile kabhI nahIM the aisA bhI nahIM hai vartamAna kAla meM ye nahIM haiM je vAve che temAM aneka utpala vigere caMdranA varNana jevA che. caMdranI AbhA jevI AbhAvALA che, tathA ahIyAM caMdra nAmanA deva ke je mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. ane yAvat jemanI sthiti eka palyopamanI che. te 29 cha. 'teNaM tattha patteyaM pattayaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva caMda dIvANaM caMdANaya rAyahANINaM annesiM ca bahUrNa jotisiyANaM devANaM devINaya Ahevacca jAva viharati' se 124 va tyAM rahetA thA yAra 2 sAmAnis devanuM, cAvat caMdra dviIpanuM tathA caMdrArAjadhAnInuM tathA tyAMnA bIjA ti. Ska devonuM ane devicenuM adhipatipaNuM vigere karatA thakA yAvat sukhapUrvaka ghotAnA sabhaya vAtAve. cha. 'se teNaTUTeNaM goyamA ! caMda hIvA jAva NiccA' yA kAraNathI he gautama! A dvIpanuM nAma caMdradvIpa e pramANe thayela che. tathA A dvIpe anAdi kAlina che. kemake e pahelA kayAre ya na hatA tema nathI.
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIgabhigamasUtra ''jJezvara-senApatyAni kArayantau pAlayantI yathAmukhaM viharataH / tattadyogAcandranAmnAvyavahRto'yaM dvIpaH ito'nyadapigautama!candradvIpa ityetasya zAzvataM nAma 'nA''sItpurA-nAsti na vA bhavityepA na zaGkA kimu vacmi tatra / . AsItpurA''ste parato bhaviSyatyevaM na yaMdavyeti tadasti nAma // .. 'se NaTeNaM goyamA ! caMdadIvA jAva NiccA' tattenArthena gautama ! evamucyatedvIpo'yam candrasadRzotpalAdi yogAt candrasvAmikatvAcca candradvIpaH zAzvato dhravo yAvannitya iti / 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM caMdANaM caMdAo NAma rAyahANIo pannattAo' kutra khalu bhadanta ! candradvIpagatayozcandrayocandre nAma rAjadhAnyau vidyete ? bhagavAnAha-'goyamA ! caMdadIvANaM purathimeNaM tiriyaM jAva aNNa mmi jaMbuddIve dIve-bArarAjoyaNasahassAI ogAhittA' gautama ! candradvIpayoH pUrvasyAM tiryagasaMsTageya dvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmin jambRTTIpa nAmni dvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu candradevayoH pRthak 2 candrA nAma rAjaaisA bhI nahIM hai tathA bhaviSyatU kAla meM ye nahIM rahege aisA bhI nahIM hai ataH ye trikAlAvasthAyI hai sohI kahA hai 'nAsIt purA nArita na vA bhaviSyatyepA na zakSA kiMsuvacmi tatra AsIt purA'ste parato bhaviSyatyevaM na yavyeti tadasti nAma' 'kahi NaM maMte ! jaMbuddIvagANa caMdANa caMdAo nAma rAyahANIo paMnnattAo' he bhadanta ! jambUdvIpa ke caMdramAoM kI candrA nAmakI rAjadhAnIyAM kahAM para kahI gaI haiM uttara meM prabhubhI kahate haiM 'goyamA caMdadIvANaM purathimeNaM tiriyaM jAva aNNAmi jaMbuddhIve dIve ghArasa joyaNasahassAI ogAhittA naM ceva pagANaM jAva e mahiDiyA caMdA devA 2' jambuddhIpa se pUrva meM tirache asaMkhyAna dvIpa samudroM ko ullaGghana karake jAne para Agata anya jaMbUdIpa nAmake dvIpa meM 12 vartamAna kALamAM paNa nathI tema nathI tathA bhaviSyamAM paNa nahIM hoya tema nathI tethI te traNe kALamAM rahevAvALA che tema samajavuM. e ja kahyuM che ke 'nAsIta purA nAsti vA bhaviSyatyepA na kA kimu vacmi tatra AsIt purA'ste parato bhaviSyatye na yadvayeti tadarita nAga, kahiNa bhaMte ! jaMjuddIvagaNa caMdANaM cadAo nAma rAyahANIo pannattAo'sAvan dIpanAnyadramAyAnI caMdra nAmanI rAjadhAnI kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe cha -'goyamA ! caMdadIvANaM purathimeNaM tiriya jIva aNNaMmi jaMbuddIve dIve bArama joyaNasahassAiM ogAhittA ta ceva pamANaM jAva e mahiDhiyA caMdA devA ja jaMbadrIpathI pUrvamAM tirachA asaMkhyAta dvIpa ane samudrone oLaMgIne AgaLa javAthI tyAM AvatA bIjA jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM 12 bAra hajAra
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 609 dhAnI prasiddhA sAcA''yAmaviSkambhAbhyAM dvAdazayojanasahasrANi saptatriMzadhojanasahasrANi nava cA'STacatvAriMzataM yojanazatAni kizcidvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptA yA ca prAkAreNaikena sarvatra caturdikSu pariveSTitA / prAkArazca saptatriMzadyojanAni ardhayojanaM ca uccairUva'm mUle'rdhatrayodazayojanAni viSkambheNa madhye krozAdhika Sar3ayojanAni viSkambheNa mUle vistIrNo madhye saMkSipta upari tanuko bahirvRtto'ntazcatusro'ta eva gopuccha saMsthAnasaMsthita iva sarvakanakamayo'ccho yAvatpratirUpaH / sa hi prAkAra-kapizIrSakeNa nAnAvaNaH kRSNa vicchuklairupazobhitaH kapizIrSakazca-krozamAyAmena paJcadhanuH zatAni viSkambheNa, dezonamardhakrozamuccaihajAra yojana se pare do candra devoM kI pRthaka 2 do candrA nAma kI rAjadhAniyAM haiN| inakI laMbAI cauDAI 12 hajAra yojana kI haiM tathA inakA parikSepa 3794 yojana se kucha adhika hai pratyeka rAjadhAnI cAroM ora se eka vizAla koTa se ghirI huI hai koTa kI UMcAI 37 yojana kI hai mUla meM 12 // yojana kI cauDAI hai madhya meM isakI cauDAI 6 // yojana kI hai isa prakAra se yaha kora mUla meM vistIrNa madhya meM saMkSipta aura Upara meM patalA ho gayA hai ataH isakA AkAra gopuccha ke jaisA ho gayA hai bAhira meM yaha vRtta gola hai-aura bhItara meM yaha caturasra hai sarvarUpa se yaha kanakamaya hai evaM AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA yaha vilakula svaccha hai yAvat pratirUpa hai yaha koTa kapizIrSaka-kaMguroM-se evaM nAnA varNa ke kRSNa yAvat zukla varNa ke-maNiyoM se suzobhita hai kapizIrSaka kaMgurA kI lambAI eka jana para be caMdra devonI alaga alaga be candrA nAmanI rAjadhAnI che. tenI laMbAI pahoLAI 12 bAra hajAra jananI che. tathA tene parikSepa 3794 sADatrIsase cAraNa ejanathI kaMIka vadhAre che. e dareka rAjadhAnI cAre bAjuthI eka vizALa keTathI gherAyela che. keTanI uMcAI 37 sADatrIsa jananI che. mULamAM 12aa sADA bAra jananI tenI pahelAI che, madhyamAM tenI pahoLAI dA savA cha jananI che. e rIte A koTa mULamAM vistAra vALa madhyamAM saMkocavALe ane uparanA bhAgamAM pAtaLe che. tethI tene AkAra gAyanA paM chaDAnA jevuM jaNAya che. bahAranA bhAgamAM te vRtta--gaLa che. ane aMdaranA bhAgamAM te khUNi che. te sarva prakAre kanakamaya che. temaja AkAza ane sphaTika maNinA je te bilakula svaccha che. yAvata pratirUpa che. A keTa kAgarAothI tathA aneka varNanA kRSNa yAvatu saphedavarNanA maNithI suzobhita che. e kAMgarAonI laMbAI eka gAunI che ane tenI pahelAI jI0 77
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 610 stvena sarvAtmanA maNimayo'ccho yAvatyatirUpaH / tatraiko mahAn vanapaNDaH tatra ca -maNipIThikA tadvahumadhyadezabhAge vahusamaramaNIyo dezabhAgaH / atra mahadrikI0 yAvatpalyopamasthitimantau candrau devau parivasataH ityAdikrameNa vijayArAjadhAnIvat candrA-rAdhAnyApi varNayitavyA-etadabhiprAyeNaivAha-'taM ca pamANaM jAva mahaDiyA caMdA devA' tadeva pramANaM candrArAjadhAnyA yAvat mahaddhiko candrau devau candrauM devAviti / ___ atha sUryadvIpa vaktavyatA-'kahi NaM bhaMte ! jaMvRdIvagANaM surANaM sUradIvA NAma dIvA pannattA-goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa paccasthimeNaM koza kI aura cauDAI pAMcasau dhanuSa kI hai tathA UMcAI kucha kama Adhe koza kI hai ye kaMgure sarvAtmanA maNimaya haiM yAvat svaccha evaM pratirUpa haiM yahAM para eka mahAna vanapaNDa hai isa meM eka vizAla maNipIThikA hai isakA madhyabhAga bahusamaramaNIya hai / isa meM saparivAra siMhAsana hai yahAM maharddhika Adi vizeSaNoM se yukta aura eka palyopama kI sthiti vAle do candra deva apanI rAjadhAnI meM rahate hai ityAdi krama se vijayA rAjadhAnI kI taraha candrA rAjadhAnI kA bhI varNana kara lenA cAhiye, isI abhiprAya ko lekara sUtrakAra ne 'taM caiva pamANa jAva mahiDDiyA caMdA devA' aisA sUtrapATha kahA hai| sUryadeva vaktavyatA 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM sarANa sUradIvA NAmaM dIvA' he bhadanta ? jambUdvIpa ke do sUryo ke do sUryadvIpa kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdassa pavvayassa paccatthimeNaM 500 pAMcase dhanuSanI che, tathA tenI uMcAI kaMIka ochI ardhA gAunI che; A kAMgarAo sarvAtmanA maNimaya che, yAvat svaccha ane pratirUpa che, ahIMyA eka vizALa vanakhaMDa che. temAM eka ghaNI moTI evI maNipIThikA che, tene madhyabhAga bahusama ramaNIya che. temAM saparivAra sihAsana che. ahIMyA mahaddhika vigere vizeSaNothI yukta ane eka palyopamanI sthitivALA be caMdra deva pitAnI rAjadhAnImAM rahe che vigere kamathI vijyArAjadhAnInI jema caMdrA rAdhAnAnu varNana paY 42 . me mabhiprAyana sa sUtradhAre 'taM ceva pamANaM jAva mahiiDhiyA caMdA devA' mA prabhANena sUtrA: 4Dasa che. sUryadeva saMbaMdhI vaktavyatA. 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM sUrANaM sUradIvA NAma dIvAnApandIpanA be sUryonA be sUryadvIpa kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che -goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayarasa paccasthimeNaM lavaNasamuI vArasa joyaNa
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyoti kA TIkA pra.3 u.3 sU.81 jambUdoganayozcandra yozcandradvIpani0 611 lavaNasamudaM bArasanoyaNasahassAI ogAhittA taM ceva ucca AyAmakkhiMbheNaM parikkhevo-veiyA vaNasaMDA' kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpagatasUryayoH sUradvIpo nAma dvIpau prajJaptau ? bhagavAnAha-he gautama ! jambUdvIpa nAsti dvIpe mandaraparvata pazcimadizi dvAdazayojanasahasrANi lavaNasamudramavagAhyA'tra pradeze sUryadvIpI vartate / tadevoccatvaM dvAdazayojanasahasrANyAyAmaviSkammAbhyAsa-saptatriMzadyojanasahastrANi nava cA'TAcatvAriMzAni yojanazatAni kizcidvizeSAdhikAni parikSepeNa sa hi sUradvIpaH padmavaravedikA vanapaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMpariveSTitaH, atra-padmavaravedikA vanaSaNDayo varNanaM kartavyam / 'bhUmibhAgA jAva AsayaMti' sUradvIpAntargato bahusamaramaNIyo bhUmibhAgastatra tad dvIpagatA bahavo devA devya Asate zerate nipIdanti tiSThanti. yAvadviharanti / 'pAsAyavaDe sagANaM taM ceva pamANaM' prAsAdAvataMsakAnAM tadeva pramANAm tasya vahusamaramaNIya bhUmibhAgasya madhye eko mahAn prAsAlavaNasamuI vArasajoyaNasahassAI ogAhittA taM veva uccattaM AyAmavikkhaMbheNaM parikkhevo veiyA vaNasaMDA bhUmibhAgA' he gautama ! jambUdvIpa ke meruparvata ke pazcima meM lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age -jAne para sUrya dvIpa AtA hai isakI lambAI cauDAI Adi kA saya varNana caMndradvIpa ke hI jaisA hai| yahAM para bhI vaidikA, vanapaNDa evaM bhUmibhAga candradIpa ke jaise hI haiM yAvatU vahAM sUrya deva rahate hai usa meM eka prAsodAvataMsaka haiM isa prAsAdAvataMsaka kA pramANa bhI pUrvokta jaisA hI hai. isa prAsAdAvataMsaka meM praNipIThikA saparivAra siMhAsana, Adi kA varNana bhI pUrvokta candradvIpa ke jaisA hI hai aisA isa kA nAma kyoM huA? to isa ke uttara meM yahA~ para aisA kahanA cAhiye ki yahAM jo choTI baDI vApikAeM haiM una meM sUrya kI kAMtI jaise utpala sahassAiM ogAhittA taM ceva uccattaM AyAmavikkhaMbheNaM parikkhevo veiNa vaNasaMDA' gautama! jaMbudvIpanA merU parvatathI pazcimamAM lavaNasamudramAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI sUryadvIpa Ave che. tenI laMbAI pahoLAI vigere tamAma varNana caMdradvIpanA varNana pramANe ja che. ahIMyA paNa vedika vanakhaMDa ane bhUmibhAga caMdradvIpanA varNana pramANe ja che. yAvata ahIMyA sUrya deva rahe che. temAM eka prAsAdAvataMsaka che. A prAsAdAvataMsakanuM pramANa paNa pahelAnA pramANa jeTaluM ja che. A prAsAdAvartAsakamAM eka maNipIThikA saparivAra siMhAsana vigerenuM varNana paNa pahelA kahela caMdrakAnA varNana pramANe ja che. tenuM nAma sUrya dvIpa e pramANe kevI rIte thayela che? te tenA uttaramAM ahIMyAM evuM kahevuM joIe ke ahIMyAM nAnI moTI vAve che. temAM sUryanI kAMtI jevA
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 jIvAbhigamasUtra dAvataMsakaH prajJaptaH sa ca vijayarAjadhAnI prAsAdavaTeva varNanIyaH / 'maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA' tatprAsAdAvataMsakabahumadhyadezabhAge mahatyekA maNipIThikA, 'tasyAmekaM bRhatsiMhAsanam siMhAsanacaturdikSu sAmAnikAnAmagramahipINAM saptA'nIkA'nIkAdhipatInAM poDazAtmarakSakadevasahasrANAM yogyAni tAvatpramANakAni bhadrAsanAni / 'aTTho0' arthaH pUrvavadeva, 'uppalAI sUrappabhAI sUrA ettha devA jAva.' he bhadanta ! tad dvIpasya sUryadvIpanAmni ko hetuH ? gautama ! tad dvIpe kSudra-kSullikAsvapi vApIpu yAvadvilapaGktipu vahUtpalAni yAvat-zata-sahasrapatrANi sUryA''bhA''kAravarNavanti tattayogAt kiJca-sUryanAmadheyau dvau devAvatra parivasataH sUryasvAmikatvAt / kizca-sUryadvIpa ityetasya zAzvataM nAmadheyaM yAvannityaH sUryadvIpa iti / 'rAyahANIo sakANaM dIvANaM paccatthimeNaM aNNammi jaMbuddove dIve taM ceva jAva sUrA devA' ka nu khalu bhadanta ! sUryadvIpayo rAjadhanyau ? gautama ! sUryadvIpa pazcimAyAmanya jambUdvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhya sUryadevayoH sUryAbhidhAne rAjadhAnyau sarvamanyadvijayA rAjadhAnIvadvaktavyam yAvatsUyauM devau sUyauM devAviti / samprati lavaNadvIpagata candrasUryadvIpavaktavyatAmAha-'kahi NaM bhaMte ! abhitaralAvaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdaAdi utpanna hote haiM tathA sUrya nAmaka jyotiSI indra rahatA hai isa kI sUryA rAjadhAnI lavaNasamudra sUryadvIpa se pazcima meM anya jaMbUdvIpa 'meM 12 hajAra yojana Age jAne para hai bAkI kA isa sambandha meM aura saba kathana vijayA rAjadhAnI ke hI jaisA hai| lavaNadvIpagata candra sUryadIpa vaktavyatA 'kahiNa bhaMte ! abhitara lAvaNagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA paNNattA' lavaNasamudra meM rahakara jambUdvIpa kI dizA meM phirane vAlezikhA ke pahile 2 phirane vAle docandramAoM ke do dvIpa kahAM para hai ? utpalo vigere utpanna thAya che. tathA sUrya nAmanA tiSika Indra tyAM rahe che. tenI sUryA rAjadhAnI lavaNa samudranA sUryadvIpathI pazcima dizAmAM bIjA jaMbudviIpamAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI Ave che. A zivAya bAkInuM bIju tamAma A saMbaMdhI kathana vijyA rAjadhAnInA kathana pramANe che. lavaNasamudramAM Avela caMdra sUrya dvIpanuM kathana 'kahi NaM bhaMte ! abhittaralAvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAgaM dIvA paNNattA' lavaNuM samudramAM rahIne jaMbudvIpanI dizAmAM pharavAvALA-zikhAnI pahelA pahelA pharavAvALA be ca dramAnA be caMdraDhI kayAM Avela che? A praznanA
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TokA pra.3 u.3 sU.82 jambUdrIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 69I rassa pavvayassa purathimeNaM lavaNasamuI bAhasajoyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM abhitaralAvaNa gANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA' kutra khalu bhadanta ! Abhyantarau-madhyagatadezacAriNau, lavaNe bhavau lAvaNikau, tau ca tau tayozcandradvayozcandradvIpau nAma dvIpau ? bhagavAnAha-gautama ! zrUyate hi purAvidAM tu mukhataH prAcyA tu merodizi kSArodaM daza-netra yojanazataM saMguNya sadbhiH zataiH / abhyantazcaratostu lAvaNikayoH saMvizya candrau sthitau, dvIpA candramasoH pumAn ka nu naraH siddhi vinA darzayet // 1 // jambudvIpa nAmni dvIpe mandaraparvatasya pUrvadizi dvAdazayojanasahasrANi yAvallavaNasamudramavagAhyA'trA''bhyantaralAvaNika candrayozcandrau nAma dvIpau prajJaptau, 'jahA jaMbuddIvagA caMdA tahA bhANiyavvA' yathA-jambUdvIpagatau candravimAnAvapi tathA bhaNitavyau asminnevasUtre-candradvIpamadhikRtya jambUdvIpagatacandradvIpasya uttara meM cabhu kahate haiM-goyamA ! 'zrUyete hi purAvidAM tu mukhataH prAcyAM tu merodizi kSArodaM dazanetrayojanazataM saMguNya sadbhiH zataiH // abhyantazcaratostu lAvaNikayoH saMvizya candrau sthitau / dvIpau candramasau pumAn ka nu naraH siddhi vinA darzayet // 1 // he gautama ! jambUhIpa nAma ke dvIpa meM sthita mandara parvata kI pUrva dizA meM 12 hajAra yojana taka lavaNasamudra ko avagAhita kara ke Agata ThIka isI sthAna para Abhyantara lAvaNika do candramAoM ke do caMndradIpa haiM 'jahA jaMdhudIvagA caMdA tahA bhANiyavyA' jisa prakAra se isI sUtra meM candradIpa ko lekara jambUdvIpagata candradvIpa kI vaktavyatA uttaramA prabhuzrI cha-'goyamA / OM gautama / zravate hi purAvidAM tu mukhataH prAcyAM tu merodi zi, kSArodaM dazanetra yojanazataM saguNyasadbhiH zataiH / / abhyantazcaratostu lAvaNikayoH savizya candrau sthitau, dvIpau candramasau pumAn kva nu naraH siddhiM vinA darzayet // 1 // jabUdIpa nAmanA dvIpamAM rahela maMdara parvatanI pUrva dizAmAM 12 bAra hajAra jana paryanta lavaNa samudrane avagAhita karIne tyAM Avela kharekhara eja sathAna para Abhyantara lavaNasamudramAM be caMdramAnA be caMdradiipaa cha, 'jahA jaMbuddIvagA caMdA tahA bhANiyavvA' 2 pramANe 2 // sUtramA caMdvIpane laIne jaMbUdvIpamAM Avela caMdvIpanuM kathana karela che. e ja
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vaktavyatA pratipAditA niravazeSedApi saiva vaktavyA iti ! 'Navari rAyahANIyo aNNami lavaNe sesaM taM ceva' navaraM rAjadhAnyau vaktavye'nyalavaNasamudre jambUdvIpagatacandrArAjadhAnI tatraiva lavaNe'tratyalavaNasamudraMgatacandrayo ranyalavaNasamudre etAvAnevomayo meMdaH, anyatsarva jambUdvIpavadevacandradvIpasyetyAha-zepaM tadeveti / evaM abhitaralAvaNagANaM sUrANa vi-lavaNasamuI vArasajoyaNasahassAI taheva savdha jAva rAyahANIo' evam-Abhyantara lAvaNika candradvIpavat AbhyantaralAvaNika sUrya dvIpayorapi varNanam tathAhi-kutra khalu bhadantA''bhyantaralAvaNikasUryayoH kahI gaI hai vahI saba vaktavyatA yahAM para bhI kaha lenI caahiye| 'NavaraM rAyahANIo aparNami lavaNe sesaM taM ceva' yahA~ para vizeSatA kevala yahI hai ki ina kI rAjadhAnI anya lavaNasamudra meM haiM jambUdvIpagata candrA rAjadhAnI anya jambUdvIpa meM haiM parantu lavaNasamudragata candramAoM kI rAjadhAnI anya lavaNasamudra meM haiM arthAt apane 2 dIpa kI pUrva dizA meM anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jA karake haiM evaM abhitaralAvaNagANaM sUrANavi lavaNasamuI vArasajoyaNasahassAiM taheva savvaM jAva rAyahANIo' Abhyantara lAvaNika candradvIpoM kI taraha lavaNa samudra meM bAraha hajAra yojana para Abhyantara lavaNasamudra ke do sUrya ke do sUrya dvIpa kahe gaye haiM tAtparya aisA hai ki java gautama ne prabhu se aisA pUchA-he bhadanta ! Abhyantara lAvaNika do sayoM ke sUryadvIpa nAma ke do DIpa kahA~ para haiM ? taba isake uttara meM prabhu ne unase aisA kahA-he gautama ! jambUdvIpa kI pazcimadizA meM tamAma 4thana gaDIyA paDI . 'Navara rAyahANIo aNNami lavaNe se saM taM ceva' maDIyA vizeSatA paNa mana cha ?-tenI yAnI anya spaSTa samudramAM che, caMdradvIpamAM Avela caMdrArAjadhAnI anya jaMbudvIpamAM che. paraMtu lavaNa samudramAM Avela caMdramAnI rAjadhAnI anya lavaNa samudramAM che. arthAt pitApitAnA dvIpanI pUrva dizAmAM anya lavaNa samudramAM 12 bAra tara yo sAga pAthI bhAva cha. 'evaM abhiMtaralAvaNagANaM sUrANa vi lavaNasamudaM vArasa joyaNasahasmAI taheva savvaM jAva rAyahANIo' mAjhyata2 lavaNasamudranA caMdra dvIpanI jema lavaNa samudramAM bAra hajAra jana para Abhyantara lavaNa samudanA be sUryonA be sUrya dvIpa kahelA che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavana Abhyantara lavaNa samudra saMbaMdhI be sUryone sUryadvIpa nAmanA be dviIpa kayAM AvelA che? tyAre A praznanA uttaramAM prabhuzrIe teone evuM
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpahatayozcandrayozcandradvIpani0 615 sUryadvIpau nAma dvIpau? gautama ! jambUdvIpa pazcimAyAmevamevalavaNasamudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'traitasminnavakAze''bhyantaralAvaNikasUryayoH sUryadvIpau ityAdi / AbhyantaralAvaNikacandra dvIpavat / atha vAhya lAvaNikacandrasUryavaktavyatA-'kahi NaM bhaMte ! bAhiralAvaNagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA ! lavaNassa samudassa purathimillAo veiyaMtAo- lavaNa samuI paccatthimeNaM-cArasajoyaNasahassA ogAhittA-ettha NaM vAhira lAvaNagANaM caMda dIvA nAma dIvA pannattA' kutra sthAne khalu bhadanta ! vAhalAvaNikacandrayozcandradvIpau nAma dvIpau kathitau tatra bAhalAvaNiko nAma lavaNasamudre zikhAyA bahicAriNau candrau iti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! lavaNasamudrasya pUrvadizi vidyamAna caramAntavedikAntA lavaNasamudraM pazcimAyAM dvAdazayojanasahasrANyavagAdya-atrA'vakAze bAhyalAvaNikacandradvIpau nAma dvIpau lavaNasamudra ko 12 hajAra yojana pramANa pAra karake Agata sthAna para abhyantara lAvaNika do maryoM ke sUryadvIpa nAmake dvIpa haiN| vAhyalAvaNika candrasUryavaktavyatA'kahiNaM bhaMte ! bAhiralAvaNagoNaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA, goyamA ! lavaNassa samudassa purathimillAo vediyaMtAo lavaNasasuI paJcatthimeNaM cArasajoyaNasahassAI ogAhittA ettharNa bAhiralAvaNagANaM caMddIvA nAma dIvA pannattA' he bhadanta ! bAhara ke lavaNasamudra ke do candramAoM ke do candradIpa nAma ke dvIpa kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! lavaNasamudra kI pazcimadizA meM 12 hajAra yojana pAra karake Agata sthAna meM bAthalAvaNika do candroM ke candradIpa nAma kahyuM ke-he gautama! jaMbudviIpanI pazcima dizAmAM lavaNa samudrane 12 bAra hajAra ejana pramANa pAra karavAthI tyAM Avela sthAna para Abhyantara lavaNa samudra saMbaMdhI be sUryonA sUrya dvIpa nAmanA be dvIpe AvelA che. bAhyA lavaNa samudra saMbaMdhI caMdra sUryanuM kathana ____ 'kahi NaM bhaMte ! vAhirilAvaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA lavaNasamuhassa purathimillAo vediyaMtAo lavaNasamudaM paccatthimeNaM bArasa joyaNa sahassAiM ogAhittA etthaNaM bAhiralAvaNagANaM caMdadIvA nAma dIvA paNNattA' he bhagavad bahAranA lavaNa samudranA be caMdramAnA caMdra dviIpa nAmanA dvIpa kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! lavaNa samudranI pUrva dizAmAM Avela caramAnDa vedikAntathI lavaNa samudranI pazcima dizAmAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI tyAM Avela sthAnamAM bAhya
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ 616 jIvAbhigamasatra prajJaptau, 'dhAyaisaMDadIvaM teNaM anekoNanauijoyaNAI cattAlIsa paMca NaudamAge joyaNassa UsiyA-jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kose asiyA-cArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM paumavara veDyA-vanasaMDA' dhAtakIpaNDa dvIpAntenA'dhaiMkona navati yojanAni, sArdhApTA'STAzIti yojanAnIti yAvat catvAriMzataM ca pazcanavati bhAgAn yojanasyocchritau jalAntAllavaNasamudrAntena dvau krozAvucchritau dvAdazayojanasahasrANyAyAmaviSkambhAbhyAm ubhayo dvIpayormadhyaM gatekA padmavaravedikA-vanapaNDazca tayorNana vidheyamatra / 'bahusamavamaNijjA bhUmibhAgA' tatrobhayadvIpayo bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH tadyathA-AliGgapuSkaramiti vA ityAdi rUpeNa bhUmibhAgavarNanam 'maNipeDhiyA-sIhAsaNA saparivAga so ceva aTTho' tatraikA mahatImaNipIThikA tadvarNana matra, maNipIThikAyAM siMhAke do dvIpa haiN| 'dhAyaikhaMDa dIvaM teNaM addhakoNaNavatijoyaNAI cattAlIsaM ca paMcaNautibhAge joyaNassa UsittA jalaMtAo lavaNasamuI teNaM do kAse UsiyA cArasajoyaNasahassAI AyAmavikhaMbheNaM paumavaraveiyA vaNasaMDA bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA maNipeDhiyA sIhAraNA saparivArA so ceva aTTho' ye candradIpa dhAtakIkhaNDa kI dizA meM 88 // yojana evaM eka yojana ke 95 bhAga meM se 40 bhAga pramANa pAnI se UMce uThe hue haiM aura lavaNasamudra kI dizA meM do koza UMce uThe hue haiM / bAraha hajAra yojana kI inakI lambAI-cauDAI hai / ina meM pratyeka meM padmavara vedikA evaM vanapaNDa haiM bahuta samaramaNIya bhUmibhAga haiN| maNipIThikAeM haiN| aura saparivora siMhAsana haiN| ina saba kA yahAM para varNana jaisA ki inakA pahile kiyA jA cukA hai vaisA kara lavaLa samudra saMbaMdhI be caMdronA caMdradIpa nAmanA be dvIpa Avela che. 'dhAyaikhaMDa dIvateNaM addhakoNaNavati joyaNAI. cattAlIsaM ca paMcaNautibhAge joyaNarasa UsittA jalaMtAo lapaNasamudaM teNaM do kose usittA bArama joyaNasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM paumavaraveiyA vaNasaMDA bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA maNipeDhiyA sIhA saNA saparivArA so ceva aTTho' mA yadI5 ghAtInA hizamA 88 // sADI aThayAsI jana ane eka jananA 95 paMcANa bhAgamAM 40 cALIsa bhAga pramANa pANInI upara nIkaLela che, ane lavaNasamudranI dizAmAM be kesa upara nIkaLela che, bAra hajAra ejananI tenI laMbAI pahelAI che, te pratye. kamAM padmavara vedika ane vanakhaMDa che. tenI aMdarane bhUmibhAga bahusamaramaNIya che, ane maNipIThikAo che, tathA parivAra sahita siMhAsana che. A badhAnuM varNana je pramANe pahelAM e badhAnuM varNana karavAmAM AvI gayela che. te pramANe
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra03 u. 3 . 89 jambUddIpagatayozcandrayozcandraDIpani0 617 sanam tadvarNanam taddikSu sAmAnikAdiyogya bhadrAsanAni sa eva pUrvokto'rthaH gautama ! 'kSullikAsu ca kSudrAsu tadvApItpalAni hi / candra varNAni yasmAttu candradvIpo'bhidhIyate // 1 // kiJca - nAsssIpurA nA'sti na vA bhaviSyatyepA na zaGkA kimuvacmi tatra / AsItpurAssste parato bhaviSyatyevaM na yadvyeti tadasya nAma ||2|| 'alaGkAravidA cidvan, viduSAssveditaM ca yat / veditanyantu dvidbhirvarNanAnnAntameSyati ||3|| 'rAyahANIo sagANa dIvANaM purAtthimeNaM tiriyamasaM0 aNNaMmi lavaNasamudde tadeva savvaM' rAjadhAnyau tu svakIyadvIpayoH pUrvadizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAlenA caahiye| ina dvIpoM kA nAma jo candradvIpa huA hai usakA kAraNa vahA~ kI vApikA AdikoM meM utpanna utpala AdikoM kA caMndra ke jaisI AbhA kAnti AdikA honA hai / athavA ye dvIpa isI taraha ke nAma se anAdi kAla se prakhyAta hote cale Aye haiM ataH ye trikAla - varttI hone se isa taraha ke ina ke nAma hone meM koi nimitta bhI nahI hai / taduktam nAsItpurA nAsti na cA bhaviSyatyepA na zaGkA kisu vacmi tatra / AsItpurAssste parato bhaviSyatyevaM na yad vetti tadasya nAma // 1 // alaGkAravidA vichan / cidupAssveditaM ca yat / veditavyaM tu viddhi varNanAnta meSyati // 2 // ataH ye dvIpa pahile nahIM the aba bhI nahIM haiM Age bhI nahIM rahegeM aisA nahIM hai kintu ye to trikAlavarttI haiM aisA jAnanA cAhiye 'rAya karI levuM. A dvIpAnA nAma je caMdra dvIpa e pramANe thayela che, tenu kAraNa tyAMnI vAve vigeremAM utpanna thanArA kamaLA vigerenI AbhA caMdranA jevI che e che. athavA A dvIpa e pramANenA nAmathI anAdi kAlathI prakhyAta thatA AvyA che. tethI te trikAlabhAvI hAvAthI e rItanuM nAma hAvAmAM koI nimitta aragu nathI. upagu che. 'nAsIt purA nAsti na vA bhaviSyatyepA na zaGkA kimuvacmi tatra / AsIt purAssste parato bhaviSyatyeva N na yadveti tadasya nAma // 1 // alaGkAravidA fat vidupAssveditaM ca yat / veditavyaM tu vidvadbhirvarNanAnta meSyati // 2 // ( tethI A dvIpA pahelA na hatA, hamaNA nathI, ane bhaviSyamAM paNa nahI... hAya tema nathI. paraMtu e te traNa kALamAM rahevAvALA che. tema samajavuM jI0 78
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana nulladhyA'nyakSArode dvAdazayojanasahayANyavagAhyA'tra candrA'bhidhAne prajJapte sarvajambUdvIpagatarAjadhAnIvavarNanam / iti / 'kahi NaM gane ! bAhiralAvaNagANaM sUrANaM-sUradIvA NAmaM dIyA patnattA, goyamA ! lavaNasamudra paJcasthimillAo veiyaMtAo-lavaNasamudaM puratthiyeNaM vArasajoyaNasahassAI dhAyaisaMDadIvaM teNaM addhakUNaNauiM joyaNAI' kasmi sthAne hi bhadanta ! vAdyalAyaNikayoH zikhAto bahizcAriNoH sUryayoH sUryadvIpI nAma dvIpI prajJaptau ? bhagavAnAha-gautama ! lavaNa hANIo sagANadIvANaM purathimeNaM tirigramasaM0 aNNami lavaNasamudde taheva savvaM inakI do rAjadhAniyAM apane-apane dvIpa kI pUrvadizA meM tiryaga asaMkhyAta DIpa samudroM ko ullaGghana karake anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para Agata ThIka isI sthAna para candrA nAmakI hai| isa sambandha meM aura saba varNana jambahIpagata rAjadhAnI ke jaisA hI hai aisA jAnanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! bAhiralAvagANaM sUrANaM sUradIvA NAmaM dIvA pannattA ? goyamA ! lavaNasamuha paJcasthimillAo vediyaMtAo lavaNasamuI purathimaNaM bArasajoyaNasahassAI dhAyaisaMDadIvaM teNaM addhakoNaNauti joyaNAI' he bhadanta ! bAhara ke lavaNasamudra ke do sUryoM ke arthAt lavaNasamudra kI zikhA se bAhara bhramaNa karane vAle do sUryoM ke sUryadvIpa nAmake do dvIpa kahAM para haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! lavaNasamudra kI pazcima kI vedikA ke anta se lavaNasamudra meM pazcimadizA kI ora 12 hajAra yojana 'rAyahANIo sagANa dIvANaM purathimeNaM tiriyamasaM0 aNNaMmi lavaNasamurde taheva savva bhanI . 20yAnIya pAtapAtAnA dIpanI pUrva dizAmA tiya asaMkhyAta dvIpa samudrane oLaMgIne bIjA lavaNa samudramAM 12 bAra hajAra cejana AgaLa javAthI AvatA kharekhara eja sthAna para caMdrA nAmanI che. A saMbaMdhamAM bIjuM tamAma varNana jaMbudvIpamAM Avela rAjadhAnInA varNana prabhArI cha. tebha sabhA. 'kahi NaM bhaMte / vAhiralAvaNagANaM sUrANaM sUradIvA NAmaM dIvA pannattA ? goyamA lavaNasamuha paccatthimillAo vediyaMtAo lavaNasamudaM purathimeNaM vArasa joyaNa sahassAiM dhAyaisaMDadIvaM teNaM aDhekUNaNautiM joyaNAI' ke mApan mAranA lavaNasamudranA be sUryonA arthAt lavaNasamudranI zikhAthI bahAra bhramaNa karavAvALA be sUryonA sUryadvIpa nAmanA be dvIpa kyAM AvelA che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama lavaNa samudranI pazcimanI vedikAnA a tathI la Na 2 mAM pazcima tarapha 12 bAra hajAra jana AgaLa
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.82 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvopani0 619 samudrasya pAzcAtya vedikAnnAlavaNasamudrasya pUrvadizi dhAtakIkhaNDa dvIpAntena sahA'dhaikonanavati yojanAni sA'rdhA'STA'STAzIti yojanAnIti tadarthaH, 'cattAlIsaM ca paMcaNauibhAge joyaNassa-do kose UsiyA' cakhAriMzataM ca pazcanavati bhAgAn yojanasya dvau krozAvucchrito, 'sesaM taheva' ze tayaiva nAmA'bhidhAnacintanamapi bAhya lAyaNikacandradvIpavadeva sau vaktavyam iti / 'jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccasthimeNaM tiriyamasaMkhejje labaNe ceva vArasajoyaNA taheva savvaM bhANiyavyaM' rAjadhAnyo svakayo dvIpayoH pazcimena tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrA nulaMdhya dvAdazayojanasahasrANyavagAhya lavaNe eva samudre ityAdi bAhyalAvaNika candradvIpa rAjadhAnIvat, iti / / sU0 89 // atha ghAtakIkhaNDe sUryacandrayorvarNanas ___mUlam-kahi NaM saMte! dhAyaisaMDa dIvagANaM caMdANaM caMda dovA NAmaM dIvA pannattA goyamA ! dhAyaisaMDassa dIvassa purathimillAo veiyaMtAo kAloyaM NaM samudaM vArasa joyaNasahaAge jAne para do sUryadvIpa kahe gaye haiM ye dhAtakIkhaNDa kI tarapha 88 // yojana evaM eka yojana ke 95 bhAga leM se 40 bhAga pramANa UMce haiM tathA lavaNasamudra se do koza taka pAnI se UMce haiN| 'sesaM taheva jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje lavaNe ceva vArasa joyaNA taheva savvaM bhANiyacaM' ina dIpoM kA yaha aisA nAma kyoM huA isa sambandha meM saba vicAra pUrva ke jaisA hI hai yahAM para rAjadhAniyoM kA kathana apane apane dvIpoM ke pazcima dizA meM tirache asaMkhyAta DIpa samudroM ko ullaGghana karake anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana ke bAda sthita haiM // 89 // javAthI be sUryadvIpa kahelA che, e dhAtakI khaMDanI tarapha 88 sADI ekyAsI yojanA ane eka ejananA 5 paMcANa bhAgamAMthI 40 cALIsa bhAga pramANu yA cha; tathA ta savara samudramA pAlIthI me 6 yA che. 'sesaM taheva jova rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM tiriyamasakhejje laNe ceba vArasa joyaNA taheva savvaM bhANiyavva' / dIyAnA ge pramANunA nAma bha thayela che, e saMbaMdhamAM tamAma vicAra pahelAnI jema ja che, ahIMyA rAja. dhAnIyAnuM kathana pitapotAnA dvIpanI pazcima dizAmAM tirachA asaMkhyAta dviIpa samudrone oLaMgIne bIjA lavaNa samudramAM 12 bAra hajAra rojana bAda AvelA che, tema samajavuM. che sU. 89 che
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 620 nIvAmigamasUtra ssAiM ogAhittA ettha NaM dhAyaisaMDadIvANaM caMdANaM caMda dIvA NAsa dIvA pannattA savvao samaMtA do kosA UsiyA jalaMtAo bArasa joyaNasahassAiM, taheva vikkhaMbhaparikkhevo bhUmibhAgo pAsAyavasiyA maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA aTo taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM purasthimeNaM aNNami dhAyaisaMDa dIve sesaM taM ceva / evaM sUra dIvAvi / navaraM dhAyaisaMDassa dIvasta paJcathimillAo veiyaMtAo kAloyaM NaM samudaM bArasa joyaNa taheva savvaM jAva rAyahANIo sUrANaM dIvANaM paJcasthimeNaM aNNami dhAyaisaMDe dIve sabaM taheva / kahiNaM bhaMte ! kAloyagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA! kAloya samudassa puracchimillAo veiyaMtAokAloyaNNaM samudaM paJcatthimeNa bArasa joyaNasahaslAiM ogAhittA ettha NaM kAloyagacaMdANaM caMdadIvA savvao samaMtA do kosA UsiyA jalaMtAo sesaM taheva jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM puracchibhegaM aNNammi kAloyagasamudaM bArasa joyaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA 2 / evaM sUrANa vi, gavaraM kAloyagapaJcatthimillAo veiyaMtAo kAloyagasamuha puracchimeNaM vArasa joyaNasahaslAI ogAhittA taheva rAyahANIo sagANaM dIvANe pacca. thimeNaM aNNammi kAloyaga samudaM taheva savvaM / evaM pukkharavaragANaM caMdANaM pukkharavarassa dIvassa purasthimillAo veMiyaMtAo pukkharasamudaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA caMdadIvA aNNaMmi pukkharavare dIveM sayahANIo taheva / evaM sUrANa vi dIvA pukkharavaradIvassa paJcasthimillAo veiyaMtAo pukkharodaM samudaM vArasa joyaNasahassAI ogAhittA taheva savvaM jAva - - rAyahANIo divillagA dIve samuddagANaM samuhaM ceva egANa abhitaravAse egANaM bAhiravAse rAyahANIo dIvillagANaM
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ pharaze pranaiyotikA TIkA pra.3 7.3 lu.10 cAnakapaNDe sUryacandrayo nam dIvesu samuddagANaM samuddesu sariNAmasu ime NAmA aNugaMtantrA, jaMbuddIce lavaNe dhAyai kAloda pukkhare varuNe / khIra - ghayaikvaro ya padI aruNavare kuMDale ruyage // 1 // AbharaNa vattha gaMdhe uppala tilaya puDhavI nihirayaNe / vAsahara daha naIo vijayA vakkhAra kapidA ||2|| puramaMdara mAvAsA kUr3A nakkhattacaMda sUrAya / evaM bhANiyavvaM // su0 90 // chAyA - kutra khalu bhadanta ! dhAtakIpaNDadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH gautama ! dhAtakIdhaNDasya dvIpasya paurastyAd vedikAntAtkAlodaM khalu samudraM dvAdaza yojanarAhasrANyavagA'tra khalu dhAtakIpaNDadvIpAnAM candradvIpA nAma dvIpA : prajJatAH sarvataH samantAd dvau krozAvucchritAH jalantAd dvAdazayojanasahasrANi tathaiva viSkambhaparikSepaH bhUmibhAgaH prAsAdAvataMsakaH maNipIThikA siMhAsanaM saparivAram arthastathaiva rAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM - pUrveNA'nyasmin dhAtakIpaNDe dvIpe zeSaM tadeva / evaM sUryadvIpA api, navaraM dhAtakIpaNDasya dvIpasya pAvatyAt vedikAntAt kAlodaM khalu samudraM dvAdazayojanasahasrANi tathaiva sarva yAvad rAjadhAnyaH sUryANAM dvIpAnAM pazcimenA'nyasmin dhAtakIkhaNDe chope sarva tathaiva / kutra khalu bhadanta ! kAlodagAnAM candrANAM candra dvIpA nAma dvIpA : prajJaptAH gautama ! kAlodasamudrasya pauraratyAd vedikAntAtkAlodaM khalu samudraM pazcimena dvAdazayojana sahasrANyavagAhyAtra khalu kAlodaga candrANAM candradvIpAH sarvataH samantAt dvau krozAvucchritA jalAntAt - zeSaM tathaiva yAdrAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM pUrveNA'nyasmin kAlodakasamudre dvAdazayojana 0 tadeva sarva yAvaccandrA devAH / evaM sUryANAmapi navaraM kAlodakapAzcAtyAt vedi - kAntAt kAlodakasamudraH pUrveNa dvAdazayojanasahastrANyavagAhya tathaiva rAjadhAnyaH svAnAM dvIpAnAM pazcimenA'nyasmin kAlodasamudre tathaiva sarvam / evaM puSkaravaradvIpagatAnAM candrANAM puSkaravarasya dvIparaya paurastyAd vedikAntAtpuSkaravarasamudraM dvAdazayojana sahasrANyavagAdya candradvIpAH anyasmin puSkaravaradvIpe rAjadhAnyastathaiva / evaM sUryANAmapi dvIpAH puSkaravaradvIpasya pAzcAtyAd vedikAntAt puSkarodaM samudra dvAdazayojanasahasrANyavagAhya tathaiva sarva yAvad rAjadhAnyo dvIpagatAnAM dvIpe - samudragatAnAM samudre eva ekeSAmabhyantara pArzve ekepAM bAhya pArzve rAjadhAnyo dvIpagatAnAM peSu samudratAnAM samudreSu sadRzanAmakepu - imAni nAmAnyavagantavyAni
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre jambUdvIpo - lavaNo dhAtakI kAlodaH puSkaro varuNaH / kSIraM - ghRta - mikSuvarazca nandI - aruNavaraH kuNDalaM rucakaca // 1 // AbharaNa-vastra-gandhA - utpala - tilakazca pRthivI - nidhi - ratnam / varSadhara - hada - nadyo vijayA : - vakSaskAra - kalpendrAH // 2 // pura mandarAvAsA varSAkUTA nakSatracandrasUzca / evaM bhaNitavyam ||089 / TIkA - 'kahi NaM bhaMte ! dhAiya rAMDa dIvagANaM caMdANaM caMdadIvA nAmaM dIvA paNNattA' he bhadanta ! kasmin sthale khalu dhAtakI khaNDagatAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpA : prajJatA ? bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama ! ' dhAyaisaMDa dIvasa purathimilAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samudda' dhAtakIkhaNDadvIpasya pUrvadigvedikAyAzcaramAntAt kAlodo nAma samudraH taM ca ' vArasajoyaNasahassA ogAhittA' dvAdazasahasra yojanAnyavagAhyA'ntaH pravizya, 'ettha NaM dhAyaiDadIvagANaM caMdrANaM caMdadIvA nAma dIvA paNNattA' atra sthAne khalu dhAtakIpaNDadIpagAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpA : prajJaptAH, te dvAdazA'pi arraaus meM sUrya aura candra kA varNana kahi NaM bhaMte ! dhAiyasaMDadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannatA' ityAdi / kArtha - bhadanta ! dhAtakIkhaNDa dvIpa ke 12 candramAoM ke candradvIpa nAma ke dvIpa kahAM para kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! dhAyaiDassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samuhaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM dhAiyasaMDadIvANaM caMdANaM caMdradIvA NAmaM dIvA paNNattA' he gautama ! dhAtakIkhaNDa dvIpa kI pUrva kI digvedikA ke caramAnta se kAloda samudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para Agata isI sthAna para dhAtakIkhaNDagata dhAtakIkhaMDamAM sUrya ane candranuM varNana. 'kahiNaM bhaMte! dhAyaisa DadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' ityAdi TIkA ke bhagavan dhAtakIkhaMDa dvIpanA 12 khAra caMdramAnA caMdrandvIpa nAmanA dvIpa| kayAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'goyamA / dhAyaisaMDagsa dIvassa puratthimillAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samudda vArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM dhAyaisa DadIvANaM caMdrANaM caMdadIvA NAma dIvA paNNattA' he gautama ! dhAtaDImaMDa dvIpanI pUrvanI higvehinA caramAntathI kAleAda samudramAM 12 khAra hajAra cAjana AgaLa javAthI tyAM 622
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TokA pra.3 1.3 sU.90 dhAtakIpaNDe sUryacandrayorvarNanam 63 jambUdvIpagatacandra satka candradvIpavad vaktavyAH 'savvao samaMtA do kosA usiyA jalaMtAo vArasa joyaNasahassAi taheva vikkhaMbhaparikkhevo bhUmibhAgo' navaraM sarvato digvidikSu samantAd dvau krauzau ucchritAH jalantAd Urdhvamiti vaktavyam dvAdazayojanasahasrANi tathaiva viSkambhaparikSepaH / bhUmibhAgaH-dvIpAnAmantarmadhyabhAge bahusamaramaNIyo bhUmibhAga ityArabhya yAvadane ke jyotipkA devA devyaH zerate. viharantIti yAvat / 'pAsAyavaDisae maNipeDiyA sIhAsaNA saparivArA' tadbhUmibhAgA bahumadhyadezabhAge0 atraikaH prAsAdAvataMsakaH-AkrIDA candramAoM ke candradvIpa nAma ke dvIpa kahe gaye haiM 'savao samaMtA do kosA umiyA jalaMtAo pArasajoyaNasahassAI taheva vizvaMbhaparikkheveNaM' ye cAroM ora dizA ora vidizA meM phaile hue haiN| pAnI se do koza taka UMce haiN| inakI lambAI cauDAI 12 hajAra yojana kI hai| inakA pratyeka kA parikSepa 37948 yojana se kucha adhika hai ina saba kA aura avaziSTa varNana vijayahAra kI jaisA hI hai ina saba meM eka eka padmavaravedikA aura usake cAroM ora banaSaNDa hai / ina dvIpoM ke bhItara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai 'isa kathana se lekara yAvat aneka jyotiSkadeva aura deviyAM vahAM para uThatI baiThatI hai zayana karatI hai isa kathana taka saba pIche kiyA gayA varNana yahAM para lagA lenA cAhiye isa bhUmibhAga ke bahumadhyadezabhAga meM eka prAsAdAvataMsaka hai usameM maNipIThikA hai aura maNipIThikA ke Upara vahAM saparivAra siMhAsana haiN| isa sambandha meM yahAM varNana aisA karanA AvatA e sthAna para dhAtakIkhaMDamAM caMdramAnA caMdvIpa nAmanA dvIpa mAvesa che. 'sabao samatA do kosA usiyA jalaMtAo vArasa joyaNa sahassAI tahetra vikkhabhaparikkheveNaM' se pyAre bhAnu haam| mane vizAyamA saacela che. pANIthI be gAu ucA che, tenI laMbAI pahoLAI 12 bAra hajAra cAjananI che. te darekane parikSepa 37948 sADa trIsa hajAra navase aDatALIsa janathI kaMIka vadhAre che, A badhAnuM bAkInuM varNana vijaya dvAranA varNana pramANe che. e badhAmAM eka eka padvavaravedika ane tenI cAre bAju vanakhaMDa che, A dvIpanI aMdarano bhUmibhAga bahu samaramaNIya che, A kathanathI laIne thAvat aneka jatiSka deve ane devi tyAM uThe bese che, zayana kare che, A kathana sudhI pahelA kahevAmAM AvyA pramANe ahIMyAM kahI levuM, A bhUmibhAganA bahumadhya dezabhAgamAM eka prAsAdAvatuMsaka che, temAM maNipIThikA che, ane maNipIThikAnI upara saparivAra siMhAsane che. A saMbaMdhamAM
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 jIvAbhigamasUtre vAsanAmA bhaumeyavihAraH sa ca dvApaSTiyojanAni-ardhayojanaM cordhva muccaistvena ekatriMzad yojanAni krozaikaM ca viSkamgeNa aneka stambhazatasandhiviSTa ityAdi krameNa bhavanavarNanaM kartavyam / etadvihArasya ramaNIyo'neka varNamaNitRNairupazobhitaH maNitaNAdayo vrnnniiyaaH| atra maNipIThikA yAvatpratirUpA0 varNanIyA / atra saparivArasiMhAsanavarNanam taccaturdiA sAmAnikA dInAM yathA udbhadrAsanam 'aTTho taheva' arthastathaiva tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate-candradvIpo'yam 2, iti, he gautam ! candradvIpe tatra-2 deza-pradeze cAhiye-bhUmibhAga ke bahumadhya meM AkrIDAvAsa nAmakA bhaumeya vihAra hai yaha 62 // yojana kA UMcA hai aura 31 // yojana kA cauDA hai aneka saikaDoM khaMbhoM se yaha yukta hai ityAdi krama se varNana isakA hai isa bhaumeya vihAra kA bhI madhyabhAga ramaNIya hai vaha maNiyoM evaM tRNoM se suzobhita hai yahAM para bhI maNiyoM kA evaM tRNoM kA pUrva meM jaisA varNana kiyA gayA hai usake anusAra varNana kara lenA cAhiye prAsAdAvataMsaka ke ThIka madhya meM eka maNipIThikA hai yaha yAvat pratirUpa haiM yahAM para saparivAra siMhAsana haiM / ye saparivArabhUta siMhAsana usa siMhAsanoM kI cAroM ora haiM ye parivArabhUta siMhAsana sAmAnika Adi devoM ke haiN| 'aho taheva' he bhadanta ! ina dvIpoM kA nAma 'candradIpa aisA kisa kAraNa se huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! candradvIpa meM jo choTI vaDI vApikAeM Adi rUpa jalapradeza haiM una meM aneka utpala ahIMyAM A pramANe varNana karavuM joIe -bhUmibhAganA bahumadhya bhAgamAM AkaDAvAsa nAmane bhImeya vihAra che. te darA sADI bAsaTha jana UMce che. ane 31 savA ekatrIsa rojana pahoLo che. te aneka seMkaDe staMbhethI yukta che. ItyAdi prakArathI yathAkrama tenuM varNana karI levuM A bhameya vihArane vALa bhAga paNa ramaNIya che. te maNiye ane tRNathI suzobhita che ahiyAM maNi ane khUNenuM varNana pahelAM jema karavAmAM Avela che tema karI levuM. prAsAdAvataMkanI babara madhya bhAgamAM eka maNipIThikA che. te yAvat pratirUpa che. ahiyAM saparivAra siMhAsana che. A saparivAra siMhAsana e siMhAsananI cAre bAjue che. A parivAra bhUta siMhAsana sAmAnika vagere vAnA cha. 'aho taheva' magavan mA dIyAnu nAma 'yadvIpa' se pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama ! caMdadvIpamAM je nAnI moTI vAva vigere rUpa jala pradeza che temAM aneka utpala vigere che. e badhAne varNa caMdramAnA jevo che. tethI e nimittane
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 90 dhAtakIpaNDe sUryacandrayorvarNanam 625 bahUni utpalAni tad yogAt-candravarNaH candradvIpaH kathyate / api ca-candro nAma'tra devo maharddhiko yAvatpalyopamasthitikaH parivasati sa ca sAmAnikAdInAM yAvadAdhipatyaM kurvan viharati candrasvAmitvAt candradvIpo vyavahiyate, anyacca gautama ! candradvIpaH zAzvataH yo na kadApi nAsIt na bhavati-na bhaviSyati, kintu AsI dasti bhaviSyati, kAraNairebhizcandra dvIpaH 2 iti / 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimeNaM aNNaMmi dhAyaisaMDe dIve-sesaM taM ceva' kutra khallu bhadanta candrAbhidhAnA rAjadhAnyaH ? bhagavAnAha-he gautama ! dhAtakIkhaNDa Adi haiM so una saba kA varNa candramA ke jaisA hai ataH isa nimitta ko lekara ina dvIpoM kA nAma 'candradIpa' aisA ho gayA hai dUsarI bAta yaha hai ki ina dvIpoM meM maharddhika Adi vizeSaNoM vAle candradeva nAmake deva rahate haiM inakI Ayu eka palyopama kI hai ye candradeva apane apane sAmAnika Adi devoM ke Adhipatya Adi ko karate hue vahAM para sukha pUrvaka rahate haiN| tIsarI bAta yaha bhI hai ki isa prakAra ke nAma hone kA jo nimitta prakaTa kiyA gayA hai vaha eka rUpa se nahIM hai kyoMki aisA inakA nAma anAdi kAla se hI calA A rahA hai yaha pahile bhUtakAla meM nahIM thA, aba bhI vartamAnakAla meM nahIM hai Age bhI bhaviSyakAla meM nahIM rahegA so aisI bAta nahIM hai kyoMki yaha to pahile bhI thA aba bhI hai aura Age bhI aisA hI rahegA 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimeNaM aNNaMmi dhAyaisaMDe dIve sesaM taM ceva' java gautama ne prabhu se aisA pUchA-he bhadanta ! yahAM candra nAmakI rAjadhAnI kahAM para hai ? uttara meM prabhu ne kahA-he gautama ! dhaatkiilaIne A dvIpanuM nAma "candradvIpa" evuM thayela che. bIjI vAta e che keA dvIpamAM mahaddhika vigere vizeSa vALA caMdra deva nivAsa kare che. tenuM AyuSya eka palyopamanuM che. A caMdradeva pitapotAnAM sAmAnika vigere devenuM adhipatipaNuM vigere karatA thakA tyAM sukhapUrvaka rahe che. trIjI vAta e che keAvA prakAranuM nAma thavAnuM A che kAraNa batAvavAmAM AvyuM che, te ekaja kAraNa nathI kemake-e pramANenuM enuM nAma teonuM anAdi kALathI ja cAlatuM Ave che. te bhUtakALamAM na hatuM, vartamAnamAM nathI ane bhaviSyamAM paNa raheze nahIM ema nathI. kemake e te bhUtakALamAM hatuM. vartamAna kALamAM che, ane bhaviSya jamA rahe. 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimeNaM aNNami dhAyaisaMDe dIve sesa taM ceva' nyAre gautamasvAmI prabhuzrIna se pUchyu-De mApana mA ydr| nAmanI rAjadhAnI kyAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke jI0 79
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 jIvAbhigamasUtre dvIpAta pUrvasyAM tiryagasaMkhyeyAn bahudvIpasamudrAn vyativrajya asmin dhAtakI khaNDadvIpe dvAdazasahasrayojanAnyavagAhyA'tra dvAdazacandrANAM candrAbhidhAnA dvAdaza rAjadhAnyaH prajJaptAH etadvarNanaM jambUdvIpAdhipatervijaya devasya rAjadhAnIvat - 'candA devA: 2' iti / ' evaM suradIvAvi' yathA dhAtakIkhaNDadIpagatacandrANAM candradvIpA : tathaiva sUryadvIpA api, 'navaraM dhAyaisaMDassa dIvassa paccatthimillAo veditAo kAloyaM NaM samudde vArasa joyaNa0 taheva savvaM jAva rAyahANIo sUrANaM dIvANaM paccatthimilleNaM aSNami vAyasaMDe dIve savyaM taddeva' navaraM dhAtakIkhaNDadvIpasya pAzcAtyavedikAntAtkAlodaM samudraM dvAdazayojana sahasrANyavagAhya, tathaiva sarva sUryadevAnAM varNanaM candra devarAjadhAnIvat / khaNDadvIpa se pUrvadizA meM aneka dvIpa samudroM ko pAra karake isI dhAtakIkhaNDa meM 12 hajAra yojana Age jAne para Agata sthAna meM candrA nAmakI rAjadhAnI hai isakA varNana jambUdvIpa ke adhipati vijayadeva kI rAjadhAnI ke jaisA hI hai 'evaM sUradIvA vi' jisa prakAra se dhAtakIkhaNDa dvIpagata candramAoM ke candradvIpoM ke sambandha meM kathana kiyA gayA hai usI prakAra sUrya dvIpa kA bhI kathana kara lenA cAhiye 'navaraM dhAyaisaMDassa dIvassa paccatthimillAoM vediyaMtAo kAloyaM NaM samudda bArasajoyaNa0 taheva savvaM jAva rAyahANIo sUrANaM dIvANaM paccatthimilleNaM aNNaMmi ghAyaisaMDe dIve savvaM taheva' parantu isa kathana meM vizeSatA kevala yahI hai ki dhAtakIkhaNDadvIpa ke pazcimadizA ke vedikAnta se kAlodadhi samudra meM bAraha hajAra yojana Age jAne para sUryadvIpa sthita haiM / sUryadeva kI rAjadhAnI sUryadvIpa se pazcimadizA gautama / dhAtakIkhaDa dvIpanI pUrvI dizAmAM aneka dvIpA ane samudrone pAra karIne Aja dhAtakIkhaMDamAM 12 mAra hajAra ceAjana AgaLa javAthI AvatA sthAnamAM caMdrA nAmanI rAjadhAnI che. tenuM varNana ja khUdvIpanA adhipati vibhyaddevanI rAjdhAnInA vArjuna abhAge che. ' evaM sUra dIvAvi' ne abhAge dhAtakIkhaMDa dvIpamAM Avela caMdramAenA caMdra dvIpAnA saMbadhamAM kathana karavAmAM yAvesa che mena prabhA mA sUrya dvIponu vArjuna rI sevu' 'navaraM dhAyai saDas dIvarasa paccatthimillAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samudaM bArasa joyaNaM tava savvaM jAva yahANIo sUrANaM dIvANaM paccatthimilleNaM aNNaMmi dhAyaisa De dIve taM caiva savvaM taheva' paraMtu yA athanabhAM devaja me 4 vizeSatA che - dhAtakIkhaMDa dvIpanI pazcima dizAnA vedikAntathI kAleAdadhi samudramAM khAra hajAra ceAjana AgaLa javAthI sUrya dvIpa Ave che. sUryadevanI rAjadhAnI sU "
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TokA pra. 3 u. 3 sU. 90 dhAnakIpaNDe sUryacandrayorvarNanam 627 atha kAlodadvIpavatavyatA- 'kahiNaM bhaMte kAloyagANaM caMdrANaM caMdadIcA paNNattA' he bhadanta ! kAlodasamudrAgatavandrANAM candradvIpA kA iti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama / 'kAloyasamuddassa puratthimillAo vediyaMtAo kAloyaNNaM samudaM paccatthimeNaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA' kAloda samudrasya paurastya vedi kAntAtpazcimAyAM kAlodaM samudraM dvAdazayojana sahasrANyavagAhya, 'ettha NaM kAloyagacaMdA caMdadIvA savvao samaMtA do kosA UsiyA jalatAo sesaM taha' atra kAlodasamudragatacandrANAM candradvIpAH sarvataH samantAt dvau dvau krozA bucchritAH jalAntAt zeSaM tathaiva - dhAtakIkhaNDacandradvIpavat / ' rAyahANIo sagANaM dIvANaM puracchimeNaM aNNaMma kAlodagasamuDhe vArasajoyaNA taM caiva savvaM jAva caMdA devA' meM anya dhAtakIkhaNDa meM haiM / kAlodadvIpa vaktavyatA 'kahi NaM bhaMte ! kAloyagANaM caMdrANaM caMdadIvA pannattA' he bhadanta ! kAloda samudrAta caMdramAoM ke caMdradvIpa kahAM para haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! kAloyasamuddassa purathimillAo vediyaMtAo kAloyaNaM samuddaM paccatthimeNaM vArasajoyaNasahassAI ogAhittA' he gautama! kAlodasamudra kI pUrvadizA ke vedikAnta se pazcimadizA meM 12 hajAra yojana Age jAne para isI jagaha Agata sthAna meM 'kAloyaga caMdA caMdIvA sacao samaMtA do kosA' kAlodagata caMdramAoM ke caMdradvIpa haiM ye cAroM ora pAnI se do do koza UMce haiM / bAkI kA aura saba kathana dhAtakIkhaNDa ke candradvIpa kI taraha se hI hai / 'jAva rAyahAgIo sagANaM dIva0 puracchimeNaM aNNaMma kaaloygdvIpathI pazcima dizAmAM anya dhAtakI khaDa dvIpamAM che. kAleAda dvIpa sabaMdhI thana 'kahiga bhaMte! kAloyagANaM caMdrANaM caMdIvA paNNattA' he lagavan soha samudramAM Avela caMdramAenA cadra dvIpa kayAM Avela che ? A praznanA uttaramAM aluzrI uhe che !-' goyamA ! kAloyasamuddessa purathimilAo vediyaMtAo kAloyaNaM paccatthimegaM vArasa joyaNa sahassAI ogAhittA' he gautama! asoha samudranI pUrva dizAnA vedikAntathI pazcima dizAmAM 12 mAra hajAra ceAjana bhAgaNa bhavAthI sena bhagoye bhAvatA sthAnabhAM 'kAloyacaMdrANaM caMdra dIvA savvao samatA do kosA' so samudramAM Ave drabhAgAnA caMdradIpeo yAre mAjue pANIthI maLye kAsa uMcA che, te zivAya bAkInuM tamAma kathana ghAtImaMDamAM yAvesa yaMdra dIpanA udhana pramANe 4 he. 'jAva rAyahANIo
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 jIvAbhigamasUtra rAjadhAnyo'pi svakAnAM dvIpAnAM pUrveNa-pUrvasyAM dizitiryagasaMkhyeyAn dvIpa samudrAn vyatitrajyA'nyasminkAlodasamudre dvAdazayojanasahasrANi avagAhyavijayarAjadhAnIvad vaktavyAH, anyatsarva vijayarAjadhAnIvat yAvaccandrAH devAH 2 iti / 'evaM sUrANavi' evaM sUryANAmapi kAlodagatasUryadvIpA api vaktavyAH, 'NavaraM kAloyagapaccasthimillAo vediyaMtAo kAloyasamuddapuracchimeNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA' navaraM kAlodakapazcimAntavedikAntAt pUrvadizi 12 dvAdaza yojanasahasrANyavagAthetyAdi candradvIpavat vaktavyam / 'taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM aNNaM mi kAloyagasamude taheva savaM' tathaiva rAjadhAnyaH svakIya dvIpa pazcimAyAmanyakAlode samudre dvAdazayojanasahasrANyavagAhya 0 samudde vArasajoSaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA 2' apana dIpa se pUrva meM anya kAloda samudra meM bAraha hajAra yojana jAne para vahA~ candradIpa nAmakI rAjadhAniyAM haiN| bAkI kA aura saba kathana vijayArAjadhAnI kI taraha se hI hai 'evaM sarANaM vi' isI taraha kA kathana sUryoM ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI hai 'navaraM kAloyagapaccatthibhillAo vediyaMtAo kAlodasamudda puracchimeNaM cArasajoyaNasahassAI ogAhittA taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccasthimeNaM aNNaMmi kAloyagasamudde taheva savvaM' parantu kAlodasamudra kI pazcimavedikA ke anta se pUrvadizA meM 12 hajAra yojana Age jAne para ThIka isI sthAna para sUrya ke dIpa haiM isI taraha se rAjadhAniyAM haiM / parantu ye apane apane dvIpa se pazcimadizA meM jAne para anya kAlodasamudra meM 12 hajAra yojana kI dUrI para haiM / 'evaM pukkharavaragANaM caMdANaM pukkhasagANaM dIva0 purathimeNaM aNNami kAloyagasamudde vArasa joyaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA caMdA devA' pAtAnA dIpathI pUrvamA mIn samudramA mAra // 2 jana javAthI tyAM caMdra dvIpa nAmanI rAjadhAnI che. te sivAya bAkInuM tamAma 4thana Gioret RdhAnInA 4thana pramANe 1 che. 'evaM sUrANaM vi' mA prabhAnu thana sUryAnA sUrya dIpAnA samayamA 5 samajha se. 'navara kAlodaga paccasthimillAo vediyaMtAo kAlodasamudde puratyimeNaM yArasa joyaNa sahassAI ogAhittA taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM aNNaMmi phAloya samude taheva savvaM' paraMtu so samudranI pazcima na matathI pUrva dizAmAM 12 bAra hajAra yojana AgaLa javAthI barAbara e ja sthAna para sUryane dvIpa che. ane e ja pramANenI rAjadhAnI che. paraMtu e pitAnA dvIpathI pazcima dizAmAM javAthI bIjA kAleda samudramAM bAra hajAra jana dUra cha. 'evaM pukkhagvaragANaM caMdANaM pukkharavarassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameya poti kA TIkA pra.3 u.3 pU. 90 dhAna kI paNDe sUpacandra yovarNanam 629 tathaiva sarvaM pUrvavat / 'evaM purakharavaragANaM caMdANaM purakkharavarassa dIvassa purasthimillAo vediyaMtAo pukkhagsamudaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA caMda dIvA' kutra khala bhadanta ! puSkaravaradvIpagatacandrANAM puSkaravaradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH, bhagavAnAha-he gautama ! puSkaravaragatAnAM candrANAm puSkaravaradvIpapaurastyavedikAntAt, puSkarodasamudrastaM dvAdazayojanasahasrANyavagAdyA'tra candradvIpA nAma dvIpAH vaktavyAH, 'aNNammi pukkharavare dIve rAyahANIo taheva' rAjadhAnyAH svakIyadvIpAnAM pazcimadizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyapuSkaravaradvIpe tathaiva dvAdazayojanasahasrANyavagAhya0 sarva pUrvavajjJAtavyam / 'evaM sUrANa vi dIvA pukkharavaradIvassa paJcasthimillAo veiyaMtAo pukkharodaM samuI vArasajoyaNasahassAI ogAhittA taheva savvaM jAva rAyahANIo dIvillagANaM dIve samuddagANaM samudde ceva egANa abhitarapAse egANaM vAhirapAse rAyahANIo ravarassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo pukkharavarasamuI vArasajoyaNasahassAI ogAhittA caMdadIvA' isI taraha se jaba gautama ne prabhu se pUchA-he bhadanta ! puSkaravara dvIpagata candroM ke puSkaravaradvIpa nAmake dvIpa kahAM para haiM ? taba prabhu ne gautama se aisA kahA-he gautama ! puSkaravaradvIpa ke paurastya vedikAnta puSkaravara samudra meM bAraha hajAra yojana Age jAne para candradvIpa haiM / 'aNNaMmi pukkharaghare dIve rAyahANIo taheva' tathA anya puSkara varadvIpa meM unakI rAjadhAniyAM haiN| ina rAjadhAniyoM ke hone ke sambandha meM pahile jaisA hI kathana kara lenA cAhiye 'evaM sUrANa vi dIvA pukkharaparadIvasla paccasthimillAo vediyaMtAo pukkharodaM samuI vArasajoraNasahassAI ogA. hittA taheva savvaM jAba rAyahANIo divillagANaM dIve samuddagANaM puvakharavarasamuI vArasajoyaNasahassAI ogAhittA caMdadIvA' ko pramANe nyAre gautamasvAmIe prabhuzrIe evuM pUchayuM ke-he bhagavan puSkavara dvIpamAM Avela caMdrone puSkaravara dIpa nAmane dvIpa kyAM Avela che? tyAre prabhuzrI e tenA uttaramAM gautamasvAmIne kahyuM ke-he gautama! puSkaravara dvIpanA pirasya vedikAntathI puSkaravara samudramAM bAra hajAra jana AgaLa javAthI caMdra dI5 mAvesa cha. 'aNNami pukkhavaravare dIve rAyahANIo taheva' tathA anya puSkara dvIpamAM tenI rAjadhAnI che. A rAjadhAnI hevAnA saMbaMdhamAM pasAnA dhana prabhArInu 4thana 4za . 'evaM sRrANa vi divA pugvaravagdIvAna paccasthimillAo vediyaMtAo pukkharodaM samuha bArasa joyaNasahassAI ogAhitA taddeva savyaM jAva rAyahANIo divillagANaM dIve saguddagANaM samuhe ceva egANa
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 jIvAbhigamasUtra rAjadhAnyo'pi vakAnAM dvIpAnAM pUrveNa-pUrvasyAM dizitiryagasaMkhyeyAn dvIpa samudrAn vyativrajyA'nyasminkAlodasamudre dvAdazayojanasahasrANi avagAhyavijayarAjadhAnIvad vaktavyAH, anyatsarva vijayarAjadhAnIvat yAvaccandrAH devAH 2 iti / 'evaM sUrANavi' evaM sUryANAmapi kAlodagatasUryadvIpA api vaktavyAH, 'NavaraM kAloyagapaccasthimillAo vediyaMtAo kAloyasamuddapuracchimeNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA' navaraM kAlodakapazcimAntavedikAntAt pUrvadizi 12 dvAdaza yojanasahasrANyavagAthetyAdi candradvIpavat vaktavyam / 'taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccasthimeNaM aNNaMmi kAloyagasamudde taheva savvaM' tathaiva rAjadhAnyaH svakIya dvIpa pazcimAyAmanyakAlode samudre dvAdazayojanasahasrANyavagAha 0 samudde bArasajoyaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA 2' apana dvIpa se pUrva meM anya kAloda samudra meM bAraha hajAra yojana jAne para vahA~ candradIpa nAmakI rAjadhAniyAM haiN| bAkI kA aura saba kathana vijayArAjadhAnI kI taraha se hI hai 'evaM sUrANaM vi' isI taraha kA kathana sUryoM ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI hai 'navaraM kAloyagapaccatthimillAo vediyaMtAo kAlodasamudda puracchimeNaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccasthimeNa aNNaMmi kAloyagasamudde taheva savvaM' parantu kAlodasamudra kI pazcimavedikA ke anta se pUrvadizA meM 12 hajAra yojana Age jAne para ThIka isI sthAna para sUrya ke dvIpa haiM isI taraha se rAjadhAniyAM haiM / parantu ye apane apane dvIpa se pazcimadizA meM jAne para anya kAlodasamudra meM 12 hajAra yojana kI dUrI para haiN| 'evaM pukkharavaragANaM caMdANaM pukkhasagANaM dIva0 purathimeNaM aNNami kAloyagasamudde pArasa joyaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA caMdA devA' potAnA dIpathI pUrvamA gIta we samudramA mArahunnara jana javAthI tyAM caMdra dviIpa nAmanI rAjadhAnI che. te sivAya bAkInuM tamAma 4thana vinya yAnInA 4thana pramANe che. 'evaM sUrANaM vi' mA prabhAnu thana sUryAnA sUrya dIpAna samayamA paY samaya se. 'navaraM kAlodaga, paccasthimillAo vediyaMtAo kAlodasamudde purasthimeNaM bArasa joyaNa sahassAI ogAhittA taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM aNNami kAloya samude taheva savvaM' 52tu sale samudranI pazcima vana tathA pUrva dizAmAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI barAbara e ja sthAna para sUryane kIpa che. ane e ja pramANenI rAjadhAnI che. paraMtu e pitApitAnA dviIpathI pazcima dizAmAM javAthI bIjA kAleda samudramAM bAra hajAra jano dara cha. 'evaM pukkhagvaragANaM caMdANaM pukkharavarassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyoti kA TIkA pra.3 u.3 pU. 90 dhAna kI raNDe sUcindra gotrarNanam 62 tathaiva sarva pUrvavat / 'evaM purakharavaragANaM caMdANaM purakkharavarassa dIvassa purasthimillAo vediyaMtAo pukkhagsamudaM vArasajoyaNasahassAI ogAhittA caMda dIvA' kutra khalu bhadanta ! puSkaravaradvIpagatacandrANAM puSkaravaradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH, bhagavAnAha-he gautama ! puSkaravaragatAnAM candrANAm puSkaravaradvIpapaurastyavedikAntAt, puSkarodasamudrastaM dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra candradvIpAM nAma dvIpAH vaktavyAH, 'aNNammi pukkharavare dIve rAyahANIo taheva' rAjadhAnyAH svakIyadvIpAnAM pazcimadizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyapuSkaravaradvIpe tathaiva dvAdazayojanasahasrANyavagAdya0 sarva pUrvavajjJAtavyam / 'evaM sUrANa vi dIvA pukkharavaradIvassa paJcatthimillAo veiyaMtAo pukkharodaM samuI vArasajoyaNasahassAI ogAhittA taheva savvaM jAva rAyahANIo dIvillagANaM dIve samuhagANaM samudde ceva egANa ambhitarapAse egANaM vAhirapAse rAyahANIo ravarassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo pukkharavarasamudaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA caMdadIvA' isI taraha se jaba gautama ne prabhu se pUchA-he bhadanta ! puSkaravara dvIpagata candroM ke puSkaravaradvIpa nAmake dvIpa kahAM para haiM ? taba prabhu ne gautama se aisA kahA-he gautama ! puSkaravaraDhIpa ke paurastya vedikAnta puSkaravara samudra meM bAraha hajAra yojana Age jAne para candradIpa haiM / 'aNNaMmi pukkharavare dIve rAyahANIo taheva' tathA anya puSkara varadvIpa meM unakI rAjadhAniyAM haiN| ina rAjadhAniyoM ke hone ke sambandha meM pahile jaisA hI kathana kara lenA cAhiye 'evaM sarANaM vi dIcA pugvaravaradIvassa paccasthimillAo vediyaMtAo pukkharodaM samuI vArasajoyaNasahassAI ogAhittA taheva savvaM jAya rAyahANIo divillagANaM dIve samugANaM pukharavarasamudaM vArasajoyaNasahamsAiM ogAhittA caMdadIvA' se prabhArI nyAre gautamasvAmIe prabhuzrIe evuM pUchayuM ke-he bhagavan pukavara dvIpamAM Avela caMdrane puSkaravara dvIpa nAmane dvIpa kayAM Avela che ? tyAre prabhazrI e tenA uttaramAM gautamasvAmIne kahyuM ke he gautama! puSkaravara dvIpanA pauratya vedikAnathI puSkaravara samudramAM bAra hajAra yojana AgaLa javAthI caMdra dvIpa mAvasa che. 'aNNaMmi pukkhavaravare dIve rAyahANIo taheva' tathA anya puSkara dvIpamAM tenI rAjadhAnI che. A rAjadhAnI hevAnA saMbaMdhamAM pADasAnA 4thana pramANenu 4thana 4 de. 'evaM sUrANa vi divA pukkharavaradIvAsa paccasthimillAo vediyaMtAo pukkharodaM samudaM bArasa joyaNasahassAI ogAhitA taheva savvaM jAva rAyahANIo divillagANaM dIve samuddagANaM samudde ceva egANa
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ pha jIvAbhigamasUtre dIviragANaM dIvesu samuddagANaM samudesu sarisanAmasu evaM sUryANAmapi dvIpA : puSkaravaradvIpasya pAzcAtyavedikAntAt puSparodaM samudra dvAdazayojana sahasrANyavagAhya tathaiva sarva yAvadrAjadhAnyaH dvIpagatAnAM dvIpe samudragatAnAM samudre eva ekepAm abhyantarapArzve, ekeSAM vAhyapArzve rAjadhAnyo dvIpagatAnAM dvIpeSu samudragatAnAM samudreSu sadRzanAmakeSu puSkaradvIpagata sUryANAM dvIpAH puSkaravaradvIpasya pazcimAntAda vedikAntAt puSkarodasamudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAdya jJAtavyAH, rAjadhAnyazca punaH svakIyAMnAM dvIpAnAM pazcimadizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnvyativrajyA'nyasmin puSkaravaradvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhya puSkaravarasamudragata candrasambandhi candradvIpaH puSkaravarasamudrapUrva vedikAntAt pazcimadizi dvAdazayojana sahasrANyavagAdya pratipattavyAH, rAjadhAnyaH svakIyadvIpAnAM pUrvadizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnusamudde caiva gANa abhitarapAse egANa bAhirapAse rAyahANIo divilagANaM dIvesu samuddagANaM samuddesu sarisaNAmaesa' isI taraha se puSkaradvIpagata sUryo ke dvIpa puSkaravaradvIpa kI pazcimadizA kI vedikA ke anta se puSkaravara samudra ko 12 hajAra yojana pAra kara ke puSkarodadhisamudra meM haiM rAjadhAniyoM apane apane dvIpoM kI pazcimadizA meM tiryagU asaMkhyAtadvIpa samudroM ko pAra karake anya puSkaradvIpa meM bAraha hajAra yojana kI dUrI para haiN| puSkaravara dvIpagata sUryo ke dvIpa puSkara varadvIpa ke pazcimAnta vedikAnta se puSkaravarasamudra ko 12 hajAra yojana pAra karake sthita haiM rAjadhAniyAM apane dvIpoM kI pazcimadizA meM tiryagU asaMkhyAtadvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya puSkara vara dvIpa meM 12 hajAra yojana kI dUrI para haiN| puSkaravara samudragata sUrya atirapAse gANa bAhiriyA pAse rAyahANIo divillagANaM dIvesu samudagANaMsamuddesu sarisaNAmaesu' me prabhA p42 dvIpamA AAvesa sUryenA dvIpo yu052 DhIpanI pazcima dizAnI vedikAnA aMtathI puSkavara samudrane 12 khAra hajAra ceAjana pAra karIne puSkarAdhi samudramAM che. rAjadhAnIyA potapotAnA dvIpAnI pazcima dizAmAM tiyaka asa'khyAta dvIpA ane samudrone pAra karIne khIjA puSkara dvIpamAM bAra hajAra ceAjana dUra Avela che. puSkaravara dvIpamAM Avela sUryaMnA dvIpA puSkaravara dvIpanA pazcimAnta vezvikAntathI puSkavara samudrane 12 khAra hajAra ceAjana pAra karavAthI Ave che. ApaNA dvIpAnI pazcimardizAmAM rAjadhAnIceA tir asakhyAta dvIpA ane samuMdrone eLa'gIne khIjA puSkaravara dvIpamAM 12 bAra hajAra cAjana dUra che. puSkaravara samudramAM Avela sUyaeNsabaMdhI sU dvIpa puSkaravara samudranI pUrva verdikAntathI pazcima dizAmAM 12 mAra
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 90 dhAtakISaNDe sUryacandrayorvarNanam 631 luMdhyA'nyasmin puSkaravarasamudre dvAdazayojanasahasrebhyaH parataH, puSkaravarasamudragatasUryasatka sUryadvIpAH puSkaravarasamudrapazcimAntavedikAntAt pUrvato dvAdazayojanasahasrANyavagAhya, rAjadhAnyaH punaH svakIyadvIpAnAM pazcimAyAM tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnatibAhyA'nyatra puSkarodasamudre dvAdazayojanasahasrANyavagAhya jnyaatvyaaH| evaM zeSa dvIpagatAnAmapi candrANAM candradvIpagatAt pUrvasmAd bedikAntAt anantare samudre dvAdazayojanasahasrANyavagAhya vaktavyAH, sUryANAM sUryadvIpAH svasvadvIpagatAt pazcimAntAt vedikAntAt anantarasamudra, rAjadhAnyazcandrANAmAtmIyacandradvIpebhyaH saMbaMdhI sUrya dvIpa puSkaravara samudra ke pUrva vedikAnta se pazcimadizA meM 12 hajAra yojana Age jAne para sthita haiN| rAjadhAniyAM apane dvIpoM kI pUrvadizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya puSkaravarasamudra meM 12 hajAra yojana se pare hai / puSkaravara samudragata sUrya saMbaMdhI sUryadvIpa puSkarasamudra ke pazcimAnta vedikAnta se pUrva kI aura 12 hajAra yojana ke bAda haiN| rAjadhAniyAM apane dvIpoM kI pazcimadizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake dUsare puSkaravarasamudra meM 12 hajAra yojana ke bAda meM haiN| isI taraha zeSa dvIpagata candramAoM kI rAjadhAniyAM candradvIpagata pUrva vedikAnta ke anantara samudra meM 12 hajAra yojana ke bAda meM haiM aisA jAnanA cAhiye sUryoM ke sUryadvIpa apane apane dvIpagata pazcimAnta bedikAnta se anantara samudra meM haiM candroM kI rAjadhAniyAM apane 2 candradvIpoM se pUrvadizA hajAra jana AgaLa javAthI Ave che. tenI rAjadhAnI ApaNA dvIpanI pUrva dizAmAM tirthaka asaMkhyAta dvIpa samudrone oLaMgIne anya puSkaravara samudramAM 12 bAra hajAra yojana para Ave che. puSkaravara samudramAM Avela sUrya saMbaMdhI sUrya dvIpa puSkara samudranA pazcimAna vedikAnA aMtabhAgathI pUrva bAjue 12 bAra hajAra 12 bAra hajAra yojana pachI Ave che. tenI rAjadhAnIye ApaNuM dvIponI pazcima dizAmAM tiryam asaMdhyAya dvIpe ane samudrone pAra karIne bIjA puSkaravara samudramAM 12 bAra hajAra yojana pachI che. AvI rIte bIjA bAkInA dviIpamAM Avela caMdramAonI rAjadhAnI caMdra dvIpamAM Avela pUrva vedikAntanI lagolaga samudramAM 12 bAra hajAra cajana para che tema samajavuM joIe. sUryone sUrya dvIpa potapotAnA dviIpamAM pazcimAnta vedikAnta bhAgathI lagolaga samudramAM che. caMdronI rAjadhAnI pitAnA caMdra dvIpanI pUrva dizAmAM bIjA pitAnA jevA nAmavALA dviIpamAM che. sUryonI paNa rAjadhAnI pitapotAnA sUrya dvIpanI pazcima dizAmAM
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 jIvAbhigamasUtra pUrvadizi anyasmin sadRzanAmake dvIpe sUryANAmapi svadvIpebhyaH pazcimadizi tasminneva sadRzanAmake'nyasmin dvIpe dvAdazayojanasahasrebhyaH parataH, zepasamudragatacandrANAM tu candradvIpAH svasvasamudrapUrvavedikAntAt pazcimadizi sUryANAntu svasvasamudrapazcimAntavedikAntAtpUrvasyAM dvAdaza-2 yojanazatasahasrANyavagAhya candrANAM rAjadhAnyaH svasvadvIpAnAM pUrvasyAM dizi anyasmin sadRzanAmake samudre, sUryANAM rAjadhAnyaH svasvaTThIpAnAM pazcimaMdizi 'ime NAmA aNugaMtavvA' imAni vakSyamANAni nAmAnyanugantavyAni 'jaMbuddIve lavaNe-dhAyaikAloda pukkhare varuNekhIra-ghaya-ikkhu (varo ya) gaMdI-aruNavare kuMDale ruyage AbharaNavatthagaMdhe uppala meM anya dUsare apane apane jaise nAma vAle dvIpa meM hai sUryoM kI bhI rAjadhAniyAM apane apane sUryadvIpoM se pazcimadizA meM anya dUsare apane sadRza nAma vAle dvIpa meM 12 hajAra yojana ke bAda hai| zeSa samudragata candroM ke candradIpa apane apane samudra ke pUrva vedikAnta se pazcimadizA meM 12 hajAra yojana ke pAda haiM / sUryo ke sUryadvIpa apane apane samudra ke pazcimAnta vedikAnta se pUrvadizA meM 12 hajAra yojana ke bAda haiM / candroM kI rAjadhAniyAM apane 2 dvIpoM kI pUrvadizA meM anya dUsare apane jaise nAma vAle samudra meM haiM / sUryoM kI rAjadhAniyAM apane 2 dvIpoM kI pazcimaMdizA meM hai / 'ime NAmA aNugaMtavvA' asaMkhyAtahIpa aura samudroM meM se kitaneka dvIpoM aura samudroM ke nAma isa prakAra se haiM-'jaMbuddIve, lavaNe, dhAyai, kAloda, pukhare, varuNe, khIra ghaya'ikkhUvaroya gaMdI aruNavare kuMDale ruyage jaMbUdvIpa, lavaNasamudra, dhAtakIkhaNDadvIpa, kAlodasamudra, puSkaravaradvIpa, puSkaravarasamudra, bIjA pitAnA sarakhA nAma vALA dvIpamAM bAra hajAra yojana pachI che. bAkInA samudramAM Avela caMkonA caMdra dvIpe pitapatAnA samudranI pUrva vedikAntathI pazcima dizAmAM 12 bAra hajAra jana pachI che. sUryonA sUrya dvIpe pitapitAnA samudranA pazcimAnDa vedikAnA aMta pachI pUrva dizamAM 12 bAra hajAra jana pachI che. caMdronI rAjadhAnI pitapotAnA kapenI pUrva dizAmAM bIja pitAnA jevA nAmavALA samudramAM che. sUryonI rAjadhAnI piotapotAnA dvApAnI pazcima dizAmA che. 'ime NAmA aNugaMtavyA' gasa yAta dIpo bhane samudrImAnA thA dIpo mane. samudrAnA nAmI 2 pramANe che. 'javuddIve, lavaNe, dhAyai, kAlona, pukkhare, varuNe, khIra, ghaya, ikhuvaroyaNaMdI aruNavare, kuMDale ruyage dIpa, saba samudra ghAtI bIpa, saha samudra, 504
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.90 dhAtakIkhaNDe sUryacandrayorvarNanam 633 tilae ya puDhavi Nihi rayaNe-vAsaharadahanaIo vijayAvakhAra kappidA-puramaMdaramAvAsA-kUDA NakkhattacaMdasUrA ya evaM bhANiyavaM' jaMbUdvIpaH-lavaNaH samudraH dhAtakIkhaNDo dvIpa:-kAlodaH samudraH, puSkaro dvIpa:-varuNaH samudraH, kSIraH-ghRta -ikSuvara-nandInAmAno dvIpAH aruNavara-kuNDala-rucakAH-dvIpAH, AbharaNa-vastra -gandhAH dvIpAH, utpala-tilaka-pRthivInidhi-ratnanAmAno dvIpAH, varSadhara-hUda -nadInAmAno dvIpAH, vijaya-vakSaskAra kapi-indra nAmakA dvIpAH samudrazca, pura-mandara-AvAsanAmAnazca, kUTa-nakSatra candra-sUrya nAmAnazca dvIpAH samudrAH vaktavyAH evaM bhaNitavyam iti // 9 // vAruNivaradvIpa, vANivarasamudra kSIravaradvIpa, kSIravarasamudra, dhRtavaradvIpa, ghRtavarasamudra, ikSuvaradIpa, ikSuvarasamudra, naMdIzvaradIpa, nandIzvarasamudra, aruNavaradvIpa, aruNavarasamudra, kuNDaladIpa, kuNDalavarasamudra, rucakadvIpa, rucakasamudra, 'AbharaNavatthagaMdhe uppala tilae ya puDhavINihirayaNe vAsaharadahanaIo vijayA vagvAra kapidA // 2 // puramaMdaramAvAsA kUDA nakkhatta caMdA sarAya 'evaM bhANiyavvaM' AbharaNadIpa AbharaNasamudra, vastradIpa vastrasamudra, gandhadIpa gandhasamudra, utpaladvIpa, utpalasamudra, tilakadvIpa tilakasamudra, pRthivIdvIpa pRthivIsamudra, nidhidvIpa nidhisamudra, ratnadIpa ratnasamudra, varSadharadvIpa, varSadharasamudra, dradIpa drahasamudra, naMdIDhIpa naMdIsamudra, vijayadvIpa vijayasamudra, pakSaskAradvIpa vakSaskArasamudra, kapiDhIpa kapisamudra, indradIpa indrasamudra, puradIpa purasamudra, mandaradIpa mandarasamudra aavaasravara dviIpa, puSkaravarasamudra, ghatavara kapa ghatavara samudra, Izkavara kIpa, IkSuvarasamudra naMdIzvaradvIpa naMdIzvara samudra, arUNavara dvIpa arUNavara samudra, kuMDalavara dviIpa kuMDalavara samudra, rUcaka kapa rUcaka samudra AbharaNa vattha gaMdhe uppalatilae ya puDhavI mihirayaNe / vAsahara daha naIo vijayA vakkhAra kappidA // 1 // pura maMdaramAvAsA kUDA nakkhatta caMda sUrAya / evaM bhANiyavvaM' yAma dvIpa, AbharaNa samudra, vastradIpa, vastra samudra, gaMdha dvIpa, gaMdha samudra, utpala dvipa, utpala samudra, tilaka dvIpa, tilakasamudra, pRthivIdvIpa, pRthvI samudra, nidhi dvIpa nidhi samudra, ratnAdvIpa, ratnasamudra, varSadharadvIpa, varSadhara samudra kahadvIpa kahe samudra, naMdIdvIpa, naMdIsamudra, vijyadvIpa, vijyasamudra, vakSaskAradvIpa, vakSa skArasamudra, kapidvIpa, kapisamudra, IdradIpa, Isamudra, puradvIpa pusamudra, maMdara dvIpa maMdarasamudra, AvAsadvIpa, AvAsasamudra, kUTadvIpa phUTasamudra, nakSatradvIpa, jI0 80
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mUlam - kahi NaM bhaMte! devadIvagANaM caMdrANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannatA ? goyamA ! devadIvassa devodaM samudaM vArasajoyaNasahassAI ogAhitA teNeva kameNa purathimillAo veiyaMtAo jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM devadIvaM samudde asaMkhejAI joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM deva dIvayANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo pannattAo se saM taM caiva devadIva caMdAdIvA, evaM sUrANa vi NavaraM paJcatthimi. llAo veiyaMtAo paJccatthimeNaM ca bhANiyavvA, taMmi ceva samudaM / kahi NaM bhaMte! devasamuhagANaM caMdANaM caMdadIcA NAmaM dIvA pannatA ? goyamA ! devodgassa samudassa puratthimillAoM veiyaMtAo devodayaM samudaM paJcatthimeNaM bArasajoyaNasahassAI teNeva kameNaM jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paJcatthimeNaM devodayaM samuhaM asaMkhejjAI joyaNasahassAI ogAhitA ettha NaM devodagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo pannattAo taM caiva savvaM / evaM sUrANavi, Nari devodgassa paJccatthi milAo vesyaMtAo devodagalamudaM puratthimeNaM vArasa joyaNasahassAI ogAhittA rAyahANIo sagANaM2 dIvANaM puratthimeNaM devodagaM samudaM asaMkhejjAI joyaNasahassAiM / evaM NAge jakkhe bhUe vi caunheM dIva samuddANaM | kahi NaM bhaMte! sayaMbhUrasaNadIvagANaM caMdANaM caMdadIcA NAmaM dIvA pannattA ? sayaMbhUramaNassa dIvassa 634 dvIpa AvAsasamudra, kUTadvIpa kUTasamudra, nakSatradvIpa nakSatrasamudra, candradvIpa candrasamudra, sUryadIpa aura sUryasamudra, ityAdi aneka nAmoM vAle dvIpa aura samudra hai // 86 // nakSatrasamudra, caMdrandvIpa, caMdrasamudra, sudvIpa, sUrya samudra vigere aneka nAmeAvALA dvIpe ane samudro che. " sU. 68 5
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 devadrIpAdigatabandrasUryayoH nirUpaNam 635 purathimillAo veiyaMtAo sayaMbhUramaNodgaM samuI vArala joya. NasahaslAiM taheva rAyahANIo sagAga2 dIvANaM puratyimeNaM 1 sayaMbhUramaNodagaM sAmudaM purathimeNaM asaMkhemAI joyaNa taM ceva evaM sUrAvi sayaMbhUramaNassa pacathimillAo beiyaMtAo rAyahANIo sakANaM 2 dIvANaM paJcasthisillANaM sayaMbhUramaNodaM samudaM asaMkhejjA0 sesaM taM ceva / kahi NaM bhaMte! sayaMbhUramaNa samuhagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA panattA ? goyamA! saMyaMbhUramaNasta samudassa purathimillAo beiyaMtAo sayaMbhUramaNaM samuI paJcasthimeNaM bArasa joyaNalahaslAiM ogAhittA sesaM taM ceva / evaM sUvi sayaMbharamaNasta paJcasthimillAo sayaMbhUramaNodaM samudaM purasthimeNaM vArasa joSaNasahassAiM ogA hittA rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimeNaM layaMbhUramaNaM samudaM asaMkhejjAI joyaNasahassAiM ogAhitA, ettha NaM sayaMbhUramaNa jAva sUrA devA / asthi NaM aMte ! lavaNasapudaM velaMdharAi vA nAgarAyAi vA khannAi vA agdhAi vA siMhAi vA vijAI vA hAsavaTTI vA ? haMtA / asthi, jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudaM asthi 'velaMdharAi vA NAgarAyA agghA siMhA vijAI vA hAsavaTTIi vA tahA NaM bAhiraesu vi samuddesu asthi velaMdharAi vA, NAgarAyAi vA sIhAi vA vijAIi vA hAlavaTTIi vA ? No iNaTe samaTe / lavaNeNaM bhaMte ! samuhe kiM liodage kiM patthaDodage kiM khubhiyajale ki akkhubhiyajale goyamA! lavaNeNaM samudde asiodage no patthaDodage khubhiyajale no akkhubhiyajale / jahA NaM bhaMte ! lavaNe samudde Uliodage no patthaDodage khubhi. yajale no akkhubhiyajale, jahA gaM aMte! lavaNe samudde Usi odage no patthaDodage khubhiyajale no akhubhiyanale, tahA NaM
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 636 bAhiragA samuddA kiM UsiodagA patthaDodagA khubhiyajalA akkhubhiyajalA, govamA ! bAhiragA samuddA no UsiodgA patthasodagA no khubhiyajalA akkhubhiyajalA puNNA puNNappamANA volahasANA va sahamANA samabharaghaDattAe ciTThati / asthi NaM bhaMte ! lavaNasasudda bahavo orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti vA ? haMtA atthi / jahA NaM bhaMte . lavaNasamudde bahave orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM zati vA tahANaM bAhiraesu vi samuddesu bahave orAlA balAhakA saMseti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti ? No iNaTTe samaTThe se ke TRNaM bhaMte! evaM buccai bAhiragANaM samuddA puSNA puNNappamANA volahamANA bosahamANA samabharaghaDattAe citi / gomA ! bAhiraesu NaM samuddesu bahave udgajoNiyA jIvA ya poggalA ya udagattAe vakkamaMti viukkamaMti cayaMti uvacayaMti, se teNaTTeNaM evaM buccai, bAhiragA samuddA puSNA puNNappamANA jAva samabharaghaDAe citi // sU0 91 // chAyA -- kva khalu bhadanta ! devadvIpagAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpA: prajJaptAH ? gautama ! devadvIpasya devodaM samudraM dvAdazayojanasahasrANi avagAhya tenaiva krameNa paurastyAd vedikAntAd yAvadrAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM paurastye devadvIpaM samudram asaMkhyeyAni yojana sahasrANi avagAhya atra khalu deva dvIpagAnAM candrANAM candrA nAma rAjadhAnyaH prajJaptAH, zeSaM tadeva / devadvIpa candrAdvIpAH, evaM sUryANAmapi, navaraM pAzcAtyAd vedikAntAt pAzcAtyena ca bhaNitavyAH, tasminneva samudre / kva khalu bhadanta ! deva samudragAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ? gautama ! devodakasya samudrasya paurastyAd vedikAntAd devodakaM samudraM pAzcAtye dvAdaza yojanasahasrANi tenaiva krameNa yAvadrAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM pAzcAtye devodakaM samudramasaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atra khala devodgAnAM candrANAM candrA nAma rAjadhAnyaH prajJaptAH tadeva sarvam, evaM sUryANA pi, navaraM devodakasya pAzcAtyAd vedikAntAd devodakaM samudra paurastye dvAdazayojanasahasrANi agAdha rAjadhAnyA svakAnAM svakAnAM dvIpAnAM paurastye devo -
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ proponikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 deva do dinabandrayoH nirupaNam 637 dakaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahastrANi / evaM nAge yakSe bhUte'pi caturNA dvIpasamudrANAm / kya khalu bhadanta ! svayaMbhUramaNadvIpagAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJatAH ?, svayambhUramagasya dvIpasya paurastyAd vedikAntAd svayambhUramaNodakaM samudraM dvAdazayojanasahasrANi tathaiva rAjadhAnyaH sasakAnAM svakAnAM dvIpAnAM paurastye svayambhUramaNodakaM samudraM paurastye asaMkhyeyAni yojanasahasrANi tadeva, evaM hANAmapi svayambhUramaNasya samudrasya pAzcAtyAd vedikAntAd rAjadhAnyaH svakAnAMra dvIpAnAM pAzcAtye svayambhUramaNaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya, zepaM tadeva / kutra khalu bhadanta ! svayambhUramaNasamudragatAnAM candrANAM candradvIpA nAmadvIpAH prajJamAH ? gautama ! svayambhUramaNasamudrasya paurastyAd vedikAntAd svayambhUramayaNasamudra pAzcAtye dvAdazayojanasahasrANi avagAhya zepaM tadeva, evaM sUryANAmapi, svayambhUramaNasya pAzcAtyAd svayambhUramaNodaM samudra paurastye dvAdazayojanasahasrANi avagAhya rAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM paurastye svayambhUramaNaM samudram asaMkhye yayAni yojanasahasrANi avagAhya, atra khalu svayambhUramaNa yAvatsUryA devAH, santi khalu bhadanta ! lavaNasamudre velaMdharA iti vA, nAgarAja iti vA, khannA iti vA agdhA iti vA sIhA iti vA, vinAi iti vA hAsavaTTI iti vA hanta ? santi / yathA khalu bhadanta ! lavaNasamudre santi velaMdharA iti vA nAgarAjA iti vA khannA iti vA agdhA iti vA sIhA vijAi iti vA hAsavaTTI iti vA tathA khalu vAhyepvapi samudreSu velandharAiti vA nAgarAjA iti vA khannA iti vA agdhA iti vA siMhA iti vA, vijAi iti vA hAsavaTTI iti vA, nAyamarthaH samarthaH / lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kim-ucchritodaka:-kiM prastaTodakaH kiM kSubhinAlaH kimAbhitajalaH gautama ! lavaNaH khalu samudraH uchitodako no prastaTodakaH kSumitajala: no akssubhitjlH| yathA khalu bhadanta ! lavaNaH samudraH ucchitodako no prastaTodakaH kSubhitajalo no akSubhitajalaH, tathA khallu vAhyAH samudrAH kimucchitodakAH prastaTodakAH kSubhitajalA: akSubhitajalA: gautama ! bAhyAH samudrAH nocchritodakAH prastaTodakAH no kSubhita jalA: akSubhitajalAH pUrNAH pUrNaprasANAH volaTTamANAH vosaTTamANAH sama maraghaTatayA tiSThati / santi khalu bhadanta ! lavaNasamudre vahava udArAH valAhakAH saMkhidhante saMmUrcchanti vA varpa varpanti hanta ! santi / yaza khalu bhadanta ! lavaNasamudre vahava udArA balAhakAH saMkhidyante saMmUrcchanti varpa varSanti vA, tathA khalu vAhyeSvapi samudreSu bahavaH udArA valAhakAH saMkhidyante saMmUchanti va varSanti ? nAyamarthaH samarthaH / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate bAhyAH khalu samudrAH pUrNAH pUrNa
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra pramANAH volaTTamANAH yosaTTamANAH samabharamaTatayA tiSThanti, gautama ! bAhyeSu khalu samudrepu vahava udakayonikAH jIvAzca pudgalAzodakatayA'pakrAmanti vyutkrAmanti cIyante apacIyante tattenArthena gautama ! ekzucyate vAhyAH khalu samudrAH pUrNAH pUrNa pramANAH yAvat samabharaghaTanayA tiSThanti // 91 // ___TIkA-'kahi NaM bhaMte !' ka-kutra khallu bhadanta ! 'devadIyagANaM caMdANaM caMda dIvA paNNanA' deva dvIpamAnAM-devadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpA nAmadvIpaH prajJaptA: 1-uktAH ? iti gautamasya praznaH, bhagavAnAha-goyamA' ityAdi 'goyamA' he gautama ! 'deva dIvarasa devodaM samudaM vArasa joyaNasahassAI ogAhittA teNeva kameNa purathimillAo vadayaMtAo' deva dvIparaya-candramasAM candradvIpanAmakadvIpasya pUrvasmAd vedikAntAd devodaM samudra dvAdazayojanasahasrANi yAvat avagAthagatvA tanaiva krameNa atrAntare devadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpAH prajJaptA ityAdi prAgvat, rAjadhAnyaH svakIyAnAM candradvIpAnAM pUrvadigi tameva devadvIpam asaMkhye kahi NaM bhaMte ! devadIvagANaM caMdANaM caMdadIvANAmaM dIvA patnattA / TIkArtha-he bhadanta ? devadIpa ke candramAoM ke candradIpa kahAM para kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiN| 'goyamA ! devadIvassa devodaM samudaM vArasajoyaNasahassAiM ogAhittA teNeva kameNa purathimillAo veDayaMtAo' he gautama ! devadIpa ke pUrvavedikAnta se devoda samudra meM 12 hajAra yojana taka Age jAne para Agata ThIka isI sthAna para deva dIpagata candroM ke candraDhIpa kahe gaye haiM ityAdi rUpa se jaisA pahile kahA gayA hai vaisA yahAM para kaha lenA cAhiye rAjadhAniyAM-apane candradIpoM kI pazcima dizA meM usI devadIpa ko asaMkhyAtahIpa samudroM ko pAra kara ke isI sthAna para devaDIpagata candroM kI candrA nAma kI 'kahiNaM bhate ! devaddIvagANaM caMdANaM caMda dIvA NAma dIvA paNNattA' tyA TIkAI-he bhagavad devadvIpanA caMdramAne caMdvIpa kyAM Avela che? mA praznanA ttaramA prasuzrI gautamasvAmIna 4 cha -'goyamA ! deva dIvassa devoda samuha vArasa joyaNasahassAiM ogAhittA teNeva kameNa purathimillAo veiyaM rAhe gautama devadvIpanI pUrva dizAnA aMtabhAgathI deda samudramAM 12 bAra hajAra jana sudhI AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAna para devIpamAM 'Avela caMdrane caMdradvIpa Ave che. vigere prakArathI pahelAM je pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM kathana ahIMyAM kahI levuM joIe. tenI rAjadhAnIye pitAnA caMdraddhanI pazcima dizAmAM e ja devadviIpane tathA asaMkhyAta dviIpa samudrone pAra karavAthI e sthAna para devadvIpamAM Avela caMdronI caMdrA nAmanI
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 639 yAni yojanasahasrANi avagAhya-ullaGghya atrAntare devadvIpagatAnAM candrANAM candrAnAma rAjadhAnyaH prajJaptAH zepaM tadeva tA api vijayA rAjadhAnIvad vrnnniiyaaH| etadeva prakaTayati-'jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimeNaM devaddIvaM samudaM asaMkhejjAiM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM deva dIvayANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNatAo, sesaM taM ceva' iti sUtrapAThadvArA sUtrakAraH, 'deva dIva caMdA devA' atra devadvIpa candrA devAH prativarAnti, 'evaM sUrANa vi' evaM sUryANAmapi anenaiva prakAreNa sUryANAM sUryadvIpa viSaye'pi jJAtavyam-ka khalu bhadanta ! sUryadvIpagatAnAM sUryANAM sUryadvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH, bhagavAnAha-he gautama ! 'NavaraM paccathimillAo veiyaMtAo paccatthiyeNaM ca bhANiyacA, taMmi ceva samudde' navaram-ayaM vizeSaH, devadvIpasya-sUryANAM sUryadvIpanAmaka rAjadhAniyAM haiM / ina saba rAjadhAniyoM kA varNana vijayA rAjadhAnI ke jaisA hI hai / yahI bAta 'jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM purasthimeNaM devadIyaM samuha asaMkhejjAI joyaNasahassAI ogAhittA ettharNa devadIvagANe caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNattAo sesaM taM ceva' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| yahAM para deva dIpa nAma ke deva rahate haiM / 'evaM sUrANa vi' isI taraha se sUryo ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye tathA ca-he bhadanta ! devadvIpagata sUryoM ke saryadvIpa kahAM haiM ? jaba isa prakAra se pUchA-to prabhu ne unase aisA kahA-'NavaraM paccathimillAo vediyaMtAo paccasthimeNaM ca bhANiyavvA taMmi ceva samudde' he gautama ! devaThIpa ke pazcimAnta vedikAnta se devoda samudra' ko pazcima meM 12 hajAra yojana Age jAne para rAjadhAnI che. A badhI rAjadhAnonuM varNana vijyArAjadhAnInA varNana pramANe cha. me pAta 'jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimeNaM devadIyaM samudaM asaMkhejjAiM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM devadIvayANaM caMdANaM caMdAo NAma rAyahANIo paNNattAo sesaM taM ceva' yA sUtrapA4 baa| pragaTa 42pAmA mAvesa cha. maDIyA devI5 nAmanA va 29 che. 'evaM sUrANa vi' se pramANe sUryonA sUryadvIpanA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. jemake-he bhagavana devadvIpamAM Avela sUryonA sUryadvIpa kayAM Avela che? gautamasvAmIe jyAre A pramANe prabhuzrIna pUNya tyAre prabhuzrIya tabhane uttara mApatA yu-'NavaraM pacca. thimillAo vediyaMtAo paccatthimeNaM ca bhANiyavvA taM caiva samudde hai gautama ! devadvIpanI pazcimAnDa vedikAMtathI dehasamudrane zisamAM 12 bAra hajAra ejana pArakarIne javAthI tyAM Avela " 2 sUryadvIpa che. A
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 jIvAbhigamasUtre dvIpasya pazcimAntAdvedikAntAd devodaM samudra pazcimadizi dvAdazayojanasahasrANi avagAhya atrAntare devadvIpagatAnAM sUryANAM sUryadvIpAH prajJaptA ityAdi / rAjadhAnyaH svakIyAnAM sUryadvIpAnAM pUrvasyAM dizi tameva devadvIpamasakhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare devadvIpagatAnAM sUryANAM sUryAnAma rAjadhAnyaH prajJaptA ityAdi sarvANi bhaNitavyAni tasminneva samudre / 'kahi NaM bhaMte ! devasamuddagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA paNNattA ?' kva khalu bhadanta ! devasamudragANAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA ! ityAdi, 'goyamA ! devodagassa samudassa purathimillAo veiyaMtAo devodagaM samuI paccatthimeNaM pArasa joyaNasahassAI teNeva kameNaM jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthigeNaM devodagaM samudaM asaMkhejAI joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM devodagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNattAo' he gautama ! devodakasya samudrasya pUrvasmAdvedikAntAyodakaM samudra pazcimadizi dvAdaza Agata isI sthAna para sUryaTIpa haiM ina sUThIpa kI pUrvadizA meM usI devadvIpa ko asaMkhyota hajAra yojana Age pAra karake AgatasthAna para unakI rAjadhAniyAM haiN| 'kahi paM saMte ! devasamuddagANaM caMdANaM caMdIyA NAmaM dIvA paNNattA' he bhadanta : devasamudra ke candroM ke candrahIpa kahAM para haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! devodagassa samudassa purathimillAo vediyaMtAo devodagaM samuI paccatthimeNaM bArasa joyaNasahassAI teNeva kameNaM jAva rAyahANIo lagANaM dIvANaM paccatthimeNaM devodgaM samuI asaMkhejAI joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM devodagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNattAo' he gautama | devodaka samudra kI pUrvadizA kI vedikA ke anta se devodadhi samudra' ko pazcima meM 12 hajAra yojana pAra karake Age jAne sUrya pUrva dizAmAM eja devIpane asaMkhyAta hajAra jana AgaLa nAvAthI tyAM mAvadA sthAna52 temanI ghAnIyA che. 'kahiNaM bhaMte / devasamudagANaM caMdANaM caMdIvA NAma dIvA paNNattA' mApan heksamudramA ydron| yadIyo yA sAvatAcha 1 mA prazna uttaramA pramuzrI cha-'goyamA / devodagarasa samuhassa purathimillAo vediyaMtAo devodagaM samuhaM paccasthimeNaM vArasa joyaNa sahassAI teNeva kameNaM jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM devodagaM samuha asaMkhajjAiM jAyaNasahassAI AgAhittA ettha Na devodagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNattAo' gautama / 3 samudranI pUrva dizAnI AnA aMtabhAgathI dadhisamudrane pazcimamAM 12 bAra hajAra jana pAra karavAthI .
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 91 devaDIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 641 yojanasahasrANi avagAhya atrAntare devodagatAnAM candrANAM candradvIpAH prajJaptAH, te ca prAgvat / tenaiva krameNa rAjadhAnyaH svakIyAnAM candradvIpAnAM pazcimadizi devodakaM samudramasaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare devodagatAnAM candrANAM candrA nAma rAjadhAnyaH prajJaptAH / 'taM ceva savvaM tadeva sarvas 'evaM sUgaNa vi' evam-anena prakAreNa devodagatAnAM sUryANAM sUryadvIpavigaye sUryAnAm rAjadhAnIviSaye cApi yoddhavyam / tathAhi-devodakasamudragatAnAM sUryANAM sUryadvIpAH devodakasya samudrasya pazcimAntAdvedikAntAd devodakaM samudra pUrvadizi dvAdazayojanasahasrANi avagAhya atrAntare vaktavyAH, rAjadhAnyo'pi svakIyAnAM sUryadvIpAnAM pUrvadizi devodakaM samudramasaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare devodakasamudragAnAM sUryANAM sUryA nAma rAjadhAnyo vaktavyAH / imameva vipayaM para Agata sthAna para devodadhi samudra ke caMdra ke candradvIpa haiN| inakA varNana pahile jaisA hI hai| rAjadhAniyAM apane candradIpoM kI pazcimadizA meM devodaka samudra ko asaMkhyAta hajAra yojana Age pAra karake Agata sthAna meM candrA nAmakI rAjadhAniyAM hai / isI taraha se 'sUrANavi' devodga dIpagata sUryoM ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye. arthAt devodakagata sUthoM ke sUryadvIpa devodaka samudra ke pazcimAnta vedikAnta se devodaka samudra kI pUrvadizA kI ora 12 hajAra yojana Age pAra karake Agata isI sthAna para haiM / 'rAyahANIo sagANaM 2 dIvANaM purathimeNaM devodagaM samudaM asakhaMjjAI joyaNasahassAI inakI rAjadhAniyAM apane sUryadvIpoM kI pUrvadizA meM devodaka samudra ko asaMkhyAta hajAra yojana Age pAra kara ke AgatasthAna para haiN| 'evaM nAge jakkhe bhUte ci ca uNhaM dIvasamuddANaM' AgaLa jatAM tyAM AvelA sthAna para devadadhi samudranA caMdrona caMdraDhIpa Ave che. tenuM varNana pahelAnA varNana pramANe che. temanI rAjadhAnIyo pitApitAnA caMdraddhanI pazcima dizAmAM devadika samudrane asaMkhyAta hajAra jana pAra zana pAsa sthAnamA yI nAmanI yAnI cha. me pramANe 'sUrANa vi devadagadvIpamAM Avela sUnA sUryadvIpa dekasamudranA pazcimAnDa vedikAnA aMtabhAgathI dedaka sarudranI pUrva dizAnA tarapha 12 bAra hajAra ejana bhAga pAthI tyAM sAsa se 21 sthAna52 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM purasthimeNaM devodagaM samadaM asaMkhejjAI joyaNasahassAI' tebhanI 204AnIya pAta pitAnA sUryadvIpanI pUrva dizAmAM dedika samudrane pAra karIne asaMkhyAta 2 yA mA pAthI tyA mAmA sthAnamA che. 'evaM nAge jakkhe bhUte jI0 81
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra manasi nidhAya 'NavaraM devodagassa paccathimillAo veiyaMtAo devodagasamuI purasthimeNaM vArasajoyaNasahassAI ogAhittA rAyahANIo sagANaM 2 dIvANaM purasthimeNaM devodagaM samudaM asaMkhejjAI joyaNasahassAI' iti sUtraM sUtrakAraH samutthApayati / navaraM devodakasya pAzcAtyAd vedikAntAd devodakasamudra paurastye dvAdazayojanasahasrANi avagAhya rAjadhAnyaH svakAnAM 2 dvIpAnAM paurastye devodakaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi, iticchAyA / asya sUtrasyArthaH pUrvapratipAdita eva / 'evaM NAge jakkhe bhUe vi cauNhaM dIvasamudANaM' evam-anena prakAreNa nAgayakSa bhUtasvayambhUramaNa dvIpasamudracandrAdityAnAmapi vaktavyam, arthAt dvopagatAnAM candrAdityAnAM candrAdityadvIpA anantarasamudre, samudragatAnAM candrAdityAnAntu svasvasamudre eva vartante, rAjadhAnyo dvIpagatAnAM candrAdityAnAM svasvadvIpe, samudragatAnAM candAdityAnAM svasvasamudre vartante, Aha ca mUlaTIkAkAro'pi 'evaM zepa dvIpagata candrAdityAnAmapi dvIpA anantarasamudrepu boddhavyAH, rAjadhAnyazca teSAM pUrvAparato'saMkhyeyAn dvIpasamudrAn gatvA tato'nyasmin sadRzaisI taraha se nAgaDIpa, nAgasamudra, yakSadvIpa yakSasamudra, bhUtadvIpa aura bhUtasamudra, ina cAra dvIpa samudroM ke aura sUryoM ke dvIpoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye arthAt dvIpagatacandra aura sUryo ke candra aura sUryadIpa anantara samudra meM haiM tathA samudragata candra sUryo ke dvIpa apane hI samudra meM haiM / rAjadhAniyAM dIpagata candra sUryo kI apane apane dvIpa meM haiM samudragata candra sUryoM kI rAjadhAniyAM apane apane samudra meM haiM / mUlaTIkAkAra ne bhI yahI kahA hai-evaM zeSa dIpagatacandrAdityAnAmapi dIpA anantarasamudre svavagantavyAH rAjadhAnyasteSAM pUrvAparato asaMkhyeyAn bIpasamudrAt gatvA tato'nyasmin sadRzanAmni bhavanti antyAnibhAn paMcadIpAna muktvA devanAgayakSAbhUtasvayaM vi cauNhaM dIva samudANaM' mA08 pramANe nAhIya, nAgasamudra, yakSadvIpa. yksssamudra, bhUtadvIpa ane bhUtasamudra A cAra dvIpa samudronA ane sUryonA dvIpanA saMbaMdhamAM paNa kathana karI levuM. arthAt e dvIpamAM Avela caMdra ane sUryonA caMdra dvIpa ane sUryadvIpa anaMtara samudramAM che. tathA samudramAM Avela caMdra ane sUryanA prIpe pitAnA ja samudramAM Avela che, e dviIpamAM Avela caMdra sUryonI rAjadhAnI pitapatAnA dvIpamAM che. samudragata caMdra ane sUryanI rAjadhAnI potapotAnA samudramAM che. mULa TIkAkAre paNa eja kahyuM che. 'evaM zepa dvIpagata candrAdityAnAmapi dvIpA anantarasamudre rakhavagantavyAH rAjadhAnyastepAM pUrvAparato asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn gatvA tato'nyasmin sadRzanAmni bhavanti
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 91 devIpAdigatacandrasUrvayoH nirUpaNam 643 nAmni dvIpe bhavanti, antyAnimAn paJcadvIpAn muklA devanAgayakSabhUtasvayambhUra. maNAkhyAna, na teSu candrAdityAnAM rAjadhAnyo'nyasmin dvIpe, api tu svasminneva pUrvAparato vedikAntAd asaMkhyAni yojanasahasrANi avagAhya bhavantIti' 'kahiNaM bhaMte ! sayaMbhUramaNadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' kva khalu bhadanta ! svayambhUramaNadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ? iti praznaH, bhagavAnAha - he gautama! 'sayaMbhUramaNassa dIvassa puratthi millAo veiyaMtAo sayaMbhUramaNodagaM samuI bArasajoyaNasahassAIM taheva rAyahANIo sagANaM 2 dIvANaM puratthimeNaM sayaMbhUramaNodagaM samudaM puratthimeNaM asaMkhejjAi joyaNa0 taM ceva' svayambhUramaNasya pUrvasmAdvedikAntAt svayambhUramaNodakaM samudra dvAdazayojana sahasrANi avagAhya atrAntare svayambhUramaNadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpAH jJAtavyAste ca prAgvat, tathaiva rAjadhAnyaH svakIyAnAM 2 dvIpAnAM pUrvadizi svayambhUramaNodakaM samudra pUrvadizi asaMkhyeyAni yojana sahasrANi avagAhya atrAntare boddhavyA / bhUramANAkhyAn ityAdi' 'kahi NaM bhaMte / sayaMbhUrayaNadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' he bhadanta ! svayaMbhUramaNadvIgata candramAoM ke candradvIpa nAma ke dvIpa kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! 'sayaMbhUramaNassa dIvasta puratthimillAo vediyaMtAo sayaMbhUramaNodgaM samudaM bArasa joyaNasahassAI taheca rAyahANIo sagANaM 2 dIvANaM puratthimeNa layaMbhUramaNodagaM samudaM purasthimeNaM asaMkhejjAI joyaNa0 taM ceca' svayaMbhUramaNa dvIpa ke pUrvavedikAnta se svayaMbhUramaNa samudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para Agata sthAna ' meM candramAoM ke candradvIpa haiM aura dvIpa se pUrva meM svayaMbhUramaNasamudra meM asaMkhyAta hajAra yojana Age jAne para AgatasthAna meM unakI antyAnimAn paMcadvIpAn muktvA devanAgayakSabhUtasva yaMbhUramaNAkhyAn' ityAdi 'kahiNaM bhaMte! sayaMbhUramaNadIvagANaM caMdrANaM caMddIvA NAmaM dIvA paNNattA ' he bhagavana svayaMbhUramaNa samudramAM Avela caMdramAenA caMdrandvIpa nAmanA dvIpA kSyAM Avela che ? yA praznanA uttaramA anu che - gautama 'sayaMbhUramaNassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo sayaMbhUramaNAdagasamudaM bArasa joya - sahassA tava rAhANIo sagANaM sagANaM dItrANaM puratthimeNaM saMyaMbhUramaNodagaM samudaM puratthimeNaM asaM khejjAI joyaNa0 taM ceva0' svayaM sUrabhaNu dvIpanI pUrva vedikAnA aMtabhAgathI svayaMbhUramaNa samudramAM 12 khAra hajAra ceAjana AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAnamAM caMdramAenA cadraDhI che. ane dvIpanI pU kriTa mAM samUhapazu kamudsa asAta hajAra yejata AgaLa javAthI bhAvanA svapnama teeAnI rAjadhAnIyeA che. A rIte pUrvokta saghaLuM kathana
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasa 64 evaM prakAreNaiva pUrvoktAni sarvANi atrApi avagantavyAni / ' evaM sugaNavi' anenaiva prakAreNa svayambhUramaNadvIpagatAnAM sUryANAM sUryanAmaka dvIpacipaye rAjadhAnIvipaye cApi boddhavyam, pUrvavat / 'sayaMbhUramaNassa paccatthimillAo veiyaMtAo rAyahANIo, sagANaM 2 dIvANaM paJcatthimillAoM sabhUramaNodakaM samuda asaMkhejjA 0 sesaM taM ceva' parantu atra svayambhUramaNasamudrasya pazcimavedikAntAd rAjadhAnyaH svakIyAnAM 2 dvIpAnAM pazcimadizi svayambhUramaNodaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAdya atrAntare santIti boddhavyam | zeSaM tadeva | 'kahi NaM bhaMte! sayaMbhUramaNasamuddagANaM caMdANaM caMdradIcA NAmaM dIvA paNNattA' he bhadanta kva khalu svayambhUramaNa samudragatAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - 'goyamA !" ityAdi / 'goyamA' he gotama ! 'sayaMbhUramaNassa samuisa purathimillAo veiyaMtAo sayaMbhUramaNaM samudra paccatthimeNaM vArasajoyaNarAjadhAniyAM haiM / isa taraha pUrvokta saba kathana yahA~ para lagA lenA cAhiye | 'evaM surANavi' aisA hI kathana sUryo ke sUryadvIpoM ke hone meM jAnanA cAhiye0 'sayaMbhUramaNassa paccatthinillAo vediyaMtAo rAyahANIo sakANaM 2 dIvANaM paccatthimillANaM sayaMbhUraNodagaM samudda asaMkhejjAI * sesaM taM ceva' parantu yahAM svayaMbhUramaNasamudra kI pazcima kI vedikA ke anta se apane 2 dvIpa se pazcima meM svayaM bhUramaNasamudra ko asaMkhyAta hajAra yojana pAra karake Agata sthAna meM hai / 'kahi bhaMte ! sayaMbhUramaNasamuddagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA' he bhadanta ! svayaMbhUramaNa samudragata candramAoM ke candradvIpa kahAM para haiM / uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! sayaMbhUramaNassa samuhassa purasthi - millAo behayaMtAo sayaMbhUramaNaM samudaM paccatthimeNaM bArasajoyaNakhaDIyAM uDI sevu leI me. 'evaM sUrANa vi' mA uthana prabhAnu prathana sUryenA sUryaddIyo hAvAmAM sabhana' 'sayaMbhUramaNassa paccatthimillAo vediyaMtAtAo yahANIyo sakANaM sakANaM dIvANaM paccatthimillANaM sayaMbhUramaNodagaM samudda asaMkhejjAiM0 sesaM taM ceva' paraMtu aDIyAM svayaM bhUrabhaNu samudranI pazcimanI vedikAnA aMtathI potapotAnA dvIpathI pazcima dizAmAM svayaMbhUramaNu samudrane asa MkhyAta yonana pA2 harIne yAvatA sthAnamA che. 'kahi NaM bhaMte! sayaMbhUramaNasamuddagANaM caMdrANaM caMdradIvA NAmaM dIvA pannattA' he bhagavan svayaM bhUrabhaezu samudramAM Avela cadramAenA caMdrIpA kayAM AvelA che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI aDe che - 'goyamA ! sayaMbhUramaNassa samuddassa purathimillAo veiyaMtAyo sayaMbhUramaNaM samudaM paccatthimeNaM vArasa joyaNasaharasAI ogAhittA se sa taM ceva'
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 91 devadvIpAdiganacandrasUryayoH nirUpaNam 645 sahassAI ogAhittA, sesaM taM ceva' svayambhUramaNasAgasya pUrvavedikAntAt strayambhUramaNaM samudraM pazcimadizi dvAdazayojanasahastrANi avagAdya-avatIrya atrAntare svayambhUramaNasapugatAnAM candrANAM candradvIpAH santIti jJAtavyam / zeSaM tadeva / 'evaM sarANa vi'evam-anena prakAreNa svayambhUramaNasamudragatAnAM sUryANAM sUryadvIpavipaye'pi boddhavyam 'sayaMbhUramaNasa paccathimillAo sayaMbhUramaNodaM samuha purasthimeNaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM sayaMbhUramaNaM sayudda asaMkhejjAI joyaNasahassA ogAhittA, ettha NaM sayaMbhUramaNa jAva sUrA devA' parantu atra svayamyUramaNasamudrasya pazcimavedikAntAt svayambhUramaNodakaM samudraM pUrvadizi dvAdazayojanasahasrANi avagAhya atrAntare svayambhUramaNasamuigatAnAM sUryANAM sUryadvIpAH santi, rAjadhAnyazca svakIyAnAM sahaslAI ogAhittA sesaM ta cena' he gautama ! svayaMbhUramaNasamudra kI pUrvavedikAnta ke anta se svayaMbhUramaNasamudra kI pazcimadizA meM bAraha hajAra yojana taka Age jAne para AgatasthAna meM svayaMbhUramaNasamudra ke vAsI candramAoM ke candradIpa haiM / 'evaM sUrANavi' isI taraha se svayaMbhUramaNasamudra meM rahane vAle sUryo ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye 'sayaMbhUramaNassa paccathimillAo sayaMbhUramaNodaM samudaM purathimeNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhitA rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimilleNaM sayaMbhUrabhaNaM samudaM asaMkhejAI joyaNasahassoiM ogAhittA ettha NaM sayaMbhUramaNa jAva khUrA devA' parantu yahAM svayaMbhUramaNasamudra kI pazcimAdizA kI vedikA ke anta se svayaMbhUramaNa kI pUrva dizA kI ora bAraha hajAra yojana taka Age jAne para Agata he gautama svayaMbhUramaNa samudranI pUrva vedikAnA aMtathI svayaMbhUramaNa samudranI pazcima dizAmAM 12 bAra hajAra jana sudhI AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAnamAM svayaMbhUramaNa samudramAM vasanArA caMdramAnA caMdradrIpo AvelA che. 'evaM sUraNa vi' se prabhArI svaya sUramA samudramA raDavAvANA sUryAnA sUye dIvAnA sadhamA 4thana sabha : 'sayaMbhUramaNassa paccAthamillAo sayaMbhUramaNodaM puratthimeNaM vArasajoyaNasahassAI ogAhittA rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimilleNaM sayaMbhUramaNaM samudaM asa khejjAiM joyaNa sahassAiM ogAhittA ettha NaM sayaMbhUramaNa jAva sUrA devA' paraMtu ma.DIya svayaMbhUrabha samudranI pazcima dizAnI vedikAnA aMtabhAgathI svayaMbhUramaNa samudranI pUrva dizA tarapha 12 bAra hajAra yojana paryanta AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAnamAM svayaM bhUramaNamAM Avela sUryonA sUryadvIpe che. ane temanI rAjadhAnI pitapotAnA
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dvIpAnAM pUrvadizi svayambhUramaNaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAdya atrAntare vartante, atra khalu svayambhUramaNa yAvat sUryA devAH santi / 'asthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde velaMdharAi vA nAgarAyAi vA khannAi vA agdhAi vA sIhAi vA vijAI vA hAsavaTTIi vA' he bhadanta ! lavaNasamudre velandharAH velayA dhArakA iti vA nAgarAjAH iti vA khannA iti vA agdhA iti vA vijAI iti vA ? viziSTAH matsya-kacchapAdayaH kiM santi iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! hatA atthi' hanta ! gautama ! santi / 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde asthi velaMdharAi vA nAgarAyA agghA sIhA vijAyAI vA hAsavaTTIi vA, tahANaM vAhiraesu vi samuddesu' yathA khalu bhadanta ! lavaNe ime jIvAstathA vAhya samudreSvapi tattannAmAnaH santIti sthAna meM svayaMbhUramaNa samudragata syoM ke sUryadIpa haiM aura rAjadhAniyA~ inakI apane apane dIpoM kI pUrvadizA kI ora svayaMbhUramaNa samudra meM asaMkhyAta hajAra yojana Age jAne para haiN| 'atthiNa bhaMte ! lavaNasamudde velaMdharAti vA nAgarAyAivA khannAtivA agdhAti vA siMhAti vA vijAtI vA hAsavaTTIti vA ?' he bhadanta ! lavaNasamudra meM velandhara haiM kyA ? nAgarAja hai kyA ? khannA hai kyA ? agghA hai kyA? sIhA hai kyA ? vijAtI hai kyA? jala kA hAsa aura usakI vRddhi hai kyA ? agdhA khannA Adi matsya evaM kacchapa vizeSa haiM cUrNikAra ne aisA kahA hai-'agdhA khannA sIhA vijAI iti macchakacchamA' isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA atthi' hAM gautama ! ye saba vahAM haiM 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde asthi velaMdharA ivA NAgarAyAti vA agdhAsihAti vA, vijAtIti vA hAsavaTTIti vA' he bhadanta ! jisa prakAra se lavaNasamudra meM velandhara haiM, nAgarAya haiM, dvIpanI pUrva dizAnI tarapha svayaMbhUramaNa samudramAM asaMkhyAta hajAra jana AgaLa javAthI Ave che. " 'asthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde velNdhraativ| nAgarAyAivA khannAti vA agdhAtivA sIhAtivA vijAtivA hAsavATTItivA' bhagavan savasamudramA ghara cha ? nAzA cha ? mana cha ? maNyA cha ? sIhA cha ? viti cha 1 gadhA, gannA vigere matsya vizeSa tathA kacchapa vizeSanA nAme che. cUrNikAre eja pramANe chaha cha-'agdhA, khannA sIhA vijAI iti maccha kacchamA' mA prazna uttaramAM prabhuzrI 49 cha -'haMtA atthi' / gautama ! me mayA tyAM cha. 'jahANaM bhaMte! lavaNasamudde asthi velaMdharAinA NAgarAyAtivA agdhA sIhAtivA vijAtItivA hAsabadrItivA' bhagavan 2 pramANe savAra samudramA 32 cha, nA cha, mAyA cha, sIDa cha, viti cha. rasanA DAsa mane ddhi cha. 'tahA Na
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyohikA TIkA pra.3 u.3 sU. 91 desadvIpAdigatacandra sUrya yo: nirUpaNam 67 praznaH ? bhagavAnAha-'No iNaThe sam' he gautama ! nAyamarthaH samarthaH bAhyasamudreSu naite santIti samAdhAnam / 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM Usiodage kiM patthaDo dage kiM khubhiyajale akkhubhiyajale' he bhadanta ! lavaNaH samudraH khalu kim ucchritaM jalaM yasya sa tathAbhUtaH kiM vA prastaTodakaH sarvataH samajalaH ? kiM kSubhitajalaH kiM akSubhitajalo vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! lavaNeNaM samuhe usiyodage, na patthaDodage, khubhiyajale no avakhubhiyajale' he gautama ! lavaNasamudraH khalu ucchritodakaH na prastaTodakaH, kSubhitodako no akSubhitodakaH / 'jahA NaM bhaMte ! agdhA haiM, sIhA haiM, vijAtI haiM, jala kI hAsa aura vRddhi haiM 'tahA NaM bAhiratesu vi samuddesu asthivelaMdharAI vA NAgarAyAha vA agdhAti vA sIhAti vA vijAtIti vA hAsavaTTIti vA?" usI taraha se kyA bAhara ke samudroM meM bhI ye velandhara haiM ? nAgarAja haiM ? agdhA haiM ? sIhA haiM ? vijAtI haiM ? tathA jala hAsa aura usakI vRddhi hotI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'No iNahe samaDhe' he gautama ! yaha artha-samartha nahIM hai 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM usitodage ki patthaDodge ki khubhiyajale ki akkhabhiyajale? he bhadanta ! lavaNasamudra meM kyA UMcA uchalane vAlA pAnI hai ? yA sthira rahane vAlA pAnI hai? yA samasthiti vAlA pAnI hai ? yA akSubhita pAnI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNeNaM samudde usiodage no patthaDodage khubhiyajale, no akkhubhiyajale' he gautama! lavaNasamudra meM UMcA uchalane vAlA pAnI haiM sthira rahane vAlA pAnI nahIM haiM kSubhita jala hai akSubhita jala nahI bAhiraMtesu vi samudesu asthi velaMdharAivA NagirAyAtivA agdhAtivA sIhAtivA vijAtItivA hAsavaTTItivA' se prabhArI zumA2nA samudromA pAra - dhara che? agyA che? sIhA che? vijAtI che ? tathA pANIne hAsa ane vRddhi cha 1 mA praznanA uttaramA prabhuzrI De che 3-'No iNaThe samaThe' 3 gautama ! mA matha marerAma nathI. 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde ki usitodage ki patthaDodage ki khubhiyajale ki akhubhiyanale ? sagavan savara samudramA yu vApANu pANI che? athavA sthira rahevAvALuM pANI che ? ke samasthitivALuM pANI che? athavA kSebha na pAme tevuM pANI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIna 49 cha -'goyamA ! lavaNeNaM samuhe usiyodage no patthaDodage khubhiya jale no akkhubhiyajale' ke gautama ! eqy samudramA yu vApANu pANI che. thira rahevAvALuM pANI nathI, kSebha pAmanArUM pANI che, sAsa na 52bhanA3 pANI nathI. 'jahA NaM bhaMte ! lavaNe samude Usitodage
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre lavaNe samudde Usiodage no patthaDodage khubhiyajale no akkhubhiyanale pahANaM vAhiragA samuddA ki asiodagA patthaDodagA khubhiyajalA akbubhiyajalA' he bhadanta ! yathA gkhalu lavaNaH samudra ucchritodako na prastaTodakaH kSupitajalo no akSabhitajalA; tathA ki vAhyAH samudrA ucchUitodakAH prastaTodakA vA, kiMvAkSubhitajalAH akSubhitajalA vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! bAhiragA samuddA no usibhodagA patthaDodagA, no khubhiyajalA akgbubhiyajalA' he gautama ! vAhyA lavaNAdanye samudrAH no ucchritodakAH prastaTodakA eva no kSubhitajalA akSubhitajalA eva sarvatra samajalatvAt, kSobhakAraNIbhUtapAtAlakalazAvabhAvAcca, kintu-'puNNA-puNNappamANA' kiMcit hIyamAnA api vyavahArataH sarvatra pUrNAH hai 'jahA NaM bhaMte / lavagasa mudde Usitodage vo patthaDodage, khubhiyajale, no akkhubhiyajale tahANaM bAhiragA sasuddA kiM UsitodagA, patthaDodagA khubhiyajalA, akkhubhiyajalA' he bhadanta ! jisa prakAra lavaNasamudra meM UMcA uchalane vAlA jala hai sthira rahane vAlA jala nahIM hai, kSubhita jala hai akSubhita jala nahIM haiM usI taraha se he bhadanta ! bAhara ke jo samudra haiM unameM kyA UMce uchalane vAlA jala hai ? yA sthira rahane vAlA jala hai ? yA kSubhita jala hai ? yA akSubhita jala hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! bAhiragA samuddA no ussitodagA, patthaDodagA no khubhiyajalA akkhubhiyajalA' he gautama ! bAhara ke samudra UMce uchalane vAle pAnI vAle nahIM haiM kintu sthira jala vAle haiM kSubhita jala vAle nahIM haiM kintu akSunita jala vAle haiN| kyoMki kSobha ke hetubhUta pAtAlakalazoM kA inameM abhAva hai| 'puNNApuNNappa. mANA volahamANA bosamANA samabharadhaDattAe ciTThati' ye paripUrNa dodo khabhiyajale no akkhumiyajale tahoNaM bAhiragA samuddA kiM usito dagA patthaDodagA khumiyalA avakhuniyajalA' sAvana 1 pramANe sapA samudramAM uMcuM uchaLavAvALuM pANI che, sthira rahevAvALuM pANI nathI. kSebha thavAvALuM pANI che akSabhita pANI nathI eja pramANe he bhagavana bahAranA je samudro che temAM upara uchaLavAvALuM pANI che ? athavA sthira rahevAvALuM pANI che? zrAbha pAmavAvALuM pANI che ke kSeAbha na pAme tevuM pANI che ? A praznanA ttaramA prabhuzrI 49 cha 'goyamA / bAhiragA samuddA so usiodagA, patthaDo lagAno khabhiyajala! sakyupiyajalA' 3 gotamA mAranA samudro ye 600. vAvALA pANIvALA nathI. paraMtu sthira pANIvALA che. mubhita jalavALA nathI. paraMtu ati jalavAlA che. kemake-bhanA kAraNa rUpa pAtAla kalazano tabhA malA che. 'puNNA puNNappamANA- volaTTamANA vosaTTamANA samabharaghaDattAe
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TokA pra. 3 u. 3 sU. 91 devadvIpAdigatacandra sUryayoH nirUpaNam 649 pUrNapramANA:, 'vosaTTamANA - volaTTamANA samamaraghaDattAe cirhati' vorAhamANAparipUrNabhRtatayA - ulluThantaH iva, volaTTamANA - vizeSata ulluThanta iva samabharaghaTatayA tiSThanti, samaH - paripUrNo bharo-bharaNaM yasya sa samabharaH paripUrNabhRta ityarthaH sa cAsau ghaTatha samabharaghaTastad bhAvastattA tayA-samabhRtaghaTa iva tiSThantIti bhAvaH / 'asthi bhaMte / lavaNasamudde bahave orAlA balAhagA saMseyati saMmucchaMti vAvAsaM vAsaMti vA' santi khalu bhadanta ! lavaNa samudre vahava udArA balAhakA meghA ye tatra saMvidyante mUrcchanA'bhimukhA bhavanti tadanantaraM saMmUrcchanti tato varSe jalaM varSanti vRSTiM kurvanti iti praznaH ? bhagavAnAha - 'haMtA asthi' hanta ! santi- bahuvidhA - meghA varSanti / 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde bahave orAlA valAhagA saMseyaMti - saMmucchaMti - vAsaM vAsaMti vA, taDA NaM bAhiraesa vi samuddesu bahave orAlA balAhagA saMseti-saMmucchaMti vAsaM vAsaMti' yathA khalu bhadanta ! lavaNasamudre 'neke jitanA jala inameM honA cAhiye utanA jala bharA huA hai / pAnI se jaisA pUrNarUpa se ghaTa bharA rahatA hai vaise hI ye bAhara ke saba samudra pAnI se pUrNarUpa se bhare hue haiM / ' asthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde bahavo ( orAlA valAhakA saMyaMti, saMmucchaMti vA vAsaM vAsaMti vA' he bhadanta ! lavaNasamudra meM kyA aneka udAra megha saMmUrcchanA ke abhimukha hote haiM ? saMmUrcchana janma vAle hote haiM ? phira kyA ve usameM vasate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'haMtA, asthi' hAM lavaNasamudra meM aneka prakAra ke udora megha saMmUrcchanA ke abhimukha hote haiM saMmUrcchana janma vAle hote haiM aura phira ve usameM varasate haiM / 'jahA NaM bhaMte / lavaNasamudde bahave urAlA balAhakA saMseyaMti, saMmucchaMti vAsaM vAsaMti vA tahANaM bAhiraesu vi samuddesu bahave orAlA balAhakA saMseyaMti ciTThati' se paripUrNa che. sane neTasu pANI temAM hovu le ye meTalu pANI temAM bharela che. jema pANIthI pUrNa rIte ghA bharele rahe che eja pramANe mahArathI yA madhA samudrI pANIthI pUrepUrA bharelA che. 'atthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde vahavo orAlA valAhakA saMseyaMti, saMmucchaMti vA vAsaM vAsaMti vA ' he bhagavan ! lavaNuM samudramAM aneka udAra meghA samUnAnI samIpati hAya che ? saMpUna janmavALA heAya che ? ane te pachI te temAM vase che ? yA praznanA uttaramAM praluzrI gautamasvAmIne he che - gautama ! 'haMtA asthi' hA lavaNa samudramAM aneka prakAranA udAra meghA saMmUnAnI najIka hAya che. saMpUna janmavALA heAya che. ane te pachI teo temAM vase che. 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde bahave urAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti vA jI0 82 -
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 jIvAbhagamasUtre balAhakAH saMsvidhante-saMmUrcchanti vRSTiM varSanti tathA khalu bAhyasamudre'pi kim udArA meghA vRSTi kAriNo bhavanti iti praznaH ? bhagavAnAha-'No iNahe sama' nAyamarthaH samarthaH na tathA'nyatra samudreSu varSanti / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI' tat-tathA na bhavanti iti kena kAraNena evamucyate bhadanta ! yat-'bAhiragANaM samuddA puNNA puNNappamANA volaTTamANA vosaTTamANA samabharaghaDattAe ciTaMti' vAhyAH samudrAH khalu pUrNAH pUrNapramANAH vosaTTamAnAH volaTTamAnAH samabharaghaTatayA tiSThanti iti prazne bhagavAnAha-'goyamA ! vAhiraesu NaM samuddesu vahave udagajoNiyA jIvA aura saMmucchaMti, vAMsaM vAsaMti' he bhadanta ! jisa prakAra se lavaNasamudra meM aneka udAra balAhaka saMmUrcchanA ke yogya hote haiM, saMmUrchana janma vAle hote haiM aura vahAM barasate haiM 'tahA NaM bAhiraesu vi samuddesu bahave orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti' usI prakAra se kyA bAhara ke samudroM meM aneka udAra megha samUrcchana ke abhimukha hote haiM saMmUrcchana janma vAle hote haiM aura kyA ve yahAM varasate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama / 'No iNaDhe sama?' yaha artha samartha nahIM hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai bAhiragA NaM samuddA puNNA puNNa. ppamANA bolamANA vosahamANA samabharaghaDatAe ciTThati' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki bAhara ke samudra-lavaNasamudra ke sivAya anya samudra-jala se bhare hue haiM jitanA jala unameM bharA rahanA cAhiye utanA jala pUrNarUpa se unameM bharA rahatA hai jaisA ki jala se paripUrNa bharA huA ghaTa hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiMtahANaM bAhiraesu vi samuddesu bahave orAlo balAhakA saMsayaMti saMmucchaMti vAsa vasaMti he bhagavan ! je pramANe lavaNu samudramAM aneka meghe saMyucchanane yogya DAya che. sabhUchana sabhAmA DAya cha, bhane tyo parase che. tahANaM vAhiraNsu vi samuhesu vahave orAlA balAhakA saseyati saMmucchaMti vAsa vAsati' eja pramANe bahAranA samudromAM aneka udAra megha saMmUnanA samIpati hoya che ? saMmUDjhana janmavALA hoya che ? ane teo tyAM varase che zuM? mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha 3-3 gautama ! 'No iNaThe samaThe' / matha mazama2 nathI. 'se keNaTheNaM bhaMte / evaM buccai bAhiragANaM samuhA puNNA puNNappamANA colaTTamANA yosaTTamANA samabharaghaDattAe ciTuMti' he sagavan ! mA5 me zA kAraNathI kahe che ke bahAranA samudro pANIthI bharelA che. jeTaluM pANI temAM bhareluM rahevuM joIe eTaluM pANI pUrNa rIte teomAM bhareluM rahe che. jemake pANIthI pUrepuro bharela ghaDo hoya che, A praznanA uttaramAM prabhuzrI -
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 tU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 651 ya poggalA ya udagattAe bakkamaMti viukkamaMti-cayaMti-uvacayaMti' gautama ! vaha udakayonayo jIvAH pudgalAzca vAhya samudre udakatayA jalAkAreNApakrAmantigacchanti vyutkrAmanti-samutpadyante eke gacchanti - apare samutpadyante tathAcIyante cayamupagacchanti upacIyante-upacayamAyAnti etacca pudgalAn pratidraSTavyam pudgalAnAmeva cayopacayArtha prasiddheriti / 'se teNaTeNaM evaM buccai bAhiragA samuddA puNNA puNNa jAva samabharaghaDatAe ciTThati' tat-tenArthena gautama ! evamucyate bAhyAH samudrAH pUrNAH pUrNapramANAH volaTTamANAH vosaTTamANA samabharaghaTatayA tiSThanti iti ||suu0 91 // 'goyamA ! bAhiraesu NaMsamuddesu bahave udgajoNiyA jIvA ya poggalA ya udagatAe vakkamaMti, viukamaMti, cayaMti, uvacaraMti, se teNaTeNaM evaM vuccai bAhiragA samuddA puNNA jA~va samabharaghaDatAe ciTThati' he gautama ! bAhara ke samudroM meM aneka udaka yonika jIva aura pudgala megha vRSTi ke vinA vahAM jAte haiM aura kitaneka vahAM utpanna hote rahate hai arthAt kitaneka jalakAyika jIva vahAM jAte haiM aura kitaneka jalakoyika vahAM utpanna hote haiM tathA kitaneka pudgaloM kA vahAM caya aura upacaya hotA hai| sUtra meM jo 'apakrAnti, vyutkrAmanti' aisA kahA gayA hai vaha jalakAyika jIvoM kI apekSA se kahA gayA hai aura 'cayaMti upacayaMti' aisA jo kahA gayA hai vaha pudgaloM kI apekSA lekara kahA gayA hai, kyoMki unameM caya aura apacaya hotA hai / isI kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki bAhara ke samudra jala se bhare hue haiM yAvat ve jala se paripUrNa ghaTa ke samAna haiM // 9 // cha ?-'goyamA vAhiraesu NaM samuddesu vahave udgajoNiyA jIvA ya poggalAya udagatAe bakkamati viukkamati cayati uvacayati se teNaTheNaM evaM vuccai bAhiragA samuddA puNNA jAva samabharaghaDatAe ciTThati' gautama ! gaDAranA samatomA aneka udaka yunika che ane pudgale megha vRSTivinA tyAM jAya che. ane keTalAka tyAM utpanna thatA rahe che. arthAt keTalAka jalakAyika jIve tyAM jAya che. ane keTalAka jalakAyike tyAM utpanna thAya che. tathA keTalAka pagalene tyAM yaya thAya che. mana yayaya thAya che. sUtramA 2 'apakrAmanti, vyutkrAmanti' se pramANe vAmAM Avesa cha. a r4i vAnI mapekSAthI 8. pAmAM mA che. sana 'cayaMti upacayaMti' se prabhArI ne Dasa che te pahanI apekSAne laIne kahevAmAM Avela che. kemake temAMja caya ane upacaya thAya che. e ja kAraNathI he gautama! meM evuM kahela che. ke-bahAranA samudro pANIthI bharelA che. yAvat pANIthI pUrepUrA bharelA ghaDA jevA che. che . 91
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 jIvAbhigamasUtra udvedha-parivRddhiM darzayatimUlam -lavaNeNaM bhaMte! samudde kevaiyaM uvveha parivuDDIe paNNatte ? goyamA ! lavaNasta NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANaui 2 paese gaMtA paesaM udhvehaparivuDDIe pannatte paMcANaui2 vAlaggAiM gaMtA vAlaggaM ubehaparivuDDIe pannatte paMcANaui 2 likkhAo gaMtA likkhA ubvehaparivuDDIe pannatte paMcANaui paMcANaui javAo javamajhe aMgulavihatthi rayaNI kucchI dhaNu (ubehaparivuDDIe) gAutha joyaNa joyaNasaya joyaNasahassAI gaMtA joyaNasahassaM uvvehaparivuDDIe / lavaNeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM ussehaparivuDDIe pannatte ? goyasA! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANauiM paese gaMtA solasa paese usseha parivuDDoe pannatte goyamA lavaNassa NaM samudassa eeNeva kameNaM .jAva paMcANauI 2 joyaNasahassAiM gaMtA solasajoyaNasahassAI ussehaparivuDDIe pannatte ||suu0 92 // ___ chAyA-lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiyAn udvedhaparivRddhayA prajJaptaH ? gautama ! lavaNasya khallu samudrasya ubhayoH pArzvayoH pazcanavati 2 pradezAn gatvA pradezaH udvedhaparivRddhayA prajJaptaH, pazcanavati 2 vAlAgrANi gatvA vAlAgram udvedhaparivRddhayA prajJaptam, paJcanavati 2 likSAH gatvA likSA udvedhaparivRddhayA prajJaptA paJcanavati yavAn yavamadhyAn agulavitastiratnikukSidhanugavyUtayojanayojanazatayojanasahasrANi gatvA yojanasahasram udvedhaparivRddhayA / lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiyAn utsedhaparivRddhayA prajJaptaH ?, gautama ! lavaNasya khalu samudrasya ubhayoH pArzvayoH pazcanavatiM pradezAn gatvA poDazapradezA utsedhaparivRddhayA prajJaptAH, gautama! lavaNasya khalu samudrasya etenaiva krameNa yAvaMta pazcanavarti2 yojanasahasrANi gatvA poDazayojanasahasrANi utsedhaparivRddhayA prajJaptaH ||suu. 92 // udvedha parivRddhi kA kathana'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM uvveha parivuDIe paNNatte' ityaadi| udde parivRddhinuM kathana 'lavaNeNaM samudde kevaiyaM ubvehapagvuiDDhIe pannatte' tyAha
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u. 3 su. 92 lagasamudrasyodrevaparibuddhinirUpaNam 653 TIkA- 'lavaNe NaM bhaMte! samude kevaithaM uhaparipuGgIe paNNace' lavaNaH samudraH khalu kiyAn kiyanti yojanAni yAvat udvedhaparivRddhayA prajJaptaH, arthAtjambUdvIpavedikAntAllavaNa samudravedikAntAccArabhya ubhayato'pi lavaNasamudrasya kiyanti yojanAni yAvad mAtrayA 2 udvedhaparivRddhi:, iti prazne bhagavAnAha - 'gomA ! lavaNassa NaM samuddasta ubhao pAsiM paMcANaui 2 paese gaMtA paesaubvehaparivuDDIe paNNatte' gautama ! lavaNasamudrasya khalu tasya vedikAntAt jaMbUdvIpavedikAntAccobhayoH pArzvayoH paJcanavatiM 2 pradezAn gatvA tatra yaH pradezaH saH udvedhaparivRddhayA trasareNvAdirUpaH prajJaptaH / ' paMcANaui 2 vAlaggAI TIkArtha- gautama ne prabhu se aisA pUchA hai- 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM ucha parivuDIe paNNante' he bhadanta ! lavaNasamudra udvedha kI parivRddhi se kitane yojana kA kahA gayA hai ? arthAt jambUdvIpa kI vaidikA ke anta se aura lavaNasamudra kI vedikA ke anta se lekara TIartha--gItabhasvAbhIye prabhuzrIne me samudra kI donoM ora kitane yojana taka udvedha kI gaharAI kI ' - vRddhi hotI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! lavaNassa NaM samuddassa ubhao pAsiM paMcANauti 2 padese gaMtA padesaM ubveha paribuTTIe paNNatte' he gautama! lavaNasamudra kI donoM ora 95 - 95 pradeza jAkara ke - arthAt jambUdvIpa ke vedikAnta se aura lavaNasamudra ke vedikAnta se lavaNasamudra kI donoM bAjU ke 95 - 95 pradezarUpa sthAna para jAne para jo vahAM eka pradezarUpa sthAna AtA hai vaha udvedha parivRddhi kI apekSA trasareNu Adi rUpa kahA gayA hai0 'paMcANauti 2 pUchayu 'lavaNe bhaMte! samudde kevaiyaM uvvehaparivuDDhIe paNNatte' he bhagavan ! pazusamudra udvedhanI parivRddhithI keTalA ceAjanane kahevAmAM Avela che? arthAt ja khUdvIpanI vedikAnA aMtabhAga thI laIne tathA lavaNu samudranI vedikAnA aMtabhAga sudhI lavaNusamudranI banne khAntu keTalA ceAjananI dveSanI uMDAI che. arthAt bharatI thatI kahevAmAM Ave sa che ? yA praznanA uttarabhAM anuzrI che - 'goyamA ! lavaNassa NaM samudda ssa ubhao pAsi paMcANauti paMcANauti padesaM gaMtA padesaM uvvehaparivuDDhIe FE' he gautama! lavaNu samudranI anne taraph 95 paMcANu 95 paMcANuM pradeza javAthI arthAt ja khUdrIpanA verdikAntathI ane lavaNasamudranA vedikAntathI banne bAjue 95 paMcANu 95 paMcANuM pradeza rUpa sthAna para javAthI tyAM eka pradeza rUpa je sthAna Ave che. te udveSa ane pavRiddhinI apekSA trasa rezu vigere 35 vAmAM Ave che. 'paMcANauti paMcANa Mti
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 654 jIvAbhigamasUtra gaMtA vAlAgaM uvvehaparivuDDoe pagate' pazcanavaniM 2 vAlAgrANi gatvA-eka vAlAgram-udvedhaH (gAmbhIryam) parivRddhizca tathA udvedhaparivRddhayA prajJaptam / 'paMcANauI 2 likkhAo gaMtA likkhA ujveha parivuTTIe panatte' paJcanavati 2 likSA gatvA-ekA likSA-udvedhapariddhayA prajJatA / 'paMcANaui 2 javAbho navamajje aMzulavihatthi rayaNI kucchI dhaNugAuya joyaNajoyaNasaya joyaNamahassAI gaMtA joyaNasahassaM uvvehaparicuDIe' evam-paJcanavati 2 yavAn gatvA yavamadhyAn vAlaggAI gaMtA vAlaggaM udhveha parivuDIe pannatte' 95-95 vAlAgrarUpa sthAnapara jAne para eka cAlAna kI udvedha parivRddhi-gaharAI kI vRddhi hotI hai 'paMcANAti 2 likkhAo gaMtA likkhAuveha parivuDIe pannatte' 15-15 likSA pramANa sthAna para jAne para eka likSA pramANa udvedha parivRddhi hotI hai 'paMcANaui javAo javamajjhe aMgula vihatthirayaNI kucchI dhaNugAuya joyaNa joyaNasatajoyaNasahassAI gaMtA joyaNasahassaM udhvehaparivuDIe' isI taraha 15-15 yUkA pramANa sthAna para jAne para eka yUkA pramANa udvedha parivRddhi hotI hai0 95-95 yavamadhya pramANa sthAna para jAne para eka yavamadhyapramANa udvedha parivRddhi hotI hai 95-95 aMgula pramANa rUpa sthAna para jAne para eka aMgula pramANa udvedha parivRddhi hotI hai 95-95 vitasti pramANarUpa sthAna para jAne para eka vistapramANarUpa udvedha parivRddhi hotI hai 95-95 ratnipramANa rUpa sthAna para jAne para eka ratni hAtha pramANa vAlaggAI gaMtA vAlagaM unvehaparikhuDDhIe paNNatte' 85 payA 85 payAgu vAlAgrarUpa sthAna para javAthI eka vAlAjhanI uzkela parivRddhi arthAta uMDAInI vRddhi thAya che. 'paMcANautiM paMcANautiM likkhAo gaMtA likkhA uvveha parikhuDDhIe paNNatte' 85 yA 85 yA eIkSA pramANu sthAna52 pAthI me dIkSA prabhASya vedha pariddhi thAya che. 'paMcANaui javAo javamajhe aMgulavihatthi rayaNI kucchI dhaNugAuya joyaNa joyaNasatajoyaNasahassAI gaMtA joyaNasahassa UnvehaparikhuDDhIe' gela pramANe. 85 payAra 85 payA yU prabhAvAmA sthAna para javAthI eka yUkA pramANu uodha parivRddhi thAya che. * paMcANu 5 paMcANa yavamadhya pramANuvALA sthAna para javAthI eka yavamadhya pramANu uMdha parivRddhi thAya che. 95 paMcANa 95 paMcANa AMgaLa pramANuvALA sthAna para javAthI eka AMgaLa pramANa uThela parivRddhi thAya che. 95 paMcANa 95 paMcANa vitasti pramANavALA sthAna para javAthI ekavitasti pramANa rUpa dha parivRddhi thAya che. 95 paMcANu lpa paMcANuM rani pramANu rUpa sthAna para javAthI eka patni
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.92 lavaNasamudrasyodvedhaparivRddhinirUpaNam 655 gatvA'gulavitastiratnikukSidhanurgavyUtayojanayojanazatayojanasahasrANi gatvA yavAdArabhya yojanasahasramudvedhaparivRddhayA prajJaptam / trairAzikabhAvanA caivaM yojanAdiSu draSTavyA, ihobhayato'pi paJcanavati yojanasahasraparyante yojanasahasramavagAhena dRSTaM tatastrairAzikakarmA'vatAraH, yadi pazcanavati sahasraparyante yojanasahasamavagAhaH tataH paJcanavati yojanaparyante ko'vagAhaH rAzitrayasthApanA 95000100095 / atrAdi madhyayo rAzyoH zUnyatrayasyApavarttanA 95 / 1 / 95, tato madhyarAze rekarUpasya antyena paJcanavati lakSaNena rAzinA guNanAt jAtAudvedha parivRddhi hotI hai 95-95 kukSipramANarUpa sthAna para jAne para eka kukSipramANa udvedha parivRddhi hotI haiM. 95.95 dhanuSa pramANarUpa sthAna para jAne para eka dhanuSa pramANa udvedha parivRddhi hotI hai isI taraha se 95-95 gavyUta, 95-95 yojana 95-95 zata yojana aura 95-95 sahasra yojana jAne para utane pramANa yojana kI udvedha parivRddhi hotI hai yahAM ina yojanAdikoM meM isa prakAra se trairAzika bhAvanA karanI cAhiye jaba ki 95 hajAra yojana jAne para eka hajAra yojana kA avagAha hai-gaharAI hai-to 95 yojana paryanta meM kitanI gaharAI hogI? isako sthApanA aisI karanI cAhiye-95000/1000/95/ yahAM Adi rAzi meM se aura madhya rAzi meM se tIna zUnyo kI apavartanA karane para 95/1/95 rAzi AtI hai aba madhya rAzi rUpa 1 ke sAtha anta kI rAzi 95 se guNA karane para 95 A jAte haiM / isa 95 meM hAtha pramANa ukela parivRddhi thAya che lpa paMcANu lpa paMcANu kukSi pramANa vALA sthAna para javAthI eka kukSi pramANa udha parivRddhi thAya che. e paMcANu 95 paMcAgu dhanuSa pramANa rUpa sthAna para javAthI eka dhanuSa pramANa uddedha divRddhi thAya che. e ja pramANe 95 paMcANa 95 paMcAgu gabhUta 95 paMcANuM 5 paMcANu jana 95 paMcANa 95 paMcANu seMkaDe jana 95 paMcANu lpa paMcANu sahastra jana javAthI eTalA pramANa ejananI pariddhi thAya che. ahIyAM A jana vigeremAM A pramANe airAzika bhAvanA karavI joIe-jemake lpa paMcANu hajAra jana para javAthI eka hajAra ejanane avagAha thAya che. arthAt eTalI uMDAI che, te lpa paMcANujana sudhImAM keTalI uMDAI thaze ? te enI sthApanA A rIte karavI joIe. 5000/ 1000 95) ahIyAM pahelI rAzImAMthI ane vacalI rAzImAMthI paNa zanya kahoDI nAkhavAthI 5-1-lpa e pramANenI rAzI Ave che have vacalI rAzI 3pa 1 ekanI sAthe chellI rAzI je 95 paMcANu che tenI sAthe guNAkAra
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 ...jIyA migamane pazcanavatiH, tatrAdyena pazcanavagilakSaNena rAginA nimajyane labdhama gojanam, uktaJca-'paMcANauisahasse gaMtRNaM joyaNANi ubhayo ci| joyaNasahassamega lavaNe ogAho hoi // 1 // paMcANauI Navage lavaNe gaMnRNaM joyaNANi ubhayo vi / joyaNamegaM lavaNe AgAhaNaM muNeyayA // 2 // chAyA-paJcanavati sahasrANi gatvA yojanAnyubhayorapi / yojanarAhasra mekaM lavaNe avagAhanA bhavani / 1 // pazcanavati lavaNe gatvA yojanAnyubhayorapi / yojanamekaM lavaNe avagAhanA nAtacyA // 2 // paJcanavati yojanaparyante ca yadyaka yojanamavagAhaH unaH (arthAt) paMcanavati gavyataparyante ekaM gavyutaM pazcanavati dhanuH paryante ekaM dhanu ityAdi labdhaM bhavati / phira AdyarAzi 15 se bhAga dene para 1 jo AtA hai vaha 1 yojana gaharAI hotI hai yaha prakaTa karatA hai ina se yaha bAta jJAna ho jAtI hai ki 9500 yojana jAne para jaba eka hajAra yojana kI gaharAI hai to 95 yojana meM 1 yojana kI gaharAI hai uktaMca paMcANauisahasse gaMtRNaM joyaNANi ubhao vi / joyaNamahassamega latraNe ogAhao hoi||1|| paMcANauiNa lavaNe gaMtRNaM joyaNANi ubhao vi / joyaNamegaM lavaNe ogAheNaM muNeyacA // 2 // isI taraha se trairAzika vidhi dvArA aisA bhI samajha lenA cAhiye ki jaba 95 yojana paryanta kSetra meM 9 yojana kI gaharAI AtI hai to karavAthI 95 paMcAgu Ave che. A paMcANumAM pahelI rAzI je 95 paMcANa che tenAthI bhAgavAthI je 1 eka Ave che. te 1 eka jana tenI uMDAi thAya che. te batAve che. AnAthI e vAta jANI zakAya che ke-95000 paMcANa hajAra jana javAthI jyAre eka hajAra ejananI uMDAI che. te paMcANa janamAM eka ejananI uMDAI thAya che. kahyuM paNa che ke 'paMcANaui saharase gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / joyaNa sahamsamegaM, lavaNe ogAhao hoI // 1 // paMcANauDa lavaNe gaMtUNaM joyaNANi umao vi / joyaNamegaM lavaNe ogAheNaM muNeyavA // 2 // e ja pramANe rAzika vidhi pramANe evuM paNa samajI levuM joIe ke jyAre 95 paMcANu jana paryantanA kSetramAM 9 nava jananI uMDAI Ave
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 1.92 lavaNasamudrasyodvedhaparivRddhinirUpaNam 657 samprati-utsedhamadhikRtyAha-'lavaNe NaM bhaMte ! samude kevaiyaM ussehaparivuDDIe pannatte' he bhadanta ! lavaNaH samudraH khalu kiyAn utsedhaparibRddhayA prajJaptaH ? ayamAzayaH-jaMbUdvIpavedikAntAt lavaNasamudravedikAntAccA''rabhya ubhayato'pi lavaNasamudrasya kiyatyA mAtrayA kiyanti yojanAni yAvat parivRddhiriti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA ! lavaNassa NaM samuhassa ubhao pAsiM paMcANauI paese gaMtA solasapaese ussehaparivuDDIe pannatte' gautama ! lavaNasamudrasya khalu ubhayo pArzvayoH paJcanavati pradezAn gatvA poDazapradezAH utsedhaparivRddhathA prajJaptAH / 95 gavyUta paryanta kSetra meM kitanI gaharAI AvegI? to isakA uttara pUrvokta paddhati ke anusAra yahI hai ki eka gavyUta gaharAI AvegI 95 dhanuSa paryanta kSetra meM 1 dhanuSa kI gaharAI AvegI ityAdi / 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevatiyaM ussehaparivuDIe pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudra utsedha kI parivRddhi kI apekSA kitanA kahA gayA hai arthAt jambRddhIpa kI vedikA ke anta se aura lavaNasamudra kI vedikA ke anta se lekara donoM tarapha se lavaNasamudra kI zikhA kI kitanI kitanI mAtrA meM kitane yojana taka parivRddhi hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANaurti padese gaMtA solasapaese usseha parivuDIe paNNatte' he gautama ! lavaNasamudra kI donoM bAjU se 95-95 pradeza taka jAne para 16 pradeza praNANa utsedha kI zikhA kI vRddhi hotI hai 'goyamA ! che, te 5 paMcANa gacUta paryantanA kSetramAM keTalI uMDAI Avaze? te tene uttara pUrvokta paddhati pramANe e ja che ke-eka gabhUta jeTalI tenI uMDAI thaze. ane 95 paMcANa dhanuSa paryantanA kSetramAM 1 eka dhanuSanI uMDAI Avaze. vigere prakArathI samajI levuM. 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kevatiya ussehaparivuDDhIe paNNatte bhagavan sapA samudra ubheMdhanI parivRddhinI apekSAthI keTaluM che? arthAt jaMbUDhIpanI vedikAnA aMtathI tathA lavaNa samudranI vedikAnA aMtathI laIne bane bAjunI lavaNa samudranI zikhAnI keTalI keTalI mAtrAmAM keTalA jana paryanta parivRddhi thAya cha ? yA prazna uttaramA prazuzrI gautabhasvAmIna De cha -'goyamA ! lavaNa. ssaNaM samudassa ubhao pAsiM paMcANautiM padese gaMtA solasapaese ussehaparivuDDhIe paNNatte' he gautama / sava samudranI mana mAthI 65 5yA 65 payAra pradeza sudhI javAthI 16 soLa pradeza pramANe ubheMdhanI zikhAnI vRddhi thAya jI0 83
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 'goyamA ! lavaNassa NaM samuhamsa eeNeva kameNaM jAva paMcANauI 2 joyaNasahassAI gaMtA solasajoyaNasahassAI usseha parivuDDIe pannatte' he gautama ! lavaNasamudrasya khalu etenaiva krameNa yAvat paMcanavati 2 yojanasahasrANi gatvA poDazayojanasahasrANi utsedhaparivRddhayA prajJamaH, ayamAzayaH-iha nizcayato lavaNasamudrasya jambUdvIpavedikAto lavaNasamudravedikAtazca samanale bhUbhAge prathamato jalavRddhiraMgulasaMkhyeyabhAgaH, samatalameva bhUbhAgamadhikRtya pradezavRddhayA jalavRddhiH krameNa parivarddhamAnA tAvadavaseyA yAvadubhayato'pi paMcanavati yojanasahasraparyante saptazatAni tataH paraM madhyadezabhAge dazayojanasahasravistAre poDazayojanasahasrANi iha tu poDaza yojanasahasrapramANAyAH zikhAyAH zirasyubhayozca vedikAntayo lavaNassa NaM samudassa eeNeva kameNaM jAca paMcANauti 2 joyaNasahassAI gaMtA solasa joyaNasahassAI ussehaparivuDDIe paNNatte' isI * krama se he gautama ! lavaNasamudra ke bhItara 95-95 hajAra yojana Ane para 16 hajAra yojana kI zigvA UMcI ho jAtI hai isakA Azaya aisA hai-jambUdvIpa ke vedikAnta se aura lavaNasamudra ke vedikAnta se donoM bAjU le jo samatala bhUmibhAga haiM usameM jo sarvaprathama jalavRddhi hai vaha aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa haiM aba isI samatala bhUbhAga se lekara pradezavRddhi ke anusAra jalavRddhi kramazaH hote hote 95-95 yojana paryanta dezabhAga meM sAta sau pradeza pramANa jalavRddhi hotI hai isake bAda madhya dezabhAga meM daza hajAra yojana vistAra meM 16 hajAra pradeza pramANa jalavRddhi hotI hai. parantu yahAM 16 hajAra yojana pramANa vAlI zikhA ke Upara aura donoM vedicha. 'goyamA | lavaNarasaNaM samudassa gaNeva kameNaM jAva paMcANautiM paMcANauti joyaNasaharasAiM gaMtA solasa joyaNasahassAI ussehaparivuDDhIe paNNatte' mA04 kramathI che gautama ! lavaNasamudranI aMdara lpa paMcANu, * paMcANu hajAra cejana AvavAthI 16 seLa hajAra rojana uMcI zikhA thaI jAya che. A kathanane Azaya e che ke-jaMbudvIpanI vedikAnA aMtathI ane lavaNasamudranI vedikAntathI bane bAjunI je samatala bhUmibhAga che. temAM je sauthI pahelI jalavRddhi thAya che. te AMgaLanA asaMkhyAta bhAga rUpa che. have Aje samatala bhUbhAgathI laIne pradezavRddhi anusAra jalavRddhi, kramazaH thatAM thatA kalpapaMcANu 95 paMcANa rojana paryantanA dezabhAgamAM sAta pradeza pramANu jalavRddhi thAya che. te pachI madhyadezabhAgamAM dasa hajAra ejananA vistAramAM 16 soLa hajAra pradeza pramANa thAya che. paraMtu ahIMyA 16 soLa hajAra jana pramANuvALI
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TokA pra.3 u.3 sU.92 lavaNa samudrasyodrevaparivRddhinirUpaNam -659 {le davarikAyAM dattAyAM yadapAntarAle kigapi jalarahitamAkAzaM tadapi karaNagatyA tadA bhAvyamiti sajalaM vivakSitvA'dhikRtamucyate lavaNasya samudrasyobhayato jaMbUdvIpavedikAntAt lavaNasamudravedikAntAcca paJcanavatiM pradezAn gatvA poDazapradezA utsedhaparivRddhiH prajJaptA pazcanavani vAlAgrANi gatvA poDazavAlAgrANi evaM yAvat pazcanavani yojanalahasrANi gatvA poDazayojanasahasrANIti / atreyaM trairAzika bhAvanA-paMcanavati yojanasahasrAtikrame poDazayojanasahasrANi jalotsedhaH tataH paMcanavati yojanAtikrame kaH utsedhaH ? rAzitraya sthaapnaa-95000|16000| 95 / anA''di madhyayoH rAzyoH zUnyatrikasyA'pavartanA-95, 16, 95, tato kAnta ke mUla meM davarikA ke dene para jo apAntarAla meM jala rahita kucha bhI AkAza hai vaha bhI karaNagati ke anusAra trairAzika ko nikAlane vAle sUtra ke anusAra usa samaya usa rUpa se bhAvya haiN| arthAt-vaha jala sahita rUpa se vivakSitvAdhikRta ho jAtA hai isase lavaNasamudra ke bhItara jambUdvIpa ke vedikAnta se aura lavaNasamudra ke vedikAnta se 95 pradeza jAne para 16 pradeza pramANa utsedha vRddhi hotI hai aisA nikala AtA hai isI taraha vahAM se 95 vAlAgra pramANa Age jAne para 16 vAlAgra pramANa utsedha parivRddhi nikala AtI hai yaha utsedha parivRddhi isa prakAra se itanI nikalatI hai ki 95 hajAra yojana pramANa kSetra meM jAne para 16 hajAra pradeza pramANa utsedha parivRddhi hotI kahI gaI hai to yahA~ trairAzika vidhi isa ke nikAlane kI aisI hai-95000/16000/95/ inameM se Adi rAzi ke tIna zUnyoM . kI aura madhya rAzi ke tIna zUnyoM kI apavartanA karane para 95/16/95 zikhAnI upara ane banne vedikAnanA mULamAM darikA ApavAthI apAntarAlimAM je jala rahita kaMI paNa AkAza che. te paNa karaNagati anusAra rA. zikane batAvavAvALA sUtranA kathana pramANe te samaye te rUpe bhAjya thAya che. arthAt te jalasahita vivakSAnA adhikAravALA thaI jAya che. tethI lavaNasamudranI aMdara jaMbudvIpanA vedikAntathI 95 paMcANa pradeza javAthI soLa pradeza pramANa ulledha parivRddhi nIkaLI Ave che. A utsava parivRddhi A rIte tenI nIkaLe che. ke 95 paMcANu hajAra jana pramANa kSetramAM javAthI soLa hajAra pradeza pramANu utsadha parivRddhi kahevAmAM Avela che. te ahIMyAM tenI kahADavAnI rIta A pramANe che. 95000paMcANuM hajAra 16000/ soLa hajAra 95 paMcANa temAMthI pahelI rAzInI traNa zanya ane madhya rAzInI traNa zanya kahADI nAkhavAthI 5/ paMcANu 16/ seLa 5/ paMcANu e pramANenI rAzI banI
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra madhyamarAzeH poDapalakSaNasyA'ntyena paMcanavatilakSaNena guNane jAtAni paJcadazazatAni viMzatyadhikAni 1520, epAmAdi rAzinA pazcanavati lakSaNena bhAge hRte labdhAni SoDazayojanAni uktaJca 'paMcANauisahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / usse heNaM lavaNo solasa sAhassIo bhaNio // 1 // paMcANauI lavaNe gaMtUNaM joyaNANi ubhabho vi / usseheNaM lavaNo solasa kila joyaNe hoI // 2 // chAyA-pazcanavati sahasrANi gatvA yojanAni ubhayorapi / utsedhena lavaNaH SoDazasahasrANi bhaNitaH // 1 // pazcanavatiM gatvA yojanAnyubhayorapi / utsedhena lavaNaH poDaza kila yojanAni bhavanti // 2 // iti / tatra yadi pazcanavati yojanaparyante poDazayojanAvagAhaH tato'rthAllabhyate rAziyAM ho jAtI hai aba madhyarAzi 16 kA antima rAzi 95 ke sAtha guNA karane para 1520 Ate haiM inameM Adi rAzi kA bhAga dene para 16 A jAte haiM ye 16 hI 16 yojana ke haiN| uktaMca paMcANaui sahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi| usseheNaM lavaNo solasa sAhassio bhnnio||1|| paMcANauI lavaNo gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi| usseheNaM lavaNo solasa kila joyaNe hoi // 2 // jaba 95 yojana paryanta meM 16 yojana kA avagAhaga-gaharAI hai to arthAt yaha bAta spaSTa ho jAtI hai ki 95 koza paryanta 16 koza aura jAya che. have vacalI rAzIja 16 seLa che tene chellI rAzInA lya, paMcANu sAthe guNAkAra karavAthI 152. paMdara vIsa thaI jAya che. temAM pahelI rAzIne bhAgAkAra karavAthI 16 seLa AvI jAya che. e 16 soLaja 16 seLa jana che tema samajavuM. kahyuM paNa che ke paMcANauisahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / / usseheNaM lavaNo solasasAhassio bhaNio // 1 // paMcANaui lavaNe gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / / usseheNaM lavaNo solasa kila joyaNe hoi // 2 // jyAre 95 paMcANu yeAjana paryatamAM seLa hajAra ejanane avagAha uMDAI che. te arthAta e vAta spaSTa jaNAya che ke lpa paMcANa kesa parvata mAM 16 seLa kesa ane 5 paMcANa dhanuSa paryantamAM 16 seLa dhanuSanI
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pa.3 u.3 sU 93 gotIrthanirUpaNam pazcanavati gavyUta paryante poDazagavyUtAni pazcanavati dhanuHparyante poDazadhanU - pItyAdi / sU0 92 // samprati gotIrtha pratipAdanAmAhamUlam-lavaNasta NaM bhaMte samudassa ke mahAlae gotitthe paNNatte goyamA! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANaui 2 joyaNalahassAiM gotitthaM paNNattaM / lavaNasta NaM bhaMte ! samudassa ke mahAlae gotitthavirahie khette pannatte / goyamA! lavaNasta NaM samudasta dasa joyaNasahassAI gotitthavirahie khette pannatte / labaNasta NaM bhaMte samudassa ke mahAlae udagamAle pannatte goyamA! dasa joyaNasahassAiM udagamAle pannatte ||suu0 93 // chAyA-lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya kiM mahat gotIrtha prajJasam ? gautama ! lavaNasya khalu samudrasya ubhayoH pArzvayoH pazcanavati 2 yojanasahasrANi gotIrtha prajJaptam / lavaNasya khalu bhadanta samudrasya kiM mahat gotIrtha virahitaM kSetra prajJaptam ? gautama ! lavaNasya khalu samudrasya dazayonanasahasrANi gotIrthavirahitaM kSetraM prajJaptam / lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya kiM mahatI udaka mAlA prajJaptA ? gautama ! dazayojanasahasrANi udakamAlA prajJaptAH // 93 // TIkA-lavaNarasa NaM bhaMte : samudassa ke rahAlae gotitthe pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudrasya kiM mahan-kiyadvizAlaM gotIrtha kathitamiti praznaH ? bhagavAnAha95 dhanuSa paryanta meM 16 dhanuSa kI gaharAI hai isI prakAra se utsedha kI vRddhi meM bhI yahI krama jAnanA cAhiye / / 92 // gotIrtha kA kathana'lavaNassaNaM bhaMte! samudassa ke mahAlae gotitthe paNatte' ityaadi| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! lavaNasamudra kA jo gotIrtha hai vaha kitanA vaDA kahA gayA hai ? uttara meM prabhu uMDAI che. e ja pramANe ulledhanI vRddhimAM paNa e ja krama samajI le. tema Desa che // sU. 82 // tIrthanuM kathana'lvnnss NaM bhaMte ! samudassa ke mahAlae gotitthe paNNatte' alla TIkArtha gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavana lavaNa samudranuM je gatIrtha che, te keTaluM moTuM kahela che? A praznanA uttaramAM
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 jIvAmigamasUtre 'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa umao pAsiM paMcANaui 2 joyaNasahassA I gotitthaM pannattaM' he gautama ? lavaNasamudrasya khaju ubhayapArzvayoH kUlayoH, jambUdvIpa vedikAntAllavaNasamudra vedikAntAccArabhyetyarthaH, paMcanavatiM 2 yojanasaha - srANi yAvad gotIrthamuktam / uktaJca 'paMcANau sahasse gotitthaM ubhayato vi lavaNagsa' / chAyA - paJcanavati sahasrANi gotIrthamubhayato'pi lavaNasyeti / 'lavaNassa NaM bhaMte samudassa ke mahAlae gotitthavirahie khette pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudrasya khalu kiyanmahat kiyatpramANakaM gotIrthavihInaM kSetramiti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa dasa joyaNasahassAI kahate haiM - 'gomA ! lavaNassa NaM samuddassa ubhao pAsi paMcANauti 2 joyaNasahassAiM gotitthaM paNNattaM' he gautama ! lavaNasamudra kA jo gotIrtha hai vaha donoM bAjU meM jambUdvIpa kI vedikA ke anta se lagAkara donoM ora 95 - 95 hajAra yojana kA hai uktaM ca- paMcANauisahasse gotitthaM ubhayato vi lavaNassa' lavaNasamudra kA jo krama se nIce nIce kA praveza mArga hai arthAt pAnI kA jo utora caDAva hai - vaha gotIrtha hai aisA pahile prakaTa kara diyA gayA hai 'lavaNassa NaM bhaMte ! samuddassa ke maholae gotittha virahite khette paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra kA kitanA pradeza aisA hai ki jahAM para gotIrtha nahIM hai-arthAt samamAtrA meM pAnI hai / pAnI kA utAra caDAva vahA~ para nahIM hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa dasajopaNa anuzrI 4 che - 'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANauti joyaNa sahatsAI gotityaM paNNattaM' he gautama! savANu samudranu N ne gotIrtha che, te ane khAjuthI ja buddhIpanI vekiAnA aMtathI laIne ba Mne tarapha 5 paMcANu. stha yathAlu hunnara yonnanu che, chu' pazu che hai - 'paMcANasahasse gotitthaM ubha. yato vi lavaNassa' lavaNa samudrano bhathI ? nIce nIyeneo praveza bhArga che. arthAt pANInA je utAra ane caDhAvA che. tene gAtI' kahe che. A pramANe thaDelA hevAmAM bhAvI 4 gayesa che. 'lavaNassa NaM te! samuhassa ke mahAlae gotitthavirahite khette paNNatte' he bhagavan savANusamudrano DeTA pradeza sevA che ke jyAM gAtI Avela nathI. arthAt sama mAtrAthI pANI rahela che, pANInA utAra caDhAva tyAM thatA nathI A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke'goymaa ! lavaNassa NaM samudassa dasa joyaNasahassAI gotitthavirahite khette paNNatte'
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra.3 u03 sU.93 gotIrtharUpaNam 663 gotittha virahie pannatte' he gautama ! lavaNasamudrasya khalu daza yojanasahasrANi gotIrthena virahitaM kSetraM prajJaptam / 'lavaNassa NaM bhaMte samuddatsa ke mahAlae udagamAle pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudrasya kiyatI mahatI - kriyadvistRtA kiM pramANA mahatI udakamAlA prajJaptA ? magavAnAha - 'goyamA ! dasa joyaNasahassAiM udaga mAle pannate' he gautama ! dazayojanasahasrANi yAvat udakamAlA - jalapaMktiruktAiti jAnIhi ||sU0 93 // lavaNa samudrasaMsthAnAdi varNanamArabhate mUlam-lavaNeNaM bhaMte! samudde kiM saMThie pannatte ? goyamA ! gotitthasaMThie nAvA saMThANasaMThie sippi saMpuDasaMThie, AsakhaMdhasaMThie, valabhi saMThie vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie pannatte / lavaNe NaM bhaMte / samudde kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM hasi uvveheNaM kevaiyaM usseheNaM kevaiyaM savvaggeNaM pannatte ? goyamA ! lavaNeNaM samudde do joyaNasahassAiM cakavAla vikkhaMbheNaM paNNarasa joyaNasayasahassAiM egAsIiM ca sahassAiM sayaM ca iguyAlaM kiMci visesuNe parikkheveNaM, egaM jopaNasahastaM utreheNaM solasa joyaNasahassAiM usseheNaM sattasahassAiM gotittha virahite khete paNNatte' he gautama ! lavaNasamudra kA daza hajAra yojana kA kSetra gotIrtha se rahita kahA gayA hai 'lavaNassa NaM bhaMte! samudassa ke mahAlae udgamAle paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra kI jo udakamAlA hai vaha kitanI baDI vizAla kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! dasajoyaNasahassAI udgamAle panate' he gautama ! lavaNasamudra meM jo jala paMktirUpa udakamAlA hai vaha daza hajAra yojana kI kahI gaI hai // 93 // he gautama ! lavaNu samudranu' dasa hajAra ceAjana payantanuM kSetra gAtI` vinAnuM hevAmAM Ave che. 'lavaNassaNaM bhaMte! samuddarasa ke mahAlae udgamAle paNNatte' he bhagavan ! lavaNusamudranI je uttakamAlA che, te keTalI vizALa kahevAmAM AvI che? yA praznanA uttaramAM praluzrI gautamasvAbhIne uDe che ! 'goyamA ! dasa joyaNasahassAi' udagamAle paNNatte' he gautama! sava samudramAM ne sanI paMDita rUpa uddakamAlA che te isa hajAra ceAjananI kahevAmAM Avela che. aa sU. 93 u
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 664 rasa joyaNasahassAI savvaggeNaM pannattaM / jai cha N bhaMte! lavaNa samudde do joyaNasayasahassAI cakkavAlavivakhaMbheNaM paNNarasa joyaNasaya sahassAiM egAsIiM ca sahassAI sayaM inuyAlaM kiMci visesRRNA parikkheveNaM egaM joyaNasahassaM ubveheNaM solasajoyaNasahassAiM usseheNaM sattarasa joyaNasahassAiM savvaggeNaM paNNatte / kamhA NaM bhaMte ! lavaNasamudde jaMbuddIvaM 2 no uvIlei no uppIlei no ceva NaM ekkodagaM kareMti ? goyamA ! jaMbUdIve NaM dIve bharavasu vAsesu arahaMta cakkavahi-baladevA - trAsudevA cAraNA - vijjAdharA samaNA - samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA egadhaccA pagaibhaddayA pagaiviNIyA pagaiuvasaMtA pAipayaNuko hamANamAyAlo bhamiumadavasaMpannA allINA bhaddagA viNIyA, tesi NaM paNihAe lavaNe samudde jaMbuddIvaM dIvaM no uvIlei, no uppIlei - no ceva NaM egodagaM kareMti gaMgA - siMdhu - rattA-rattavaIsu salilAsu devayA mahaDDiyAo jAva paliovamaTTiIyA parivartati / tesi NaM paNihAe lavaNasamudde jAva no cetra NaM egodagaM kareMti cullahimavaMta siharesu vAsaharapavvasu devA mahaDDiyA tesi NaM paNihAe0 hemavaeraNNavaesu vAsesu maNuyA pagaibhaddayA0 rohitaMsasuvaNNakUlarUppakUlAsu salilAsu devayAo mahiDDiyAo tAsi paNi0 sahAvai viyaDAvai vaTTaveyaDha pavvasu devA mahiDDiyA jAva paliocamadviIyA parivasaMti / mahAhimavaMtaruppisu vAsaharapavyaesa devA mahaDDiyA jAna paliovamaTTiIyA harivAsa-rammayavAsesu maNuyA pagaibhadagA gaMdhAvAi mAlavaMtapariyAsu vaTTaveyaDUpavvaesu devA mahiDDiyA, nisaDa - nIlavaMteSu vAsaharapaNyaesu devA mahaDDiyA0 savvAo daha devayAo bhANiyavvA - paumadaha tigi 1
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 665 cchi kesarI dahAvasANesudevA mahaDDiyAo tAsi paNihAe0 puvavidehAvaravidehesu vAsesu arahaMta cakkavaTTI vldevvaasudevaa| cAraNA vijAharA samaNA samaNIo sAvagA sAviyAo maNuyA - pagai0 tesiM paNihAe lavaNa0 sIyA sIyodagAsu salilAsu devayA mahiDDiyA0, debakurUttarakurusu maNuyA pagaibhaddagA0 maMdure pavae devayA mahiDiyA0, jaMbUe ya sudasaNAe jaMbUddIvAhivatI aDie NAma deve mahaDie jAva paliovamadiIe parivasai tassa paNihAe lavaNasamudde no uvIlei no uppIlei no cevaNaM - egodagaM karei, aduttaraM ca NaM goyamA! logadiI logANubhAveyaNNaM lavaNasamudde jaMbUddIvaM dIvaM no uvIlei no uppIlei no ceva Ne egodagaM karei ||suu094|| chAyA-lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiM saMsthitaH prajJaptaH ? gautama ! gotIrthasaMsthitaH nAvA saMsthAnasaMsthitaH zuktikAsaMpuTasaMsthitaH azvaskandhasaMsthitaH, valabhIsaMsthitaH vRttaH valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH / lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiyatA cakravAlaviSkaMbheNa kiyatA parikSepeNa kiyatA udvedhena kiyatA utsedhena kiyatA sarvAgreNa prajJaptaH / gautama ! lavaNaH khalu samudraH dve yojanazatasahasre cakravAlaviSkambheNa paJcadaza yojanazatasahasrANi ekA''zItizca sahasrANi zataM caikonacakhAriMzaM kiMcidvizeponaM parikSepeNa ekaM yojanasahasramuDhedhena poDazayojanasahasrANi utsedhena saptadazayojanasahasrANi sarvAgreNa prajJaptaH, yadi khalu bhadanta ! lavaNaH samudro dve yojanazatasahasra cakravAlaviSkambheNa paJcadazayojanazatasahasrANi - ekAzItizca zataM caikonacatvAriMzaM kiMcidvizeponaM parikSepeNa ekaM yojanasahasramudvedhena poDazayojanasahasrANi utsedhena saptadazayojanasahasrANi sarvAgreNa prajJaptaH / kasmAt khalu bhadanta ! lavaNaH samudro jambUdvIpaM dvIpaM nAvapIDayati-notpIDayati -naiva khalu ekodakaM karoti ? gautama ! jaMbUdvIpe khala dvIpe bharatairAvatayorvarpayoH .ahetacakravarti baladevA-vAsudevA-zcAraNA / vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manuSyAH prakRtibhadrakAH prakRtivinItA prakRtyupazAntAH prakRti pratanukrodha-mAna-mAyA-lobhAH-mRdu-mArdava-saMpannAH AlInAH bhadrakAH vinItAH - teSAM khalu praNidhayA lavaNaH samudro jambUdvIpaM dvIpaM no avapIDayati no utpIDa'yati na caiva khalu ekodakaM , karoti-gaGgA sindhu raktA raktavatISu salilAsu devatA jI0 84
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvA bhigamasUtra maharddhikAH yAvatpalyopamasthitikAH parivasanti teSAM praNidhayA lavaNasamudro yAvad naiva khalu ekodakaM karoti kSullahimavat zikhariNopaMdharaparvatayordevA mahaddhikA steSAM khalu praNidhayA0 haimavatahairaNyavatayo varSadharavarpayo manujAH prakRtibhadrakAH0 rohitAMsa suvarNakUlarUpyakUlAsu salilAsu devatAH mahaddhikA stAsAM khalu praNidhayA0 zabdApAti vikaTApAti vRttavaitADhaya parvatepu devA mahaddhikAH yAvatpalyopamasthitikA parivasanti, mahAhimavad rukmivarpadharaparvatayo devA maharddhikA yAvat palyopamasthitikAH harivaparamyakavarSayormanujAH prakRtibhadrakAH, gandhApAti-mAlyavat paryAyayovRttavaitADhayaparvatayo devA mahaddhikAH niSadhanIlavatovarSadharaparvatayo devA mahaddhikAH sarvAH hradadevatA bhaNitavyAH, padmada tigiccha kesarihadAvasAneSu devatA mahardikAH teSAM praNidhayA0 pUrvavidehAparavidehayo varpayorarhata cakravarti valadeva vAsudevAzcAraNA vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manujAH prakRtibhadrakAH0 tepAM praNidhayA lavaNasamudraH zItAzItodakayoH salilayo devatA mahaddhikAH devakuruttarakuminujAH prakRtibhadrakAH, mandare parvate devatA mahaddhikAH0 jambvAM ca sudarzanAyAM jambUdvIpAdhipatiH anAdRto nAma devo maharddhiko yAvatpalyopamasthitikaH parivasati0 tasya praNidhayA lavaNasamudro nA'vapIDayati-no utpIDayati-naiva khalu ekodakaM karoti / athottaraM ca khalu gautama ! lokasthitilokAnubhAvazca yat-lavaNasamudro jambUdvIpaM dvIpaM nA'vapIDayati-no utpIDayati naiva khalu ekodakaM karoti // 9 // TIkA-'lavaNe NaM bhaMte ! samudde ki saMThie pannatte' he bhadanta ! yo'sau zrUyate lavaNaH samudraH sa khalu kiM saMsthAnasaMsthitaH kimAkAravAn prajJaptaH samAdhatte bhagavAn-'goyamA ! gotitthasaMThie-nAvAsaMThANasaMThie - sippisaMpuDasaMThieAsakhaMghasaMThie valabhIsaMThie baTTe valayAkArasaMThie pannatte' he gautama ! gotIrtha 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kiM saMThie paNNatte' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! lavaNasamudra kA saMsthAna kaisA kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! gotitthasaMThie nAvA saMThANasaMThie sippisaMpuDasaMThie, AsagbaMdhasaMThie valabhisaMThie baTTe valayAgArasaMThANasaMThie paNNatte' he gautama ! lavaNasamudra kA saMsthAna jaisA go 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde ki saMThie paNNatte' tyA TIkAI-he bhagavana ! lavaNuM samudranuM saMsthAna kevuM kahevAmAM Avela che? mA. prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 4 cha -'goymaa| gotittha saMThie nAvA saMThANasaMThie sippisaMpuDasaMThie AsakhaMdhasaMThie valamisaMThie vaTTe balayAgArasaMThANasaMThie paNNatte ke gautama! saNusabhudranu sathAna gAtIrthana
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotiko TIkA pra.3 u.3 sU. 94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 667. saMsthAnasaMsthitaH gotIrthoM jalAzayataTaH tatsaMsthAnavAn krameNa nIcai nIcataraH, budhnAdRcaM nAva ivobhayapArzvayoH samatalabhUbhAgamapekSya kramazo jalavRddhisaMbhavenonatA''kAravAn zuktikAsaMpuTasaMsthAnasaMsthitaH udvedhajalasya vRddhi gatajalasya caikatra mIlanAt saMpuTitazuktivatsaMsthitaH, ubhayoH pArzvayoH paMcanavatiyojanasahasraparyantezvaskandhasya ivonnatatayA poDazayojanasahasrapramANoccaistvayoH zikhAyAH saMbhavAt azvaskandhasaMsthitaH, dazayojanasahasrapramANavistRtazikhAyAH valabhIgRhAkArarUpeNa pratibhAsatayA kalamIsaMsthAnasaMsthito vRtto valayAkArasaMsthitaH prajJaptaH / tIrtha kA saMsthAna hai vaisA kahA gayA hai nAva kA jaisA saMsthAna hai vaisA kahA gayA hai zukti kA-sIpa-kA jaisA saMsthAna hotA hai vaisA saMsthAna kahA gayA hai azva skandha kA jaisA saMsthAna hotA hai vaisA saMsthAna kahA gayA hai valabhI gRha kA jaisA saMsthAna hotA hai vaisA saMsthAna kahA gayA hai gola saMsthAna vAlA kahA gayA hai aura valaya kA jaisA saMsthAna hotA hai usa taraha se saMsthAna vAlA kahA gayA hai tAtparya isakA yaha hai ki yahAM para jo lavaNasamudra ke saMsthAna ko gotIrtha ke saMsthAna jaisA kahA gayA hai vaha nIce nIce kI usakI gaharAI ko lekara kahA gayA hai naukA ke saMsthAna jaisA jo isakA saMsthAna kahA hai, vaha donoM bAjU ke samatala bhUbhAga ko lekara kahA hai / kyoMki isa bhUmi bhAga ke yAda hI kramazaH jala kI vRddhi hone se usakA AkAra unnata hotA jAtA hai| sIpa ke sampuTa ke jaisA jo isakA AkAra kahA gayA hai vaha udvedha jala gaharAI kA jala-ko aura jalavRddhi jala ko eka jagaha jevuM saMsthAna che evuM kahela che. nAvanuM jevuM saMsthAna che tevuM kahela che, zukti-sIpanuM jevuM saMsthAna-AkAra hoya che tevuM kahevAmAM Avela che. azva skaMdhanuM evuM saMsthAna hoya che tevuM tenuM saMsthAna che. valabhIgRhanuM jevuM saMsthAna hoya che tevuM tenuM saMsthAna che. geLa saMsthAna vALa lavaNa samudra kahela che. tathA valayanuM jevuM saMsthAna hoya che tevuM tenuM saMsthAna kahevAmAM Avela che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-ahIyAM lavaNa samudranA saMsthAnane tIrthanA saMsthAna jevuM je kahevAmAM Avela che. te nIce nIcenI uMDAIne laIne kahevAmAM Avela che. naukAnA saMsthAna jevuM che tenuM saMsthAnA hevAnuM kahela che te banenI bAjunI samatala bhUmibhAgane laIne kahevAmAM Avela che. kemake A bhUmibhAga pachIja kamathI jalanI vRddhi thavAthI tene AkAra uce thaI jAya che. sIpanA saMpuTanA je je tene AkAra kahevAmAM Avela che te uddedha-uMDAInA jalane tathA jalavRddhinA jalane eka sthaLe meLavavAnA
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakkacAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM kevaiyaM uvveheNaM-kevaiyaM usseheNaM kevaiyaM sambaggeNaM paNNatte' lavaNasamudro hi kiyatA cakravolaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa-udvedhena-utsedhena sarvAgreNa ca-utsedhodvedha. milane ke vicAra se kahA gayA hai kyoMki isa sthiti meM usa kA AMkAra zuktikA ke saMpuTa ke jaisA ho jAtA hai / azva ke skaMdha ke AkAra ke jaisA jo isakA AkAra kahA gayA hai vaha zikhA ke 95 hajAra yojana paryanta pradeza meM unnata rahane se aura 16 hajAra yojana pradeza meM unnata rahane se kahA gayA hai| valabhIgRha ke jaise saMsthAna vAlA jo ise kahA gayA hai vaha 10 hajAra yojana pramANa vistAra vAlI zikhA kA AkAra valabhI gRha ke AkAra jaisA pratibhAsita hone ke kAraNa se kahA gayA hai yaha lavaNasamudra jambUdIpa ko cAroM ora se ghere hue haiM ataH isakA AkAra gola ho gayA hai aura yaha gola AkAra jaise gola valayakA hotA hai vaisA hai isIliye ise vRtta aura valayAkAra saMsthAna vAlA kahA gayA hai 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM, kevaiyaM parikkheveNaM, kevaiyaM unheNaM, kevaiyaM usseheNaM kevaiyaM savvaggeNaM pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudra' cakravAla viSkambha kI apekSA kitanA hai ? paridhi kI apekSA kitanA hai ? udvedha kI apekSA kitanA hai ? utsedha kI apekSA kitanA hai ? - aura utsedha aura udvedha ke parimANa kI samagratA se kitanA hai ? isa vicArathI kahevAmAM Avela che. kemake e sthitimAM tene AkAra sIpanA jevo thaI jAya che. ghaDAnI khAMdhanA je je tene AkAra kahyo che te zikhAnA 5 paMcANa hajAra jana paryantanA pradezamAM uce rahevAthI ane 16 soLa hAra jana pradezamAM uce rahevAthI kahevAmAM Avela che. valabhIgrahanA jevA saMsthAna vALe je tene AkAra rahevAmAM Avela che te 10 dasa hajAra ejana pramANu vistAravALI zikhAne AkAra valabhIgrahanA AkAra je pratibhAsita thavAnA kAraNathI kahevAmAM Avela che. A lavaNa samudra jabUdvIpane cAre bAjuethI gherelo che. tethI tene AkAra goLa kahevAmAM Avela che. ane A goLa AkAra jevuM geLa valaya hoya che e pramANe che. 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakkabAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM, kevaithaM uvveheNaM, kevaiyaM usseheNa kevaiyaM savvaggaNaM paNNatte' he bhagavan ! savA. samudra cakravAla vinDaMbhanI apekSAe keTale che? ulledhanI apekSAthI keTale che ? paridhinI apekSAthI keTaluM che? udhanI apekSAthI keTaluM che ? che? tathA utsadha ane ukelanA pariNAmanI samagratAthI keTalA che? A praznanA
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 95 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 669 parimANa sAmastyena prajJapta iti praznaH, bhagavAnAha -'goyamA ! lavaNe NaM samudde do joyaNasayasahassAI cakavAla vikkhaMbheNaM' he gautama ! dve yojanazatasahasre 200000 cakravAlaviSkambheNa, paJcadazayojanasahasrANi 1500000 ekAzItiH sahasrANi zataM caikonacatvAriMzaM kicid vizeponaM parikSepeNa paridhinA prajJaptaH, ekaM yojanasahasramuDhedhena, poDazayojanasahasrANi utsedhena, saptadazayojanasahasrANi sarvAgreNotsedhodvedhamIlanena prajJaptaH / atra lavaNasamudrasya dhanaprataragaNitabhAvanA evaM bhavati-tatra pratarabhAvanAprakAraH-lapaNasamudrasatkavistAraparimANAt dvilakSayojanarUpAta dazayojanasahasrANizodhyante zodhitepu teSu zepasyA kriyate tato jAtAni paMcanavatiH sahasrANi, prAkazodhitAni dazasahasrANi tatra prakSipyante tato jAtaM ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNe NaM samudde do joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM, paNNarasa joyaNasatasahassAI ekAsItiM ca sahassAI sataM ca iguyAlaM kiMci visesUNe parikkheveNaM he gautama ! cakravAla viSkambha kI apekSA lavaNasabhudra do lAkha yojana kA hai paridhi kI apekSA lavaNasamudra kucha kama pandraha lAkha ekAsI hajAra eka sau unatAlIsa yojana kA hai 'ega joyaNasahassaM undheheNeM gaharAI kI apekSA lavaNasamudra eka hajAra yojana kA hai "solasa joyaNasahassAiM usseheNa, sarArasajoyaNasahassAI samvarageNa paNNatte' UMcAI kI apekSA lavaNasamudra solaha hajAra yojana kA hai utsedha aura udvedha ke parimANa ko milAne kI apekSA lavaNasamudra 17 hajAra yojana kA hai| yahAM lavaNasamudra kI pUrvocoM ne jo dhana prataragaNita kI bhAvanA bhAcita hai use hama ziSya janoM ke anugraha ke nimitta prakaTa karate haiM-pratara ko lAne ke liye yaha karaNa- sUtra hai-lavaNasamudra . ttaramA anuzrI gautamasvAmIna he cha -'goyamA ! lavaNeNaM samudde do joyaNa sayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM paNNarasajoyaNasayasahassAI ekAsItiM ca saha. ssAI sataM ca iguyAlaM kiMci visesUNe parikkheveNaM' 3 gautama ! yapAla vi. bhanI apekSAe lavaNa samudra kaMIka e che 15 paMdara lAkha ekAsI hajAra mesI A3eIsa yojanA cha. 'ega joyaNasahassaM ubve heNaM' 5 ape. kSAthI va samudra se 2 yojanA cha. 'solasa joyaNasahassAI usseheNaM, sattarasajoyaNasahassAI savvaggeNaM paNNatte' yAnI apekSAthI aqy samudra 16 soLa hajAra ejanane che. ulledha ane udhanA parimANane meLe vavAnI apekSAe lavaNa samudra 17 sattara hajAra ejanane che. ahIyAM pUrva cAryoe lavaNa samudranI je ghana prataranI bhAvanA karI che. tene ziSya
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 jIvAbhigamasUtra pazcottaralakSam 1000005, etacca koTIti vyavahiyate anayA ca koTayA lavaNasamudrasya madhyabhAgavati parirayo navalakSAH aSTacatvAriMzat sahasrANi paTzatAni vyazItyadhikAni 148683 ityevaM parimANo guNyate, tataH prataraparimANaM bhavati taccedaM navanavati koTizatAni ekapaSTiH koTayaH saptadazalakSAH pazcadazasahasrANi 99611715000, uktaJca 'vitthArAo sohiya dasasahassAI sesa addhNmi| taM ceva parikkhavittA lavaNasamudassa sA koDI // 1 // lakkhaM paMca sahassA koDIe tIe saMguNe UNaM / lavaNasamudassa majjha parihI tAhe payaraM imaM hoI // 2 // kA jo vistAra parimANa 2 lAkha yojana kA hai usameM se 10 hajAra yojana ko zodhita karane para-ghaTAne para jo zeSa 190000 bacatA hai use AdhA karane para 95000 Ate haiM ina 95000 meM zodhita kiye gaye 10000 milAne se 105000 ho jAte haiM ise koTI se vyahata kiyA gayA hai isa koTi se lavaNasamudra kI jo madhyabhAgavatI paridhi kA 948683 pramANa haiM use guNita karane para pratara kA parimANa hotA hai yaha pratara kA parimANa 99611715000 nannAnave .arava ekasaTha karoDa sataraha lAkha pandraha hajAra itanA AtA hai kahA bhI hai vitthArAo sohiya dasasahassAI sesa arbumi / taM ceva parikkhavittA lavaNasamudassa sA koDI // 1 // ja paranA anugraha mATe huM pragaTa karuM chuM. pratarane lAvavA mATe A karaNa : sUtra che.-lavaNa samudrane je vistAra parimANa 2 be lAkha jananuM kahyuM che, temAMthI 10 dasa hajAra ejanane zadhita karavAthI-ghaTADavAthI zeva je 10000 eka lAkha nevuM hajAra vadhe che tene ardhA karavAthI 5000 paMcANu hajAra Ave che. temAM e paMcANu hajAramAM rodhita karavAmAM Avela 10000 dasa hajAra meLavavAthI 105000 eka lAkhane pAMca hajAra thaI jAya che. tene karoDathI vyavahata karavAmAM Avela che. e keTithI lavaNa samudranI madhyabhAga varti paridhinuM pramANa je 948683 nava lAkha aDatAlIsa hajAra chase vyAsI jana pramANunuM che, tene guNAkAra karavAthI prataranuM parimANu thaI jAya che. A prataranuM parimANu 611715000 navANu abaja ekasaTha karoDa sattara lAkha paMdara hajAra thaI jAya che. kahyuM paNa che ke vitthArAo sohiya dasasahassAI sesa addhami / taM ceva parikkhavittA lavaNasamuhassa sA koDI // 1 //
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 671 navanavaI koDIsayA egaTThI koDI lakkha sattarasA / pArasa sahassANi ya payaraM lavaNassa niddiSTaM // 3 // chAyA-vistArAnuzodhito dazasahasrANi zeSo'rdai / tameva prakSipya lavaNasamudrasya sA koTiH // 1 // lakSaM paJcasahasrANi koTayA tisRbhiH saMguNite Unam / lavaNasya madhyaparidhiH tataHprataramimaM bhavati // 3 // navanavatiH koTi zatAni ekaSaSTiH koTayo lakSAH saptadaza / paMcadazasahasrANi ca prataro lavaNasya nirdiSTaH ||iti|| ghanagaNitabhAvanAtvevam-atra khala lavaNasya zikhA poDazasahasrANi yojanasahasramudvedhaH sarvasaMkhyayA saptadazasahasrANi, taiH prAktanaM prataraparimANaM guNyate tato ghanaguNitaM bhavati-taccedaM poDazakoTi koTayaH trinavatiH koTi zatasahasrANi ekonacatvAriMzat koTi sahasrANi navakoTi zatAni paJcadazakoTayadhikAni paJcAzallakSANi yojanAnAm 1693319155000000 / uktaJca lakkhapaMcasahassA koDIe tIe saMguNe UNaM / / lavaNassa majjha parihI tAhe payaraM imaM hoI // 2 // nava nauI koDisayo egaTThI koDi lkkhsttrsaa| pannarasa sahassANi ya payaraM lavaNassa NihiTaM // 3 // ghanagaNita kI bhAvanA isa prakAra se hai-lavaNasamudra kI zikhA 16 hajAra yojana kI hai eka hajAra yojana kA isakA udvedha hai-gaharAI hai saba kA parimANa 17 hajAra yojana kA hai ina se prAktana pratara ko guNita karane para ghanaguNita hotA hai isakA parimANa 1693399155000000 yojana hotA hai kahA bhI hai lakkha paMcasahassA koDIe tIe saMguNe UNaM / / lavaNassa majjha parihI tAhe payaraM imaM hoi // 2 // nava naui koDisayA egaTTi koDi lakkha sattarasA / pannarasa sahassANi ya payaraM labaNassa NiDhi // 3 // ghana gaNitanI bhAvanA A pramANe che.-lavaNa samudranI zikhA 16 seLa hajAra ejananI che. tene ukela 1 eka hajAra ejanane che. arthAta eTalI uMDAI che. badhAnuM parimANa 17 sattara hajAra yojanAnuM che. tenAthI pahelAnA pratarane guNAkAra karavAthI ghana guNita thAya che. tenuM parimANa 16339 155000000 ATalA jananuM thAya che. kahyuM paNa che ke- -
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ -672 jIvAbhigamasUtra / 'joyaNasahassa solasa lavaNasihA aho gayA sahassegaM / payaraM sattarasahassa saMguNaM lavaNa ghaNagaNiyaM // 1 // solasakoDAkoDI te NauI koDI sayasahassAo / UNayAlIsa sahassA navakoDI sayA ya panarasA // 2 // / pannAsa sayasahassA joyaNANaM bhve.annuunnaaii| lavaNasamuhasseyaM joyaNa saMkhAe ghaNagaNiyaM // 3 // uktazca-'yojanasahasra poDazalavaNazikhA adhogatA sahasramekam / ataraM saptadazasahasra saMguNitaM lavaNadhanagaNitam // 1 // poDaza koTIkoTayaH triNavati koTi zatazahasrANi / Una catvAriMzat sahasrANi navakoTi zatAni ca paMcadaza // 2 // paMcAzat zatasahasrANi yojanAnAM bhavedanUnAni / lavaNasamudrasyedaM yojanasaMkhyAtaM dhanagaNitam // 3 // atha kathametAvatpramANaM lavaNasamudrasya ghanagaNitaM bhavati nahi sarvatra lavaNasamudrasya saptadazayojana sahasrapramANaucchyo bhavati, kintu-madhyabhAge eva dazasahasrapramANavistAraH tato yathoktadhanagaNitaM kathamupapadyata iti cedatrocyate.. 'joyaNasahassa solasalavaNasihA ahogayA sahaslegaM / , payaraM sattarasahassa saMguNaM lavaNaghaNagaNiyaM // 1 // . .. .. solasakoDAkoDI te NauI koDi syshssaao| uNayAlIsa sahassA navakoDisayA ca pannarasA // 2 // . . pannAsa sayasahassA joyaNANaM bhave ashRnnaaii| ... . : lavaNasamudasseyaM joyaNa saMkhoe ghaNagaNiyaM // 3 // zaMkA-lavaNasamudra kA itanA ghanagaNita rUpa pramANa kaise hotA haiM? kyoMki sarvatra usakI 17 hajAra yojana pramANa UMcAI nahIM hai| joyaNasahassa-solasalavaNasihA ahogayA sahassegaM / payara; sattarasahamsa-saMguNaM lavaNaghaNagaNiyaM // 1 // solasakoDAkoDI te NauI koDisayasaharasAo / uNayAlIsasahassA navakoDisayAya. pannarasA // 2 // __ pannAsasayasahamsA joyaNANaM bhave annuunnaaii.| .. . .. . . lavaNasseya joyaNa saMkhAe ghaNagaNiyaM // 3 // A-Aq samudranu dhanagaNita 35 ,prabhA meTayu vI zata thAya che ? bhaDe-madhe tinI yA 17 sattara hura yona pramANa nathI. paratu - -
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 673 kevalaM lavaNazikhA zirasi ubhayavedikAntayo rupari davarikAyA mekAntaRjurUpAyAM dIyamAnAyAM 2 yadapAntarAle jalazUnyaM kSetraM tadapi karaNagatyA tadA bhAvyamiti sa jalaM vivakSyate atra mandaro dRSTAntaparvataH / tathAhi-nahi sahi srvtraikaadshbhaag-prihaannirupvnnyte| ___ atha ca na sarvatraikAdazabhAgaparihANiH kintu-kApi kiyatI kevalaM mUlataH zikharaM yAvat-davarikAyAM dattAyAM yadapAntarAle kApi kiyadAkAzaM tatsarvaM karaNakintu madhyabhAga meM to 10 hajAra pramANa vistAra hai to phira yathokta ghanagaNita kaise banatA hai ? uttara-zaMkA to ThIka hai parantu vicAra karane para yaha ghanagaNita rUpa pramANa baiTha jAtA hai jaba lavaNa zikhA ke Upara aura donoM vedikAntoM ke Upara ekAnta RjurUpa davarikA dI jAtI hai usa samaya jo apAntarAla meM jala zunya kSetra bacatA hai vaha bhI karaNagati ke anusAra sajala mAna liyA jAnA hai isa viSaya meM mandara parvata dRSTAnta rUpa haiM mandara parvata kI sarvatra ekAdaza bhAgarUpa hAni varNita kI gaI hai parantu isakI yaha hAni sarvatra nahIM haiM kintu kahIM para kitanI hai aura kahIM para kitanI haiM kevala mUla se lekara zikhara davarikA ke dene para jo apAntarAla meM isa ekAdaza bhAgarUpa hAni saMzanya jo kucha AkAza hai use karaNagati ke anusAra merurUpa mAna kara gaNitajJo ne sarvatra ekAdaza bhAga rUpa hAni kA varNana kiyA hai yaha hama apanI madhya bhAgamAM te 10 dasa hajAra pramANa vistAra che. te pachI upara kahyA pramANenuM ghana gaNita kevI rIte bane che? uttara-tamArI zaMkA babara che. paraMtu vicAra karatAM A ghanagaNita rUpa pramANu barabara besI jAya che. te evI rIte ke-jyArelavaNa samudranI zikhAnI upara ane banne vedikAntanI upara ekAntajhAju rUpa dararikA ApavAmAM Ave che. te samaye je apAntarAlamAM jala vinAnuM kSetra bace che teM paNa karaNa gati anusAra jalayuktamAnI levAmAM Ave che. A saMbaMdhamAM maMdara parvata dRSTAMta rUpa che. badheja maMdara parvatanI hAnI ekAdaza-agIyAra bhAga rUpe varNavavAmAM Avela che. paraMtu tevI A hAnI badheja nathI. kyAMka kayAMka keTalIka keTalIka che. kevaLa mULathI laIne zikhara paryanta davarikA devAthI apAtarAlamAM je A agiyAranA bhAga rUpe hAnIthI rahita je kaMI AkAza che, tene karaNagati pramANe merU rUpa mAnIne gaNitavidee badheja agiyAra bhAga rUpe hAnInuM varNana karela che. A kathana huM mArI potAnI kalpanAthI kahetuM nathI. paraMtu jI0 85
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 jIvAbhigamasUtra gatyA merorAbhAvyamiti merutayA parikalpya gaNitajJAH sarvatraikAdaza paribhAgahAni varNayanti evamihApi dhanaparimANam / 'jai NaM bhaMte ! lavaNasamudde do joyaNasahassAI cakkacAlavikkhaMbheNaM pannarasajoyaNasayasahassAI egAsIi ca sahassAI sayaM iguyAlaM kiMci viseraNA parikkheveNaM-egaM joyaNasahassa muvveheNaM-solasajoyaNa sahassAI usseheNaMsattarasajoyaNasahassAI savvaggeNaM pannatte' yadi khalu bhadanta ! pratipAdito lavaNaH samudro ve yojanasahale cakravAlaviSkambheNa paJcadazayojanazatasahasrANi ekAzItiH sahasrANi zatamekonacatvAriMzaM kiMcidvizeponaM parikSepeNa prajJaptaH, ekaM yojanasahasramudvevena poDazayojanasahasrANi utsedhena saptadazayojanasahasrANi sarvAgreNa kalpanA se nahIM kahate haiN| kintu jina bhadragaNI kSamAzramaNa ne vizeSaNavRttI meM isa vicAra ke silasile meM aisA kahA hai-'evaM ubhayaveiyaMtAo solasa sahassussehassa kannaIe jaM lavaNasamuddA bhavvaM jalasunnapi khettaM tassa gaNiyaM-jahA maMdarapabvayassa ekArasabhAgaparihANI kannagaie AgAsassa vi tadA bhavaMti kAuM bhaNiyA tahA lavaNasamu. issa vi' isa prakAra se vicAra karane para pUrvokta ghanagaNita rUpa pramANa sadha jAtA hai| ___ aba gautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM-'jaINaM bhaMte ! lavaNasamudde do joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM pannarasa joyaNasatasahassAI egAlIti sahassAI sataM iguthAlaM kiMci visesUNA parikkheveNaM ityAdi' he bhadanta ! jaisA ki Apane kahA hai lavaNasamudra cakravAla viSkambha kI apekSA do lAkha yojana kA hai paridhi kI apekSA vaha kucha kama pandraha lAkha ikyAsI hajAra ekasau unatAlIsa yojana kA hai gaharAI kI apekSA vaha eka hajAra yojana kA hai UMcAI janabhadra gaNakSamA zamaNe vizeSaNavRttImAM A vicAranA saMbaMdhamAM A pramANe kahyuM cha.-'evaM ubhayaveiyaMtAo solasasahassussehassa kannagaIe ja lavaNasamudA bhavvaM jalasunnapi khettaM tassa gaNiyaM-jahA maMdarapavyayAsa ekArasabhAgaparihANI kaNNagaIe AgA. sassa tadA bhavaMti kAuM bhaNiyA tahA lavaNasamudassa vi' mA pramANe 42pAthI pUrvokta ghanagaNita rUpa pramANa banI jAya che. ve gautabhasvAmI prasune ye pUche che 3-'jaiNaM bhaMte ! lavaNasamudde do joyaNasahassAI gAsIti sahassAI sataM iguyAlaM kiMci visesUrNa parikkheveNaM ItyAdi he bhagavan Ape kahela che ke-lavaNuM samudra cakravAla vikaMbhanI apethA kha ejanana - niI apekSAthI te kaMIka ocho paMdara lAkha eka se - "janane che. uMcAInI apekSAthI te
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyoti kA TIkA pra.3 u.3.sU.94 lavaNasamudasya saMsthAnanirUpaNam . 675 prajJaptaH, tadA-'kamhANaM bhaMte ! lavaNasamudde javuDhIvaM dIvaM no uvIlei-no uppIlei -no veva NaM egodagaM karei' he bhadanta ! na jAne kasmAt kAraNAnnA'vapIDayati-notpIDayati jalena plAvayati, prAvalyena vAdhate ityarthaH, na caivaikodakaM sarvato plAvitaM karoti jambUdvIpaM lavaNasamudraH ? bhagavAnAha-'goyamA ! jaMbuddIve Na dIve bharaheravaesu vAsesu arihaMta cakavaTi valadevA vAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo' he gautama ! jaMbudvIpe hi dvIpe bharatairAvatavarSeSu yataH khalu aIntaH cakravattino baladena vAsudevAH cAraNAH jaMghAcArimunayo vidyAdharAH zramaNAH anaNyaH zrAvakAH zrAvikAzcotpadyante saJcaranti etat supamaduSpamAdika mArakatrayamapekSya tathA na bhavati, supamasupamAdikamadhikRtyAhakI apekSA vaha solaha hajAra yojana kA hai aura utsedha evaM udvedha ke parimANa ko milAne kI apekSA vaha lavaNasamudra-17 hajAra yojana kA hai to phira aisI sthiti meM vaha 'kamhANaM bhaMte ! lavaNasamudde jaMbudIvaM dIvaM no uvIleti no uppIleti NocevaNaM egodakaM kareMti' lavaNasamudra jambUdIpa nAmake dIpa ko kisa kAraNa se pAnI se nahIM vahA detA hai ? kyoM nahIM use prayalarUpa se bAdhA pahuMcAtA hai kyoM nahIM vaha use jalamaya banA detA hai ? isake uttara meM prasu kahate haiM-'goyamA jaMbaddIveNaM dIve bharaheravaesuvAsesu arahaMta cakkavahi baladevA vAsudevA cAraNA vijjAdharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA egadhaccA pagaibhaddayA' he gautama ! isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM jo bhAratakSetra evaM airavata kSetra haiM unameM arhanta, cakravartI, baladeva, vAsudeva-nArAyaNa jaMghAcArI munijana, vidyAdhara, zramaNa, zramaNiyAM, seLa hajAra ejanane che. ane utsadha ane udhanA parimANane meLavavAnI apekSAthI te lavaNa samudra 17 sattara hajAra ejanane che. te pachI A pari. sthitimA 'kamhANaM bhaMte ! lavaNasamudde jaMbuddIva dIvaM na uvIleMti na uppaleMti No cevaNaM egodakaM kareMti' samudra pUrI5 nAmanA dIpane // thI pANIthI vaherAvI dete nathI? tene atyaMta rIte badhA kema poMcADatuM nathI ? temaja tene jalamaya kema banAvI dete nathI? yA prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 4 cha 3-'goyamA! jaMbadIveNaM dIve bharaheravaesu vAsesu arahaMta cakavaTTI baladevA vAsudevA cAraNA vijjAdharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA pagaibhadayA' he gautama ! ma bhuudvipanAmanA dvIpamAM je bharatakSetra ane aravata kSetra che, temAM arahanta bhagavAna cakravarti, baladeva, vAsudeva, jaMghAcArI munijana, vidyAdhara, zramaNa, zramaNiye
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 ___ jIvAbhigamasUtra tatazcehasthAH 'maNuyA pagaibhadagA pagaiviNIyA pagaiuvasaMtA pagadapayaNukohamANamAyAlomA miumadavasaMvaNNA allINA bhaddagA viNIyA tesiNaM paNihAe' manujAH prakRtibhadrakAH prakRtivinItAH prakRtyupazAntAH prakRtipratanukrodhamAnamAyAlomAH mRdumArdavasaMpannAH AlInAH bhadrakA vinItAH teSAM khalu praNidhayA praNidhAnamapekSya teSAM prabhAvata ityarthaH sAnnidhyayogAnA''plAyayati / 'lavaNe samudde jaMbuddIvaM dIvaM no uvIlei no uppIlei no cevaNaM egodagaM karei' ataeva-lavaNasamudro jaMbUdvI notpIDayati-nAvapIDayati na caivaikodakaM vidadhAti / tathA duSpamaduSpamAdau api nAvapIDayati, bharatavaitAdayAghadhipati devatA prabhAvAt, -- zrAvakaH, zrAvikAeM bhadra prakRti vAle manuSya, 'pagati viNIyA pagati uvasaMtA, pagati payaNukohamANamAyA lobhAmiumadavasaMpannA allINA bhaddagA viNItA' prakRti se vinIta puruSa prakRti se upazAnta puruSa, 'prakRti se pratanukrodha, mAna; mAyA, aura lobha vAle puruSa, mRdumAdeva saMpanna puruSa, AlIna puruSa-vairAgya saMpanna puruSa, yA saMsAra meM alipta puruSa utpanna hote haiM so inake sambadha ko lekara 'tesiNaM paNihAte lavaNe samudde jaMbuddIyaM dIvaM no0' inake prabhAva ko lekara lavaNasamudra jambUdvIpa ko kisI bhI prakAra se pIDita nahIM karatA hai use bAdhA -- nahIM pahuMcAtA hai use jalamaya nahIM karatA hai| prakRti bhadraka Adi padoM kI vyAkhyA pahile kI jA cukI hai arhanta, cakravartI, baladeva, ' vAsudeva, jaMdhAcAraNamuni Adi ke utpanna hone kI jo bAta kahI gaI ' hai vaha suSamaduSSamAdi tIna AroM ko lekara kahI gaI hai kyoMki aha--- zrA14 zrAvimA prativANA manuSyo 'pagaiviNIyA, pagaiuvasaMtA, pagaikoha 'mANamAyAlomA miumaddavasaMpannA allINA bhadagA viNItA' pratithI vinIta 31 prakRtithI upazAnta purUSa, mRdumArdava saMpanna purUSa, AlIna purUSa, vairAgyavAna purUSa athavA saMsaramAM alipta purUSa utpanna thAya che. te tenA saMbaMdhane 'tesiNaM pANihAte lavaNe samude. jaMbuddIvaM dIvaM no0' ,tamAna prabhAvana laIne lavaNa samudra jaMbudvIpane kaI paNa rIte pIDA pahoMcADatA nathI. tene bAdhA karanathI. tene jalamaya banAvato nathI. prakRtibhadravigere padanI vyAkhyA pahelAM karavAmAM AvI gayela che. ahaMta, cakravati, baladeva jaMghAcaraNamuni vigerenI utpatti thavAnI je vAta kahevAmAM AvI che. te suSama duSama vigere traNa ArAone laIne kahevAmAM Avela che. kemake ahaMta vigerenI utpattI yathAyogya eja kALamAM thAya che. prakRtibhadraka vigere manuSyanI utpattI thavAnI - je vAta kahevAmAM AvI che. te suSama duHSama vigere ArAone laIne kahe
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 677 'gaMgA siMdhu rattArattavaIsu salilAsu devayA mahiDiyAo jAva paliyovamaTTiIyA parivasaMti' gaGgAsindhu rattAraktavatIpu salilAsu pratiSThitAsu devatA mahaddhikA mahAdyutikAH mahAsaukhyAH mahAbhAgAH palyopamasthitikA parivasaMti / 'tesiNaM paNihAe samuhe jAva no ceva NaM egodagaM karei' tAsAM praNidhayA prabhAvataH dAdikoM kI utpatti yathA yogya inhIM kAloM meM hotI hai prakRti bhadraka manuSyoM kI utpatti hone kI jo bAta kahI gaI hai vaha suSama duHSamAdi ArakoM ko lekara kahI gaI hai duSpama duSSama Adi kAloM meM jo lavaNasamudra jambUdIpa ko pIDita Adi nahIM karatA hai vaha bharatavaitAdaya Adi ke adhipati devatAoM ke prabhAva se nahIM karatA hai-tathA kSullahimavat aura zikharI varSadhara parvata ina do para devatA mahardika Adi vizeSaNoM vAle rahate haiM isaliye unake prabhAva se lavaNasamudra jambU. dvIpa ko duHkhita nahIM karatA hai tathA haimavata aura hairaNyavata ke manuSya prakRti bhadraka yAvat vinIta hote haiM isaliye unake prabhAva se jambUdvIpa ko lavaNasamudra duHkhita nahIM karatA hai ityAdi kAraNoM kA kathana jaisA ki anya siddhAnta andhoM meM kiyA hai aba use hI yahAM prakaTa kiyA jAtA hai 'gaMgAsiMdhu rattArattavAsu salilAmu devayA mahaDiyAo jAva paliovamahiiyA parivasaMti' gaMgA, sindhu, raktA raktavatI, ina 'mahAnadiyoM meM jo adhiSThAyaka deva rahate haiM ve maharddhika Adi vizeSaNoM vAle hote haiM yAvat palyopama kI sthiti vAle hote haiM so 'tesi NaM paNihAe lavaNasamudde jAva No ceva NaM egodakaM karei' unake prabhAva 'vAmAM Avela che. duppama duSama vigere kALamAM je lavaNa samudra jaMbudvIpane pIDita vigere karatuM nathI. te bharata vaitADhaya vigerenA adhipati devonA prabhAvathI tema karatuM nathI. tathA sula himavatuM ane zikhari varSadhara parvata e . banenI upara mahaddhika vigere vizeSaNavALA devo rahe che. teonA prabhAvathI lavaNuM samuMdra jaMbudviIpane duHkhI karatuM nathI. tathA haimavata ane hairaNyavatanA manuSya prakRtika yAvat vinIta hoya che. tethI temanA prabhAvathI jambudvIpane lavaNa samudra duHkhI karato nathI. vigere kAraNonuM kathana jema anya siddhAMta graMthamAM karavAmAM Avela che. te ja kAraNane have ahiMyAM pragaTa karavAmAM mAye cha.-'gaMgA siMdhurattArattavaisu salilAsu devayAmahaDDhiyAo jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti' 1 sidhu, 24tA, 24tavatI, 2 nahImAmA tanA adhi ThAyaka-niyAmaka je deva rahe che. teo mahaddhika vigere vizeSaNavALA hoya ' che. tethI 'tesiNaM paNihAe, lavaNasamudde jAva No ceva NaM egodagaM karei' te mA.
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 2 jIvAbhigamasUtre lavaNo jaMbUdvIpaM na vAdhate / 'cullahimavaMta sihare cAsaharapantrae devayA maha DiyA tesi NaM paNihAe0' kSullahimavat zikhariNo varSadharaparvatayo devatA mahajiMkA: 0 vasanti, tatpraNidhAnena prabhAveNa lavaNo jambudvIpaM na vAghate / 'hemavateraNNavasu vAseSu maNuyA pagaibhadagA jAva0' haimavatahairaNyavato varpayo manujAH prakRtibhadrAH yAvad vinItAH parivasanti tatpraNidhAnena lavaNo na vAghate0 / 'rohitaMsa suvaNNakULaruppa kUlAnu salilA devayAo mahar3iyAo tAsiM paNihA 0 ' rohitAMza - suvarNa kUla rUpyakUlAsu salilAsu nadISu maharddhikAH devatAH parivasanti tatprabhAvAjjamdhuM na bAdhate lavaNaH / ' sadAvAi viDAvAi vaTTaveyaDU pavvasu devA mahiDiyA jAna paliocamadviIyA parivasaMti' zabdApAti vikaTApAti vRttavaitADhyaparvatayoH (tayoH) madhye maharddhikAH 0 yAvatpalyopama sthitimanto devAH parivasanti tatpraNidhAnena0 | 'mahAhimavaMta ruppisa vAsaharapanvasu devA mahaDDiyA jAba paliobamaThiIyA 0 ' mahAhimavat rukmivarpadharaparvatayo madhye ca mahase lavaNasamudra jambUdvIpa ko pIDita Adi nahIM karatA hai 'cullahimavaMtasiharesu vAsaharapavvasu devA mahiDDiyA tesiNaM paNihAe0 hemavateraNNavatesu vAsesu maNuyA pagaibhaddagA jAva0 ' ina sUtroM kA artha Upara bhAvarUpa meM prakaTa kara diyA hai 'rohitaMsasuvaNNa kUlarUppakU lA salilAsu devayAo mahiDDiyAo tAsi paNi0 ' rohitaMsA, suvarNakUlA evaM rUpyakUlA ina nadiyoM meM jo maharddhika Adi deva rahate haiM una ke prabhAva se, 'saddAvAda viyaDAvAha vahaveyaDU pavvatesu devA mahiDDiyA jAna palio mahiyA pari0 ' zabdApAti vikaTApAti vRttavaitAdaya parvatoM para jo maharddhika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM una ke prabhAva se 'mahAhimavaMtaruppisu vAsaharapacyatesu devA mahiDiyA jAva * palio mahiIyA ' mahAhimavAn aura rukmI parvato para jo maharddhika vathI savaNu samudra bhaMdrIyane pIDita vigere iztA nathI. 'culla himavaMta siharesu vAsaharapavtrasu devA mahidraDhiyA tesiNaM paNihAe0 hemavaparaNNavarasu vAseSu maNuyA pagaimadayA jAva0' mA me sUtrAno artha upara bhAva 3 hevAmAM Ave che. 'rohitaMsa suvaNNakUlarUppakUlAsu salilAsu devayAo mahiDhiyAo tAsi paNi0 ' zahita'sA, suvarNakUlA tathA rUpya phUlA A nadIyAmAM je mahaddhika vigere deva rahe che. tenA alAvathI 'saddAvAti viyaDAvAti vaTTaveyaDDa pavvatesu devA mahiDhiyA jAva palio maTThiiyA parivasaMti' zabdAyAti, viSTAyAti, vRttavaitADhya parvatA para bhaDaddhi vigere vizeSaNa vANAne devA rahe che, tekhAnA pralAvadhI 'mahAhimavaMtaruppisu vAsaharapavvasu devA mahaDhiyA jAva palio maTThiiyA' bhaDDADibhavAn
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 679 . dikA devAH yAvatpalyopamasthitikAH / 'harivAsarammakavAsesu maNuyA pagaibhaddagA0' harivaparamyakavarpayo vAsino manuSyAH prakRtyA'kRtrimayA sthityA svabhAvAdbhadrakAH yAvadvinItAH / 'gaMdhAvAimAlavaMtapariyAesu vattaveyaDpavvaesu devA mahaDDiyA0 nisadanIlavaMtesu vAsaharapavvaesu devA mahaDiyA0 savvAo dahadevayAno bhANiyavyA' gaMdhApAti mAlyavat paryAyau vRttavaitAThyaparvatau tayo devau mahaddhikau0 nipadhanIlavatparvatayo varSadharayo devA mahardikAH0 sarvAda devatA bhaNitavyA etatprabhAvAnna lavaNo jaMbUdvIpaM vAdhituM sAmarthyavAn / 'paumaddahatigiccha kesaridahAvasANesu devA mahiDiyA tesiM pANihAe0 pubvavidehAvaravidehesu vAsesu-arihaMta cakavaTTi valadevavAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samaNIo Adi vizeSaNoM vAle deva rahate hai unake prabhAva se 'harivAsa rammakavAsesu maNuyA pagatibhaddagA, gaMdhApAti mAlavaMtaparitAesu vaveyaDapaJcatesu devA mahiDiyA0' harivarSa aura ramyakavarSa kSetroM meM manuSya prakRti bhadraka hote haiM yAvat vinIta hote haiM-so unake prabhAva se tathA gandhApAti, evaM mAlyavanta jo vRttavaitADhya parvata haiM una para mahardika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate hai so unake prabhAva se 'nisaDhanIlavaMtesu vAsaharapavyaesu devA mahiDDiyA0 sancAo dahadevayAo bhANiyacA' isI prakAra niSadha, nIlavarSadhara parvatoM para mahardika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM samasta hUdoM meM bhI maharddhika Adi vizeSaNoM vAlI deviyAM rahatI haiM so ina sabake prabhAva se 'paumaddahatigacchakesaridahAvasANesu devA mahiDiyAo tAsiM paNihAe.' ane rUpI parvatanI upara mahaddhika vigere vizeSaNavALA je deva rahe che, teonA pramAthI 'harivAsarammavAsesu maNuyA pagaibhadagA, gaMdhApAti mAlavaMta paritAesu ghaTTa veyaDa pavvaesu devA mahiDDhiyA' svirSa bhane 2bhyavarSa yugala kSetramA manuSyo prakRtibhadraka hoya che. yAvata vinIta hoya che. tethI teonA prabhAvathI tathA gaMdhA. pAti, ane mAlyavaMta je vRttavaitADhaya parvata ke je pacIsa rojana uMce che, tenI upara mahaddhika vigere vizeSaNavALA vAtavyantarade rahe che. teonA prabhAvathI 'nisaDha nIlavaMtesu vAsaharapavvaesu devA mahiDDhiyA0 savvao dahadevayAo bhANiyavvA' eja pramANe niSadha, nIlavarSadhara parvatanI upara mahaddhika vigere vizeSaNa vALA de rahe che. saghaLA hadomAM paNa mahaddhika vigere vizeSaNo vALI devize 29 che. to gadhAnA prabhAvakI 'paumadahatigicchakesaridahAvasANesu devA mahiDDhiyAo tAsiM paNihAe0' pabhadraDa, ji2727, mane zarIra, vigaire draDAmA
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra - sAvagA sAviyAo maNuyA pagaibhaddagA miumadavasaMpannA, tesiM paNihAe lavaNa' padmAda tigaccha kesarihadaparyavasAnepu devA maharddhikAH0 teSAM praNidhAnena0 pUrvavidehAparavidehavarpayoH aIt cakravarti valadevavAsudevAH cAraNA vidyAdharAH, zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manuSyAH prakRtibhadrakAH mRdumArdavasaMpannAH parivasanti teSAM praNidhAnena lavaNo jambu bAdhituM na zaktaH / 'sIyA sIodagAsu salilAmu devA mahiDiyA. devakuru uttarakurusu maNuyA pagapabhagA0 maMdare pavyae devA mahiDiyA0' evaM zItA-zItodakayoH salilayo madhyagatAH devA mahadvikA devakurUttarakuoM manuSyAH prakRtibhadrakAH0 mandaraparvate devA mahaddhikAH etepAM saujanyatapaH pratApatADito lavaNo jambUdvIpaM naaplaavyti| padmadraha, tigicchadraha, aura kezarIdaha Adi drahoM meM mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle jo devatA rahate haiM unake prabhAva se 'pubdhavidehAvaravidehesu vAsesu arahaMta cakkapaTTi baladevavAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samaNIo sAvayA saviyAo maNuyA pagati0 tesi paNihAe lavaNa" tathA pUrvavideha aura apara videhoM meM jo ahaMta, cakravartI, - baladeva, vAsudeva, cAraNa RdvidhArI munividyAdhara, zramaNa zramaNiyAM zrAvaka zrAvikAeM prakRti bhadraka Adi jo manuSya rahate haiM una ke prabhAva se lavaNasamudra jambUdvIpa ko pIDita Adi nahIM karatA hai isI taraha 'sIyAsItodagAsu salilAsu devatA mahiDiyA devakuru uttarakumasu maNuyA pagati bhaddagA0 maMdare pacae devatA mahiDDiyA, jambUeya sudaMsaNAe jambUdIvAhivatI aNADhie NAmaM deve bhahiDie jAva paliovamahitIe parivasati tassa paNihAe lavaNasamudde No uvIbha vigere vizeSa| pANAre heve| 29 che. teyAnA prasAthI, pucca videhAvaravidehesu vAsesu arahaMta cAkavaTTi baladevavAsudevA cAraNA vijAharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA pagati0 tesiM paNihAe lavaNa' tathA pUrva videha ane apara videhamAM je arahaMta, cakavati, baladeva, vAsudeva, cAraNa saddhidhArI guni vidyAdhara, zramaNa zramaNi zrAvaka zrAvikAo prakRtibhadraka vigere prakAranA je manuSyo rahe che, teonA prabhAvathI lavaNasamudra jaMbUdvIpane pii| vigere 42tA nathI. me pramANe 'sIyA sItodgAsu salilAsu devatA mahiDhiyA devakuru uttarakurusu' maNuyA pagatibhadagA0 maMdare' paccae devatA mahiDDiyA jaMyUe ya susaNAe jaMbuddIvAhivatI aNADhie NAmaM deve mahiDDhie jAva paliovama duiIe parivasaMti tarasa paNihAe lavaNasamudde No ubIleMti no uppIle ti no ceva
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 181 'jaMbue ya sudaMsaNAe jaMbUdIvAhivaI aNADhie NAmaM deve mahiDie jAva paliovamaThiIe parivasaMti tassa NaM paNihAe lavaNasamudde no uvIlei no uppIlei no ceva NaM egodagaM karei' jambyAM khalu sudarzanAyAM jambUdvIpAdhipatiH anAdRta nAma devo maharddhiko yAvatpalyopamasthitikaH parivasati tasyaiva praNidhAnena lavaNasamudro nA'vapIDayati notpIDayati na caiva khalla lavaNaH ekodakaM karoti maryAdAmAlambate / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! logaTTiI logAnubhAve jaNaM lavaNasamudde jaMbuddIvaM dIvaM no uvIlei no uppIlei no ceva NaM egodagaM karei' atha-itaH leti no cevaNaM egodagaM kareti' sItA sItodA Adi mahAnadiyoM meM jo maharddhika Adi vizeSaNoM vAlI deviyAM rahatI haiM unake prabhAva se, devakuru aura uttarakuru meM jo prakRti bhadra Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle manuSya rahate haiM-unake prabhAva se, mandara parvata para jo mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle devatA rahate haiM unake prabhAva se evaM sudarzanA apara nAma vAle jambUvRkSa para jo mahardika Adi vizeSaNoM vAle devatA rahate haiM unake prabhAva se tathA jambUdvIpa ke adhipati mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle anAhata nAmake devatA kI jisakI yAvat eka palyopama kI sthiti hotI hai unake prabhAva se lavaNasamudra jambUdvIpa ko pIDita nahIM karatA hai utpIDita nahIM karatA hai, jalamagna nahIM karatA hai kintu vaha apanI maryAdA meM hI rahatA hai 'aduttaraM ca goyamA ! logadvitI logAnubhAve japaNaM lavaNasamudde jaMbadIvaM dIvaM no ucIleti, no uppIleti no cevaNaM egodateM kareti' athavA-he gautama! Na egodagaM kareMti' sItA siitaah| vigaire bhI nahIyAmA bhaddhi vigere vizeSaNavALI je devI rahe che, temanA prabhAvathI devakurU ane uttarakurUmAM je prakRtibhadra vigere pUrvokta vizeSa vALA manuSya rahe che, teonA prabhAvathI, mandara parvata para je mahaddhika vigere vizeSaNavALA de rahe che. teonA prabhAvathI tathA sudarzanA para nAmavALA jaMbU vRkSa para mahaddhika vigere vizeSaNevALA je devo rahe che. teonA prabhAvathI tathA jaMbudvIpanA adhipati mahaddhika vigere vizeSaNe vALA anAdata nAmanA deva ke jeonI sthiti yAvat eka palyopamanI che. temanA prabhAvathI lavaNasamudra jaMbUdvIpane pIDA karato nathI. utpIDita karato nathI. jalagna karato nathI arthAt pANImAM DubADI dete nathI. paraMtu te potAnA maryAmA rahe che. 'aduttaraM ca NaM goyamA ! logadviti logAnubhAve jaNNaM lavaNasamuhe jaMbu dIvaM dIvaM no uvIrleti no uppIle ti no ceva jI0 86
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra pUrvoktakathanAtparamanyadapi kAraNAntara muttaraM viddhi gautama ! lokAnAM sthitimaryAdepA lokAnubhAvazca bhAgyaM yallavaNo hi samudro jaMbudvIpaM nAma dvIpaM nA'vapIDayati savalapArthasthita durjanarASTravat-mRdumanohAri rASTrapratimaM jambum notpIDayati na vA khalu ekodakaM karoti iti // 94 // __atha dhAtakIkhaNDa varNanammUlam-lavaNasamudaM dhAyaisaMDe nAma dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savao samaMtA saMparikkhitANaM ciTui dhAyaI. saMDeNaM bhaMte ! dIve kiM samacakavAlasaMThie visamacakavAlasaMThie ? goyamA ! samacakavAlasaMThie no visamacakavAlasaMThie dhAyaisaMDeNaM bhaMte dIve kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! cattAri joyaNasayasahassAiM cakavAlavikkhaMbheNaM, egayAlIsaM joyaNasayasahassAiM dasajoyaNa. sahassAiM NavaegaTTe joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM pannatte / se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte, doNha vi vaNNao dIva samiyA parikkheveNaM / dhAyaisaMDassa NaM bhaMte dIvasla kai dArA pannattA? goyamA ! cattAri dArA pnnttaa| vijae vejayaMte jayaMte aparAjie / kahi NaM bhaMte ! dhAyaisaMDassa dIvasta vijae NAmaM dAre pannatte ? goyamA ! dhAyaisaMDapurathimaperaMte kAloyasamuddapurayaha to loka kI hI aisI sthiti-maryAdA hai usakA hI aisA bhAgya hai jo sabalapArzvasthita durjana rASTra kI taraha lavaNasamudra mRdu manohAri rASTra ke jaise isa jambUdIpa nAma ke dIpa ko pIDita nahIM karatA hai aura jalamaya nahIM karatA hai // 14 // egodagaM kareMti' athavA i gautama! ma sonI ra mevI sthiti-bhAha che. tenuM ja evuM bhAgya che. je baLavAnanI paDakhe rahela durjana rASTranI jema lavaNasamudra mRdu mahArI rASTra jevA A jaMbUDhIpa nAmanA dviIpane pIDA karatuM nathI. tathA jalamaya karatuM nathI arthAta DubADatA paNa nathI. sU94
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayotikA TIkA pra.3 u.3 2.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam sthimaddhasta paJcasthimeNaM soyAe mahANaIe upi ettha NaM dhAyaisaMDassa vijae NAmaM dAre pannatte, taM ceva pamANaM rAyahANIo aNNaMmi dhAyaisaMDe dIve dIvasta vattavyayA bhaanniyvaa| evaM cattAri vi dArA bhANiyavvA / dhAyaisaMDassa NaM bhaMte dIvassa dArassa ya dAsa ya esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte ? goyamA! dasa joyaNasayasahassAiM sattAvIsaM ca joyaNasahassAI satta paNattIse joyaNasae tiNi ya kose dArasta ya 2 abAhAe aMtare pannatte / dhAyaisaMDasta NaM bhaMte ! dIvasta paesA kAloyagaM samudaM puTrA ? teNaM bhaMte ! kiM dhAyaisaMDe dIve kAloe samudde / evaM kAloyasta vi / dhAyaisaMDa dIve jIvA uddAittAra kAloe samudde paJcAyati ? goyamA ! atthegaiyA paJcAyaMti atthegaiyA no paJcAyati / evaM kAloe vi atthegaiyA paJcAyaMti atthegaiyA no paJcAyati |se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai dhAyaisaMDe dIve dIve ? goyamA! dhAyaisaMDeNaM dIve tatthara dese tAhi 2 paese dhAyairukkhA dhAyai vaNNA dhAyaisaMDA NiccaM kusumiyA jAva usobhemANA 2 ciTuMti / dhAyai mahAdhAyai rukkhesu sudaMsa piyadasaNA duve devA mahaDDiyA jAva paliovamaDiIyA parivasaMti se eeNaTreNaM goyamA ! evaM vuccai dhAyaisaMDedhAyaisaMDe aduttaraM ca goyamA . jAba nnicce| dhAyaisaMDeNaM bhaMte! dIve kati caMdA pabhAsiMsu vA 3 kai sUriyA taviMsu vA 3 kai mahaggahA cAraM cariMsu vA 3 kai makkhattA jogaM joiMsu vA 3 kai tArAgaNa koDAkoDIo sobhesu vA 3 goyamA ! bArasa caMdA pabhAsiMsu vA 3 evaM cauvIsaM sasi raviNo Nakkhatta sayA ya tini cha tiitaa| ega ca gahasa hassaM chappannaM dhAyaisaMDe ? aTTeva
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ novAmigamasUtra sayasahassA tiNi sahassAI satta ya sayAI dhAyaisaMDe dIve tArAgaNa koDikoDiNaM 2 sobhesu vA 3 ||suu0 95 // chAyA-lavaNasamudraM dhAtakIkhaNDo nAmadvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samaMtAtsaMparikSipya tiSThati dhAtakokhaNDaH khalu bhadanta ! dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthito viSamacakravAlasaMsthitaH ? gautama ! samacakravAlasaMsthito no vissmckrvaalsNsthitH| dhAtakIkhaNDaH khalu bhadanta ! dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! catvAri yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa ekacatvAriMzad' yojanazatasahasrANi dazayojanasahasrANi navacaikapaSThAni yojanazatAni kiMcidvizeSonAni parikSepeNa prajJaptaH / sa khalu ekayA padmavaravedikayA ekena vanaSaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptaH dvayorapi varNakaH dvIpasamitaH parikSepeNa / dhAtakIkhaNDasya khala bhadanta ! dvIpasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni vijayaM-vaijayantaM jayantAparAjitaM ca / kutra khala bhadanta ! dhAtakIkhaNDasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJasam ? gautama ! dhAtakIkhaNDapUrvaparyante kAlodasamudra pUrvArdhasya pazcimena zItAyA mahAnadyAH upari atra khalu dhAtakIkhaNDadvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam taM ceva pamANaM, rAjadhAnyo'nyasmin dhAtakIkhaNDadvIpe dvIpasya vaktavyatA bhaNitavyA evaM catvAryapi dvArANi bhaNitavyAni / dhAtakIkhaNDasya khala bhadanta ! dvIpasya 2 dvArasya ca 2 etat khala kiyatyA'vAdhayA'ntaraM prajJaptam ? gautama ! dazayojana zatasahasrANi saptaviMzati yojanasahasrANi saptapaMcatriMzAni yojanazatAni trayazcakrozAH dvArasya dvArasya cA'vAdhayA'ntaraM prajJaptam / dhAtakIkhaDasya khalu bhadanta ! dIpasya pradezAH kAlodakaM samudraM spRSTAH, haMta ! spRssttaaH| te khalu bhadanta ! kiM dhAtakIkhaNDe dvIpe-kAlodasamudre ? te dhAtakIkhaNDe, no khalu te kAlodasamudre evaM-kAlodasyApi dhAtakIkhaNDadvIpe jIvA udvartya-2 kAlodasamudre pratyAyAnti? gautama ! saMtyekake pratyAyAnti saMtyekake no pratyAyAnti evaM-kAlode'pi santyekake pratyAyAnti santyekake no pratyAyAnti / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate dhAtakIkhaNDo dvIpo-dhAtakIkhaNDo dvIpaH ? gautama ! dhAtakIkhaNDe khala dvIpe tatra tatra deze tatra tatra pradeze dhAtakIvRkSA dhAtakIvarNAH dhAtakIpaNDAH nityaM kusumitAH yAvadupazobhamAnAH upazobhamAnAstiSThanti / dhAtakI mahAdhAtakIvRkSeSu sudarzanapriyadarzanau dvau devau mahaddhiko yAvat palyopamasthitako parivasataH tattenArthena evamucyate0 athottaraM ca khalu gautama ! yAvannityaH / dhAtakIkhaNDe khalu bhadanta ! dvIpe kati candrA aprabhAsanta-3 katisUryA atapan-3 katimahAgrahAzcAramacaran-3 kati nakSatrANi yogamayuJjan-3 kati tArAgaNakoTIkoTayo'zo
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakokhaNDanirUpaNam bhantaH-3 ? gautama ! dvAdaza candrA agrabhAsanta vA-3 evaM caturviMzatiH zaziTyoH nakSatrazatAni trINi ca patriMzAni ekaM ca grahasahasraM paTpaJcAzadadhikaM dhAtakIkhaNDe ? aSTAveva zatasahasrANi trINi sahasrANi sapta ca zatAni dhAtakIkhaNDe dvIpe tArAgaNakoTikoTInAm-iti azobhanta vA // 95 // ____TIkA-'lavaNasamudaM dhAyaisaMDe nAmadIve paTTe valayAgArasaMThANasaMDie sabao samaMtA saMparikkhittANaM ciTThai' vRtto vartulaH valayAkArasaMsthAnena sthitaH san dhAtakIpaNDo nAma dvIpaH sarvataH samantAt-sarvatra digvidikSu lavaNasamudraM saMparikSipya-vasanamiva saMpariveSTaya khalu tiSThati, lavaNena pariveSTitajaMvuvat / 'dhAyaisaMDeNaM bhaMte ! dIve kiM samacakyAlasaMThie-visamacakkavAlasaMThie' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDo dvIpaH khalu ki samacakravAlasaMsthito-viSamacakravAlasaMsthito vA? bhagavAnAha-'goyamA ! samacakavAlasaMThie-no visamacakkavAsaMThie' he gautama ! samacakravAlasaMsthita eva no khalu vipamacakravAlasaMsthito dhAtakIkhaNDa: / 'dhAyaisaMDeNaM bhaMte ! dIve kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM-kevaiyaM parikkheveNaM pannatte' he dhAtakIkhaNDa varNana'lavaNasamuI dhAyaisaMDe nAmaM dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie' TIkArtha-lavaNasamudra ko dhAtakIkhaMDa nAmakA dvIpa jo ki gola aura valayAkAra vAlA hai cAroM ora se ghera karake sthita hai so 'dhAyaisaMDeNaM bhaMte / dIve kiM samacakkavAlasaMThie visamacakkavAlasaMThie ? he bhadanta ! yaha dhAtakIkhaMDa nAmakA dIpa kyA samacakravAla vAlA hai ? 'yA vipamacakravAla vAlA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! samacakavAla saMThANasaMThie no visamacakkavAla saMThANasaMThie' he gautama ! yaha dhAtakIkhaMDa nAmakA dvIpa samacakravAla vAlA hai-viSamacakravAla vAlA nahIM hai 'dhAyaisaMDeNaM bhaMte ! dIve kevatiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM ' dhAtakI khaMDanuM varNana'lvnnsmudN dhAyaikhaMDe nAma dIve' TIkAtha-lavaNa samudrane dhAtakIkhaMDa nAmane dviIpa ke je geLa ane valathA2 pANI che te sAre mAthI dhezana rahesa cha. 'dhAyaikhaMDeNaM bhaMte dIve kiM 'samacakkavAla saMThie visamacakkavAlasaMThie' bhagavAn mApAtI nAmanA dvIpa zuM samacakavAla vALe che? athavA viSama cakravALa vALe che? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI gautamasvAmIna 49 cha -'goyamA ! samacakvAlasaMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThANasaMThiegItama! mAghAtaDImanAmanAvIsabhanyavAda pANa cha. viSama yapAsavANA nathI 'dhAyaisaMDeNa bhaMte ! dIve kevatIyaM cakkavAla
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ 686 jIvAbhigamasUtre bhadanta ! dhAtakIkhaNDadvIpo hi kiyatA 2 cakravAlaviSkambheNa parikSepeNa prajJataH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! cattAri joyaNasayasahassAI cakkavAlavivakhaMbheNa - egayAlIsaM joyaNasayasahassAI dasajoyaNasahassAI nava egaDe joyaNasae kiMci viseNe parikkheveNaM paznatte' he gautama ! catvAri yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa, ekacatvAriMzat zatasahasrANi tathA dazayojanasahasrANi nava caika paSTAni yojana zatAni kiMcid vizeponAni parikSepeNa prajJapto dhAtakIpaNDadvIpaH / taduktam - 'eyAlIsa lakkhA dasa ya sahassANi joyaNANaM tu / nava ya sayA egaTThA kiMcUNo parirao tassa // 1 // chAyA - ekacatvariMzallakSANi daza ca sahasrANi yojanAnAntu / nava ca zatAni ekaSaSTAni kiMcinnyUnAni parirayastasya // 1 // iti | 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samatA saMparikkhitte kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDa nAmakA dvIpa cakravAla viSkambha kI apekSA kitanA hai ? aura parikSepa kI apekSA kitanA hai ? 'gomA ! cattAri joyaNasayasahassAiM cakkavAlavikkhabheNaM, egayAlIsa joyaNasayasahassAI dasajoyaNasahassAI NavaegaTTe joyaNasate kiMci visesUNe parikkheveNaM paNNatte' dhAtakIkhaMDa dvIpa 'cakravAla viSkambha kI apekSA 4 lAkha yojana kA hai kyoMki jambUdvIpa se dUnA vistAra lavaNasamudra kA haiM aura lavaNasamudra se dUnA vistAra dhAtakIkhaMDa kA hai aura parikSepa kI apekSA yaha ikatAlIsa lAkha daza hajAra nau sau ikasaTha yojana se kucha kama hai uktaMca'eyAlIsa lakkhA dasa ya sahassANi joyaNANaM tu / navaya sayA egaTThA kiMcUNo parirao tassa // vikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhagavan ! dhAtaDIgaDa nAmano dvIpa cakravAla viSNubhanI apekSAthI keTale che ? ane parIkSepanI apekSAthI kevaDo che ? 'goyamA ! cattAri jovaNasayasahassAI Nava egaTThe joyaNasate kiMcivisesRNe parikkheveNaM vaLatte' dhAtakIkha'dvIpa cakravAla viSNubhanI apekSAe 4 cAra lAkha yeAjananA che. kemake ja dvIpathI lavaNusamudranA vistAra khamaNeA che. ane lavaNu samudrathI dhAtakIkha'DanA khamaNeA vistAra che. tathA parikSepanI apekSAthI e 41 ekatALIsa lAkha dasa hajAra navaseA ekasaTha ceAjanathI kaMIka eLe che. kahyuM paNa che-- 'eyAlIsaM lakkhA dasa ya sahassANi joyaNANaM tu nava ya sayA egaTThA kiMcNe parirao tassa'
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ - pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam doNhavi vaNNao' sa khalu dhAtakIkhaNDaH sarvadigvidikSu ekaikavanaSaNDapanavedikAbhyAM saMpariveSTitaH anayo rubhayo varNanamatra / 'dIvasamiyA parikkhevaNaM' dvIpasamitaH parikSepeNa-dvIpapramANAnurUpamubhayovarNanamiti vivekaH / 'dhAyaisaMDassa paM maMte ! dIvassa kai dArA pannattA' dhAtakIkhaNDadvIpadvArANi kiyanti khalu bhadanta ! bhagavAnAha-'goyamA cattAri dArA pannattA-vijae-vejayaMte-jayaMteaparAjie' he gautama ! vijaya-vaijayanta-jayantA'parAjitAni catvAri pUrvAdhuttarAntAni prathitAni / 'kahi NaM bhaMte ! dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte-goyamA ? dhAyaisaMDa purathimaperaMte kAlodasamudda purasthimaddhassa paJcatthimeNaM se NaM egAe paumavaravediyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte' doNhavi vaNNao' yaha dhAtakI khaNDa cAroM ora se ekavanaDa se aura eka padmavaravedikA se ghirA huA hai, ina donoM kA varNana yahAM para pUrva meM jaisA inakA varNana kiyA gayA hai vaisA hI kara lenA cAhiye 'dIya samiyA parikkheveNaM' ina donoM kA parikSepa dvIpa pramANa ke anurUpa hai 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA pannattA' he bhadanta ! dhAtakIkhaMDa dvIpa ke kitane dvAra kahe gaye haiM ? 'goyamA! cattAri dArA paNNattA' he gautama ! dhAtakI. khaMDadvIpa ke cAra dvAra kahe gaye haiM / 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM 'vijae, vejayaMte, jayaMte, aparAjie' bijaya vaijayanta jayanta aura aparAjita 'kahiNaM bhaMte ! dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! dhAtakIkhaMDa dvIpa kA vijaya nAmakA dvAra kahAM para hai ? 'goyamA ! dhAyaisaMDa purathimaperaMte' he gautama ! dhAtakIkhaNDa ___'seNaM egAe paumavaravediyoe egeNaM vaNasaMDeNa savvao samaMtA saMparikkhitte voTTa vi Tvoro A dhAtakIkhaMDa cAre bAjue eka vanakhaMDa ane eka padmavara vedikAthI gherAyela che. e vanakhaMDa ane pAvara vedikAnuM varNana ahIMyAM paDelabha tamanu vA na 42vAmA mAvasa che. mAzate 40 . 'dIvasamiyA parikkheveNaM' gannenA parisapI5 pramANunI bha04 cha. 'dhAiyasaMDassa Na bhaMte ! dIvassa kai dArA paNNattA' sAn dhAtahIdIpanA enaa 4aa cha ? 'goyamA ! cattAri dArA pannattA' gautama! dhAtahI dIyanA yAra bArI 4 pAmA sAmela che. 'taM jahA' 2 mA prabhArI che. 'vijae, vejayate, jayate, aparAjie' vinaya vaizyanta nyanta bhane 2552d 'kahi NaM bhaMte ! dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' magavan ghAtI' dIpanu vinya nAmanu 62 yA mAvasa cha ? 'goyamA ! dhAyaisaMDapurathimaperate' he gautama ! pAtI
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre sItAe mahANaIe uppi ettha NaM dhAiyasaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' kutra khalu bhadanta ! dhAtakIkhaNDadvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptamiti praznaH ? bhagavAnAha-he gautama ! dhAtakIkhaNDapUrvaparyante kAlodasamudrasya yaH pUrvArdhastasya pazcimadizi-zItAmahAnadyA uparitanapradeze'tradhAtakIkhaNDadvIpasya vijayadvAram / 'taM ceva pamANaM' tadeva pramANam jaMbudvIpa vijayadvAravatsarva vaktavyam / vaijayantAdi dvAratrayamapi varNanIyam jambudvIpaprasaGgamavatIrya 'rAyahANIo aNNaMmi dhAyaisaMDe dIve' kutra khalu bhadanta ! vijayadevasya vijayA rAjadhAnI ? gautama ! vijayadvAra pUrvadizi tiryagsaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmin dhAtakIkhaNDadvIpe dvAdazayojanasahasramavagAdyA'tra vijayA rAjadhAnI sa ca jambUdvIpagata vijayarAjadhAnIvat niravazepA varNanIyA / 'dIvassa vattavvayA bhANiyacyA' dhAtakIkI pUrvadizA ke anta meM 'kAlodasamudaM purathimaddhassa paccatthimeNaM sIyAe mahANaIe upi etthaNaM dhAyasaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte' jo kAlodasamudra kA pUrvArddha hai usakI pazcimadizA meM sItA mahAnadI ke Upara dhAtakIkhaNDa kA vijaya nAma kA dvAra hai 'taM ceva pamANaM.' jambUdvIpa ke vijayadvAra kA jaisA varNana kiyA gayA hai vaisA hI isakA varNana hai / vaijayanta Adi tIna dvAroM kA bhI varNana jaisA jambUdvIpa ke vaijayanta Adi dvAroM kA varNana hai vaisA hI hai| he bhadanta ! vijayadeva kI vijayA rAjadhAnI kahA~ para hai? to isa prazna ke uttara meM aisA hI kahanA cAhiye ki vijayadeva kI vijayA rAjadhAnI vijayadvAra kI pUrvadizA meM tiryag asaMkhyAtadvIpa samudroM ko ullaGgana karake anya dhAtakIkhaNDadvIpa meM 12 hajAra yojana Age jAne para vijayo nAmakI rAjadhAnI hai. isakA varNana samasta rUpa se nI pUrva dizAna matabhA 'kAlodasamudaM purathimaddhassa paccatthimeNaM sIyAe mahA. NaIe uppiM elyaNaM dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' so samudranA je pUrvArdha che, tenI pazcima dizAmAM sItA mahA nadInI upara dhAtakIkhaMDanuM Giori nAmanu dvAra che. 'taM ceva pamANaM' dIpabhA mAvesa viya dvAranA varNana pramANe A vijaya dvAranuM varNana samajI levuM. vijayanta vigere traNa dvAranuM varNana jema jaMbudvIpamAM Avela vaijayanta vigere dvArenuM varNana karavAmAM Avela che, e ja pramANe te badhAnuM varNana che. he bhagavad vijayadevanI vijayA nAmanI rAjadhAnI kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM evuM kahevuM joIe ke-vijayadevanI vijayA rAjadhAnI vijaya dvAranI pUrva dizAmAM tiryakra asaMkhyAta dviIpamAM 12 bAra ejana AgaLa javAthI vijayA nAmanI rAjadhAnI Ave che.
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam khaNDadvIpasya samagrA vaktavyatA jaMbUdvIpasamAnA bhaNitavyA vistarabhayAdvirAmaH / 'evaM cattAri vi dArA bhANiyavyA' vijaya vaijayanta jayantA'parAjitAni catvAri dvArANyapi jaMbUdvIpagatAnIva varNanIyAni / 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa 2 esa NaM kevaiyaM avAhAe aMtare pannatte-goyamA ! dasajoyaNa sayasahassAI sattAvIsaM ca joyaNasahassAI satta paNatIse joyaNasae tinni ya kose dArassa ya abAhAe aMtare pannatte' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDadvIpasya 2 khallu pArasparika mantaraM kimpramANayAbAdhayA prajJaptamiti prazne bhagavAnAha-he gautama ! dazayojanazatasahasrANi saptaviMzati yaujanasahasrANi saptapazcatriMzAni yojanazatAni jambUdvIpagata vijayA rAjadhAnI ke hI jaisA hai 'dIvasta vattavdhayA bhANiyanvA' dhAtakIkhaNDadvIpa kI sampUrNa vaktavyatA jambUdvIpa kI vaktavyatA jaisI hai, use yahA~ vistAra ho jAne ke bhaya se nahIM likha rahe hai / 'evaM cattAri vi dArA bhANiyavvA' jambUdvIpa ke vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita dvAroM kA jaisA varNana haiM ThIka vaisA hI varNana dhAtakIkhaNDadvIpa ke ina vijaya, vaijayanta, Adi cAra dvAroM kA bhI hai / 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassaya 2 esaNaM kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDadvIpa ke pratyeka dvAra kA Apasa meM kitanA antara kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate hai-"goyamA ! dasajoyaNasayasahassAI sattAvIsaM ca joyaNasahassAI sattapaNatIse joyaNasae tinni ya kose dArassaya 2 abAhAe aMtare paNNatte' he gautama ! dhAtakIkhaNDadvIpa ke pratyeka dvAra kA Apasa meM tenuM varNana saMpUrNa paNAthI jaMbudvIpamAM Avela vijyA rAjadhAnInA varNana prabho // che. 'dIvarasa vattavvayA bhANiyavvA' pAtIma dvIpa samaya varNana jabUdvIpanA varNana pramANe che. ahIyAM vistAra thavAnA bhayathI tene ahI varNavI matAvesa nathI. to te tyAMnA vana pramANe samaya se. 'evaM cattAri vi dArA bhANiyavvA' pudIpanAvinya, vaiyanta, syanta, mane aparAta ye cAra dviranuM je pramANe varNana karela che, barAbara e ja pramANenuM varNana dhAtakIkhaMDa dvIpanA A vijaya, vijayanta vigere cAre dvArenuM paNa karI levuM 'dhoyaisaMDassa NaM bhaMte ! dInassa dArassa yara esaNaM kevaiya avAhAe aMtare paNNatte' he bhagavan! dhAtakIkhaMDa dvIpanA dareka kAranuM parasparamAM eka bIjAnuM keTaluM aMtara kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe cha -'goyamA ! dasa joyaNasayasahassAI sattAvIsaM joyaNasahassAI sattapaNatIse joyaNasae tinniya kose dArassa ya2 abAhAe aMtare paNNatte' 3 gautama ! thAtI jI0 87
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 690 jIvAbhigamastre trayazca krozAH dvArasya 2 cA'paradvAreNa sahA'vAdhayA'ntaritvA vyavadhAnena etatpramANakamantaraM prajJaptam / tathAhi-ekaikasya dvArasya sa dvArazAkhasya jambUdvIpa dvArasyeva pRthutvaM sAni catvAri yojanAni, tatazcaturNI dvArANAmekatra pRthutvaparimANamIlane jAtAni aSTAdaza yojanAni, tAni anantaroktAtparirayamAnAt 4110961 zodhyante, zodhiteSu ca tepu jAtaM zepamidam-ekacatvAriMzallakSA dazasahasrANi navazatAni tricatvAriMzadadhikAni 4110943, eteSAM caturbhAige hRte labdhaM yathoktaM dvArANAM parasparamantaram / uktaJca 'paNatIsA sattasayA sattAvIsA sahassa dasalakkhA / dhAyaisaMDe dAraMtaraM tu avaraM ca kosatiyaM // 1 // paJcatriMzAni saptazatAni saptaviMzatiH sahasrANi dazalakSANi (yojanAnAm) dhAtakIpaNDadvArAntarantu aparaJca krozatrikam ||iticchaayaa|| 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa paesA kAloyagaM samuI puDhA-haMtA / puTThA' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDasya khala dvIpasya ye kecana pradezAste ki kAlodakaM samudraM spRSTAH utA'vaziSTA api iti praznaH ? bhagavAnAha-hanta ! spRssttaaH| antara dazalAkha sattAvIsa hajAra sAta sau paiMtIsa yojana evaM tIna koza kA kahA gayA hai 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa paesA kAlodarga samuha puDA' he bhadanta ! dhAtakIgvaMDadIpa ke pradeza kAlodakasamudra ko chae hae haiM ? yA kAlodasamudra ke pradeza dhAtakIdvIpa ke pradezoM ko chue hue haiM ? aisA prazna yahAM para pUrva meM jaisA prazna prakaTa kiyA gayA hai vaisA hI kara lenA cAhiye uttara meM prabhu kahate haiM-'hatA puTTho' hAM gautama ! kAlodasamudra ke pradeza, dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pradezoM ko chue hue haiM aura dhAtakIkhaNDa ke pradeza kAlodaka samudra ke pradezoM ko chue hue haiM / teNaM bhaMte ! kiM dhAyaisaMDe dIve kAloe samudde to ve khaMDa dvIpane dareka kAranuM parasparamAM aMtara dasa lAkha satyAvIsa hajAra sAta se pAtrIsa yana mana sanu vAmAM mAvada cha. 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa paesA kAlodagaM samudaggaM puTTA' he sagavan ghAtIya dIpanA prdesh| kAledaka samudrane sparzelA che? ke kAleda samudranA pradeze dhAtakIkhaMDa dviIpanA pradezane sparzelA che? A pramANene prazna ahIyAM je pramANe pahelAM prazna karela e ja pramANene prazna karI levuM. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che -hatA pudA' hai| gautama! ale samudramA pradeza pAtI dIpanA pradezAna spazelA che. ane dhAtakIkhaMDanA pradeza koleda samudranA pradezane sparzelA che. 'teNaM bhaMte ! kiM dhAyaisaMDe dIve kAloe samudde' to pradeza state samudranA
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ shrutant TokA pra.3 . 3 sU.15 dhAtakIkhaNDanirUpaNam 691 'teNaM bhaMte ! kiM dhAyaisaMDe dIve kAloe samude - te dhAyaisaMDe no khalu te kAlo mudde' he bhadanta ! te khalu pradezAH kAlodaM ye spRSTAH kiM kAlodakasya dhAtakIkhaNDadvIpasya vA kasya bhaveyuH iti praznaH ? bhagavAnAha - te dhAtakIkhaNDadvIpe eva parigaNitAH syu na kAlodasamudre / ' evaM kAloyassa vi' evaM kAlodasamudrasyA'pi pradezAH svasyaiva na dhAtakIkhaNDasya sparzamAtrAdbhavitumarhanti vyavahArAt / ' dhAyasaMdIve jIvA uddAittA - kAloe samudde paccAyaMti ? goyamA ! atthegaiyA paccAyaMti atyegaiyA no paccAyaMti' dhAtakIkhaNDadvIpe ye vAste tatrodvartya -mRtvA kAlode pratyAyAnti kim ? bhagavAnAha - he gautama ! evaM vidhA api kiyantaH santi pratyAyAnti te, santyeke ye na pratyAyAnti, sva sva karmavazagAH kimapi vyavasitaM na pArayanti / ' evaM kAloe vi atyegaiyA pradeza kAlodaka samudra ke kahe jAvege yA ghAtakIkhaNDa ke kahe jAyeMge ? uttara meM prabhu kahate haiM 'te dhAyahasaMDe no khalu te kAloyasamudde' he gautama ! ve pradeza dhAtakIkhaNDa ke hI kahalAveMge kAlodaka samudra ke nahIM kahalAveMge ' evaM kAloyassa vi' isI taraha se jo kAlodaka samudra ke pradeza dhAtakIkhaMDadvIpa ko chue hue haiM ve kAlodaka samudra ke hI kahalAve dhAtakIkhaNDadvIpa ke nahIM' 'kahalAve ge / 'dhAyaisaMDe dIve jIvA uddAttA kAloe samudde paJcAyati' he bhadanta ! dhAtakIkhaMDa ke jI vahAM se bharakara kyA kAlodaka samudra meM janma lete haiM ? 'goyamA ! -atthegaiyA paccAyaMti atthegaiyA to paccAyaMti' he gautama! kitaneka jIva dhAtakI khaMDa ke mare hue ghAtakIkhaMDa samudra meM janma lete haiM aura kitaneka jIva vahAM janma nahIM lete dUsarI jagaha kAlodaka Adi meM janma lete haiM kyoMki jIva apane karma ke adhIna haiM ataH ve svecchA kahevAze ? athavA dhAtakIkhaMDanA kahevAze? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che - 'te dhAyaisaMDe no khalu te kAloyasamudde' he gautama / te ahezI dhAtaDI Da dIpanA avAze avoha sabhudranA ahevAze nahIM 'evaM kAloyassa vi' bheTa pramANe kAlAda samudranA je pradezeA dhAtakIkhaMDa dvIpane sparzelA che, te kAlei samudranA 04 hevAze dhAtaDIjaDa dvIpanA hevAze nahIM' 'ghAyaisaMDe dIve jIvA udAttA kAlore samudde paccAyati' he bhagavan ! ghAtaDIyaDanA lavo tyAMthI bharIne asohA samudramAM nanbha dhAraNa reche manyaya ? 'goyamA ! atyegaiyA paccA yati attheiyA no paJcAyati' he gautama! DeTA va nemo dhAtaDINa ubhAM mA~ hAya teo dhAtakIkhaMDa samudramAM janma dhAraNa kare che. ane keTalAka jIve tyAM janma letAM nathI. paraMtu te zivAyanA kalesamudra vigeremAM janma
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ 692 jIvAmigamaste paccAyati, atthegaiyA no paccAyati' evameva kAlode'pi vicAraNA santyeke kAlodAnmRtvA dhAtakIkhaNDe pratyAyAnti santyevaM vidhAH kecanaike ye no pratyAyAnti / taduktam svakarmavazagA jIvAH santyeke ye mRtAH kacit / paunaH punyAt samAyAnti tatrA'nyatrA'pi kecana ||1|| 'se teNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai dhAyaisaMDe 2 goyamA ! dhAyaisaMDe NaM dIve tattha 2 dese-tahiM 2 paese dhAyaharukkhA dhAyaivaNNA dhAyaisaMDA NiccaM kusumiyA jAva upasobhemANA 2 ciTThati' tattenArthena tena hetunA evamucyate dhAtakIpaNDo dhAtakIpaNDa iti praznaH ? bhagavAnAha-he gautama ! dhAtakIpaNDadvIpe khalu se kucha bhI nahIM kara sakate haiM / 'evaM kAloe vi atthegaiyA paccAyaMti, atthegaiyA no paccAyaMti' isI taraha se kAlodaka se mare hue kitaneka jIva kAlodaka meM hI janma lete haiM aura kitaneka jIva vahAM janma nahIM lete anyatra aura dUsarI jagaha dhAtakIkhaNDa Adi meM janma lete haiM taduktam 'svasva karSavazagA jIvA santyeke ye mRtAH kacit / paunaH punyAt samAyAnti tatrA 'nyatrApi kecana // 1 // 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai dhAyaisaMDe 2' he bhadanta / aisA Apa kisa kAraNa se kahate hai ki yaha dvIpa dhAtakIkhaNDa dvIpa hai ? arthAt dhAtakIkhaNDa dvIpa kA 'dhAtakIkhaNDadvIpa' aisA nAma kisa . kAraNa se huA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! dhaayidhAraNa kare che. kemake-je potapotAnA karmone AdhIna che. tethI teo pitAnI chAyI 46 54] 42rI zaztA nathI. 'evaM kAloe vi atthegaiyo paccoyaMti atye gaiyA no paccAyati' ke pramANe hA samudramA bharetA mA ch| kAledaka samudramAM ja janma le che. ane keTalAka jIve tyAM janma letAM nathI. te sivAyanA bIjA ja keI pradezamAM jevAke dhAtakIkhaMDa vigeremAM janma dhAraNa kare che. e ja kahyuM che ke sva sva karmavazagA jIvA santyeke ye mRtAHkvacit / paunaH puNyAt samAyAnti tatrA'nyatrApi kecana // 1 // 'se kegaTeNaM bhaMte evaM vuccai dhAyaisaMDe dhAyaisaMDe' sAvan ! samA5 zA kAraNathI kahe che ke-A dvIpa dhAtakIkhaMDa dvIpa che arthAt dhAtakIkhaMDa dviIpanuM dhAtakIkhaMDa kIpa evuM nAma zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! dhAyaisaMDeNaM dIve tattha tattha dese tahiM
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.su.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam dvIpe tatra tatra deze tasmin 2 ca pradeze dhAtakyAH vRkSA vahavaH dhAtakIrvarNAH bahUni dhAtakyA eva vanAni (dhAtakI vRkSa jAtikAni) mizritAzca vanapaNDA: santi, ye ca nityamaharahaH kusumitAH yAvat sarvAtizayenopazobhamAnAH anupameyAH santastiSThanti / 'dhAyai-mahAdhAyai rukkhesu-sudaMsaNA piyadasaNA duve devA mahaDiyA jAva paliovamaThiIyA parivasaMti' tatra pUrvArdhe uttarakurupu nIlagiri samIpe dhAtakIvRkSaH, pazcimArdhe uttarakurupu nIlamahAgiri samIpe mahAdhAtakI vRkSazca tiSThati, ubhAvapi jambUvRkSaH pramANavantau sarvAtizAyivizeSaNaviziSTau atra sudarzana-priyadarzana nAmAnI dvau devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko saMDeNaM dIve tattha tattha dese tahiM 2 paele dhAyaharukkhA dhAyaivaNNA dhAyaisaMDA NiccaM kusumiyA jAva uvasobhe mANA ciThaMti' he gautama ! dhAtakIkhaNDa dvIpa meM jagaha 2 sthAna 2 para dhAtakI ke vRkSa-Avale ke vRkSa, dhAtakI ke vana, aura dhAtakI ke vanaDa sadA kusumita rahate haiM yAvat sava- se adhika sundara lagate haiM upamAtIta pratIta hote haiM ataH isa kAraNa-isa dvIpa kA nAma dhAtakIkhaNDa dIpa huA hai tathA dhAyai mahAdhAyai rukkhesu, sudaMsaNA piyadasaNA duve devA mahaDiyA jAva paliovamahiIyA parivasati' dhAtakIkhaNDa ke pUrvArdha meM uttarakuru kSetra meM nIlagiri ke pAsa dhAtakI vRkSa hai evaM dhAtakIkhaNDa ke pazcimAcha meM uttarakuru meM nIla mahAgiri ke pAsa mahAdhAtakI vRkSa hai ina donoM kA pramANa jambU vRkSa ke barAbara hai ye donoM hI vRkSa sarvAdhika sundara haiM ina para kramazaH sudarzana aura priyadarzana nAma ke do maharddhika Adi vizeSaNoM se bhare hue deva rahate haiN| ina tahiM paese dhAyairukkhA dhAyaivaNNA dhAyaisaDA NiccaM kusumiyA jAva uvasobhe mANA ciTuMti' gautama ! ghAtI' dIpamA sthaNe sthaNe ghAtamI se nAmanA vRkSe arthAt AMbaLAnAvR, dhAtakInA vane ane dhAtakInA vanapaMDe sadA kusumita rahe che. cAvata sauthI vadhAre suMdara lAge che. arthAt te traNe upamAne banela che. e kAraNathI A dviIpanuM nAma dhAtakIkhaMDa kapa e pramANe thayecha. tathA 'dhAiya mahAdhAyai rukkhesu sudasaNA, piyadasaNA duve devA mahaDDhiyA jAva paliovamaTTiiyA parivasaMti' dhAta'3nA pUrvAbhAM uttara kurUkSetramAM nIlagirInI pAse dhAtakI nAmanuM vRkSa che. tathA dhAtakIkhaMDanA pazcimAImAM uttarakurU kSetramAM nIlamahAgirinI pAse mahAdhAtakI vRkSa che. A bannenuM pramANa jaMbU vRkSanI barAbara che. e beu vRkSe sauthI vadhAre suMdara che. tenI upara kramazaH sudarzana ane priyadarzana e nAmanA mahadika vigere
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra saMparivasataH / 'ro teNaTeNaM goyamA ! evaM cuccai dhAyaisaMDe dIve 2 tat-taramAt tena tenArthena dhAtakIpaNDopalakSito dvIpo dhAtakIkhaNDadvIpa ityevamucyate / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! jAva Nicce' athAntaraM viddhi gautama ! yo nAsInAsti na bhaviSyatIti dotra trayazUnyo dhAtakIpaNDo nityo'sti AsIt-bhaviSyati ca yAvat shaashvt:| ___ samprati-candrAdi vaktavyatAmAha-'dhAyaisaMDeNaM bhaMte ! dIve kai caMdA pabhA. siMsu vA 3 kai sUriyA tarvisu vA 3 kai mahaggahA cAraM cariMsu vA-3 kai nakkhattA jogaM joiMsu vA-3 kai tArAgaNakoDAkoDIo sobhe su vA-3' he bhadanta ! dhAtakIpaNDe khallu purA-'dhunA''gamipyati ca kAlatraye kiyantazcandrAH devoM kI eka eka palya kI sthiti hai 'se teNaTeNaM goyamA0' isa nimitta se bhI he gautama ! isa dvIpa kA nAma dhAtakIkhaMDa dIpa ho gayA hai 'aduttaraM ca NaM goyamA !' athavA he gautama ! 'jAva Nicce' aisA jo yaha kAraNa isa dvIpa ke nAma hone kA batAyA hai usake atirikta eka yaha bhI kAraNa hai ki yaha dvIpa aise nAma se yukta anAdi kAla se hI calA A rahA hai kyoMki yaha pahile isa nAma vAlA nahIM thA aisA nahIM hai, vartamAna meM bhI yaha aise nAma vAlA nahIM hai aisA bhI nahIM - hai tathA bhaviSyat kAla meM yaha aise nAma vAlA nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai yaha to aise nAma vAlA pahile thA aba bhI hai aura Age bhI rahegA ataH yaha nitya yAvat zAzvata hai 'dhAyai NaM bhaMte ! dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA 3' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDa dvIpa meM kitane candramAoM ne prakAza diyA hai ? aba bhI vahAM kitane candramA prakAza vizeSaNe vALA be deve tyAM rahe che. e devanI sthiti eka eka patyanI che. se teNaTeNaM goyamA !' mA 424thI 55 3 gautama ! 2mA dIpanu nAma dhAtahoma dIpa pramANe thayeTa cha 'aduttaraM ca NaM' athavA gautama ! 'jAva Nicce' mA dIpanu pramANenu nAma DAvAnu 4yute zivAya me se paY kAraNa che ke A dvipanuM e pramANenuM nAma anAdi kALathI ja cAlyuM Ave che. kemake A dvIpa pahelAM e nAma vALo na hato tema nathI. vartamAnamAM paNa te evA nAma vALe nathI tema paNa nathI. tathA bhaviSyakALamAM e AvA nAma vALa raheze nahIM tema paNa nathI. e te evA nAmavALe pahelAM hatuM ane vartamAnamAM che tathA bhaviSyamAM paNa eja nAma vALa raheze ja tethI te nitya yAvat zAzvata cha. 'dhAyaiNaM bhaMte ! dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA3' magavan ! dhAtakIkhaMDa dviIpamAM keTalA caMdramAe prakAza Apyo che? vartamAnamAM paNa
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 sa. sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam prabhAsamANA Asan-santi-bhaviSyanti ? kati vA sUryA atapan-tapantitapiSyanti ? kati vA mahAgrahA cAraM cariSNavo-'bhavan-bhavanti-bhaviSyanti ? kati nakSatrANi yogamayuJjan-yuJjanti-yokSyanti ? kati tArAgaNAnAM koTikoTayo'zobhanta-zobhante-zobhiSyante praznasaMghaH ? laghunA'kSareNa samAdhatte bhagavAn-'goyamA ! bArasa caMdA pabhAsisu vA 3, evaM cauvIsaM sasi-raviNo dete haiM ? bhaviSyat meM kitane candramA vahAM prakAza degeM ? isI taraha 'kai sariyA tarvisu vA 3' kitane sUryoM ne vahAM apanA tApa diyA hai ? vartamAna meM vahAM kitane sUrya tApa dete haiM aura bhaviSyatU meM bhI vahAM kitane sUrya tApa degeM ? 'kai mahaggahA cAraM cariMsu vA 3' isI prakAra vahA~ kitane mahAgrahoM ne apanI cAla calI hai ? aba bhI vahAM kitane mahAgraha cAla calate haiM ? aura bhaviSyat meM bhI vahAM kitane mahAgraha apanI cAla caleMge ? 'kaha nakkhattA joga joiMsu vA 3' isI prakAra vahAM kitane nakSatroM kA yoga huA hai ? aba bhI kitane nakSatroM kA. vahAM yoga hotA hai aura bhaviSyat meM bhI vahAM kitane nakSatroM kA yoga hogA ? 'kaI tArAgaNa koDAkoDIo sobhesu vA 3' isI taraha vahAM kitane koDAkoDI tArAgaNa zobhita hue haiM ? aba bhI kitane koDAkoDI tArAgaNa vahAM zobhita hote haiM aura bhaviSyat meM bhI vahAM kitane koDAkoDI tArAgaNa zobhita hoMge? isa ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA ! pArasa caMdA pabhAsiMsu vA 3' tyAM keTalA caMdramAe prakAza Ape che ane bhaviSyamAM keTalA caMdramAo tyA praza 2 // 40 ? merI pramANe 'kai sUriyA tarvisu vA 3' mA sUryAya tyAM pitAne prakAza Ape che? vartamAnamAM tyAM keTalA sUryo tApa Ape che? bhane bhaviSyamA tyo sA sUryA 412 25N ? 'kai mahaggahA, cAraM cari suvA' se pramANe tyAM tt| mahAkAvye pAtAnI yAsa yAsI cha ? ptmAnamAM tyAM keTalA mahAgraha cAla cAle che? ane bhaviSyamAM paNa tyAM keTalA maDADA potAnI yAda yasarI ? 'kai nakkhattA joga joiMsuvA3' se prabhArI keTalA nakSatrone tyAM ga thayela che? vartamAnamAM tyAM keTalA nakSatrone vega thAya cha ? ma bhaviSyamA tyoTA nakSatrAno yo thaze ? 'kai tArAgaNakoDAkoDIo sobhesu vA3' ko pramANe tyAM DeTA statsii tArA / zebhelA che? vartamAnamAM paNa keTalA tArAgaNe tyAM zebhe che ? ane bhaviSya kALamAM paNa tyAM keTalA keDAcheDI tArAgaNa zobhita thaze? A praznanA utta. 2mA prabhuzrI gautabhasvAbhIra 4 cha :-'goyamA ! vArasa caMdA pabhAsiMsu vA3'
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra nakkhattasayA ya timnI chattIsA egaM ca gahasaharasaM chappannaM dhAyairAMDe / aheva sayasahassA tinni sahassAI satta ya sahassAI dhAyaisaMDe dIve tArAgaNa koDikoDINaM sobhe su vA-3' he gautama ! dvAdazacandrAH anaghatabhUte'dyatane'nadhatane bhaviSyati ca prabhAsitavantaH, pramAsante, prabhAsipyante, evaM caturviMzaM zazisvayaH, nakSatrazatAni ca patizAni candramasA sUryeNa ca sAdha yogamayuJjanyuJjanti-yokSyanti, tatra patriMzAni nakSatrANAM zatAni ekaikasya zazinaH parivAre'STAviMzate nakSatrANAM sadbhAvAt / evaM ca-paTpaJcAzadadhikaM mahAgrahasahasaM cAraM cariSNavo dhAtakIpaNDe ? ekaikasya zazinaH parivAre'STAzIte mahAgrahANAM he gautama ! dhAtakIkhaNDa meM 12 candramAoM ne pahile prakAza diyA hai aba bhI ve itane hI prakAza dete haiM aura Age bhI ve itane hI prakAza degeM 'evaM cauvIsaM sasiraviNo' isI taraha vahAM 12 sUrya pahile tape haiM itane hI ve vahAM aba bhI tapate rahate haiM aura Age bhI ve itane hI vahAM para tapegeM isa prakAra candra aura sUrya milakara ye vahAM 24 kahe gaye haiN| kahA bhI hai 'vArasa caMdA sUrA nakkhatta satAya tini chttiisaa| egaM ca gahasahassaM chappannaM dhAyaIsaMDe' bAraha candra evaM bAraha sUrya tathA tIna sau chattIsa nakSatra eka hajAra chappanagraha 'aTeva sayasahassA tinni sahassAya sattaya sayAu / dhAyaisaMDe dIve tArAgaNa koDAkoDIo' ATha lAkha tIna hajAra sAta sau koDAkoDI tArA vahAM zobhita hae hai zobhita hote rahe haiM aura zobhita hoMge / eka eka candramA ke he gautama ! dhAtakIkhaMDamAM 12 bAra caMdramAe pahelAM prakAza Apela che. vartamAnamAM paNa te bAra caMdramA ja prakAza Ape che. ane bhaviSya kALamAM pazu meTamA yo tyo 12 // 2mA5ze. 'evaM caubIsaM sasiraviNo' merI pramANe tyAM 12 bAra sUryo pahelAM tapyA hatA. eTalA ja sUryo tyAM vartamAnamAM paNa tape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja sUryo tyAM tapaze, e rIte caMdro ane sU bhaNI tyA 24 yAvAsa thAya che. 4yu 5 cha-'vArasacaMdAsUrA nakkhatta soya tinni chattIsA egaMca gahasahassaM chappannaM dhAIsaMDe' praannuse| chatrIsa 338 nakSatra 1056 me 2 mine chana hA 'aTreva sayasahamsA tinni sahassAya sattaya sayAu' tathA mA8 tara sAtase DI tArAmA tyo pahesA zebhelA che? vartamAnamAM le che. ane zobhita thaze. eka eka caMdramAnAM - parivAramAM 28 aThayAvIsa 28 aThayAvIsa nakSatra hoya che, tethI nakSatronI
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam 697 bhAvAt ! aSTau zatasahasrANi trINi sahasrANi saptazatAni ghAtakIpaNDe dvIpe tArAgaNakoTikoTInAM zobhAvanti - abhavan zobhante - zobhiSyante etadapi - ekazazinastArA parimANaM dvAdazabhirguNayitvA bhAvanIyam / uktaJca 'bArasa caMdA sUrA nakkhattasayA ya timni chattIsA / egaM ca gahasahassaM chappannaM dhAyaisaMDe // 1 // ava sayasahassA tinni sahassA ya satta ya sayAu / dhAyasaMDe dIve tArAgaNa koDikoDIo || 2 || chAyA - dvAdazacandrAH sUryAH nakSatra zatAni ca trINi SaTtriMzANi / ekaM ca grahasahasraM SaTpaMcAzad dhAtakIpaNDe ||1|| aSTaiva zatasahasrANi trINisahasrANi ca sapta ca zatAni tu / anantaNDe dvIpe tArAgaNa koTikoTayaH ||2|| iti // 95 // atha kAlodasamudra vaktavyatA - mUlam - dhAyaisaMDaM NaM dIvaM kAloe NAmaM samudde-baTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao samatA saMparikkhittA NaM ciTUi | kAloe NaM samudde kiM samacakkavAlasaMThANasaMThie visamacakkavAla saMThANasaMThie ? goyamA ! samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakavAla saMThANasaMThie / kAloe NaM bhaMte! samudde kevaiyaM cakka vAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! aTTa joyaNasaya sahassA cakkavAlavikkhabheNaM ekANaui joyaNasayasahassAiM sattari sahassAiM chacca paMcuttare joyaNasae kiMci vise sAhie parikkheveNaM pannatte / se NaM egAe paumavaraveiyAe parivAra meM 28 nakSatra hote haiM isaliye nakSatroM kI saMkhyA tIna sau chattIsa kahI gaI hai eka eka rAzi ke parivAra meM 88 - 88 mahAgraha hote haiM isa liye eka hajAra chappana mahAgraha kahe gaye haiM eka zazi kA parivAra 12 se guNA karake nikAla lenA cAhiye | // 95 // sakhyA 336 traNaseA chatrIsa kahelI che. eka eka caMdranA parivAramAM 88- aThayAsI mahAgrahI heAya che. tethI eka hajAra ane chappana mahAgraheA kahelA che. eka caMdranA tArA parivAra 12 khAra gA karIne kahevA joie. 5 sU0 95 mI0 88
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 698 jIvAbhigamane egeNaM vaNasaMDe doNha vi cnnnno| kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA pannattA goyamA ! cattAri dArA pannattA taM jahA-vijae vejayaMte-jayaMte avarAjie / kahi NaM bhNte| kAlo. yassa samudassa vijae NAmaM dAre pannatte ? goyamA! kAloe samudde purathimaperate pukkharavaradIvapurasthimasta paJcatthimeNaM sIodAe mahANaIe upi ettha ] kAloyassa samudassa vijae NAmaM dAre pnnnnte| ava joyaNAI taM ceva pamANaM jAva rAyahANIno / kahi NaM bhaMte ! kAloyassa samudassa vejayaMte NAmaM dAre pannatte ? goyamA! kAloyasamudassa dakSiNaperaMte pukkharavaradIvasta dakkhiNaddhassa uttareNaM ettha NaM kAloyasamudassa vejayaMte nAmaM dAre pannatte / kahi NaM bhaMte! kAloyasamudassa jayaMte nAma dAre paNNatte ? goyamA ! kAloyasamudassa paJcasthimaperate pukkharavaradIvassa paJcatthimaddhassa puratthimeNaM sIyAe mahANaIe upi jayaMte NAmaM dAre pnntte| kahiNaM bhaMte ! aparAie NAsaM dAre pannatte ? goyamA ! kAloyasamuhassa uttaraddhaperaMte pukkharavaradIvottaraddhassa dAhiNao ettha NaM kAloyasamudassa aparAjie NA dAre pannatte sesaM taM ceva / kAloyassa NaM bhaMte ! samuhasla dArassa ya 2 esa NaM kevaiyaM 2 abAhAe aMtare pannate ? goyasA! vAvIsasayasahassA vANaui khalla bhave shssaaii| chacca sayA chAyAlA dAraMtaraM tinni kosA y||1|| dArassa ya avAhAe aMtare pnntte| kAloyasta NaM bhaMte ! samudassa paesA pukkharavara dIva0 taheva / evaM pukkha. ravaradIvassa vi jIvA uddAittA 2 taheva bhANiyavvaM / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai kAloe samudde 2 goyamA / kAloyassaNaM samudassa udage Asale-mAsale-pesale kAlae bhAsarAsi vaNNAme pagaIe udagaraseNaM- pannatte kAla-mahAkAlA ettha duve
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIko pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam devA mahaDDIyA jAva paliovamadiIyA parivasaMti, se teNaTreNaM goyamA ! jAva Nicce / kAloe NaM bhaMte ! samudde kai caMdA pabhAsiMsu vA? pucchA ? goyamA ! kAloe paM sasudde vAyAlIsaM caMdA pabhAseMsu vA 3 vAyAlIsaM caMdA bAyAlIsaM ca diyarA . dittA / kAlodadhimmi ee cAMti saMbaddhalelAgA // 1 // NakkhatANa sahastaM ega bAvattaraM ca sayamaNaM / chacca sayA chaNNauyA mahAgahA tiNi ya sahassA // 2 // aTThAvIsaM kAlodahimmi bArasa ya sayasahassAI / nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDI, koDI NaM // 3 // sobhesu vA 3||suu0 96 // __chAyA-dhAtakIkhaNDaM khalu dvIpaM kAlodo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAtsaMparikSipya khalu tiSThati / kAlodaH khalu samudraH kiM samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH ? gautama ! sama* cakravAlasaMsthAnasaMsthito-no vipamacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH / kAlodaH khalu 'bhadanta ! samudraH kiyatA cakravAlaviSkambheNa-kiyatA parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! aSTau yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa ekanavati yojanazatasahasrANi : saptatiH sahasrANi paTca-paMcottarayojanazatAni kiMcid vizepAdhikAni parikSepeNa prjnyptH| sa khalvekayA padmavaravedikayA vanapaNDenaikena dvayorapi varNakaH / kAlodasya khalu bhadanta ! samudrasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tadyathA-vijayaM-vaijayantaM-jayantamaparAjitaJca, kutra khalu bhadanta ! kAlodasya samudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam ? gautama ! kAlodasamudre pUrvaparyante puSkaravaradvIpapUrvArdhasya pazcimena zItodAyAH mahAnadyAH upari atra khalu kAlodasamudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam aSTAveva yojanAni tadeva pramANaM yAvad raajdhaanyH| kutra khalu bhadanta ! kAlodasamudrasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam ! gautama ! kAlodasamudrasya dakSiNaparyante puSkaravaradvIpasya dakSiNArdhasyottareNA'tra khalu kAlodasamudrasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam / kutra khalu bhadanta ! kAlosamudrasya jayantaM nAma dvAra prajJaptam ? gautama ! kAlodasamudrasya pazcimaparyante puSkaravaradvIpasya pazcimAghasya pUrveNa zItAyA mahAnadyAH upari jayantaM nAma dvAra prajJAptam ? kutra khalu bhadanta ! aparAjitaM nAma dvAra prajJaptam ? gautama ! kAlodasamudrasyottarAdheparyante pukaravaradvIpottarArdhasya dakSiNato'tra khallu kAlAMdasamudrarayA'parAjitaM
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 700 jIvAbhigamasUtra nAma dvAra prajJaptam zepa tadeva / kAlodasya khalu bhadanta ! samudrasya dvArasya ca etat khalu kiyat avAdhayA'ntara prajJaptam gautama ! dvAviMzatiH zatasahasrANi dvinavatiH khalu bhavati sahasrANi / paTcakhAriMzAni dvArAntaraM trayaH krozAzca // 1 // dvArasya ca dvArasyA'vAdhayA'nantaraM prajJaptam / kAlodasya khalu bhadanta ! samudrasya pradezAH puSkaravaradvIpa0 tathaiva evaM-puSkaravaradvIpasyApi jIvA udrAya-2 tathaiva bhaNitavyam / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate kAlodaH samudraH 2 gautama ! kAlodasya khalu samudrasyodakam Asalam-mAMsalam-pezalaM-kAlaM kAlaM-bhAparAzivarNAbham prakRtyA -udakaraseNa prajJaptam kAla-mahAkAlAvatra hau devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthena gautama ! nityaH / kAlode khalu bhadanta ! samudre kati candrAH prabhAsitavantaH-3 pRcchA? gautama! kAlode khalu samudre dvAcatvAriMzaccandrAHprabhAsitavantaH-3 dvAcatvAriMzaccandrAH dvAcatvAriMzacca dinakarAdityAH kAlodadhau ete caranti saMvaddhalezyAkAH ? apTAviMzatizca phAlodadhau dvAdaza ca zatasahasrANi nava ca zatAni paMcAzad-tArAgaNakoTikoTa nAm prabhAsitavantaH 3 // 96 // TIkA-'dhAyaisaMDaM NaM dIvaM kAloe NAmaM samudde baTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhittANaM ciTThai' vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito yaH kAlodo nAma samudraH sa ca dhAtakIkhaNDaM nAmavantaM khalu dvIpaM sarvataH prAkArarUpeNa samantAccaturdigvidikSu saMparikSipya-veSTayitvA tiSThati / 'kAlodeNaM samudde ki samacakkavAlasaMThANasaMThie visamacakkavAlasaMThANasaMThie ? goyamA ! kAlodasamudra vaktavyatA___'dhAyaisaMDaM NaM dIvaM kAlode NAmaM samudde vaTe valayAgAra saMThANasaMThite savvato samaMtA saMparikkhittA ciTThaI' ityAdi / TIkArtha-dhAtakIkhaNDa DIpa ko cAroM ora se ghera kara rahA huA kAloda samudra hai yaha samudra gola hai aura isI se isakA AkAra gola valaya ke jaisA ho gayA hai 'kAlodeNaM samudde ki samacakkavAla saMThANasaMThite visama0' he bhadanta ! kAlodasamudra kA AkAra kyA kAleda samudranuM varNana TIzartha-'dhAyaisaMDaM NaM dIvaM kAlode NAmaM samudde paTTe valayAgArasaMThANasaThie savao samaMtA saMparikkhittANaM ciduI' yAtI' dIpane sAre mAmethI gherIne kAleda samudra rahe che. A samudra goLa che. ane tene AkAra goLa palAyanA mA2 vA che. 'kAlodeNaM samudde ki samacakkabAlasaMThANasaMThite visamacakvAlasaMThANasaMThite' lagavan vA samudrI mA2 zusamanyavAsavANA cha ?
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ 701 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThANasaMThie' kAlodo nAmavAn khalu samudraH kiM samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH kiM vA vipamasaMsthAnena saMsthitaH ? bhagavAnAha-he gautama ! samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH no kadApi-vipameNa saMsthAnena saMsthitaH / 'kAlodeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakabAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! aTThajoyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM ekANaui joyaNasayasahassAI sattarisahassAI chacca paMcuttare joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM pannatte' he bhadanta ! kAlodo nAma samudraH khalu kiyatA cakravAlaviSkambheNa-kiyatA ca parikSepeNa prajJaptaH ? bhagavAnAha-he gautama ! aSTayojanazatasahasrANi ekanavati ? janazatasahasrANi cakravAlaviSkambhena saptatiH sahastrANi paT ca paMcottarANi-zatAni kiMci dvizepAdhikAni parikSepeNa prajJaptaH / ekaJca yojanasahasramudvedheneti gamyate, uktazcasamacakravAla vAlA hai, yA viSama cakravAla vAlA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! samacakkavAla0 No visamacakkavAla saMTite' he gautama ! kAloda samudra kA AkAra samacakravAla vAlA hai viSamacakravAla vAlA nahIM hai 'kAlodeNaM bhaMte ! samudde kevatiyaM cakkavAlavikvaM. bheNaM kevatiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! kAloda samudra kA cakravAla viSkambha kitanA hai ? aura isakI paridhi kA pramANa kitanA hai ? 'goyamA ! aTTha joyaNasayasahassAI, cakkavAla vikkhaMbheNaM ekANautijoyaNa sayasahassAI sattari sahassAI chacca paMcuttare joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte' uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! kAloda samudra kA cakrabAla viSkambha ATha lAkha yojana kA hai aura isakI paridhi kA pramANa ekAnave lAkha sataraha hajAra cha sau ke viSama cakavALa vALe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe cha -'goyamA ! samacakkavAla saMThANa saMThite No visamacakkavAla saMThINa saMThite' he gautama! kada samudrane AkAra samacakravAla vALe che, viSama cakavAlavALo nathI. 'kAlodeNaM bhaMte ! samudde kevatiya cakkavAla vikkhaMbheNaM kevatiya parikkheveNaM paNNatte, gan so samudrI pAsa vipa cha ? mana tanI paridhinu prabhA cha ? 'goyamA ! aTTha joyaNasayasahassAI cakkavAla. vikkhaMbheNaM ekANauti joyaNasayasahassAI sattarisahassAI chacca paMcunare joyA sara kiMcipise sAhie parikkhevegaM paNa te' uttaramA prabhuzrI cha / gautama! kAleda samudrane cakravAla viSka ATha lAkha janane che paridhinuM pramANa 91 ekANu lAkha sattara hajAra chase paMca
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 'aba sayasahassA kAloo cakavAlao ruMdI | joyaNasahassamegaM ogAheNaM guNeyaco // 1 // ina sayasahassA havaMti taha sattarIsahassA ya / chacca sayA paMcahiyA kAloya parirayo eso // 2 // chAyA - apraiva zatasahasrANi kAlatacakravAlato vipulAt / yojanasahasramekamavagAhena jJAtavyaH // 1 // jIvAbhigama sUtre ekanavatiH zatasahasrANi bhavanti tathA saptatiH sahasrANi ca / pazatAni paMcAdhikAni kAlodadhipariraya epaH // 2 // "se NaM gAe paumavara vezyAe egeNaM vaNasaMDeNaM donhavi vaNNao' sa khalu kAlodasamudraH ekA padmavaravedikayA vanapaNDenaikena ca sarvataH samantAt saMparikSiptaH dvayorapyetayoratra varNakaH kathanIyaH / 'kAloyassa NaM bhaMte ! samuddassa kai pacahattara yojana se kucha adhika hai 0 ' se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM donhavi vaNNao' yaha kAlodasamudra cAroM ora se eka padmavaravedikA se aura eka vanaSaNDa se ghirA huA hai. yahAM donoM kA varNana kara lenA cAhiye yaha padmavaravedikA ATha yojana kI UMcI hai aura jagatI ke Upara sthita hai kAlodasamudra ke cakravAla viSkambha aura parikSepa ke vistAra ke pramANa meM ye do gAdhAeM haiM / 'aTTheva sayasahassA kAloo cakkavAlao ruMdo / jodhaNasaharasamega ogAheNaM muNeyacvo // 1 // iganaui sayasahassA havaMti tahasattarI sahassA / chacca sayA paMcahiyA kAlo ya parirao eso // 2 // 'kAloyassa NaM bhaMte ! samuhassa kai dArA pannattA' he bhadanta ! 4465 vadhAre che. 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM doNha vi vaNNao' A kAleAda samudra cAre khAjuthI eka padmavara vedikAthI ane eka vanakha DathI gherAyela che. ahIyAM e tenu varNana karI levu joie. A padmavara vedikA A ceAjananI uMcAi vALI che. ane tejagatInI upara rahela che. kAleAda samudranA cakravAla viSpha, ane parikSepanA vistAranA pramANamAM A be gAthAo kahI che. 'aTTheva sadasahassA kAloo cakkavAlao ruMdo / joyaNa sahastamegaM ogAheNaM muNeyavvo // 1 // ina sasassA havaMti taha sattari sahassA / chaccasayA paMcahiyA kAloya parirao eso // 2 // 'kAloyarasa NaM bhaMte ! samuhassa kai dArA paNNattA' he bhagavan ! aseha
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ 703 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam dArA pannattA-goyamA ! cattAri dArA pannattA-taM jahA-vijae vejayaMte jayaMte aparAjie' kAlodasamudrasya khalu katidvArANi prajJaptAni bhadanta ! bhagavAnAha-he gautama ! catvAri dvArANi vijaya-vaijayanta-jayantA'parAjitAni prajJaptAni / 'kahiNaM bhaMte ! kAlodassa samudarasa vijae NAmaM dAre pannatte' kutra sthAne khalu bhadanta ! kAlodasamudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptamAste bhagavAnAha-goyamA ! kAlode samudde purathimaperaMte pukkharavaradIvapurathimaddharasa paccatthimeNaM sIyodAe mahANaIe uppi vijae NAmaM dAre pannatte' he gautama ! kAlodasamudre pUrvAntabhAge puSkavaradvIpa pUrvAddhasya pazcimAyAM mahAnadI zItodAyA Urdhvam kAlodasamukAlodasamudra ke kitane bAra kaheM gaye haiM uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'cattAri dArA pannattA' kAlodasamudra ke cAra dvAra kahe gaye haiM 'taM jahA' jinake nAma isa prakAra se haiM-'vijae, vejayaMte, jayaMte, aparAjie' vijaya vaijayanta jayanta aura aparAjita 'kahi NaM bhaMte ! kAlodassa samuddarasa vijaye NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! kAlodasamudra kA vijayadvAra kahAM para kahA gayA hai 'goyamA ! kAlode samudde purathima peraMte pukkharavara dIva purathimaddhassa paccatthimeNaM sItodAe mahANadIe uppi ettha NaM kAlodassa samudassa vijae NAmaM dAre paNNatte' he gautama ! kAlodasamudra ke pUrvAnta bhAga meM jo puSkara varadvIpa hai usake pUrvArdha se pazcima meM sItodA mahAnadI Upara kAlodasamudra kA vijaya dvAra hai 'aheva joyaNAI taM ceva pamANaM' yaha ATha yojana kA UMcA hai ityAdi rUpa se isake sambandha kA kathana jambUdvIpa ke vijysamudranA keTalA dvAre kahelA che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama / 'cattAri dArA paNNattA' lA samudranA yAra vaa| 4pAmA mAvesa cha. 'taM jahAnA nAmI 2 // pramANe cha-'vijae, vejayaMte, jayaMte, aparAjie' vinya; vaizyanta, syanta bhane 2052 'kahi NaM bhaMte ! kAlodarasa samuhassa vijae NAmaM dAre paNNatte' he bhagavan ! state samudra vinya nAmanuvAra yAM mAvesa che. 'goyamA ! kAlode samudde purathimaperate pukkharavara dIva purasthimaddhassa paccatthimeNaM sItodAe mahANadIpa uppi estha NaM kAlodagsa samudarasa vijaeNAmaM dAre paNNatte' he gautama ! saha samudranA pUrvAnta mAgamA 2 pu4212 dIpa che. tenA pUrvArdhathI pazcimamAM sItAdA mahAnadInI upara kAloda samudranuM vijaya nAmadAra che. 'aTUTheva joyaNAI taM ceva pamANaM' se 2mA yogananI yA vALuM che. vigere rIte tenA sabaMdhI kathana jaMbudvIpanA vijaya dvAranA kathana pramANe sama . 'jAva rAyahANIo' yAvat rAdhAnI sudhInu 4yana mahI yA
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 jIvAbhigamasUtra drasya vijayadvAraprajJaptam, tacca 'adveva joyaNAI taM ceva pamANaM jAya rAyahANIo' aSTaiva yojanAni UrdhvamuccaratvenetyAdi vijayadvArasya jaMbUdvIpagatasya yathA pramANa yathA vA rAjadhAnI sarva tadeva jJAtavyam / 'kahi NaM bhaMte ! kAlodassa samuhassa vejayaMte NAmaM dAre pannatte ? goyamA ! kAlodasamudassa dakSiNaparaMne pukkharavaradIvassa dakkhiNaddhassa uttareNaM etthaNaM kAloyasamudassa vejayaMne NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudrasya kya nu khalu vaijayantaM dvAram ? bhagavAnAhagautama ! kAlodasamudradakSiNAnte puSkaravaradvIpadakSiNArdhasyottarato'tra khalu kAlodasya vaijayantaM nAma dvAram, tadapi jambUdvIpagata vaijayantadvAravadvaktavyam, navaraM rAjadhAnI anyasmin kAlode samudre / 'kahiNaM bhaMte ! kAlodassa samu hassa jayaMte nAmaM dAre pannatte ? goyamA ! kAloyasamuhassa paccatthimaperaMte pukkharavaradIvassa paccatthimaddhassa purasthimeNaM sIyAe mahANaIe upi etthaNaM dvAra ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'jAva rAyahANIo' yAvat rAjadhAnI taka kA kathana yahAM para kara lenA cAhiye hama isa viSaya para prakAza grantha ke baDha jAne ke bhaya se punaH nahIM DAla rahe haiM / 'kahiNaM bhaMte ! kAloyassa samudassa vejayaMte NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! kAlodasamudra kA vaijayantadvAra kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! kAlodasamudassa dAkkhiNaperaMte pukkharavaradIvassa dakkhiNaddhassa uttareNaM ettha NaM kAloyasasuddasta vejayaMte NAmaM dAre pannatta' he gautama ! kAlodasamudra kI dakSiNa dizA ke anta meM puSkaravaradvIpa ke dakSiNArdha ke uttara meM kAlodamamudra kA vaijayanta dvAra kahA gayA hai 'kahi NaM bhaMte ! kAloyasamudassa jayaMte NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudra kA jo jayanta dvAra hai vaha kahAM para kahA gayA hai ? 'goyamA ! kAlodasamudassa paccatthimaperaMte purvrvrkarI levuM joIe. graMtha vistAranA bhayathI te kathana pharIthI ahIMyAM kahela nathI. 'kahiNaM bhate | kAloyassa samuhamsa vejaya te dAre paNNatte' he sagavan so samunu vijayanta nAmanuM dvAra kayAM kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmI cha goyamA / kAloda sagudAsa dakkhiNaperate pukkharavara dIvassa uttareNaM etthaNaM kAloya samudassa vejayate pAre paNNatte' hai gautama ! so sbhudranI dakSiNa dizAnA aMtamAM puSkaravAra dvIpanA dakSiNAnI uttaramAM kAleda samudranu vaiyantA upAbhA mAvesa che. 'kahiNaM bhaMte / kAloya samudassa jayate NAma dAre paNNatte ke sAvan / so samudranu re yanta nAmanu dAra cha te jyA bhAsaNa mAvata cha ? uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! kAloyasamuhassa
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ 705 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam jayaMte NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! kAlodasya samudrasya kasmin sthale jayantadvAram-samAdhatte-kAlodasya pazcimAnte puSkaradvIpa pazcimArdhasya pUrveNa zItAmahAna dyAH upari yaH pradezaH prathitastatra kAlodasamudrasya jayantadvAraM vijAnIhi, etadapi jambUdvIpagata jayantadvAravat, 'kahi NaM bhaMte ! aparAjie NAmaM dAre pannatte ? goyamA ! kAlodasamudassa uttaraddhaperaMte-pukkhavavaradIvottaraddhassa dAhiNao etthaNaM kAlodasamudassa aparAjie NAmaM dAre pannatte sesaM taceva' he bhadanta ! aparAjita dvAraM kva khalu jAnIyAm ? uttaramAha bhagavAn kAlodasamudrasya uttaraprAntAnte puSkaradvIpottarArdhasya dakSiNasyAm atra kAlodasya sthalavizeSe'parAjitaM nAmadvAra vijAnIhi zeSaM tad vijayAdi dvArANAM jaMbUdvIpagatAnAm aSTau yojanAni Urdhvamuccastvena0 upakramya niravazepa vaktavyamiva vaiziSTayaJca 'kAlode' ityeveti / ataH paraM pArasparikamantaraM prastauti dvArANAmdIvassa paccasthimaddharasa purasthimeNaM sIyAe mahANaIe uppi etthaMNaM jayaMte NAmaM dAre pannatte' he gautama ! kAlodasamudra ke pazcimAnta meM puSkarArdhadvIpa ke pazcimA ke pUrva bhAga meM sItA mahAnadI ke Upara jayantadvAra kahA gayA gayA hai 'kahi NaM bhaMte ! aparAjie NAmaM dAre pannase' he bhadanta ! kAlodasamudra kA aparAjitadvAra kahAM para kahA gayA hai ? 'goyamA ! kAlodasamudassa uttaraperaMte pukkharavara dIvottaraddhassa dAhiNao etthaNaM kAlodasamudassa aparAjie NAmaM dAre pannata he gautama ! kAloda samudra ke uttara ke anta meM puSkaravara dvIpa ke uttarArdha se dakSiNa meM kAloda samudra kA aparAjita nAmakA hAra kahA gayA hai 'sesaM taM ceva' bAkI aura saba kathana jambUdvIpagata vijayAdi dvAroM ke jaisA hI hai ina saba dAroM kI UMcAI ATha yojana kI hai| paccatthimaperate pukkharavaradIvamsa paccasthimaddhamsa purathimeNaM sIyAe mahANaIe upi ettha NaM jayaMte NAma dAre paNNatte gautama | Rate samudramA pazrimAntamA puSkarAI dvIpanA pazcimAdhanA pUrva bhAgamAM sItA mahA nadInI upara jayanta nAmarnu vA2 mAvesa cha. 'kahiNaM bhaMte ! aparAjie NAmaM dAre paNNata hai - vana sA samudranu 2052|t nAmarnu bAra 4yAM yAda che ? 'goyamA ! kAlodasamuddamsa uttaraperate pukkharavaradIvottaraddhassa dAhiNao etya NaM Alodasamuddarasa aparAMjie NAmaM dAre paNNatte' he gautama ! it sanI uttaranA matamA puSkaravara dvIpanI uttarArdhathI dakSiNamAM kAleda samudranuM aparAjIta nAmanuM dvAra mAvesa che. 'sesaM taM ceva' mAnu jI tamAma 4thana bhUdvIpamA mAvasa vibhyAdi dvArenA kathana pramANe ja che. A badhA kArenI uMcAI ATha jananI che. mI089
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 706 jI vAbhima 'kAlodassa NaM bhaMte ! samudassa dArarasa ya-esa NaM kevaiyaM 2 pravAhAe aMtare pannatte goyamA ! vAvIsasayasahassA-vANaui khalu bhave saharasAI / chaccasayA chAyAlA dAraMtaraM tinni kosA ya // 1 // dArassa ya-2 avAhAe aMtare pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudrasya khallu dvArasya ca yadantaram etat khalu-avAdhayA kiyatprajJaptam ? bhagavAnAha - he gautama ! dvAviMzati lakSANi dvinavatiH khalu sahasrANi paT ca yojamazatAni paT catvAriMzadadhikAni trayaH krozAzvA'ntaraM teSAM prajJaptam / tathAhi-caturNAmapi dvArANAmekatra pRthutvamIlane'STAdazayojanAni kAlodasya parirayaparimANAt 9170605 ityevaM rUpAt zodhyante zodhiteSu jAtamidam ekanavatilakSAH saptatiH sahasrANi paMcazatAni saptAzItyadhikAni dvAroM kA parasparika antara kathana'kAlodassa NaM bhaMte ! samudassa dArassa ya dArassa ya esaNaM kevatiyaM 2 abAhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! kAlodasamudra ke pratyeka dvAra kA Apasa meM kitanA antara kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! bAvIsasayasahassA vANauti khala bhave sahassAI chaccasayA bAyAlA dAraMtaraM tinni kosAya ||1||-daarss ya dArassa ya abAhAe aMtare paNNatte' he gautama ! bAIsa lAkha vyAnave hajAra chasau chiyAlIsa yojana evaM tIna koza kA antara eka dvAra se dUsare dvAra taMka kA kahA gayA hai vaha isa prakAra se hai-cAroM dvAroM kI moTAI milAne para 18 yojana Ate haiM ina, 18 yojanoM ko kAloda samudra kI paridhi ke 9170605 yojana rUpa parimANa meM se aThAraha yojana ghaTAne para-2170587 yojana bacate haiM ina meM 4 kA bhAga dene dvArenA pasparanA aMtaranuM kathana 'kAlodagsa Na bhaMte ! samuddarasa dArarasaya 2 esaNa kevatiyaM kevatiyaM avAhAe aMtare paNNatte' meM lagavan / so samudramA 24 hArnu 52252 mata2 Tayu vAmAM Ave cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 49 che -'goyamA vAvIsa sayasahassA bANauti khalu bhave sahamsAI chacca sayA bAyAlA dAratara tinni kosAya // 1 // dArassa ya dArAsa ya avAhAe aMtare paNNatte' meM gautama ! bAvIsa lAkha bANuM hajAra chase chetAlIsa ceAjana ane traNa kesanuM aMtara eka dvArathI bIjA dvAra sudhInuM kahevAmAM Avela che. te A rIte thAya che. cAre dvArenI jADAI meLavavAthI 18 aDhAra ejana thAya che. A 18 aDhAra janane kAleda samudranI paridhinA 170 605 ekANu lAkha sittera hajAra chane pAMca ejana rU5 parimANamAMthI ghaTADavAthI 9170587 ekANu lAkha
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 96 kAlodasamudranirUpaNam Go 9170587 ca caturbhibhAge hRte labdhaM yathoktaM dvArANAM parasparamantara parimANaM 2292646 krozAstrayaH / uktaJca chAyAlA uccasayA bANauya sahastalakkha vAvIsaM / , kosA ya tinni dAraMtaraM tu kAloyahissa bhave // 1 // chAyA - paTcatvAriMzAni paTzatAni dvinavatiH sahasrANi lakSAH / dvAviMzatiH krozAca trayo dvArAntaraM tu kAloda rbhavet // 1 // 'kAlossa NaM bhaMte! samuddassa paesA pukkharavaradIva0 taheva' kAlodasamudrasya bhadanta ! puSkaradvIpaM saMspRSTa pradezA dvayoH kasyeti sandehe vyavahArAtkAlodasyaiva evaM kAloda saMspRSTA api pradezAH puSkarasyaiva na kAlodadheH iti / 'evaM pukkharadIvassa vi jIvA udAittA - 2 taheva ANiyanvaM' evaM puSkaradvIpasyApi jIvA udrAyodrAya tathaiva bhaNitavyam he bhadanta ! kAlode mRtvA jIvAH kiM para eka eka dvAra kA antara 2292646 bAbIsa lAkha verAnave hajAra cha sau chiyAlIsa yojana kA evaM tinakoza kA nikala AtA hai uktaMca 'chAyAlA chaccasayA bANauisaharasa lakkhavAvIsaM / kosAtha tinni dAraM taraM tu kAloyahissa bhave // 1 // kAlodasaNaM bhate ! samuhassa paesA pukkharavaradIva0 taheva' he bhadanta ! kAlodasamudra ke pradeza puSkaravaradIpa ko sparza kara rahe haiM kyA ityAdi prazna pahile ke jaisA yahAM udghAvita kara lenA cAhiye aura isakA uttara bhI jaisA pahile kahA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kaha lenA cAhiye 'evaM pukkharavaradIvassa vi jIvA uddAttA 2 taba bhANiyavyaM' isI taraha se puSkaravaradvIpa se mara kara sitera hajAra pAMca seA ne satyAsI ceAjana kheMce che, temAMthI 4 cAranA bhAga karavAthI eka eka dvAranuM aMtara 2292646 bAvIsa lAkha khANuM hajAra chaso che tAsIsa tholna bhane trANa asa-gAunu nIjI gAve che. 'uktaca chAyolA chacca sayA vANaui sahassa lakkha bAvIsaM kosA tinni dAtaraMtu kAloyahissa bhave // 1 // 'kAlossa NaM bhate ! samudassa paesA pukkharavara dIva0 taheva' he bhagavan kAleAda samudranA pradeza puSkaravara dvIpane sparzI karI rahelA che zuM? ItyAdi prakArathI pahelAM jema prazna karavAmAM Avela che, te pramANenA prazna karI levA joIe ane tenA uttara paNa pahelAM je pramANe kahevAmAM mAvesa che yo 4 pramANe maDIyAM pazu uDI sevA 'evaM pukkharavaradIvasa vi jIvA udAittA udAittA taheva bhANiyavvaM me 4 pramANe puNDa252 dIyanA
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 708 jIvAbhigamana puSkaradvIpaM pratyAyAnti ? gautama ! evaMvidhAH santyekake pratyAyAnti, eke punaH no pratyAyAnti svakarma vaicitryAt / evaM puSkaradvIpe udrAya-2 kecana kAlodannAyAnti AyAntyapi / samprati-nAmAvarthatAM prastauti-'se keNaTeNaM bhaMte / evaM vuccai kAloe samudde-2, goyamA ! kAloyassa NaM samudassa udage-AsalemAsale-pesale kAlae bhAsarAsi vaNNAbhe pagaie udagaraseNaM pannatte' tattathA kena kitaneka jIvAtmA kAloda samudra meM bhI utpanna ho jAte haiM aura kitaneka vahAM se anyatra bhI utpanna ho jAte haiM aisA yahA~ taka kA kathana yahAM para kara lena caahiye| tAtparya isakA yahI hai ki java gautama ne prabhu se aisA pUchA ki he 'bhadanta ! kAlodasamudra meM se marA huA jIva kyA puSkaradIpa meM utpanna ho jAtA hai ? yA usameM utpanna nahIM hotA hai ? to isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai ki he gautama ! aise kitaneka jIva vahA~ para haiM jo apane karma kI vicitratA ko lekara vahIM para bhI utpanna ho jAte haiM aura kitaneka anyatra bhI utpanna ho jAte haiM isI taraha kA kathana puSkaradIpa ke jIvoM ke sambandha meM kara lenA cAhiye 'se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM vuccai kAloe samudde 2' he bhadanta ! kAlodasamudra kA aisA yaha nAma kisa kAraNa se huA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! kAloyassaNaM samudassa udake Asale mAsale pesale kAlae bhAsarAsi vaNNAbhe pagaIe udgarase NaM paNNatte' he gautama ! kAloda samudra kA jala asvAdanIya hai guru hone se puSTikara hai AsvAda meM manojJa hone se pezala hai kRSNa hai aura che puSkaravara dvIpamA marIne keTalAka kAleda samudramAM paNa utpanna thaI jAya che. ane keTalAka tyAM utpanna na thatAM keI bIje utpanna thaI jAya che. e pramANenuM A kathana paryantanuM kathana ahIyAM karI levuM joIe. A kathananuM tAtparya e che ke kAleda samudramAM marelA A che zuM puSkaravara dvIpamAM utpanna thAya che? athavA temAM utpanna thatA nathI ? te A praznanA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM ke he gautama! tyAM evA keTalAka ja che, jeo pitAnA karmonI vicitratAnA kAraNe tyAM paNa utpanna thaI jAya che. ane keTalAka ja bIje ja utpanna thaI jAya che. Aja pramANenuM kathana puSkara dvIpanA madhamA 5 4za se. 'se keNaTheNaM bhaMte / evaM buccai kAloe samudde kAloe samudde hai bhagavan so samudra nAma ale samudra se prabhAnu za rathI yeta cha ? 2. prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha ?-goyamA! kAloyassa NaM samudassa udake Asale mAsale pesale kAlae bhAsarAsi ghaNNAbhe pagaIe udgaraseNa puNNatte' 3 gautama sA samudra se svAhA cha. zu3 vAthI puSTi42
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAtikA TIkA pra. 3 u. 3 . 96 kAlo nunAgara urdU prayojanena he bhadanta ! ucyate kAlodaH samudraH 2 kAloda nAmni ko hetuH iti prazna : ? samAdhAnamAha - gautama ! kAlodasamudrasya hi udakam Asalam - AsvAdyam, mAMsalaM - gurutvAt pezalam - AsvAdamanojJatvAt kAlaM kRSNam bhAparAzivarNAbham prakRtyodakarasAsvAdyam / taduktam 'pagaIe udagarasaM kAloe udgabhAsarAsi nirbha / ' chAyA-prakRtyaivodakarasaM kAlode udakabhAparAzinibham // irti | 'kAla - mahAkAlA ettha duve devA mahiDDiyA jAva palio maIyA parivasaMti se teNadveNaM goyamA ! jAva Nicce aduttaraM ca0' tathA kAraNAntaramapi - kAlo - mahAkAlazca dvau maharddhikau yAvatpalyopamasthitimantau devau parivasato'tra etat svAmitvAt samudraH kAloda : - 2 iti kathyate tattenArthena gautama ! kAlodaH samudraH 2 iti, athottaraM khalu gautama ! kAlodo nityaH zAzvataH yo na kadApi udaka kI rAzi ke jaisA varNa hotA hai vaise varNa vAlA hai taduktam'paIe udgarasaM kAloe udgabhAsarAsi nirbha' | 'kAla mahAkAlA ettha duve deve mahiDDiyA jAba palionamaDiIyA parivasaMti' 'se teNadveNaM godhamA jAva Nicce aduttaraM ca0' yahAM kola aura mahAkAla nAmake do deva jo ki maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat jinakI sthiti eka palyopama kI hai rahate haiM isa kAraNa he gautama ! isa samudra kA nAma kAloda samudra aisA kahA gayA hai athavA he gautama ! yaha jo pUrvokta kAraNa kAlodasamudra ke nAma hone kA kahA gayA hai so yaha bAta ekAntataH nahI hai kyoMki aisA yaha isakA nAma anAdi se aisA hI calA A rahA hai - pahile aisA yaha nAma isakA nahIM thA yaha bAta che. AsvAdamAM manane AnaMda ApanArU hAvAthI peNala che. kALuM che. tA udaka samUhanA jevA varNa-rga hAya che, evA vaNuvALuM che. te ja kahyuM che 3- 'pagaIe udgarasaM kAloe udgabhAsarAsinibhaM / kAlamahAkAlA ettha duve deve mahihUDhiyA jAva paliovamaTThiIyA parivasaMti se teNaTTeNaM goyamA ! jAva Nicce aduttaraca0' aDIyAM aNa gane mahAbhaya nAmanA me deveo lego bhaiddhi vigere vizeSaNA vALA che. ane yAvat jemanI sthiti eka patyeApamanI che. tae rahe che. te kAraNathI huM gautama ! A samudranuM nAma leAda samudra e pramANe kahevAmAM Avela che. athavA huM gautama ! je A pUrvokta kAraNa kAleda samudranuM nAma thavA saMbaMdhamAM ka u che, te vAta ekAnta rIte nathI ja kemake tenu' A pramANenu' nAma anAdi kALathI ja cAkSu' Ave che. pahelAM A
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 710. jIvAbhigamadhye nAsIt nAsti na bhaviSyati api tu-Asot-asti-bhaviSyatyevA'vyayo yAvanityaH / 'kAloeNaM bhaMte ! samudde kai caMdA pabhAsimu vA-3 pucchA' kAlode kati candrAH prAbhAsanta-prabhAsante prabhAsiSyante, kati sUryA atapan-tapantitapsyanti, kati grahA cAramacaran-caranti cariSyanti, kati tArAgaNAH abhavanbhavanti-bhaviSyantIti pRcchayA saMgRhyate praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! kAloe NaM samudde vAyAlIsaM caMdA pabhAseM su vA-3 pAyAlIsaM caMdA vAyAlIsaM ca diNanahIM hai vartamAna meM bhI aisA isakA nAma nahIM hai so bAta bhI nahI haiM bhaviSyatU meM bhI aisA isakA nAma nahIM rahegA yaha bAta bhI nahIM hai kintu pahile bhI-bhUtakAla meM bhI isakA aisA hI nAma thA, aba bhI aisA hI nAma hai aura Age bhI isakA yahI nAma rahegA-kyoMki yaha zAzvata nitya hai ityAdi saba kathana isake sambandha meM jaisA pahile kahA gayA hai vaisA hI kaha lenA cAhiye 'kAloeNaM maMte ! samudde kati caMdA pabhAsiMsu pucchA 3' he bhadanta ! kAlodasamudra meM kitane candramAoM ne pahile prakAza diyA hai aba kitane candramA vahAM prakAza dete haiM aura bhaviSyat meM bhI kitane candramA vahAM prakAza degeM? isI taraha se vahAM kitane sUrya tape haiM, tapate haiM aura tapegeM ityAdi rUpa se yahAM gautamasvAmI ne prazna kiyA hai, jo pRcchA zabda se gRhIta kiyA gayA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! kAloeNaM samudde yAyAlIsaM caMdA pabhAseMsu vA 3' he gautama ! kAlodasamudra meM 42 candramAo ne pramANenuM tenuM nAma na hatuM tema nathI. vartamAnamAM tenuM e nAma nathI tema paNa nathI ja ane bhaviSyamAM paNa tevuM tenuM nAma raheze nahIM tema paNa nathI. paraMtu pahelAM bhUtakALalAM paNa A pramANe ja tenuM nAma hatuM. vartamAnamAM paNa evuM ja nAma che ane bhaviSyamAM tenuM eja nAma raheze. kemake-A zAzvata nitya che. ItyAdi badhuM ja tenA saMbaMdhI kathana jema pahelAM kahevAmAM AvyuM cha. merI prabhArI hI ve naye. 'kAloe Na bhaMte ! kati caMdA pabhAsiMsu pucha he bhagavan! kAleda samudramAM keTalA caMdramAoe pahelAM prakAza Ape che. kAleda samudramAM keTalA caMdro tyAM prakAza Ape che. ane bhaviSya kALamAM paNa keTalA caMdramA tyAM prakAza Apaze? e ja pramANe tyAM keTalA sUryo tapelA che. keTalA sUryo vartamAnamAM tape che, ane bhaviSyamAM keTalA sUryo tapaze ? vigere prakArathI ahIMyAM gautamasvAmIe prazna karela che. je pucchA zabdathI grahaNa karavAmAM Avela che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! phAloeNa samudde vayAlosaM caMdA pabhAseM su bA 3' gautama ! soha
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.96 kAloda samudra nirUpaNam 711 yarA dittA - kAlodadhimmi ee caraMti saMbaddhalessAgA' he gautama! kAlode khala samudre dvAcatvAriMzaccandrA prabhAsante sma prabhAsante - prabhAsiSyante, dvicatvAriMzat2 candrAH dinakarA dIptAH - aprabhAsanta - prabhAsante - prabhAsipyante ca te caranti saMvaddhalezyAkAH / 'kAlodahimmi aTThAvIsaM ca-vArasasayasahassAI nava ca sayA - tArAgaNa koDikoDoNaM sobhesu vA kAlodadhau - aSTAviMzatiH - ca dvAdazazatasahasrANi paMcAzadadhikAni nava ca zatAni tArAgaNAnAM koTikoTacaH - azobhantazobhante - zobhiSyante, atratya pramANa manyadapi kathitam -- 'bAyAlIsaM caMdA - vAyAlIsaM ca diNayarA dittA / kAloyahimmi ee caraMti saMbaddhalessAgA // 1 // nakkhattANa sahassA sayaM ca bAvattaraM muNeyavdhaM / chaccasayA channauyA gahANa tinneva ya sahassA // 2 // pahile prakAza diyA hai aba bhI itane hI candramA vahAM prakAza dete haiM aura Age bhI itane hI candramA vahAM prakAza deMge 'kAloeNaM samudde vAyAlIsaM caMdA bAyAlIsaM ca diNayarA dittA' isI taraha usa kAloda samudra meM 42 candra evaM 42 sUrya tape haiM aba bhI itane hI candra sUrya vahAM tapate haiM aura Age bhI itane hI sUrya vahAM tapegeM' 'kAlodadhimmi ete caraMti saMvaddhalesAgA' isa prakAra se kAlodadhi samudra meM saMvaddha lezyA vAle 42 candra aura 42 sUrya haiM tathA usa kAlodadhi samudra meM 'aTThAari kAlodadhimma bArasa sayasahassAI nava ya sayA pannAsA tArAgaNakoDikoDINaM somesu vA 2' 2812950 aTThavIsa lAkha bAraha hajAra nau sau pacAsa koDAkoDI tArAgaNa zobhita hue haiM, aba bhI itane hI vahA~ ve zobhita hote haiM aura Age bhI itane hI ve vahAM zobhita hoMge samudramAM 42 betAlIsa caMdramAee pahelAM prakAza karyo che. vartamAnamAM paNa eTalA ja caMdro tyAM prakAza Ape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja caMdro tyAM prAza khAyaze. 'kAloeNaM' samudde bAyAlIsaM ca diNayarA dittA' se 4 prabhA e kAleAda samudramAM 42 kheMtAlIsa sUryAM tapyA che. vamAnamAM paNa eTalAja tyAM tathe che, mane laviSyabhAM pAzu bheTalA na sUryo tyAM tayaze. 'kAlodadhimmi ete cara Mti saMbaddhalessAgA' mA rIte asodadhi samudramAM saMgaddha sezyAvANA 42 meM taalIsa cadro ane 4ra kheMtAlIsa sUryo che, tathA e kAleAdhi samudramAM aTTAvIna kAlodadhimmaca bArasasayasahamsAI nava ca sayA tArAgaNa koDikoDINaM sobhasa vA3' 2812950 aThayAvIsa lAkha khAra hajAra navaseA pacAsa kADA kADhI tArAgA zAbhita thayA che, vamAnamAM eTalAja tyAM zAle che. ane bhaviSyamAM paNa
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 jIvAbhigamasUtre aari kAlo hamma vArasa ya sayasahassAI | nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDikoDINaM // 3 // ' chAyA - dvAcatvAriMzaccandrAH dvAcatvAriMzacca dinakarA dIptAH / kAlodadhau ete caranti saMvaddha lezyAkAH // 1 // nakSatrANAM sahasrANi zataM ca dvAsaptati jJatavyam / paTzatAni paNNavatirgrahANAM trINyeva sahasrANi // 2 // aSTAviMzatiH kAlodadhau dvAdazasahasrANi / nava ca zatAni paMcAzadadhikAni tArAgaNakoTikoTInAm ||3|| iti // 95 // puSkaradvIpavarNanam - mUlam - kAloyaM NaM samudaM pukkharavare NAmaM dIve vaTTe-valayAgArasaMThANasaMThie savvao samatA saMparikkhitte taheva jAva samacakkavAlasaMThANasaMThie-no visamacakkavAlasaMThANasaMThie / pukkhavarNa bhaMte! dIve kevaiyaM cakravAlaviksaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! solasa joyaNasayasaMhassAiM cakkavAlataduktam- 'nakkhattANa sahassA sayaM ca bAvantaraM muNeyavvaM chacca sayA channauyA gahANa tinneva sayasahassA aTThAvIsa kAloyahimmi bArasaya sayasahassAI nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDikoDIrNa' 1172 nakSatroM ne vahAM yoga kiyA hai aba bhI ve itane hI vahAM yoga karate haiM aura Age bhI itane hI ve vahAM yoga kareMge 3696 grahoM ne vahAM cAla calI hai aba bhI itane hI graha vahAM cAla calate haiM aura Age bhI itane hI graha vahAM cAla caleMge tArAgaNoM kA pramANa Upara prakaTa kara hI diyA gayA hai // 96 // bheTavAnna taaraagnne| tyAM zolaze. 4rchu yache - 'nakkhattANa sahassA sayaM ca bAvattaraM muNeyabvaM chacca sayA channauyA gahANa tinnena sayasahassA aTThAvIsaM kAloyahimmi cArasaya sayasahassAiM navayasayA pannAsA tArAgaNa koDikoDINaM' 1172 agIyAra se khetera nakSatrAe tyAM bhUtakALamAM cega karyAM che. vamAnamAM paNa te eTalAja ceAga kare che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja nakSatro tyAM ceAga karaze. 3696 chatrIsase chantu graheAe tyAM cAla cAlI che. vamAnamAM paNa eTalA ja grahe| tyAM cAla cAle che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja grahI tyAM cAla cAlaze. tArAgaNAnuM pramANa upara khatAvI ja dIdhuM che. sU. 95
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam 713 vikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI bANauI khallu bhave syshssaa| auNANauiM asayA cauNauyA ya [parirayo] pukkhrvrss| se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNa saMparikkhitte doNha vi vnnnno| pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA pannattA ? goyamA ! cattAri dArA pannattA taM jahA-vijae vejayaMte jayaMte aparAjie / kahi NaM bhaMte ! pukkharavarasla dIvassa vijae NAma dAre pannatte goyamA! pukkharavaradIvapuracchimaperaMte pukkharodasamudapurasthimaddhassa paJcasthimeNaM-hattha NaM pukkharavaradIvassa vijae NAmaM dAre pannatte taM ceva savvaM evaM cattAri vi dArA, sIyA sIodA tthi bhaanniyvvaao| pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya dArassa esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte ? goyamA ! aDayAla saya sahassA bAvIsaM khalu bhave shssaaiN| aguNuttarA ya cauro dAraMtarapukkharavarassa / paesA dINha vi puTA jIvA dosu bhANiyabvA / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai pukkharavara dIve 21 goyaMmA ! pukkharavareNaM dove tattha tattha dese tahiM tahiM bahave paumarukkha-paumaraNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva ciTuMti / paula mahApaumaruzkhe ettha gaM pauma puMDariyA NAmaM duve devA mahaDDiyA jAva paliovamadiIyA parivasaMti / se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai pukkharadIve 2 jAva Nice / pukkharavareNaM bhaMte ! dIve kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3 evaM pucchA coyAlaM caMdasayaM cauyAlaM cetra suuriyaannsyN| pukkharavaradIvammi caraMti ee pabhAseMtA // 1 // cattAri sahassAI battIsaM ceva hoMti NakkhattA / chaccasayA vAvattara mahaggahA bAraha sahassA // 2 // chapaNaui sayalahassA cattAlIsaM bhave sahassAI / cattAri sayA pukkharavara tArAgaNa koDijI. 90
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIcAbhigamasatra koDINaM // 3 // pukkharavaradIvasta NaM bahumajjhadesabhAe ettha NaM mANusuttare NA pavvae pannatte kaTTe valayAkArasaMThANasaMThie je NaM pukkharavaraM dIvaM duhA vibhayamANe vibhayamANe ciTuMti / taM jahA-abhitarapukkharaddhaM ca-vAhirapukkharaddhaM c| abhitarapukkharaddheNaM aMte ! kevaiyaM cakatrAleNaM parikkheveNaM pannatte? goyamA ! aTTa joyaNasahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNaM-koDI bAyAlIsA tIsaM doNi ya sayA aguNavaNNA ! pukkharaddhaparirao evaM ca maNussakhettasla / se keNaTeNaM bhaMte! evaM bucar3a abhitarapukkharaddhe ya-abhitarapurakharaddhe ya ? goyamA! abhitarapukkharaddheNaM mANusottaraM pavvaeNaM savvao samaMtA saMparivikhatte, se teNaSTeNaM goyamA ! abhitarapukkharaddhe ya, aduttaraM ca NaM jAva Nicce / abhitarapukkharaddheNaM bhaMte! kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3 sA ceva pucchA jAva tArAgaNa koDikoDIo? goyamA ! bAvattariM ca caMdA bAvattari meva diNakarA dittaa| pukkharavaradIvaDDe carati ee pbhaaseNtaa||tini sayA chattIsA chacca sahassA mahamgahANaM tu| nakkhattANaM tu bhave solAi duve sahassAI // 2 // aDayAla sayasahassA vAvIsaM khalu bhave sahassAiM donnisayA pukkharaddhe tArAgaNa koDikoDINaM // 3 // sobhesu vA3 ||suu0 97 // ___ chAyA-kAlodaM khalu samudraM puSkaravaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAtsaMparikSipya khalu tiSThati / tathaiva yAvat samacakravAlasaMsthAnasaMsthito no vipamacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH / puSkaravaraH khalu bhadanta ! dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! poDazayojanazatasasrANi cakravAlaviSkambheNa / ekA yojanakoTi dvinavatiH khalu bhaveyuH zatasahasrANi / ekona navati raSTazatAni caturnavatAni ca parirayaH puSkaravarasya // 1 // sa khalu-ekayA padmavaravedikayA-ekena ca vanapaNDena saMparikSiptaH dvayorapi varNakaH / puSkaravarasya khalu bhadanta ! dvIpasya kati dvArANi prajJaptAni ? _ gautama ! cavAri dvArANi prajJaptAni tadyathA-vijayaM vaijayantaM jayantamaparAjitam /
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam | o kutra khalu bhadanta ! puSkaravaradvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam ? gautama ! puSkaravaradvIpapUrvaparyante puSkarodakasamudra pUrvAvasya pazcimena atra khalu puSkaravaradvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptaM tadeva sarvam / evaM catvAryapi dvArANi-zItAzItodA nAsti bhaNitavyA / puSkaravarasya khalu bhadanta ! dvIpasya dvArasya-2 ca etat khalla kiyatyA'vAdhayA'ntaraM prajJaptama ? gautama ! aSTacatvAriMzat zatasahasrANi dvAviMzatizca khalu bhavanti sahasrANi / ekonasaptatAni ca catvAri dvArAntaraM puSkaravarasya // 1 // pradezA dvayorapi spRSTAH-jIvA dvayo bhaNitavyAH / tatke'nArthena bhadanta ! evamucyate puSkaraparadvIpaH-2 / gautama / puSkaradvIpe khala dvIpe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH padmavRkSAH padmavanapaNDAH nityaM kusumitAH yAva. ttiSThanti, padmamahApadmavRkSau atra khalu padmapuNDarIkanAmAnau dvau devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthena gautama ! evamucyate puSkaravaradvIpaH-2 yAvannityaH / puSkaravare khalu bhadanta ! dvIpe kiyantazcadrAH prabhAsitavanto vA-3 evaM pRcchA ? catuzcatvAriMzaM candrazataM catvAriMzaM caiva sUryANAM zatam / puSkavaradvIpe carantyete prabhAsante // 1 // catvAri sahasrANi dvAtriMzaccaiva bhavanti nakSatrANi / paTU ca zatAni dvAsaptatAni mahAgrahA dvAdazasahasrANi // 2 // paNNavatiH zatasahasrANi catvAriMzadbhaveyuH sahasrANi / catvAri zatAni puSkaravara tArAgaNakoTikoTInAm // 3 // ashobhnt-3|| puSkaravaradvIpasya khalu bahumadhyadezabhAge atra khalu mAnupottaro nAma parvataH prajJapto vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH yaH khalu puSkaravaradvIpaM dvidhA vibhajamAno vibhajamAnastiSThati tadyathA-AbhyantarapuSkarArdha ca, bAhyapuSkarAdha ca / AbhyantarapuSkarAdha khalu bhadanta / kiyAn cakravAlena parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! aSTau yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa koTiH dvicatvAriMzat trize dve ca zate ekonapaMcAzat / puSkarArdhaparirayataH evaM ca mAnupotarasya // 1 // tatkenArthena bhadanta ! evamucyate AbhyantarapuSkarArdhecA''bhyantarapuSkarAdha ca / gautama ! AbhyantarapuSkarAdhaiM khallu mAnupottareNa parvatena sarvataH samantAt saMparikSiptam, tattenArthena gautama ! AbhyantarapuSkarAdhecA''bhyantara puSkarAdha ca / athottaraM ca yaavnnityH| AbhyantarapuSkarAdhaiM khalu bhadanta ! kiyantazcandrAH prabhAsitavantaH-3 saiva ca pRcchA-yAvat tArAgaNakoTikoTayaH, gautama ! dvAsaptatizcandrAH dvAsaptatireva dinakarA dIptAH / puppharavaradvIpArthe caranti ete prabhAsantaH / trINi zatAni patriMzAni paT ca sahasrANi mahAgrahANAntu / nakSatrANAntu bhavet por3aza dve sahasre // 2 // aSTacatvAriMzat zatasahasrANi dvAviMzatiH
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 716 khalu bhavet sahasrANi / dve zate puSkarArdhe tArAgaNakoTikoTInAm ||3|| azobhanta - 3 // 96 // TIkA- 'kAloyaM NaM samudde pukkharavare NAmaM dIve vaTTe valayAkAra saMThANasaMThie savvao samatA saMparikkhitte taheva jAva samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakravAlasaMThANasaMThie' puSkaravaro nAma dvIpaH sa ca vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH san sarvataH samantAt - sa - sarvabhAveNa digvidikSu kAlodaM samudraM khalu saMparikSipya tathaiva dhAtakIkhaNDadvIpavat samacakravAlasaMsthAnasaMsthito no vipamacakravAlasaMsthAnasaMsthito yAvat tiSThati / viSkambhAdi pratipAdanArthamAha- ' pukkharavareNa bhaMte! dIve kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? 'goyamA ! solasa- joyaNarAya sahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI - bANaui khalu bhave sayasahassA / auNANauI aTThasayA ca uNauyA ya parirao pukkharavarassa' puSkaravaraH 'kAloi of samudaM pukkharavare NAmaM dIve' ityAdi / TIkArtha- kAlodadhi samudra ko cAroM ora se ghera kara rahA huA puSkaravara nAmakA dvIpa hai yaha dvIpa gola hai aura valaya kA jaisA AkAra hotA hai usake jaise AkAra vAlA hai 'taheva jAva samacakkavAlasaMThANasaMThite no visaNacakkavAlasaMThANasaMThie' yaha jaisA ki pahile dIpoM ke sambandha meM kahA gayA hai usI taraha te samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSama cakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai ' pukkharavare NaM bhaMte / dIve kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! 'puSkara vara dvIpa kA cakravAla viSkambha kitanA hai ? aura kitanA isa kA parikSepa - paridhi - hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM- 'goyamA ! solasajoyaNasayasahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI - bANauti 'kAloya' NaM samudaM pukkhavaravareNAmaM dIve' ityAhi TIkA--kAleAdathI samudrane cAre khAjuethI gherIne rahela puSkaravara dvIpa nAmanA dvIpa che. A dvIpa gALa che. tenA AkAra valayanA jevA AkAra hAya che vA che. 'taheva jAva samacakkavAlasaMThANasaMThite no vismckkvaalsNtthaannsaMhi A sauMdhamAM je pramANe dvIpAnA samadhamAM kahevAmAM Avela che. eja pramANe A dvIpa paNa samacakravAla saMsthAnavALA che. viSAmacakravAla sa'sthAnavALA nathI. 'pukkharavareNaM bhaMte! dIve kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNa paNNatte' he lagavan puSThuradvIpanA vAsa viSTuM DeMTalA vistAra vANI che ? bhane tenA parikSepa-paridhi keTale che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ve-'goyamA ! solasa joyaNasayasahassAI cakavAla vikkhaMbheNa egA joyaNakor3I
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.97 puSkaradrIpanirUpaNam 717 khalu bhadanta ! dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa kiyatA-kiyatsamAnakena parikSepeNa prajJapta iti praznaH bhagavAlAha-he gautama ! poDazayojanazatasahasrANi cakravAla viSkambheNa ekA yojanakoTiH dvinavati yojanazatasahasrANi (dvinavati lakSANi) ekona navati DaijanasahasrANi caturnavatAni caturnavatyadhikAni aSTau zatAni parirayaH parikSepo bhavati puSkaravaradvIpasyeti / 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNa saMparikkhitte doNhavi vaNNao' sa khalu puSkaravaradvIpaH ekayA padamavaravedikayA vanapaNDena caikena sarvataH sarvadikSu saMpariveSTita Aste dvayorapi varNakaH dvayorapyanayorjabUdvIpAdAviva varNanaM vaktavyam iti / 'pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA pannattA goyamA ! cattAri dArA pannatA, taM jahA-vijaekhalu bhave sayasahassA auNANauti ahasayA cauNagyA ya parirao pukkharavarassa' he gautana ! puskaravara dIpa kA cakravAla viSkambha 16 lAkha yoz2ana kA hai aura paridhi isakI 19289894 eka karoDa verAna lAkha navyAsI hajAra ATha sau caurAnave yojana se kucha adhika hai / 'seNaM emAe paumavaravejhyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM saMparikkhitte doNha vi vaNNao' yaha puSkarArdhadIpa eka panavara vedikA se aura eka vanaSaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai ina donoM kA varNana jambUdvIpa Adi ke prakaraNa meM jaisA inakA varNana kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'pukkharavarassa NaM te ! kati dArA paNNattA' he bhadanta ! isa puSkarAdha dvIpa ke kitane dvAra kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! cattAri dArA paNNattA' he gautama ! puSkaravara dIpa ke cAra dvAra kahe gaye haiM 'taM jahA' unake nAma isa vaNauti khalu bhave sayasahassA auNAutiM aTThasayA cauNauyA ya parirao pukkharavararasa' gautama ! pu04252 dIpane pAsa Augu 16 se sAma yAtanA che. ane tenI paridhi 19289894 eka karoDa bANuM lAkha nevAsI hajAra mAsI yArA yoganayI 444 kyAre che. 'se Na pagAe paumavaraveiyA egeNa ya vaNasaMDega saMparikkhitte doNha vi vaNNao' 1042rAdha dI5 4 pA12 mAthI ane eka vanapaMDathI cAre bAjuthI gherAyela che. A bannenuM varNana jaMbudvIpa vigerenA prakaraNamAM je pramANenuM varNana pAvara vedika ane vanapaMDanuM karavAmAM mAvyu cha. mevara prabhArInu parSa na mayAM sama le. 'pukkharavarassaNaM bhate ! kati dArA paNNattA' san 20 prAdhApanA jhA hA yAmA sAvyA hai 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI gautamayAmIna cha -'goyamA ! cattori dArA paNNattA' he gItama! yu04252 dIpanA yAra 42pAtayo vAmAM
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 jIvAbhigamasUtre vejayaMte-jayaMte-aparAjie' he bhadanta ! puSkaravaradvIpasya kati dvArANi prajJasAni ? gautama ! catvAri pUrvadakSiNapazcimottaradikSu vijayavaijayantajayantA''parAjitAni / 'kahi NaM bhaMte ! pukkharavarassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannate ? 'goyamA ! pukkharavaradIva puracchimaperaMte pukkharodasamuhapuracchimaddhassa pacatthimeNaM ettha NaM pukkharavaradIvassa vijae NAmaM dAre pannatte taM ceva savyaM kutra khalu bhadanta ! puSkaravaradvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam ? bhagavAnAha-he gautama ! puSkaravaradvIpasya pUrvaparyante puSkarodasamudrapUrvArdhasya pazcimena atra hi puSkaravaradvIpasya vijayaM nAma dvAramAste tadeva sarvam tad vijayadvAramaSTau yojanAni0 upakramya jambUdvIpavijayadvAravat / 'evaM cattAri vi dArA' evameva catvAryapi dvArANi tepAmapi svasvasthAne svapramANAnurUpaM varNanaM jJeyam / vaiziSTayazca sarvatrApi prakAra se haiM-'vijaye, vejayaMte, jayaMte, :aparAjite vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita 'kahi NaM bhaMte ! puskharavarassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! puSkaravara dIpa kA vijaya nAma kA dvAra kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! pukkharavaradIya puracchima peraMte pukkharoda samudda puracchimaddhassa paccatthimeNaM etthaNaM pukkharavaradIvassa vijae NAmaM dAre pannatte' he gautama ! puSkaravaradvIpa ke pUrvAdha ke anta meM puSkaravara samudra kI pazcimadizA meM puSkaravaradvIpa kA vijayadvAra hai yaha dvAra ATha yojana kA UMcA hai ityAdi rUpa se jaisA varNana jambUdvIpa ke vijayadvAra kA kiyA gayA hai vaisA hI varNana isa puSkaravaradvIpa ke isa vijayadvAra kA hai 'evaM cattAri vi dArA' isI taraha se apane 2 sthAna meM vaijayanta Adi AvasA che. 'taM jahA' tenA nAbhI 20 prabhArI cha 'vijae, vejayaMte, jayate aparAjie' viya, yanta yanta mane aparAta 'kahiNaM bhaMte pukkhavarassa dIvassa vijae NAma dAre paNNatta' 3 mApan 4252 dIpanu 2 vinya nAmanuM dvAra che, te kayAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe goyamA ! pukkhavaravaradIvapuracchimaperate pukkharodasamuddapurasthimaddhassa paccatthi. meNa etthaNa pukkharavara dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' 3 gautama! 04212 dvIpanI pUrvArdhanA aMtamAM puSkaravara samudranI pazcima dizAmAM puSkaravara dvIpanuM vijaya nAmanuM dvAra Avela che. A dvAra ATha jananI UMcAI vALuM che. vigere prakArathI jaMbudvIpanA vijaya dvAranuM je pramANe varNana karavAmAM Avela cha. 1 pramANe varNana mA vizya hArnu 5 4ii ve'. 'evaM cattAri vi dArA' ko pramANe pAtapAtAnA sthAnamA ye vaizyanta vigaire maahiin|
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra.3 u. 3 sU.97 puSkaraDIpanirUpaNam rAjadhAnI - anyasmin puSkaravaradvIpe, 'NavaraM soyAsIodA Natthi bhANiyavvAo' navaramatra zItAzItodakAyAH vicAro na kartavyaH / ' pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa dArasa ya - 2 esa NaM kevaiyaM avAhAe aMtare pannatte ? goyamA ! aDayAlasayasahassA-vAvIsaM khalu bhave sahassAIM aguNuttarA ya cauro - dAraMtara pukkharavarassa' puSkaravarasya khalu bhadanta ! dvIpasya dvArasya ca - ekasmAdanyadvArasyA'ntaraM kiyat avAdhayA prajJaptamiti praznaH ? bhagavAnAha - he gautama aSTacatvAriMzat zatasahasrANi 4822469 dvAviMzati yajanAnAM sahasrANi catvAri yojanazatAni ekona saptatAni yojanAni puSkaradvIpadvAraNAntaram pArasparikamavAdhayA / caturANAM pRthutvasyaikatramIlane 18 yojanAni tAni puSkaradvIpa parimANAt 19289894 zeSa tIna dvAroM kA varNana apane apane pramANa ke anurUpa kara lenA cAhiye parantu rAjadhAnI ke varNana meM 'anya puSkaravara dvIpa meM rAjadhAnI hai' aisA kahanA cAhiye 'NavaraM sIyA sIodA Natthi bhANiyavAo' tathA sItA aura sItodA ina do mahAnadiyoM kA sadbhAva yahA~ para nahIM kahanA cAhiye 'pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya 2 esaNaM kevatiyaM abAhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! puSkaravaradvIpa ke dvAroM kA Apasa meM eka dUsare se kitanA antara kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! aDayAla sayasahassA bAvIsaM khalu bhave sahassAIM aguNuttarAya cauro dAraMtara pukkharavarassa' puSkaravara dvIpa ke pratyeka dvAroM kA Apasa meM antara - 4822469 aDatAlIsa lAkha bAbIsa hajAra cAra sau uganasIttara yojana kA kahA gayA hai / yaha inakA antara isa prakAra se nikAlanA cAhiye cAroM dvAroM kI traNe dvArAnu kathana tAtAnA pramANu anusAra karI levu, paraMtu rAjadhAnInA varSAnabhAM 'mIla puSThazvara dvIyabhAM rASTradhAnI che tesa hevu lekhe 'vara' sIyA sIodA Natthi bhANiyavvA' tathA sItA bhane sItAhA me me bhaDAnahiyono sadbhAva hI vo na lekhe 'pukkharavarassa NaM bhate / dIvassa dvArassa ya dArarasa ya esa NaM kevatiya abAhAe aMtare paNNatte' he bhagavan yuSTuvara dvIpanA dvArAnu parasparamAM eka bIjAthI keTaluM" aMtare kahevAmAM Avela che? A praznanA uttarabhAM anuzrI De - 'goyamA ! aDavAlasayasaharasA bAvIsa khalu bhave sahassAI aNuttarAya cauro dAra tarapukkharavaramsa' pu04vara dvIpanA pratyeka dvArAnuM... parasparamAM 4822469 aDatAlIsa lAkha khAvIsa hajAra cAraso ogaNasIttera ceAjananuM atara kahevAmAM Avela che. tenu A aMtara A rIte 'hAvu. joie. cAre dvArenI 719
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 720 zodhyante zodhiteSu jAtam ekA yojanakoTI dvinavatiH zatasahasrANi ekona navatiH sahasrANi aSTau zatAni paTsaptatAni paTsaptatyadhikAni 19289876 teSAM caturbhirbhAge hRte dvArANAM parasparantaram 4822469 | 'paesA doNDa vi puTThA jIvA do bhANiyA vA- pukkhavaradIvassa NaM bhaMte! paesA pukkharavaradIvaM puTThA' pradezAdvayorapi saMspRSTAH jIvA dvayorapi bhaNitavyAH puSkarapradezAH puSkarasamudraM spRSTAH kim ? bhagavAnAha - hanta ! spRSTAH atha te kasya syuH pradezAH ? api samudra spRSTAH puSkaradvIpasyaiva tathA - samudrapradezA dvIpaM spRSTA api samudrasyaiva bhaveyumoTAI ko ekatra milAne para 18 yojana kI hotI hai isa 18 yojana ko puSkaravara dvIpa ke 19289894 isa yojana parimANa meM se ghaTAnA cAhiye taba ghaTAne para 19289876 yojana pramANa bacatA hai ise phira cAra se guNita karanA cAhiye tatra 4822469 yojana kA antara pratyeka dvAra kA Apasa kA nikala AtA hai / 'paesA donha ci puTThA jIvA dosu bhANiyacA' he bhadanta ! puSkara dvIpa ke ve pradeza jo ki puSkaravara samudra ko chue hue haiM puSkaravara dvIpa ke kahalAveMge yA puSkara varasamudra ke kahalAyeMge ? to isa prazna ke uttara meM prabhu ne aisA kahA hai ki he gautama! ve pradeza puSkaradvIpa ke hI kahalAveMge puSkaravara - samudra ke nahIM kahalAveMge isI taraha se jo puSkaravara samudra ke pradeza puSkaravara dvIpa ko chU rahe haiM ve pradeza puSkaravara samudra ke hI kahalAvege puSkaravara dvIpa ke nahIM kahalAveMge kyoMki loka kA aisA hI jADAIne ekaThI karavAthI 18 aDhAra ceAjananI thAya che. A 18 aDhAra ceAjananA puSkaravara dvIpanA 19289894 eka karoDa mANu lAkha nevAsI hAra AThase ceArANu ceAjana paramANumAMthI echu karavu joie. te ghaTADavAthI 1928976 eka karADa khAtu lAkha nevAsI hajAra AsA AMtera ceAjana pramANa khace che. tene pAchA cArathI lagAvAthI 4822469 aDatAlIsa lAkha khAvIsa hajAra cArasA egaNu sIttera ceAjananu aMtara dareka dvAranuM parasparanuM nIkaLI bhAve che. 'paesA donha triM puTThA jIvA dosu bhANiyavvA' he bhagavan ! 12 dvIpanA te pradeze ke je pradeze puSkaravara samudrane sparzelA che. te pradeze puSkaravara dvIpanA kahevAze ke puSkaravara samudranA kahevAze ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM ke he gautama ! te pradeze puSkaravara dvIpanAja hevAze. puSkaravara samudranA kahevAze nahI. eja rote je pradezeA puSkaravara samudranA che, ke je puSkaravara dvIpane sparzelA che, te pradeze puSkaravara samudranA ja kahevAze. puSkaravara dvIpanA hevAze nahIM kemake lAkanA vyavhAra evAja cAlyuM Ave
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA. TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam laukika vyavahArAt / puSkaradvIpe mRtvA jIvAstatra pratyAyAnti na vA? evaM puSkarasamudre udrAya punastatra samudre AyAnti na vA ? iti prazne bhagavAnAha 'santyekake mRtAstatra punarAyAnti kecana / svakarmavazagAH santaH puna yAnti nirNayaH // 1 // 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai pukkhavaradIve-2' tatkenArthenaivamucyate puSkaravaradvIpaH-2 iti / bhagavAnAha-'goyamA ! pukkharavareNaM dIve tahiM tahiM dese vyavahAra calA AtA hai isI prakAra se java gautama ne prabhu se aisA prazna kiyA ki he bhadanta ! puSkaravara dvIpa meM mare hue jIva vahIM para utpanna hote haiM yA vahAM nahIM hote haiM anyatra utpanna ho jAte haiM tathA-puSkaravara samudra meM mare hue jIva puSkaravarasamudra meM hI utpanna hote haiM yA vahAM nahIM hote haiM-anyatra utpanna ho jAte haiM ? to isa prazna ke uttara meM prabhu ne yahI kahA hai ki he gautama / kitaneka jIva aise bhI hote haiM jo vahAM sara kara punaH vahIM utpanna ho jAte haiM aura kitaneka jIva aise hote haiM jo vahAM para utpanna nahIM hote haiM anyatra utpanna ho jAte haiM kyoMki jIva karma ke vaza meM hai ataH isake udaya ke anusAra jisa jIva ne jaisI gati Adi kA bandha kiyA hotA hai vaha usI gati Adi meM utpanna hotA hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM khuccai pukkharavaradIve 2' he bhadanta ! isa puSkaravara dvIpa kA nAma 'puSkaravara dvIpa aisA kyoM huA hai ? uttara haiM prabhu kahate haiM 'goyamA ! pukkharavareNaM dIve tahiM 2 dese tahiM 2 bahave paumarakkhA paumavaNasaMDA che. e ja pramANe jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne e prazna pUchaye ke che bhagavad ! puSkara dvIpamAM marelA che tyAMja utpanna thAya che ? athavA tyAM utpanna na thatAM keI bIjeja utpanna thaI jAya che ? arthAt puSkaravara samudramAM marelA che puSkaravara samudramAM ja utpanna thAya che ke te sivAyanA bIjA sthAnamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama ! keTalAka jI evA paNa hoya che ke jeo tyAM marIne pharI tyAM ja utpanna thaI jAya che. ane keTalAka tyAM utpanna thatA nathI. paNa bIjeja utpanna thaI jAya che. kemake jIva karmane AdhIna che. tethI karmanA udaya pramANe je jIve jevI gati vigerene baMdha karela hoya che. te tevIja gati AdimAM utpanna thAya che. 'se keNaTheNa bhaMte ! evaM buncai puskhavaradIve dIbe' lagavan mA 14252 dviIpanuM nAma "puravaradvIpa' e pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! pukkharavareNa dIve tahiM tahiM bahave pauma jI0 91
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 jIvAbhigamasUtra tahiM tahiM vahave paumarukkhA, paumavaNNA, paramavaNasaMDA NiccaM kumumiyA jAva ciTThati-paumamahApaumarukkhe, ettha NaM paumapuMDarIyA NAma duve devA mahaDDiyA jAva paliocamahiIyA parivasaMti' he gautama ! puSpharavare hi dvIpe tatra tatra dezepradeze bahavaH padmavRkSAH padmavanAni pahAvanapaNDAH ete ca nityaM kusumitAH pallavitAH stavaka-guccha-puppa-phala-bhArAvanataskandhAstiSThanti padma-mahApadmavRkSau ca atra padma-puNDarIka nAmAnau dvau devau mahaddhiko yAvat palyopamAyupko vizeSaNaviziSTau parivasataH / taduktam 'paume ya mahApaume rukkhA uttarakurusu jaMbU smaa| eesu vasaMti murA paume taha puMDarIe ya // 1 // chAyA-padmazca mahApadmo vRkSA vuttarakuruSu jaMbU samau / etayo sataH surau padamastathA puNDarIkazca // 1 // iti / 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai pukkharavaradIve-2 jAva Nicce deva NiccaM kusumiyA jAva ciTThati' he gautama ! puSkaravaradvIpa meM una 2 sthAnoM para aneka padmavRkSa padamavanakhaNDa, sarvadA kusumita pallavita aura stabakita evaM phaloM ke bhAra se avanamita rahate haiM tathA 'paumamahApaumarukkhe' yahAM padma aura mahApadma nAmake jo do vRkSa haiM una para 'paumapuMDarIyA NAmaM duve devA mahiDDiyA jAva paliovamahitIyA parivasaMti' padma aura puNDarIka nAma ke do deva jo ki mahaddhika Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle haiM aura jinakI eka 2 palyopama kI sthiti hai rahate haiM taduktam-paumeya mahApaume rukkhA uttarakurusu jaMbusamAeesu vasaMti surA paume taha puMDarIe ya // 1 // se teNaTeNaM goyamA ! evaM rukkhA paumavaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva ciTThati', gautama | Y04212 dviIpamAM te te sthAna para aneka paghavRkSa pavana khaMDa sarvadA kusumita pallavit mana stamati tathA gAnA mArathI nabhesA 2 cha. tathA 'paumamahA paumarukkhe' maDIyA padma bhane bhApa nAmanA 2 me vRkSA cha tenA 52 'pauma puMDarIyA duve devA mahiDDhiyA jAva paliovamadviiyA parivasati pana mane pu. rIka nAmanA be de ke jeo mahaddhika vigere pUrvokta vizeSaNovALA che, ane jemanI sthiti eka pApamanI che. teo rahe che. e ja kahyuM che ke 'paumeya mahApaume rukkhA uttara kurusu jaMbUsamA / eesu vasati surA paume taha puMDarIe ya // 1 // 'se teNaTeNa goyamA / evaM buccati pukkharavaradIve dIve' te kAraNathI he gautama ! A dvIpanuM nAma puSkaravara dvIpa e pramANe
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ praharIhara3 27 punarupagam 723 sAnnidhyaM yataH tatenArthena gautama ! evamucyate puSkaravaradvIpaH 2 yAvannitya AsIt Aste sthAsyati / candrAdityAdi parimANamAha - ' pukkharavareNaM bhaMte ! dIve kevaiyA caMdA pabhAsisu vA - 3 evaM pucchA0 ' he bhadanta / kiyantacandrAH puSkaravaradvIpe khalu prabhAsante sma prabhAsante, pramAsidhyanti, sUryAcAtapan-tapanti tapiSyanti nakSatrANi cA'dyotanta- dyotante - dyotiSyante grahAtha cArasacaran - caranti - cariSyanti kati ca tArAgaNakoTikoTa yo'zobhanta - zobhante - zobhipyante iti pRcchAsamugoat yearer dIve 2' isa kAraNa he gautama ! isa dvIpa kA nAma puSkaravaradvIpa aisA kahA gayA hai athavA - 'jAva Nicce' yAvat aisA yaha dvIpa kA nAma nitya hai kyoMki yaha pahile bhI aisA hI thA, aba bhI aisA hI hai aura Age bhI aisA hI rahegA ' pukkharavareNa bhaMte! dIve kevahayA caMdA pabhAsisu vA 3 evaM pucchA' he bhadanta ! isa puSkaravara dvIpa meM kitane candramAoM ne pahile prakAza diyA hai aba kitane candramA vahA~ prakAza dete haiM ? aura Age bhI kitane candramA vahAM prakAza deMge ? tathA kitane sUryoM ne vahAM apanA Atapa diyA hai ? aba bhI kitane sUrya vahA~ apanA Atapa dete haiM ? tathA bhaviSyat meM kitane sUrya vahAM apanA Atapa deMge kitane nakSatra camake haiM ? aba kitane nakSatra vahAM camakate haiM aura Age bhI kitane nakSatra vahAM camakege ? kitane grahoM ne vahAM apanI cAla calI hai, vartamAna meM kitane graha vahAM apanI cAla calate haiM aura bhaviSyat meM kitane graha vahAM apanI cAla caleMge ? kitane tArAgaNoM kI koTiko DevAmAM Ave che. athavA 'jAva Nicce' yAvat sA dvIpa se nAma nitya che, kemake paDelA paNa te emaja hatu. vamAnamAM paNa e ja pramANe che. rAte laviSya yoga pramANe rahethe. 'putrakharavareNa bhaMte ! dIve ketraiyA caMdA bhAsisu vA 3 evaM pucchA' he bhagavan A yuSTuvara dvIpamA DeMTalA caMdrabhAga pahelAM prakAza Apela che? vamAnamAM keTalA cadro tyAM prakAza Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA cadro tyAM prakAza Apaze tathA keTalA sUryae tyAM peAtAnA tApa Apela che ? tathA vartamAnamAM keTalA sUryAM tyAM peAtAnA tApaprakAza Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA sUryAM tyAM peAtAnA tApa Apaze ? eja pramANe keTalA nakSatra tyAM camakayAM che? vartamAnamAM keTalA nakSatre tyAM camake che ane bhaviSyamAM paNa keTalA nakSatra tyAM camakaze ? keTalA grahAe tyAM peAtAnI cAla cAlI che? vartamAnamAM keTalA grA tyAM peAtAnI cAla cAle che? ane bhaviSyamAM tyAM yA ? tathA DeTA tArA
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 724 laaginno dAye bhagavAnAha 'goyamA ! coyAlaM caMdasayaM cauyAlaM ceva sUriyANa sayaM / pukkharavarammi dIvaMmi careMti ee pabhAseMtA // 1 // cattAri sahassAI battIsaM ceca hoti nakkhattA / chacca sayA pAvattara mahaggahA cAraha sahassA // 2 // chaNNaui sayasahassA cattAlIsaM bhave shssaaii| cattAri sayA pukkharavara tArAgaNa koDikoDINaM ||sobhemu vA-3 he gautama ! catuH catvAriMzaM candrazataM catuzcatvAriMzaM caiva zataM sUryANAm / puSkaravare dvIpe caranti ete prabhAsantaH / catvAri sahasrANi dvAtriMzaccaiva bhavanti nakSatrANi / paT ca zatAni dvisaptatAni mahAgrahA dvAdazasahasrANi // paNNavatiH zatasahasrANi catvAriMzadbhaveyuH sahasrANi / catvAri zatAni puSkaravaratArAgaNAH TiyAM vahA~ zobhita huI haiM ? ava bhI ve vahAM kitanI zobhita hotI haiM ? aura Age bhI ve vahAM kitanI zobhita hoMgI ? isa prakAra ke ye saba prazna pRcchA zabda se liye gaye haiM inake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! coyAlaM caMdasayaM coyAlaM ceva sUriyANa sayaM pukkharadIvammi caraMti ee pagAsiMtA // 1 // cattAri sahassAI battIsaM hoMti nkkhttaa| chaccasayA vAyattara mahaggahA bArahasahassA // 2 // chaNNauha sayasahassA cattAlIsaM bhave sahassAI cattAri sayA pukkharavara tArAgaNa koDikoDIo' he gautama ! eka sau cavAlIsa candramAoM ne vahAM para pahile prakAza kiyA hai, aba ve itane hI vahAM prakAza karate haiM aura bhaviSyat gaNenI keTa keTiye tyAM zejita thaI hatI? vartamAnamAM keTalI keTi koTi zejita thAya che ane bhaviSyamAM tyAM keTalI zebita thaze? A pramANenA A tamAma prazno pUchApadathI grahaNa karelA che. AnA uttaramAM prabhutrI kahe che ke 'goyamA ! coyAlaM caMdasayaM coyAlaM ceva sUriyANasayaM / , pukkharavarammi dIve caraMti ee pagAsiMtA // 1 // cattAri sahassAI battIsaM ceva hoMti NakkhattA / chacca sayA vAvattara mahaggahA bAraha sahassA / / 2 / / chaNNaui sayasahassA cattAlIsaM bhave sahassAI, cattori sayA pukkharavara tArAgaNa koDi koDIo' he gautama! eka cuMmALIsa caMdramAee pahelAM tyAM prakAza karyo che. vartamAnamAM eTalAja caMdro tyAM prakAza Ape che. tathA bhaviSyamAM paNa eTalAja caMdro tyAM prakAza karaze. eja pramANe 144 eka cuMmALIsa
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 . 3 sU. 97 puSkaradvIpanirUpaNam 725 koTikoTInAm || azobhanta vA - 3 / uktaMca - anyatrApyevameva / saMprati-manuSya sImAmA pottara parvatavipaye pRcchA - 'pukkharavaradIvassa NaM bahumajjhadesamAe ettha NaM mANuttare NAmaM pavvae pannatte - baTTe valayAgArasaMThANasaMThie jeNaM pukkharavaraM dIvaM duhA vibhayamANe - 2 ciTThA taM jahA - abhitara pukkharaddhaM ca vAhirapukkhameM bhI ve itane hI vahAM prakAza karegeM isI taraha 144 sUrya vahAM tape haiM, aba bhI itane hI vahAM tapate haiM aura bhaviSyat meM itane hI sUrya vahAM tapegeM 4032 nakSatroM kA vahA~ yoga huA hai, aba bhI itane hI : nakSatroM kA yoga hotA hai aura Age bhI itane hI nakSatroM kA vahAM yoga hogA, 12672 mahAgrahoMne vahAM cAla calI hai, aba bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla calate haiM aura itane hI mahAgraha vahAM bhaviSyat meM bhI cAla calate rahegeM 9644400 koDAkoDI tAre vahAM zobhita hue haiM aba bhI itane hI tAre vahAM zobhita hote haiM aura Age bhI itane hI tAre vahAM zobhita hogeM / mAnuSottara parvata kA kathana 'ekkharavara dIvassa NaM bahumajjhadesabhAe ettha NaM mANusuttare nAmaM pavvae paNNatte' puSkaravara dvIpa ke bahumadhya dezabhAga meM-bIca meM-mAnuSottara nAmakA parvata hai yaha parvata 'baTTe' gola hai aura isIse 'valayAgArasaMThANasaMThie' isakA AkAra valaya ke jaisA ho gayA hai 'jeNaM sUryAM tyAM tapyA che. vartamAnamAM paNa eTalAja sUryAM tyA tape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja sUryAM tyAM tapaze. 4032 cAra hajAra khatrIsa nakSatrAne tyAM cega thayA hatA. vamAnamAM paNa eTalA ja nakSatrane tyAM ceAga thAya che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja nakSatrAnA caiAga tyAM thaze. 12(chara mAra hajAra chassA khAMtera mahAgrahoe tyAM cAla cAlI hatI vartamAnamAM paNa eTalAja mahAgraho tyAM cAla cAle che. eTalAja mahAgraho bhaviSyamAM yAM cAla cAlaze. 9644400 channu lAkha cuMmALIsa hajAra ne cArasA phaDAkADhi tArAo tyAM zAzita thayA hatA. vamAnamAM paNa eTalAja tArAe tyAM zAle che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja tArAo tyAM zebharaze. mAnuSAntara patanuM kathana 'ksaravara dIvassa NaM bahumajyasabhAe ettha NaM mANumuttare nAga paccae paE' puSkaravara dvIpanA mahumadhyadeza bhAgamAM--vacamAM mAnupAttara nAmane pata che. yA parvata 'vaTTe' goNa hai. gane methI 4 'valayAgArasa' ThANama Thie' tenA cAyanA tethe goNa che, 'jaNaM putkhavaraM dIvaM duhA vibhayamANe AkAra
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ .726 jIvAbhigamaste raddhaM ca' ramaNIyo varNanIyazca puSkaravaradvIparaya bahumadhyadezabhAgaH atra khalu mAnupottaranAmA parvataH prajJaptaH sa ca vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH yaH khalu puSkaradvIpaM dvidhA vibhajamAnaH tiSThati / tadyathA-AbhyantarapuSkarAdhaM ca, vAdyapuSkarAdha ca, tatra-mAnupottarAtparvatAdarvAg yatpuSkarA? tadabhyantarapuSkarAI, yatpunaH tasmAd mAnuSottaraparvatAtparaH puSkarA tad vAhyapuSkarAddham, tathAca 'abhitarapukkharaddhaNaM bhaMte ! kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM pannatte, goyamA ! ajoyaNasayasahassAI cakavAlavivakhaMbheNaM, koDI vAyAlIsA tIsaM doNNi ya sayA aguNavaNNA pukkhara addhaparirayo evaM ca maNussa khettassa' AbhyantarapuSkarAdhe khalu he bhadanta ! kiyatA-kiyatpramANena cakravAlaviSkambheNa prajJaptaH, he gautama ! aSTau yojanazanasahasrANi 800000 cakravAlaviSkambheNa prajJaptaH ekA yojanAnAM koTiH dvAcatvAriMzacchatasahasrANi triMzatsahasrANi dve ca yojanazate ekona pukkharavaraM dIvaM duhA vibhayamANe 2 ciTuMti' yaha parvata puSkaravara dvIpa ke ThIka vIca meM par3a gayA hai isI kAraNa puSkaravara DIpa ke do khaMDa ho gaye haiM / 'taM jahAM una khaNDoM ke nAma isa prakAra se haiM-'abhitara pukkharaddhaM ca bAhirapukkharaddhaM ca' eka Abhyantara puSkarArdha aura dasarA bAhyapuSkarArdha 'abhitara pukkharaddheNaM bhaMte ! kevatiyaM cakkavAleNaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! Abhyantara puSkarAdha kA cakravAla kitanI cauDAI vAlA hai aura isakI paridhi kitanI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! aTThajoyaNa sayasahassAI cakkavAlavikvaMbheNaM, koDIbAyAlIsA tIsaM doNi ya sayA aguNavaSNo pukkharaaddha parirao evaM ca maNussa khettassa' he gautama ! Abhyantara puSkarAdha kA cakravola ATha hajAra yojana kA hai aura isakI paridhi eka kroDa 42 lAkha tIsa hajAra do sau unacAsa yojana kI hai yahI paridhi manuSya bhimANe ciTati' mA ta pu54212 dvIpanI marA2 madhyamA mAvesa che. te raNathI 174252 dIpanA meM mArA gaye cha. 'taM jahA' te manA nAma mA pramANe cha.-'abhitara pukkharaddhaM ca bAhira pukharaddhaM ca me mAyanta2 4. rAdha mana mI mA pu042rA 'abhitara pukkharaddheNaM bhaMte ! kevatiyaM cakavAleNa parivakheveNa paNNatte' sagavan ! mAsyanta2 42rAdhanA yavAsI pADaNArA keTalI che ane tenI paridhi keTalI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe cha -'goyamA! aTTa joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM, koDI vAyAlIsA tIsaM dovhiya sayA aguNavannA pukkhara addha parirao evaM ca maNussa khettassa' 3 gautama! Abhyantara puSkarAIne cakavAla ATha hajAra ejanane che. ane tenI - paridhi eka karoDa beMtAlIsa lAkha trIsa hajAra base ogaNa pacAsa ejananI
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ prItikA TokA pra.3 u.3 6.97 puSkaradvIpanirUpaNam 727 paMcAze kiMcid vizeSAdhike puSkarArdha parisyaH evaJca - manuSyakSetrasya parikSepojJeyaH / ' se keNadveNaM bha'te ! evaM buccai agbhitarapukkharaddhe ya-2' tatkenArthenaiva mucyate AbhyantarapuSkarArdham - 2 ' goyamA ! abhitarapukkharaddheNaM mANumuttareNaM savvao samatA saMparikkhitte ? se teNadveNaM goyamA ! abhitarapukkharaddhe ya-2' gautama ! mAnuSottaraparvatena sarvato yataH saMpariveSTitam AbhyantarapuSkarArddham, tattenArthena gautama ! AbhyantarapuSkarArdha ca - 2 iti prasiddhi: / 'aduttaraM ca NaM jAva Nicce' athottaraM yAvannitya AsIdasti bhaviSyati, nAsInnAsti na bhaviyatIti kAlatrayespi zaGkA no jAyate / 'abhirapukkharaNaM bhate ! kevaiyA caMdA pabhAsiM vA- 3 ' AbhyantarapuSkarArdhe bhadanta ! kati saMkhyAvantazcandrAH kSetra kI hai 'sekeNaNaM bhaMte! evaM buccati abhitara pukkharaddheya 2 ?' he bhadanta ! isakA nAma Abhyantara puSkarArdha aisA kisa kAraNa se paDA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! abhitara putrakharadveNaM mANusuttareNaM pavvateNaM savvao samaMtA saMparikkhite se eeNadveNaM goyamA ! abhitarapukkharadveya 2' he gautama! AbhyantarapuSkarArdha kI cAroM ora mAnuSottara parvata hai isa kAraNa isakA nAma Abhyantara puSkarArdha aisA kahA gayA hai 'aduttaraM ca NaM jAva Nicce' dUsarI bAta yaha hai ki yaha yAvat nitya hai isakA aisA yaha nAma pahile bhI thA, aba bhI hai aura Age bhI aisA hI nAma rahegA yaha pahile nahIM thA, aisA nahIM hai aba yaha nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura Age bhI yaha nahIM rahegA aisA bhI nahI hai ataH kAlatraya meM aisA hI isakA nAma vidya che. paridhi manuSya kSetranI che. 'se keNaTTeNa bhaMte ! evaM buccai abhi pukkharaddheya abhitarapukkharaddheya' he lagavan yA parvatanuM nAma Abhyantara puSkarA e pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he che - 'goyamA ! abhitara pukkharadveNaM mANusuttareNaM pavvatteNaM savvao samaMtA saM parikkhitte se eeNa eNa goyamA ! abhitara pukkharudveya abhiMtara pukkharaddheya' he gautama! mAlyantara yuSThuzardhanI thAre mAnnu bhAnupotara parvata hai. te araNuthI tenu' nAma puNDarArdha me prabhA hevAmAM Ave che. 'aduttaraM ca jAva Nicce' gIla vAta me che hai-yA nAbha yAvat nitya hai tenu me prabhA NenuM nAma pahelAM paNa hatu. vamAnamAM paNa eja nAma che. ane bhaviSyamAM paNa eja nAma raheze. e pahelAM na hatuM tema nathI. vamAnamAM nathI. ema paNa nathI. ane bhaviSyamAM nahIM rahe tema paNa nathI. e pramANe traNe AjamAM mena prabhAnu nAma rahevAthI mA nitya he 'abhitarapukkharadveNaM
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 jIvAmigamasUtra prabhAsitavantaH prabhAsiSyante, 'sA veva pucchA jAva tArAgaNakoDikoDIo' saiva pRcchA yAvattArAgaNa koTikoTayaH kati sUryA atapan-3 kati nakSatrANi adyotanta-3 kati mahAgrahAzcAramacaran-3 bhagavAnAha-'goyamA ! vAyattari ca caMdA dAyattarimeva diNakarAdittA pukkharavaradIvar3e caraMti ee pabhAsetA / mahaggahANaM tu tinnisayA chattIsA chacca sahassA nakkhattANaM tu bhave solAi duve shssaai| aDayAla sayasahassA vAvIsaM khalu bhave shssaaii| donni sayA pukkharaddha taaraagnnkoddikoddiinnN|' he gautama ! dvAsaptatizcandrAH dvAsaptatire va doptA dinakarAH puSkaravaradvIpA) ete prabhAsantazcaranti / mahAgrahANAntu-trINi zatAni paTtriMzadadhikAni, nakSatrANAntu bhaveyuH poDaza dve sahasre / aSTacatvAriMzata zatasahasrANi dvAviMzati bhaveyuH sahasrANi dve zate puSkarAdhe tArAgaNakoTikoTInAm iti // 96 // mAna hone se yaha nitya hai 'abhitarapukkharadveNaM bhaMte ! kevaiyA caMdA pabhAsiMsu cA 3' he bhadanta ! isa Abhyantara puSkarAdha ko kitane kitane candramAoM ne prakAza diyA hai vartamAna meM kitane candramA vahAM prakAza dete haiM aura bhaviSyat meM kitane candramA vahAM prakAza degeM ? isa taraha pUrva kI jaisI 'sA ceva pucchA' vahIM yahI pRcchA karanI cAhiye-tathA ca-he bhadanta ! puSkarAdha meM kitane sUrya tape haiM, tapate haiM aura tapegeM ? kitane nakSatra vahAM camake haiM, vartamAna meM camakate haiM aura Age kitane nakSatra camakege ! kilane mahAgrahoM ne vahAM cAla calI hai, aba bhI kitane mahAgraha vahAM cAla calate haiM aura Age bhI kitane mahAgraha vahAM cAla caleMge tathA kitane tArAgaNoM kI koTAkoTI vahA~ zobhita hai aba bhI kitanI zobhita hotI hai aura Age bhI kitanI zobhita hoMge? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! bhaMte ! kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3' lagavan ! mA mAya-ta2 dhurAdhana keTalA caMdramAe prakAza Ape hate ? vartamAnamAM keTalA caMdro tyAM prakAza Ape che ane bhaviSyamAM keTalA caMdro tyAM prakAza Apaze ? A pramANe pADasAMnI ma sA ceva pucchA' maDIyA praznI rI sevA me. te mA pramANe jemake-he bhagavana puSkarArdhavara dvIpamAM keTalA sUryo tapyA hatA ? keTalA sUryo tape che ane tapaze ? keTalA nakSatre tyAM camakyA hatA ? vartamAnamAM camake che? ane bhaviSyamAM keTalA nakSatra camakaze ? keTalA mahAgrahae tyA cAla cAlI che? vartamAnamAM keTalA mahAgraha tyAM cAla cAle che ane bhaviSyamAM keTalA mahAgraho tyAM cAla cAlaze ? tathA keTalA tArA gaNenI keTa keTI tyAM zebhelI che? vartamAnamAM keTalI keTa keTI zobhe che ? ane bhaviSyamAM keTalA keTI TI tAsagI zAla ? 2 prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA !
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyAtikA TIkA pra.3 u.3 sU. 97 puSkaradrIpanirUpaNam 729 bAvataraM ca caMdA pAvattari mevadiNakarA dittaa| pukkharavaradovar3e caraMti ete pabhAseMtA // 1 // tinnisayA chattIsA chacca sahassA mahaggahANaM tu NakkhatANaM tu bhave solAI duve sahassAI // 2 // aDayAla sayasahassA bAvIsaM khalu bhave sahassAI / doni sayA pukkharaddhe tArAgaNa koDikoDINaM // 3 // he gautama ? puSkarAdha meM 72 candramAoM ne prakAza diyA hai aba bhI itane hI vahAM prakAza dete haiM aura bhaviSyatkAla meM itane hI ve vahAM prakAza degeM isI taraha se 72 sUrya vahAM tape haiM, aba bhI itane hI sUrya vahAM tapate haiM aura bhaviSyat meM itane hI sUrya vahAM tapate raheMge 6336 mahAgrahoM ne vahAM cAla calI hai, aba bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla calate haiM aura Age bhI itane hI mahAgraha vahA~ cAla calate raheMge do hajAra solaha nakSatroM ne vahAM candramA Adi ke sAtha yoga kiyA hai, aba bhI ve itanI saMkhyA meM vahAM yoga karate haiM aura Age bhI ve itanI hI saMkhyA meM vahAM yoga karate raheMge aura aDatAlIsa lAkha bAIsa hajAra dosau tArAoM kI koTAkoTI vahAM zobhita huI 'bAvattarI ca caMdA vAyattari meva diNakarA dittA / pukkharavaradIvaDDhe caraMti ete pabhAsetA // 1 // tinni sayA chattIsA chacca sahassA mahaggahANaMtu / NakkhattANa tu bhave solAi duve sahassAI // 2 // aDayAlasayasaharasA vAvIsa khalu bhave sahassAI / donni saNa pukkharaddhe tArAgaNa koDikoDINaM // 3 // he gautama ! puSkarArdhamAM 72 tera caMdramAe tyAM prakAza ApyuM hatuM vartamAnamAM paNa eTalAja caMdro tyAM prakAza Ape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja caMdro tyAM prakAza Apaze. e ja pramANe kara tera sUryo tyAM tapelA hatA vartamAnamAM paNa eTalA ja sUryo tyAM tape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja sUryo tyAM tapatA raheze. 6336/ cha hajAra traNaso chatrIsa mahA grahe tyAM cAla cAlI che. vartamAnamAM paNa eTalAja mahAgraho tyAM cAla cAle che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja mahAgraho tyAM cAla cAlatA raheze. be hajAra ane seLa nakSatrae tyAM caMdra vigerenI sAthe vega karyo hato vartamAnamAM paNa eTalA ja nakSatre tyAM ega kare che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja nakSatre tyAM ega karatA raheze. tathA aDatALIsa lAkha bAvIsa hajAra baso tArAonI keTa keTI tyAM bhita thayela che. vartamAnamAM paNa jI0 92
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 730 jIvagAbhigamsa manujakSetra nirUpaNammUlam-samayakhette NaM bhaMte ! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannate ? goyamA ! paNayAlIsaM joyaNasayasahassAiM AyAsavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI jAva abhitara pukkharaddhaparirao se bhANiyavyo jAba auNapaNe / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai mANusakhette-2 goyamA ! mANusakhetteNaM tivihA maNussA parivasaMti, taM jahA kammabhUmagA, akammabhRmagA, aMtaradIvagA, se teNaTreNaM goyamA! evaM vuccai-mANusa. khette-2| mANusakhette NaM bhaMte ! kai caMdA pabhAsesu vA-3 kar3a sUrA tavaiMsu vA-3 goyamA! vattIsaM .caMdasayaM vattIsaM ceva sUriyANa sayaM / sayalaM maNussaloyaM careMti ee pbhaaseNtaa||1|| ekkArasa sayasahassA chappiya solA mahaggahANaMtu / chacca sayA chaNNauyA navakhattA tinni ya sahassA // 2 // aDasII sayasahassA cattAlIsasahassa maNuyalogammi / satta ya sayA aNUNA tArAgaNakoDikoDINaM // 3 // sobhaM sobhesu vA-3 / eso tArA piMDo savvasamAseNa mnnuylogNmi|bhiyaa puNatArAo jiNehiM bhaNiyA asaMkhejjA // 1 // evaiyaM tAraggaM jaM bhaNiyaM mANusaMmi logaMmi / cAraM kalaMbuyA pupphasaMThiyaM joisaM carai // 2 // ravisasigahanakkhattA evaiyA AhiyA maNuyaloe / jesiM nAmA goyaM na pAgayA pannavehiti // 3 // chAvaTThI piDagAiM caMdA iJcA maNuyalogaMmi / do caMdA do sUrA ya hoMti ekakae piDae // 4 // chAvaTThI piDagAiM nakkhattANaMtu maNuyalogami / chappannaM nakkhattA hai ava bhI itanI hI vahAM zobhita hotI haiM aura Age bhI itanI hI vahAM zobhita hotI rhegii| // 17 // eTalAja koTI koTI zobhita thAya che. ane bhaviSyamAM paNa eTalI ja keTA keTI tyAM zebhita raheze. je sU. 7 |
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 90 manuSyakSetra nirUpaNam 731 ya hoMti ekkekara pise || 5|| chAvaTTI piDagAI mahAgahANaM tu maNuyalogaMmi / chAvattaraM gahasayaM ca hoi ekkakae piDae // 6 // cattAriya paMtIyo caMdAiccANa manuyalogaMmi / chAvaTTiya chAvaTTiya hoi ya ekkekayA paMtI // 7 // chappannaM paMtIyo nakkhatANaM tu manuyalogaMmi / chAvaTTI chAvaTTI havai ya ekkekayA paMtI // 8 // chAvattaraM gahANaM paMtisa hoi maNuyalogaMmi / chAvaTTI chAvaTTI ya hoi ekkekkiyA paMtI ||9|| te meru pariyaDatA payAhiNAvata maMDalA savve | aNavaTTiya jogehiM caMdA surA gahagaNA ya // 10 // nakkhacatAragANaM avaTTiyA maMDalA muNeyavvA / te vi ya payAhiNAttametra meruM aNucaraMti // 1 // syaNiyaradiNayarANaM uDDeva aheba saMkamo natthi / maMDala saMkamaNaM puNaabhitara bAhiraMtirie ||12|| syaNiyara diNayarANaM nakkhatANaM mahaggahANaM ca / cAra viseseNa bhave suhadukkha vihI massANaM // 13 // tesiM pavisaMtANaM tAvatrakhettaM tu vaDUe niyamA / teNeva kameNa puNo parihAyai nikkhamaMtANaM ||14|| tesiM kalaMbuyA puSkasaMThiyA hoi tAtra khettapahA / aMto ya saMkuyA bAhi vitthaDA caMdasUragaNA // 15 // keNaM vaDhai caMdo parihANI keNa hoi caMdassa / kAlo vA joho vA keNA'NubhAveNa caMdasta ||16|| kinhaM rAhu vimANaM niccaM caMdeNa hoi avirahiyaM / cauraMgulamatpattaM hiTTA caMdassa taM carai // 17 // vAvahiM yAvaTTi divase divase u sukka pakkhassa / jaM parivaDhai caMdo khavei taM ceva kAle || 18 || pannarasai bhAgeNa ya caMdaM pannarasa meva taM varai / pannarasai bhAgeNa ya puNo vi taM caiva tikkamai // 19 // evaM vaDDa caMdo parihANI eva hoi caMdassa / kAlo vA jovhA vA teNANubhAveNa caMdassa // 20 // aMto magussakhe te havaMti cArovagA ya
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ 732 jIvAbhigama uvavaNNA / paMcavihA joisiyA caMdA sUga gahagaNA ya // 21 // teNa paraM je sesA caMdAica gahatAranakkhattA ! natthi gaI na vi cAro avaTTiyA te muNeyavvA // 22 // do caMdA iha dIve cattAri ya sAgare lavaNatoe / dhAyaisaMDe dIve vArasa caMdA ya sUrA ya // 23 // do do jaMbUdIve sasi sUrA duguNiyA bhave lavaNe / lAvaNigA ya tiguNiyA sasisUrA dhAyaisaMDe // 4 // dhAyaisaMDappabhiI udiTTa tiguNiyA bhave caMdA / AillacaMdasahiyA aNaMtarANaMtare khete||25|| rikkhaggaha tAraggaM dIvasamudde jahicchase naauN| tassa sasIhiM guNiyaM rikkhaggaha tAragANaMtu // 26 // caMdAo sUrassa ya sUrA caMdassa aMtaraM hoI / pannAsa sahassAI tu joyaNANaM aNUNAI // 27 // sUrassa ya sUrassa ya sasiNo sasiNo ya aMtaraM hoi / vahiyAo maNussa nagassa joyaNANaM sayasahassaM // 28 // sUraMtariyA caMdA caMdaMtariyA ya diNayarA dittA / cittaMtaralessAgA suhalesA maMdalesA ya // 29 // aTAsIiM ca gahA aTThAvIsaM ca hoti nakkhattA / egasasI parivAro ya etto tArANa vocchAmi // 30 // chAvaTi sahassAI nava ceva sayAI paMcasayarAI / egasasI parivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 31 // bahirayAo mANussa nAgassa caMda sUrANa'vaTiyA jogaa| caMdA asIijuttA sUrA puNa hoMti pussehiM // 32 // 97 // ___ chAyA-samayakSetraM khalu bhadanta ! kiyatA AyAmaviSkambheNaM kiyatA parikSe. peNa prajJaptaH ? gautama ! paMcacatvAriMzat yojanazatasahasrANi AyAmaviSkaMbheNa ekA koTiryAvat AbhyantarapuSkarArdhaparirayaH sa bhaNitavyaH yAvat ekona paJcAzat / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate manuSyakSetra-2 ? gautama ! manuSyakSetre khala trividhA manuSyAH parivasanti tadyathA-karmabhUmakAH akarmabhUmakAH 2 antaradvI* pakA-3 tattenArthena gautama ! evamucyate mAnupakSetraM-2 mAnuNyakSetre khalu bhadanta ! katicandrAH pabhAsitayanto vA-3 kati sUryA atapan vA-3. gautama ! dvAtriMza candrazataM dvAtriMzaM caiva sUryANAM zatam / sakalaM manuSyalokaM caranti ete prakAza -
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 98 manuvyakSetra nirUpaNam yantaH // 1 // ekAdaza va sahastrANi paviMzatizca poDaza mahAgrahANaM tu / paT ca zatAni paNNavatirnakSatrANi trINi ca sahasrANi // 2 // aSTAzItiH zatasahasrANi catvAriMzatsahasrANi manuSyaloke / saptazatAnyanUnAni tArAgaNakoTikoTInAm / / 3 / / zobhAmazobhanta vaa-3|| epa tArApiNDaH sarvasamAsena manuSyaloke / bAhyAH punastArA jina maNitA asaMkhyeyAH // 1 // etAvattArAgraM yadbhaNitaM mAnupyaloke / cAraM kadaMbapuSpasaMsthitaM jyotipaM carati // 2 // ravizazi grahanakSatrANi etAvanti AkhyAtAni manuSyaloke / yeSAM nAmagotrANi na prAkRtAni prajJApayiSyanti // 3 // paTU paSTiH piTakAni candrAdityA manuSyaloke / dvau candrau dvau sUyauM ca bhavata ekaikasmin piTake // 4 // paTpaSTiH piTakAni nakSatrANAM tu manupyaloke / Sad paMcAzat nakSatrANi ca bhavanti ekaikasmin piTake // 5 // paTpaSTiH piTakAni mahAgrahANAM tu manuSyaloke / paTsaptataM grahazataM ca bhavati ekaikasman piTake // 6 // catasrazca paGktayazcandrAdityAnAM manuSyaloke / paTpaSTiH paTpaSTiH bhAti caikaikakA paMktiH // 7 // SaT paMcAzat paGktayo nakSatrANAM tu manuSyaloke / paT paSTiH SaT paSTi bhavati ca ekaikakA paGktiH / / 8 // paT saptataM grahANAM paktizataM bhavati manuSyaloke / SaT SaSTiH SaT paSTiH ca bhavati ekaikakA paMktiH // 2 // te meruM paryaTantaH pradakSiNAvartamaNDalAH srve,| anavasthitayogaizcandrAH sUryAgrahagaNAzca // 10 // nakSatratArakANAmavasthitAni maNDalAni jJAtavyAni / tAnyapi ca pradakSiNAvartameva merumanucaranti // 11 // rajanIkara dinakarANAm Urdhva vA adho vA saMkramo nAsti / maNDalasaMkramaNaM punarAbhyantaravAhya tiryak // 12 // rajanIkara dinakarANAM nakSatrANAM mahAgrahANAM ca / cAra vizeSeNa bhavati sukhaduHkhavidhimanuSyANAm // 13 // teSAM pravizatAM tApakSetraM tu vardhate niyamAt / tenaivakrameNa punaH parihIyate niSkrAmatAm // 14 // teSAM kalaMyuyA puppasaMsthitA bhavati taapkssetrpthaaH| aMtazca saMkucitAH vahivistRtAzcandrasUryagaNAH / 15 / / kena vardhate candraH paridANiH kena bhavati candrasya / kRSNo vA jyotsnA vA kenAnubhAvena candrasya // 16 // kRSNaM rAhuvimAnaM nityaM candreNa bhavati avirahitam / caturagulamaprAptamadhastAcandrasya taccarati // 17 // dvApaSTi piSTi divase divase tu zuklapakSasya / yatparivardhate candraH kSapayati tenaiva kAlena // 18 // paMcadazabhAgena ca candraM paMca dazameva taM vRNoti / paMcadaza bhAgena ca punarapi tadeva prakaTI karoti // 19 // evaM vardhate candraH parihAnizcaiva bhavati candrasya / kRSNo vA jyotsno vA tenAnubhAvena candraraya // 20 // antarmanupyakSetre bhavanti cAropagAzca uppnnaaH| paMcavidhA jyotipkAH canAH sUryAgrahagaNAzca // 21 // tataH paraM ye zeSAH candrA
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dityAgrahatArAnakSatrANi / nAsti gati nApi cAraH avasthitAni nAni jJAtavyAni // 22 // dvau candrAvihadvIpe cabArazca sAgare lavaNatoye / dhAtakIkhaNDe dvIpe dvAdaza candrAzca sUryAzca // 23 // dvau dvau jaMbUdvIpe zazimayauM dvi. guNitI bhavetAM lavaNe / lAvaNikAzca triguNitAH zazisUryA dhAtakIkhaNDe // 24 // dhAtakikhaNDaprabhRtipUddiSTa triguNitA bhaveyuzcandrAH / AdimacandrasahitA anantarAnantare kSetra // 25 // RkSagrahatArAgraM dvIpasamudre yadIcchasijJAtum / tasya zazibhirguNitaM RkSagrahatArakANAM tu // 26 // candrAtsUryasya ca sUryAcandrasyAntaraM bhavati / paMcAzat sahasrANi tu yojanAnAmanUnAni // 27 // sUryasya ca zazinaH zazinazvA'ntaraM bhavati / vAdyAt manuSyanAgasya yojanAnAM zatasahasram / / 28 // sUryAntaritAzcandrAH candrAntaritAzca dinakarAdIptAH / citrAntara lezyAkAH sukhalezyA mandalegyAzca // 29 // aSTAzItizca grahA aSTAviMzatizca bhavanti nakSatrANi / ekazazinaH parivArA itastArANAM vakSyAmi // 30 // paTa paSTiH sahasrANi navacaiva zatAni paJcazata rAtrIH / ekazazinaH parivArastArAgaNa koTikoTInAm // 31 // vAdyAnmanuSyanagasya candrasUryayoravasthitA yogAH / candrA abhijid yuktAH sUryAH punarbhavanti pupyeNa // 32 // 17 // TIkA-'samayakhette NaM bhate ! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM panatte' manuSyakSetraM khalu bhadanta ! kiyadIrgha vistArAbhyAm kiyaJca parikSepeNa prajJapta prazna: ? bhagavAnAha-'goyamA ! paNayAlIsaM joyaNasayasahassAI AyAmavikkhaM. - bheNaM egA joyaNakoDI jAva abhitarapukkharaddhaparirao se bhANiyanco jAva manuSyakSetra nirUpaNa'samayakhette NaM bhaMte ! kevatiyaM AyAmavikkhaMbheNaM' ityAdi / TIkArtha-zrI gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! 'samaya kSetra kI-manuSya kSetra kI-lambAI cauDAI kitanI hai aura kitanI isakI paridhi hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! paNayAlIsaM joyaNa sayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, egA joyaNakoDI jAva abhitara pukharaddhaM parirao se bhANiyanvo jAva auNa manuSya kSetranuM nirUpaNa 'samaya khetteNaM bhaMte / kevatIyaM AyAmavikkhaMbheNaM' tyA TIkAtha-zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavana samaya kSetra-manuSya kSetranI laMbAI ane pahelAI keTalI che? ane tenI paridhi keTalI cha 1 mA praznanA ttaramA prabhuzrI gItamasvAmI 4 cha hai-'goyamA! paNayAlIsa joyaNasayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, egA joyaNa koDI jAva abhitara
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 98 manuSyajhetranirUpaNam 735 auNapaNNe' he gautama ! paMca catvAriMzad yojanazatasahasrANi 450000 AyAmaviSkambhAbhyAm ekA yojanakoTiH yAvad AbhyantarapuSkarArdhaparirayastAvatsa bhaNitavyaH tathA ca ekA yojanakoTI dvAcatvAriMzacchata sahasrANi triMzatasahasrANi dve yojanazate ekonapaJcAze kiJcidvizeSAdhike parikSepeNa prajJaptam / tatpramANaparimitaM mAnupakSetram / mAnuSyakSetranAmakaraNe hetuM pRcchati-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai mANusakhette 2' tatkena kAraNena bhadanta ! mAnupakSetraM 2 ityevamucyate iti praznaH bhagavAnAha-'goyamA ! mANusakhette gaM tivihA maNussA parivasaMti' manuSyakSetre trividhA lokA vasanti / te ke tatrAha-'taM jahA' kammabhUmagA-akammabhUmagA aMtaradIvagA' karmabhUmakAH karmabhUmau jAtAH 1 akarmakAH 2 antI kAH antaradvIpe jAtAH / anyacca manuSyANAM janmamaraNazcAtraiva kSetre na tadvahiriti nizcitaM, 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai mANusakhette 2' tattenArthenaiva mucyate mAnupapaNNe' he gautama ! manuSyakSetra kI lambAI cauDAI 45 lAkha yojana kI hai aura Abhyantara puSkarAI kI jitanI paridhi hai utanI isakI paridhi hai / Abhyantara puSkarodha kI paridhi 14230249 eka karoDa bayAlIsa lAkha tIsa hajAra do sau unapacAsa yojana kI hai yahI isa kI paridhi kA pramANa hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai mANusakhette 2' he bhadanta ! isakA 'mAnuSakSetra' aisA nAma kisa kAraNa se huA hai ? "goyamA ! mANusakhette NaM tividhA maNussA parivasaMti' he gautama ! manuSya kSetra meM tIna prakAra ke manuSya rahate haiM-'taM jahA' jaise 'kammabhUmagA, akammabhUmagA, aMtaradIvagA' karmabhUmaka 1 akarmabhUmaka 2 aura antaradvIpaka 'se teNaTeNaM evaM vuccai mANusa khette 2' isa kAraNa he gautama ! mAnuSakSetra kA nAma 'mAnuSakSetra' aisA kahA pukkharaddha' parirao se bhANiyavyo jAva auNapanne' gautama! manuSya kSenI laMbAI pahoLAI 45 pistAlIsa lAkha jananI che. ane Abhyantara puSkarAdhanI jeTalI paridhi che eTalI ja tenI paridhi che. Abhyantara puSkarAInI paridhi 14230249 eka karoDa beMtAlIsa lAkha trIsa hajAra base egaNa payAsa yonanI che. yA pramANa manuSya kSetranI paridhinu cha. 'se keNaTeNa bhaMte / evaM buccai mANusakhette mANusakhette' meM bhagavan ! // kSetra nAma 'bhAnu5 kSetra se pramANe // 4ArathI thayeTI cha ? 'goyamA ! mANusakhetteNaM tividhA maNussA parivasati' gautama ! manuSyakSetramA na prAranA mnussy| 2 che. 'taM jahA' 2 mA prabhArI cha. 'kammabhUmagA akammabhUmagA aMtaradIvagA' bha. bhUbha 1 mama bhUma4 2 bhane mata2 dvA54 3 'se teNaTeNa evaM vuccai
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 736 jIvAbhigamasUtre kSetram-2 ihaivakSetre trividhamanuSyavAsamahimnA janmamaraNasabhAvena ca mAnupakSetraM nAma sampannam / kiM ca-manuSyANAmiyaM janmasthiti maraNaniminikAbhRmiH, yadyapi baddhavairo devAdirenamita utpATaya sthAnAntaraM netuM yatamAno'pi buddhi viparyayAt nayannapi punaH parAvartya prakSipati ihaiva, yepi kecana jaMghAcAriNo vidyAcAriNaH gacchantyapi nandIzvarAdi dvIpAna , kintu-na tatra vasanti mriyante vA tRNamihAyAnti gayA hai tathA manupyoM kA janma aura maraNa isI kSetra meM hotA hai isake bAhira nahIM hotA hai manuSyajanma janma kI apekSA manuSyakSetra ke bAhara na huye hai na hote haiM aura na hoMge tathA yadi koI deva yA dAnava, yA vidyAdhara usake sAtha apane pUrva ke baMdhe hue paira ko bhagAne ke liye badalA lene ke liye aisI buddhi kare ki maiM isa manuSya ko isa sthAna se uThA kara manuSyakSetra ke bAhara rakha AUM yA choDa AUM ki jisa se khaDA 2 mUkha jAve yA mara jAya taba bhI usakI aisI buddhi loka ke prabhAva se hI punaH aisI badala jAtI hai ki jisake kAraNa vaha usakA saMharaNa hI nahIM karatA hai yadi vaha usakA saMharaNa kara bhI letA hai to phira vaha use punaH vahIM para vApisa lAkara rakha detA , hai isa taraha saMharaNa kI apekSA bhI manuSyakSetra se bAhara manuSya na kabhI mare haiM, na marate haiM aura na mareMge tathA jayAcArI yA vidyAcArI munijana nandIzvara Adi chIpa taka jAte haiM ve bhI vahAM jAkara mANusakhette mANusakhette' 2 // 24thI , gautama! manuSya kSetranu nAma 'manuSya kSetra e pramANe kahevAmAM Avela che. tathA manuSyone janma ane maraNa Aja kSetramAM thAya che. A kSetrathI bahAra thatuM nathI. manuSya janmanI ape. kSAthI manuSya kSetranI bahAra thaye nathI. thatA nathI ane thaze paNa nahIM tathA je kaI deva athavA dAnava athavA vidyAdhara tenI sAthe potAnA pUrvabhavanA bAMdhelA varane bhagADavA mATe arthAt badale levA mATe evI buddhi kare ke huM A manuSyane A sthAnethI uThAvIne manuSya kSetranI bahAra mUkI AvuM. athavA kahADI cuke, ke jenAthI e u u sUkAI jAya athavA te marI jAya. te paNa tenI tevI buddhi lekanA prabhAvathI ja pharI evI badalAya jAya che ke-je kAraNathI tene kaMI paNa karI zakatA nathI. je te e manuSyanuM saMharaNa paNa karIle te te pharIthI tene tyAMja pAcho lAvIne mUkI de che. A rIte saMharaNanI apekSAthI paNa manuSya kSetranI bahAra ke manuSya kyAreya maryA nathI. temaja maratA nathI ane maraze paNa nahIM tathA jeo jaMghAcArI ane vidyAcArI munijana nandIzvara vigere dvIpa paryanta jAya che. teo paNa tyAM
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ 737 prameyotikA TIkA pra.3 u. 3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam tato mriyante ato mAnuSottaraparvata sImAdikaM kSetraM mAnupakSetramiti nirNayaH / manuSyakSetre candrAdi vaktavyatAM prastauti - 'mAnusakhette NaM bhaMte ! kai caMdA bhAsuivA 3 kai sUriyA tavisu vA 3' manuSyakSetre khalu bhadanta ! prabhAsitavantaH katicandrAH prabhAsante prabhAsiSyante vA kati vA sUryA atapan tapanti (tapiSyanti) tapsyanti kati mahAgrahAcAramacaran - caranti - cariSyanti vA kati ca nakSatrANi adyotanta adyotante dyotiSyante, kati vA tArAgaNa koTikoTyo na vahAM rahate haiM na vahAM maraNa ko prApta karate haiM kintu manuSyakSetra meM hI maraNa ko prApta karate haiM isI liye mAnuSottara parvata hai, sImA jisa kI aisA jo manuSyoM kA kSetra hai vahI manuSyakSetra hai / manuSyakSetra saMbaMdhI vaktavyatA 'manusakhettaNaM bhaMte ! kati caMdA pabhAsiMsa 3' he bhadanta | manuSya kSetra meM kitane candramAoM ne prakAza diyA hai, aba bhI kitane candramA prakAza dete haiM aura Age kitane candramA prakAza deMge ? isI manuSya kSetra meM kitane sUryoM ne apanA tApa diyA hai vartamAna meM kitane sUrya apanA tApa dete haiM, aura Age bhI kitane sUrya apanA tApa deMge, kitane mahAgrahoM ne manuSyakSetra meM cAla calI hai kitane mahAgraha cAla calate haiM aura kitane mahAgraha bhaviSyat meM cAla caleMge ? kitane nakSatra yahAM para camake haiM, aba bhI kitane camakate haiM aura Age kitane ----- maraNane zaraNa paNa thatA nathI. paraMtu manuSya kSetramAMja AvIne teo maraNa pAme che. Aja kAraNathI mAnuSettara pa`ta che. sImA jenI evu' je manuSyAnuM kSetra che. eja manuSya kSetra che. manuSya kSetra sakhaMdhI candrAdinu kathana 'manusakhettaNaM bhate ! kati caMdA pabhAsiMsu 3' he bhagavan bhanuSyazcetrabhAM keTalA cadramAee prakAza ApyA hatA ? vamAnamAM keTalA cadro prakAza Ape che ? ane bhaviSyamAM keTalA cadro prakAza Apaze ? eja pramANe manuSya kSetramAM keTalA sUrcAe peAtAnA tApa AyeA hateA ? vamAnamAM keTalA sUryAM tApa Ape che ane bhaviSyamAM keTalA sUryo tApa Apaze ? keTalA mahAgrahoe manuSyakSetramAM cAla cAlI che? keTalA mahAgraho tyAM vartamAnamAM cAla cAle che ane bhaviSyamAM keTalA mahAgraho cAla cAlaze ? keTalA nakSatre manuSyakSetramAM camakayA hatA ? vamAna keTalA nakSatra tyAM camake che? ane bhaviSyamAM keTalA nakSatre tyAM camakaze? keTalA tArAgaNeAnI koTi phATa e jI0 93
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 jIvAmigamasUtre 'zobhanta zobhante zobhipyante iti praznasaMghe bhagavAnAha 'goyamA ! battIsa caMdasayaM vattIsa ceva sUriyANasayaM sayalaM maNurasaloyaM careMti ee pabhAseMtA' he gautama ! dvAtrizaM candrazataM tAvadeva zataM ca sUryANAm ete candrAH sUryAzca sva-stra prabhAbhiH sakalaM lokaM prkaashyntshcrnti| candrauTI jambUdvIpe, catvAro lavaNasamudre, dvAdaza dhAtakIkhaNDe, dvAcatvAriMzat kAlode, dvAsaptatizcandrA abhyantarapuSkarAdhe, itthaM saMkalanayA dvAtriMzaduttaraM zataM candrA bhavanti / evaM sUryA api, camake ge? kitane tArAgaNoM kI koTAkoTI yahAM suzobhita huI hai, aba bhI vaha kitanI suzobhita hotI haiM aura Age bhI kitanI suzobhita hoMgI? ina praznoM ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM'goyamA ! battIsaM caMdasayaM battIsaM ceva sariyANa saya, sayalaM maNussa loyaM careMti ete pabhAsetA manuSyakSetra meM 132 candramAoM ne prakAza diyA hai aba bhI itane hI candramA prakAza dete rahate haiM aura Age bhI itane hI candramA prakAza dete raheMge isI taraha 132 sUrya ne yahA~ apanA tApa diyA hai / aba bhI itane hI sUrya yahAM apanA tApa pratidina dete haiM aura Age bhI itane hI sUrya tApa dete rheNge| 132 kI saMkhyA inakI isa prakAra se hotI hai ki jambuddhIpa ke 2 sUrya 2 candra lavaNasamudra ke 4 sUrya 4 candra dhAtakIkhaNDa ke 12 sUrya 12 candra kAloda samudra ke 42 saya 42 candra puSkarAdha ke 72 saya 72 candra saba mila manuSya kSetramAM zobhita thaI hati ? vartamAnamAM keTalI koTi koTi zobhita thAya che ane bhaviSyamAM paNa keTalI keTi koTi tyAM zebhA pAmaze ? A praznonA uttaramA prabhuzrI gautama svAmIna 49 cha -'goyamA vattIsaM caMdasayaM battIsaM ceva sUriyANa saMyaM sayalaM maNussaloyaM careMti ee pabhAseMtA' manuSya kSetramA 132 eka batrIsa caMdramAeAe prakAza Ape have vartamAnamAM paNa eTalA ja caMdramAe prakAza Ape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja caMdramAe prakAza detA raheze. eja pramANe 132/ ekase batrIsa sUryoe tyAM pitAne tApa Ape hate. vartamAnamAM paNa eTalA ja sUryo tyAM pitAne tApa darareja Ape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja sUryo tyAM pitAne tApa dararoja ApatA raheze. te caMdra sUryonI 132 ekarasa batrIsanI saMkhyA A rIte thAya che. jema ke jaMbudvIpanA 2 be sUryo ane be caMdro lavaNa samudranA 4 cAra sUryo ane 4 cAra caMdro dhAtakIkhaMDanA 12 bAra sUryo ane 12 bAra caMdro kAda samudranA 42 beMtALIsa sUryo ane 42 beMtALIsa caMdro pukharAInA 72 tera sUryo ane 72 betera caMdro A rIte badhA maLIne 132/eka batrIsanI saMkhyA
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratika TIkama 3 u. 3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 739 uktaJcA'nyatrApi ( etAvadeva ) 'ekkArasyasahassA chappiya solA mahaggahANaM tu' ekAdaza ca sahasrANi paT paMcAzat poDaza mahAgrahANAntu - paT paMcAzadadhika poDaza zatottaraM sahastrANAmekAdaza parimANaM mahAgrahANAM jJeyam / 'chacca sayA chaSNNauyA nakkhattA tiSNi ya sahassA' paNNavatyuttara paT zatAdhika sahasratrayamAnamitAni nakSatrANi | 'aDasIi sayasahassA sattAlIsahasvaM maNuyalogaMmi satta ya sayA aNUNA tArAgaNa koDikoDINaM' tArAgaNAnAM salupyaloke gaNanA pramANantu - aSTAzIti lakSANi catvAriMzatsahasrANi kiM cidannAni saptazatAni jJAtavyam / 'sobhaM sobhesu vA 3' ete zobhAmazobhanta0 3 / upasaMhAramAha kara 132 ho jAte haiM / 'ekkArasa ya sahassA chappiya solA mahaggahANaMtu ucca sayA chaNNauyA NakkhattA tiSNi ya sahassA 2' 'sobhaM sosuvA 3' gyAraha hajAra 6 sau solaha mAhoM ne vahAM apanI cAla calI hai, vartamAna meM bhI itane hI mahAgraha vahA~ apanI cAla calate rahate haiM aura bhaviSyat meM bhI itane hI mahAgraha vahAM apanI cAla calate raheMge tIna hajAra 6 sau 96 nakSatroM ne vahAM para candramAdika ke sAtha yoga kiyA hai varttamAna meM bhI ve itane hI vahAM yoga karate rahate haiM aura Age bhI ve itanI hI saMkhyA meM vahAM yoga karate raheMge 'aDasIi sayasahassA cattAlIsa sahassa bhaNuyaloyaMmi satta ya sayA aNUNA tArAgaNa koDikoDINaM ||3|| tathA-8840700 tArAgaNoM kI koTAkoTI vahAM suzobhita huI haiM aba bhI itane hI tArAgaNoM kI thardha laya che. 'ekkArasa ya sahassA chappiyasolA mahaggahANaM tu chacca sayA chaNNa * uyA NakkhattA tiNi ya sahassA sobhaM sobhe suvA3' agiyAra hunnara chaso soja mahAgrahoe tyAM peAtAnI cAla cAlI hatI. vamAnamAM paNa eTalAja mahAgraho tyAM peAtAnI cAla cAlatA rahe che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja mahAgraho tyAM potAnI cAla cAlatA raheze. traNa hajAra chaseA channu nakSatrAe tyAM caMdra vigerenI sAthe yAga karyAM hatA. vartamAnamAM paNa eTalAja nakSatre tyAM ga karatA rahe che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja nakSatrA tyAM ceAga karatA raheze. 'aDasIi sayasahassA cattAlIsa sahassA maNuya loyami sattaya sayA aNUNA tArAgaNa koDi koDINaM // 1 // tathA 8840700 aThayAsI lAkha cALIsa hajAra ane sAtase tArA gaNAnI kATA kADhi tyAM suzeAbhita thaI hatI. vartamAnamAM paNa eTalAja tArAgaNAnI kAyA keTi tyAM suzeAlita thaI rahI che. ane bhaviSyamAM paNa
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 740 jIvAbhima 'eso tArApiMDo santra samAsena maNuyalogaMmi' sarvasamAsena-saMkSepeNa manuSyaloke epa taaraapinnddstiirthkrairaakhyaatH| 'pahiyA puNatArAo jiNehi bhANiyA asaMkhejA' manuSyalokAntaHpAti tArAH parisaMkhyayoktAstIrthakaraiH tato bahirasaMkhyAtA anantAH, dvIpasamudrAdInAmasaMkhyAtatvAt sarvatra ca tAsAM sadbhAvAt / "evaI tAraggaM jaM bhaNiyaM mANussammi logammi' etAvadeva tArAgraM tArAsaMvandhigaNanAparimANam yattIrthaGkarairmAnuSye loke yadanantaraM bhaNitam, tat 'cAraM kalaMvuyA pupphasaMThiyaM joisaM carai' jyotipam-jyotipadevavimAnarUpam, kadambapuSpasaMsthitam kadambapuSpavad adhaH saMkucitamupari vistIrNam uttAnIkRtArddhakapitthasaMsthAnasaMsthitamiti bhAvaH, cAraM carati-cAra pratipadyate, tathA jagatsvAbhAvyAt tArAgrahagaNasya copalakSaNatvAt candrasUryAdayo'pi yathokta saMkhyAkAH koTAkoTI vahAM suzobhita ho rahI haiM aura Age bhI itane hI tArAgaNoM kI koTAkoTo vahA~ suzobhita hogI 'eso tArA piMDo savvasamAseNa maNuyaloyaMmi bahiyA puNa tArAo jiNehiM bhaNiyA asaM. khejA' 1 itanA tArApiNDa tIrthakaro ne isa manuSyaloka meM kahA hai parantu loka ke bAhira jo asaMkhyAta dvIpa aura samudra hai unameM tArApiNDa asaMkhyAta kahA gayA hai| "evaiyaM tAraggaM jaM bhaNiyaM mANusaMmi logaMmi / cAraM kAlaMbuyA pupphasaMThiyaM joisaM carai' // 2 // isa taraha se tIrthakaroM ne isa manuSyaloka meM :tArAgaNoM kA parimANa aura upalakSaNa se sUryAdikoM kA parimANa kahA hai ye sava jyotiSI devoM se vimAna rUpa haiM aura inakA saMsthAna kadamba puSpa ke eTalAja tArAgaNenI keTa keTI tyAM zobhita thaze, 'eso tArApiMDo savvasamAseNa maNuyaloyami vahiyA puNa tArAo jiNehiM bhaNiyA asaMkhejjA // 1 // ATalA tArApiMDa tIrthakaree A manuSya lekamAM kahela che. paraMtu lekathI bahAra je asaMkhyAta dvIpa ane samudro che, temAM tArA piMDa asaM. khyAta kahelA che. 'evaiyaM tAraggaM jaM mANusaMmi logaMmi / / cAraM kalaMbuyApupphamaThiyaM joisa carai // 2 // A rIte tIrthakaree A manuSya lekamAM eTalA tArAgaNanuM parimANu kahela che. e badhA tiSka denA vimAna rUpa che. ane teonu saMsthAna kadambanA puSpa jevuM che.
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam manuSyaloke jagatsvAbhAvyAcAra carantIti draSTavyam / upasaMhAramAha-ravisasigahanakkhattA evaiyA-maNuyaloe AhiyA jesiM nAmagoyaM na pAgayA pannavehiti' ravizazigrahanakSatrANi tArAzcopalakSaNatvAt etAvatsaMkhyayA manupyaloke AkhyAtAH anvarthayuktanAmagotrANi ca, itthaM vitayaM prAkRtAH vaiziSTaya hInAH kadApi iti viSayaM na prajJApayiSyanti kevalaM bhagavataivopadeSTuM zakyaM yadupadiSTa zraddheyam / 'chAvaTThI piTagAI caMdAicA maNulogammi do caMdA do sUrA ya hoti ekkekae piDae' manuSyaloke khalu paT paSTiH piTakAni santi-yadantargatAzcandrAdityAH, ekaikatra piTake dvau candrau dvau sUyau~ bhavataH, tatra-jambUdvIpe ekam, jaisA hai 'ravisasigahanakkhattA evajhyA AhiyA maNuyaloe jesi; nAmAgoyaM na pAgayA pannavehiM ti' ravi zazi graha, nakSatra aura upalakSaNa se tAgagaNa ye saba jo itanI saMkhyA meM tIrthakaroM ne kahe haiM una para jo prAkRtajana haiM mUrkha jana haiM ve vizvAsa nahIM kareMge-yaha prabhu kA kathana satya hai yA asatya hai aisA ve nahIM mAnege parantu samyagdRSTi jIvoM ko yaha bhagavAna ne hI kahA hai so hameM isa para zraddhA karanI cAhiye aisA samajha kara ise mAnanA cAhiye 'chAvaTThI piDagAI caMdA iccA maNuyalogammi / do caMdA do sUrA hoti ekkekkae piDae' // 4 // isa manuSyaloka meM candra aura sUrya ke .66-66 piTaka haiM eka eka piTaka meM do candra aura do sUrya hote haiM / ina meM jambUdvIpa meM 1 pITaka ravi sasi gaha nakkhattA evaiyA AhiyA maNuyaloe / jesiM nAmAgoyaM na pAgayA pannavehiM ti // 3 // ravi, rAzi, graha nakSatra ane upalakSathI tArAgaNa e badhA je ATalI saMkhyAmAM tIrthakaroe kahyA che tene je prakRta manuSya-arthAt bhUkha manuSya che teo vizvAsa karaze nahiM prabhuzrInuM A kathana satya che, evuM teo mAnaze nahIM paraMtu samyaphadaSTi vALA ne A bhagavAne ja kahyuM che. tethI ApaNe te kathana para zraddhA karavI joIe. ema samajIne te kathanane mAnavuM joIe. chAvaTThI piTagAI caMdAiccA maNuyalogammi / do caMdA do sUrA hoti ekkekae piDae // 4 // A manuSyalekamAM caMdra ane sUryanA 66 chAsaTha 66 chAsaTha piTake che. eka eka piTakamAM be caMdro ane be sUryo hoya che. temAM jaMbadvIpamAM
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 742 jIvAmigamasUtre lavaNe dve, dhAtakIkhaNDe paTa, kAlode ekaviMzati, paT triMzat piTakAni abhyantara puSparArdhe, itthaM sarvamIlane paT paSTiH (piTakAni) 'chappanaM nakkhattA ya hoti ekkekae piDage' ekaikasmin piTake paT paJcAzat nakSatrANi bhavanti, 66 piTakAnyapi yathAyathaM vibhajanIyAni // 5 // 'chAvaTThI piDagAI mahaggahANaM maNuyalogammi / chAvattaraM gahasayaM ca hoMti ekkaikae piDae' manuSyaloke ekaikapiTake paTsaptatam / paT saptatyadhikaM grahazataM, mahAgrahANAmapi 66 piTakAni pUrvavat // 6 // hai lavaNasamudra meM do piTaka haiM dhAtakIkhaNDa meM 6 piTaka haiM kAlodasamudra meM 21 pITaka haiM aura Abhyantara puSkarArdha meM 36 piTaka haiM isa prakAra se ye 66 piTaka isa manuSyaloka meM haiN| 'chAvaTTI piDagAI nakkhattANaM tu maNuyalogami / chappannaM nakkhattA ya hoMti ekkekae piDae // 2 // isa manuSyaloka meM nakSatroM ke 66 piTaka haiM eka eka piTaka meM 56-56 nakSatra hote haiN| 'chAvahI piDagAI mahaggahANaM tu maNuyalomi / chAvattaraM gahasayaM ca hoMti ekkekae pidde||6|| isa manuSyaloka meM mahAgrahoM ke 66 piTaka haiM-yahAM eka piTaka meM 176-176 mahAgraha hote haiN| 1 eka piTaka che. lavaNa samudramAM 2 be piTake che. dhAtakI khaMDamAM 6 cha piTake che. kAleda samudramAM 21 ekavIsa piTake che. ane Abhyantara puSkarAImAM 36 chatrIsa piTake che A rIte A 66 chAsaTha piTake A manuSya sAbhA che. 'chAvaTThI piDagAI nakkhattANaM tu maNuyalogami / chApannaM nakkhattA ya hoti ekekAe piDae // 5 // A manuSyalokamAM nakSatranA 66 chAsaTha piTake che. ane eka eka piTakamAM 56 chappana 56 chappana nakSatre che. chAvaTThI piDagAI mahAgahANaM tu maNuyalogami / chAvattaraM gahasayaM ca hoMti ekkekkae piDae // 6 // A manuSyalokamAM mahAgrahanA 66 chAsaTha piTake che. ahI eka eka piTakamAM 170 ekase chetera 176 ekase chatara mahAgraha hoya che. tema tIrthakaree kahela che.
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ 743 prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 6.98 manuSyakSetranirUpaNam 'cattAri ya paMtIo caMdAiccANa maNuyalogaMmi / chAvaTThiya chAvaTThiya hoi ya ekkekayA paMtI // 7 // catasrazca paMktayazcandrasUryANAM manuSyaloke, ekaikA paMktiH bhavati paT paSTiH SaT papTiA, ayaM bhAvaH-dve paMktI candrANAM dve eva sUryANAm, ekaikA ca paGkti rbhavati paTa paSTiH 2 paT paSTi SaT paSTi sUryAdi saMkhyA, yadA ekaH kila sUryo jambUdvIpe mero dakSiNabhAge, ekaH sUryaH meroruttarabhAge cAraM caran vartate, tathA ekazcandramA meroH pUrvabhAge eko'parabhAge, tatra yo mero dakSiNabhAge sUryazcAraM caran vartate tataH samazreNi vyavasthitau dakSiNabhAge eva dvau sUyauM, tathA yo meroH kila pUrvabhAge cAraM caran candro vartate tatsamazreNi vyavasthitau dvau pUrvabhAge eva candramasau, evaJca dvau dvau sUryA candramasau dakSiNe lavaNasamudre dhAtakIkhaNDe paT paT, ekaviMzatiH 2 kAlode, SaT triMzacA'bhyantarapuSkarAdhe, ityasyAmapi sUryapatau sarvasaMkhyayA paT SaSTiH sUryAH evaM-candrapaGktau ca 66 candrAzca veditavyAH, vizeSastu candraprajJaptau matkRtaTIkAyAM vyvsthaapitH|| 'chappannaM paMtIo nakkhattANaM tu maNulogaMmi / chAvaTThI chAvaTThI havai ya ekkekayA paMtI // 8 // manuSyaloke sarvatra nakSatrANAM paT paMcAzatpaMktayo bhavanti ekaikA ca paMkti 'cattAriya paMtIo caMdAiccANa maNuyalogaMmi / chAvaTThiya chAvaTThiya hoi ya ekkekayA paMtI // 7 // isa manuSyaloka meM candra aura sUryoM kI cAra cAra paMktiyAM haiM eka eka paMkti meM 66-66 candra aura sUrya haiN| 'chappannaM paMtIo nakkhattANaMtu maNuyalogaMmi / chAvahI 2 havaiya ekkekayA paMtI // 8 // isa manuSyaloka meM nakSatroM kI 56 paMktiyAM haiM eka eka pachakti meM 66-66 nakSatra haiN| cattAriya paMtIo caMdAiccANa maNuyalogaMmi / chAvaTTiya chAvaTriya havaiya ekkekkayA paMtI // 7 // A manuSyalekamAM caMdra ane sUryonI cAra cAra paMkti che. ane eka eka paMktimAM 66 chAsaTha 66 chAsaTha caMdro ane sUryo che. chappannaM paMtIo NakkhattANaM tu maNuyalogami / chAvaTThI chAvaTThI havaiya ekekayA paMtI // 8 // A manuSyalekamAM nakSatronI 56 chappana paMkti che. ane eka eka paMktimAM 66 chAsaTha 66 chAsaTha nakSatra che.
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmiMgamasUtra bhavati SaT paSTiH paT paSTiH / tathAhi-atra jambUdvIpe dakSiNato'rdhabhAge ekacandrasya parivArabhUtA'bhijidAdIni aSTAviMzati nakSatrANi krameNa vyavasthApitAni cAraM caranti, jambudvIpe uttaratordhamAge dvitIyacandrasyApyevameva, tatra dakSiNato'bhAge yatrAbhijinnakSatraM tatsamazreNivyavasthite dve abhijinnakSatre lavaNasamudre paT dhAtakIkhaNDe ekaviMzatiH kAlode para triMzadabhyantarapuSkarAH iti evaM sarvasaMkhyayA paTpaSTirabhijinnakSatrANi lavaNAdau paMktyA vyavasthitAni // 8 // ___'chAvattaraM gahANaM paMtisayaM hoi maNuyalogaMmi / chAvaTThI chAvaTThI ya hoi ekkakkayA paMtI' // 9 // sarva manuSyaloke'GgArakAdi grahANAM sarvasaMkhyayA paT saptatyadhikaM paMktizataM bhavati, ekaikApaMktiH bhavati SaT paSTiH paT paSTiH, ayaM bhAvaH-jambUdvIpe dakSiNato'rddhabhAge ekacandrasya parivArabhUtA aGgArakAdayo'STAzItirgrahAH, uttarato'rdrabhAge dvitIyasya candrasya parivArabhUtA aGgArakAdaya evAnye'STAzItirgrahAH, tatra dakSiNato'rddhabhAge yo'GgArakanAmA grahastat samazreNi vyavasthitau dakSiNabhAga eva dvau aGgArako lavaNasamudre, paT dhAtakIkhaNDe, ekaviMzatiH kAlode, paT triMzadabhyantarapuSkarAdhe iti, evaM zepA api saptAzItirgrahAH paGktayA vyavasthitAH pratyekaM paT paSTiH 2 veditavyAH, evamuttarato'pi arddhabhAge'GgArakaprabhRtInAmaSTAzItegrahANAM patayaH pratyekaM paTpaSTi saMkhyAkAH 2 bhAvanIyA iti bhavati sarvasaMkhyayA grahANAM paT saptataM paktizatam, ekaikA ca paMktiH paT SaSTi saMkhyAketi // 9 // 'te meru pariyaDatA payAhiNA vattamaMDalA savve aNavadviya jogerhi caMdA sUrA gahagaNA ya' // 1 // chAvattara gahANaM paMtisayaM hoi maNuyalomi / chAvaTThI chAcaTThI ya hoMti ekkekayA paMtI' // 9 // isa manuSyaloka meM aMgAra maMgala Adi grahoM kI 176 paMktiyAM haiM pratyeka paMkti meM 66-66 graha haiN| 'te merupaDiyaDatA payAhiNAvattamaMDalA savve / aNavaDiya jogehiM caMdA sUrA gahagaNA y||10|| chAvattaraM gahANaM patisaya hoi maNuyalogaMmi / chAvaTThI chAvaTThI ya hoti ekekayA paMtI // 9 // A manuSyalokamAM aMgAra-maMgaLa vigere grahonI 176/ ekase chotera paMkti che. ane dareka paMktimAM 66 chAsaTha 66 chAsaTha graho che. 'taM meru paDiyaDatA payAhiNAvatta maMDalA savve / aNavaTThiya jogehiM caMdA sUrA gahagaNAya // 10 //
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra. u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 75 sarve'pi te candrAH sUryA grahA vA pradakSiNAvarte prakarSeNotkRSTatayA dakSiNaAvartaH paribhramaNaparipATIryathA bhavettathA maNDalAni yeSAnte tathAbhUtAH merumanulakSIkRtya cAraM caranto'navasthitayogaiH maNDalAt maNDalAntaraM gacchanto'pi pradakSiNAvarttamaNDalAH santaH paribhramanti sarveSAM dakSiNata eva mero sadA sadbhAvAt // 10 // 'nakkhattatAragANaM avaTThiyA maMDalA muNeyavyA / tevi ya payAhiNAvattameva meruM aNucaraMti' yaha saba jyotiSa maMDala sumeruparvata kI cAroM aura pradakSiNA karatA hai kyoMki pradakSiNA karane kA isakA svabhAva hai yaha-1121 hajAra sumeru ko choDakara hI usakA pradakSiNA karatA hai isI se kAla vibhAga hotA hai samasta dizAoM evaM vidizAoM meM ghUmate hue candrAdikoM kI dakSiNa dizA meM hI meru hotA hai isaliye inheM 'pradakSiNAvartamaMDala' isa vizeSaNa se yukta kahA gayA hai| isase yaha samajhanA cAhiye ki manuSyalokavartI samasta sUryAdika pradakSiNAvartamaNDalagati se paribhramaNa karatA hai ina candrAdrika grahoM ke maNDala anavasthita hai kyoMki yathAyoga rUpa se anya anya maMDala para ye paribhramaNa karate rahate haiN| nakSatroM ke aura tArAoM ke maMDala avasthita hI haiN| yahI bAta 'nakkhatta tAragANaM avaDiyA maMDalA muNeyavvA' isa vAkyadvArA prakaTa kI gaI hai parantu phira bhI ye 'te viya payAhiNAvattameva melaM aNucaraMti ke anusAra nakSatra aura tArA bhI pradakSiNA A badhA timaMDala sumerU parvatanI cAre bAju pradakSiNA kare che. kemake-pradakSiNA karavAne teone svabhAva che. e 1121 agIyAraso ekavIsa hajAra sumerUone choDIne ja tenI pradakSiNA kare che. enAthIja kALa vibhAga thAya che. saghaLI dizAo ane vidizAomAM pharatA evA caMdra vigerenI dakSiNa zAmA bhe3 DAya che. tI tena 'pradakSiNAvarta maMDala' ye vizeSaNathI yuta kahela che. AnAthI e samajavuM joIe ke manuSyalokamAM Avela saghaLA sUryo vigere pradakSiNAvata gatithI paribhramaNa kare che. A caMdrAdika grahonuM maMDaLa anavasthita che. kemake yathAyogya paNAthI bIjA bIjA maMDalapara e paribhramaNa karatA rahe che. nakSatra ane tArAonA maMDaLa avasthitaja hoya che. ejavAta 'nakkhattatAragANaM avaTriyA maMDalA muNeyavyA' mA vAdhya dvArA prATa 42vAmA mAvesa che. to ye 'te viyapayAhiNAvattameva me aNucarAMti' mA 4thana pramANe nakSatra ane tArAo paNa pradakSiNavatamaMDaLa thaIne ja merUnI pradakSiNa jI. 94
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - jIvAbhigamasUtra 746 nakSatrANAM tArANAM ca maNDalAni abasthinAni jJAnavyAni, arthAt AkAlaM pratiniyatamekaikaM nakSatrANAM tArakANAM ca maNDalamiti, gatimantyapi vyavasthApitAni na tu gatihInAni jJAtavyAni, tAnyapi nakSatrANi tArakANi ca prAkRtatvAdatrasUtre puMstvanirdezaH, pradakSiNAvartameva yathAsyAttathaiva geru manucaranti / atra maNDalazabdAH puMsi prAkRtatvAdApatvAhA // 11 // 'rayaNIyara dinayarANaM ur3eva aheva saMkamo natthi; maMDala saMkamaNaM puNa abhitara bAhira tirie' // 12 // rajanikarAzcandrAH dinakarAH sUryAH teSAM nepAmUrddhavamadho vA saGkramaH paraspara saMgharSoM jagatsvabhAvAnna bhavati tiryakapunarmaNDalepu bhavati saMkramaNaM, kiM viziSTa mityAha-sAbhyantaravAhyam, abhyantaraM ca vAdyaM cAbhyantaravAdyaM saha abhyantaravAcaM yasya yena vA tat sAbhyantaravAhyam / ayaM bhAva:-sarvAbhyantaramaNDalAtparatastAvartamaMDala hokara bhI meka kI pradakSiNA karate haiM ataH ye gatihIna nahIM haiM pratyuta gati vAle hI haiM tArA evaM nakSatroM ko jo avasthita maMDala vAlA kahA gayA hai usakA tAtparya pratiniyata kAla taka unakA eka eka maMDala rahatA hai' isa kathana se hai sUtra meM maNDala zabda kA puliGga rUpa se nirdeza ArSa hone se kiyA gayA hai 'rayaNiyara diNaya. rANaM ur3eva aheva saMkamo natthi maMDala saMkamaNaM puNa abhitara bAhiraM tirie' candra aura sUrya inakA Upara yA nIce saMkrama nahIM hotA hai kyoMki jagata kA svabhAva bhI aisA hai bhItara bAhara ke maMDaloM meM inakA tirachA gamana hotA hai / isa kathana kA tAtparya aisA hai kisarvAbhyantara maMDala se Age maMDaloM meM taba taka usakA saMkrama hotA rahatA hai ki jaba taka vaha sarva cAhyamaNDala meM nahIM A pAtA isI kare che. tethI e gatihIna nathI. paraMtu gativALAja che. tArA ane nakSatrone je avasthita maMDaLa kahyA che tenuM tAtparya pratiniyata kALa sudhI temanuM eka eka maMDaLa rahe che A kathanathI che. rayaNiyara diNayarANaM uDDheva aheva saMkamo natthi / maMDalasaMkamaNa puNa abhitara bAhiratirie // 1 // caMdra athavA sUryanuM upara athavA nIce saMkramaNa thatuM nathI. kemakejagatane svabhAvaja evo hoya che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-sabhyantara maMDaLanI AgaLanA maMDaLamAM tyAM sudhI ja temanuM saMkramaNa thAya che, ke jyAM sudhI te sarva bAhya maMDaLamAM AvI zakatA nathI. 'rayaNiyara diNayarANa nakkhattANaM mahAgahANaM ca / . cAra viseseNa bhave suha duhavihI maNurasANaM // 2 //
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 98 manuSyakSetranirUpaNam 47 banmaNDaleSu saMkramo yAvatsarvadAdyamaNDalam evaM sarvatrAhyamaNDalAdava maNDaleSu tAvatsarvAbhyantaramaNDalam // 12 // 'rayaNiyara dinakarANaM nakkhacANaM mahamnahANaM, cAraviseseNa bhave suhadukkhavihI manussANaM' // 13 // rajanicara dinakarANAM nakSatrANAM ca mahAgrahANAM tena tena cAragati vizeSeNa sukhaduHkhayorvidhiH- vidhAnaM manuSyANAM bhavati zubhavedanIyA'zubhavedanIya karma vipAkAt / taduktam-- 'udayakkhayakhaovasamovasamA jaM ca kammuNo bhaNiyA / davyaM khettaM kAlaM bhAvaM bhavaM ca saMpappa' chAyA-udayaH 1 kSayaH 2 kSayopazamaH 3 yacca karmaNo bhaNitAH / dravyaM kSetraM kAlaM bhAvaM bhavaM ca saMprApya // 1 // zubhAzubhavedya karmaNAM prAyaH zubhadravya kSetrAdi sAmagrI vipAkakAraNam taraha se bAhyamaNDala se pahile 2 ke maNDaloM meM usakA saMkramaNa taba taka hotA rahatA hai ki jaba taka vaha sarvAbhyantara maMDala meM nahIM A pAtA 'raNiyara diNayarANaM nakkhattANaM mahaggahANaM ca cAraviseseNa bhave suha duhavihI maNussANaM' candra aura sUrya nakSatra evaM mahAgraha inakI cAla vizeSa se hI manuSyoM ke sukha duHkha kA vidhAna hotA hai manuSyoM ke do prakAra ke karma hote haiM - eka zubhavedya aura dUsare azubha vedya ina ke sAmAnyataH vipAka ke kAraNa dravya kSetra kAla, bhAva aura bhava ke bheda pAMca mAne gaye haiM kahA bhI hai 'udayakkhayakhaovasamovasamA jaM ca kammuNoM bhaNiyA / davvaM khettaM kAlaM bhAvaM bhavaM ca saMpappa' // 1 // zubhavedya karmoM ke vipAka ke kAraNa zubhadravya, zubhakSetra Adi caMdra ane sU, nakSatra ane mahAgraha teonI cAla vizeSaja manuSyanA sukhaduHkhanA vidhAnarUpa hoya che. manuSyeAnA ka` e prakAranA hoya che. eka zubhavedya ane khIjA anubhavedya tenA sAmAnya rIte vipAkanA kAraNe dravya; kSetra, asa, lAva, bhane lavanA seho yAMya bhAnavAsAM bhAvyA che. udhu ca che. 'udayakkhayakhaovasamovasagA jaM ca kammuNo bhaNiyA / davvaM khettaM kAlaM bhAvaM bhavaM ca saMpappa // 3 // zubha vedha karmonA dharaNe zuladravya, zukSetra, vigere hAya che,
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 748 movAbhigamana azubhavedyAnAmazubhadravyakSetrAdi sAmagrI tatazca yadA yeSAM janmanakSatrAdhanukUla: candrAdInAM cArastadA tatkRte zubhakarmANyArabhante tajjJAH tathAkRte tattat zubhakarmanairujya dhanadhAnyavRddhi karaNena vairopazabhanataH priyasamprayogAbhivardhanato yadi kimapyanirvacanIyaM sukhamupanayati ato vivekino mahAntasvalpamapi prayojanamArabhante zubhatithinakSatrAdau nA'zubhamuhUrte ataeva bhagavatA jinAnAmapyAjJA pravrajyAdika madhikRtya pranajyAvatagrahaNamapi zubhayoge epAdhunikaiH kartavyam naa'nythaa'kaale| taduktam-'esA jiNANa ANA khettAIyA ya kammuNo bhnniyaa| udayAi kAraNaM jaM tamhA savvattha jaiyavyaM' hote haiM aura azubhavedya karmoM ke vipAka ke hetu azubhadravya azubha kSetra Adi hote haiM / ataH jinake janma nakSatrAdi ke anukUla candrAdikoM kI cAla haiM taca unake prAyaH jo zubhavedya karma haiM ve tathAvidha vipAka sAmagrI ko prApta kara vipAka meM jaba Ate haiM taya ve jIva zarIra meM nirogatA, dhanavRddhi, vaira zAnti, Apta saMyoga Adi ke nimitta se sukhI hote haiM, isI kAraNa jo paramavivekI jana hote haiM ve thoDA sA bhI apanA prayojana zubha tithi zubha nakSatra Adi meM prAraMbha karate haiM inake vinA nahI karate haiM jinendra bhagavantoM kI bhI yahI AjJA hai ki zubha kSetra meM zubhadizA ko lakSya karake zubhatithi zubhanakSatra Adi rUpa muhUrta meM dIkSA grahaNa vratAropaNa Adi zubha kArya karanA cAhiye akAla meM nahIM kahA bhI hai- 'esA jiNANa ANA khettAIyA ya kammuNo bhaNiyA udayAi kAraNaM jaM tamhA savvattha jaiyavvaM' tethI jemanA janma nakSatra vigerene anukUla caMdra vigerenI cAla hoya tyAre teone prAyaH je zubhavedya karma che, te tevA prakAranI vipAkanI sAmagrIne prApta karIne jyAre vipAkamAM Ave che, tyAre te jIva zarIramAM nigIpaNuM, dhana vRddhi, veranI zAMtI AptasaMga vigere nimittethI sukhI thAya che. eja kAraNathI jeo parama vivekIjane hoya che teo thoDuM paNa pitAnuM projana zubhatithi, zubhanakSatra, vigeremAM prAraMbha kare che. te vinA AraMbha karatA nathI. jInendra bhagavatenI paNa eja AjJA che ke-zubhakSetramAM zubhadizAne lakSakarIne zubhatithi zumanakSatra vigere rUpa muhUrtamAM dIkSA grahaNa, vRtArepaNuM vigere zubhakArya karavA joIe. akALe karavA na joIe. kahyuM paNa che ke 'esA jiNANamANA khettAiyAya kammuNo bhaNiyA / udayAi kAraNaM jaM tamhA savvastha naiyavvaM // 1 //
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhaiyotikA TIkA pra.3 u.3 6.98 manuSyakSetra nirUpaNam uzker epA jinAnAmAjJA kSetrAdikAzca karmaNo bhaNitAH udayAdi kAraNaM yat tasmAt sarvatra yatitavyam // 'tesiM pavisaMtANaM tApakkhecaM niyamA vaDhU, teNeva kameNa nikkhamaMtANaM parihAyaI' sarvabAhyAt-AbhyantaramaNDalaM pravizatAM teSAM candrasUryANAM pratidinaM tApakSetraM niyamato vardhate tenaiva krameNa sarvA''bhyantarAd maNDalAdU bahirniSkrAmatAM pratidinaM hIyate tApamAnam vistarastu sUryaprajJaptau // 1 // 'tesiM kalaMbu ya puppha saMThiyA hoi tAva khettapahA, aMto ya saMkuyA vAhivitthaDA caMda suragaNA' isakA tAtparya aisA hai ki karmoM meM udyAdi ke kAraNa kSetrAdika bhI kahe gaye haiM ataH zubha kSetrAdika meM zubhanakSatrAdika ke yoga chadmasthoM ko zubha kArya karanA cAhiye aisI jinendra kI AjJA hai jo atizayazAlI bhagavaMta hai unheM zubhatithi zubhamuhUrta Adi kI apekSA nahIM huA karatI hai kyoM ki ve to apane atizaya ke bala se hI saba kucha kara liyA karate haiM / 'tesiNaM pavisaMtANaM tAvakkhettaM tu baDhae niyamA teNeva kameNa puNo parihAyai nikkhamaMtANaM' sarvavAhya maMDala se AbhyantaramaMDala meM praveza karate hue sUrya aura candramAoM kA tApa kSetra pratidina kramazaH niyama se AyAma kI apekSA baDhatA jAtA hai aura jisa krama se vaha paDhatA hai usI krama se sarvAbhyantara maMDala se bAhara nikalane vAlA sUrya aura candramAoM kA tApakSetra pratidina kramazaH ghaTatA jAtA hai / ise yadi vistAra pUrvaka jAnanA ho to sUrya A kathananu tAtpaya' evu che ke-karmAMnA udaya vigerenA kSetrAdika kAraNa paNa kahevAmAM Avela che. tethI zula kSetra vigeremAM ane zubhanakSatra vigerenA ceAgamAM chadmasthAe zubhakA' karavu joie e pramANenI jInendra bhagavAnanI AjJA che. jee atizayazAlI bhagavaMta che tene zubhatithi muhUta vigerenI apekSA rahetI nathI. kemake teote potAnA atizayanA khaLathIja madhu 4rIle che. 'tesiNaM pavisaMtANaM tAvakkhettaM tu vaDDhae niyamA, teNeva kameNa puNo nikkhamaMtANaM parihAyai' sarva mAhAbhaujathI AlyantarabhaujamAM aveza karatA thakA sUrya ane caMdramAenu tApa kSetra dararoja kramazaH niyama pUrNAMka AyAmanI apekSAthI vadhatuM jAya che. ane je kramathI te vadhe che. eja kramathI sarvAbhyantara maDaLanI bahAra nIkaLavAvALA sUrya ane caMdramAenuM tApakSetra dararoja kramaza: ghaTatuM jAya che, A viSayane je vistAra pUrNAMka samajavA hoya
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIyAbhigamastre . teSAM candrasUryANAM tApakSetrasya panthAnaH mArgAH kalaMbuyA puSpaM-nAlikApuSpaM tatsaMsthAnavat saMsthitAH etadeva vyAcaSTe antarmerorabhimukhaM saMkocazIlA: punazca vahiH lavaNasamudra dizi vistAravantaH santaH saMsthitAH spaSTIkRtAzca sUryaprajJaptau // 15 // samprati-candramaso hAsavRddhI pRcchati keNaM baDai caMdo parihANI keNa hoi caMdassa / kAlo vA joNho vA keNANubhAveNa caMdassa' kena kAraNena candro vardhate ? candrasya parihAnizca kena kAraNena bhavati ? zukle vRddhiH kRSNe hAniH kasmAd iti praznaH, tathA-kenA'nubhAvena-prabhAveNa candrasyaikaH pakSaH kAla:-kRSNo'parazca jyotsnaH zuklaH bhavati? bhagavAnAha-he gautama ! "kiNhaM rAhu vimANaM NiccaM caMdeNa hoi avirahiyaM / cauraMgulamappattaM hiTThA caMdassa taM caraI' prajJapti meM dekhanA cAhiye 'tesiM kalaMbuyA pupphasaMThiyA hoi tAvakhetta pahA / aMtoya saMkuyA vAhivitthaDA caMda sUragaNA' sUryAdika kA tApa kSetra kA mArga kadaMvavRkSa ke puSpa ke AkAra jaisA hai yaha meru kI dizA meM saMkucita hai aura lavaNasamudra kI dizA meM vistRta hai yaha sava sUrya prajJapti meM spaSTa kiyA gayA hai ataH vahIM se ise jAna lenA cAhiye 'keNaM vati caMdo, parihANI keNa hoi caMdassa, kAlo vA joNhA vA keNA'NubhAveNa caMdassa' ava gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-ki he bhadanta ! candramA zuklapakSa meM kisa kAraNa se vaDhatA hai aura kRSNapakSa meM candramA kisa kAraNa se ghaTatA hai ? tathA kisa prabhAva se candramA kA. eka pakSa kRSNa hotA hai aura eka pakSa zukla hotA hai / isake uttara nAma jatibhA tanI devA. 'tesiM kalaMghuyA pupphasaThiyA hoi tAvakhettapahA / aMtoya saMkuyA bAhi vitthaDA caMdasUragaNA' sUya vigerenA tA5 trane mArga kadaMbavRkSanA puSpanA AkAra jevo che. te merUnI dizAmAM saMkeca vALe che. ane lavaNasamudranI dizAmAM vistAra vALe che. A tamAma vastu sUryaprajJaptimAM spaSTa karavAmAM Avela che. tethI te viSaya tyAMthI ja samajI le. 'keNaM vaDUDhati caMdo, parihANI keNa hoi caMdassa, kAlo vA joNhA vA keNA'NubhAveNa caMdassa' va gItamasvAmI prabhuzrIna, me pUche che - bhagavan ! yadramA zukalapakSamAM zA kAraNathI vadhe che ? ane kRSNa pakSamAM caMdra zA kAraNathI ghaTe che tathA zA kAraNathI caMdramAne eka pakSa kRSNa hoya che? ane eka pakSa -- zubhasa DIya cha 1 mA praznanA ttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna cha -'kiNhaM:
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam manuSyakSatrAnarUpaNam ................711 Akasmiko rAhuH parvaNi kadAcit raveH zazino vA vimAne svenA''vRNoti tadA grahaNakAlo lokai rucyate yazca nityo rAhuH sa nityaH candravimAnAdadhazcaturagulairaprAptaM sat carati vimAnazca rAhoH kRSNam tajjagataH svabhAvAtkRSNapakSe candravimAnamAvRNoti zukle zanai muzcati // 17 // meM prabhu kahate haiM-'kiNhaM rAhuvimANaM niccaM caMdeNa hoi avirahiye, cauraMgulamappattaM hiTThA caMdassa taM caraI' he gautama ! kRSNa rAhu vimAna candramA ke sAtha sadA-sarvakAla-cAra agula dUra rahakara candravimAna ke nIce calatA hai isa taraha calatA huA vaha zuklapakSa meM dhIre dhIre candramA ko prakaTa karatA hai aura kRSNa pakSa meM dhIre dhIre use Dhaka letA hai tAtparya yahAM aisA kahA gayA hai ki rAhu do prakAra kA hotA hai-eka parvarAha aura dUsarA nityarAhu jo kadAcit-akasmAta A karake apane vimAna se candravimAna ko yA sUryavimAna ko Dhaka letA hai vaha parvarAha hai isa parvarAhu ko hI loka meM grahaNa kahA gayA hai usakA yahA~ grahaNa nahIM huA hai yahAM to nityarAhu kA grahaNa haA hai| isa nityarAha kA vimAna kAlA hai aura yaha candravimAna ke nIce cAra aMgula kI dUrI para usake sAtha hamezA calatA rahatA hai jaba yaha usake vimAna ko Dhaka letA hai to kRSNapakSa kahalAtA hai aura jaba yaha vimAna ko nahIM DhakatA hai to zuklapakSa kahalAtA hai zuklapakSa meM dhIre dhIre candra kA vimAna usake AvaraNa se rahita hotA hai aura rAhu vimANaM niccaM caMdeNa hoi avirahiyaM / cauraMgulamappattaM hidA caMdassa taM cara' - he gautama! kRSNa rAhu vimAna caMdramAnI sAthe sadA-sarvakALa caMdramAnA vimAnanI nIce cAra AMgaLa dUra rahIne cAle che, AvI rIte cAlatuM evuM te vimAna zukalapakSamAM dhIre dhIre tene DhAMkI le che. A kathananuM tAtparya ahIyAM evuM nIkaLe che ke rAhu be prakAranA hoya che. eka parvarAhu ane bIjA nitya rAhu je keIka ja samaye akasmAt AvIne pitAnA vimAnathI caMdra vimAnane ke sUrya vimAnane DhAMkIle che, te parvarAhu kahevAya che. ane e parvAhane ja lekamAM grahaNa kahevAmAM Ave che. ahIMyAM te parvarAhune grahaNa karavAmAM Avela nathI. ahIMyA te nitya rAhuneja grahaNa karela che. A nitya rAhunuM vimAna kALuM hoya che. ane te caMdra vimAnanI nIce cAra AMgaLa dUra rahIne tenI sAthe kAyama cAlatuM rahe che. jyAre te enA vimAnane DhAMkIle che, tyAre koNa pakSa kahevAya che. ane jyAre te caMdra vimAnane DhAMkatuM nathI, tyAre zukalapakSa kahevAya che. zukala pakSamAM dhIre dhIre caMdranuM vimAna tenA AvaraNa vinAnuM
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 752 lIvAmigamasUtra 'bAvaDhi vAvahiM divase divase u sukka pakkhassa / jaM parivaDDai caMdo khavei taM ceva kAleNaM' yaM-yasmAd yathA vA-candro vardhate tenaiva kAlena krameNa kSapayati dvApaSTibhAge vibhakta candravimAnasyA'napAyinau-uparitanau dvau bhAgau hitvA'vaziSTasya paJcadazasaMkhyayA bhAge hRte ye catvAro bhAgAsta iha dvApaSTi zabdabhAjaH / tatra zukle candraH dine dine dvApaSTibhAgAna dvApaSTibhAgasatkAn caturazcaturo bhAgAn vardhate, hAsameti ca tathA candraH kRSNe // 18 // 'pannarasaibhAgeNa ya caMdaM panarasameva taM varai / pannarasaibhAgeNa ya puNo vi taM ceva tikkamai' kRSNapakSa meM dhIre dhIre vaha usake AvaraNa se yukta hotA hai 'yAvaDiM vAvahi divase divase u sukkapakkhassa jaM parivaDaI caMdo khaveha taM ceva kAleNaM' candravimAna ke 62 bhAga kara lenA cAhiye inameM se candra vimAna ke do uparitama bhAga sadA anIvArya svabhAva hone ke kAraNa choDa denA cAhiye bAkI ke bace hue 60 bhAgoM ko 15 se bhAjita karanA cAhiye isa sthiti meM jo 4 bhAga Aye haiM ve yahAM bhava meM samudAya ke upacAra se 62 zabda se kahe gaye haiM zuklapakSa meM candramA pratidina 62 bhAga taka baDhatA hai isakA tAtparya yahI hai ki vaha 4-4 bhAga taka baDhatA hai isI taraha se vaha kRSNapakSa meM 4-4 bhAga taka ghaTatA hai. 'pannarasai bhAgeNa ya caMdaM pannarasameva taM varai / pannarasai hoya che. ane kRSNapakSamAM dhIre dhIre te tenA AvaraNathI yukta thAya che. kahyuM paNa che ke. 'bAvahi bAvahi divase divase u sukkapakkhassa / jaM parivaDhaI caMdo khavei taM ceva kAleNaM // 1 // caMdra vimAnanA 62 bAsaTha bhAga karI levA joIe temAMthI caMdra vimAnanA e uparitamabhAga sadA anIvArya svabhAva hovAthI tene choDI devA joIe. bAkInA vadhelA 60 sAITha bhAgone 15 paMdarathI bhAgavA joIe A rIte je cAra bhAga Ave che te ahIMyA bhavamAM samudAyanA upacArathI 62 bAsaTha zabdathI kahevAmAM Avela che. zukalapakSamAM caMdramA darareja 62 bAsaTha bhAga sudhI vadhe che. A kathananuM tAtparya e che ke te 4 cAra 4 cAra bhAga sudhI vadhe che. e rIte e kRSNapakSamAM 4 cAra bhAga sudhI ghaTe che. kahyuM che ke pannarasai bhAgeNa ya puNo caMdaM pannarasameva taM varai / / . pannarasai bhAgeNa ya puNo vi taM ceva tikkamai // 2 //
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ shrafter TIkA pra. 3. u. 3 su. 98 manuSyakSetra nirUpaNam -753 kRSNapakSe pratidinaM rAhuvimAnaM svakIyena paMcadazabhAgena candra-candravimAnaM ghRNoti paMcadazameva bhAgaM zukle pakSe punaH tameva pratidivasa paJcadazabhAgam AtmI yena paJcadazena bhAgena vyatikrAmati muJcati / vizeSacandraprasau spaSTaH // 19 // etadAzayenAha - ' evaM as caMdo parihANI eva hoi caMdassa / kAlo vA johA vA NANubhAveNa caMdassa' bhAgeNa ya puNo vitaM ceva tikkamai' isa kathana ke anusAra candravimAna ke 15 veM bhAga ko kRSNapakSa meM pratidina rAhuvimAna apane 15 bhAga se Dhaka letA hai - tAtparya kahane kA yahI hai ki isa pakSa meM candravimAna ke 15 bhAga kara lenA cAhiye aura rAhu vimAna ke 15 bhAga kara lenA cAhiye isa taraha kRSNapakSa meM rAhuvimAna candra-vimAna ke eka eka bhAga ko DhakatA hai aura zuklapakSa meM usI pandrahaveM bhAga ko apane 15veM bhAga se mukta kara detA haiM arthAt zuklapakSa meM pUrvokta kathanAnusAra vaha candravimAna ke eka eka bhAga ko khullA kara detA hai ataH kRSNapakSa meM eka eka bhAga DhakatA jAne ke kAraNa amAvasyA taka usake saba bhAga Dhaka jAte haiM aura zuklapakSa meM. usake pUrNimA taka eka eka bhAga khullA hote hote saba bhAga khulle ho jAte haiM isa viSaya ko vizeSa rUpa se jAnane ke liye candra prajJapti dekhanI cAhiye 'evaM baDhai caMdoM parihANI eva hoha caMdassa kAlo vA jonhA vA teNANubhAveNa caMdassa' isa kAraNa se zuklapakSa meM he gautama A kathana pramANe caMdra vimAnanA 15 paMdaramA bhAgane kRSNapakSamAM dararAja rAhu vimAna peAtAnA 15 paMdaramA bhAgathI DhAMkIle che. A kathananuM tAtparya e che ke A pakSamAM caMdra vimAnanA 15 paMdara bhAga karI levA joie. ane rAhu vimAnanA paNa 15 paMdara bhAga karI levA joI e. A rIte kRSNapakSamAM rAhu vimAna caMdna vimAnanA eka eka bhAgane DhAMkIDha che. ane zukala pakSamAM eja 15 paMdaramA bhAgane potAnA 15mA bhAgathI cheDI de che. arthAt zukalapakSamAM pUrvokta kathana pramANe e caMdra vimAnanA eka eka bhAgane khullA karI de che. tethI kRSNapakSamAM DhAMkatA javAnA kAraNe amAsa sudhImAM tenA badhAja bhAgA DhaMkAI jAya che. ane zukalapakSamAM punama sudhImAM eka eka bhAga khullA thatA thatAM badhAja bhAgA khullA thaI jAya che. yA viSayane vizeSa 3pe bhaguvA bhATe caMdraprajJapti leha sevI leDo, 'evaM SaDDhai caMdo parihANI eva hoi caMdassa kAlovA joNhAvA teNANubhAveNa caMdassa" jI0 95
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra + evaM rItyA candro rAhuvimAnenA'nAvRtto vardhate candrasya parihAnizca bhavati, tenA'nubhAvena rAhuvimAna gatyanurodhena candraH kRSNA jyotsnAvAnyA bhavati kRSNaH zuklazca pakSaH // 20 // _ 'aMto massa khette havaMti cArovagA ya uvavaNNA / paMcavihA joisiyA caMdA sUrA gahagaNA ya' antaH madhye manuSyakSetre upapannAH cAropagatAH ye ye te sarve paMcavidhA:candrAH sUryAH grahagaNAH cakArAt nakSatrANi tArAzceti // 21 // "teNaM paraM je sesA caMdA iccA gahatAranakkhattA, natthigaI na vi cAro avaTiyA te muNeyavyA' tena (pade paJcamyarthe tRtIyA) tato manuSyakSetrAt paraM ye zepA candrAditya graha-tArA-nakSatrANi santi, te na santi ekasthAnaM vihAya sthAnAntaraM gantAraH, nAsti teSAM gatiH cAro'pi ca maNDalagatyA paribhramaNaM kintu sarve-ekatrA'vasthitA jJAtavyAH, manuSyakSetra bahirgatAnAM tattadvimAnAnAM susthiratvAt // 22 // candramA baDhatA hai aura kRSNapakSa meM ghaTatA hai / aura kRSNapakSa evaM zuklapakSa isI kAraNa se hote haiM // 20 // 'aMto maNussakhette havaMti cArovagA ya uvvnnnnaa| paMcavihA joisiyA caMdA sUrA gahagaNA ya // 21 // ipsa manuSya kSetra ke bhItara candra, sUrya, graha, nakSatra evaM tArA ye pAMca prakAra ke jyotiSI calate haiN| "teNa paraM je sesA caMdAiccA gahatAra nkkhttaa| natthi gaI na vicAro avaDhiyA te muNeyavvA // 22 // aDhAIdvIpa ke bAhara jo pAMca prakAra ke jyotiSI haiM-candra, Aditya graha, tArA, aura nakSatra haiM ve saba gati zUnya haiM-apane sthAna se A kAraNathI he gautama! zukala pakSamAM caMdramA vadhe che. ane kRSNa pakSamAM ghaTe che. ane e kAraNathI kRSNapakSa ane zukalapakSa thAya che. aMto maNussakhete havaMti cArovagAya uvavaNNA / paMcavihA joisiyA caMdasUrA gahagaNAya // 21 // A manuSyakSetramAM caMdra, sUrya, graha, nakSatra ane tArA e pAMca prakAranA tiSNa kahelA che. ane teo cAle che. 'teNa paraM je sesA caMdAiccA gahatAraNakkhattA / natthi gaI na vi cAro avaDhiyA te muNeyavvA // 22 // aDhAI dvIpanI bahAra je pAMca prakAranA jyotiSI arthAt caMdra, sUrya, ... aDa, tArA, mana nakSatrI cha, te mA gati vinAnA che. yAta pAtAmA
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam saMprati-pratidvIpaM pratisamudraM candrAdi saMkalanAmAha 'do caMdA iha dIve-cattAri ya sAgare lvnntoe| dhAyaisaMDe dIve vArasa caMdA ya sUrA ya' iha jaMbUdvIpe dvau candrau sAgare lavaNasamudre catvArazcandrAH, tataH paraM dhAtakIkhaNDadvIpe dvAdazacandrAH sUryAzca / tathAcAha 'ege jaMbuddIve duguNA lavaNe caugguNA hoti / lAvaNagA ya tiguNiyA sasi sUrA dhAyaisaMDe' ekaiko candrasUyau~ jambUdvIpe dviguNitau bhavataH, arthAt dvau candrau dvau sayauM jambUdvIpe, 'lavaNe' lavaNasamudre tAveva ekaiko sUryAcandramasau caturguNau bhavataH, catvArazcandrAzcatvAraH sUryA lavaNasamudre bhavantIti bhAvaH. lAvaNikA:-lavaNasamudrabhavAH zazisUryAstriguNitA dhAtakIpaNDe bhavanti dvAdazacandrA dvAdazasUryA dhAtakIpaNDe dvIpe bhavantItyarthaH // 23 // 'do do jaMvUdIve sasi sUrA duguNiyA bhave lavaNe, lAvaNigA ya tiguNiyA sasi sUrA dhAyaisaMDe' - calate nahIM haiM aura na maNDala gati se paribhramaNa hI karate haiM kintu avasthita haiN| do caMdA iha dIve cattAri ya sAgare lvnntoe| dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdo ya sUrA ya // 23 // isa jambUdvIpa meM do candra aura do sUrya haiM lavaNasamudra meM cAra candra aura 4 sUrya haiM dhAtakIkhaNDa meM 12 candramA aura 12 sUrya haiN| - 'do do jambUdIve sasisUrA duguNiyA bhave lavaNe / lAvaNigAya tiguNiyA sasisUrA dhAyaisaMDe // 24 // sthAnethI cAlatA nathI. ane maMDaLa gatithI paribhramaNa paNa karatA nathI paraMtu avasthita che. do caMdA iha dIve cattAriya sAgare lavaNatoe / dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdAya sUrAya // 23 // A jaMbudvIpamAM be caMdro ane be sUryo che. lavaNasamudramAM cAra caMdo che, ane 4 cAra sUryo che. dhAtakIkhaMDamAM 12 bAra caMdramA ane 12 bAra sUryo che, 'dI do jambUdIve sasi sUrA duguNiyA bhave lavaNe / lAvaNigAya ti guNiyA sasi sUrA dhAyaI saMDe // 24 //
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 756 jIvAbhigamasUtra - jambUdvIpe dvau-drau, tAvubhau zazisUyauM tato'nyatra lavaNasamudre dviguNitau bhavataH bhavanti ca lAvaNikA-lavaNasthAyinaH dhAtakIkha dvIpe triguNitAH zazinaH sUryAzca // 24 // itaH paraM SaT paSTipu saMkhyAtepu ye'vaziSTAste 'dhAyaisaMDappabhiI uhi tiguNiyA bhave cNdaa| Ailla caMdasahiyA aNaMtarANaMtare khette' - chAyA-dhAtakIpaNDa prabhRtidiSTa triguNitA bhveyushcndraaH| - - - ____ AdimacandrasahitA anantarAnantare kSetre / dhAtakIpaNDaH prabhRtiH Adi ya'pAM te dhAtakIpaNDaprabhRtayasteSu dhAtakIpaNDaprabhRtiSu dvIpeSu samudreSu ca ye uddiSTAzcandrA dvAdazAdayaH upalaNatvAt sUryA vA te triguNitAH santaH, AdimacandrasahitAH-uddiSTacandrayuktAd dvIpAt saMmudrAdvA prAgjambUdvIpamAdi kRtvAM ye prAktanAzcandrAstairAdimacandraiH upalakSaNatvAd AdimaH, sUryaizca sahitAH yAvanto bhavanti etAvatpramANA anantare'nantare kAlodAdau ___ jambUdvIpa meM do candra aura do sUrya haiM inase dugune lavaNasamudra meM haiM aura lavaNasamuMdra ke candra aura sUryoM se tiguNe candra sUrya dhAtakIkhaNDa meM haiN| 'dhAyaisaMDappabhiI uddi tiguNiyA bhave cNdaa| AillacaMdasahiyA aNaMtarANaMtare khette // 25 // dhAtakIkhaNDa ke Age ke samudra evaM dIpoM meM candra aura sUrya ina kA pramANa pahile dvIpa evaM samudroM ke candra aura sUrya ke pramANa se tigunA karake kahanA cAhiye aura usa pramANa meM pahile pahile kahe g2aye dvIpa aura samudra ke candra aura sUrya ina kA pramANa milA denA cAhiye isa taraha se Age Age ke samudroM aura dopoM ke caMdra aura sUryoM kA prakAza nikalatI hai| jaise' dhAtakI khaNDa dvIpa meM 12 candra jaMbudvIpamAM be caMdro ane be sUryo che. tenAthI bamaNuM lavaNasamudramAM che. ane lavaNa samudranA caMdro ane sUryothI traNagaNuM caMdra sUryo dhAtakIkhaMDamAM che, dhAyai saMDappabhiI uvi tiguNiyA bhave caMdA / . Ailla caMda sahiyA aNaMtANatare khete // 25 // dhAtakIkhaMDanI AgaLanA samudra ane sUryonuM pramANu-pahelA dvIpa ane samudronA caMdra ane sUryonA pramANathI traNa gaNuM karIne kahevuM joIe. ane e pramANamAM pahelA pahelAnA kahelA dvi ane samudranA caMdra ane sUryonuM pramANa bheLavI devuM joIe. e rIte AgaLa AgaLanA samudro ane dIpanA - caMdro ane sUryonuM pramANa nIkaLe che. jema dhAtakIkhaMDa dvIpamAM 12 bAra caMdra
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ 757 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sUM.98 manuSyakSetranirUpaNam bhavanti, tatra dhAtakIpaNDe dvIpe uddiSTAzcandrA dvAdaza, te triguNitAH santaH SaT triMzata, AdimacandrAH SaT, tadyathA--dvau candrau jambUdvIpe catvAro lavaNasamudre, etaiH SabhirAdimacandraiH saMhitA dvAcatvAriMzadbhavanti, etAvantaH kAlodasamudre candrAH, evameva sUryANAmapi tena sUryA api tatra dvAcatvAriMzadbhavanti, tathA kAlode samudre dvAcatvAriMzaccandrA uddiSTAste triguNitAH santaH paviMzatyadhika zataM bhavanti, AdimaMcandrA aSTAdaza, tadyathA-dauM jambUdvIpe catvAro lavaNasamudre, "dvAdaza dhAtakISaNDe, etairAdimacandraiH sahitaM pavizaM zataM catuzcatvAriMzaM zataM jAtam // 25 / / etAvatpramANAH puSkaravaradvIpe candrAH sUryAzca, evaM sarveSvapi dvIpa samudreSu candrasaMkhyA sUryasaMkhyA ca / pratidvIpaM samudraM ca nakSatra-graha-tArakAH / kiyatya iti vijJAtuM patrakAravacaH zRNu aura bAraha sUrya kahe gaye haiM to kAlodadhi samudra meM kitane hogeM to inakA pramANa isa prakAra se nikAlanA cAhiye-dhAtakIkhaNDa ke candra ' aura sUryoM ko tigunA karane para ye 36 hote haiM aura Adi ke jambU ke do lavaNasamudra ke cAra kula hue 6 ina 6 ko 36 meM joDa dIjiye 'tava.42 ho jAte hai ye 42 candra aura sUrya kAloda samudra meM haiM aisA inakA pramANa nikala AtA hai| isI taraha se kAlodasamudra ke bAda jo puSkaravara dIpa hai usameM bhI inakA pramANa nikAla lenA cahiye jaise kAloda samudra meM 42 candra sUrya prakaTa kiye gaye haiM 42 ko tigunA karane para 126 hote haiM inameM pahile ke 2-4-12 caMdra aura sUryo kA samilita pramANa 18 milA dene se 144 caMdra aura sUryoM kA pramANa puSkaradvIpa meM A jAtA hai isI taraha se Age ke samudra aura ane bAra sUryo kahelA che. te kAledadhi samudramAM keTalA haze? te te pramANa A pramANe kahADavuM joIe.-dhAtakIkhaMDanA caMdro ane sUryane traNa gaNuM karavAthI e 36 chatrIsa thAya che. ane pahelAnA jaMbudvIpanA be lavaNasamudranA 4 cAra maLIne kula e cha thAya che. e cha ne 36 chatrIsamAM meLavavAthI e kula 4ra beMtALIsa thaI jAya che. A 42 beMtALIsa caMdra ane sUryo kolea samuMdramAM che. A rItanuM temanuM pramANa nIkaLe che. e ja rIte kAleda samudranI pachI je puSkaravara dviIpa che. temAM paNa temanuM pramANu kahADI levuM joIe. jema kAleda samudramAM 42 beMtAlIsa caMdra ane sUryo hovAnuM kahela che. e beMtALIsane traNa gaNuM karavAthI 126/ ekase chavvIsa thaI jAya che. temAM 2-4-12 caMdra ane sUryanuM meLaveLa pramANa 18 aDhAra meLavavAthI 144 eka cuMmALIsa caMdra ane sUryonuM pramANa puSkara dvIpamAM nIkaLe che. eja
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 758 jIvAbhigamaso .................... ... .. ....... 'rikkhaggaha tAraggaM dIva samudde jahiccha senAuM / tassa sasIhiM guNiyaM rikkhaggaha tAragANaM tu / ' ana zabdo'tra parimANavAcI tathA ca-yatra kacana samudre dvIpe vA tatratya nakSatra-graha-tArANAM saMkhyAjJAne'bhilApavAnasi cet zRNu-tatya dvIpasya samudrasya vA sambandhibhiH zazibhirekasya zazinaH parivArabhUtaM nakSatraparimANaM grahaparimANaM tArAparimANaM ca guNitaM sad yAvad bhavati tAvat parimANaM tatra dvIpe samudre vA nakSatraparimANaM grahaparimANaM tArAparimANaM ceti, yathA lavaNasamudre kila nakSatrAdi dvIpoM meM bhI inakA pramANa nikAla denA cAhiye / 'rikkhaggahatAraggaM dIva samudde jahicchase nAuM / tassa sasIhi guNiyaM rikkhaggaha tAragANaM tu // 26 // jina dvIpoM aura samudroM meM nakSatra, graha evaM tArA ina ke pramANa ko jAnane kI icchA hove to una dvIpa samudroM ke candra sUrya ke sAtha unake eka eka candra sUrya ke parivAra se guNA karanA cAhiye jaise lavaNasamudra meM kitane nakSatra haiM ?-jaba yaha jAnane kI icchA hameM huI ho to usa samaya lavaNasamudra ke cAra caMdramAoM ke sAtha eka candra ke paricArabhUta 28 nakSatroM kA guNA karane para 112 jo Ate haiM ye hI 112 nakSatra haiM aisA inakA pramANa nikala AtA hai isI prakAra se graha parimAga aura tArA parimANa bhI nikAla denA cAhiye, jaise lavaNasamudra meM graha parimANa milate haiM to isake liye bhI aisI hI vidhi kartavya haipramANe AgaLanA samudra ane dvIpamAM paNa temanuM pramANu kahI devuM joIe, rikkhaggaha tAragaM dIvasamude jahicchase nAu / tassa sasIhi guNiyaM rikkhagaha tAragANaM tu // 26 // je kIpe ane samudramAM nakSatra graho ane tArAonA pramANane jANa vAnI IcchA hoya te e dviIpa ane samudronA caMdra ane sUryanI sAthe tenA eka eka caMdra sUryanA parivArane guNAkAra karavo joIe. jemake-lavaNa samudramAM keTalA nakSatra che? e jANavAnI IcchA thAya che te samajavA lavaNa samudranA cAra caMdramAonI sAthe eka caMdranA parivAra rU5 aThayAvIsa nakSatrane guNAkAra karavAthI 112 eka bAra thaI jAya che. eja 112 eka bAra nakSatra che. e rItanuM enuM pramANa nIkaLI Ave che. A ja pramANe graha parimANa ane tArA parimANa paNa kahADI levuM joIe. jemake-lavaNasamudramAM graha parimANa maLe che. te te mATe paNa eja pramANe rIte karI levI joIe. ahiyAM eka caMdramAnA
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA ThIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam ___759 parimANaM jJAtumiSTam, lavaNasamudre ca zazinazcavArastata ekasya zazinaH parivAra* bhUtAni yAni aSTAviMzati nakSatrANi tAni catubhirguNyante jAtaM dvAdazottaraM zatam, etAvanti lavaNasamudre nakSatrANi, tathA'STAzItigrahA ekasya zazinaH parivArabhUtAsteSAM caturbhirguNanAjAtAni trINi zatAni dvi pazcAzadadhikAni 352, etAvanto lavaNasamudre grahAH, tathaikasya zazinaH parivArabhUtAni tArAgaNakoTIkoTInAM SaTSaSTiH sahasrANi navazatAni paJcasaptatyadhikoni, teSAM caturbhiguNanAjAtAni koTIkoTInAM dve lakSe saptaSaSTiH sahasrANi navazatAni, etAvatyo lavaNasamudre tArAgaNakoTIkoTayaH, evaMrUpA ca nakSatrAdInAM lavaNasamudre saMkhyA prAgevoktA, evaM sarveSvapi dvIpasamudreSu nakSatrAdi saMkhyAparimANaM bhAvanIyam // 26 // bahirmanuSyakSetrebhyazcandrAdInAM parasparam / antaraM jJAtumicchA''ste zrRNuSvaMga ? pRthak pRthak 'caMdAto sUrassa ya sUrAcaMdassa aMtaraM hoi. pannAsa sahassAI tu joyaNANaM aNUNAI' ' mAnuSottaraparvatasya vahizcandrAtsUryasya, ca punaH sUryAccandrasya kiyadantaraMyahAM eka candramA ke parivAra meM 88 graha hai 88 ko 4 se guNA karane para 352 Ate haiM-ye 352 hI grahoM kA parimANa hai-isI taraha se eka candramA ke parivAra meM chiyAsaTha hajAra nau sau pacahattara koDAkoDI tArAgaNa haiM inameM 4 kA guNA karane para 267900000000000000 itanA parimANa AtA hai so yahI pramANa lavaNasamudra meM tArAgaNa kI koTikoTikA hai| 'caMdAto sUrassaya sUrA caMdassa aMtaraM hoi, pannAsa sahassAiM tu joyaNANaM aNUNAI' // 27 // manuSya kSetra ke bAhara jo caMdra aura sUrya haiM unakA antara pacAsa parivAramAM 88 aThayAsI graha che te 88ii aThayAsIne 4 cArathI guNavAthI 3para traNaso bAvana thAya che. e 352) traNase bAvana ja grahonuM pramANa che. eja rIte eka caMdramAnA parivAramAM chAsaTha hajAra navase paMcetera keDA kaDI tArAge| che. tamAM yAranA zuzAra 42pAthI. 267800000000000000 mATuM pramANa thaI jAya che. ane e ja pramANu lavaNasamudramAM tArAgaNanI keTa keTInuM che. caMdAto sUrassaya sUrA caMdassa aMtaraM hoI / pannAsa sahassAiM tu joyaNANaM aNUNAI // 27 // * manuSya kSetranI. bahAra je caMdra ane sUrya che. tenuM aMtara pAsa pacAsa
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 . ' jIvAbhigamasUtra vyavadhAnaM bhavati ? anyUnAni paripUrNAni yojanAnAM paMcAzatsahasrANi paraspam' candrasya sUryasya cAntaram // 27 // praticandreNa candrasya sUryasya raviNA saha / antara vaktu micchAvAn granthakAra uvAca yat - . 'sUrasrA ya sUrassa ya sasiNoM sasiNo ya antaraM hoi, . joyaNANaM sayasahassaM vahiyA o maNussa nagarasa / / sUryasya sUryasya pArasparikamantaraM ca candrasya candrasya parasparamantaraM bhavati, lakSayojanam, tathAhi-candrAntaritAH sUryAH sUryAntaritAzcandrA bhirvyvsthitaaH| etaccA'ntaraM sUcIzreNyA, na tu valayAkArazreNyA jJAtavyaM mavet // 28 // mAnuSoMpacAsa hajAra yojana kA hai yaha antara candra se sUrya kA aura sUrya se candra kA hai| yaha to pahile kahA hI jA cukA hai ki manuSyakSetra se, bAhara candra aura sUrya Adi jyotiSa vimAna avasthita haiM isaliye manuSyakSetra meM jaisA inakA yoga nakSatroM ke sAtha hotA hai vaisA vahAM nahIM hotA hai vahAM candra abhijit nakSatra ke sAtha sadaiva yukta rahatA hai, aura sUrya puSya nakSatra ke sAtha sadA yukta rahatA hai| 'svarassa ya sUrassaya sasiNo sasiNo ya,aMtara hoi, joyaNANaM sayasahassaM vahiyAo ma[ssa-nagarasa' manuSyaloka se bAhara candra kA candra se antara aura sUrya kA sUrya se antara eka lAkha yojana kA hai| candra se antarita sUrya aura sUrya se antarita candra yahi vyavasthita haiM candra aura sUrya kA antara 50000 yojana kA prakaTa kiyA gayA hai isa taraha yaha antara inakA eka lAkha yojana kA ho jAtA hai| sUcI zreNI kI apekSA hajAra ejananuM che. A aMtara caMdrathI sUryanuM ane sUryathI caMdranuM che. e te pahelAM kahevAmAM AvI gayuM che ke manuSya kSetranI bahAra cadra ane sUrya vigere tiSka vimAna rahelA che. tethI manuSya kSetramAM je temane yoga nakSatronI sAthe thAya che, e tyAM thatuM nathI. tyAM caMdra abhijIta nakSatranI sAthe kAyama rahe che. ane sUrya puSya nakSatranI sAthe yukta rahe che. sUrassa ya sUrassaya sasiNo sasiNo ya aMtara hoi / ___ joyaNANaM saya sahassaM vAhiyAo magussa nagassa // 28 // manuSya lekanI bahAra caMdranuM caMdrathI aMtara ane sUryanuM sUryathI aMtara eka lAkha ejananuM che. caMdrathI DhaMkAyela sUrya ane sUryathI DhaMkAyela caMdra ' bahAra vyavasthita che. caMdra ane sUryanuM aMtara 50000/ pacAsa hajAra ejananuM
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 761 ttaraparvatAd bahizcandramRryANAM paMklyA'trasthAnamAha-'sUraMtariyA caMdA-caMdaMtariyA ya diNayarA dittA / cittaMtara lessAgA suhalessA maMdalessA y|| nRlokAd pahiH paMktyA'vasthitAH sUryAntaritAzcandrAH ca punazcandrarantaritAH dinakarAH sUryAH dIptAH prakAzante sma tejaHpuMjaiste citrAntaralezyAkAH zItoSNarazmikatvAt / tatra mukhalezyAvantazcandrAH duHkhalezyAvantaH sUryA: grISmartuM hitvA sUryAH ziziratu inakA yaha antara kahA gayA jAnanA cAhiye valayAkAra zreNI kI apekSA se nhiiN| 'sUraM tariyA caMdA caMdaM tariyA ya diNayarA dittA, cittaMtara lesAgA suhalesA aMdalessA ya // 29 // nRloka se bAhara paGkti rUpa meM avasthita sUryAntarita candra aura candroM se antarita sUrya apane 2 tejaH puMja se prakAzita hote haiM isa 'kA antara aura prakAza rUpa lezyA vicitra prakAra kI hai antara vicitra inakA isaliye hai ki candra sUryAntarita haiM aura sUrya candramAoM se antarita haiM lezyA vicitra isa kAraNa se hai ki candramA zItala kiraNa vAlA hai aura sUrya uSNarahila vAlA hai grISmaRtu meM jisa - prakAra sUrya manuSyaloka meM atyanta uSNalezyA vAlA ho jAtA hai aura zizira kAla meM candra jisa prakAra atizIta lezyA vAlA ho jAtA hai aise ye yahAM nahIM hote haiM kintu eka se svabhAva ke rahate haiNpragaTa karavAmAM Avela che. A rIte A aMtara temanuM eka lAkha ejananuM thaI jAya che. sUcI zreNInI apekSAthI tenuM A aMtara kahevAmAM AvyuM che. tema samajI levuM. valayAkAra zreNInI apekSAthI nahIM sUratariyA caMdA caMdaMtariyA ya diNayarA dittA / cittaMtara lesAgA suhalessA maMdalesA ya // 29 // ' manuSyalakanI bahAra paMktI rUpe avasthita sUryathI aMtarita caMdra ane caMdrothI aMtarita sUrya pitapanA tejaH puMjathI prakAzita thAya che. tenuM aMtara ane prakAza rUpa lezyA vicitra prakAranI hoya che. enuM aMtara vicitra e mATe che ke-caMdra sUryAntarita che, ane sUrya caMdramAethI aMtarita che. lezyA vicitra e kAraNe che ke caMdramA zIta razmi kiraNe vALe che. ane sUrya usNarazmi kiraNe vALe che. grISmAtamAM je pramANe sUrya manuSyalekamAM atyaMta uSNa lezyAvALe thaI jAya che, ane zizira RtumAM caMdra je pramANe atyaMta zItala lezyAvALA hoya che; evA e ahIM rahetA nathI paraMtu eka sarakhA svAvavALA rahe che. arthAt grISmaRtune choDIne sUrya ane zizira jI0 96
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 762 jIvAbhigamasUtre hitvA candrA nRloka iva mandalezyAvantaH santaH sukhAvahA iti sAraH // 29 / / yatra dvIpasamudrAdau nakSatrAdInA parimANajJAnecchA tajjJAnArthaM purA tatratyaikasya candramasa: parivArANAM jJAnamAvazyakam tatastatratyacaMdra sA tatparivArasaMkhyAnAM guNane spaSTajJAnaM tadAha 'aTThAsII ca gahA-aTTavIsaM ca hoti nakkhattA, ega sasI parivAro satto tArANa vocchAmi, chAvaTi sahassAI nava ceva sayAI paMca sayarAI / ega sasI parivAro tArAgaNa koDikoDINa' aSTAzIti saMkhyAvanto grahAH, aSTAviMzati ramijidAdIni nakSatrANi, ekasya zazinaH parivArAH santIti tArANAM vakSyAmi // 3 // SaT paSTiH sahasrANi nava caiva zatAni paMcazatarAtrIH tArAgaNakoTikoTInA mekacandrasya privaarH||31|| arthAt grISmaRtu ko choDakara sUrya aura zizira Rtu ko choDakara candra nRloka meM manda lezyA vAle aura zubha lezyA vAle ho jAte haiM aise ye yahAM nahIM haiM ye yahAM ekAntarUpa me atyanta ThaMDe aura atyanta uSNarazmi vAle nahIM hai| _ 'aTThAsIiM ca gahA, aTThAvIsaM ca hoMti nakkhattA, egasasI parivAro etto tArANa vocchAmi eka candra ke parivAra meM 88 graha evaM 28 nakSatra hote haiM tathA tArAgaNa kitane hote haiM yaha bAta aba maiM nIce AryA se prakaTa karatA hUM 'chAvaDhi saharasAI nava ceva sayAI paMcasayAI, egasasI parivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 31 // ' tane choDIne caMdra manuSyalekamAM maMdalezyAvALA zubhalezyAvALA thaI jAya che. evA e ahIM rahetA nathI. teo ahIyAM ekaMta paNAthI atyaMta ThaMDA ane atyaMta uSNu ramivALA detA nathI. aDhAsIiMca gahA aTThAvIsaMca hoti nakkhattA / egasasI parivAro etto tArANa vocchAmi // 30 // eka caMdranA parivAramAM 88 aThayAsI grahe ane 28 nakSatra hoya che. tathA tArAgaNe keTalA hoya che e vAta have huM nIce kahevAmAM AvanAra AryA dvArA pragaTa karuM chuM. chAvaDhi sahassAI navaceva sayAI paMcasayAI / egasasI parivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 31 //
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 'bAhiyAo mANusanagassa caMdasarANaM avaTiyA jogA, caMdA abhIijuttA sUrA puNa hoti pusse hiM' mAnuSya nagasya bAhyAnAM-bAhiravasthitAnAM candrasUryANAM yogA avasthitAH sadaivA'natyuSNA tejasaH, na tu manuSyalokasthita sUrya iva grISmAvivA'tyuSNatejasaH / anyAnya nakSatrasaMcAriNazcArA'bhAvAt, evaM candrA api sadaivAnati zItalezyAkA na punaH kadAcanApi antarmanuSyakSetrasya zizirakAla ivAti zItatejasa iti // 31 // tatra kasya kena nakSatreNa sAkaM yogastatrAha-'manuSyalokAd bahirabhijinnanakSatreNa candramasa puSyeNa sUryAyuktAH sadaiva santi // 32 // 98 // samprati mAnupottaraparvatasya paricayaHmUlam-mANusuttareNaM bhaMte! pacae kevaiyaM uDDhe uccatteNaM, kevaiyaM uvveheNaM, kevaiyaM mUle vikkhaMbheNaM, kevaiyaM majjhe vikkhaMbheNaM kevaiyaM sihare vivakhaMbheNaM kevaiyaM aMto giri pariraeNaM ? . eka candra ke parivAra meM 66 hajAra nau sau pacahattara koDAkoDI tAre haiN| 'bahiyAo mANusanagassa caMdasUrANa'vaTiyA jogA, caMdA abhiijuttA sUrA puNa hoMti pussehiM // 32 // manuSyakSetra ke bAhara ke candra auda sUrya avasthita yoga vAle hai candra abhijit nakSatra se aura sUrya puSya nakSatra se yukta rahate haiN| manuSyaloka meM jisa prakAra sUrya zrImaRtu meM atyanta uSNalezyA vAlA hotA hai aura zizira Rtu meM candra atyanta zItarazmi vAlA ho jAtA hai vaise ye yahAM nahIM haiM kintu avasthita svabhAva vAle hote haiM // 98 // eka caMdranA parivAramAM 66 chAsaTha hajAra navase paMcetera keDA keDI tArAo che. bAhiyAo maNusanagassa caMdasUrANa'vachiyA jogA / - caMdA abhiijuttA sUrA puNa hoMti pussehiM // 32 // manuSyakSetranI bahAranA caMdra ane sUrya avasthita cogavALA che. caMdra abhijIta nakSatrathI ane sUrya puSya nakSatrathI yukta rahe che. manuSyalekamAM je pramANe sUrya grISma RtumAM atyaMta uSNa lezyAvALa banI jAya che. ane zizira RtumAM caMdra atyaMta zIta ramivALe thaI jAya che. evI rIte teo tyAM thatA nathI. paraMtu eka sarakhA svabhAvavALA rahe che ke sU. 98
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 764 ..- ....- .- . jIvAbhigamasUtre goyasA! mANusuttareNaM pavvae sattarasa ekavIsAiM joyaNasayAI uDDhaM uccatteNaM cattAri tIse joyaNasae kosaM ca uvveheNaM mUle dasa bAvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM majjhe satta tevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM uvari cattAri cauvIse joyaNasae vikhaMbheNaM aMto giri pariraeNaM-egA joyaNa koDI vAyAlIsaM ca sayasahassAI / tIsaM ca sahassAI doNhi ya auNApaNNe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM, bAhira giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAiM chattIsaM ca sahassAI satta codasottare joyaNasae parikkheveNaM, majjhe giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI cottIsa ca sahassA aTU tevIse joyaNasae parikkheveNaM uvari giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI battIsaM casayasahassAI nava ca vattIse joyaNasae parikkheveNaM, mUle vicchinne majjhe saMkkhitte upi taNue aMto saNhe majjhe udagge bAhiM darisaNijje IsiM saNisANe sIha NisAI avaddha javarAsi saMThANasaMThie savya jaMbUNayAmae acche saNhe jAva paDirUve, ubhao pAsiM dohiM paumavaraveiyAhiM dohiM ya vaNasaMDehiM savvao samaMtA saMparikkhitte vaSNao doNha vi / se keNa?NaM bhaMte ! evaM buccai mANusuttare pavvae ? mANusuttare pavvae ? goyamA ! mANusuttarassa NaM pavvayasta aMto maNuyA uppi suvaNNA vAhiM devA aduttaraM ca NaM goyamA! mANusuttara pavvayaM maNuyA Na kayAi viivaiMsu vA vIivayaMti vA vIivaissaMti vA NaNNattha cAraNehiM vA vijjAharehiM vA devakammuNA vAvi, se teNaTeNaM goyamA ! aduttaraM ca NaM jAva Niccai / jAvaM - mANusuttare pavvae.: NaM assi loetti pavuccai, PO
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pre.3 u.3 sUM.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 765 jAvaM ca NaM vAsAiM vA vAsadharAI vA tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai jAvaM ca NaM gehAi vA gehAvayaNAi vA tAvaM ca NaM asti loetti pavuccai jAvaM ca NaM gAmAi vA jAva rAyahANIi vA tAvaM ca NaM asti loetti pavuccai, jAvaM ca NaM arahaMtA cakkavahi baladevA vAsudevA paDivAsudevA cAraNA vijAharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA pagaibhaddayA viNIyA tAvaM ca NaM asti loetti pavuccai, jAvaM ca NaM samayAi vA AvaliyAi vA ANApANUi vA thovAi vA lavAi vA muhuttAi vA divasAi vA-pakkhAi vA mAsAi vA uui vA ayaNAi vA saMvaccharAi vA jugAi vA vAsalayAi vA bAlasahassAi vA puvvaMgAi vA puvAi vA tuDiyaMgAi vA, evaM putve tuDie aDaDe avave huhukae uppale paubhe NaliNe acchiNiure aue gaue maue cUliyA sIsapaheliyAM jAva ya lIsapaheliyaMgei vA sIsa. paheliyAi vA paliovasAi vA sAgarovamei vA upasappiNIi vA osappiNi vA tAvaM caNaM asliloge vucAi, jAvaM ca NaM bAyare vijjukAre bAyare thaNiyasade tAvaM ca NaM assiloei vuccai jAvaM ca NaM bahave orAlA balAhagA saMseyaMti saMmucchati vAsa vAsaMti tAvaM ca NaM asli loe, jAvaM ca NaM bAyare teukAe tAvaM ca NaM assiloe, jAvaM ca NaM AgarAi vA nadI ui vA NihIi vA tAvaM ca NaM asti loetti pavuccai jAvaM ca NaM agaDAi vA NadII vA tAvaM ca NaM asti loe jAvaM ca NaM caMdovarAgAi vA sUrovarAgAi vA caMdapariesAi thA, sUrapariesAi vA paDicaMdAi vA paDisUrAi vA iMdadhaNUi vA udagamacchei vA kapihasiyANi tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai / jAvaM ca NaM caMdima sUriyagahaNakkhattatArArUvANaM abhigamaNa niggamaNa
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 766 jIvAbhigamasU buDi NibuDi aNavaTTiya saMThANasaMThiI Aghavijjai tAvaM ca asti loeti paccai | sU0 99 // chAyA - mAnuSottaraH khalu bhadanta ! parvataH kiyadUrdhvamuccaistvena kiyadudveSena kiyanmUle viSkambheNa kiyanmadhye viSkambheNa kiyacchikhare viSkambheNa kiyadantargiripariraeNa kiyavahirgiripariraeNa kiyanmadhye giri pariraeNa, kiyaduparigiri pariraeNa ? gautama ! mAnuSottaraH khalu parvataH saptadaza ekaviMzAni yojanazatAni Urdhvamuccaistvena catvAri triMzAni yojanazatAni krozaM codvedhena mUle dazadvAviMzAni yojanazatAni viSkambheNa, madhye saptatrayoviMzAni yojana - zatAni viSkambheNa, upari catvAri caturviMzAni yojanazatAni viSkambheNa, antagiri pariraNa ekA yojanakoTi dvacatvAriMzad yojanazatasahasrANi triMzaccasahasrANi dve ca ekonapaJcAzadadhike yojanazate kiMcid vizepAdhike parikSepeNa bAhyagiri pariraeNa ekA yojanakoTi dvacatvAriMzat zatasahasrANi paT triMzat sahasrANi saptacaturdazottarANi yojanazatAni parikSepeNa, madhye giri pariraeNa ekA yojanakoTi dvAcatvAriMzat zatasahasrANi catustriMzat sahasrANi aSTau trayo viMzAni yojanazatAni parikSeSeNa uparigiri pariraeNa ekA yojanakoTi dvAcatvAriMzat zatasahasrANi dvAtriMzat sahasrANi nava ca dvAtriMzAni yojanazatAni parikSepeNa, mUle vistIrNo madhye saMkSiptaH upari tanukaH antaH zlakSNo madhye udagraH vahirdarzanIyaH ISatsanniSaNNaH siMhanipAdI apArdhayavarAzi saMsthAnasaMsthitaH sarvajAmbUnadamayaH acchaH zlakSNo yAvatpratirUpaH / ubhayoH pArzvayordvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM ca vanapaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMparikSiptaH varNako dvayorapi / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate mAnuSottaraH parvato 21 gautama ! mAnuSottarasya khalu parvatasyA'ntarmanujAH upari suvarNAH vahirdevAH / athottaraM ca khalu gautama ! mAnuSottaraM parvataM manujAH na kadApi vyativrajitavanto vA, vyatitrajanti vA vyatitra jiSyanti vA, nAnyatra cAraNAt- vidyAdharAt - devakarmaNocApi tattenArthena gautama / evamucyate mAnuSottaraH parvataH 0 - 2 / athottaraM ca khalu yAvannityeti / yAvatkhalu mAnuSottaraH parvatastAvat khalvayaM loka iti procyate yAvatkhalu varSANi vA-varSadharA iti vA tAvacca khalu - ayaM loka iti procyate yAvacca khalu gRhANIti vA gRhAyatanAnIti vA tAvacca khalu ayaM loka iti procyate yAvacca khalu grAmA iti vA yAvadrAjadhAnIti vA tAvacca khalvayaM loka iti procyate yAvatkhalu arhantazcakravartino valadeva vAsudevAH prativAsudevAzcAraNA vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAtrakAH zrAvikAH manujAH prakRtibhadrAH vinItAH tAvacca khalvayaM loka iti procyate yAvacca khalu samaya iti vA - Avaliketi
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 767 vA-AnaprANa iti vA-stoka iti vA-lava iti vA muharta iti vA-divasa iti vA-ahorAtra iti vA pakSa iti vA mAsa iti vA Rta riti vA. ayanamiti vA samvatsara iti vA-yuga iti vA-varSazatamiti vA-varSasahasramiti vA-varSazatasahasramiti vA-pUrvAGgamiti vA-pUrvamiti vA-truTitAGgamiti vA evaM pUrva truTitamaDaDam-avayama-huhakama-utpalam - pajham-nalinama-akSinikarama-ayutama-nayutam-mayutam-cUlikA zIpaprahelikA yAvata-zIrSaprahelikAGgamiti vA-zISagrahelikA iti vA palyopamamiti ga sAgaropamamiti vA utsarpiNIti vA-avasarpiNIti vA tAvacca khalu-aya loka iti-ucyate / yAvacca khalu vATaro vidyutakAro vAdaraH stanitazabdaH tAvaJca khalvayaM loka iti procyate, yAvaJca khala bahaba udArA valAhakAH saMsvidyante saMmRrchanti vapa varSanti tAvacca khalu ayaM loka iti mocyate yAvacca khalu bAdaratejaskAyaH tAvacca khalu ayaM lokaH / yAvacca khalaAkara iti vA nadya iti vA, nidhaya iti vA tAvacca khallu-aya loka iti procyate, yAvacca khala agaDA iti vA-nadI iti vA tAvat ca khala ayaM loka iti procyate yAvatkhalu candroparAga iti vA-candrapariveSA iti vA sUryapariveSA iti vA praticandrA iti vA-pratisUryA iti vA, indradhanuriti vA-udakamatsyA ini vA kapihasitamiti vA tAvacca khalu ayaM loka iti procyate / yAvacca khalu candrasUrya-graha-nakSatra tArArUpANAm abhigamana-nigamana-vRddhi-niyani-avasthita saMsthAna saMsthitayaH ityAkhyAyante tAvacca khalu ayaM lokaH, iti procyate // 99 // TIkA-'mANusuttareNaM bhaMte ! pavvae kevaiyaM ur3a uccattaNaM 1 kevaiyaM uvveheNaM 2 kevaiyaM mRle vikkhaMbheNaM 3 kevaiyaM majjhe vikkhaMbheNaM 4 kevaDayaM sihare vikkhaMbheNaM 5 kevaiyaM aMto giri pariraeNaM 6 kevaiyaM vAhiM giriparigeNaM 7 kevaiyaM majjhe giri pariraeNaM 8 kevaiyaM uvarigiri pariraeNaM 9' he bhadanta ! mAnupottaraH parvataH khalu Urdhvamuccatvena 1 udvedhena 2 mUle viSkambheNa 3 madhye ____ mAnuSottaraparvata kA paricaya'mANusuttareNaM bhaMte ! pavvae kevaiyaM ur3a uccattaNa' ityAdi / TIkArtha-zrI gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! mAnuSottara parvata kitanA UMcA hai kitanA bhUmi meM gaharA hai mUla meM kitanA cauDA hai madhya meM kitanA cauDA hai Upara meM kitanA cauDA hai mAnuSattara parvatane paricaya 'mANusuttareNaM bhaMte ! pavvae kevaiyaM uDDhe uccatteNa' tyAla TIkAI--gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavana mAnuSettara parvata keTale uMce che? jamInanI aMdara keTalo uMDe utarela che. mULabhAgamAM
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 768 jIvAbhigamasUtra viSkambheNa 4 zikhare viSkambheNa 5 antagiriparirayeNa 6 vahigiri parirayeNa 7 madhye giriparirayeNa 8 upari ca giriparirayeNa 9 kiyat iti praznaH, bhagaghAnAha-'goyamA ! mANusuttareNaM ebbae' sattarasa ekkavIsAiM joyaNasayAI ur3e uccatteNaM, cattAri tIse joyaNasae kosaM ca uvveheNaM, mUle dasa bAvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM, majjhe dasatevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM, uvari cattAri caucIse joyaNasae vikkhaMbheNaM, aMtogiri parirayeNaM egA joyaNakoDI vAyAlIsaM ca sayasahamsAI tIsaM ca sahassAI doNNi ya auNApaNNe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM, bAhiragiri pariraeNaM egA joyaNakoDI vAyAlIsaM andara kI kitanI paridhi hai kitanI bAhira kI paridhi hai kitanI vIca meM paridhi hai aura upara kitanI paridhi hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM-'goyamA ! mANusuttareNaM pacate sattarasa ekavIsAI joyaNasayAI uDDUM uccattaNaM' he gautama ! mAnuSottara parvata 1721 yojana pRthvI se UMcA hai 'cattAri tIse joyaNasae kosaM ca uvveheNaM' 430 yojana aura 1 kosa pRthvI meM gaharA hai| 'mUle dasavAvIse joyaNasate vikkhaMbheNaM mRla meM 1022 yojana cauDA hai. 'majjhe satatevIse joyaNasate vikkhaMbheNaM' bIca meM, 723 yojana cauDA hai 'uvari cattAri cavise joyaNasae vikkhameNaM' Upara meM 424 yojana cauDA hai 'aMto giri parirapaNaM egA joyaNakoDI vAyAlIsaMca syshssaaii| tIsaM ca sahassAI doNi ya auNA paNNe joyaNasae kiMci visesaakeTale paheLe che. madhya bhAgamAM keTale paheLe che?-ane uparanA bhAgamAM keTale paheLe che? aMdara tenI paridhi keTalI che? bahAra keTalI paridhi che. vacamAM keTalI paridhi che, ane upara keTalI paridhi che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasyAbhAra 4 cha -'goyamA ! mANusuttareNa pavvate sattarasa eka vIsAI joyaNasayAI uDDhe uccattaNa' he gautama | bhAnuSAtta2 parvata 1721 sttrse| mevIsa yApana pRthvIthI yA cha. 'cattAri tIse joyaNasae kosaM. ca uvveheNaM' 430/ yArasA trIsa yauna mane me asa-16 bhInanI ma2 8degi utare cha. 'mUlaM dasavAvIse joyaNasae vikkhaMbheNa bhUNamA 1022 isase mAvIsa yauna pahANI che. 'majjhe sattatevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM' qyamA 727/ sAtase tevIsa yona pahANI che. 'uvari cattAri cauvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM' 52nI mA 424/ yArase yAvIsa yauna pahANI che. 'giripariraeNaM egA joyaNa koDI bAyolIsaMca sayasahassAI tIsaMca sahassAI doNNiya auNAvanne joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheMveNa' bhInamI manI
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u 31.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 769 sayasahassAI chattIsaM ca sahassAI satta coisottare joyaNasae parikkheveNaM, majjhe giripariraeNa egA joyaNakoDI bAyAlIsaM sayasahassAI cocIsaM ca sahassA bhaTTatevIse joyaNasae parikkheveNaM, uvari giripariraeNaM egAM joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI battIsaM ca sahassAI nava ca battIse joyaNasae parikkheveNaM' he gautama ! Urdhvamuccaistvena ekaviMzatyuttarANi saptadaza yojanazatAni0 udvedhena eka krozAdhika triMzaduttarANi catvAri yojanazatAni 2 mUle dvAviMzatyutarANi dazayojanazatAni viSkambheNa 3 madhye daza trayoviMzAni yojanAnAM zatAni viSkambheNa4, upari catvAri caturvizatAni yojanAnAM zatAni viSkambheNa antargiriparirayeNaikA yojanakoTi catvAriMzat zatasahasrANi triMzacca sahasrANi dve ca ekona paMcAzadadhike yojanazate kiMci dvizeSAdhike 14230249 parikSepeNa bAhyagiriparirayeNa tu-ekA yojanakoTiH dvAcatvAriMzat zatsahasrANi paTU triMzacca sahasrANi caturdazottara saptayojanazatAni 14236714 parikSepeNa-7 madhye giriparirayeNa ekA yojanakoTiH dvAcatvAriMzat zatasahasrANi catustriMzat sahasrANi trayoviMzatyadhikAni aSTayojanazatAni 14234823 parikSepeNa-8 uparigiri parikSepeNa ekA yojanakoTiH dvAcatvAriMzat zatasahasrANi dvAtriMzat hie parikkheveNaM' pRthvI ke bhItara kI isakI paridhi 14230249 yojana se kucha adhika hai 'bAhiragiri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca satasahassAI chattIsaM ca sahassAI satta codasottare joyaNasae parikkheveNaM' bAhira meM nIce kI paridhi-14236714 yojana kI hai| 'majjhe giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI cottIsaM ca sahassA aTTa tevIse joyaNasae parikkheveNaM' bAhira meM bIca kI paridhi 14234823 yojana kI hai 'uvari giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI battIsaM ca sahassAI nava ya battIse joyaNasae parikkheveNaM' aura upara kI tenI paridhi 14230249) eka karoDa beMtAlIsa lAkha trIsa hajAra basa mAga payAsa yonayI 44 padhAre cha. 'bAhiragiripariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaMca satasahassAI chattIsaMca sahassAI satta codasottare joyaNasae parikkheveNaM' mahAnI mA nAyanA paridhi 14231714/ me4 42|me tAjIsa eti chatrIsa 2 sAtasA na yau| yAnanI cha. 'uvarigiri pariraeNaM egA joyaNakoDI vAyAlIsaMca sayasahassAI navaya battIse joyaNasae parikkheveNaM' tenI uparanI paridhi eka karoDa beMtALIsa lAkha batrIsa hajAra navase batrIsa yAnanI. cha. 'mUle vicchinne majjhe saMkhitte uppiM taNue aMto saNhe majjhe jI0 97
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ 770 jIvAmiMgamasUtra sahasrANi naMva ca dvAtriMzazadadhikAni yojanazatAni-14232932 parikSepeNe itthaM pramANopeto mAnupottaraparvataH prjnyptH| ataeva-'mUle vicchinne-majjhe saMkhitte uparitaNue-aMto saNhe majjhe udagge cAhiM darisaNijje-Isi saNNisaNNe-sIhaNisAI mUle-vistIrNa:-atipRthutvAt madhye saMkSisaH-madhyavistAratvAt, uparitanukaH stokavAhalyAbhAvAt, antaH zlakSNaH-mRSTaH madhyodayaH pradhAnA, vahirdarzanIyaH Ipat-nipaNNaH siMhavagnipIdatItyevaM zIlavAn siMhanipAdI yathA-- 'gratana caraNau uttamya pazcAttanacaraNau saGkocya siMhaH putAbhyAM manAklagnaH sATopaM siMho nipIdati tathA'yaM mAnuSottaro giri jambUdvIpadizi chinnaMTakA unnataH pazcArdhenoparitanabhAgA dArabhya pRthutvavRddhayA'ni nimnaH / etadevAti vyaktamAha-'avaddhajavarAsi saMThANasaMThie-savya jaMbUNayAMmae acche saNhe jAva paDirUve' apagatama? yasya so'pArddhaH apArtho yo yavazca rAzizca apArddhayavarAzI tayokhi yatsaMsthAnaM tadvatsasthitaH, tathA yavo rAzizca dhAnyAnAmapAntarAle UvAdhobhAgena chinno madhyabhAge chinnaTaGka iva bhavati pahirbhAge tu zanaiH 2 pRthutvaM vRddhayA nimno nimnatarastadvad epo'pi / sarvajambUnadamayo'ccha: zlakSNaH laNho. paridhi 14232932 yojana kI hai 'mUle vichinne majjhe saMkhitte upi taNue aMto saNhe majjhe udagge' yaha parvata isa taraha se mUla meM vistIrNa madhya meM saMkSisa aura Upara meM saMkucita ho gayA hai yaha bhItara meM zlakSNa-cikanA hai, madhya meM UMcA hai 'bAhiM darisaNijje' bAhara meM darzanIya hai 'Ini saNNisaNNe sIhaNIsAI avaddhajavarAsisaMThANasaMThite savca jaMbUNayAgae acche saNhe jAva paDirUve' ataeva yaha aisA hai ki jaisA siMha Age ke do pairoM ko lambA kara aura pIche ke do pairoM ko saMkucita karake baiThA ho isIliye isakA saMsthAna Adhe yava kI rAzi ke jaisA ho gayA hai yaha parvata pUrNarUpa se jAMbUnadamaya hai svaccha-AkAza aura sphaTika jaisA nirmala hai zlakSNa haiM 3 A parvata A rIte mULamAM vistAravALe madhyamAM saMkSipta thayela ane uparanA bhAgamAM saMkocAyela che. A aMdaranA bhAgamAM glaphaNa-cIkaNe che. bhadhyamA yA che. 'vAhiM darisaNijje' maDAranA lAbha zanAya che. 'IsiM saMNNisaNNe sIhaNIsAI avaddha javarAsi saMThANasaM Thite savva jaMbUNayAmae acche saMNhe jAva paDirUve' mA ta mero ya cha hai bha siMDa mAgaNanA meM pagene lAMbA karIne ane pAchaLA be pagene sakaeNDine beThela hoya, tethI tenuM saMsthAna arvAcavanI rAzI--DhagalA jevuM thaI gayela che. A parvata pUrNa rIte jAMbUnadamaya che. svaccha AkAza ane sphaTika maNina je nirmaLa che. leNuM
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.99 mAnuSottaraparvata nirUpaNam 771 ghRSTaH yAvatpratirUpaH prAgvat / 'ubhayo pAsiM dohiM paumacaraveiyAhiM dohi ya vaNasaMDehiM savvao samatA saMparikkhitte' ubhaya pArzvata dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM ca vanapaNDAbhyAM sarvataH samantAt parikSiptaH / 'vaNNao doNha vi' dvayoratra varNanaM padmavaravedikAyAH vanapaNDasya ca kartavyam / 'se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccai mANusuttare paccae 0 2 goyamA ! mANumuttarassa NaM pavvayassa aMto maNuyA upi suvaNNA vAhiM devA tatte0 ' tatkenArthena bhadanta ! mAnupottaraH parvataH 2 evamucyate gautama! mAnupocaraparvatasyAntarmanuSyAH upari suvarNakumAra vahidevAzca parivasanti tattenArthena mAnuSottaraH 2 kathyate / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! mANusuttaraM pavvayaM maNuyANa kayA vi vizvaIsu vA vIivayanti vA vIivaissaMti vA yAvat pratirUpa haiM 'ubhao pAsiM dohiM paramavaravediyAhiM dohiM vaNasaMDehi savvao samatA saMparikkhitte' inakI donoM tarapha do paMdmavara[vedikAeM aura vanapaNDa vartulAkAra meM sthita hai 'vaNNao donha vi' ina donoM kA yahAM para varNana kara lenA cAhiye 'se keNaNaM bhaMte ! evaM goat, mANusuttare pavvate 2' he bhadanta ! isa mAnuSottara parvata kA nAma mAnuSottara parvata aisA kisa kAraNa se kahA jAtA hai ? uttara ' meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! mANusuttarassa NaM pavvayassa aMto maNuyA upi suvaNNA bAhiM devA aduttaraM ca NaM goyamA !' isa parvata kA nAma mAnuSottara hone kA yaha kAraNa hai ki isa mAnuSottara parvata ke bhItara manuSya rahate haiM Upara suparNakumAra rahate haiM aura bAhara meM deva rahate haiM athavA he gautama ! isa parvata ke isa nAma ke hone kA yaha [ bhI kAraNa hai ki 'mANusuttara paJcataM maNuyA Na kayAi vitivaIsu vA ciTThAsavANI che. yAvat prati35 che. 'ubhao pAsiM dohiM paramavaravediyAhiM dohiM vaNasa' Derhi' savvao samaMtA saMparikkhitte' tenI bhanne ta23 padmavara vedikAo 'ane 'vanaSa'De' vartusAArathI rahesa che. 'vaNNao doNha vi' ane vanakhaMDa me jannetuM maDiyAM vANuna urI sevu' leye. 'se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM gas, mANusuttare pavvae mANusuttare pavvae' he bhagavan bhArya meSu zA kAraNathI kaDA che ke A mAnuSAntara parvatanuM nAma 'mAnuSAttara' pata e abhaNinu che? yA 'ananA uttarabhAM aluzrI gautamasvAmIne he che - 'goyamA ! mANusuttarassa NaM paJcassa aMto maNuyA upiM suvaNNA bAhiM devA aduttaraM NaM goyamA !" he gautama! yA parvatanu nAma bhAnuSottara parvata me prabhA thavAnu kAraNa e che ke A mAnuSAntara parvatanI aMdara manuSya rahe che, upara supa kumAra rahe che. ane mahAra devA rahe che. athavA huM gautama ! A paryaMtanu e mA padmavara vehi| *
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ .772 jIvAmigamatra NaNNattha cAraNehiM vA vijjAharehi vA devakammuNA vA vi' athottaraM ca gautama ! mAnupottaraM parva manuSyAH kadApi nahi vyatibajivanto vA, vyativrajanti vA vyativrajiSyanti vA nA'nyatra cAraNebhyo vidyAdharebhyo devebhyaH sAmAnyAH manujAdayo'pi, 'se teNaTeNaM goyamA0' tattenArthena gautama ! aMto manuSyaiH uttarItumazakyo yatastata epa mAnupottaraH kathyate / 'aduttaraM ca NaM jAva Nicce' athottaraM ca zAzvataM nAmadheyamasya kadApi yannAsInAsti na bhaviSyatIti na, kintvAsIdasti bhaviSyatyeveti nityaH zAzvataH / ___ 'jAvaM ca NaM mANumuttare pavvae tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai jAvaM vItivayaMti vA vItivaissaMti vA' isa mAnuSottara parvata ke Upara yo isa mAnuSottara parvata ke bAhara manuSya apanI zakti se na kabhI gaye haiM, na jAte haiM aura na jAvegeM. 'NaNNattha cAraNehiM vA vijAharehiM 'vA deva kammuNA vA vi' kintu jo jaMghAcAraNa muni hote haiM yA vidyAcAraNamuni hote haiM ve yA jinako deva haraNa kara le jAte haiM ve manuSya hI usase bAhara jAte haiM 'se teNaTeNaM' goyamA0' isI kAraNa se he gautama ! maiMne isa kA nAma mAnuSottara parvata aisA kahA hai 'aduttaraM ca NaM jAva Nicceti' athavA mAnuSottara aisA isakA nAma animittaka hai kyoMki yaha nitya hai isakA yaha nAma pahile nahIM thAaisA nahIM hai aba bhI nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura Age bhI nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai ataH yaha pahile bhI thA aba bhI hai aura prabhArI nAma thakAnu me 55 4 / 24 che-hai-'mANusuttarapavvataM maNuyA Na koi , vitivaiMsu vA vitivayaMti vA, vitivaissati vA' mA mAnuSottara vatanI 52 athavA A mAnuSetara parvatanI bahAra manuSya potAnI zaktithI kyAreya gayA .nathI. tApa nathI. mane pa nahI 'NaNNattha cAraNehiM vA vijjAharehiM vA deva kammuNAvA vidhAya25] muni DAya cha, athavA vidhAyA muni hoya che, teo athavA jemane deve haraNa karIne laI jAya che, evA manuSyaja mA. bhAnuSota2 patanI mahAra ya cha, 'se teNaTUTheNaM goyamA !! sArathI gautama / meM ghucha 3-mArnu nAma bhAnuSotta2 5 cha. 'aduttara ca NaM jAva Nicce athavA mAnuSottara se prabhAnu mA nAma tanu nimitta vinAnuM che, kemake e nitya che. tenuM A nAma pahelA na hatuM tema nathI. vartamAnamAM paNa nathI tema paNa nathI, ane bhaviSyamAM paNa te raheze nahI tema paNa nathI. tethI e pahelAM paNa e nAma vALA hane vartamAnamAM paNa eja pramANe tenuM nAma che. ane bhaviSyamAM paNa eja nAma vALo raheze.
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 773 ca NaM vAsAi vA vAsadharAi vA, tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai, jAvaM ca NaM gehAi vA gehAvayaNAi vA, tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai jAvaM ca gaM gAmAi vA jAva rAyahANIi vA, tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai, jAvaM ca NaM arahaMtA cakkavaSTi baladevA vAsudevA paDivAsudevA cAraNA vijAharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA pagaibhaddayA viNIyA tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai' yAvatkAlaM khalu mAnupottaraH parvataH yAvadbhAratAdi varSANi varSadharaparvatAH yAvacca khalu gRhANIti vA gRhApatanAnIti vA-gRhAgamanAni yAvacca Age bhI rahegA isIliye ise nitya zAzvata kahA gayA hai 'jAvaM ca NaM mANusuttare pavvate tAvaM ca NaM assiloe ti pavuccati' jahAM taka yaha mAnuSottara parvata hai vahAM taka yaha mAnuSaloka hai isa ke bAda mAnuSaloka nahIM hai 'jAvaM ca NaM vAlAti vA vAsadharAti vA tAvaM ca NaM assiloe tti pavuccati' jahAM taka maratAdi kSetra haiM varSadhara parvata haiM vahA~ taka yaha manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM gehAi vA gehAvayaNAti vA tAvaM ca NaM assi loeti pavuccati' jahAM taka ghara haiM, gharoM meM AtA jAtA hai vahAM taka manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM gAmAti vA jAva rAyahANIti vA tAvaM caNaM assiloetti pavuJcati' jahAM taka gAMva haiM, yAvat rAjadhAniyAM haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai yahAM yAvat zabda se kheTa karbaTa maDamba AdikoM kA brahaNa huA hai 'jAvaM ca NaM arahaMtA cakkavahi baladevo, vAsudevA cAraNA vijAharA samaNA samaNIo sAviyA sAviyAo maNuyA pagati bhaddagA viNItA tAvaM ca NaM tethIla tara nitya arthAt zata 49 cha. 'jAvaM ca NaM mANusuttare pavvate tAvaM ca NaM assiloeti pavuccaMti' nyAM sudhI 2mA bhAnuSotta2 5'ta 'cha, tyo sudhI - manuSyamA che. te pachI manuSya nathI. 'jAvaM ca NaM vAsAti vA vAsadharAti vA tAba ca NaM asi loetti pabuccatti' nyAM sudhI bharata vigaire kSetra cha, 152 pata cha, tyo sudhI - manuSyatA cha. 'jAvaM ca NaM gehAivA gehAvayaNAtivA tAvaM ca NaM assiM loeti pavuccati' nyA sudhI ghara cha, dharAmAM Ave taya cha, tyo sudhI bhanuSyatA cha, 'jAvaM ca NaM gomAti vA jAva rAyahANIti vA tAvaM ca NaM assi loetti pavuccati' cyA sudhI gama che, yAvat rAjadhAnI che, tyAM sudhI A manuSyaloka che. ahIyAM yAvat zabdathI kheTa, maTa ma vigairenu a yaye cha. 'jAvaM ca NaM arahaMta cakavaTTi baladevA, vAsudevA paDivAsudevA cAraNA vijjAharA samRNA samaNIyo sAviyA sAviyAo maNuyA pagaibhaddayA viNItA tAva ca NaM assi loeti pavuccati' nyo sudhI
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 77 jIvAmigamasUtra khala grAmAH iti vA yAvat-nagarANIti vA rAjadhAnIti vA yAvacca khalu arhantazvakravarti valadeva vAsudevAH cAraNA jaMghAcAriNo vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manupyAH prakRtibhadrA vinItAH tAvatkAlaM khalu ayaM manuSyaloka iti procyate na tataH parataH, ahaMdAdayo manujAntA asminneva manuSyaloke bhavanti nA'nyatreti bhAvaH / 'jAvaM ca NaM samayAi vA-AvaliyAi vA' yAvacca khalu samaya iti vA tatra-samayaH paramaniruddhaH kAlavizeSaH yasyAdho vibhAgaH assiloeti pavuccati' jahAM taka arahaMta, cakravartI, baladeva, vAsu. deva, prativAsudeva, cAraNa RdvidhArI manuSya, vidyAcAraNamuni, zramaNa, zramaNiyAM, zrAvaka, zrAvikA evaM bhadra prakRti vAle manuSya haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM samayAti vA AvaliyAti vA ANApANUiti vA thovAi vA lavAi vA muhuttAi vA divasAti vA ahorattAti vA pakkhAti vA mAsAti vA udUti vA ayaNAti vA saMvaccharANi vA jugANi vA, vAsasatAti vA vAsasahassAti vA, vAsasayasahassAI vA puvvaMgAti vA puvAti vA jahAM taka samaya hai, AvalikA hai, zvAsocchvAsa hai, stoka, lava, muhUrta, divasa, ahorAtra, pakSa, mAsa, Rtu ayana saMvatsara, yuga, varSazata; varSasahasra, varSa zatasahasra, pUrvAMga, pUrva 'tuDiyaMgAti vA' truTitAMga 'evaM puvve, tuDie, aDaDe, avave, huhukae, uppale, paume, NaliNe, acchiNiure, aAte Naute, maute, jUliyA, sIsapaheliyA' isI taraha pUrva truTita, aDaDa, avava, huhuka, utpala, padma, nalina, arthanikura, ayuta, nayuta, mayuta, cUlikA arahaMta cakravarti, baladeva, vAsudeva, prativAsudeva cAraNa dvidhArI manuSya, vidyAcANura muni, zramaNa, zramaNi zrAvaka zravikA ane bhadra prakRtivALA manuSya che, syA sudhI mA manuSya che. 'jAvaM ca NaM samayAti vA AvaliyAti vA ANApA NUiti vA thobAivA lavAi vA muhuttAivA divasAivo ahorattAti vA pakkhAti vA, mAsAtivA, uitivA, ayaNAtivA, saMvacchasativA, jugAMtivA, vAsasatAtivA, vAsasahassAtivA, vAsasayasahassAtivA, puvvaMgAtivA, puvAtivA' nyAM sudhI samaya che, Apati , zvAsocchavAsa cha, sta4i, sapa, muhUta, pisa; mahAzatra, pakSa, bhAsa, tu, ayana, savatsara, yuga; varSazata, varSa sa1sa, varSazata sakha, pUrvAna, pU, 'tuDiyaMgAtivA, truTitain 'evaM puvve, tuDie, aDaDe,' avave, huhukae, uppale, ume, naliNe, acchaNiure, aure, Naute, maute, cUliyA, sIsa paheliyA' yA pramANe pUrva, truTita, -433, apa, hu, 58, 5, nalina, artha ni42, mayuta, nayuta, bhayuta, yUmi, zIprati 'jAva ya sIsa
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyedyautikI TIkA pra.3 u. 3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 775 kartuM na zakyate sa ca sUcikadArakastaruNo balavAn ityAdi pUrvokta vizeSaNaviziSTo yAvannipurNazilyopagataH eka mahatIM paTazATikAM gRhItvA tvaritaM hastemAtramapasArayan yAMtratAkAMlenoparitana tantugatamuparitanaM paMkSma chinatti tato'pi manAk sUkSmatarI jaghanyayuktA saMkhyA ke samayAnAM saMmudAya ekAvalikA, AvazIrSaprahelikA 'jAvaM ca sIsapaheliyaMgeti vA sIsapaheliyAti vA paliovameti vA sAgarovameti vA ussappiNIti vA ossappiNIti ghA tAvaM caNaM assi loge buccati' yAvat zIrSa prahelikAMga, zIrSa prahelikA palyopama, sAgaropama' utsarpiNI, avasarpiNI, ye saba haiM vahA~ taka manuSyaloka hai kAla kA jo sabase sUkSma aMza hai ki jisa kA punarvibhAga nahIM ho sakatA hai usakA nAma samaya hai isakA pahile khulAzA taruNa balavAn Adi vizeSaNa viziSTa darjI ke laDake dvArA eka baDI zATikA ko lekara bahuta hI zIghra phADane rUpa kArya se kiyA gayA hai arthAt jaise koI taruNa valavAna Adi vizeSaNoM vAlA darjI kA laDakA eka vaDI bhArI zATikA ko jaba phADatA hai to bahuta hI jaldI se phADa detA hai dekhane vAloM ko yahI pratIta hotA hai ki isane isa zATikA ko bahuta hI zIghra se phADa diyA hai| parantu vaha zATikA aneka samayoM meM phaTI hai eka samaya meM nahIM kyoki pahile usakA Upara kA tantu phaTA hai phira dvitIya tantu phaTA hai ityAdi krama se usa zATikA ke phaTane meM aneka samaya laga cuke haiM parantu paheliyaMgeti vA sIsapaheliyAti vA paliovameti vA sAgarovameti vA, uvasappiNIti vA osagpiNIti vA tAvaM ca NaM assi loge buccati' zIrSa aDesi aMga, zIrSa aDesikA, yahayoyama, sAgazayama, utsarpiNI avasarpiNI, me madhA che, tyAM sudhI manuSyaleAka che. kAlanA je sauthI sUkSma aMza che, ke jenA pharithI vibhAga thaI zakatA nathI, tenuM nAma samaya che, Anu pahela udAharaNa tarUNlR baLavAna vigere vizeSaNeAthI yukta darajInA chekarA dvArA eka mATI sADI laIne ekadama jaldi phADavA rUpa kAM che. arthAt jema keAI tarUNyu maLavAna vigere vizeSaNAvANA InA chokaro eka ghaNI moTI sADIne jyAre phADe che, te te ghaNAja jakti te phADI nAkhe che, jovA vALAne emaja jaNAya che keANe A sADIne ghaNIja jaldi phADI nAkhI che. paraMtu e sADI kharI rIte te aneka samayamAM phADI che. te eka samayamAM phATela nathI. pahelAM tenA uparanA tAMtaNA phATela che, te pachI bIjo tAMtaNA phATela che, vigere kramathI e sADIne phADhavAmAM aneka samaya lAgI cUkela che. paraMtu jonArane eka samaya jevu ja *
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 776 jIvAbhigamasUtre - liketi vA / ' ANApANai iti vA' AnaprANAviti vA tatra-saMkhyeyA AvalikA eka ucchvAsaH saMkhye yAvalikA-eko niHzvAsaH haSTanIrogasya zramanubhukSAdinAnirUpakRSTasya yAvatA kAlena zvAsa- niHzvAsau jAyete tAvAna, kAla AnaprANaH / uktaJca-'haTThassa aNacakallassa niruvakihassa jaMtuNo / ege UsAsanIsAse esa pANutti baccai // hRSTasyAsnavakRSTasya nirupakliSTasya jantunaH / eko cchvAsaniHzvAso epa prANa iti ucyate // 1 // dekhane vAloM ko eka samaya jaisA pratIta hotA hai ataH kAlakA maya se sUkSma jisakA punaH vibhAga nahIM ho sakatA hai vahI samaya hai jaghanya saMkhyAta samayoM kA jo samudAya hai usakA nAma eka AvalikA hai| eka AvalikA asaMkhyAta samayoM kI hotI hai / saMkhyAta AvalikAoM kA ucchvAsa kAla hotA hai aura saMkhyAna AvalikAoM kA hI eka niHzvAsa kAla hotA hai hRSTa evaM nIroga puruSa kA zrama evaM bubhukSA Adi rahita avasthA meM jo svAbhAvika zvAsocchvAsa Ate jAte haiM usa kAla kA nAma AnamANa kAla hai / uktaMca 'haTThassa aNavallassa niruvakriTassa jaMtuNo, ege UsAsanIsAse esa pANuti buccae' zvAsocchvAsa kA nAma prANa bhI haiM / sAta prANoM kA eka stoka hotA hai sAta stokoM kA eka lava hotA hai 77 lavoM kA eka muhUrtta hotA hai / taduktam lAge che. tethI kALanA sauthI sUkSma ke jenA pharIthI vibhAga thaI zakatA nathI. e ja samaya che. jaghanya saMkhyAta samayeAnA je samudAya che, tenuM nAma eka AvalikA che. eka AvalikA asakhyAta samayeAnI thAya che. sakhyAta Ava likAonA eka ucchavAsa kALa heAya che. ane saMkhyAta AvalikAonA eka nizvAsa kALa hAya che. hRSTa ane niregI purUSonA zrama ane bhUkha vinAnI avasthAmAM je svabhAvika zvAsocchavAsa Ave jAya che. e kALanu nAma Anaaaj che, uddhuM pazu che. harasa aNavakallarasa niruva kiTTassa jaMtuNo, / ege UsAsa nisAse esa pANutti vuccai // zvAseAcchavAsanuM nAma prANa paNa che. sAta prANAnA aka stAka thAya che, sAta steAkeAnA eka lava hAya che, chacha satcAttera lavAnuM eka muhUrta thAya che. kahyu paNa che ke
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 2.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 777 'yauvAi vA-labAi vA-muhuttAi vA' stokaH (saptaprANAH) ekaH stoka iti vA, lavA iti vA saptastokA eko lavaH, muhUrta iti vA saptasaptatirlavA eko muhuurtH| taduktam 'sattapANi se thove, satta thovANi se lave / lavANa satta hattarie, esa muhutte viyAhie // 1 // saptaprANAH sa stokaH saptastokAH sa lavaH / lavAnAM saptasaptati reSo muhUtau vyAkhyAtaH // 1 // muhUrte AvalikA parimANamAha 'egAkoDI sattaTTi lakkhA sattatarI sahassA ya / do ya sayA solahiyA AvaliyANaM muhuttami // ekA koTI saptapaSTilakSA saptasaptatiH sahasrANi / dve ca zate poDazAdhike AvalikAnAM muhUrte // 1 // 16777216 / ucchvAsazcaikasminmuhUrta 'timni sahassA satta ya sayAI teyattariM ca UsAsA / esa muhutto bhaNio samvehi anaMtanANIhi // trINi sahasrANi sapta ca zatAni trisaptatyadhikAni ca ucchvaasaaH| eSa muhUrto bhaNitaH sarvai ranantajJAnibhiH // 1 // iti.| 'sattapANi se thove, satta thovANi se lave / lavANa saMttahattarie esa muhutta viyAhie' eka muhUrta meM AvalikAoM kA pramANa 'egAkoDi sattahi lakkhA sattatarI sahassA ya, do ya sayA solahiyA AvaliyANaM muhurtami' isa kathana ke anusAra eka karoDa 67 lAkha 77 hajAra do sau solaha hotA hai eka mahatta meM ucchavAsoM kA pramANa 'tini sahassA satta ya sayAI teyattariM ca UsAsA esa muhatto bhaNio savvehiM arNata satta pANUNi se thove, sattathovANi se lave / lavANasattahattarie esa muhutte viyAhie // - eka muhUrtanI AvalikAonuM pramANa nIce pramANe che-egaakoddi sattadvi lakkhA sattatarA sahassAya / doya sayA solahiyA AvaliyANaM muhuttami // A kathana pramANe 1 eka karoDa 67 saDasaTha lAkha 77 satyanera hajAra base seLa thAya che. eka muhUrtamAM ucchavAsanuM pramANa tinni sahassA satta ya sayAI teyattariya .. / / ' esa muhutto bhaNio savvehiM ta ." jI0 98
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 778 - jIvAbhigamastra 'divasAi vA ahorattAi vA pakkhAi vA mAsAi vA ui vA divasa iti vA horAtraH iti vA pakSa iti vA mAsa iti vA Rturiti vA, dvau mAsauM RturAkhyAtaH RtavaH pada prakIrtitAH / 'ApADhAyA RtabaH' iti vacanAt, ApADha zrAvaNau prAvRD bhAdrapadAzvayujau varSArAtrastataH param / kArtiko mArgazIrSazca zaradityabhidhIyate / hemantaH paupamAdhau syAt vasantazcaitra phAlgunI / grISmartujyeSThavaizAkhau RtUnAM gaNanAkramAt // vasantAdhARtavaH-vasanta 1 grISma 2 prAvRT 3 zarad 4 hemanta 5 zizirAntAH 6 gautama ! apramANikaM ta jinA'pratipAditatvAt / 'ayaNAi vA-saMbaccharAi vA-jugAi vA-vAsasayAi vA' ayanam-traya RtavaH | nANIhiM' isa kathana ke anusAra 3 hajAra 7 sau tihattara hotA hai tIsa muhUrta kA eka ahorAtra hotA hai pandraha ahorAtra kA eka pakSa hotA hai do pakSa kA eka mahInA hotA hai do mahIne kI eka Rtu hotI hai ye RtueM chaha hotI hai-inameM ApADha aura zrAvaNa ye prAyaDa Rtu meM garbhita hai bhAdrapada aura Azvina ye varSArAtra meM garbhita hai kArtika evaM mArgazIrSa ye do zarad Rtu meM garbhita haiN| pauSa aura mAgha-ye-do-hemaMtaRtu meM-garbhita haiM- caitra phAlguna ye vasanta Rtu meM gabhita haiM / jyeSThaM aura vaisAkha ye grISmaRtu meM gabhita haiM prAvRha varSArAtra, zarad hemanta, vasanta aura grISma ye chaha Rtue~ haiN| tIna RtuoM kA eka ayana hotA hai do ayanoM kA eka saMvatsara hotA hai| pAMca saMvatsaroM kA eka yuga hotA hai 20 yugoM kA eka varSa zata hotA A kathana pramANe 3 traNa hajAra 7 sAtase 73 tetara thAya che. trIsa muhUrtanI eka aherAta thAya che. paMdara divasa rAtane eka pakSa thAya che. be pakhavADiyAne eka mAsa thAya che. be mahinAnI eka Rtu thAya che. e tuo cha hoya che. temAM aSADha ane zrAvaNa e prAvRt RtunI aMtargata Ave che. bhAdara ane Aso e be mAsa varSARtunI aMtargata Ave che. kArtika ane mAgazara e be mAsa zarabatunI aMtargata Ave che. piSa ane mAgha e be mAsa hemaMtaRtunI aMtagarta Ave che. caitra ane phAgaNa e be mAsa vasaMtaRtunI aMtargata Ave che. jeTha ane vaizAkha e be mAsa grISma atunI matagata Ave cha: prAvRddha, varSA-rAtra, 226, humata, sata bhane. grISma e cha hatuo che. traNa RtuonuM eka ayana thAya che, be ayanuM eka saMvatsara thAya che. pAca saMvatsarane eka yuga thAya che. vIsa yugonuM
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.99 mAnupottaraparvatanirUpaNam .579 ayane saMvatsaraH paMcasaMvatsarA yugam viMzatiyugAni varSazatamekaM bhavati / atrA'horAtre-mAse-varSe-carpazate cocchvAsapramANaM pUrvIcA revaM saMkalitam 'ega ca sayasahassaM UsAsANaM tu terasa shssaa| nauyasaeNaM ahiyA divasamisiM hoti vinneyA // 1 // * mAse vi ya UsAsA lakkhA tittIsasahassa pnnnuii| sattasayAI jANamu kahiyAI punarIhiM // 2 // cattAri ya koDI bho lakkhA satteva hoti nAyavvA / aDayAlIsasahastA cArasayA hoti pariseNaM // 3 // ekaM ca zatasahastram-ucchavAsAnAM tu trayodaza sahasrANi / nayuta zatenApikA divasA nizA bhavanti vijJeyAH // 1 // mAsepi ca ucchvAsA lakSAstrayastriMzatsahasrANi paMca nvtaani| saptazatAni jAnIhi kathitAni pUrvasUribhiH // 2 // . catastraH koTIkoTayaH lakSAH rAptaiva bhavantIti jJAtavyAni / aSTa catvAriMzatsahasrANi cavArizatAni bhavanti varSeNa // 3 // iticchaayaa| - 'vAsasahassAi vA vAsasayasahassAi vA' varpasahasramiti vA, varSazatasahasra hai / ahorAtra meM, mAsa meM, varSa meM aura varSa zata meM ucchavAsa kA pramANa pUrvAcAryoM ne isa prakAra se saMkalita kiyA hai 'egaM ca sayasahassaM UsAsANaM tu terasa shssaa| nauya saeNaM ahiyA, divasa nisiM hoMti vineyA // 1 // mAse viya assAkhA lakkhA tittIsahassa pnnnuii| sattasayAiM jANasu kahiyAI puvva sUrIhiM // 2 // / cattAri ya koDIo lakkhA satteva hoMti nAyavvA / aDayAlIsa sahassA cArasayA hoMti variseNaM' // 3 // me varSazata thAya che. havasa rAtabhA, bhAsabhA, bhAM, mana vaSa zatamAM, ucchavAsanuM pramANa pUrvAcAryoe A rIte saMkalita karela che. eMgaca sayasahassa UsAsANaM tu terasa sahassA / nauya saeNaM ahiyA, divasA nisiM hoMti vinneyA // 1 // mAse viya ussAsA lakkhA tittIsahassa paNanauI / sattasayAI jANasu kahiyAI puvvasUrIhiM / / 2 // cattAriya koDIo lakkhA satteva hoMti nAyavvA / aDayAlIsa sahassA cArasayA hoMti variseNaM // 3 //
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 780 miti vA dazavarSazatAni varSasahasraM zataM varSasahasrANAM varSazatasahasraM bhavati, 'puvyaMgAr3a vA' pUrvAGgamiti vA caturazIti varSazatasahasrANi ekaM pUrvAnaM bhavati, 'pubvAi vA ' pUrvamiti vA caturazItiH pUrvAGgazatasahasrANi ekaM pUrvaM bhavati, 'tuDiyaMgAi vA' truTitAGgamiti vA caturazItiH pUrvavarSazatasahasrANi ekaM truTitAGgaM bhavati / ' evaM puvve tuDie aDaDe avave huhukara uppale paume NaliNe acchiNiure aura naue -maue cUliyA sIsapaheliyA jAva ya sIsapaheliyaMge vA' pUrvam truTitam aDaDam avayam huhukam utpalam padmam nalinam arthanikuram ayutam nayutam eka dina rAta meM 113900 ucchavAsaniH zvAsa hote haiM eka mAsa meM 3395700 ucchavAsa niHzvAsa hote haiM / eka varSa meM 407 - 48400 hote haiM / daza sau varSa kA eka hajAra varSa hotA hai 100 hajAra varSoM kA eka lAkha varSa hotA hai caurAsI lAkha varSa kA eka pUrvAGga hotA hai caurAsI lAkha pUrvAGga kA eka pUrva hotA hai caurAsI lAkha pUrvo kA eka truTitAGga hotA hai caurAsI lAkha truTitAMgoM kA eka truTita hotA hai caurAsI lAkha truTitAM kA eka aDaDAGga hotA hai caurAsI lAkha aDaDAMgoM kA eka aDaDa hotA hai caurAsIlAkha aDaDa : kA eka avavAGga hotA hai corAsI lAkha avavAGgoM kA eka avava hotA hai caurAsI lAkha avavoM kA eka huhukAGga hotA hai caurAsI lAkha huhukAGgoM kA eka huhuka hotA hai caurAsI lAkha huhukoM kA eka utpalAGga hotA hai 84 lAkha utpalAGgoM kA eka utpala hotA hai 84 lAkha utpaloM kA eka padmAGga hotA hai 84 lAkha padmAGgoM kA eka padma eka divasa rAtamAM 113900/ eka lAkha tera hajAra ne navase ucchavAsa niHzvAsa thAya che. eka mahInAmAM 3395700 tetrIsa lAkha paMcANuM hajAra ne sAtasA thAya che. eka varSamAM 40748400 cAra karADa sAta lAkha aDe tALIsa hajArane cArasA thAya che. isase vanA eka hajAra varSa thAya che. 100 sA hajAra varSoMnA eka lAkha va thAya che. ceAryAsI lAkha va pUrvIMga thAya che. cAryAsI lAkha pUrvAMganu eka pUrva thAya che. cAryAMsI lAkha pUrvAMganuM eka truTitAMga thAya che. cAryAMsI lAkha truTitAMgAnu eka truTita thAya che. cAryAsI lAkha truTitAnuM eka aDaDAMga thAya che. cAsI lAkha aDhaDAnuM eka avavAMga thAya che. cAryAsI lAkha avaveAtu eka avava thAya che. cAryAsI lAkha avavAnuM eka huhUMkAMga thAya che. cAryAsI lAkha huhukAMganuM eka huDDaka thAya che. cAryAsI lAkha huhunu eka utpalAMga thAya che. cAryAsI lAkha upalAMgAnuM eka padmAMga thAya che. ceAryAsI lAkha
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 781 mayutam cUlikA zIrSaprahelikA yAvat zIrSaprahelikAGgamiti vA ekasmAt svapUrvasamayabodhakAt paro yaH saH cturshiityaashtshvishissttH| etAvAnevagaNitazAstrasya vipayaH, ataH param-aupamikaM kAlaparimANamAha-'paliovamei vA' palyopamamiti vA-(etasya parimANaM saMgrahiNI TIkAdito jJeyam, aprakrAntatvAnneha vistAryate ) 'sAgarovamei vA' sAgaropamamiti vA-palyopamAnAM dazakoTihotA hai 84 lAkha padoM kA eka nalinAGga hotA hai 84 lAkha nalinAGgoM kA eka nalina hotA hai 84 lAkha nalinoM kA eka arthanikurAga hotA hai 84 lAkha arthanikurAGgoM kA eka arthanikura hotA hai 84 lAkha arthanikuroM kA eka ayutAGga hotA hai 84 lAkha ayutAGgoM kA eka ayuta hotA hai 84 lAkha AyutoM kA eka prayutAGga hotA hai caurAsI lAkha prayutAGgoM kA eka prayuta hotA hai 84 lAkha prayutoM kA eka nayutAGga hotA hai 84 lAkha nayutAGgoM kA eka nayuta hotA hai 84 lAkha nayutoM kA eka cUlikAga hotA hai 84 lAkha cUlikogoM kI eka cUlikA hotI hai 84 lAkha cUlikAoM kI eka zIrSa prahelikAGga hotI hai 84 lAkha zIrSaprahelikAGgoM kI eka zIrSaprahelikA hotI hai, itanA hI yaha gaNita kA viSaya hai isa ke bAda upamAdvArA kAla kA parimANa prakaTa kiyA jAtA hai palyopama kA svarUpa saMgrahaNI kI TIkA Adi se hI jAnA jA sakatA hai aprakrAnta hone se vaha yahAM nahIM pAMgenuM eka paddha thAya che. coryAsI lAkha yonuM eka nalinAMga thAya che. ceryAsI lAkha nalinAMganuM eka nalina thAya che. coryAsI lAkha nalinenu eka artha nirAMga thAya che. coryAsI lAkha artha nirAMganuM eka artha nikura thAya che. coryAsI lAkha artha nikurenuM eka ayutAMga thAya che. coryAsI lAkha ayutAMganuM eka ayuta thAya che. coryAsI lAkha ayutanuM eka prayutAMga thAya che. coryAsI lAkha prayutAMganuM eka prayuta thAya che. coryAsI lAkha prayutanuM eka nayutAMga thAya che. coryAsI lAkha nayutAganuM eka nayuta thAya che. coryAsI lAkha nayutanuM eka cUlikAMga thAya che. coryAsI lAkha cUlikAnI eka cUlikA thAya che. coryAsI lAkha cUlikAonI eka zIrSaprahelikAMga thAya che. coryAsI lAkha ' zIrSaprahelikAMganI eka zIrSa prahelikA thAya che. ATalA sudhIja gaNitano viSaya che. AnA pachI upamA dvArA kALanuM parimANu batAvavAmAM Ave che. palyopamanuM svarUpa saMgrahaNI gAthAnI TIkA vageremAMthI jANI zakAya che. * anAvazyaka hovAthI te ahIyAM batAvavAmAM Avela nathI. 10 dasa 55mane
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ .72 jIvAmigramasUtra koTayaH ekaM sAgaropamam, 'avasappiNIi vA' sAgarAzakoTikoTayaH (mupamasupamAdhArakakrameNa' ekA'vasarpiNI, 'osappeiNIda vA' sAgarAddazakoTikoTayaH duSpama-duppamAdi (Araka) krameNa-ekA utsarpiNIjeyA / 'tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai-jAvaM ca NaM vAdare vijjukkAre vAyare thaNiya sadde tAvaM ca NaM assi maNussaloetti pavuccai, jAvaM ca NaM vahave orAlA valAhagA saMseyaMti saMmucchati vAsaM vAsaMti tAvaM ca NaM assiloe, jAvaM ca NaM pAyare teukAe tArya ca NaM assiloe, jAvaM ca NaM AgarAi vA nadI udai vA NihIi vA tAvaM ca NaM assilogitti pavuccai. jAvaM ca NaM agaDAi vA NadIi vA tAvaM ca NaM assi-prakaTa kiyA gayA hai 10 palyApamoM kA eka sAgara hotA hai 10 koDA koDI sAgaroM kA eka avasarpiNI aura 10 koDAkoDI hI sAgaroM kI eka utsarpiNI kAla hotA hai 'jAvaM ca NaM vAyare, vijjukAre, vAyare - thaNiyasade, tAvaM ca NaM assiloe' jahAM taka cAdara vidyut aura bAdara stanita zabda hai vahAM taka yaha loka hai 'jAvaM ca NaM vahave ogalA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti, vAsaM vAsaMti, tAvaM ca NaM assiloe' jahAM taka aneka udAra megha utpanna hote haiM-saMmUrchana janma vAle -hote haiM varSA carasAte haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM bAyare teukAe tAvaM ca NaM assiloe' jahAM taka cAdara tejaskAyika "hai vahA~ taka yaha manuSya loka hai 'jAvaM ca NaM AgarAti vA nadI udai- vANihIti vA tAvaM ca NaM assi logitti pavaccuti' jahA~ taka AgaranaMdI evaM nidhi hai vahA~ taka yaha manuSyaloka hai. 'jAvaM ca gaM agaDAti vA NadIti vA tAvaM ca.NaM assI loe jAvaM ca NaM caMdova eka sAgara thAya che. 10 dasa keDA keDI sAgaropamanI eka avasarpiNI thAya che. ane 10 dasa keDA keDIja sAgaropamane eka utsarpiNI kALa thAya cha. 'jAvaM NaM vAyare, vijjukAre, bAyare thaNiyasade tAvaM ca NaM assi loe0' jyAM sudhI bAdara vidyut ane bAdara svanita-meghanA zabda che tyAM sudhI mA cha. 'jAvaM ca NaM vahave orAlA, balAhakA saMsayati samucchaMti, vAsaM vAsaMti tAvaM ca NaM assi loe' nyAM sudhI bhane hA2 meghA utpanna thAya cha, arthAt saMmUDjhana janmavALA hoya che. varasAda varasAve che, tyAM sudhI A manuSya che. 'jovaM ca NaM bAyare teukAe tAvaM ca NaM assi loe' jyAM sudhI mA te yi : che tyAM sudhI mI manuSya che. 'jAvaM ca NaM AgarAtivA nadIi udahI vA NihItivA tAvaM ca NaM assi logatti pavuccati' nyo sudhA sAgara, nahI; mana nidhi cha tyo sudhI manuSya cha tabha 49 cha. 'jAvaM ca
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.sa.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam loe, jAvaM ca NaM caMdovarAgAi vA sarovarAgAi vA caMdaparivesAi vA sUraparivesAivA, paDicaMdAi vA paDisUrAi vA-iMdadhaNUi vA udagamaccheI vA kapihasitANi ' vA tAvaM ca NaM assiloetti pavuccaI' tAvadeva ca khalvayaM loka iti procyate-na tataH parataH, anyatra kAlaparimANA''bhAvAt / yAvacca khalu cAdaro vidyutkAro cAdarazca stanitazabdaH tAvadeva0 / yAvacca khalu bahavaH udArA balAhakAH saMsvi-- dhante saMmUrcchanti varSa varSanti, tAvacca khalvayaM lokaH procyate, yAvacca khalu cAdarastejaskAyaH tAvaca khallu ayaM lokaH, yAvacca khalu AkarA iti vA, nadya iti vA, nidhaya iti vA, tAvacca khalu ayaM lokaH procyate, yAvacca khalu candroparAgaH sUryoparAgaH, iti vA sUryAcandramasoH, parivepo dRzyate-praticandra iti vA pratisUrya iti vA-indradhanuriti vA udakamatsyA iti vA kapihasitamiti vA vyavasthA-tAvacca khalvayaM loka iti procyate na tataH parataH / 'jAvaM ca NaM caMdimasariyagahanakkhatta tArAkhvANaM abhigamaNa niggamaNa buddhi nibuDi aNavaTiyasaMThANasaMThiI-Apavijjai tAvaM ca NaM assiloetti pavuccaI' yAvacca khalu candrasUryagrahanakSatratArArUpANAM sarvavAhyAbhyantaramaNDale'bhigamanam-abhyantara pravezanaM nirgarAgAti vA, sUrovarAgAti vA caMdapariesAti vA sUrapariesAti vA paDicaMdAti vA paDisUrAti vA iMdhaNUha vA udgamacchei vA kapihasiNANi vA tAvaM caNaM assi logetti pavuccaI' jahAM taka agaDanadI Adi haiM vahAM taka yaha manuSya loka hai jahAM taka candroparAga, sUryoparAga candraparivepa, sUryapariveSa, praticandra pratisUrya, indradhanuSa, udakamatsya evaM kapihasita haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM caMdima sUriya gahaNakkhattatArAkhvANaM' abhigamaNaNiggama buDiNibuddhi aNavaTTiya saMThANasaMThitI Adhacijati tAvaM ca NaM assi loeti pacati' jahAM taka caMdra, sUrya, graha, nakSatratArA inakA gamanAgamana hai inakI NaM agaDAti vA NadIti vA tAvaM ca NaM assiM loe, jAvaM ca NaM caMdovarAgAti vA, sUrovarAgAti vA caMdapariesotivA, paDicaMdAtivA, paDisUrAtivA, iMdhaNuivA, udgamaccheivA, kApahasiNANi vara tAva ca NaM assiM logeti pavuccaI' ori sudhI agaDa, nadI vigere che, tyAM sudhI A manuSyaleka che, jyAM sudhI caMdroparAga sUryoparAga, caMdrapariveSa, sUrya pariSa, praticaMdra, pratisUrya, IndradhanuSa udaka bhattya,mane pisita cha, tyo sudhA mA' manuSya che. 'jAvaM ca NaM caMdima sUriyagahagaNaNakkhattatArArUvANaM abhigamaNaNigama vuDhiNibuDhiaNavaTTiya saMThANasaMThinI Aghavijjati tAvaM ca NaM assi loeti pavuccati' jyAM sudhI dra, sUyaH; yaha nakSatra ane tArAonuM gamanA gamana thAya che, temanI vadha ghaTa thAya che, temanuM
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ s84 jIvAbhigamasUtra manaM sarvAbhyantaramaNDalAbahirgamanam, vRddhi:-zuklapakSe candrasya vRddhipratibhAsaH, nivRddhi:-vRddherabhAva:-kRSNapakSe candrasyaiva hAnipratibhAsa iti bhAvaH, anavasthitaM -satataM cAravRttyA yatsaMsthAna-samyagavasthAnamanavasthitasaMsthAnam, etepo dvandvastaiH saMsthitAni-yathAyogaM vyavasthitAni abhigamanAdIni, akhyAyante tAvadevAyaM manuSyaloko na parataH / manuSyalokAdanyatraipAmasadbhAvAt iti / 99 // mUlam-aMto NaM bhaMte ! maNussa khettassa je caMdima sUriya gahagaNanakkhattatArArUvA te NaM bhadaMta ! devA kiM uDDovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavapaNagA cAradiIyA gairagaiyA gatisamAvaNNagA, goyamA ! te NaM devA no uDDovavaNNagA, no kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA, no cAradiIyA gairaiyA gaisamAvaNNagA-uDamuha kalaMbuyapuppha saMThANasaMThiehiM joyaNasAhastiehi tAva khettehiM sAhastiyAhiM bAhiriyAhiM veuvviyAhiM parisAhiM mahayAhayanahagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAI bhuMjamANA mahayA ukiTTa sIhaNAya bolakalakalasaddeNaM viulAi bhogabhogAI bhuMjamANA acchaya pavvayaeyaM payAhiNAvattamaMDalayAraM melaM aNupariyaDaMti / tesi NaM bhaMte devANaM iMde cavai se kahamiMdANiM pakareMti ? goyamA ! tAhe cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharati jAva tattha anne iMde uvavaNNe bhavai / iMdaTThANe NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahie vRddhi, hAni hai inakA anavasthitapanA hai saMsthAna kI sthiti hai vahA~ taka yaha manuSyaloka hai isake Age manuSyaloka nahIM hai kyoMki jitanI ye sapa bAteM Upara prakaTa kI gaI haiM unakA sadbhAva manuSyaloka meM hI hai anyatra nahIM haiM // 19 // anavasthita paNe che, saMsthAnanI sthiti che, tyAM sudhI A manuSya leka che. te pachI manuSya leka nathI. kemake-jeTalI A tamAma vAte upara batAvavAmAM AvI che, te badhAne sadbhAva A manuSya lekamAM ja che, te sivAya bIje nathI. // sU. 8 // ..
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.100 manuSyakSetrastha jyotiSkadevAnAM upapAtaH 785 uvavAeNaM? goyamA! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chmmaasaa| bahiyANaM bhaMte! maNussakhettassa je caMdima sUriyagahanakkhatta tArArUvA teNaM bhaMte ! devA kiM uDDovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA cAradiIyA gairagaiyA gaisamAvaNNagA ? goyamA ! teNaM devA no uDDovavaNNagA no kappovavaNNagA vimANovavaNNagA no cArovavaNNagA cAradiiyA no gairagaiyA no gatisamAvaNagA pakiTagA saMThANasaMThiehiM joyaNasayasAhassiehiM tAvakkhettehiM sAhassiyAhiya bAhirAhiM veuvviyAhiM parisAhiM mahayAhaya NagIyavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANA suhalessA, sIyalessA, maMdalessA maMdAyava. lessA cittaMtaralessAgA kUDAiva ThANaTiyA aNNoNNa samo- . gADhAhiM lessAhiM te paese savvao samaMtA obhAseMti ujjoveMti tavaMti pabhAti / jayANaM bhaMte ! tesiM devANaM iMde cayai se kahamidANiM pakareMti ? goyamA! jAva cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharaMti jAva tattha aNNe uvavaNNe bhavai / iMdANeNaMbhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahao uvavAeNaM? goyamA! jahaNaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA ||suu0 100 // chAyA-antaH khalu bhadanta ! manuSyakSetrasya ye candrasUryagrahagaNanakSatratArArUpAste khalu bhadanta ! devAH kimavauMpapannakAH kalpopapannakAH vimAnopapatrakAH cAropapannakAH cArasthitikAH gatiratikAH gatisamApannakAH ? gautama ! te khallu devA no uvopapannakAH no kalpopapannakAH vimAnopapannakAcAropapannakAH no cArasthitikAH gatiratikAH gatisamApannakAH urdhvamukhakadambapuSpasaMsthAnasaMsthinai yojanasahasrestApakSetraH sAhasrikAbhiH bAhyAmi vikurvikAbhiH parSadbhirmahatA''. itanRtyagItabAditrataMtrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAnbhogabhogAn bhuMjAnAH mahatotkRSTasiMhanAdavolakala-kalazabdena vipulAnbhogabhogAn bhuJjAnAH acchaparvatarAjaM pradakSiNAvartamaNDalacAraM merumanuparyaTanti / teSAM khalu bhadanta ! devAnAm indrazcyavate te kathamidInI prakurvanti ? gautama ! tadA catvAraH-pazca bI0 99
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ joyAbhigamasUtra vA sAmAnikAstatsthAnamupasaMpadya khalu viharanti, yAvattatrA'nya indra upapannoM bhavati / indrasthAnaM khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitamupatApena ? gautama ! jaghanyenaikaM samayam utkarpataH paNmAsAn / bahiH khalu bhadanta ! manuSyakSetrasya ye candrasUryagrahanakSatratArArUpAste khalu bhadanta ! devAH kim-UrbopapannakAH kalpopapannakAH vimAnopapannakAcAropapannakAdhArasthitikAH gatiratikAH gatisamApannakAH ? gautama ! te khalu devAH no UopapannakAH no kalpopapannakAH vimAnopapannakAH no cAropapannakAH cArasthitikAH no gatiratikA: no gatisamApannakAH pakveSTaka saMsthAnasaMsthitaiH yojanazatasAhasikaistApakSetraH sAhanikAbhiH vAhyAbhivikurvikAbhiH mahatAhatanRtyagItavAditaraveNa divyAn bhogabhoMgAn bhujAnAH zubhalezyAH zItalezyAH mandalezyAH mandAtapalezyAH citrAntalezyAkAH kUTAH iva sthAnasthitAH anyo'nyasamavagADhAbhirlezyAbhistAn pradezAn sarvataH samantAt avabhAsayanti, udyotayanti tApayanti prabhAsayanti / yadA khalu bhadanta ! tepAM devAnAm indrazcyavate te kathamidAnI prakurvanti yAvaccatvAraH paMca sAmAnikAH tatsthAnamupasaMpaca khalu viharanti yAvattatrA'nya upapannoM bhavati / indrasthAnaM khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitamupapAtena ? gautama! jaghanyenaikaM samayam utkRSTena (utkarpaNa) paNmAsAn ||suu0 100 // ____TIkA-'aMto NaM bhaMteM maNussa khettassa je caMdasUriyA gahanakkhattatArAkhvAte NaM bhadaMta ! devA ki uDDovavannagA kappovavannagA-vimAnovavannagA cArovavannagA cArahiIyA gatiraiyA gatisamAvaNNagA' he bhadanta ! manukSetrAntarmadhye ye ke ca candrasUryagrahanakSatratArANAM rUpamivarUpavantaH te khalu bhadanta ! devAH kim 'aMto NaM bhaMte ! maNussa khettassa je caMdinasariya gahagaNanakkhatta- . tArAkhvA'-ityAdi / / TIkArtha-zrI gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! manuSyakSetra ke arthAt mAnuSottara parvata ke jo candra sUrya graha nakSatra aura tArA haiM-ve jyotiSI deva haiM-so kyA ye jyotiSI deva 'uDovavarSaNagA, kaMpovanannaMgA, vimANocavaNNagA, cArovavaNNagA, cAradvitIyA, gatiratiyA, gatisamAvaNNagA?' Udhrvopapanna haiM saudharma Adi ' 'aMtoNaM bhaMte ! maNussakhettassa je caMdima sUriyagahagaNa nakkhatta tArArUvA' 70 * TIkArya-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavana manuSya kSetranA .. bharthAta bhAnupAttara patanAre dra, sUryaH, aDa, nakSatra, mana tArAmA cha, te nyo- ' ti cha,tAta jyoti he| 'DDhovavaSNagA, kappobavAnagA, vimANokvaSNagA, . cArovavaSNagA cAra dvitIya gatiratiyA, gatisamAvaNagA?' dhvapipanna cha ? saudhama ..
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU.100 jyotiSkadevAnAM upapAta : 787 utA ? saudharmAdibhyo dvAdazabhyaH kalpebhyaH UrdhvamupapannAH kalpeSu - saudharmAdiSu upapannAH kalpopapannAH, vimAneSu - sAmAnyarUpeSu upapannA vimA - nopapannAH, cAro - maNDala gatyA paribhramaNaM tamupapannaH - AzritavantacAropapannAH, cArasthitikAH - cArasya yathoktarUpasya sthitiH - abhAvo yeSAM te tathA - apagatacArA ityarthaH, gatiratikAH gatau ratiH - AsaktiH prItiryeSAM te tathA, etena gatau: ratimAtramuktam, samprati sAkSAdgarti praznayati-gatisamApannAH gatiyuktAH santi -: kim iti gautamasya praznaH ? bhagavAnAha - 'goyagA ! te NaM devA No uDDovavaNNagA -no kappocavaNNagA- vimANocavaNNA - cArovavannagA-no cAra hiIyA - gatiraiyA -gatisamAvaNNagAumukalaMya pupphasaMThANasaMThiehiM joyaNasAhassiehiM tAvakakhetehiM sAhassiyAhiM vAhiyAhi veubviyAhiM parisAhiM mahayAhayanahagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuI gapaDappavAiyaraveNaM- divvAI bhoga bhogAI guMjamANA mahayA 12 kalpoM se UMce sthAnoM meM upapanna hue haiM ? yA saudharma Adi kalpoM utpanna hue haiM ? yA sAmAnya vimAnoM meM utpanna hue haiM ? yA maNDalagati se paribhramaNa ko prApta hue haiM yA - cAra sthiti ke abhAva : vAle haiM sthira haiM yA gati meM rati vAle haiM ? yA gati yukta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! teNaM devA No uDDovavannagA, No kappocavaNNA, vimANovavaNNagA, cArovavaNNagA, no, cAradvitIyA gatiratiyA, gatisamAvaNNagA' he gautama! ve deva urdhvotpanna nahIM haiM kalpopapanna nahIM haiM, kintu vimAnotpanna haiM, cAra sahita haiM maNDalA - kAragati yukta hai gati abhAva vAle nahIM hai svabhAva se hI ye gatiratika haiM aura sAkSAt gati se yukta haiM 'umuha kalaMya. puNpha saMThANasaMThiehiM joyaNa sAhassiehiM tAvakhettehiM sAhassiehiM bAhiriyAhiM. veDanvi 4. vigere 12-khAra kaDhaMpAthI uparanA sthAnAmAM utpanna thayelA che? athavA saudhama vigere peAmAM utpanna thayelA che? sAmAnya vimAnAmAM utpanna thayelA che ? athavA bhaMDa paribhramaNune prApta thayelA che ? athavA yAra - sthitinA abhAvavAjA, che ? sthira che? athavA gatimAM rativALA che ? athavA gati yukta che ? A praznonA uttarabhAM aluzrI he che - 'goyamA ! teNaM devA No uDDhovavannagA, po. kappovarvaNNagA, vimANovavaNNagA, cArovavaNNagA No cAradvitIyA gatiratiyA, gatisamA vaNNagA' he gautama! me deveo vepiyanna hotA nathI. tebhana chuTyopapanna pazu hotA nathI. paraMtu vimAne papanna che. cAra sahita che, maMDalAkAra gativALA che. gatinA abhAva vALA nathI. svabhAvathIja te gatiratika che, ane sAkSAt gatithI - yukta che. 'uDDhamuhakalaMbugrapukkasaM ThANa saMThiehiM joyaNasAhissiehiM tAvakkhetehiM sAdda
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre ukkiTThisIhaNAyabolakalakalasadeNaM viulAI bhogabhogAI bhuMjamANA - acchapavtrayarAyaM payAhiNAvattamaMDalayaraM meruM aNupariyaDaMti' te khalu devAzcandrAdaya manuSyakSetrasthAH devAH he gautama! no urdhvopapannakAH saudharmAdibhya UrdhvaM nopapannAH, no kalpopapannakAH saudharmAdipu nopapannAH kintu - vimAnopapannakAH sAmAnyato vimAnopapannAH cAropapannakAzca no cArasthitikA:- cArasya sthiti-rabhAvastainto no, kintu - gatiratikAH- svabhAvAgatau - gamane ratiH - AsaktiH tadvantaH, gatisamApannakAH - sAkSAdgatimantaH Urdhvamukhakadamba (nAlikA) puppasya golAkRtisaMsthAnasaMsthitai yajanasAhasrikaistApakSetraiH sahasra saMkhyAbhiH vAdyAbhi vaikurvikAbhiH parSadbhiH mahatA''hata nRtyagItavAditratantrItalatAla truTitaghana mRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn anirvacanIyAn tAMstAn alaukikabhogAn bhuJjanto bhujAnAH svabhAvato gatiratikai bAhyaparipadgatai deveMvegena gacchadvimAneSu mahatA - utkRSTataH utkarSavazena siMhanAdasya (bolavat) kala-kalo yaH zabdastena ( volo nAma mukhe hastAGguliM nivezya mahatA zabdena pUtkaraNam tAratAra : (sITI) kalakalaH vyAkulitazabdasamUhastacchabdena mahatsamudrodghoSo volo bhavati) tathA ca tadraveNa yAhiM parisAhiM' urdhvamukha vAle kadamva puSpa ke jaise AkAra vAle aneka yojana sahasra pramANa yukta kSetroM meM ye bhramaNa karate haiM sAtha meM ina bAhira kI vikurvita pariSadA ke deva rahate haiM 'mahayA hayanahagItavAdita taMtItalatAlatuDiyaghaNamugapaDuppavAditaraveNaM' baDe ThATa vATa se nRtya karate hue, gIta gAte hue, vAdita taMtri tAla truTita Adi vAditroM ko bajAte hue - vAditroM ke zabdo se mAnoM 'ukkiTTa sIhaNAyabola kalakalasaddeNa' ye siMha kI jaisI garjanA na kara rahe hoM isa prakAra se hokara tathA sITI vajA 2 kara - ghanaghora zabda karate hue 'divvAI bhoga bhogAI bhujamANA' evaM divya bhoga bhogoM ko ssiyAhiM bAhiriyAhi veuvviyAhi parisAhi' yA bhubhavAjA uhabhyanA puSyonA jevA AkAravALA aneka caiAjana sahasrapramANathI yukta kSetramAM e bhramaNa kare che, tebhana tenI sAthai mahAranA viDThurvita pariSadvAnA heva rahe che. 'mahayAhaya naTTagItavAdita taMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMga paDuppavAditaraveNaM' dhAna hAubhAuthI nAtha karatA evA, gItagAtA evA, vAjIMtra taMtrI tala tAla truTita vigere pAlutro bagADatA mevA me bAlutrAnA zabDothIla 'ukkiTThasIhaNAyabolakalakala saddeNa' tethe| siMhanA levI bho ! garbhanAo na 42tA hoya ? zevI rIte zakhkhA karatA thakA tathA sITI vagADI vagADIne ghana gheAra zakhto karatA karatAM 'divvAI bhogabhogAI bhuMjamANA' tathA hivya mevA loga logavatA th| ' acchaya * 988 t
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra. u.3 sU.100 manuSyakSetrastha jyotiSkarevAnAM umpAtaH 7.5 mahatAsamudraravabhUtamiva meruM kurvANA iti bhAvaH vipulAn bhogabhogAn bhuJjAnAH santo'ccham atIva nirmalajAmbUnadamayakhAdratna bahulatvAcca svaccha parvatarAja meruM pradakSiNAvartamaNDalacAraM yathAsyAt anuparyaTanti / 'tesi NaM bhaMte ! devANaM iMde cavai se kahamidANiM pakareMti, goyamA ! tAhe cacAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharaMti jAva tattha anne iMde uvavaNNe bhavaI' teSAM bhadanta ! jyotiSkadevAnAM candrAdInAM madhyato yadA indrazcyavate tadA te jyotiSkAH idAnIm-indravirahakAle kathaM prakurvanti ? bhagavAnAha-he gautama ! tadA kAle catvAraH paJca vA sAmAnikA eva devAH saMdhIbhUya tatsthAnaM mahendrasthAnamupasaMpadya vibhraSya viharanti tadindrasthAnaM paripAlayanti, naikAkinaH ke'pi tatpadaM paripUrayituM yataH samarthAH / kiyatkAlameSakramaH yAvattatra sthAne'nyaindra upapanno bhavati / 'dahANeNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahie uvavAeNaM ? goyamA ! jahaNNeNaM bhogate hue 'accha pacayarAyaM padAhiNAvattamaMDalayaraM me aNupariyaDaMti' ye svaccha, nirmala parvatarAja meru kI maNDalAkAra rUpa se pradakSiNA kiyA karate haiN| tesiNaM bhaMte ! devANe iMde cavati se kahamiyANi pakareMti' he bhadanta ! jaba inakA indra cavatA haiM taba ve jyotiSka deva kyA karate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM ? 'goyamA ! tAhe cattAri paMca sAmANiyA devA taM ThANaM uvasaMpavijattANaM viharaMti' he gautama ! jaba taka vahAM dUsarI indra utpanna nahIM hotA hai taba taka vahAM ke 4-5-sAmAnika deva usa indra ke sthAna para rahate haiM 'jAva tattha anne iMde uvavaNNe bhavati' phira bAda meM vahAM anya indra utpanna ho jAtA hai 'iMdaThANe NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahite uvavAteNaM' he. bhadanta / vaha indra sthAna indra ke vinA kitane kAla taka rahita banA rahatA pavvayarAyaM padAhiyA vattamaMDalayAI meru aNupariyaDaMti' the 2127, nimaya, parvata 220 me3nI mAthI prakSiA 42 // 29 cha. 'tesiNaM bhaMte ! devANaM iMde cavati kahamiyANiM pakareM ti' he sagavan / nyAre tmaan| 'dra yave che, tyAre e tiSka deve zuM kare che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne 4 cha -'goyamA ! tAhe cattAri paca sAmANiyA devA taM ThANaM uvasaMpajjittArNa vidati he gautama! jyAM sudhI tyAM bIje Indra utpanna thatuM nathI tyAM sudhImAM teo tyAMnA 4-5 cAra pAMca sAmAnika deva e IdranA sthAna para rahe che. 'jAva tattha anne iMde uvavaNNe bhavati' bhane nyAre tyAM mIne tpanna 25 naya che, tyAre thesAmAni ta sthAnana choDI che. 'iMdavANeNaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahite , uvavAteNaM' mApan me nu sthAna " zivAya rakSA
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ : 760 jIvAmigamasUtra eka samaya-ukkoseNaM chammAsA' indrasthAnaM khalu bhadanta ! kiyantaM kAlam upapAtena (rikta) virahitaM prajJaptam ? bhagavAn brUte-he gautama ! jaghanyenaikaM samayaM yAvat-utkarSeNa ca paNmAsAn viddhi / mAnupottarAtahizcandrAdInAM varNanamArabhate 'vahiyANaM bhaMte ! maNussa khettassa-je caMdimamUriyagahanakkhattatArArUvA teNaM bhaMte ! devA kiM uDDovavaNNagA-kappovavannagA-vimANovavannagA-cArovavaNNagAcAradiIyA-gatiraiyA-gaisamAvaNNagA? goyamA ! te NaM devA No uDovavaNNagA No kappovavaNNagA vimANovavaNNagA, no cArovavaNNagA, cArahiIyA, no gairaiyAno gaisamAvaNNagA pakkiTaga saMThANasaMThiehiM joyaNasayasAhassiehiM tAvakkhetehiM sAhassiyAhi ya bAhirAhiM veubdhiyAhiM parisAhiM mahayAhayaNagIyavAiyaraveNaMhai 'goyamA! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA' he gautama ! vaha -sthAna kama se kama eka samaya taka aura jyAdA se jyAdA chaha-mAsa taka rahita banA rahatA hai 'pahiyANaM bhaMte! maNussa khettassa jaM caMdimasUriyA gahaNakkhatta tArAkhvA teNaM bhaMte ! devA kiM uDovavaNNagA kappo.vavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA cAradvitIyA gatiratiyA gatisamAvaNNagA' he bhadanta ! manuSyakSetra ke bAhara ke candra sUrya graha nakSatra aura tArA ye saba deva kyA urvopapanna hote haiM ? yA kalpopapanna hote haiM ? yA vimAnopapanna hote haiM yA cAropapanna hote haiM ? yA gatirahita hote haiM.1 yA gatiratika hote haiM ? yA gati samApannaka hote haiM ? ina padoM kA artha pahile likha diyA gayA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! teNaM devA No 'uDrovavaNNagA, no kappovavannagA, vimANo samaya 'sudhI 2-che 1 'goyamA ! jahaNeNaM ekkaM samaya ukkoseNaM chammAsA' he gautama! e sthAna ochAmAM ochA eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre cha -bhAsa 'sudhA thI 2hita maneTa 2 cha. "vAhiyANaM bhaMte ! maNussakhettassa jaM caMdimasUriyA Nakhatta tArArUvA teNaM bhaMte ! devA ki uDDhovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA cAradvitIyA gatiratiyA gatisamAvaNNagA' asAvana manuSyakSetranI bahAranA sUrya, caMdragraha, nakSatra, ane tArAo A badhA de zuM upapannaka hoya che? athavA kapepapatraka hoya che? ke vimAne papannaka -hAya che? athavA cAre55nnaka hoya che? ke gati vinAnA hoya che ke gati rativALA hoya che? athavA gati samApannaka hoya che? A padane artha pahelAM lakhavAmAM Avigayela che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che .:-'gAmA ! teNaM devA No uDDhovavaNNagA no kappovavaNNagA vimANovavaNNaMgA No
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyaMyotikA TIkApra.3 u.36.100 manuSyakSetrastha jyotiSkadevAnAM upapAtaH 791 divvAI bhogabhogAI bhuMjamANA suhalessA sIyalessA-maMdalessA maMdAyavalessA-- cittaMtaralessA kUDAiva ThANaTThiyA-aNNoNNa samogADhAhiM lessAhiM te paese savvIra samaMtA obhAseM ti' he bhadanta ! manuSyakSetrasya bahiH sthitimantaH khalu ye kecana / candrasUryagrahanakSatratArArUpAste khalu bhadanta ! devAH kiM saudharmAdi dvAdazabhyaH / UrdhvamupapannA:-kalpeSu eva teSu-vimAneSu vA sAmAnyataH-upapannAH vA maNDalagatyA paribhramaNamAzritavantaH-cAropapannakAH cArasthitikAH-gatiratikAH sAkSAdvatiyuktA vA-iti praznaH ? bhagavAnAha-he gautama ! te praznitA devAH khalu no avopapannakAH no vA kalpopapannakAH kintu-sAmAnya vimAnajAH, no cAropapannakAH kintu, cArasthitikAH, ataeva no vA gatiratikAH nApi gatisamApannakAH no sAkSAdgatimantaH, ityarthaH, kevalaM AyAmato dIrghA-vistarataH, stokA-caturasrA ca pakveSTakA tathA vahirmanuSyakSetrA teSAM tApakSetrANi ityaMbhUtaira-- nekazatasahasrata saMkhyAtatApakSetra vaikurvikAbhi hyiAbhiH sAhasrikAbhiH parSadbhizca. saha mahatA''hatanATayagItavAditraraveNa pratibodhitAH divyabhogabhogAn jAnAH vavaNNagA, No cArovavaNNagA cAradvitIyA, No gatiratiyA no gati samAvannagA' ve deva urvopapanna nahIM hote haiM na kalpopanna hote haiM, . kintu vimAnopapanna hote haiM, cAropapannaka nahIM hote haiM sthiragati vAle hote haiM gati ratika nahIM hote haiM aura na gati samApannaka hI hote haiN| 'pakkiga saMThANasaMThitehiM joyaNasatasAhassiehiM tAvazkhettehiM sAhassiyAhiM ya bAhirAhiM veuvviyAhiM parisAhiM mahatAhataNagItavAiyaraveNaM divAI bhogabhogAI bhuMjamANA' pakI huI iMTa ke jaise AkAra vAle aise lAkhoM yojana taka kA inakA tApakSetra hai ye aneka hajAroM kI saMkhyA vAle vAhya pariSadA ke devoM ke sAtha 2 bahuta jora se vajAye gaye vAdinoM ke zabdoM se nRtya ke zabdoM se aura gIta ke cArovavaNNagA, cAradvitiyA, No gatiratiyA, gatisamAvaNNagA, ye he| papanna hetA nathI. temaja kapipapattaka paNa letA nathI. paraMtu teo vimAne papannaka hAya cha ? thArA5panna hotA nathI. sthira gatimA DAya che. 'pakkiduga saMThANasaMThitehi joyaNasatasAhassiehi tAvakkhettehiM sohassiyAhiM ya vAhirAhiM veubviyAhiM parisAhi mahatAhatanaZgItavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAI bhujamANA' pAsI ghaTanA kA AkAravALA evA lAkhe jana sudhInuM temanuM tApa kSetra che. e aneka hajAranI saMkhyAvALA bAhA pariSadanA devanI sAthe sAthe ghaNAja jorathI vagADavAmAM Avela - vAjInA zabdothI nRtyanA zabdothI ane gItanA zabdothI jANe samudrane vAcAvALe karatA na hoya tema karIne divya evA bhega bhegane bhegavatA rahe che.
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ . jIvAbhigamasatra 792 zubhalezyAH zItalezyAH mandatejasaH (sUryA eva) mandAtapalezyAvantaH punazca candrAdityAzcitrAntaralezyAH - citrArpitA iva parvatazikhara saMsthAnasaMsthitAH anyonyaM samavagADha lezyAbhiH parasparaM bAdhitatejasaste te tAMstAn pradezAn sarvataH samantAt udyotayanti, tapanti, prabhAsante / 'jayA NaM bhaMte ! tesi devANaM iMde cavai-se kahamidANiM pakarei ? goyamA ! jAva cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharaMti jAva tattha aNNe uvavaNNe bhavai, iMdahANe NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahao uvavAeNaM ? goyamA ! jahanneNaM. ekkaM samaya-ukkoseNaM zabdoM se mAnoM samudra ko vAcAlita karate hue divya bhoga bhogoM ko bhogate rahate haiM 'suhalessA, sIyalessA maMdalessA, maMdAyavalessA cittaralesAgA kUDA iva ThANahitA' candramA kI apekSA ye zubha lezyA vAle haiM maMdalezyA vAle haiM citrAMtara lezyA vAle arthAt citra aMtara vAle aura citra vicitra lezyA vAle haiM kUTa kI taraha ye eka sthAna para sthita haiM 'aNNoNNasamogADhAhiM lesAhiM te padese savvato samaMtA obhAseMti, ujjoti, tavaMti, pabhAseMti' Apasa meM eka dUsare ke teja se jinakA teja mizrita hai aisI lezyAoM se ye una una pradezoM ko cAroM ora se camakAte haiM, udyotita karate haiM tapAte haiM prakAzita karate haiM / 'jayANaM bhaMte ! tesiM devANaM iMde cayati se kahamidANiM pakareti' he bhadanta ! jaba inakA indra cavatA hai taba usake vinA ye kyA karate haiM ? 'goyamA ! jAva cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajittANaM viharaMti' he gautama! yAvat jahAM taka vahAM dUsarA indra utpanna suhalessA, sIyalessA, maMdalessA cittaMtaralesAgA kuMDAiva ThANadvitA' yadranI apekSAe teo zubhalezyAvALA che. zIta lezyAvALA che. maMdalezyAvALA che. citrAMtara zyAvALA che. arthAta citra jemA citrala che tevA ane citra vicitra lezyAvALA hoya che. phUTanI mAphaka teo ekaja sthAna para rahe che. "zaUTU samogADhAhiM lesAhi te padese savvao samaMtA obhAse ti ujjoveti tavaMti pabhAseM ti' parasparamAM eka bIjAnA tejanI sAthe jeone teja maLela che, evA prakAranI legyAethI teo e pradezane cAre bAjuethI camakAve che. udyotita 42 cha tapAve. cha. prazita 42 cha. 'jayANa bhaMte / tesiM devANaM iMde cayati se kahamidANiM pakareMti' mApan ! nyAre tmaan| 'yave che. tyAre tenA zivAya tamAzu 42 cha. 'goyamA / cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharaMti' he gautama! yAvata yAM sudhI tyA mAna patra
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.101 puSkarodasamudra nirUpaNam 793 te chammAsA' yadA ca khalu bhadanta ! jyotiSkadevAnAnteSAmindrazcyavati tadA tadAna kAle kiM prakurvanti ? gautama ! yAvadindravirahitaH kAlastAvaccatvAraH paJcabA devA sAmAnikAH upapadya tatsthAnaM viharanti / yAvacca tatrA'nya indra upapanno bhavati / indrasthAnaM khalu bhadanta ! kiyatkAlamabhivyApya virahotpAtena sahitaM prajJaptam ? gautama ! alpA'lpakAle naikaM samayaM - dIrghAddIrgheNotkarSataH SaNmAsAn vijAnIhi iti // 100 // mUlam - pukkharavaraNaM dIvaM pukkharode NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva saMparikkhittANaM ciTUi / pukkharodeNaM bhaMte! samudde kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte ? goyamA ! saMkhejjAI joyaNasaya sahassAI cakavAlavikakhaMbheNaM saMkhejjAiM joyaNasayasahassAiM parikkheveNaM paNNatte / pukkharodassa NaM bhaMte / samuddassa kai dArA pannatA ? goyamA ! cattAri dArA pannattA taheva savvaM pukkharoda samuddapuratthimaperate varuNavaradIvapura sthimaddhassa paJcatthimeNaM ettha NaM puvaMkharodassa vijae NAmaM dAre pannatte, evaM sesANa vi / dAraM taraMmi saMkhejjAiM joyaNasaya sahassAI abAhAe aMtare pannate / parasA jIvA ya taheva / se keNaNaM bhaMte! evaM vuccai ? pukkhanahIM hotA hai vahA~ taka cAra yA pAMca sAmAnika deva usa sthAna para indra ke incArja banakara unakI saMbhAla karate rahate haiM 'iMdANe NaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM virahao uvavAteNaM' he bhadanta ! inake indra kA sthAna kaba taka khAlI rahatA haiM ? 'goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA' he gautama! inake indra kA sthAna kama se kama eka samaya is aura adhika se adhika 6 mahIne taka khalI rahatA hai || sU0 100 // nathI. tyAM sudhI cAra ke pAMca sAmAnika devAe sthAna para IMdranA je IncArja manIne tebhanI sauMbhAja rAje che. 'iMdaTTaNeNaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM viraho uvavAteNaM' he bhagavan ! tebhanA dranu me sthAna dhyAM sudhI jAtI rahe che ? 'goyamA ! jahaNeNaM ekkaM samayaM ukoseNaM chammAsA' he gautama! tebhanA chadranu me sthAna ochAmAM echuM eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre 6 cha mahinA sudhI chadra vinAnu jAtI rahe che. // sU. 100 // jI0 100 :
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 794. pasA jIvA ya tava / se keNaTTeNaM bhaMte! evaM buccaI pukkharode samudde ? gopamA ! pukkharodasta NaM samuddasta udae acche patthe jacce taNue phaliha vaNNAbhe pagaie udgaraseNaM siridhara siridharapabhAya do devA jAva mahaDDiyA paliovamaTTiIyA parivasaMta se eeNaNaM jAva Nicce / pukkharodeNaM bhaMte! samudde kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3 saMkhejjA caMdA pabhAsiMsu vA 3 jA tArAgaNakoDIkoDe u sorbhesu vA 3 / pukkharodeNaM samudde varuNavareNaM dIve NaM saMpari0 vaTTe valayAgAre jAva ciTThai, taheva samayacakavAla saMThie kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM ? kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! saMkhijjAI joyaNasaya sahassAI cakkavAla vikkhaMbheNaM, saMkhejjAI joyaNasayasahassAiM parikkheveNaM pannatte / paumavaraveiyA vaNasaMDa vaNNao dAraMtaraM paesA jIvA taheva savvaM / se keNaTuNaM bhaMte! evaM buccai varuNavare dIve0 21 goyamA ! varuNavareNaM dIve tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDDIyAo jAtra bilapaMtIyAo acchAo patteyaM2, paumavaraveiyA parikkhitte vaNasaMDaparikkhitte vAruNivaroda gaparihatthAo pAsAIyAo 4 tAsu NaM khuDDA khuDDiyAsu jAva vilapatiyAsu bahave upAyapavvayA jAva khaDahaDagA savvaphalihAmayA acchA taheva varuNa varuNabhAga ettha do devA mahar3iyA parivasaMti, se teNaNaM jAva Nicce / joisaM savvaM saMkhejjaeNaM jAva tArAgaNa koDikoDIo / varuNavarapaNaM dIvaM baruNode NAmaM samudde valayAgArasaMThANasaMThie jAtra citi / samacakka visamacaka vi0 taheva savvaM bhANiyavvaM vikkhaMbhaparikkhevo saMkhijjAI joyaNasahassAiM dAraMtaraM ca paubhavaravaNasaMDe paesA0 jIvA aTro ? goyaNA ! varuNodassa NaM samuddasta udage se jahA nAmae caMdabhAi vA - maNisilAgAi vA varasIdhuvaravAruNIi vA pattA
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhaiyadyotikA TIkA pra.3 u 3.101 puSkarodasamudranirUpaNam 795 savei vA pupphAsa vA copAsavei vA phalAsavei vA mahumeraei vA jAippasannAi vA khajjUrasArei vA muddiyAsAre vA kApisAyanAi vA supakkakhoyarasei vA pabhUtasaMbhArasaMcitAposamAsasyabhisaya jogavattitA niruvahatavisidinakA lovayArA sudhoyA ukko sagamayapattA aTUpihapuTThA (piTTa niTTijjA) mukhaI'tavarakimadiSNakaddamA, kopasannA acchA varavAruNI atirasAjaMbU phalapuTuvannA sujAyAIsi uTTAvalaMbiNI ahiyamadhurapejjA IsAsirattaNettA komalakavolakaraNI jAva AsAiyA visaiyA aNiya saMlAvakaraNaharisa pIijaNaNI saMto satata vicokahAva vigbhamavilAsavelahalagamaNakaraNI viraNamadhiya sattajaNaNI ya hoi saMgAma desakAle kayaraNasa narapasarakaraNI kaDhiyANa vijjuya paiya hiyayANa, mauyakaraNI ya hoi, uvavesiyA samANA gatiM khalAvei ya sayalaMmi vi subhAsa tuppAliyAM samarabhaggavaSNo sahayAra surabhirasa dIviyA sugaMdhA AsAyaNijjA visAyaNijjA pINaNijjA dappaNijjA mayaNijjA savviMdiyagAya palhANijjA AsalA mAsalA pesalA IsIoTTAvalaMbiNI, IsI taMbacchikaraNI IsIvoccheyA kaDyA vaNNeNaM uvaveyA gaMdheNaM uvaveyA raseNaM uvaveyA phAseNaM uvaveyA, bhave eyA rUve siyA ? goyamA ! no iNaTTe samaTThe, vAruNassa NaM samudassa udae to itare jAva udae / se teNaTTeNaM evaM buccai0 tattha NaM vAruNi vAruNa kaMtA devA mahaDDiyA jAva parivasaMti se eeNaNaM jAva Nicce savvaM joisa saMkhijjeH keNanAyavvaM vAruNa . varuNaM dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA 3 // sU0101 // chAyA - puSkaravaraM khalu dvIpaM puSkarodo nAma samudro vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH yAvat saMparikSipya khalu tiSThati / puSkarodaH khalu bhadanta samudraH - kiyat cakravAlaviSkaMbheNa - kiyat parikSepeNa prajJaptaH 1 gautama ! saMkhyeyAni *
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 796 jIvAbhigamasUtre yojanazatasahasrANi cakravAla viSkambheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa prjnyptH| puSkarodasya khala bhadanta samudrasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tathaiva sarva puSkarodasamudrasya pUrvaparyante varuNavaradvIpa pUrvArdhasya pazcimena atra khalu puSkarodasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam evaM zepANamapi / dvArAntare saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi avAdhayA'ntaraM prajJaptam pradezAH jIvAzca tayaiva / tat kenArthena bhadanta ! evamucyate puSkarodaH samudraH2 / gautama ! puSkarodasya khalu samudrasyodakamacchaM patthyaM jAtyaM tanukaM sphaTikavarNAbham prakRtyodakarasena -zrIdhara-zrIprabhauca dvau devI yAvanmahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH, tattenArthena gautama ! yAvannityaH puSkarode khalu bhadanta ! samudre kiyantazcandrAH prabhAsitavantaH 3 vA saMkhyeyAzcandrAH prabhAsitavantaH 3 yAvattArAgagakoTIkoTayo'zobhanta vA 3 / puSkarodaH khalu samudro varuNavareNa dvIpena saMparikSiptaH vRttovalayAkAro yAvattiSThati / tathaiva samacakravAlasaMsthitaH kiyatA cakravAla viSkambheNa kiyatA parikSepeNa prAptaH ? gautama! saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa prajJaptaH, padmavaravedikAdhanapaNDavarNakaH dvArAntarapradezAH jIvAH tathaiva sarvam / tatkenArthena bhadanta ! evamUcyate varuNavaro dvIpaH 2 / gautama ! varuNavare khala dvIpe tatra deze tatra tatra vayaH kSudrAH kSullikAH yAvad vilapaMktayo'cchAH pratyekaM 2 padmavaravedikayA parikSiptAH vanapaNDavAruNivarodaka pratihastAH prAsAdikAH 4 tAsu tAsu khala kSudrA kSudrikAsu yAvad vilapaMktikAsu vahava upapAta parvatAH yAvat .khaDagakhaDagAH sarvasphaTikamayAH acchAH tathaiva-gharuNa 1-varuNaprabhau-2 cA'tra dvau devau mahaddhiko parivasataH, tattenArthena yAvannityaH / jyotiSa sarva saMkhyeyakena yAvattArAgaNa koTIkoTayaH / varuNavaraM khalu dvIpaM varuNodo nAma samudro vRtto valayAkAra yAvattiSThati, samacakravAla viSamacakravAla tathaiva sarva bhaNitavyam viSkambha-parikSepau saMkhyeyAni yojanA sahasrANi dvArAntaraM ca padamavaravanapaNDapradezAH jIvAH arthoM gautama ! vAruNodakasya khalu samudrasyodakam sa yathA nAmakaH candraprabhA iti vA maNizalAketi vA varasIdhu-varavAruNIti vA patrAsava iti vA, puSpAsava iti vA, coyAsava iti vA phalAsava iti vA, madhu-meraka iti vA, jAti prasannA iti vA, khajUrasAra iti vA, mRdvIkAsAra iti vA, kApizayanamiti vA, supakvakSodarasa iti vA, prabhUta saMbhAra saMciteti vA, pauSamAsa zatabhiSak yogavartitAni rupahataviziSTa dattakAlopacArA sudhautA utkRSTamadaprAptA aSTa piSTa niSThitA puSTA mukhAyita varadantakaIsa'kopapannA acchA varavAruNI atirasA-jambUphalapuSTavarNA sujAtA IpadoSThAvalaMbinI adhikamadharapeyA IpadasiraktanetrAkomalakapola karaNI yAvata AsvAditA visvA. .
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA ma.3 u.3 sU.101 puSkarodasamudranirUpaNam 797 ditA ali kulasaMlApakaraNaharSaprIti jananI, santoSa tatavimboka (strI zrRGgAraceSTA) hAva (mukhavikAra vizeSa) vibhrama vilAsa (vellahala)-mRdugamanakaraNI, viramaNAdhika sattva jananI ca bhavati saGgrAmadezakAle kRtaraNasamaraprasarakaraNI, kvathitAnAM vidyutmahatahRdayAnAM mRdukakaraNI ca bhavati, upaviSTA satI gati skhalayati ca, sakale'pi suhAsyotpAdikA, samarabhagnavanasahakAra surabhi rasadIpikA sugandhA AsvAdanIyA visvAdanIyA prItanIyA darpaNIyA madanIyA sarvendriyagAtra prahalAdanIyA AsalA mAMsalA pesalA (IpadopThAvalambinI IpattAmAkSikaraNI Ipad vyavacchede kaTukA) varNena upapetA gandhena upapetA rasena upapetA sparzena upapetA, bhavedetAvadrUpaM syAt ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, vAruNasya khalu samudrasya udakam ita iSTataraM yAvad udakam / tad etenArthena evamucyate-varuNodaH samudraH iti / tatra khalu vAruNi vAruNakAntau devau mahaddhikau0 yAvat parivasataH, tad etenArthena yAvannityam, sarva jyotipkaM saMkhyeyamiti jJAtavyam / vAruNavare khala dvIpe kati candrAH prabhAsanta-prabhAsante-prabhAsiSyante ||suu0 101 // ____TIkA-'pukkharavaraNaM dIvaM-pukkharode NAmaM samudde paTTe valayAgArasaMThANa saMThie jAva saMparikkhittANaM ciTai' puSkaravaranAmako dvIpa Aste, yaM dvIpa puSkaro nAma samudraH sa codadhiH vRttaH valayAkAravatsaMsthAnena saMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya-veSTayitvA khalu tiSThati / 'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kiM samacakkavAlasaMThie-visamacakkavAlasaMThie' he bhadanta ! puSkarodohi samudraH samacakravAlasya-viSamacakravAlasya vA saMsthAnena saMsthitaH kim ? bhagavAnAha 'pukkharavaraNaM dIvaM pukkharode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra sNtthaannsNtthite-ityaadi| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! puSkaravara dIpa ko puSkaroda nAma kA samudra cAroM ora se ghere hue hai yaha samudra gola hai aura valayAkAra saMsthAna vAlA hai so 'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevatiyaM cakkacAlavikkhaMbheNaM kevatiyaM parikkheveNaM paNNatte' isa puSkaroda samudra kA he bhadanta ! cakravAlaviSkambha kitanA hai aura pari 'pukkharavaraNaM dIvaM pukkharode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saMThANa saMThite' tyAta TIkAtha-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavana puSkaravAra dviIpane puskaravada nAmanA samudra cAre bAjuthI gherela che ane e samudra goLa che. tathA valayane je goLa AkAra hoya che tevA AkAravALA saMsthAna vALA cha. to 'pukkharodeNaM bhaMte ! samehe kevatiyaM cakavAlavikkha bheNaM paNNatte' bhagavan mA puSkaravAda samudrane cakravAla vidhvaMbha keTaluM che? ane tene parikSepa keTale
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ 798 jIvAbhigamasUtre 'goyamA ! samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThANasaMThie' he gautama ! viSameNa no, kintu samenaiva cakravAlasaMsthAnena saMsthitaH / samprati viSkambhAdi pratipAdanArthamAha- ' pukkharodeNaM bhaMte! samude kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM kevayaM parikkheveNaM pannatte - goyamA ! saMkhejjAi joyaNasayasahassA iM cakkavAlavivakhaMbheNaM saMkhejjAI' joyaNasayasahassAi' parikkheveNaM pannatte' puSkarodaH khalu bhadanta ! samudraH kiyaJccakravAla viSkambheNa, kiyatparikSepeNa ca prajJaptaH ? iti gautamena prazne kRte bhagavAnAha - gautama ! saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa - arthAta saMkhyAta yojanazatasahasrANi cakravAlasya viSkambhaparikSepAbhyAmubhAbhyAmapi prajJaptaH / ayaM samudraH puSkaroda ekayA padmavaravedikayA aSTa yojanocchraya jagatyuparibhAvinyA ekena vanapaNDena ca sarvataH saMparikSiptaH, anayorvarNanamatra jambUdvIpa tavatkaraNIyam / 'pukkharodassa NaM maMte / samudassa kai dArA pannattA ? goyamA ! cattAri dAga pannattA' he bhadanta ! puSkaroda samudrasya khalu dvArANi kati ? gautama ! catvAri vijaya vaijayantaM - jayantA'parAjitAni prajJaptAni, 'taheva kSepa kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! saMkhellAI joyaNasayasahassAIM cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhejjAI joyaNasayasahassA iM parikSepeNa' he gautama! isakA cakravAla viSkambha saMkhyAta lAkha yojanoM kA hai aura viSkambha bhI isakA saMkhyAta lAkha yojanoM kA hai 'purukharodassa NaM samuddasa kati dvArA paNNattA' he bhadanta ! isa puSkaroda samudra ke kitane dvAra kahe gaye haiM ? 'goyamA ! cattAri dvArA paNNattA' he gautama! isa puSkaroda samudra ke cAra dvAra kahe gaye haiM / 'taheva savvaM pukkharoda samudda puratthimaperate varuNavaradIva puratthimaddhassa paccatthimeNaM ettha NaM pukkharodassa vijae nAmaM dAre paNNatte' isa sambandha meM kathana jaisA ki pahile kiyA jA cukA hai vaisA hI vaha yahAM para che ? yA praznamA uttarabhAM anuzrI che hai- 'goyamA ! saMkhejjAI joyaNasayasahassAI cakkAla vikkhaMbheNa saMkhejjAiM joyaNasayasahassAiM parikkheveNaM' he gautama! tenA cakravAla viSNubha sakhyAta lAkha ceAjananA che. ane tenA viSkala paNa sauMcyAta sAma yonanAno che. 'pukkharodassa NaM samudassa kati dvArA paNNattA' De bhagavan ! mA thupro samudranA DeTA dvArA hyA che ? 'goyamA / cattAri dArA paNNattA' he gautama! guSThuroha sabhudranA yAra dvArA uDevAmAM Ave che. 'tava savvaM pukkharodasamudaM puratthimaperate varuNavara dIva puratthimaddhassa paccatthi - meNaM ettha pukkharodassa vijae nAmaM dAre paNNatte' yA viSaya saMmaMdhanu vizeSa ghana pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. eja pramANenu te ahIyAM paNa samajI
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 101 puSkarodasamudranirUpaNam 799 savvaM tathaiva sarvam, kva bhadanta ! puSkarodasamudrasya vijayaM nAma dvAram ? bhagavAnAha - gautama ! ' pukkharoda samudaM puratthimaperaMte aruNavaradIvapuratthimaddhassa pacatthimeNaM - ettha NaM pukkharodassa vijae NAmaM dAre pannate' puSkarodasamudra pUrvArdhaparyante - aruNadvIpapUrvArdhasya pazcimAyAm atra khalu puSkarodasamudrasya vijayaM nAma dvAram prajJaptam / ' evaM sesANa vi' evameva zeSANAmapi - jaMbUdvIpagata dvAratrayANAM yathAsthitAnAM varNanam / navaraM rAjadhAnI anya puSkarodasamudre / tathAhikva khalu bhadanta ! puSkarodasamudrasya vaijayanta nAma dvAraM prajJaptam - 2 bhagavAnAha - gautama ! puSkarodasamudrasya dakSiNa paryante'ruNavaradvIpa dakSiNArddhasya uttarato'tra puSkarodasamudrasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam / kva khalu bhadanta ! puSkaroda samudrasya jayantaM nAma dvAra prajJaptam ? bhagavAnAha - gautama ! puSkarodasamudrasya pazcima paryante'ruNavaradvIpa pazcimArddhasya pUrvato'tra puSkarodasamudrasya jayantaM nAma dvA prajJatam tadapi jambUdvIpagatajayantadvAravat rAjadhAnI anyasmin puSkaroda bhI hai - tathA ca una dvAroM ke nAma ye haiM- vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ina meM jo puSkaroda samudra kA vijayadvAra hai vaha puSkaro - dadhi ke pUrvArdha ke anta meM varuNavara dvIpa ke pUrvArddha kI pazcimadizA meM puSkarodaka kA vijaya nAmakA dvAra hai isakA aura saba varNana jambUdvIpa ke vijayadvAra ke hI jaisA hai isI taraha se jaba aisA gautama ne pUchA ki he bhadanta ! puSkaroda samudra kA vaijayantadvAra kahAM para hai ? to isake uttara meM prabhu ne aisA kahA ki puSkaroda samudra ke dakSiNAnta meM aruNavaradvIpa ke dakSiNArdha ke uttara meM puSkaroda samudra kA vaijayantadvAra hai / puSkarodasamudra ko jayanta dvAra kahAM para hai ? to isa ke uttara meM 'puSkarodasamudra ke pazcimAnta meM aruNavara dvIpa ke pazcisevu. bhebhaDe the dvAronA nAmI A abhA che. - vinaya, vainayanta, bhyanta ane aparAjIta temAM je puSkarAi samudranu vijaya dvAra che, te puSkarAdadhinA pUrvA nA aMtamAM varUNlRvara dvIpanI pUrvArdhanI pazcima dizAmAM puSkarAi samudranu vijaya nAmanu dvAra Avela che. A dvAra saMbaMdhI mAkInu mIjI tamAma vana ja khUdvIpanA vijaya dvAranA varNana pramANeja che. eja pramANe gautama svAmIe jyAre evu pUchyu. ke-De bhagavan ! puSkarAi samudranuM vaijayanta nAmanuM dvAra kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM kepuSkarAda samudranA dakSiNAntamAM aNavara dvIpanA dakSiNAyanI uttaramAM puSkarAda samudranuM vaijayanta nAmanu dvAra Avela che. he bhagavan ! puSkarAda samudranu jayanta nAmanuM dvAra kayAM Avela che? tenA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 800 .. jIvAbhigamasUtre samudre / kva khalu bhadanta ! puSkarodasamudrasyAparAjitaM nAma dvAraM prajJaptam ? bhagavAnAha-gautama ! puSkarodasamudrasyottaraparyante'ruNavaradvIpasya dakSiNato'trapuSkarodasamudrasyAparAjitaM nAma dvAraM prajJaptama, etadapi jambudvIpagatAparAjitadvAravad vaktavyama, navaraM rAjadhAnI anyasmin puSkarodasamudre // 'dAraMtaraMmi saMkhejjAI joyaNasayasahassAI avAhAe aMtare pannate ? paesA jIvA ya taheva' puSkarodasamudradvArasya dvArasyA'bAdhagatyA pArasparikamantaraM saMkhyeyayojanazatasahasrANi, pradezAH jIvAzca samudrapradezadvIpaM spRSTA api svasyaiva, . puSkarodasamudre mRtA jIvAH punastatraivA'nyatrApyutpadyante ? nA'tra niyamaH karmagate lakSaNyAt 'se keNaTeNaM bhaMte evaM buccaMi pukkharode samudde0 goyamA ! pukkharodassa NaM samuhasse madhi ke pUrva meM puSkarodasamudra kA jayanta dvAra hai rAjadhAnI anya puSkaroda samudra meM haiM puSkarodasamudra kA aparAjita dvAra puSkarodasamudra ke uttarAnta meM aruNavaradvIpa kI dakSiNadizA meM puSkarodasamudra kA aparAjita dvAra hai| ina saba dvAroM kA samasta varNana jambuddhIpagataM vaijayantAdi dvAroM ke jaisA hI hai| ina saba kI rAjadhAniyA~ anya puSkaroda samudra meM hai 'dAraMtaraMmi saMkhejjAiM joyaNasayasahassAiM athAhAe aMtare paNatte' saMkhyAta lAkha yojanoM kA ina sava hAroM kA Apasa meM antaraM haiM puSkaravara samudra ke pradeza aruNavaradvIpa ko chUne para bhI usI ke kahe gaye haiM vahAM para mare huai jIva vahAM para bhI utpanna hote haiM aura anyatra bhI utpanna ho jAte haiM aisA niyama nahI hai ki ve yahIM para utpanna ho 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai pukavarode samudde he gautama! puSkare samudranI pazcimAntamAM arUNuvara dvIpamAM pazcimAInI pUrvArdhamAM puSkare samudranuM jayanta nAmanuM dvAra Avela che. tenI rAjadhAnI bIjA puSkare samudramAM che. puSkare samudranuM aparAjIta nAmanuM dvAra puSkarada samudranI uttaranA aMtamAM aNavara dvIpanI dakSiNa dizAmAM puSkareda samudranuM aparAjIta dvAra Avela che. A badhAja dvArenuM saghaLuM kathana jaMbudvIpanA varNanamAM varNavela vijayanta vigere dvArenA kathane pramANe che. A badhAnI rAja. ghAnIyA anya Y044 samudramA cha. 'dAraMtarami saMkhejjAiM joyaNasayasahassAI abAhAe aMtare paNNatta' mA mA dArAnu 52252 mata2 sacyAta sAma jananuM thAya che. puSkaravara samudranA pradeza arUNuvara dvIpane spazelA hevA chatAM paNa puSkavara samudranAja kahyA che. tyAM marelAM cho tyAM paNa utpanna thAya che, ane bIje paNa utpanna thaI jAya che. evo koI niyama nathI ke tyA bharesa Air Gpanna thAya 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai pukkharode samudde samude he bhagavan! A samudranuM nAma pukAda samudra e pramANe zA
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ 801 ' prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 101 puSkarodasamudranirUpaNam : udageM acche patthe jacce taNue phaliyavaNNAbhe pagatIe udagarasaM siridhara sirippa* bhAya do devA mahaDDiyA jAva paliomahiIyA parivati' puSkarodanAmni hetuM pRcchati-he bhadanta ! tatkenArthena puSkarodaH samudra .... eva mucyate-bhagavAnAha-puSkarodasamudrasya hi udakam * acchaM-pathyaM jAtyaM no vijAtimat-tanukaM sphaTikavarNAbham-prakRtyA udakarasam prajJaptam, zrIdhara___-zrIprabhau dvau ca - mahaddhiko yAvatpalyopamasthitikau devAvatra paricasataH graha nakSatraparivAravaccandrasUryAbhyAM gamanamivA'bhUbhyAM svasvaparivArasamanvitAbhyAM devA_ 'bhyAmatratyamudakamavabhAsate'taH puSkarodaH samudraH0 2 puSkaramivodakaM yasyAsau * * he bhadanta ! isakA nAma puSkaroda samudra aisA kisa kAraNa se huA / " hai ? 'goyamA ! pukkharodassa NaM samudassa udage acche, patthe jacce : taNue phaliha vaNNAme pagatIe udagaraseNaM' he gautama ! puSkarodasamudra ' kA udaka svaccha hai pathya hai jAtivaMta hai halakA hai evaM sphaTika ratna ke ' jaisA svabhAva se hI nirmala hai tathA prakRti se hI vaha madhura rasa vAlA - hai yahA~ para 'siridhara siripabhA ya do devA mahiDDiyA' jAva palio varmahitIyA parivasaMti, se teNaTeNaM jAva Nicce zrIdhara aura zrIprabha / nAma ke do deva jo ki maharddhika Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle haiM '. aura eka palyopama kI jinakI sthiti hai rahate haiM saparivAra ina devoM ke dvArA graha nakSatrAdi parivAra se yukta candra aura Aditya se gagana - kI taraha jala suzobhita hotA hai "se teNaTeNaM jAva Nicce' isI kAraNa 'se he gautama ! isakA nAma puSkarodasamudra aisA kahA gayA hai yAvat " yaha nitya hai isakI vyAkhyA jaisI pahale kI gaI hai vaisA hI hai| ' 'yuthI 4Dasa cha ? 'goyamA! pukrodassa NaM samuhassa udage, acche, patthe, jacce, taNue, phalihavaNNAbhe pagatIe udgaraseNaM' hai, gautama ! puss4|h samudranu pANI svaccha che. pathya che. jAtivaMta che. halakuM che. ane svabhAvathI ja te sphaTika 2tnanA ni mane atithI ta madhu2 2savA che. maDIyA 'siri ghara siripabhAya- do devA jAva mahiDhiyA jAva paliovamaTTitiyA parivasaMti se teNaDhe NaM. jAva Nicce' zrIdhara sana zrI prama nAbhanA meM havA , ramA mhddhika vigere pUrvokta vizeSaNovALA che, ane eka palyopamanI sthitivALA che. teo rahe che. teo pitAnA parivAra, sAthe tyAM rahevAthI e deva dvArA * * graha-nakSatra vigere parivAravALA caMdra ane sUryathI AkAzanI mAphaka tenuM pANI 'suzAmita rahe che..'se teNaTreNaM Nicce' me 424thI 3 gautama ! tenu nAma puSkara samudra e pramANe kahevAmAM Avela che. yAvat e nitya che. tenI vyAkhyA jema pahelA karavAmAM Avela che. e ja pramANe che. jo0 101
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra puSkarodaH, 'se teNaTeNaM jAva Nicce' tattenArthena athAnyadapyuttaram yato'yamAsIdasti bhaviSyati zAzvato yAvad nityH| 'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevaiyA caMdA pabhAsisuvA 3-0' he bhadanta ! puSkarodasamudre kiyantacandrAH sUryAH-grahA:-nakSatrANi-tArAgaNakoTikoTayaH prAbhAsanta-prabhAsanteprabhAsiSyante0 3 ityAdi praznaH bhagavAnAha-'saMkhejjA caMdA pabhAseMsu vA3 jAva tArAgaNakoDIkoDI u sobhe su vA 35 saMkhyeyAzcandrAdayaH prabhAsanta vA yAvat tArAgaNakoTikoTayaH azobhanta vA 3 / 'pukkharodeNaM samudde varuNavareNaM dIve NaM saMpari0 vaTTe valayAgAre jAva ciTTai.' puSkarode khalu samudre varuNavaro dvIpaH vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati sa khalu bhadanta ! samasya vipamasya vA cakravAlasya saMsthAnena saMsthitaH ? bhagavAnAha-samacakravAla saMsthAnasaM sthitaH no vipama0 / 'taheva samacakkavAlasaMThie ___ ava gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'pukkharodeNaM bhaMte !samudde kevatiyA caMdA pabhAsiMstu 3' he bhadanta ! puSkaroda samudra meM kitane caMndramAoM ne prakAza diyA hai ? aba bhI ve kitane vahAM prakAza dete haiM ? tathA Age bhI vahAM ve kitane prakAza degeM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'saMkhejA caMdA pabhAseMsuvA 3' he gautama ! vahAM saMkhyAta candramAoM ne pahile prakAza diyA hai aba bhI itane hI ve vahAM prakAza dete haiM aura Age bhI ve itane : hI vahAM prakAza degeM 'jAva tArAgaNakoDIkoDI u sobhesuvA 3' yAvat vahAM saMkhyAta koDAkoDI tArAgaNa pahile suzobhita hue haiM aba bhI itane ve vahAM suzobhita hote haiM, aura Age bhI ve vahAM suzobhita hoMge, 'pukkharodeNaM samudde varuNavareNaM dIbeNaM saMpari0 vaTTe valayAgare jAva ciTThai' puSkarodasamudra ke cAroM ora varuNavaradvIpa hai yaha dvIpa gola hai va gautamasvAmI prabhuzrIna me puchecha-pukharodeNaM bhaMte ! samudde kevatiya caMdA pabhAsisu 3'lagavan 104roha samudramA TasAyaMdrabhAgAsa prAza A hete ? vartamAnamAM keTalA caMdramAo tyAM prakAza Ape che ane bhaviSyamAM keTalA caMdramAo tyAM prakAza Apaze? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'sNkhejjaa caMdA pabhAseM su vA 3 gautama ! tyo sabhyAta yadramAmAge paDasA praza A hateA vartamAnamAM paNa eTalAja caMdro tyAM prakAza Ape che ane bhaviSyamAM saTasA dro tyo 12 pApaze. 'jAva tArAgaNa koDI koDI someMsu vA rU yAvat saMdhyAta keDA keDI tArAgaNe pahelAM tyAM suzobhita thayAhatA ? vartamAnamAM paNa eTalAja keDA keDI tArAo tyAM suzobhita thAya che. ane bhaviSyamAM pabhu meTamA taaraamle| tyo suzAmita thaze. 'pukkharodeNaM samudde varuNavareNaM dIveNaM saMpari0 vaTTe valayAgAre jAva cii' 424 samudranI vyAre mA dvIpa che. A dvIpa goLa che, ane valayanA AkAra jevA AkAra vALA che. 13412
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___803 prameyayAtikA TokA pra.3 u.3 sU. 101 pu0karodasapudranirUpaNam kevaiyaM cakkacAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM' tathaiva samacakravAlasaMsthAnasaMsthito-varuNavaradvIpaH ? he bhadanta ! varuNavaradvIpaH kiyaccakravAlaviSkambheNa kiyacca parikSepeNa prajJaptaH ? samAdhatte bhagavAn-'goyamA !' he gautama ! 'saMkhejAI joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM-saMkhejjAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM' saMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa parikSepeNa ca saMkhyeyayojanazatasahasrANyeva prajJarAH / 'paumabaraveDyA vaNasaMDa vaNNao' padmavaravedikA vanaSaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMparikSiptaH ubhayovarNanamatra / 'dAraMtaraM paesA jIvA taheva savvaM catvAri vijayAdi dvArANi pUrvata ArabhyottarAntAni teSAM aura valayAkAra ke jaise AkAra vAlA hai 'taheva samacakavAla saMThito' varuNavaradvIpaM samacakravAla vAlA hai kevatiyaM samacakkavAla vi0 kevaiyaM parikkheverNa' he bhadanta ! isakA samacaRvAla cauDAI meM kitanA hai ? aura parikSepa. isakA kitanA hai ? 'goyamA ! saMkhijjAI joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhijjAiM joyaNasayasahassAI parikkheveNaM paNNatte' isakA samacakravAla cauDAi meM saMkhyAta lAkha yojana kA hai aura parikSepa bhI isakA saMkhyAta lAkha yojana kA hai 'paumavaravediyA vaNasaMDa vaNNao dAraMtaraM padesA jIvA taheva savvaM' isake cAroM ora padmabhavaravedikA aura padmavaravedikA ke cAroM ora eka vanaSaNDa hai inakA varNana yahAM para pUrvokta jaisA hI hai yahAM para pUrva kI taraha he bhadanta ! isa dvIpa ke pradeza varuNavarasamudra ko chUte haiM aura varuNavarasamudra ke pradeza isa dvIpa ko chUte haiM to ve pradeza kisake mAne jAveMge-to isake uttara meM yahI kahanA cAhiye ki ve jo varuNadvIpa ke 'taheva samacakavAla saMThito' 13712 dvIpa samayapAsa pANI cha. 'kevatiya samacakavAla vi0 kevaiyaM parikkheveNaM' he lagavan tenA samaya pAra pADaNAbhA cha ? mana tanA parikSa5 TI cha ? 'goyamA ! saMkhijjAiM joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhejjAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM paNNatte' tanA samacakravAla vidhvaMbha pahoLAImAM saMkhyAta lAkha ejanane che. ane parikSepa paNa tanA sacyAta ma yojanA cha. 'paumavaraveiyA vaNasaMDa vaNNao dAraMtarapadesA jIvA taheva savvaM tenI yA mA pana12 a mane 5552 vAnI nyAre tarapha eka vanakhaMDa che. tenuM varNana pahelAnA varNana pramANe ahIMyA samajI levuM. te A pramANe-he bhagavana A dvIpanA pradeza varUNavara samudrane spaze che. ane varUNavara samudrane pradeza A dvIpane sparza kare che. te te pradeza kenA kahevAze? A praznanA uttaramAM eja kahevuM joIe ke varUNadvIpanA je
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ O 804 jIvAbhigamasUtra pArasparika mantaraM parimANaM sthAna sthitizca dvIpapradezAH samudraM spRSTAH samudrasya. - ca pradezA dvIpa-te dvIpasyaiva payodadhereva sparzamAtrAnnA'nyasya dvIpe mRtA dvIpe . samudre mRtAH samudre eva jIvA notpadyante svasvotkRSTA'pakRSTavalAt ityAdi sarvaM . tathaiva-pUrvavadeva-yathAvacca varNanIyAH / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM uccai varuNavare dIve varuNavare dIve' tatkenArthena bhadanta ! evamucyate varuNavaro dvIpaH0 2 bhagaghAn brUte-he gautama ! 'varuNavareNaM dIve tattha tattha dese tahi tahiM vahao khuDDA- . khuDDiyAo jAva vilapaMtIyAo acchAo' varuNavaradvIpe khalu tatra tatra deze tasya tasya dezasya tatra tatra pradeze bahavaH kSudrAH kSullikA vApyo yAvat saraH paMktayo .. vilapaGktayo'cchAH yAvat rajatamayakUlAH samatIrAH vajramayapApANAH tapanIyamaya---- varuNavara samudra ko chUte haiM ve varuNadIpa ke mAne jAveMge aura jo pradeza . varuNasamudrake varuNadvIpa ko chUte haiM ve varuNavarasamudra ke mAne jaavegeN| isI taraha se varuNavaradvIpa meM mare hue jIva vahIM para bhI utpanna ho .. sakate haiM aura anyatra bhI utpanna ho sakate haiM yaha saba kathana kara lenA .. cAhiye 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai varuNavare dIve 2' he bhadanta.! - isa dvIpa kA nAma varuNavara aisA kisa kAraNa se huA hai-? 'goyamA varuNavareNaM dIve tattha 2 dese tahiM 2 bahuo khuDDA khuDDiyAo jAva... vilapaMtiyAo acchAo patteyaM 2 paumavaravejhyA pari0 'vaNa0 vAru-' Nivarodga paDihatthAoM 'pAsAIyAo 4' he gautama ! isakA aisA. , nAma isa kAraNa se huA hai ki yahAM para choTIbaDI aneka vAvaDiyA.. jagaha 2 haiM yAvat vilapaktiyAM haiM ye saba AkAza aura sphaTika ke. jaisI svaccha haiM tathA ye pratyeka padmavaravedikA se aura padmavaravedikA pradeze varUNavara samudrane sparze che te varUNa dviIpanA kahevAze. ane je varUNa samudranA pradeza arUNadvIpane sparzelA che te varUNa samudranA ja kahevAze. eja pramANe varUNavara dvIpamAM marelA jIvo tyAM paNa utpanna thAya che. ane anyatra paNa utpanna thAya che. A rItanuM pahelAM je pramANe - 4thana 428 / cha / pramANunu 4thana' 4za yu 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccada varuNavareM dIve 'dIve' hai magavan ! mA dIpanu nAma 13412 me -- pramANe zA 24thI upAmA mA che ? 'goyA ! varuNavareNaM dIve tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDA khuDDAo jAva vilapaMtiyAo acchAo gautamane tenuM e pramANenuM nAma e kAraNathI thayela che ke ahIMyAM nAnI ' meTI aneka navA sthaLe sthaLe Avela che, yAvata bila paMkti che e badhI - AkAza ane sphaTikanA jevI svaccha che. tathA e dareka bilapaMkti padvavara
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u. 3 sU. 101 puSkarodasamudra nirUpaNam 805. . jalAH suvarNasundararajatavAlukAH vaiDUryamaNi sphaTikapaTalapratyavatArAH sukhAvatArA:sukhottArAH nAnAmaNitIrthasubaddhAH catuSkoNAH AnupUrvyasujAta va pragaMbhIrazItalajalAH saMchannapatravisamRNAla kamalA: vahUtpalakumudana lina subhagasujAta saugandhika puNDarIka zata - sahasrapatra kesarapuSpopacitAH SaTpadaparikamalA: acchavimala salilapUrNAH pratipUrNabhramad matsyakacchapA'nekazakunigaNamithunavicarita zabdo - nnatamadhurarasanAditAH / 0 'patteyaM - 2 paumavara vedikA vanasaMDaparikkhittA - vAruNIvarodaga paDihatthA ' pratyekaM 2 padmavara vedikA vanapaNDaparikSiptAH vAruNISu varANAmivodakaiH pratipUrNAH. yAvadabhirUpAH pratirUpAH vApI - vilapaMktyAdInAM pratyekaM trisopAna - toraNAni tAsAM vilapaMkti - guMjAlikAnAM dikSu cakhAri trisopAnapratirUpakANi kiM bahunA sarvAgi vaktavyAni / 'tAsu NaM khuDDA khuDDiyAsu jAva vilapatiyAsu bahave upAyapanyayA jAva khaDahaDagA savcaphalihAmayA acchA' vahava upapAta niyataM jagatI-dAruparvatAH maNDapakAH dakamaNDapakAH dakamAlakAH dakaprAsAdAH usaDagAH khaDahaDagAH sarvasphaTikamayA acchA yAvatpratirUpakAH teSu yAvat sauvastikAdiSu bahavo vanavyantara devA devyazca tiSThanti yAvad viharanti / ' taheva varuNa - varuNappA yA ettha do devA mahaDDiyA jAva parivati' tathaiva varuNo- varuNaprabhazca dvau devAcatra - vanapaNDa se pariveSTita haiM / ye padmavaravedikAeM madirA ke jaise jala se bharI huI hai ye prAsAdIya haiM darzanIya haiM abhirUpa haiM aura pratirUpa haiM / 'tAsu khuDDA khuDDiyAsu jAva vilapativAsu bahave upAya pavvayA jAva khaDahaDagA savaphalihAmayA acchA taheva varuNavaruNappabhA ya ettha do devA mahiDDiyA parivasaMti' ina choTI vaDI bAvaDiyoM meM yAvat bilapaktiyoM meM aneka utpAta parvata haiM yAvat khaDagakhaDaga haiM ye saba sphaTikamaya haiM accha-svaccha - haiM isa dvIpa meM varuNa aura varuNaprabha nAma ke do deva rahate haiM ye mahardika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura 1 vedikAothI ane vanaSa"DAthI gherAyela che. A pAvara vedikAe madirAnA jevA pANIthI bharela che. e prasAdIya che, darzInIya che. abhirUpa che ane prati rUpa 'tAsuNaM khuDDA khuDDiyAsu jAva vilapatiyAsu bahave upAyapavvayA jAva khaDahaDagA savva phalihAmA acchA taheva varuNavaruNappabhA ya ettha do devA mahaDUDhiyA pari vasaMti' yA nAnI bhoTI pAvobhAM yAvat miTAya tiyobhAM ne utpAta parvatI che. yAvat Daga Daga che, me madhA siTiGabhaya che bhancha- svaccha che. mA dvIpamAM varNa ane varNa prabhu nAmanA be devA rahe che. teo mahaddhika vigera vishesso| bAjA che, bhane yAvat tebhanI sthiti 4 yasyopabhanI che. 'se teNa ,
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimantau parivasataH / 'se teNaTeNaM jAva Nicce' tattenArthena evaM varuNavaro dvIpo0 2 ucyate, api ca yasmAdvaravAruNIva atra vApyAdipUdakaM tasmAdeSa dvIpo varuNavaraH, athottaraM ca khalu gautama ! zAzvatanAmadheyametasya sadAsthiti matvAd dhruvo nitya iti / 'joisaM savvaM saMkhejjagaNaM jAva tArAgaNakoDIkoDIo' jyotiSkAH sarve saMkhyeyakena candrasUryagrahanakSatrAdayastArAgaNakoTikoTayazca pUrvaM varNitAH tattatprakAreNa sva stra vyApAre vyApRtAH Asan santi bhaviSyanti / 'varuNavaraM NaM dIvaM varuNode NAmaM samudde paTTe valayA0 jAva ciTThai samacakka0 visamacakka0 taheva sav bhANiyavvaM' varuNavarodaM dvIpaM pUrvavata samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAtsaMparikSipya tiSThati samacakravAla0 viSamacakra0 viSkambha-parikSepa dvArAdi dvArAntaraM padmavaravedikAvanapaNDa-pradeza tatratya jIvagati varuNodasamudra nAmAbhidhAnAdi yathAyathaM samyayAvat inakI sthiti eka.palyopama kI hai 'teNaTeNaM' isa kAraNa he gautama ! isakA nAma 'vAruNIvara' aisA ho gayA hai athavA yAvat yaha nitya hai 'jotisaM savvaM saMkhejjagaNaM jAva tArAgaNakoDikoDIo' yahAM jyotiSiyoM kA pramANa saMkhyAtaguNA hai aura tArAoM kA praNANa koDAkoDI hai / 'varuNavaraNaM dIvaM varuNode NAmaM samudde vaDhe valayA0 jAva ciTuMti, samacakka visamacakkavi0' varuNavaradvIpa ke cAroM ora varuNodadhi,samudra hai yaha samudra gola hai aura valayAkAra jaisA sthita hai he bhadanta ! yaha samacakravAla viSkambha vAlA hai yA viSamacakravAla viSkambha vAlA hai he gautamaH yaha samacakravAla viSkambha vAlA hai viSama cakravAla viSkambha vAlA nahIM hai ityAdi pUrva ke jaisA yahAM para kathana kara lenA cAhiye 'vikUkhaMbha pari0 saMkhejjAI' isakA viSkambha aura parikSepa saMkhyAta hajAra " A kAraNathI he gautama ! tenuM nAma varUNavara e pramANe kahevAyela che. athavA yAvat te nitya che. 'jotisaM savvaM saMkhejjageNa jAva tArAgaNa koDi jovI ahiMyA tiSkanuM pramANa saMkhyAta gaNuM che. ane tArAonuM pramANe isInu cha. 'varuNavaraNa dIvaM varuNode NAmaM samudde paTTe valayA0 jAva ciThThati samacakavAla0 visamacaka0 vi0' 13412 dIpanI bAre ta23 13dhi samudra che. A samudra geLa che. ane valayanA AkAra jevo che. he bhagavana e samacavAla vikhaMbha vALe che. ke viSamacakravAla vijhaMbha vALe che? he gautama! A dviIpa samacakravAla vikhaMbha vALe che. viSamacavALa viSkavALo nathI. vigere paDasAnA 4thana prabhArI nu 4thana 4 naye. 'vikkhaMbha pari0 saMkhejjAI taal
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ 807 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 101 puSkarodasamudranirUpaNam gupavarNya-'varuNodassa NaM samudarasa udae' varuNodasya khalu samudrasyodakam 'se jahA nAmae caMdappabhAI vA' sa yathA nAmakaH candrasyevaprabhA AkAro yasyAH sA candraprabhA-murAvizeSaH iti zabdo'tropamAbhUtavastuparisamAptidhotakA, samuccayArthe vA zabdazca / evamanyatrApi / 'maNisilAgA iti vA-varasIdhuvaravAruNI iti vA-pattAsavei vA-pupphAsavei vA-coyAsavei vA-phalAsavei vA-mahumerae iti vA jAippasannAivA-khajjusArei vA muddiyAsArei vA' maNizalAkeva maNizalAkAvaraMca tatsIdhu varAcAsau vAruNI ca varavAruNI-patrAyojanoM kA hai 'dAraMtaraM ca paumavara0 vaNasaMDe paesA jIvA' isake cAroM dvAroM kA Apasa meM antara saMkhyAta hajAra yojanoM kA hai isake cAroM ora eka padmavaravedikA aura padmavedikA ke cAroM ora eka vanaSaNDa hai vAruNIvara samudra ke jo pradeza varuNavaradvIpa ko chue hue haiM ve pradeza isI samudra ke kahalAvegeM varuNavaradvIpa ke nahIM yahAM se jIva marakara yahAM para bhI utpanna ho jAte haiM aura Age anyatra aura bhI sthAna meM utpanna ho jAte haiM-aisA koI niyama nahI hai ki yahAM ke mare hue jIva yahIM para utpanna hoN| he bhadanta isakA vAruNIvara samudra aisA nAma kisa kAraNa se huA hai ? 'goyamA ! vAruNodassa NeM samuhassa udae se jahA nAmae caMdappabhAi vA maNisilAgAi vA varasIdhuvaravAruNIi vA' he gautama ! varuNodasamudra kA jala jaisI loka prasiddha candraprabhA nAmakI sarA hotI hai maNizalAkA ke jaisI maNizalA nAmakI surA hotI hai jaisI varavAruNI hotI haiM pannAsava hotA hai 1403 mane parikSa5 sadhyAta tara yonanA cha. 'dAraMtaraca paumavara0 vaNasaMDe paesA jIvA' tanA thAre jAnu 52252numata2 sayAta 2 yAsananu che. tenI cAre bAju eka padyavara vedikA ane padmavara vedikAnI cAre tarapha eka vanakhaMDa che. vArUNavara samudranA je pradeza varUNavara dvIpane sparzelA che, te pradeze vArUNavara samudranAja kahevAze. varUNavara dviIpanA kahevAze nahIM ahIMthI jIva marIne-ahInA jIvo marIne A dvIpamAM paNa utpanna thAya che ane anyatra paNa utpanna thAya che. evA keI niyamathI ke ahIyAM marelA jI ahIja utpanna thAya bIje utpanna na thaI zake ke-he bhagavana A samuMdranuM nAma // 3ii12 samudra se pramANe // 24thI 4Ama mA cha ? 'goyamA ! bAruNodassa NaM samudassa udae se jahA nAmae caMdappabhAivA maNisIlAgAivA para sIdhuvara vAruNIivA', gautama ! 13 / 4 samudranu re as prasiddha yadrapramA nAmanI surA jevI hoya che, maNi zalAkAnA jevI maNizalAkA nAmanI surA
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 808 * jIvAbhigamasUtre sacaH - puSpAsavaH ceyAsavaH coyogandhadravyaM tatsAraH ca varasIdhu AsavaH 'phalAsavaH - madhumerakau - mayavizeSau jAti prasannA jAti puSpavAsitA prasannA kharjUrasAra:- mRdvIkA drAkSA tatsAra niSpanna AsavaH, mRdvIkAsAraH - iti vA -: madyavizeSA iva / 'kApisAyaNAi vA supakkakhoyara sei vA - pabhUyasaMbhArasaMcitA posamAsasyabhisaya joga vattitA - nisvahata visidvaditta kAlovayArA - sudhotA ukkosagamayapattA aTTa piTThaniTThijA sugaMdhA- AsAyaNijjA - vissAyaNijjApINaNijjA - dippaNijjA - maryANijjA savvidiyagAya palhA yaNijjA - AsalAmAsalA - pesalA - IsI oTThAyaMciNI-IsI tavacchikaraNI' kApizayanaM madya vizeSaH ? supakvakSodarasaH, iti vA kSodarasaH - ikSurasastanippanna AsavaH, yadvAsupakkekSurasavad avabhAsamAnaH - 2 prabhUta saMbhAreNa saMcitA 3 pauSe mAsi zatabhipabhirvartitA 4 nirupahataviziSTa kAlopacArA 5 sudhautA 6 utkRSTamadaprAptA 7 puSpoM ke rasa se janya jaisA puSpAsava hotA hai phaloMke rasa se janya jaisA phalAsava hotA hai gandha dravya ke sAra se janya jaisA coyAsava hotA hai madhu guDa mahuA Adi ke milAne se jaisA Asava hotA hai merakazarAva hotI hai jAti puSpa se vAsita jaisI jAti mera zarAva hotI hai| jAti prasannA nAmakI surA hotI hai khajUroM ke rasa se janya- jaisA kharjUrasAra hotA hai dAkhoM ke rasa se janya jaisA mRDIkAsAra hotA hai, 'kApizAna hotA hai acchI taraha se pakAye gaye ikSurasa ke jaisA supaka kSodarasa hotA hai, prabhUta saMbhArarasa se vyApta pauSamAsa meM saikaDoM vaidyoM dvArA taiyAra kI gaI, nirUpahata aise aneka upacAroM se taiyAra kI gaI bAra bAra dhokara niSpanna kI gaI evaM utkRSTa mada ko ' utpanna karane vAlI Adi vizeSaNoM se lekara varNa, gaMdharasa aura t * * - jevI hAya che, varavArUNI jevI heAya che. patrAsava jevA hAya che puSpAnA rasathI khanela jevA puSpAsava hAya che, phaLAnA rasathI khanela phaLAsava jevA 'hAya che. gadha dravyanA sArathI banela seAyAsava jevA heAya che, madha, geALa ane mahuDAne meLavIne banAvela Asava (madirA) jevA heAya che, meraka nAmanI zarAkha (dArU) jevI hAya che, jAInA puSpanI su'gadhavALI jevA jAtI mera zarAkha hAya che, lati prasannAnAbhanI surA nevI hoya che, jannuranA rasathI maneA. 'anura sAra jevA hAya che, drAkSanA rasathI manela mudrIkAsAra jevA hAya che. kArpi zAyana jevu hAya che. sArI rIte pakavavAmAM Avela -zelaDInA rasanA jeve sArI rIte pakAvela kSeAda rasa jevA hAya che, aneka prakAranA saMbhAra rasathI vyAsa poSamAsamAM seMkaDA- vaidyo dvArA taiyAra karavAmAM Avela nirUpahata evA aneka upacArAthI taiyAra karavAmAM Avela vAraMvAra dhAine banAvela tathA uttama
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA ThIkA pra. 3 u. 3 sU. 101 puSkarodasamudra nirUpaNam 809 aSTa piSTa niSThitA aSTau vArAn piSTan - saMpepakarmaNA piSTvA niSThitA - 8 sugandhA 9 ataH AsvAdanIyA 10 niHsvAdanIyA'pi 11 pAtuM yogyA 12 dIpanIyA - mandAgni vighAtinI 13 madanIyA 14 sarvepAmapi - indriyANAM gAtrANAM ca ahAdanIyA na tu buddhilopinI 15 AsalA'nicchadbhirapi AsvA dane samAnetu N yogyA mAMsalA - sarvato gariSThA prItyatizayajanakatvAt 17 'pesalA ' suSThutayA manojJA18 IpadoSThAvalaMbinI - oSThasparzamAtrAdguNakAriNI - tataH paraM tu tIkSNatvAddoSadAyinI -19 IpatAmrAkSikaraNI - Ipat tAmre yathA bhavetAm akSiNI 'tathA tayoH kAriNI - 20 / ' isI vocchayA kaDuA - vaNNe NaM uvaveyAgaMdheNaM ubaveyA raseNaM ubaveyA phAseNaM ubaveyA' Ipada vyavacchede - pAnAnantaraM kaMcitkAlaM kaTukA 21 varNakopetA varNayuktA 22 gandha-rasa - sparzairupetA 25 evamukte bhagavati gautamaH prAha - 'bhave eyA rUve siyA - goyamA ! No iNaTThe 'sama - vAruNassa NaM samuddassa udae eto itare jAva udae - se teNadveNaM buccara' sparza taka ke vizeSaNoM se yukta-surA - zarAba hotI hai usI taraha se miSTatA Adi guNoM se yukta hai ataH isI miSTatA Adi ke nimitta ko lekara isakA nAma vAruNIvara samudra aisA kahA gayA hai prabhu ke isa prakAra kahane para punaH gautama ne unase aisA pUchA 'bhaveeyA rUvesiyA' he bhadanta ! varuNodaka samudra kA jala kyA aise hI rUpa vAlA hai ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai- 'No iNaTThe samaTTe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai 'vAruNassa NaM samuhassa udae to itare jAva udae' kyoMki varuNasamudra kA jala to svAda meM Ina surAdi vizeSa 'samUha se bhI iSTatara hai kAntatara hai priyatara hai manojJatara hai evaM mana Amatara hai 0 ' se eNaTTeNaM evaM buccati0' isI kAraNa he gautama! mane utpanna karavAvALI vigere vizeSaNeAthI laIne va, gaMdha, rasa, ane spa paryaMntanA vizeSaNeAthI yukta surA--zarAkhadArU jevA heAya che. eja pramANe miThAza vigerethI yukta te samudranuM jaLa hAya che. tethI A mIThAza vagere nimittane laIne Atu' nAma vArUNIpara samudra evuM kahevAyuM che. prabhunA A abhAze mhepAthI irIthI gautamasvAbhIme anuzrIne yevu pUchayu che !-'bhave eyA rUve siyA' he bhagavan vA3zAha samudranu ra bhASA prahAranA varSAvA che ? yA praznanA uttarabhAM prabhuzrI ' ' 'No iNaTTe . samaTThe' he gautama! mA artha samartha nathI. 'vAruNassa NaM samuddassa udae etto iTThatare jAva udae ' kemake varUNa samudranuM jaLatA svAdamAM A surA vagerenA samUhathI vizeSa ISTa tara che. antatara che, priyatara che bhanojJatara che, ane 'bhana Abhatara che. 'se jI0 102
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ jI vAmigamastre he bhadanta ! sambhAvayAmi bhavatkathanato vAruNodasamudrodakametadrUpakaM bhavet tattatsatyaM syAt bhagavAnAha- gautama! nA'yamarthaH samarthaH tajjalaM tatvataH kimAkArakamiti pratyAyayitum ito'pi varNanavalAt yAvadiSTa miSTamudakamiti boddhavyam tattena evam ucyate varuNodaH samudro0 2 / 'tattha NaM vAruNi-vAruNakaMtA devA jAva mahar3iyA jAva parivasaMti' vAruNode vAruNiH-bAruNavAntazca dvau yAvanmahaddhikau devoM yAvatparivasataH / 'teNaTeNaM jAca Nicce' tattasmAt tena 'devadvayasthiti-hetunA' zAzvata nAmavAn yAvannityaH nAsInAsti na bhaviSyati praznahIna: 'savvaM joisa saMkhijje keNa NAyavvaM-cAruNavareNaM dIve kaicaMdA pabhAsiMsa vA-3 sarva jyotiSka saMkhyeyamevAsti iti jJAtavyam kati candrAvaraNavarode prAbhAsantaisa samudra kA nAma varuNavarasamudra kahA gayA hai 'tatya NaM vAmaNi vAruNakaMtA devA jAca mahiDDiyA jAca pasivasaMni' usa varaNavarasamudra meM vAruNi aura vAmaNakAnta aise do deva rahate haiM ye paricAra evaM vimAna Adi mahatI addhi vAle haiM 'se eeNaTeNaM jAva Nicce' ataH ina devoM ke vahAM para ke sadabhAva ko lekara isa samudra kA nAma aisA ho gayA hai tathA yaha samudra kA nAma yAvatU nitya haiM trikAla meM bhI yaha isI nAma vAlA thA vartamAna meM hai aura Age bhI rahegA 'savvaM joisa saMkhejje keNa NAyavvaM' yahAM para samasta jyotiSka deva saMkhyAta hI hai aisA samajha lenA 'vAruNavareNa dIve kai caMdA pabhAsiMstu vA 3' vAruNavaradvIpa meM kitane candramAoM ne prakAza diyA hai ? aba bhI ve vahAM kitanI saMkhyA meM hokara prakAza dete haiM ? tathA bhaviSyata meM ve kitanI eeNa TheNaM evaM vuccati' / 4.2thI 3 gautama ! samudranu nAma 13412 samudra se prabhArI upAya che. 'tattha NaM vAruNivAruNakaMtA devA jAva mahaDDhiyA jAva parivasaMti' se 13412 samudramA vA3 bhane 13xita nAmanA be de rahe che. teo parivAra ane vimAna vigere prakAranI moTI RddhivALA che. 'se eeNaiTeNaM jAva Nicce tethI 2mA devAnI yAM sahalAya DAvAnA thA A samudranuM nAma e pramANe thayela che. tathA A samudranuM nAma yAvat nitya che, traNe kALamAM e A nAmavALeja hate. arthAt bhUtakALamAM e nAmavALe hate, vartamAnamAM e nAmavALe che. ane bhaviSyamAM paNa e nAmavALe raheze. 'savvaM joisaMsaMkhijje keNa NAyavvaM' mahIyAM saghA nyoti he| sabhyAta che. tema samala vAruNavareNa dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA3' 13112 samudramA keTalA caMdramAe prakAza Apyo hato ? vartamAnamAM teo tyAM keTalI saMkhyAmAM rahIne prakAza Ape che? tathA bhaviSyamAM teo keTalI saMkhyA vALA thaIne prakAza
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 su.102 varuNavaradvIpanirUpaNam prabhAsante-prabhAsiSyate, sUryAzcAtapan-tapanti-pipyante nakSatrANi adyotayan dyotayante-dyotayiSyante grahAzca cAramacaran-caranti cariSyanti, tArAgaNakoTikoTayazcA'zobhanta-zobhante zobhiSyante praznaH 1 agavAnAha-he gautama ! saMkhyeyAH na tu-saMkhyAhInAH suu0||101 mUlam-vAruNavaraM NaM samudaM khIravare NAmaM dIve vaTTe jAva ciTUi / savvaM saMkhejagaM vikhaMbhe ya parikkhevo ya jAva aTro bahUo khuDDA0 bAbIo jAba sarasarapaMtiyAo khIrodaga paDihatthAo pAsAIyAo 4 tAsu NaM khuiDiyAsu jAva bilapaMtiyAsu bahave uppAya pavvayagA0 samvarayaNAsayA jAva paDirUvA, puMDarIga pukkharadaMtA ettha do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti, se ya teNaTreNaM jAva nnicce| joisa savvaM saMkhejja / khIrava. raNaM dIvaM khIroe NAmaM samudde valayAkAra saMThANasaMThie jAva parikkhavittANaM ciTai samacakavAlasaMThie no visamacakavAlasaMThie saMkhejjAI joyaNasa0 vikkhaMbhaparikkhevo taheva savvaM jAva aTTo ? goyamA ! khIroyassa NaM samudassa udagaM se jahANAmaesu usuhI bhAru paNNa ajjuNa taruNa sarasapatta komala asthigAtta NaggapoMDagavarucchacAriNINaM lavaMgapatta pupphapallava kakolagasaphalarukkhabahugucchagummakaliyamalaTTimadhurapayurapippalIphalilavallivaravivaracAriNINaM appodagapItasai rasasamabhUmibhAgaNibhaya suhosiyANaM suppesiya suhAyaroga parivajjiyANa niruvahayasarIriNaM kAlappasaviNINaM viiya taiya sAmappasUyANaM saMkhyA vAle hokara prakAza deMge ? kitane sUrya vahAM tape haiM ? ava bhI kitane sUrya vahAM tapate haiM ? aura Age bhI kitane sUrya vahAM tapate raheMge?' ityAdi praznoM kA uttara 'yahAM para saMkhyAta jyotiSI deva haiN| isase jAna lenA cAhiye // 16 // Apaze? keTalA sUryo tyAM tapyA hatA? keTalA sUryo vatamAnamAM tape che. ane bhaviSyamAM keTalA sUryo tapatA raheze? vigere praznone uttara tyAM saMkhyAta jyotiSika de che. tenAthI ja samajI levA. sU. 96 che
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra aMjaNavaragavalavalayajaladharajaccaMjaNariTubhamarapabhUya samappabhANaM kuMDadohaNANaM vaddhatthIpatthutANarUDhANaM madhumAsakAle saMgahaneho ajacAurakeva hoja tAsiM khIre madhurassa vivagaccha bahudavyasaMpautte patteyaM maMdaggi sukaDhie Autte khaMDaguDamacchaMDio vavee raNo cAuraMtacakavahissa uvaTuvitte AsAyaNijje vissAyaNijje pINaNijje jAva savvidiyagAyapalhAyaNijje jAva vaNNeNaM uvacie jAva phAseNaM, bhave eyArUve siyA ? No iNa? samakhIrodassa NaM udae etto iTTatarAe ceva jAva AsAeNaM pannatte vimala-vimalappabhA ettha do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti, se teNaTaNaM0 saMkhejja caMdA jAva tArA ||suu0 101 // ___ chAyA-vAruNavaraM khalu samudraM kSIravaro nAma dvIpo vRtto yAvattiSThati sarva saMkhyeyakaM viSkaMbhazca-parikSepazca yAvadarthaH bahavaH kSudrAH0 vApyo yAvatsaraH,saraH paMktayaH kSIrodakaparihastakAH paripUrNAH prAsAdikAH 4 / tAsu khalu kSudrikAsu yAvad vilapaMktikAsu vahavaH utpAtaparvatAH0 sarvaratnamayAH yAvatpratirUpAH' puNDarIka-puSkaradantau atra dvau devau mahaddhiko yAvatparivasataH tattenArthanaH yAvannityaH jyotiSkaM sarva saMkhyeyam / kSIravaraM khalu dvIpa kSIrodo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito yAvatparikSipya khalu tisstthti| samacakravAlasaMsthitaH no viSamacakravAlasaMsthitaH, saMkhyeyAni yojanAni sa0 viSkambhaparikSepau tathaiva sarva yAvadarthaH ? gautama ! kSIrodasya khalu samudrasyodakaM sa yathA nAmakaH khaNDaguDamatsyANDikopapetaM rAjJazcaturantacakravartina upasthApitamAsvAdanIyaM visvAdanIyaM prINanIyaM yAvat sarvendriyagAtraprahAdanIyaM yAvad varNenopapetaM-yAvat sparzena bhavedetadrUpaM syAt ? nAyamarthaH samarthaH kSIrodasya khalu. tadudakamitaH iSTatarakaM caiva yAvadAsvAdena prajJaptam vimala-vimalaprabhau atra dvau dvevau mahaddhiko yaavtprivstH| tattenArthena0 saMkhyeyAzcandrA yaavttaaraaH||102|| TIkA-'vAruNavaraM NaM samuI khIravare NAmaM dIve baTTe jAva cihaI' kSIravaro 'vAruNavaraNaM samudaM khIravare NAmaM dIve vaTTe jAva ciTThati' ityaadi| TIkArtha-vAruNavara samudra ko kSIravara nAmako dvIpa cAroM ora se 'vAruNavaraNaM samudaM khIravare NAma dIve vaTTe jAva cidvati' tyA TIkAI-vAraNavara samudrane kSIravara nAmane dvIpa cAre bAjuethI gherIne
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 varuNavaradvIpanirUpaNam nAma dvIpo vRtto cartulAkArasaMsthAgasaMsthitaH sarvAsu digvidikSu samantata sarvAvayava vyApanatayA vAruNavaraM khalu samudraM saMparikSipya tiSThati / 'savvaM saMkhejagaM vikhaMbhe ya jAva aTTho' sarva saMkhyeyakaM viSkambhaparikSepau yAvadarthaH evaM caiva varuNavaradvIpasya vaktavyatA saivA'trApi yAvajjIvopapAta sUtram / tathAhi-kSIravaraH khallu bhadanta ! dvIpaH kiM samacakravAla saMsthAnasaMsthitaH ? kiM viSamacakravAla saMsthAnasaMsthitaH ? bhagavAnAha-he gautama ! samacakravAlasaMsthAnasaMsthita eva, no viSamasaMsthAnasaMsthitaH / he bhadanta ! kSIravaro dvIpaH kiyatA cakravAlasaMsthAnena parikSepeNa vA saMsthitaH ? bhagavAnAha-gautama / yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkaMbheNa-parikSepeNa ca prjnyptH| he gautama ! kSIravaradvIpapradezAH kSIrasamudra spRSTAH spRSTAH-navA 1 spRSTAH te ca kSIradvIpasyaiva na kSIrasamudrasya evaM samudraghere hue vyavasthita haiM yahadvIpa gola hai aura gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai 'savvaM saMkhijjagaM vikkhaMbheya parikkhevo ya jAva aTTho' ataH ise samacakravAla saMsthAna vAlA kahA gayA hai-viSamacakravAla saMsthAna vAlA nahIM he bhadanta ! isakA samacakravAla viSkambha kitanA kahA gayA hai ? aura parikSepa kitanA kahA gayA hai ? he gautama ! isakA samacakravAlaviSkambha eka lAkha yojana kA kahA gayA hai aura itanA hI isakA parikSepa kahA gayA hai| he bhadanta ! jitane kSIravaradvIpa ke pradeza kSIrasamudra ko chu rahe haiM ve pradeza kSIravara dvIpa ke kahe jAveMge? yA kSIrasamudra ke kahe jAveMge? gautama ve pradeza kSIravaradvIpa ke hI. kahe jAvegeM kSIravara samudra ke nhiiN| isI taraha jo samudra ke pradeza rasa che. mAdI gaNa cha. mane gANa padayanI mAravANI che. 'savvaM saMkhijagaM vikkhaMbheya parikkhevo ya jIva aTTo' tethI mere sabhayapAsa sasthAna vALa kahevAmAM Avela che. viSamacakravAla vALe kahyo nathI. he bhagavana tene samacakravAla vikhaMbha keTale kahela che? ane parikSepa keTale kahevAmAM Avela che? he gautama! tene samacakravAla viSa~bha eka lAkha ejanane kahevAmAM Avela che. ane teno parikSepa paNa eTaleja kahela che. he bhagavana kSIravara dviIpanA jeTalA pradeza kSIra samudrane sparzelA che. te pradeze kSIravara dvIpanA kahevAmAM Avaze ? ke kSIravara samudranA kahevAze? he gautama! e pradeze kSIravara dvIpanAja kahevAmAM Avaze. kSIravara samudranA kahevAze nahIM. eja pramANe kSIravara samudranA je pradeza kSIravara dvIpane sparzelA che te e samudranAja kahevAze kSIravaradvIpanA kahevAze nahIM. he bhagavan kSIravara dvIpanA che jyAre mare che te
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamane pradezAH samudrasyaiva nahi sparzamAtrAt dvIpasya lokikavyavahArAt / he bhadanta ! kSIravaradvIpasthA jIvA mRtAH santaH punastatraiva kSIravarasamudre vA ? evaM samudrasthA mRtAH punaH samudre evA'nyatra vA dvIpe jAyante ? he gautama ! "karmaNo gati vaicitryAttatrA'nyatrA'pi vA punaH / AyAntyeva na cA''yAnti mRtAH kecana kecana // 1 // " 'se keNaTeNaM bhaMte !' tatkenArthena bhadanta ! kSIravaro dvIpaH0 evamucyate ? gautama ! kSIravaradvIpe tatra tatra deze pradeze 'vahUo khuTTA0 vAvIo jAva sara sara paMtiyAo khIrodaga paDihatthAo pAsAIyAo 4 vahavyaH kSudrAH kSullikA vApyaH vilapaMktayaH saraH saraH paMktayaH kSIroda paripUrNAH prAsAdikAH darzanIyAH dIpoM ko chU rahe haiM ve samudra ke hI kahe jAveMge-dIpa ke nahIM ! he bhadanta ! kSIravaradvIpa ke jIva jaba maraNa karate haiM to kyA ve vahIM para utpanna hote haiM ? yA anyatra utpanna hote haiM ? he gautama ! aisA koI niyama nahIM hai ki vahAM ke mare hue jIva vahIM para utpanna ho anyatra na hA~ uktaMca 'karmaNogati vaicitryAt tatrAnyatrApi, vA punaH AyAntyeva na cAyAnti mRtAH kecanakecana // 1 // 'se keNaTeNaM bhaMte !' he bhadanta ! kSIravaradvIpa aisA isa dvIpa kA nAma kyoM huA hai ? 'goyamA ! dese 2 bahao khuDDA0 vAvIo jAva bilapaMtIyAo khoMdodga paDihatthAo uppAya pavvagA savva vairAmayA acchA jAva paDikhvA' he gautama! kSIravaradvIpa meM jagaha 2 aneka choTI caDI vApikAeM haiM yAvat vilapaMktiyA hai ina meM kSIra ke jaisA marIne teo zuM tyAMja utpanna thAya che? athavA te sivAyanA keI bIjAja sthAnamAM utpanna thAya che? he gautama! e keI niyama nathI ke tyAM marelA jIve tyAMja utpanna thAya bIje utpanna thAya nahIM kahyuM paNa che ke karmaNo gati vaicicyAt tatrAnyatrApi vA punaH / AyAntyeva na cAyAnti mRtAH kecana kecana // 1 // 'se keNaThe gaM bhaMte ! 3 magavan kSI252 dI5 se prabhAnu mA dIparnu nAma zA rathI thye cha ? 'goyamA ! dese dese bahuo khuDDo0 vAvIo jAva vilaMpatiyAo khododaga paDihatyAo uppAyapavvagA savya vairAmayA acchA jAva - paDirUvA' he gautama ! kSI212 15mA sthaNe sthaNe mana nAnI moTI vaa|
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 varuNavaradvIpanirUpaNam abhirUpAH pratirUpAH tAsu vahana upapAtaparvatAH sarvaratnamayAH acchA yAvatpratirUpAH tatparvateSu-AsanAni gRhANi gRheSvAsanAni maNDapeSu pRthivIzilApaTTakAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH tatra vahavo vAnanyantarAdevA devyazcAsate zerate0 yAvat sukhaM viharanti / 'puMDarIka-pukkharadaMtA ettha do devA mahaDiyA jAva parivasaMti' puNDarIka-puSkaradantAvatra mahaddhikau dvau devau mahAdhutiko yAvatpalyopama sthitiko privstH| 'se teNaTeNaM jAva Nicce0' tattenArthena evamucyateathA'nyadapi kAraNaM yena dvIpasya zAzvataM nAmadheyam yAnnAsI nnAsti na pAnI bharA huA hai ina meM utpAda parvata hai ye utpAta parvata sarvAtmanA vajramaya hai svaccha yAvatU pratirUpa haiM / parvatoM ke Upara Asana haiM gRha haiM aura gRhoM meM Asana haiM maNDapa haiM maNDapoM meM pRthivIzilA paTTaka haiM ye zilApaTTaka sarvAtmanA ratnamaya svaccha yAvat pratirUpa haiM / yahAM para aneka vyantara deva aura deviyAM uThatI baiThatI hai, sotI hai yAvat sukha pUrvaka vihAra karatI haiM 'puMDarIka pukkharadaMtA ettha do devA mahiDDiyA jAva parivasaMti' yahAM puNDarIka aura puSkara danta nAmake do deva rahate haiM ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle aura eka palyopama kI sthiti vAle haiM "se teNaTeNaM jAva Nicce isa kathita kAraNa ke atirikta yaha bhI eka kAraNa aisA kahA gayA hai ki yaha bIpa isa nAma se anAdi kAla se hI prasiddha huA calA A rahA hai pahile yaha isa nAma se prasiddha nahIM thA aisI vAta nahIM hai kintu yaha pahile bhI che. yAvatuM bilapaMkti che. temAM dUdhanA jevuM pANI bhareluM che. temAM utpAda parvata che. A utpAda parvate sarvAtmanA vajImaya che. svaccha pAvat pratirUpa che. tathA grahamAM parvatanI upara Asana che. tathA gRhomAM Asana che. maMDape che. maMDapamAM pRthvI zilApaTTako che. A zilApaTTake sarvAtmanA ratnamaya che. svaccha thAvat pratirUpa che. tyAM AgaLa aneka vAnavyantara ane deviye 8 che, mese che. suve che. yAvat suma pUrva viDAra 42 cha 'puMDarIka pukkhara daMtA ettha do devA mahaDhiyA jAva parivasaMti' mahIyAM purI4 mana. purUSahata e nAmanA be de rahe che. teo mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. temaja 4 pakSyAyamanI sthiti ya che. 'se teNaTheNaM jAva Nicce' mA vAma Avela kAraNa zivAya paNa eka kAraNa evuM kahyuM che ke-A dvIpa A nAma vALe anAdi kALathI ja prasiddha thayela che. pahelAM A nAmathI e prasiddha na hatuM tema nathI paraMtu e pahelAM paNa eja nAmathI prasiddha hate vartana
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ 816 jIvAmigamasUtre bhaviSyati iti zaGkA nAsti trikAle'vyayatvAd dhruvo nityaH tasmAt kSIravarodvIpa:0 2 iti / 'joisa savvaM saMkhejja' sarva jyotiSkaM candrasUryagrahanakSatratArAgaNa koTi koTi saMkhyopetaM yathAyathaM vyAkhyeyaM / taduktam-'vyatIte vartamAne cA'nAgate prabhaviSNavaH / candrA grahAstathAsurAH nakSatrANi ca tArakAH || 1 // Asana santi bhaviSyanti sva sva cAra vazaMvadAH / pUrvaM vyAkhyA'nusAreNa vyAkhyeyAH syuryathA yatham // 2 // iti // 'khIvaraM gaM dIvaM khIroe nAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva parikhittANaM cias samacakkavAlasaMThie saMkhejjAI joyaNasa: vikkhaMbhapariisI nAma se prasiddha thA aba bhI yaha isa nAma se prasiddha nahIM hai, aisA bhI nahIM hai kintu aba bhI yaha isI nAma se prasiddha hai tathA bhaviSyakAla meM bhI yaha isa nAma se prasiddha nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai kintu bhaviSyatkAla meM bhI yaha isI nAma se prasiddha rahegA 'jotisaM savvaM saMkhejjaM ' yahAM para candra sUrya graha nakSatra aura tArA rUpa ye saba yahA~ para saMkhyAta hI haiM taduktam 'candrAgRhAstathA sUrA nakSatrANi ca tArakA, Asan santi bhaviSyanti svasvacAra vazaMvadA / ' 'vIravaraNaM dIvaM khIroe nAma samudde vaTTe valayAgara saMThANasaMThite jAva parikkhivittANaM ciTThati' isa kSIravara samudra ko cAroM aura se ghera kara rahA huA kSIroda nAmakA eka samudra hai yaha samudra gola hai 0 aura valaya kA jaisA AkAra hotA hai usa taraha ke AkAra vAlA hai mAnamAM paNa e eja nAmathI prasiddha nathI tema nathI paNa eja nAmathI vamAnamAM prasiddha che. tathA bhaviSya kALamAM paNa e A nAmathI prasiddha raheze nahIM' tema nathI. paNa bhaviSyamAM paNa e Aja nAmathI prasiddha raheze. 'jotisa savvaM saMkhejjaM' aDIyAM pazu yadra, sUrya, graha, nakSatra, bhane tArA me adhA ahIyAM sakhyAtaja che. kahyu paNa che ke 'candrAgrahAstathA sUrA nakSatrANi ca tArakA / Asan santi, bhaviSyanti, sva sva cAra vazaMvadAH || 'vIravaraNaM dIvaM khIroe nAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThite 'jAva parikkheveNaM ciTThati' yA kSIravara samudrane yAre mAluMthI gherIne kSIroha nAmane samudra Avela che. A samudra gALa che. ane valayane jevA bhAra hoya che, te rItanA bhAra vANI che.' 'samacakkavAla saMThite no
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 3.3 sU.101 varuNavaradvIpanirUpaNam kkhevo-taheva savvaM jAva kaho' kSIrodo nAmA samudraH sa ca vRtto valayAkArasya saMsthAnena saMsthitaH Aste kSIravaraM dvIpaM khalu tiSThati yazca samacakravAla saMsthito na viSamacakravAlena saMkhyeya yojanazatasahasraviSkambha-parikSepaH tathaiva sarva yAvadarthaH / he bhadanta ! kSIrodasya pradezAH ghRtavaradvIpaM spRSTAH na vA ? he gautama ! spRSTAH / evaM ghRtavaradvIpapradezAH kSIrodaM spRSTAH ? hanta gautama ! spRSTAH / he bhadanta ! kSIrodapradezAH ghRtavaradvIpaM spRSTAste kasya syuH evaM ghRtavaradvIpasya ye pradezAH kSIrodaM spRSTAste kasya syuH ? he gautama ! kSIrodasya ye te pradezAste kSIrodasyaiva, ghRtavaradvIpasya ye pradezAste ca ghRtavaradvIpasyaiva loke tathaiva vyavahAradarzanAt / he bhadanta ! kSIrodasamudre mRtA jIvAH punaH kSIrode pratyAyAnti ghRtavaradvIpe vA-ghRtavaradvIpe jIvAzca mRtAH santaH kiM punaH punastatraiva yaha 'samacakkavAlasaMThite no visamacakkavAlasaMThite' samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSamacakravAla vAlA nahIM hai 'saMkhejjAI joyaNasa0 vikkhabha parikkhevo taheba samvaM jAva aTTho' yaha saMkhyAta hajAra yojana kA vistAra vAlA hai, aura saMkhyAta hajAra yojana kI hI isakI paridhi hai he bhadanta !kSIroda ke pradeza ghRtavara dvIpa ko cha rahe haiM yA nahIM chu rahe hai ? hAM gautama ! chU rahe hai| yadi chU rahe haiM to ve pradeza ghRtavaradIpa ke kahalAvege ? yA kSIrodasamudra ke ? he gautama ! ve kSIrodasamudra ke hI kahalAveMge-isI taraha ghRtavaradvIpa ke jo pradeza kSIroda samudra ko cha rahe haiM ve ghRtavaradvIpa ke hI kahavAveMge kyoMki loka meM aisA hI vyavahAra dekhA jAtA hai he bhadanta ! kSIrodasamudra meM mare jIva punaH kSIrodasamudra meM utpanna hote haiM yA anyatra ghRtavaradvIpa meM-utpanna visamacakavAla saMThite samaya pAsa saMsthAna pANI che. viSama pAsa saMsthAna . pANI nathI 'saMkhejjAiM joyaNasa0 vikkhaMbhaparikkhevo taheva savvaM jAva aTo' se saMkhyAta hajAra ejananA vistAra vALo che. ane saMkhyAta jananI ja tenI paridhi che. he bhagavAna zrIrAda samudranA pradeze ghatavara dvIpane spazelA che? ke nathI sparzelA ? hA gautama sparzelA che. je sparzalA che te e pradeze ghatavara dvIpanA kahevAze? ke kSIrada samudranA kahevAze? he gautama ! te kSIreda samudranAja kahevAze. eja pramANe vRtavara dvIpanA je pradeza kSIra samudrane spazelA che. te ghatavara dvIpanAja pradeza kahevAze. kemake lokamAM eja pramANene vyavahAra jovAmAM Ave che. he bhagavAna kSIre samudramAM marelA jIvo pharIthI kSIrada samudramAM utpanna thAya che, ke bIje ja utpanna thAya che? arthAt ghatavara dvIpamAM utpanna thAya che? he jI0 103 HTTHRHITH
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra kSIrode vA ? bhagavAnAha-gautama ! kecana tatraivA'trApi sva svakarmavala baddhatvAt / ___ atha bhadanta ! kenArthenaiva mucyate'yaM kSIrodaH samudraH-2 etasya kSIroda nAma karaNe ko heturiti nAma viSayakaH prazno 'jAva aTTho' yAvadarthaH ityanena saMgrahIta: bhagavAnAha-goyamA ! khIroyassa NaM samudassa udagaM khaMDaguDamacchaMDiovavee' kSIrodasamudraM jalaM yathA khaNDaguDa-matsyaNDakopapetam khaNDa guDau prasiddhau matsya. NDikA-'misarI' iti loke prasiddhA ebhirmilitam 'raNNo cAuraMtacakkaMvaTissa uvaTThavie' AsAyaNijje vissAyaNijje-jAva sabidiya gAyapalhAyaNijje jAva vaNNeNaM uvacie jAva phAseNaM bhaveeyArUve siyA ? No iNaTe samaTe, khIroMdassa NaM samudassa se udae etto itarAe ceva jAva AsAe NaM pannate' caturantacakravartino rAjJo manaH prItaye catuHsthAnapariNAmaparyantaM goH kSIramupasthApitaM khaNDa-guDAdinA sAtizayaM rasatAmupeyAta iti buddhayA prayatna mupasthAya mandamandAgninA kvathitam ata:-AsvAdanIyam-vizeSataH svAdanIyam-pAtuM yogyam prINanIyaM-dIpanIyaM-darpaNIyaM-bRhaNIyaM sarvendriyagAtraprahAdanIyam / ataevahote haiM ? he gautama ! kitaneka jIva vahIM para utpanna ho jAte haiM aura kitaneka jIva dUsarI jagaha meM bhI utpanna ho jAte haiM kyoM ki pratyeka jIva apane apane kamoM ke dvArA baddha rahate haiM 'he bhadanta ! isa samudra kA nAma' kSIroda samudra aisA kisa kAraNa se huA hai isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! khIrodassa NaM samudassa udga' he gautama ! kSIrodasamudra kA jala 'khaMDaguDa macchaMDitocavete raNNo cAuraMta cakkavahissa uvahite AsAyaNijje vissAyaNijje pINaNijje jAva savidiyagAta palhAyaNijje jAva caNNeNaM ucite jAva phAserNa' khAMDa guDa evaM mizrI se yukta karake caturanta cakravartI ke liye maMda maMda agni para curAye gaye pakAye gaye dUdha ke jaisA svAda hotA hai gautama ! keTalAka jIve tyAMja utpanna thaI jAya che. ane keTalAka jIve anyatra paNa utpanna thAya che. kemake dareka pitatAnA karmo dvArA baddha rahe che.. he bhagavad A samudranuM nAma "kSIrada samudra e pramANe zA kAraNathI thayela che? mA prazna uttaramA prabhu 49 cha hai-'goyamA ! khIrodarasa NaM samudassa udagaM. 3 gautama ! kSIrA samudranu ra 'khaMDa guDamacchaMDitovavete raNo cAuraMta cakkavaTTissa uvadvitte AsAyaNijje virasAyaNijje pINaNijje jAva savvidiyagAta palhAyaNijje jAva vaNNe NaM uvacite jAva phAseNaM' mAM gaNa mane sA42 bhaNa- . vIne cAturaMta cakravati mATe dhImI evI agni para ukALavAmAM Avela dUdhane je svAda hoya che, te tene svAda che? athavA vizeSa prakAranA
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhaiyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.109 varuNa radrIpanirUpaNam 819 varNarasAbhyAM sparzena sukumAlAdinopacitaM bhavet / evamukte bhagavati prAha, gautamaH syAttathA yathoktarItyA sAdhitaM bhavet / bhagavAnAha - 'No iNaTThe samaTTe' nAyamathoM'rtha jJApayituM prabhuralaM' samarthaH 'khIrodassa NaM udae eto iTThayarAe ceva jAva AsAe paNate' yata udavedaka ito'pi matkathanAtpara miSTataraM yAvadAsvAdena prazasam iti / 'vimala - vimalappabhA ettha do devA mahaDDiyA jAva parivati' vimala vimalaprabhau maharddhikau dvau devAvatra yAvatpalyopama sthitiko parivartataH etayo vibhutva sambandhAt samudrasyA kSIroda iti nAma bhavati / samprati candrAdInAM sambanbandhe carcA - 'saMkhejja caMdA jAva tArA' saMdhyeya candrA yAvattArakAH tathAhivizeSarUpa se svAda yogya hai, dIpanIya haiM samasta indriya zarIra aura mana ko prahlAdanIya hai / viziSTa varNa se, rasa se aura sukomala spazadi se yukta hai isaliye isakA nAma aisA kahane meM AyA hai| aba isa para punaH gautama prabhu se aisa pUchate haiM- 'bhaveeyAcve siyA' he bhadanta ! kSIrasamudra kA jala cakravartI ke liye taiyAra kiye dUdha ke hI jaisA hotA hai kyA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'No iMNaTThe samaTTe' he gautama yaha arthasamarthita nahIM hai kyoMki 'khIrodassa NaM se udae eto iTThayarAe caiva jAva AsAeNaM paNNatte' kSIrodaka kA jala to isa dugdha se bhI iSTatara yAvat AsvAdanIya kahA gayA hai 'vimala - vimalabhA ettha do devA mahiDDiyA jAya parivasaMni' yahA~ vimala aura vimalaprabha nAma ke do deva rahate haiM 'se leNadvega' isa kAraNa se isa samudra kA nAma kSIrodaka aisA kahA gayA hai 'saMkhejjaM caMdA jAva svAda vALo che dIpanIya che samasta indriyeA zarIra ane manane AnaMda Apa nAra thAya che, vizeSa prakAranA vaNu thI, rasathI ane sukeAmaLa sparzI vigerethI yukta che tethI tenu e pramANenuM nAma kahevAmAM Avela che. 3 V raMbhA saNadhabhAM irIthI gautamasvAmI prabhuzrIne yevu che che - 'bhave eyArUMtre siyA' he lagavan kSIrasamudranuM sa yaTuvarti bhATe taiyAra azvAmAM Avela dhanAja jevu hAya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne aDe che -''No iNaTThe samaTThe' he gautama! yA artha maromara nathI. }bhaDe'khIrodassa NaM se udae etto iTThayarAe caiva jAva AsAeNaM paNNatte' kSIroha sabhudranu jaLa tA A dUdhathI paNa vadhAre ISTatara cAvat AsvAdanIya DhahevAmAM Avela che. 'vimala vimalappA ettha do devA mahiDhiyA jAva parivasaMti' maDiyAM vibhasa mane vibhAyala nAbhanA me devA nivAsa pure che. 'se teNaTTheNaM' mA arathI zyA samudranu N nAma 'kSIrohasamudra me pramANe ahevAyesa che, 'saMkhejjaM caMdA jAva
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 jIvAbhigamasUtra kSIrode kiyantaH candrAH prabhAsanta-prabhAsante ? sUryAzcAtapan-tapanti-tapiSyante ? mahAgrahAzca cAramacaran-caranti-cariSyanti, nakSatrANi ca kiyanti azobhanta-zobhante-zobhiSyante ? kiyatyazca tArAgaNa koTi koTayo'dyotayandyotayanti-dhotayiSyati prshnH| bhagavAnAha-saMkhyAtAste-tAni-tAzca taaraagnnkottikottyH||suutr 101 // mUlam-khIrodaM NaM samudaM ghayavare NAmaM dIve vaTe valayAgAra saMThANasaMThie jAva pariciTai samacakavAla0 no visamacakkavAla0 saMkhejavikkhaMbhaparikkheva0 paesA jAva aTro ? goyamA ! ghayavareNaM dIve tattha tattha-2 bahave khuDDAkhuDDIo vAvIo jAva ghayodaga paDihatthAo uppAya pavvagA jAva khaDahaDa0 savva kaMcaNamayA acchA jAva paDirUvA / kaNaya-kaNayappabhA ettha do devA mahaDDiyA caMdA saMkhejjA / ghayavaraNaM dIvaM ca ghaode nAma samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva ciTTai, samacakka0 taheva dArapaesA jIvA ya aTo ? goyamA | ghayodastaNaM samudassa udae se jahA NAmae papphullasallai vimukala kaNiyAra sarasavasuvibuddhakoreTa dAmapiDitassa niddhaguNateyazviya niruvahaya visiTasuMdaratassa sujAyadahimahiyatadivasagahiya navaNIya paDuvaNAviya sukaDDiya uddAvasajjavIsaM dIyassa ahiyaMpIvarasurahi gaMdhamaNaharamahurapariNAma darisaNijassa patthanimmala suhovabhogassa sarayakAlammi hoja godhatavarassa maMDaebhave eyArUve siyA ? No iNaTe samaTe, goyamA ! sArA' yahA~ candra sUrya Adi pAMca prakAra ke jyotiSI deva saMkhyAta haiM / isa sambandha meM prazna jaisA pUrva meM kiyA gayA hai vaisA yahA~ para bhI kara lenA cAhiye // 10 // tArA ahIyAM caMdra sUrya vigere pAMca prakAranA niSNadeve saMkhyAta che. A saMbaMdhI prazna jema pahelA karavAmAM AvI gayela che. e ja pramANenA praznottare ahIyAM paNa karI levA joIe. sU. 100
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA ThIkA pra.3 u.3 sU 102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam ghaodasta NaM samudassa etto itara jAva AsAe NaM pannatte kaMta-sukaMtA ettha do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti, sesaM taM ceva jAva taaraagnnkoddiikoddiio| ghaodaNNaM samudaM khodavare NAmaM dIve vaTai valayAgAre jAva ciTTai, taheva jAva aTo khoyavareNaM dIve tattha 2 dese tahiM 2 khuDDA vAvIo jAva khododaga paDihatthAo uppAyapavvayA savva veruliyAmayA jAva paDirUvA suppabha-mahappabhA ya do devA mahaDDiyA jjAva parivasaMti, se teNaTreNaM savvaM joisaM taM ceva jAva tArAgaNa / khoyavaraNNaM dIvaM khodode nAma samudde vaTTe valayAgAra0 jAva saMkhejAiM joyaNasaya parikkheveNaM jAva aTTe, goyamA ! khododassa NaM samudassa udae se jahA nAmae Asala-mAsala pasatthavIsaMtaniddha sukumAla bhUmibhAge succhinnesu kaTThalaTTavisiTa nirUvahayA jIyavAvItasukAsa japayatta niuNaparikamma aNupAliya subuDDibuDDANaM sujAyANaM lavaNataNadosavajiyANaM NayA ya parivaDDiyANaM nimnAya suMdarANaM raseNaM pariNayamaupINa porabhaMgurasujAya mahurarasapupphaviriiyANaM uvaddava vivajiyANaM sIyapariphAsiyANaM abhiNava abhiNava tavaggANaM apAliyANaM tibhAyaNicchoNiya vADigANaM avaNitamUlANaM gaMThiparisohiyANaM kusalanarakappiyANaM uvvaNaM jAva poMDiyANaM valavagaNarajatajaMtta parigAlitamettANaM khoyarase hojjA vatthaparipUe cAu. jAtagavAsie ahiyasatthalahuke vaNNovavee taheva, bhave eyA rUvesiyA ?, No iNaDhe samaDhe, khoyarasassa NaM samudassa udae etto iTTatarAe ceva jAva AsAeNaM pannatte / puNNabhadda mANibhadA ya (puNNapuNNabhadA) ettha duve devA parivasaMti, sesaM taheva, joiNaM saMkhejjaM caMdA ||suu0 102 //
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - Ta22 jIvAbhigamasUtra chayA-kSIrodaM khalu samudraM dhRtavaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasamyAnasaMsthitaH yAvatparitiSThati, samacakravAla no viSamacakravAla* saMkhyayaviSkambhapari0 pradezA yAvat arthaH / gautama ! ghRtavare khalu dvIpe natra tatra bahavaH zudrAH kSullikA vApyo yAvad ghRtodaka paripUrNAH utpAtaparvanAH yAvat gvaDahaDa0 sarvakAMcanamayA acchA yAvatpratirUpAH kanaka-kanakaprabhA atra hI devI mahaddhiko candrAH sNkhyeyaaH| ghRtavaraM khala dvIpaM ghRtodo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito yAvattiSThati / samacakrA0 tathaiva dvArapradezA jIvAzcA'rthaH, gautama ! ghRtodasya khalu samudrasyodakaM sa yathA-praphulazallakI vimuktakakaNikAra sarpapavibuddhakoraNTadAmapiNDitanarasya snigdhaguNatejodIptanirupahata viziSTa mundaratarasya sujAtadadhimathita tadivasagRhItanavanItapaTusaMgRhItotkathita uddAmasacovisyanditasyAdhika pIcarasurabhigandhamanoharamadhurapariNAmadarzanIyasya pathyanirmalamukho. pabhogasya zaratkAle bhavet / goghRtavarasya maNDaH bhavedetadrUpam nA'yamarthaH samarthaH / gautama ! ghRtodasya khalu samudrasyetaH iSTataraM yAvat AsvAdena prajJatam kAntasukAntau atra dvau devau mahaddhiko yAvat parivasataH zeSaM tadeva tArAgaNakoTikoTayaH / ghRtodaM khalu samudraM kSodavaro nAma dvIpo vRtto valayAkAro yAvattiSThati tathaiva yAvadarthaH / sodavare khalu dvIpe tatra 2 deze 2 tatra tatra kSudrA vApyo yAvat kSododaka pratipUrNA upapAtaparvatAH sarvavaiDyamayA yAvat pratirUpAH, suprabha-mahAprabhau dvau devau mahaddhiko yAvat parivasataH tattenAryena0 sarva jyotiSkaM tadeva yAvattArAH / kSodavaraM khalu dvIpaM kSododaH nAma samudro vRtto valayAkAra yAvat saMkhyeyAni yojanazataparikSepeNa yAvadarthaH, gautama ! kSododasya khalu samudrasyodakaM sa Asala-mAMsala-prazasta - vizrAnta-sthigdha sukumAla bhUmibhAge succhinna sukASThalaeviziSTa nirupahatavIjopteSTakAzakapatrapatrakanipuNaparikarmA'nupAlitamuvRddhivRddhAnAm sujAtAnAm lavaNataNadopavarjitAnAm niryAt parivarddhitAnAm nirmAtasundarANAm rasena pariNatamRdupInaparvabhaGgurasujAtamadhurapuSpaviraskA upadravavarjitAnAM zItaparisparzitAnAm abhinavabhagnAnAm ApAlitAnAm tribhAganirvATitavATAnAm apanItamUlAnAm granthiparizodhitAnAm kuzalanarakalpitAnAm udvaddhAnAm pauNDikANAm capalanarayantraparigalitamAtrANAm kSodaraso bhaveda vastraparipUtaH cAturjAtaka suvAsitaH adhikapathyalaghuko varNopapetastathaiva bhavedetadUpaM syAt nAyamarthaH samarthaH kSodarasasya khalu samudrasyodakam itaH iSTataraM caiva yauvadAsvAdena prajJaptam, pUrNabhadra-maNikabhadrau ca (puNya-puNyabhadrau) atra dvau devau yAvat parivasataH zepaM tathaiva jyotiSkaM saMkhyeya candrAH // 102 //
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 823 TIkA- 'khIrodaM NaM samudaM ghayavare NAmaM dIve vaTUTe valayAgAra saMThANasaMThie jAva paricigs' ghRtavaro nAma dvIpo ghRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH [H samantAt kSIrodaM samudraM saMparikSipya - saMveSTaya khalu tiSThati 'samacakavAla0 no visamacakkavAla0 ' he bhadanta ! ghRtavaraH khalu dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH ? Ahosthita - viSamacakravAla saMsthAnena saMsthito bhavet ? cakravAlasaMsthAnasyobhayathA'pidarzanAt iti praznaH bhagavAnAha - he gautama ! ghRtavaro hi dvIpaH samacakravAlasaMsthAnenaiva saMsthitaH, na tu - vipamacakravAlasaMsthAnena / 'saMkhejja vikkhaMbhapari0' he bhadanta ! ghRtavaro hi dvIpa H kiyatpramANakena cakravAlaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa ca prajJiptaH ? bhagavAn prAha-saMkhyeyAni yojana - zatasarasrANi cakravAlaviSkambheNa etatpramANakAnyeva parikSepeNa | 'paesA jAva 'khIrodaNNaM samuddaM ghayavare NAmaM dIvaM vaTTe valayAgAra saMThANasaMThite' - ityAdi / TIkArtha - kSIrasamudra ko cAroM ora se pariveSTita karake ghRtavara nomakA dvIpa sthita hai| yaha dvIpa gola hai aura valaya kA jaisI AkAra hotA hai usake jaise gola AkAra vAlA hai 'samacakkavAla0 no visama0' yaha samacakravAla viSkambha se yukta hai viSamacakravAla viSkambha se yukta nahIM hai cakravAla saMsthAna sama viSama donoM prakAra kA hotA hai ataH yahAM aisA kahA gayA hai ki yaha samacakravAla vAlA hai viSama cakavA vAlA nahIM hai 'saMkhejja vikkhaMbha parivakheveNaM padesA jAva aho' he bhadanta ! isakA samacakravAla viSkambha kitanA hai aura parikSepa bhI kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - isakA samacakravAla viSkambha saMkhyAta hajAra yojana hai aura paridhi isakI tIna guNA se 'khIrodeNaM samudaM dhayavare NAmaM dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie' ityAdi TIkA-kSIra samudrane cAre khAjIe vIMTaLAine ghRtavara nAmanA dvIpa Avela che. A dvIpanA AkAra gALa che. ane valayanA jevA AkAra hAya che. tenA neve| goja AAravANeo ghRtavaradvIpa che. 'samacakavAla no visama jevA' A dyutavaradvIpa samacakravAla viSNubhathI yukta che. viSamacakravALathI yukta nathI. cakravAla sasthAna sama ane viSama anne prakAranu hAya che. tethI ahIyAM evuM kahevAmAM AvyuM che ke A samacakravAla vivaka bha vALA che. 'viSabhaya vAsa saMsthAnavANI nathI. 'saMkhejja vikkhaMbhaparikkheveNaM padesA jAva aTTo' bhagavan enA cakravAla viSNula keTalA che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI e kahyuM ke tenA cakravAla viSNubha sakhyAta hajAra ceAjananA che, ane tenI
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 824 jIvAmigamase aTTho' pradezA yAvadarthaH, he bhadanta ! kSIrodasamudrasya pradezAH ghRtavaradvIpaM spRSTAH -na vA inta-gautama ! spRSTAH, dhRtavaradvIpasya pradezAH kiM kSIrodasamudraM spRSTAH? hanta ! gautama ! spRSTAH, he bhadanta ! kSIrodasamudrasya ye pradezAH vRtavaradvIpa spRSTAste kSIrodasya ghRtavaradvIpasya veti praznaH ? bhagavAnAha-he gautama ! nRtavaradvIpaM spRSTA api kSIrodapradezAH svasyaiva na tu-vRtavaradvIpasya tathaiva vyavahArAt evameva-ghRtavaradvIpapradezA api kSIrodasamudraM spRSTA dhRtavara dvIpasyaiva na kSIrodasya / taduktam pradezA yasya ye Asan tasya syuH santi te punaH / laukiko vyavahAro hi yaM yaM spRSTA na tasya te // jAjerI hai he bhadanta ! kSIrasAgara ke jo pradeza dhRtavaradvIpa ko chue hue haiM ve pradeza kSIrasAgara ke kahe jAveMge yA ghRtavara dvIpa ke kahalAyeMge? aura kSIrasAgara ko chUne vAle ghRtavaradvIpa ke pradeza ghRtavaradIpa ke hI kahalAveMge yA kSIrasAgara ke kahe jAveMge? isake uttara meM prabhu zrI ne kahA ki he gautama kSIrasAgara ke jo pradeza ghRtavaradIpa ko chue hue haiM ve kSIrasAgara ke hI kahA jAyagA evaM ghRtavaradvIpa ke jo pradeza kSIrasAgara ko chue hue haiM ve dhRtavaradvIpa kA hI laukika vyavahAra kI dRSTi se kahalAveMge dUsare ke nahIM taduktat 'pradezA yasya ye Asan tasya syuH santi te punH| laukiko vyavahAro hi yaM yaM spRSTA na tasya te // 1 // yahAM se jo jIva marate haiM ve yahAM para bhI utpanna ho jAte hai aura anyatra bhI utpanna ho jAte haiM ityAdi rUpa se saba pUrvokta kathana yahAM para bhI kahA gayA hai ataH use bhI yahAM para kaha lenA cAhiye paridhi traNa gaNuthI jAjerI che. he bhagavad kSIrasamudranA je pradeza ghatavaradvIpane zazelA che e pradeze kSIrasAgaranA kahevAmAM Avaze ? ke vRtavaradvIpanA kahevAmAM Avaze tathA vRtavaradvIpanA je pradeze kSIrasAgarane sparzelA che. te ghatavaradvIpanA kahevAze ke kSIrasAgaranA kahevAze ? enA uttaramAM kSIrasAgaranA pradeza je che te tenA ja kahevAze ane vRtavara dvIpanA pradezo che te dvIpanAja kahevAze. laukikavyavahAranI daSTithI te je-te pradezanAja kahevAze bIjAnA nahIM kahyuM paNa che ke pradezA yasya ye Asan , tasya syuH santi te punaH / . laukiko vyavahAro hi yaM yaM spRSTA na tasya te // 1 // ahIMnA je cha mare che, te ahIMja utpanna thAya che ane bIje paNa utpanna thaI jAya che. ityAdi prakArathI pUrvokta saghaLuM kathana ahIMyAM paNa samA. tethI ta tamAma 4thana maDIyA 431 . ko vAta jAva aTThoM
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 825 tat kenArthena bhadanta ! evamucyate nRtavaro dvIpo ghRtabaradvIpa iti anvarthanAmAsbhidhAne prazna H bhagavAnAha - 'goyame' tyAdi, 'goyamA ! ghayavareNaM dIve tattha tattha 0 ' he gautama ! ghRtavare khalu dvIpe tatra tatra deze tattadezasya tattatpradeze 'bahave khuDDA khuDDio vAvIo jAva ghayodaga paDihatthAo' bahavaH kSudrAH kSullikA vApyaH saraH saraH paGktayo yAvat bilapaktayo ghRtodakapratipUrNAH santi, tatparisare vahaba utpAtaparvatAH - niyataparvatAdayaH santi ' khaDahaDaga 0 ' khaDahaDakAdayaH 'savva kaMcaNamayA acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA te kAJcanamayAH acchAH - AkAza-sphaTikavannirmalAH zlakSNA - ghRSTAH mRSTAH - nIrajaskA:- nirmalAH - niSpaGkAH - niSkaNTakacchAyAH - soddhotAH - sa prabhAH - samarIcikAH prAsAdikAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / ' kaNaya - kaNakappabhA ettha do devA mahaDDiyA' kanaka - kanakaprabhau dvAvatra devau mahaddhiko mahAdhutiko mahAsaukhyau mahAbalau mahAyahI bAta 'jAva aTTho' pada se sUcita kI gaI hai 0 he bhadanta ! isa dvIpa kA nAma 'ghRtavara' aisA kisa kAraNa se huA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! ghayavareNaM dIve tastha 2 vahave khuDDA khuDDao vAvIo jAva ghayodaga paDihatthAo' he gautama! isa ghRtavaradvIpa meM jagaha jagaha para aneka choTI baDI vApikAeM haiM yAvat ve ghRta ke jaise pAnI se bharI huI hai unameM 'uppAtha pavyayA jAva khaDahaDa' utpAta parvata se lekara khaDaDa taka ke parvata haiM 'savvakaMcaNamayA acchA jAva paDivA' ye saba parvata sarvAtmanA accha-svaccha yAvat pratirUpa haiM 'kaNaya kaNayappabhA ettha do devA mahiDDiyA caMdA saMkhejjA' kanaka aura kanakaprabha nAmake do deva yahAM para rahate haiM inakI eka palyopama kI Ayu hai ye saba maharddhika Adi vizeSaNoM vAle hai. yahAM candrAdika mA pahathI sUcita 12vAmAM Ave che. he lagavan yA dvIpanu nAbha 'ghRtavara' e pramANe zA kAraNathI kahevAmAM Avela che? AnA uttaramAM prabhuzrI kaheche - 'goyamA ! ghayavareNaM dIve tattha tattha bahave khuDDA khuDDIo prAvIo jAva ghayogapasihatthAo' he gautama! A ghRtavara dvIpamAM sthaLe sthaLe aneka nAnI meATI vAve che yAvata te badhI vAvA dhRtanA jevA pANIthI bharela che. tebhAM 'upAyapavdhayA jAba khaDaDDa' utpAta parvatathI saghane aDa huDa sudhInA paMrvatI che. 'savvakaMcaNamayA acchA jAva paDiruvA' mA sadhanA parvatA sarvAtmanA a27-212cha yAvat prati3ya che. 'kaNaya kaNayappabhA ettha do devA mahibrUDhiyA caMdA saMkhejjA' 14 sane unala nAmanA be deve ahIM rahe che. temanuM AyuSya eka palyApamanu che. teo mahaddhika vigere vizeSaNA vALA che. nI0 104 7
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 'nubhAvau palyopamasthitiko parivasataH tattenArthena gautama ! ghRtasadRzajalatvAta kanakaprabhadevAdhiSThitatvAccaitasya dhRtavaradvIpa iti nAma bhavati / ___'caMdA saMkhejjA' candrA sUryA grahA nakSatrANi tArAgaNakoTikoTayaH pUrvavat prabhAsanta-prabhAsante-prabhAsipyante ityAdi krameNehApi vyaavyeyaaH| 'ghayavara NaM dIvaM dhayode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saMThANasaMThie jAva ciTThai. samacakka0 taheva dArapaesA jIvA ya aTTho' dhRtodo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAna: saMsthito ghRtavaraM khalu dvIpaM sarvataH samantAtsampariveSTaya tiSThati sa ca samudraH samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH no viSamacakravAlasaMsthAnena saMsthita Aste saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca asya catvAri vijayAdi dvArANi saMkhyeya yojanazatasahasrANi dvArANAM parasparamavAdhayA'ntaraM prajJaptam ghRtavaradvIpapradezA ghRtodasamudraM ghRtosamudrapradezAca ghRtavaradvIpaM ca spRSTvAste te pradezA svasyaiva loka vyavahArAt ghRtavaradvIpe mRtAjIvAstatraiva punarupyante naveti na niyamaH kecana punarutpadyante'nye na svakarmavaicitryAt / evaM ghRtodasamudre mRtAnA mapi punarutpattistatrAnyatra vA jJeyA / ____ atha kenorthenaivamucyate bhadanta ! dhRtodaH samudraH 2 bhagavAnAha-'goyamA ! ghRyodassa NaM samudassa udae se jahA nAma paphullasallai vimukkakaNiyArajyotiSI deva saMkhyAta hai 'ghayavaraNaM NaM dIvaM ghayode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saMThANasaMThite jAva ciTThati' isa dhRtavara dvIpa ko cAroM ora se ghere hue dhRtodaka nAma kA samudra hai yaha vRtta hai aura AkAra meM gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai 'samacakavAla.' isakA cakra vAla sama hai viSama nahIM hai 'taheva dArapadesA jIvA ya aTTho' dvAra pradeza aura jIvoM ke sambandha meM kathala pUrvokta jaisA hI hai| he bhadanta ! isa samudra kA nAma 'dhRtodaka samudra' aisA kisa kAraNa se huA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! ghayodassaNaM samudassa udae tyo vigere jyoti sayAta cha. 'ghayavaraNaM ca dIvaM ca dhayode NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva ciTThati' 2 // eta52 dIpane yAre mAthI gherIne ghodaka nAmano samudra Avela che. A samudra La che. ane tene AkAra gANa sAyanA re mAravANI che. 'samacakavAla tayAra sama cha viSama nathI. 'taheva dAra padesA jIvAya aTro' dvAra pradeza manavAnA samadhanu kathana pahelA kahyA pramANe ja che. he bhagavan A samudranuM nAma "ghadakasamudra e pramANe zA kAraNathI thayela che? AnA uttaramAM prabhazrI kahe che kegoymaa ! ghayodassa NaM samudassa udae se jahA nAma0 praphulla sallai vimukkakANNa
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 867 sarasava-suvivaddhakoreMTadAma piMDitatarasta niddhaguNateyadIviya niruvahaya visiTThasuMdaratararata-sujAyadahimahiya tadivasagahiya navaNIya paDavaNAviya sukkaDDiya uddAvasajjavIsaMdiyassa ahiyaM pIvaramurahigaMdhamaNaharamahurapariNAma darisaNijjassa patthanimmalasuhovabhogassa sarayakAlamsi hojja-goSayavarassa maMDae' gautama ! ghRtodasamudrodakam-sa yathA nAma praphulla-pulakita zallakI vimutkalakarNikArasappa suvibuddhakoraNTa dAmapiNDitatarasya snigdhaguNatejoddIptasya-snigdhasya tejasA'gnisaMyogena dIptasya, nirupahataviziSTa sundaratarasya sujAtadadhimathane sujAtasya-gatavAsare nirmitasya dadhnomathane tadivasagRhIta navanIta paTuse jahA nAma0 paphullasallai vilukakapiNayArasarasavasuvibaddhakoreMTa dAmapiMDitatarassa giddhaguNateya dIviya nikhvahya visiMhasuMdaratarassa. -sujAya dahinahiya tadivasagahiya navaNIya paDavaNAviya sukar3iya uddAsajjavIsaMdiyasla ahiyaM pIvarasurahi gaMdhaNahara mahura pariNAma darisaNijjassa pIyaNimpala suhora bhogasta sarayakAlaMmi hojjagodhana. barassa maMDae' he gautama ! ghRtodaka samudra kA jala aisA hai ki jaisA zaratakAla kA goghRta maNDa hotA hai yaha goghRtamaNDa zallakI vimukta phUle hue kanera ke puSpa jaisA kucha 2 pIlA hotA hai tathA sarasoM ke phUla jaisA tathA koraNTa kI mAlA ke jaisA pItavarNa kA hotA hai yaha maMDasnigdhatA vAlA hotA hai yaha camaka vAlA hotA hai aisA yaha taba dhanatA hai ki jaba acchI taraha se jamAye gaye dadhiko sundara rIti se mathana kiyA jAtA hai kyoMki makkhana se hI ghRta nikalatA hai dadhi bhI 2-3 dinakA ho to aisA ghRta kA maMDa nahIM banatA hai kintu jisa yAra sarasavasuviMbaddha koreMTadAma piDiMtatarassa giddhaguNateya dIviya niruvayavi. siTTha suMdaratarassa-sujAya dahimahiyatadivasagahiya navaNIyapaDuvaNAviya sukkaDaDhiya uddAsajjavIsaMdiyassa ahiyaM pIvarasurahigaMdhamaNaharamahurapariNAmadarisaNijjassa patthaNimmalasuhAvabhogassa sarayakAlaMmi hojja godhanavarassa maMDae' 7 gautama ! vRdaka samudranuM jala evuM che ke-jevuM zarad kALanuM goghamaMDa hoya che. A goghata maMDa zalakI vimukta ane kulelA kareNanA puSpa jevuM kaMIka kaMIka pILuM hoya che. tathA sarasavanA kula jevu tathA keraMTanI mALA jevuM pILA varNanuM hoya che. A maMDa snigdhatA vALuM hoya che. te samacakravAla vALuM hoya che. e tyAreja bane ke jyAre sArI rIte jamAvelA dahIne suMdara rIte maMthana karavAmAM arthAt vAvavAmAM Avela hoya che. kemake mAkhaNathIja ghI bane che. dahIM paNa 2 be athavA 3 traNa divasanuM hoya te evA ghInuM maMDa banatuM
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 828 saMgRhItotkathita uddAmasaghovisyanditasya tadivase-tadAnImeva sugRhIta navanItavat paTusaMgRhItasya-utkvathitasyA'hataevodAvaH adyApi sthAnAntarevasaMkrAmitaH sadyo visyanditasya tatkAlaniSpAditasya adhikapIvaramurabhigandhamanoharamadhurapariNAmadarzanIyasya adhikaH pIvaro yasmurabhigandhastena madhurasya manoharasya pariNAmadarzanIyasya pathyanirmala sukhopabhogyasya zaratkAle yathA bhavet goghRtavarasya maNDaH tathA manye tadudakam / bhagavAnAha-he gautama ! 'bhave eyA rUve siyA' 'No iNaDhe samaDhe ghayodassa NaM samudassa-etto isatare jAva AsAeNaM pannatte' dina dUdha nikAlA gayA ho usI samaya vaha garama karake jamA diyA ho to aise dadhike mathana se jAyamAna navanIta-makkhana-se hI aisA maMDa banatA hai navanIta yadi usI samaya-nikAlane samaya-Ane para tapAyA na jAve to bhI aisA maMDa taiyAra nahIM ho sakatA hai-ataH dadhi meM se navanIta makkhana ko nikAla kara usI samaya vaha garama kiyA gayA ho to aisA maMDa bana jAtA hai aise maMDa kI jo gaMdha hotI hai vaha yaDI ho madhura, manohArI hotI hai hRdaya evaM zarIra ko Ananda evaM santoSa dAyaka hotI hai vaha maMDa pathya evaM hita vidhAyaka hotA hai ghRta ke curA lene para jo usake Upara thaDa jama jAtI hai usI kA nAma maMDa kahA gayA hai yaha varNa rasa Adi meM bahuta adhika AkarSaNIya hotA hai| ___ ava gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'bhaveeyA khvesiyA' he bhadanta! to ghRtodakasamudra kA jala kyA aisA hI honA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'No iNaDhe samaDhe' he gautama ! aisA artha yahAM samarthita nahIM nathI paraMtu je divase dUdha kahADayuM hoya eja vakhate tene garama karIne jamAvyuM hoya te evA dahIMnA maMthana karavAthI vAvavAthI. taiyAra thayela navanIta-mAkhaNathI ja evuM maMDa bane che. navanIta-mAkhaNane je eja samaye arthAt mAkhaNa kahADe te samaye garama karavAmAM na Ave te paNa evuM maMDa taiyAra thaI zakatuM nathI. tethI evA tAjA dahIMmAMthI mAkhaNa kahADIne eja samaye te garama karavAmAM Avela hoya te tenuM evA prakAranuM maMDa bane che. evA maMDanI je gaMdha hoya che. te ghaNI ja madhura ane mahArI heya che. hRdaya evaM zarIrane AnaMda ane saMtoSa ApanAra hoya che. e maMDa pacca ane hitakAraka hoya che. ghIne tAvyA pachI tenA para je tara jevuM paDa banI jAya che. tenuM nAma maMDa kahevAmAM Ave che. te varNa rasa vigeremAM ghaNuM ja dhAre mApaNIya khAya che. ve gautamasvAmI prabhuzrIra pUche che 3-'bhaveyA hatre siyA' he bhagavan ! zu"to samudra 1 mA prA DAya cha 1
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 829 etAvadrUpakaM yadisyAttadA etAvanA vyAkhyAnena yadboddhavyaM tadbhavet kintunAyamarthaH samartho vaktavyArtha vivakSo vodhayitum ito'pIpTataraM kAntaM manojJataraM yAvadAsvAdena prajJapta jAnIhi / etasmAtkAraNAt-api ca 'kaMta-mukatA ettha do devA mahar3iyA jAva parivasaMti' kAnta-sukAntAvannaddhau yAvatpalyopamasthitiko devI parivasataH tattenArthena bhadanta ! toda eva mucyate / 'sesaM taM caiva jAva tArAgaNakoDikoDIo zepaM vyAkhyAtAAMtiriktaM sarvamapi ghRtavaradvIpa jJAtavyaM yAvaccandra sUtramapi saMkhyeyAzcandrAH prabhAsanta-prabhAsante-prabhAsiSyante sUryA atapan-tapanti-tapiNyanti grahAzcAramacaran-caranti-cariSyanti nakSatrANi adhutan-yotante ghotipyante tArAgaNa koTikoTayo'zobhanta zobhante-zobhiSyante / 'ghaodaM NaM samuha khoyavare NAmaM dIve vaTTe valayAgAre jAva ciTTai-taheva jAva aTTho' hai kyoMki 'goyamA! ghayodassaNaM samudassa etto itaraM jAva assAeNaM pa0' ghatodaka samudra kA jala to he gautama ! isa se bhI adhika tara iSTa hotA hai aura adhikatara AsvAdya hotA hai 'kaMta sukaMtA ettha do devA mahiDiyA jAva parivasaMti sesaM taM ceva jAva tArAgaNakoDIkoDIo' yahAM kAnta aura sukAnta nAmake do deva rahate haiM-ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura inakI eka palya kI sthiti hai isI kAraNa se isa samudra kA nAma 'dhRtodaka' aisA ho gayA hai athavA-yaha isI nAma se abhI taka prakhyAta huA calA A rahA hai kyoMki yaha nitya hai ityAdi saba pUrvokta kathana yahAM lagA lenA cAhiye yahAM tArAgaNa taka jyotiSI deva asaMkhyAta haiM 'ghatodaNNaM samudaM khodavare NAmaM dIve vaTTe tattha 2 dese tahiM 2 khuDDA vAvIo jAva khododga paDihatthAo 20 prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'No iNaThe samaThe' 3 gautama ! mA matha samarthita nathI. bhaDe-'goyamA ! ghaodassa samuhassa etto idrutaraM jAva assAeNaM paNNatte' 3 gautama ! vRtAnusato tabhAye 4aa prAthI 55 padhAre ghaTa DAya che. sana gaghita2 mAssAdha ya che. 'kaMta sukaMtA ettha do devA mahiDhiyA jAva parivasaMti sesaM taM ceva jAva tArAgaNa koDI koDIo' A dvIpamAM kAMta ane sukAMta e nAmanA be devo nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vizeSaNe vALA che. ane teonI sthiti eka palyanI che. e kAraNathI A samudranuM nAma ghodaka e pramANe thayela che. athavA te A samudra A nAmathI atyAra sudhI prakhyAta thayela che. kemake A tenuM nAma nitya che. vigere pUrvokta tamAma kathana ahIyAM ghaTAvI levuM joIe. maDIyA tArA sudhInA nyoti hevemasabhyAta-cha. 'ghaodaNNaM samuI
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 * nImAmirgamasUtra kSodavaro nAmadvIpo vartulo valayAkArasaMsthAnasaMsthinaH sarvataH samantAt saMparikSipya ghRtodaM samudraM tipyati tathaiva vratodasamudravat-azepato vaktavyaM yAvadarthaH / kSodavarodvIpaH samacakravAlasaMsthito viSamacakravAlasaMsthAnena no / ayazca dvIpo yojanazatasahasrANi parikSepeNa-cakravAlaviSkambheNa ca kSodavaradvIpapradezA dhRtododadhighRtodadhezca kSodavaradvIpam tatra-kSodavaradvIpapradezAH svasya-ghRtododadhipradezA ghRtododadhereva-laukikaprAmANyAt / 'khodavare NaM dIve-tattha tattha dese tahi tarhi khuDDA vAvIo jAva khododaga paDihatthAo' kSodavare nAmni khalu dvIpe taMtra tatra sarvatra deze tattatpradeze kSudrAH kSullikA vApyo vilapaMktayaH saraH saraH paMktayaH santi tAH kSododakaparipUrNAH tatparisare vavo vAnavyantarA devA devyazca Asate -zerate-yAvat sukhaM viharanti / 'uppAya pavvayA-savva veruliyAmayA jAva paDirUvA' vahava utpAtaparvatAH sarve te vaiDUryamayA acchA yAvatpratirUpAH tepyAsanAni gRhANi gRheSu AsanAni maNDapAH maNDapepu pRthivI zilApaTTakAH sarvAtmanA'cchA uppAta pavvatAsavaveliyA mayAjAva paDisvA' isa ghatodakasamudrako ikSarasa nAmakA dvIpa cAroM ora se ghere hue vyavasthita hai yaha dvIpa gola hai isIliye yaha valaya ke jaise golaM AkAra vAlA kahA gayA hai 'taheva jAva aTTho' isa dvIpa ke varNana meM jaisA aura dvIpoM kA pIche varNana kara Aye haiM vaisA hI kathana kara lenA cAhiye arthAt cakravAla viSkambha, parikSepa, padmaparavedikA, vanaSaNDa, dvAroM kA antara, pradeza aura jIvopapAta ye saba viSaya yahAM para bhI pUrva kI taraha vaktavya hue haiN| isa dvIpa meM jagaha jagaha choTI-baDI vApikAeM haiM ye yAvat' ikSurasa jaise jala se bharI huI haiM ina ke bhItara utpAta parvata haiM ye saba khodavare NAmaM dIve vaTTe tattha tattha dese tahiM 2 khuDDA vAvIo jAva khododaga paDi hatyAo uppAtapavvatA- savva veruliyAmayA jAya paDirUvA' mA dhRtaadaka samudrane Izkarasa nAmane dvIpa cAre bAjue gherIne rahela che. A dvIpa nAga cha tathA tana sayanavA go mA32vANA upAbhA mAvasa cha. - 'taheva jAva aTTho' mA dIpanA vanamA rema mI dayAnu paDasA paNuna 42vAbhAM AvI gayela che. e ja pramANenuM kathana karI levuM joIe. arthAt tene cakra. vAla viSkabha, parikSepa, padvavara vedikA vanakhaMDa, dvAranuM parasparanuM aMtara pradeza ane jIpapAta A tamAma viSaya- ahIMyA paNa pahelAM kahyA pramANe ja kahevAmAM Avela che. tema varNavI levA. A dvIpamAM sthaLe sthaLe nAnI moTI vAva AvelI che. te yAvat zelaDInA rasa jevA jalathI bharela che. tenI aMdara utpAta parvate che. te badhA viphUryamaya che. yAvat prati rUpa che
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyAtikA TIkA pra.3 u.3 sU. 102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 831 yAvatpratirUpAH prajJaptAH / 'suppabha-mahappabhA ya do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai khodavaradIve-2' suprabha-mahAprabhau ca dvau devI mahaddhiko mahAbalau yAvatpalyopamasthitiko parivasataH, evaJca-kSododakavApIsuprabhAdi. devasaMyogo vilakSaNo yogastattenArthena gautama ! kSovaradvIpaH-2 evamucyate / 'savvaM joisaM taM ceva jAva tArA0' sarva jyotizcakraM tadeva ghRtodasamudravat yAvattArAgaNakoTikoTaya / 'khoyavaraM NaM dI-khodode nAma samudde vaTTe valayAgAra0 jAva saMkhejjAI joyaNasayaparikkheveNaM jAva aTe' kSodavaraM khalla dvIpaM kSododo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH - sarvataH samantataH saMpariveSTaya tiSThati sa ca-samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH naiva-viSamacakravAvaiDUryamaya haiM yAvat pratirUpa haiM 'suppabha mahappabhA ya do devA mahiDiyA jAva parivasaMti' yahAM para suprabha aura mahAprabha nAma ke do mahardika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM-inakI eka eka palyopama kI sthiti hai 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai' khodavaradIve 2' isa kAraNa he gautama ! isa dvIpa kA nAma kSododakadvIpa-ikSurasadvIpa-aisA ho gayA hai. 'savvaM jotisaM taM ceva jAva tArA0' yahAM candra se lekara sArArupa taka ke jitane bhI jyotiSI deva haiM ve saba ghRtodaka kI taraha saMkhyAta hI haiM / 'khoyavaraNaM dIvaM khodode nAma samudde vaTTe valayA0 jAva saMkhejjAI joyaNa sata parikkheveNaM jAva aTTe' kSodavaradvIpa ke cAroM ora kSododaka nAma kA samudra hai-yaha usa dvIpa ko ghere hue hai| yaha gola hai aura isI kAraNa isakA AkAra valaya ke jaisA gola kahA gayA hai| yaha samacakravAla viSkambha vAlA hai viSamacakravAla viSkambha 'suppama mahappabhAya do devA mahiDDhiyA jAva parivasaMti' tyAM suprana bhane maha prabha e nAmanA be devo mahaddhika vigere vizeSaNa vALA rahe che. teonI sthiti 4 pakSyopabhanI che. 'se teNaTheNa goyamA / evaM vuccai khodavaradIve khodavaradIve' mA . 1294thI ke gautama | PAN dIpanu nAma 'sAha dvIpa marthAt kSu 2sa dvIpa se prabhArI vAmAM Ave che. 'savvaM jotisaM taM ceva jAva tArA0' maDIyo yadrathI bana. tArA 35 paryantana / yotiSa heve| cha, te yA ghats samudramA 4hyA pramANe sayAta 1 cha. 'khoMyavara NNaM dIvaM khodode nAma samudde vaTTe ghalayA0 jAva saMkhejjAI joyaNasata parikkheveNaM jAva aTTho' sAha2 dIpane yAre mAthI 64 nAmAnA samudre dheresa che. e gALa che. ane tene AkAra valayanA jevo che. e samacakavAla vikhaMbha vALe che. viSamacakravAla viSkalavALo nathI. tene samacakravAla viSThabha saMkhyAta
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre lena saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptam / evaM prakAreNa yAvat jIvopapAta sUtraM pUrvavadvaktavyam / saMprati nAmAbhidhAne hetumAhatatkenArthena bhadanta ! evamucyate0 ? kSododaH samudraH 2 iti, bhagavAnAha'goyamA ! khododassa NaM samuhassa udae jahA se0 Asala-mAsala pasatya vIsaMta niddha sukumAla bhUmibhAge succhinne mukaTThalaDhavisiha-nirabahayA vIjanAvitemu niuNa parikamma anupAliya subuDi vuDDANaM sujAtANaM lavaNataNadosabajjiyANaM NayAya parivar3iyANaM nimmAta suMdarANaM raseNaM pariNaya maupINaporabhaMgura sujAyamahurarasapupphabiriiyANaM uvaddava vivajjiyANaM sIyapariphAliyANaM amiNavamaggiyANaM abhilittANaM tibhAgaNicchoDiya vADigANaM avaNIyamUlANaM gaMdhaparisohiyANaM kusalanarakappiyANa ucchuDhANaM poMDa upANaM capalaganarajaMtajuttaparigalitavAlA nahIM hai isake samacakravAla kA viSkambha saMkhyAta hajAra yojana pramANa hai aura itanA hI pramANa isakI paridhi kA hai' ityAdi rUpa se jIvopapAta sUtra kA kathana pahile jaisA kara lenA cAhiye he bhadanta! isa samudra kA aisA nAma hone kA kyA kAraNa hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! khododassa NaM samudassa udae jahA se0 Asala mAsala pasatyavIsaMtaniddhasukumAla bhUmibhAge succhinne sukaTTa laTTha visiTTa nirUpahayA bIjanAvitelu niuNaparikamma aNupaliyasuyuddhibuTTANaM sujAtANaM lavaNataNadosavajiyANaM NayAyaparivatiyoNaM nimmAtasuMdarANaM raseNaM pariNayamaupINaporabhaMgurasujAya madhurarasapupphavirihayANaM ubaddavavivajjiyANaM sIyaparivAsiyANaM abhiNavamaggiNaM abhilittA NaM nibhAyaNicchoDiyavADigANaM avaNitamUlANaM gaMdhaparisohitANaM kusalaNarakappiyoNaM ucchDhA NaM poMDa upANaM hajAra jana pramANane che. ane eTalAja pramANa vALI tenI paridhi che. vigere prakArathI jIvanI utpattinA kathana paryanta saghaLuM kathana pahelAM kahevAmAM AvyA pramANe ahIM kahI levuM joIe he bhagavan ! A samudranuM e pramANenuM nAma thavAnu zu 425 cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI he cha hai-'goyamA ! khododamsa NaM samudassa udae jahA se0 Asale mAsale pasattha vIsaMta niddha sukumAla bhUmibhAge succhinne sukaTThaladvavisiddha-niruvayA-vIjanAvitesu niuNaparikamma anupAliya subuDDhivuDhANaM sujAtANaM lavaNataNa dosavajjiyANaM NayAya parivaDUDhiyANaM nimmAtasuMdarANaM raseNaM pariNaya maupIra porabhaMgurasujAyamahurarasapupphavirihayA Na uvahavavivajjiyANaM sIyaparivAsiyANaM abhiNavamaggiyANaM abhilittANaM tibhAgaNicchoDiya vADigANaM avaNIyamUlANaM gaMdhaparisohiyANaM kusalaNarakappiyANaM ucchUDhANaM poMDaupANaM capalagaNara jaMtajuttaparigalitamettANaM khoyarase hojja vaccha;
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 833 mettANaM khoyarase hoja-vacchaparipUe cAujjAtaga suvAsite ahiya patthalahuge' he gautama ! kSododasamudrasya yad jalaM tat-udakam-yathA sa ikSuNAM rasaH Asala mAMsala prazasta vizrAnta snigdha sukumAla bhUmibhAge sucINe karpite sukASThalaSThaviziSTaH yathA nipuNa karSakeNa vilakSaNakASThayuktahalena karSaNaM kriyate tatastatra nirupahataM vIjaM yAptaM bhavet punazca nipuNa parikarmabhiH pAlitaM syAt tataH muvRddhayA pardhitAnAmikSuNAm sujAtAnAM-lavaNatRNadopavarjitAnAM niryAtaparivadhitAnAM-nidhinA vRddhi prApitAnAM niryAtena racanayA sundarANAM rasena pariNata mRdupInaparvabhaMgurasujAtamadhurarasapuSpa virajaskAnAM koTAzupadravarahitAnAM zItasparzitAm-abhinavabhagnAnAM rasena liptAnAM tibhAgakaraNena madhyabhAge niSpIDitAnAmapanItamUlAnAmapanItamUla-tribhAganAm UrzvabhAgAdapi tribhAgahInAnAm gandhaparizodhitAnAM-suvAsitAnAM 'gaMThiparisohiyANa' iti pAThe tu granthiparizodhitAnAmiticchAyA, granthiH-parvagranthiH zodhitaH-apanIto yebhyaste tathA, tepAM mUlatribhAge uparitanatribhAge parvagranthau ca nAti samIcIno rasa iti tad capala narajaMtajutta parigalitamettANaM khoyarase hojA vatthaparipUe cAujAtaga suvAsite ahiyapatthalahuke vaNNovavete taheva' he gautama ! jaisA ki manohara prazasta vizrAnta snigdha aura sukumAra bhUmibhAga jahAM kA hotA hai aise deza meM nipuNa kRSikAra dvArA kASTa ke laSTa viziSTa hala se jotI gaI bhUmi meM jisa ikSu kA AropaNa kiyA gayA ho aura buddhimAna puruSa ke dvArA jisakA saMrakSaNa kiyA gayA ho, tRNa rahita bhUmi meM jisakI vRddhi huI ho, aura isIse jo nirmala evaM paka kara vizeSarUpa se moTI ho gaI ho evaM madhura rasa se jo yukta bana gaI ho, zItakAla ke jantuoM ke upadrava se jo rahita banI ho aisI ikSu kA Upara tathA nIce kI jaDa kA bhAga nikAla kara aura paripUe cAujjAtagasuvAsite ahiya patthalahuke vaNNovavete taheva' gautama ! jemake-manahara prazasta vizrAnta snigdha ane sukumAra bhUmibhAga jyone heya che, evA dezamAM nipuNa kRzikAra-kheDuta dvArA kASTanA laSTa-majabUta ane vizeSa prakAranA haLathI kheDelI bhUmimAM je selaDIne vAvavAmAM AvI hoya ane buddhizALI purUSa dvArA jenuM saMrakSaNa karavAmAM AvyuM hoya ghAsa vagaranI jamInamAM je vadheva hoya. ane eja kAraNathI je nirmaLa ane pAkIne vizeSa - prakArathI vadhI gayela hoya temaja mIThA rasathI je yukta hoya tathA zItakALanA jatunA upadrava vinAnI banI hoya evI selaDIne upara ane nIce mULane bhAga kahIne tathA tenI gAMThane paNa alaga karIne baLavAna baLado
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 jIvAbhigamasUtre varjitaM kSodaraso bhavediti tadarthaH, kuzalanarakalpitAm kuzalanarasamupasthApitAnAm ucchUDhAnAmutpATitAnAm puNDra - pauNDrANAm dezodbhavAnAm, ikSudaNDAnAm capalanarayantrayuktaparigalitAnAM yadi kvApi kSodaraso bhavet sa vastra paripUto yadi aa more sugaMdhita cAturjAtakaiH suvAsito'dhika padhyalaghukaH, adhikam atizayena pathyaM na rogahetuH laghuH - pariNAmalaghuH 'vaNNovavete taheva' varNenasAmarthyAdatizAyinA upapetaH evaM gandhena rasena sparzenopapeta AsvAdanIyo darpanIya madanIya bRMhaNIyaH sarvendriyagAtra prahlAdanIyaH evamuktavati bhagavati gautamaH prAha - 'bhave eyArUve siyA' - No iNaTThe samaTThe - khoyarasassa NaM samudassa udae eto itara ceva jAva AsAraNaM pannatte' etAvadrUpakaM yathAsyAttadA tathA bhavedatra nAsti kApi vipratipattirvailakSaNye, bhagavAnAha - nahi nahi bho gautama ! etAvatA vyAkhyAnena so'tha jJAtumarhaH ito'pi madvacanAt parimiSTatarameva kSodarasasya khala samudrasyodakasyAvadhikaM kAntaM manojJamavadhAraya na kvApi kopi vaktoktvA yathAvadbodhayituM prAzanAtpUrvaM vacanataH pArayati sundaraM tat sundarAtsundaraM tato'pi sundarataramiti virAmaH / 'puNNabhada - mANibhadA ya (puNNa puNNa bhaddA ) ettha duve devA jAva parivasaMti se te dveNaM-sesaM taheva joisaM saMkhejjaM caMdA' pUrNa:- pUrNa usakI gAThoM ko bhI alagakara balavantabailo dvArA yaMtra se nikAlA rasa jo vastra ke dvArA pahile chAna liyA gayA ho aura phira sugaMdhita dravya DAlakara suvAsita kara diyA gayA ho jaisA pathyakAraka halakA acche varNa vAlA yAvat AsvAda yogya vana jAtA hai aisA hI jala kSododaka samudra kA hai 'bhaveeyA rUvesiyA' he bhadanta ! to kyA kSodavarasamudra kA jala aisA hI hai ? 'No iNaTTe samaTTe' he gautama ! aisA artha samartha nahIM haiM kyoMki 'khoyarasassa NaM samudassa udae eto itarae 'veva jAva AsAeNaM pa0 ' kSodarasa samudra kA udaka isa se bhI adhika dvArA candrathI pIlIne kahADavAmAM Avela rasa ke je kapaDAthI gALelA hoya ane te pachI sugaMdha vALA padArthoM nAkhIne suvAsita banAvavAmAM Avela hoya te jevA pRththakAraka halakA sArA varNavALA yAvat AsvAda karavAne ceAgya janI laya che, khevuna kSeohavara samudranu 4 che. 'bhaveeyArUve siyA' De lagavan to zuM kSohavara samudra 4 sevA aAranu' hoya che ? 'No iNaTThe samaTUTThe' he gautama! mA artha maromara nathI. DebhaDe udae etto iTThatarae caiva jAva AsAeNaM paNNatte' kSeo vAluvesa prArathI pazuvadhAre dRSTi yAvat svAha sAya 'khoyarasassa samuhassa rasa samudranuM pAegI bhA hoya che, 'puNabhaddamaNi
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u. sU.103 khododAdidvIpasamudranirUpaNam 835 bhadrazvA'tra dvau devau mahardinau yAvatpalyopamasthitiko saMparivasataH tattasmAttena ca tena kAraNena zepaH sa eva yAvatA'rthapratipattiH / jyotiSkaM vyAkhyeyam yAvantazcandrAH sUryA grahAH yAvanti nakSatrANi yAvatyastArAgaNakoTikoTayaH yAvatyA pari-saMkhyayA iti susthaM sarvam ||suu0102|| mUlam-khododaM NaM samudaM gaMdIsaravareNAnaM dIve vaTTe valayAgArasaMThie taheva jAva parikkhevo / paumavara0 vaNasaMDa pari0 dArA dAraMtarappaese jIvA lahera / se keNaNaM bhaMte ? goyamA! dese-2 bahuo khuDDA0 vAvIo jAva bilapaMtiyAo khododaga paDihatthAo upAya panagA savvavairAlayA acchA jAva paDirUvA / aduttaraM ca NaM goyamA! gaMdIsaradIva cakavAlavikhaMbha bahumajjhadesabhAe ettha NaM caudiliM cattAri aMjaNapavvayA pannattA / te NaM aMjaNapaThavagA caturasIi joyaNasahassAiM urdU uccatteNaM egamegaM joyaNasahassaM unheNaM sUle sAiregAiM dharaNiyale dasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM tao'NaM taraM ca NaM mAyAe-2 paesaparihANIe parihAyamANA-2 uvariM egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM-sUle ekatIsaM joyaNasahaslAiM chacca teyose joyaNalae kiMciM visesAhiyA parikkheveNaM dharaNiyale ekatIsaM joyaNasahaslAiM chacca tevIse joyaNasae desUNe parikkheveNaM siharatale tiNNi joyaNasahassAI egaM ca iSTa yAvat asvAdya hai 'puNNabhadda maNibhaddA ya ettha duve devA jAva parivasaMti' yahA~ pUrNa bhadra aura maNibhadra ye do deva rahate haiM ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle aura eka eka palyopama kI inakI sthiti hai 'joisaM saMkhejjA caMdA0' yahAM candra sUrya, graha yAvat nakSatra aura tArA gaNa koTikoTI saMkhyAta hai|suu0 102 // bhadAya ettha duve devA jAva parivasaMti' mahIyAM pUrNa mane bhanidrase nAmanA be deva nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vizeSaNe vALA che. bhane 4 me pakSyApabhanI mAnI sthiti cha. 'joisaM saMkhejjA caMdA' mahIyAM ca, sUrya, graDa yAvata nakSatra tArAgaNa kaTi keTi saMkhyAta che. sU. 102aaaa 5
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra bAvaTeM joyaNasayaM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNattA.mUle vicchiNNA majjhe saMkhittA upi taNuyA-gopucchasaMThANasaMThiyA savvaMjaNAmayA acchA jAva patteyaM-2 paumavaraveiyA pari0 patteyaM-2 vaNasaMNaparikkhittA vnnnno| tesi NaM aMjaNapavvayANaM uvari patteyaM-2 bahusamaramaNijjo bhUmibhAgo pannatto, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva sati / tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM-2. siddhAyayaNA egamegaM joyaNasayaM AyAmeNaM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM bAvattari joyaNAI uDDhe uccatteNaM aNegakhaMbhasayasaMniviTA vaNNao / tesi NaM siddhAyayaNANaM patteyaM-2 caudisi cattAri dArA pannattA taM jahA-devadAre-asuradAre-NAgaddAresuvaNNadAre, tattha NaM cattAri devA mahaDDiyA jAva paliovamadiIyA parivasaMti taM jahA-deve-asure-nAge suvanne te NaM dArA solasa joyaNAI uDDhaM uccatteNaM aDDajoyaNAiM vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM, seyA varakaNaga0 vaNNao jAva vnnmaalaa| tesi NaM dArANaM caudisiM cattAri muhamaMDavA pannattA, te NamuhamaMDavA egamegaM joyaNasayaM . AyAmeNaM paMcAsaM joyaNAI: vikkhaMbheNaM sAiregANaM solasajoyaNAI uDDUM uccatteNaM vnnnno| tesiNaM muhamaMDavANaM caudisiM (tidirsi) cattAri (tinni) dArA pannattA / te NaM dArA solasajoyaNAiM ur3e uccatteNaM aTTha' joyaNAI vikhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM sesaM taM ceva jAva vaNamAlAo / evaM pecchAgharamaMDavA vi, taM ceva pamANaM jaM muhamaMDavANaM, dArA vi taheva, NavaraM bahumajjhadese pecchAghara maMDavANa akkhADagA maNipeDhiyAo addhajoyaNappamANAo sIhAsaNA aparivArA jAva dAmA thUbhAI caudisiM taheva navaraM
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 khododAdidvIpasamudranirUpaNam 837 solasajoyaNappamANA sAiregAI solasajoyaNAI uccA sesaM taheva jAva jiNapaDimA / ceiyarukkhA taheva caudisi taM ceva pamANaM jahA vijayAe zayahANIe, navari maNipeDhiyAe solasa joyaNappamANAo teli NaM ceiyarukkhANaM caudisiM cattAri maNipeDhiyAo aTrajoyaNa vikkhaMbhAo caujoyaNabAhallAo mahiMdajjhayA causaTrijoyaNuccA joyaNovvedhA joyaNavikkhaMbhA sesaM taM ceva / evaM caudisiM cattAri gaMdA pukkhariNIo, gavari khoyassa paDipuNNAo joyaNasayaM AyAmeNaM pannAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM paNNAsaM joyaNAI uvveheNaM sesaM taM ceva / maNuguliyANaM gomANasINa ya aDayAlIsaM-2 sahassAI puracchimeNa vi solasa paJcatthimeNa vi solasa dAhiNeNa vi aTa uttareNa vi aTU sAhassIo taheva sesaM ulloyA bhUmibhAgA jAva bahumajjhadesabhAe, maNipeDhiyA solasajoyaNA AyAmavikkhaMbheNaM aTrajoyaNAI bAhalleNaM tArisaM maNipeDhiyANaM upi devacchaMdagA solasajoyaNAI AyAmavizkhaMbheNaM sAiregAiM solasajoyaNAI urdU uccatteNaM savvarayaNAmaya0 aTThasayaM jiNapaDimANaM sambo so ceva gamo jaheva vemANiya siddhAyayaNassa / tattha NaM je se puracchimille aMjaNapavvae tassa NaM cau. disiM cattAri gaMdAo pukkhariNIo paNNattAo, taM jahANaMduttarA ya NaMdA, ANaMdA, gaMdivaddhaNA (naMdiseNA-amoghA ya gothUbhA ya sudaMsaNA) tAo gaMdA pukkhariNIo egamegaM joya. NasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM dasajoyaNAiM uvveheNaM acchAo sahAo patteyaM-2 paumavaraveiyA0 patteyaM-2 vaNasaMDaparikkhittAH tattha-2 jAva sovANapaDirUvagA toraNA / tAsi NaM pukkhari-. jINaM bahumajjhadesabhAe patteyaM-2 dahimuhapavvayA causaTijoya
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sahassAiM u uccattenaM egaM joyaNasahassaM utreheNaM savvatthasamA, palaga saMThANasaMThiyA dasajoyaNasahassAiM vikhaMbheNa ekkatIsaM joyaNasahassAiM chaca tevIse joyaNasae parikkheveNaM pannattA savtrarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA, tahA patteyaM - 2 paramavaraveiyA0 vaNasaMDa vaNNao bahusama0 jAva Asayati-sati / siddhAyayaNaM caiva yamANaM aMjaNapavvaesu sacceva vattavayA NiravasesaM bhANiyavyaM jAva upi aTTamaMgalagA / tatthaNaM je se dakkhiNille aMjaNapavvae tassa NaM cauddisiM cattAri naMdAo pukkhariNIo pannattAo, taM jahAM bhaddA ya-visAlA ya kumuyA puMDharigiNI, (naMduttarA ya - naMdA - AnaMdA - naMdivaDaNA) taM caiva dahimuhA pavvayA taM caiva pamANaM jAva siddhAyayaNA / tattha NaM je se paJccatthimille aMjaNapavvae tassa NaM cauddisiM cattAri NaMdA pukkhariNIo pannattAo taM jahA - NaMdiseNA amohA gobhA ya sudaMsaNA (bhaddA visAlA kumuyA puMDarigiNI) taM caiva savvaM bhANiyavvaM jAva siddhAyayaNA / tattha NaM je se uttarille aMjaNapavvae tassa NaM cauddisiM cattAri NaMdA pukkhariNIo, taM jahA - vijayA - vejayaMtI - jayaMtI - aparojiyA, sesaM tava jAva siddhAyayaNA savvAe ciya vaNNaNA NAyavvA tatthaNaM bahave bhavaNava vANamaMtarajoi siyavemANiyA devA cAumA siyA paDivasu saMvaccharIesu vA aNNesu bahusu jiNajaMmaNa NikkhamaNaNANupatti pariNivvANa mAie subhadevakajjesu ya devasamudasu ya devasamitIsu ya devasamavAyasu ya devapaoyaNesu ya egaMtao sahiyA samuvAgayA samANA pamuiyapakkIliyA aTThAhiyA rUvAo mahAmahimAo karemANA pAlemANA suhaM suheNaM "viharaMti / kailAsa harivAhaNA ya tattha duve devA mahaDDiyA 1 8ITa
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u 31.103 khododAdidvIpasamudranirUpaNam 839 jAva paliovamaThiIyA parivasaMti se teNaTreNaM goyamA ! jAva NicA joisaM saMkhejjaM ||suu0 103 // chAyA-kSododaM khalu samudraM nandIzvaravaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthitaH tayaiva yAvat parikSepaH / padmavaravedikA vanapaNDapari0 dvAra dvArAntara pradeze jIvAstathaiva / tat kenArthena-bhadanta ! evamucyate ? gautama ! deze deze vahavaH kSudrAH0 vApyo yAvat vilapatayaH kSododakapratipUrNAH utpAtaparvatAH sarvavajramayAH acchA yAvatpratirUpAH / athottaraM khalu gautama ! nandIzvaradvIpa cakravAlaviSkambha bahumadhyadezabhAge atra khalu caturdizi catvAro'JjanaparvatAH prajJaptAH te cAjanaparvatA caturazItiyojanasahasrANi Urdhva muccaistvena ekaikaM yojanasahastramudvedhena mUle sAtirekANi dazayojanasahasrANi dharaNitale dazayojanaMsahasrANi AyAmaviSkambheNa tato'nantaraM ca khalu mAtrayA-2 pradeza parihAnyA parihIyamAnA-2 upari-ekaikaM yojanasahasramAyAmaviSkambheNa mUle ekatriMzad yojanasahasrANi-paT ca trayoviMzatyadhikAni yojanazatAni kiMcidvizepAdhikAni parikSepeNa dharaNItale ekatriMzad yojanasahasrANi-paTUca trayoviMzatyadhikAni yojanazatAni dezonAni parikSepeNa, zikharatale trINi yojanasahasrANi ekaM ca dvApaSTaM yojanazataM kiMcidvizeSAdhika parikSepeNa prajJaptaH, mUle-vistIrNAH madhye saMkSiptAH upari-tanukAH gopucchasaMsthAnasaMsthitAH saJjinamayA-acchA yAvatpratyekaM-2 padmavaravedikA parikSiptA pratyekaM vanapaNDaparikSiptAH vrnnkH| teSAM skhalu aJjanaparvatAnAmupari pratyekaM-2 bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmaka:-AliGgapuSkaramiti vA yAvat zerate / teSAM khalu vahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM bahumadhya dezabhAge pratyekaM-siddhAyatanAni ekaikaM yojanazatamAyAmena paJcAzad yojanAni viSkambheNa dvAsaptatiryojanAni UrdhvamuccaistvenA'nekazatastambhasanniviSTAni varNakaH / teSAM khalu siddhAyatanAnAM pratyekaM-2 caturdizi catvAri dvArANi prajJaptAni tadhayA-devadvAram-1 asuradvAram-2 nAgadvAram-3 suparNedvAram-4 tatra khalu catvAro devA mahaddhikA yAvatpalyopamasthikAH parivasanti tadyathA-devo'suronAgaH suparNaH / tAni khalu dvArANi poDazayojanAni Urdhvamuccaistvena aSTau yojanAni viSkambheNa tAvadeva ca pravezena zvetAni varakanaka0 varNako yAvadvanamAlA / teSAM khalu dvArANAM caturdizi catvAro mukhamaNDapAH prajJaptAH, te khalu mukha maNDapAH ekaikaM yojanazatamAyAmena paJcAzada yojanAni viSkambheNa sAtirekANi pADazayojanAni Urdhvamuccaistvena varNakaH / teSAM khalu mukhamaNDapAnAM caturdizicatvAri (tridizi) trINi dvArANi prajJaptAni tAni khala dvArANi poDazayojanAni * phavamuccaistvenA'STau yojanAni viSkambheNa tAvadeva pravezena zepaM tadeva-yAvadana--
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ 840 jIvAbhigamasUtra mAlAH / evaM prekSAgRhamaNDapA api tadeva pramANaM yanmukhamaNDapAnAm, dvArANyapi tathaiva, navaraM bahumadhyadezabhAge prekSAgRhamaNDapAnAmakSATakA maNipIThikAH ardhayojanapramANAH siMhAsanAni aparivArANi yAvaddAmAni stUpAH caturdizi tathaiva navaraM SoDazayojanapramANAH sAtirekANi poDazayojanAni-uccAH zepaM tathaiva yaavjinprtimaaH| caityavRkSAstathaiva caturdizi tadeva pramANaM yathA-vijayAyAM rAjadhAnyAm navaraM maNipIThikAH poDazayojanapramANAH tepAM khalu caityavRkSANAM caturdizi catasro maNipIThikAH aSTayojanaviSkambhAH zepaM tadeva / evaM caturdizi catasro nandApuSkariNyaH, navaraM kSodarasaparipUrNAH yojanazatamAyAmena paJcAzad yojanAni viSkambheNa paJcAzayojanAni udvedhena zepaM tadeva manogulikAnAMgomAnupINAM cA'STacatvAriMzad-2 yojanasavasANi pUrveNApi poDaza pazcimenApi poDaza, dakSiNenA'pyaSTau uttareNA'pyaSTau sahasrANi tathaiva zepa mullokA bhUmibhAgAH yAvadvahumadhyadezabhAge maNipIThikA poDazayojanAH AyAmaviSkambheNa aSTau yojanAni vAhalyena tAdRzInAM maNipIThikAnAmuparidevacchandakAH poDazayojanAni AyAmaviSkambheNa sAtirekANi poDazayojanAni Urdhvamuccaistvena sarvaratnamaya0 aSTazatajinapratimAnAm sarvaH sa eva gamo yathaiva vaimAnika siddhAyatanasya / tatra khalu yaH sa paurastyo'Jjana parvataH tasya khalu caturdizi catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH tadyathA-nandottarA ca nandA AnandA nandivardhanA (nandisenA'moghA-gostUpAca-sudarzanA) tA nandAH puSkariNya ekaikaM yojanazatasahasramAyAmaviSkambheNadazayojanAnyudvedhena acchAH zlakSNAH pratyekaM-2 padmavaravedikayA pratyekaM-2 vanapaNDena saMparikSiptAH, tatra-2 yAvat sopAnapratirUpakANi toraNAni / tAsAM khalu puSkariNInAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM-2 dadhimukhaparvatAH catuHpaSTiyojanasahasrANi Urdhvamuccastvena ekaM yojanasahasramudvedhena sarvatra vi samAH pallavasaMsthAnasaMsthitAH dazayojanasahasrANi viSkambheNa ekatriMzadyojanasahasrANi-paTU ca trayoviMzAni yojanazatAni parikSepeNa prajJaptAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH, tathApratyekaM-2 padamavaravedikA vanapaNDavarNakaH vahulama0 yAvat aaste-sherte| siddhAyatanaM tadeva pramANam aJjanaparvatakeSu saiva vaktavyatA nirakzepaM bhaNitavyA yAvad upari-aSTAvaSTau maGgalakAni / tatra khalu yaH sa dAkSiNAtyo'janaparvataH tasya khalu caturdizi catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH, tadyathA-bhadrA ca vizAlA ca kumudA puNDarikiNI (nandottarA ca-nandA''nandA-nandivardhanA) tadeva pramANaM taeva dadhimukhAH parvatAH tadeva pramANaM yAvat siddhAyatanAni / tatra khalu yaH pAzcAtyo'Jjanaparvatastasya caturdizi catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH tadyathAH ___nandisenA'moghA ca, gostUpA ca sudarzanA (bhadrA vizAlA kumudA puNDarIkiNI)
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 841 tadeva pramANe sarva bhaNitavyaM yAvatsiddhAyatanAni / tatra khalu yaH sa auttaro'JjanaparvataH tasya caturdizi catasro nandAH puSkariNyaH, tadyathA-vijayA vaijayantI jayantI aparAjitA zeSaM tathaiva yAvasiddhAyatanAni, sarve taeva varNakA netavyAH / tatra khalu bahavo bhavanapati-bAnavyantara-jyotiSka-vaimAnikA devAzcAturmAsikeSu parvakeSu sAMvatsarikeSu vA'nyeSu bahuSu jina janma niSkramaNa jJAnotpatti parinirvANAdikeSu devakAryeSu ca devasamudAyeSu ca devasamitiSu ca devasamavAyeSu ca devaprayojaneSu ca ekAntataH sahitAH samupAgatAH santaH pramuditaprakrIDitAH aSTAhikArUpAn mahAmahimnaH kurvantaH pAlayantaH sukhaM sukhena viharanti / kailAsa irivAhanau ca tatra dvau devau maharddhiko palyopamasthitiko parivasataH tattenArthena gautama ! yAvanityau jyotiSkaM saMkhyeyam |suu0 103 // TIkA-'khododaM NaM samudaM naMdIsaravare NAma dIve vaTTe valayAgAra saMThie taheva jAva parikkhevo' nandIzvaravaro nAma dvIpaH yazca vRtto valayAkArasaMsthitaH kSododakaM ca samudraM sarvataH samantAtsaMpariveTaya tiSThati nandIzvaro dvIpo yAvatsamacakravAlaviSkambheNa yukto na punarvipamacakravAle netyAdhArabhya jIvopapAtasUtraM yAvat pUrvavat vistarabhayAna prapazcitam / samprati nAmakaraNe hetu pRcchati-'se keNaTeNaM bhaite.' atha kenArthena bhadanta ! nandIzvaravaradvIpo0 2 evamucyate ? bhagavAnAha 'khododaM NaM samudaM gaMdIsaravare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThite' i0 TIkArtha-kSododaka samudra ko naMdIzvara nAmakA dvIpa cAroM ora se ghera kara sthita hai yaha gola hai aura isIliye yaha gola valaya ke AkAra jaisA hai yaha nandIzvara dvIpa yAvat samacakravAla viSkambha se yukta hai, viSamacakravAla viSkambha se yukta nahIM hai ityAdi kathana se lekara jIvIpapAda sUtra taka pUrvokta kathana ke anusAra saba kathana yahAM jAnanA cAhiye vistAra ho jAne ke bhaya se hama use yahAM nahIM likha raha hai 'se keNaTeNaM bhaMte.' he bhadanta ! nandIzvara dvIpa aisA nAma isa 'khododaM NaM samudaM gaMdIsaravareNAma dIve vaTTe valayAgAra saMThite' tyA TIkAI-kSedaka samudrane naMdIzvara nAmane dvIpa cAre bAjuethI gherIne rahe che. te goLa che. ane tethI te goLa valayanA AkAra jevo che. A nadIcara dvIpa yAvata samacakavAla vidhvaMbhathI yukta che. viSama cakravAla vijhaMbhathI yukta nathI. ItyAdi prakAranA kathanathI laIne jIvanA utpAda sUtra paryanta pahelAM rahela kathana anusAra tamAma kathana ahIyAM samajI levuM. vadhAre vistAra thapAnA 20 te mahIyA zathI hI matAvara nathI. 'se keNaTheNaM bhaMte !' jI0 106
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 'goyamA !' gautama ! 'dese 2' nandIzvaravare tatra tatra deze tattaddezasya tattatpradeze 'bahao khuDDA0 vAvIo jAva vilapaMtiyAo' bahavaH kSudrAH kSullikA vApyaH puSkariNyaH saraH saraHsaro bilapaMktayo yAvattiSThati tAzca 'khododaga paDihatthAo' kSododakaiH paripUrNAH / evaM nandIzvaradvIpe'neke utpAtaparvatAH sanicate 'vairAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvavajramayA acchAH zlakSNAH ghRSTA mRNTAnIrajaskA nirmalA niSpaGkA nirmalacchAyAH yAvatprAsAdikA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH / teSu teSu parvateSu AsanAni-gRhANi, gRheSu-AsanAni maNDapAH maNDapeSu zilApaTTakAH sarvAtmanA vannamayAH ! tatra-vahavo vAnavyantarA devA devyo'dvIpa kA kyoM huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! dese 2 bahuo khuDDA vAvIo jAva pilapatiyAo' he gautama ! nandIzvaradvIpa meM jagaha jagaha para aneka choTI vaDI vApikAe haiM yAvat vilapaGaktiyA~ vivarapaMktiyAM (chidra) haiM yahAM yAvatpada le 'puSkariNya saraH sara saro' ina padoM kA grahaNahuA hai 'khododga paDihatthAo' ye saba vApikAeM Adi rUpa jalAzaya ikSurasa jaise pAnI se bhare hue rahate haiM 'uppAya pavagA savva vairAmayA acchA jAva paDirUvA' inameM aneka utpAdaparvata haiM ye saba vajramaya aura sphaTika jaise svaccha yAvat pratirUpa hai yahAM yAvatpada se lakSNA, ghRSTa, sRSTa, Adi padoM kA grahaNa huA hai ina parvatoM meM se pratyeka parvata para Asana haiM gRha haiM gRhoM meM Asana haiM maNDapa haiM maNDapoM meM zilApaTaka haiM sarvAtmanA ye vajramaya haiM. yahAM aneka he bhagavana e dvIpanuM nAma "naMdIzvara dvIpa e pramANenuM zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIne kahe che kegoymaa ! dese dese bahuo khuDDA vAvIo jAva vilapaMtiyAoM' gautama ! naMdIzvara dvIpamAM sthaLe sthaLe aneka nAnI moTI vAva AvelI che. yAvata misa yo, viva2 yAtiyo chidra-chidrI cha. maDIyAM yAvatpathI 'puSkariNyaH, saraH saraH saro' mA ph| aDaera 42rAye cha. 'khododagapaDihatthAoM e badhI vAva vigere jaLAzaye selaDInA rasa jevA pANIthI bharelA che. 'uppAyapavvagA savvavairAmayA acchA 'jAva paDirUvA' tabhI mane utpA parva che. e badhAM vamaya che. AkAza ane sphaTikanA jevA svaccha yAvata pratirUpa che. ahIyAM yAvatpadathI laNa, ghaSTa, sRSTa, vigere padone saMgraha thayela che. A parvane pikI dareka parvata para Asana che. gRhamAM Asana che. maMDapa che. maMDapamAM zilA paTTake che, te sarvAtmanA vajamaya che, ahIyA
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 843 nyepi tadvAstavyAH Asate zerate tiSThanti niSIdanti0 yAvat pUrvopacitakarmaphalavizeSa pratyanubhavanto viharanti / anyadanyatpUrvavat / 'aduttaraM ca NaM goyamAgaMdIsaradIvacakavAlavikkhaMbhavahumajjhadesabhAge ettha NaM cauddisiM cattAri jaNa pavvayA paNNattA' athAnyaduttaraM ca gautama ! nandIzvaravaradvIpe cakravAlaviSkambhena vahumadhyabhAge'tra khalu caturdikSu ekaikasyAM dizi ekaika bhAvena cakhAro'JjanaparvatAH prajJaptAH / 'teNaM aMjaNa pavyayagA caurasIi joyaNa sahassAI uDDa uccatteNaMegamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM zUle sAiregAI dasa joyaNa sahassAI dharaNitale dasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM tao'NaMtaraM ca NaM mAyAe 2 paesaparivyantara deva evaM deviyAM uThatI vaiThatI haiM sotI haiM yAvat pUrvopArjita puNya karma ke phala vizeSa ko bhogatI haiN| 'aduttaraM ca Na goyamA ! gaMdisaradIva cakkavAlavikkhaMbha bahumajjhadesabhAge ettharNaM cauddisiM cattAri aMjaNapavvatA paNNattA' athavA he gautama naMdIzvaradvIpa ke cakravAla viSkambha ke bahumadhyadeza bhAga meM cAra dizAoM meM cAra aMjanagiri nAma ke parvata haiM 'leNaM aMjaNapazcagA caturasIti joyaNasahassAI uDUM uccatteNaM egamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM mUle sAiregAI dasajAyaNasahassAI dharaNiyale dasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNa' ye aMjanagiri nAmake pratyeka parvata 84 hajAra yojana ke UMce haiM inakA pratyeka kA udvedha eka hajAra yojana kA hai sUla meM 10 hajAra yojana se adhika ye lambe cauDe haiM dharaNitala meM bhI ye 10 hajAra yojana ke hI lambe cauDe haiM 'tao'NaMtaraM ca NaM mAyAe 2 pesprianeka yantara deva ane devi uThe bese che. suve che. yAvat teo pahelA sapAna 42 puNya 4bhanA 38 vizeSana mAgave che. athavA 'aduttaraM ca NaM goyamA ! gaMdIsara dIva cakavAlavikhaMbha bahumajjhadesabhAe ettha NaM cauddisiM cattAri aMjaNapavvayA paNNattA' 8 gautama ! nIzva2 dIpanA yA qi74 manA bahu madhya deza bhAgamAM cAre dizAomAM cAra aMjanagiri nAmanA parvato che. 'teNaM aMjaNapavvayagA caturasIti joyaNasahassAI uDDhaM uccatteNaM egamegaM joyaNa sahassaM ubveheNaM mUle sAiregAI dasa joyaNasahassAI dharaNiyale dasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM' mA manana nAmanA 624 5vatA 84 yAryAsI hajAra jananI uMcAI vALA che. te darekane upa eka hajAra ejanane che. mULamAM 10 daza hajAra ejananI ja laMbAI paheLAI vALA che. jamInanI upara paNa te dareka 10 dasa hajAra ejananI laMbAI pahoLAI vALA che. 'tAo'NaMtaraM ca NaM mAyAe mAyAe paesaparihANIe parihAyamoNA parihAya.
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra hANIe parihAyamANA 2 uvari egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhabheNaM mUle ekatIsaM joyaNasahassAI chacca tebIse joyaNasae kiMcivisesAhiyA parikkheveNaM dharaNitale ekatIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae desUNe pari. kkheveNaM siharitale tiNi joyaNasahassAI egaM ca vAvaDaM joyaNasayaM kiMcivisesAhiyaM parikkheveNa pannattA mule vicchiNNA majjhe saMkhittA-uppi taNuyAgopucchasaMThANasaMThiyA-savvaMjaNAmayA acchA jAva patteyaM 2 paumavaraveiyAparika patteyaM 2 vaNasaMDaparikkhittA vaNNao' te khalvajanaparvatakAH caturazItiryojanasahasrANi Urdhvamuccatvena ekamekaM ca yojanasahasraM yAvadudvedhena mUle sAtirekANi dazayojanasahasrANi dharaNitale dazayojanasahasrANi-AyAmaviSkambheNa, tato'nantaraM-tataH paraM khalu mAtrayA 2 aMzataH pradezahAnyA parihIyamAnAH 2 upariekamekaM yojanasahasramAyAviSkambheNa mUle-ekatriyad yojanasahasrANi pahaca trayoviMzAni trayoviMzatyadhikAni yojanazatAni kiMcidvizeSAdhikAni 31623 parikSepeNa, dharaNitale-ekatriMzadyojanasahasrANi paT ca trayoviMzAni yojanazatAni dezonAni 31623 parikSepeNa, zikharatale trINi yojanasahasrANi ekaMca dvApaSThaM yojanazataM kiJcidvizeSAdhikaM 3162 parikSepeNa prajJatAH ityamete mUle hANIe parihAyamANA 2 uvari egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM mUle ekattIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae desUNe parikSaNaM siharatale tiNi joyaNasahassAI ekaM ca bAvaDaM joyaNasataM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNattA' isa ke bAda eka 2 pradeza kama hote 2 Upara eka hajAra yojana lambe cauDe ho gaye haiM mUla meM inakI paridhi 31 hajAra chasau teIsa yojana se kucha adhika hai dharaNitala se 31 hajAra chasau 23 teIsa yojana meM kucha kama paridhi tathA zikhara tala meM tIna hajAra eka sau bAsaTha yojana se kucha kama paridhi hai ye mUlabhAga meM vistAra vAle haiM madhyabhAga meM saMkucita haiM aura Upara meM mANA uvari egamega joyaNasahassaM AyAvikkhaMbheNaM mUle ekattIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae desUNe parikkheveNaM siharatale tiNNi joyaNasahassAI eka ca joyaNasataM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNattA' te pachI me se pradeza kama thatAM thatAM upara eka hajAra jana lAMbA paheLA thaI gayA che. mULamAM tenI paridhi 31 eka trIsa hajAra chase tevIsa ejanathI kaMIka vadhAre che. jamIna paranI tenI paridhi 31 ekatrIsa hajAra chase tevIsa ejanamAM kaMIka kama che. e mULamAM vistAra vALA che. madhya bhAgamAM saMkucita che. ane upara tarapha pAtaLA thayela che. tethI temanuM saMsthAna gAyanA puMcha jevuM kahevAmAM
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - pramepayotikA TIkA pra.3 u 16.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 845 vicchimAH saMkSiptAzca madhye-uparitanukAH ataH gopucchasaMsthAnaM yathA tathA saMsthitAH sarve'janapracurAH acchAH yAvatpratirUpAH prAgvat-pratyekaM 2 padmavaravedikayA pari0 pratyekaM-2 vanaSaNDaparikSiptAH, atra tayovarNanaM pUrvavat / 'tesi gaM aMjaNapagbayANaM uvari patteyaM-2 bahusamaramaNijjo bhUmibhAgo pannatto-se jahA nAmae AliMgapunakharei vA jAva sayaMti' tattadaJjanaparvatAnAmupari pratyekaM-2 bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo jagatprasiddhaH sa ca yathA nAmakaH AliGgapuSkaramiti cA-candramaNDalamiti vA-pUryamaNDalamiti vA0 jambUdvIpajagatyA uparitanabhAgapatale ho gaye haiM isIliye inakA saMsthAna gopuccha ke jaisA kahA gayA hai yahI viSaya 'mUle vicchinnA, majjhe saMkhittA uppi taNuyA gopucchasaMThANasaMThitA' ina padoM dvArA dikhAyA gayA hai 'savvaMjaNAmayA acchA jAva pateyaM 2 paumavaraveiyA pari0 patteyaM 2 baNasaMDeNaM parikhittA paNNao' ye saba aMjanagiri parvata sarvAtmanA aMjanamaya hai evaM accha Adi vizeSaNoM vAle haiM ye pratyeka parvata padmavaravedikA se aura vanapaNDa se cAroM ora se ghire hue haiM yahAM para padmavaravedikA aura banapaMDa kA varNana kara lenA cAhiye 'tesi NaM aMjaNapavvayANaM uvari patteyaM 2bahusamaramaNijjo bhUmibhAgo paNNatto-se jahANAmae AliMgapukkhareti vA jAva sayaMti' ina aMjanaparvatoM meM se pratyeka aMjanaparvata ke Upara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai aura vaha jaisA AliMgapuSkara (vAcavizeSa) kA tala hotA hai vaisA bilakula sApha sutharA hai yahAM yAvatpada se candramaNDala Adi upamAvAcaka pUrvokta padoM kA saMgraha bhAva cha. se viSaya 'mUle vicchinnA majjhe saMkhittA uppiM taNuyA gopuccha saMThANasaThiyA' mA pahI dArA matAvAmAM Ave che. 'savvaMjaNAmayA acchA jAva patteyaM patteyaM paumavaravediyA pari0 patteyaM patteyaM vaNasaMDeNaM parikkhittA vaNNao' A badhA aMjanagiri parvate sarvAtmanA aMjanamaya che. ane accha vigere vizeSa vALA che. A dareka parvata padvavara vedikAthI ane vanakhaMDathI cAre bAjuethI gherAyela che. ahIMyAM padmavara vedikA ane vanakhaMThanuM varNana karI dhu naye. 'sesiNaM aMjaNaghavvayANaM uri patteyaM patteyaM bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA paNNatA se jahA NAmae AliMgapukkhareti vA jAva sayaMti' ! badhA aMjanI parvatamAMthI dareka aMjanI parvatanI uparane bhUmibhAga bahasamaramaNIya che. te jema AliMga puSkara (vAgha vizeSa) nuM tala sama hoya che, eja pramANe te bilakula sApha ane sama che. ahIyAM yAvatpadathI caMdramaMDala vigere uparanA vAcaka pUrvokta saghaLA padane saMgraha karavAmAM Avela che. A
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana varNanavat atra vahavo vAnavyantarA0 yAvan-yathA mukhaM viharanti / 'tamiNaM yahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM-bahumajmadesa mANa pattyaM 2 siddhAragaNA: egamagaM joyaNasa AyAmeNa-paNNAsaM jAyaNAI vikvaMbhaNaM-bAvatcariM jAyaNAI uI uccatteNaM aNegakhaMbhasayasaMniviTA vaNI' teSAM khala bahugamaramaNIyabhUmibhAgAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM 2 siddhAyatanAni nAni ca pratyeka yojanazatamAyAmena prajJaptAni paJcAzad yojanAni viSkambheNa dvArAptiryojanAni amuccastvena anekazatastambhasanniviSTAni0 iti krameNa varNakaH siddhAyananavarNanaM vijayadevaradharmasabhAvat varNanamabhidheyam 'tasi NaM siddhAyataNANaM paneye 2 cArisiM cattAri dArA pannattA-devadAre asuradAre NAgahAre muvaNNadAra, natya NaM cacAri devA kiyA gayA hai ina bhUmibhAgoM kA varNana jamvRddhIpa kI jagati ke upara ke varNana bhAga ke jaisA hI hai ina bhUmibhAgoM para aneka vAnavyantara deva yAvat sukha pUrvaka vihAra karate haiM 'tami NaM bahusamaramaNijANaM bhUbhibhAgANaM vahumajjhadesabhAe patteyaM 2 siddhAyanaNA gagamaga joyaNa sataM AyAmeNa paNNAsaM jogaNAI vivava bheNaM, yAvattari joSaNAI urdU uccatteNaM aNega khaMbhasayasaMnividyA vaNNao' dala bahumamaramaNIya bhUmibhAga ke bahumadhyadeza meM alaga alaga siddhAyatana (yanagRha) haiM eka eka siddhAyatana-yakSagRha paka 2 sau yojana kA lambA hai pacAsapacAsa yojana kA cauDA hai 72 vahattara yojana kA UMcA hai saMkahA~ khaMbhe pratyeka meM lage hue haiM isa krama se sudharmAsabhA kI taraha pratyeka siddhAyatana yakSagRha kA varNana hai 'tesiMNaM sidvAyataNANaM pattayaM 2 ca:disiM cattAri dArA paNNattA' pratyeka siddhAyana yagRha kI dizAoM bhUmibhAgonuM varNana jaMbadvIpanI gatInA uparanA varNana bhAga jevuM ja che. A bhUmibhAgonI upara aneka vAnagaeNtara deva yAvat sukha pUrvaka vihAra 42 cha. 'tesiNaM bahusamaramaNijjAgaM bhUmibhAgANaM bahumadesabhAe patteyaM pattaya siddhAyataNAM egameNaM joyaNasaya Aya.meNaM paNNAsa jovaNAI vikhaMbheNaM, vAvattari joyaNAI uDDhaM uccatteNaM aNegakhaMbhalaya saMnividvA vaNNo ' 20 samaramaNIya "bhUmibhAgenA bahumadhya dezabhAgamAM alaga alaga sidvAyatana (yakSagraha) che. eka eka siddhAyatana-yakSagraha eka eka se jananI laMbAIvALA che. ane pacAsa pacAsa ejananI pahoLAI vALA che. ane 7ra tera jananI uMcAI vALA che. te darekamAM seMkaDe sta se lAgelA che. A kamathI sudharmAsabhAnI bhA4 624 siddhAyatana-yakSarAnuna cha. 'tesiNaM siddhAyayaNANaM pattaya patteyaM . cauddisiM cattAri dArA' 624 siddhAyatana-yakSaunI nyAre hizAmme yAra 42vAgatamA
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 847 mahaDiyA 'jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti-taM jahA deve asure nAge suvaNNe te Na dArA solasajoyaNAI uhUM uccatteNaM ajoyaNAI vikhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paMveseNaM-seyA varakaNaga0 vaNNao jAva vaNamAlA' teSAM hi siddhAyatanAnAM pratyeka 2 caturdikSu ekaikasyAM dizi ekaikamAvena pUrvadakSiNapazcimottarakrameNa yathAkrama catvAri devA'sura-nAga-suparNadvArANi teSu ekaikasmin pUrvadakSiNAdikrameNa yathAkramam ekaikaH itthaM catvAro devA'suranAganuparNanAmAnaH mahardikA mahAdhutikA yAvatpalyopamasthAyino nivasanti catvAryapi tAni dvArANi pratyekaM poDazayoja, nAnyUrdhvamuccaistvena aSTau yojanAni viSkambheNa tAvadeva pravezena zvetAni kanakavarameM cAra daravAje haiM inameM se eka daravAje kA nAma 'devadAre asurahAre, NAgadAre sudaNNadAre' devachAra haiM, dUsare kA nAma asuradvAra hai tIsare kA nAma nAgahAra hai aura cauthe kA nAma suvarNadvAra hai 'tatthaNaM cattAri devA mahiDiyA jAva paliocamAhitIyA parivasaMti' ina pratyeka dara. vAjoM para eka deva ke hisAba le cAra mahardika Adi vizeSaNoM vAle evaM eka palya kI sthiti vAle deva rahate haiM / 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM-'deke, ature, NAge, suSapaNe' 'deva, asura, nAga aura suparNa devadvAra para deva asuradvAra para asura nAgadvAra para nAga aura supadhAra para suparNadeva rahatA hai 'te NaM dArA solasa joyaNAI uI uccatteNaM aTThajoyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveleNaM setA varakaNaga vannao jAva vaNamAlA' ye pratyeka dvAra solaha solaha yojana ke UMce hai ATha yojana ke cauDe haiM aura praveza bhI inakA 8 yojana cha. tamAthI 4 42pAlanu nAma 'devadAre asuradAre, NAgadAre suvaNNadAre' deva dvAra che. bIjA daravAjAnuM nAma asura dvAra che. trIjA daravAjAnuM nAma nAma nAhI. cha. mane yathA 42vAganu nAma supA dvAra cha. 'tattha gaM cattAri devA sahiDDhiyA jAva paliovamaTTiiyA parivasaMti' mA 424 42vAta. enI upara eka eka devanA hisAbathI cAra de ke jeo mahaddhika vigere vizeSaNa vA mane me. pakSyanI sthitimA 27 cha. 'taM jahA' tenA nAmA mI pramANe cha.-'deve, asure, nAge, suvaNe' heva, masu2, nAmane supaNu deva dvAranI - upara deva asura dvAranI upara asura nAga dvAra para nAga bhane supaNa dAI 52 52 suparNa va 29 che. 'teNaM dArA solasa joyaNAI-uDDhe uccatteNaM, aTu - joyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatithaM ceva paveseNaM setAvara kaNaga0 vaNNao jAva vaNamAlA' se, 424 dvArA saNa saNa yogananI
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAvAAmagamatrA 848 stUpikAni IhAmRgaRSabha-turaga-makaravihaga-vyAla- kinnara-ruru-camara-ijara vanalatA-padumalatA-bhakticitrANi stambhodgatavanavedikAparigatAbhirAmANi vidhAdharavimalayugalayamalayaMtrayuktAnIvAciHsahasramAlanIyAni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSulokanalesAni zubharaparzANi sazrIkarUpANi varNakasteSAM dvArANAM vijayadvAravat tata eva jijJAsubhirneyaH / 'tesiNaM dArANaM cauhisi cattAri mA. maMDavA pannattA-teNaM muhamaMDavA egamegaM joyaNasaya AyAmeNaM paMcAsa joyaNAI viksaM. bheNaM sAiregAI solasa joyaNAI uI uccatteNa-caNNao' teSAM khalu caturNA dvArANAM caturdizi catvAro mukhamaNDapAH prajJaptAH te khalu mukhamaNDapAH ekameka yojanazatam AyAmena paJcAzad yojanAni viSkambheNa sAtirekANi poDana kA hai ye saba dvAra sapheda haiM kanakamaya inake Upara zikhareM haiM inake sambandha meM varNana 'IhAmRga, RSabha, turaga, makaravihaga, vyAla kinnara, ruru, sarabhacamarakuJjaravanalatA, evaM padUmalatA, ina saya ke citra pratyeka dvAroM para bane hue haiM inake stambhoM meM vajravedikAeM unameM ukerI huI haiN| ilAdi rUpa se vanamAlA taka kA samasta varNana vijayabAra ke varNana ke jaisA hI hai ataH ise vahIM se jAna lenA cAhiye 'tesi NaM dArANaM cauddisiM cattAri muha maMDavA paNNatA' ina dvAroM kI cAroM dizAoM meM cAra mukha maMDapa haiM 'te NaM muhamaMDavA egamegaM joyaNasataM AyAmeNaM paMcAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM' ye mukhamaMDapa eka eka sau yojana ke lambe haiM aura pacAsa yojana ke cauDe haiM 'sAiregAI solasa joyaNAI uI uccatteNaM vaNNao' aura kucha adhika solaha yojana ke UMce haiM inameM uMcAI vALA che. ATha jananI tenI pahoLAI che. ane tene praveza paNa ATha ja janane che. A saghaLA dvAre sapheta che. kanakamaya tenI uparanA zikhare che. tenA saMbaMdhI varNana "ihAmRga, kASabha, turaga, makara vihaMga, vyAla, kinnara, rU, sarabha, amara kuMjara, vanalatA ane padmalatA e badhAnA citra dareka kAranI upara cinnelA che. tenA staMbhomAM vaja vedikAo katarelI che. ItyAdi prakArathI vanamAlAnA kathana paryantanuM saghaLuM varNana vijyAranA vana prabhArI che. tethI te tyAMcI sabha naye. 'tesiNaM dArANaM cauddisiM cattAri muhamaMDavA paNNattA' se dvArAnI yAre hizAmAbhAM yAra bhubha bhayo cha. 'teNaM muhamaMDavA egamegaM joyaNasataM AyAmeNaM paMcAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM' A mukhamaMDapa eka eka se jananA lAMbA che. ane pacAsa pacAsa ejana paDANA che. 'sAiregAI solasa joyaNAI uDDhe uccatteNaM vaNNao' bhane / vadhAre seLa jananI UMcAI vALA che, temAM aneka seMkaDe thAbhalAo lAgelA
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayAtikA TIkA pra. 3 u. 3. su. 102 kSododA didvIpasamudranirUpaNam 849 yojanAni Urdhvamuccatvena te ca mukhamaNDapAH anekastambhazatasanniviSTAH vijayadvArasudharmAvat itthaM varNakaH / 'tesi NaM muhamaMDavANaM cauddisiM (tidirsi ) cacAri (tiSNi) dArA paNNattA, te NaM dvArA solasajoyaNAI uDDa uccate aha jo - NAI vikkhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM sesaM taM caiva jAva vaNamAlAo' tepAM khalu mukhamaNDapAnAM caturdizi catvAri (tridizi trINi) dvArANi prajJaptAni tAni khala dvArANi SoDazayojanAni Urdhvamuccatvena, aSTau yojanAni viSkambheNa, tAvadeva pravezena zeSaM tadeva yAvad varNamAlAH / ' evaM pecchAgharamaMDavAvi taM caiva pamANaM jaM muhamaMDavANaM dArA vi taheva NavaraM bahumajjhadese pecchAghara maMDavANaM akkhADagA - maNipeDhiyAo aTThajoyaNappamANAo - sIhAsaNA aparivArA jAva dAmAdhUbhAI cauddirsi - tava vari solasajoyaNapyamANA sAiregAi solasajoyaNAi uccA sesaM tahevaM jAva jiNapaDimA evaM prekSAgRhamaNDapA api mukhamaNDapAnAM purastAt tadeva pramANakA varNanIyAH yo yathA mukhamaNDapAnAm dvArANyapi tathaiva tAnyeva catvAriM- eteSAmapi ullokavarNanaM bhUmibhAgavarNanam / navaraM - vaiziSTayaM teSAM bahusamaraNIya bhUmibhAgAnAM bahumadhyadeza bhAge pratyekam 2 akSapaTAH vajramayA acchA yAvatpratirUpAH / akSapaTAnAM puraH pratyekaM 2 maNipIThikAH prajJaptAH tAva aneka saikaDoM khaMbhe lage hue haiM inakA varNana vijayadvAra ke hI jaisA hai ' evaM pecchAghara maMDavAvi taM caiva pamANaM jaM muhamaMDavANaM dArA vi tadeva' isI taraha se prekSAgRha maMDapoM kA sadbhAva evaM unake pramANa kA bhI varNana kiyA gayA hai jaise mukhamaMDapoM ke dvAra kahe gaye haiM vaise hI prekSAgRha maMDapoM ke dvAra bhI kahe gaye haiM 'NavariM' parantu 'bahumajjhadese pecchAgharamaMDavANaM akkhADagA maNipeDhiyAo addha, joyaNappamANAo sIhAsaNA aparivArA jAva dAmA thUbhAI cauddisiM' prekSAgRha maMDapoM ke bahumadhyadeza bhAga haiM akhADe haiM ye akhADe vajramaya haiM accha haiM yAvat pratirUpa haiM akSapATakoM ke samakSa - pratyeka akSapAdakoM - akhADoM ke sAmane alaga 2: maNipIThikAeM haiM ye maNipIThikAeM ATha 2 yojana che. tenuM vArjuna vinnyadvAranA vArjuna pramANe che. 'evaM pecchAghara maMDavA vi taM caiva pamANaM jaM muhamaMDavANaM dvArA vi taheva' mena pramANe prekSAgraha bhaDayonA sAva ane tenA pramANanu varSoMna paNa karavAmAM Avela che. mukhama'DapeAnA dvArA je pramANe kahyA che eja pramANe prekSAgRha maMDapAnA dvArA paNa kahevaamaaN mAvesa che. 'NavaraM' paraMtu 'bahumajjha dese pecchAgharamaMDavANaM akkhADagA maNipeDhiyAo addha joyaNappamANAo sIhAsaNA aparivArA jAva dAmA thUbhAI cauddisiM' prekSAgRha bhaDayonI mahumadhya heza lAgabhAM sabhADA che me abhADA vajramaya che. accha che cAvat prati rUpa che. akSa pATakAnI samakSa-dareka jI0 107
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850 jIvAbhigamasUtre poDazayojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm aSTau yojana pAhalyena tAzca sarvAtmanA maNimayyo'cchA yAvatpratirUpAH prAgvat / pratyekaM 2 maNipIThikAnAmupari pratyeka 2 siMhAsanaM prajJaptam, siMhAsanavarNana vijayadRSyAMkuzadAmavarNanaM ca pUrvavat / prekSAgRhapuraH pratyekaM 2 aSTAvaSTau svastikAdi malaGgakAni yAvat bahavaH sahasa patrahastakAH / tepA prekSAgRhamaNDapAnAM purataH pratyekaM 2 maNipIThikAH prajJaptAH, tAzca maNipIThikAH pratyekaM 2 poDazayojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm aSTauyojanAni vAhalyena sarvAtmanA maNimayyo'cchA ityAdi prAgvat yAvatprati / tAsAM maNipIThikAnAmupari pratyekaM 2 caityastUpAH prajJaptAH te ca caityastupAH 16000 AyAmaviSkambhAbhyAM sAtirekANi 16000 yojanAni Urdhvamuccaistvena te ca caityastUpAH zaMkhAMkakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAH yaavprtiruupaaH| te ca 16000 yojana AyAmaviSkambhAbhyAM sAtirekANi kI lambI aura cauDI haiM tathA cAra koza kI ye moTI hai ye sarvAtmanA maNimaya haiM aura yAvat pratirUpa haiM inake Upara siMhAsana haiM para ye siMhAsana apane parivArabhUta siMhAsanoM se zunya hai| yahAM siMhAsanoM kA vijayaSya ko, aGkuza kA aura dAma-mAlAoM kA varNana pahile jaisA hI kara lenA cAhiye pratyeka prekSAgRha ke sAmane ATha 2 svastika Adi maMgala dravya haiM / yAvatU zatapatra vAle aura sahanapatroM vAle puSpa haiM / pratyeka maNipIThikA ke Upara stUpa cabutarA hai 16000 yojana kI inakI lambAI cauDAI hai aura 16000 hajAra se kucha adhika inakI UMcAI hai / ye stUpa zaMkha, aGkaratna, kunda, udaka aura amRta ke mathita phena puMja ke jaise zubhra haiM yAvat pratirUpa haiN| ina stUpoM ke Upara ATha akSapATake-akhADAnI sAme alaga alaga maNipIThikAo che. e maNipI. ThikAo ATha ATha jananI laMbAI vALI che. tathA cAra kesa-gAunI jADAI vALI che. e sarva prakArathI maNimaya che. ane cAvata pratirUpa che. tenI upara siMhAsane che. paraMtu e siMhAsane pitAnA parivAra bhUta siMhAsane vinAnA che. ahIMyAM e siMhAsananuM vijayadraSyanuM aMkuzanuM ane dAma mALA enuM varNana pahelA varNavyA pramANe karI levuM joIe. dareka prekSAgRhanI sAme ATha ATha svastika vigere maMgala dravye che. yAvata zata patrovALA pupa che. dareka maNipIThikAnI upara stupa-cabutarA che. tenI laMbAI ane pahoLAI 16000 soLa hajAra jananI che. ane tenI uMcAI 16000 soLa hajAra jenAthI kaMIka vadhAre che. e stupa zaMkha, aMka ratna, kaMda, udaka ane amRta ne levAthI tenI upara AvelA phINanA DhagalA jevA sapheta che. cAvata
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 851 16000 yojanAni Urvamuccatvena tadupari maGgalakAnyaSTau-kRSNacAmarAdidhvajApatAkAH yAvat shtptrhstkaaH| caturdizi catasro maNipIThikAH tathaiva navaraM poDazayojanAni-sAtirekANi uccAH zeSaM tathaiva yaavjinprtimaaH| 'ceiyarukkhA taheva caudisi taM ceva pamANaM jahA vijayAe rAyahANIe Navari maNipIDhiyAe solasanoyaNappamANAo' caityavRkSAH tathaiva caturdizi tadeva pramANaM yathA vijayAyAM rAjadhAnyAm navaraM maNipIThikAH SoDazayojanapramANAH pratyekaM maNipIThikopari caityavRkSAH aSTayojanAnyUrdhvam uccastvena ardhayojanamudvedhena-dve yojane uccastvena skandhaH sa evA'dhayojanaM viSkambheNa yAvaddhahudezamadhyabhAge UrdhvaM vinirgatA, zAkhA-sA ca Sar3ayojanAni Urdhvamuccaistvena viSkambheNA'rdhayojanam, sarvAgreNa sAtirekANi aSTau yojanAni prajJaptAH / 2 maMgaladravya haiM / kRSNavarNa kI cAmaradhvajAeM haiM / patAkAeM haiM yAvat zatapatroM vAle aura sahastra pattoM vAle puSpa haiN| ina stUpoM kI cAra dizAoM meM cAra maNipIThikAeM hai arthAt eka eka dizA meM eka eka maNipIThikA hai 'NavaraM solasa joyaNappamANA sAtiregAI solasajoyaNAI uccA, sesaM taheva jAva jiNapaDimA' ye maNipIThikAeM ATha yojana lambI cauDI haiM aura cAra yojana kI moTI hai ye sarvAtmanA maNimaya yAvat pratirUpa haiN| ina maNipIThikAoM ke Upara-eka eka maNipIThikA ke Upara-eka eka jinapratimA kAmadeva pratimA kA sadabhAva hai ataH 4 jina pratimAeM-kAmadeva kI pratimAeM haiM / inakA utsedha pramANa pAMca sau dhanuSa kA hai ye sarvAtmanA ratnamaya haiM aura padmAsana se virAjamAna haiM / stUpa kI tarapha ina saba kA mukha hai / pUrvadizA meM pratirUpa che. e stUpanI upara ATha ATha maMgala dravyo che. kALA raMganI camara dhajAo che. patAkAo che. yAvat zatapatra vALA ane sahastra patra vALA pupa che. A stUpanI cAre dizAomAM cAra maNipIThikAo che. arthAta 4 4 mi . me 4 maNipI. cha. 'Navara solasa joyaNa ppamANA sAtiregAI solasajoyaNAi uccA' taheva jAva jiNapaDimA' se bhA. pIThikAo ATha jananI laMbAI pahoLAI vALI che. ane cAra ejananI jADAI vALI che. e sarvAtmanA maNimaya yAvat pratirUpa che. e maNipIkikAonI upara arthAta eka eka maNipIThikAnI upara eka eka jIna pratimA arthAt kAmadevanI pratimAo che. e rIte 4 cAra jana pratimA-kAmadevanI pratimAo che. tenA ulledhanuM pramANa pAMcase dhanuSanuM che. e sarvAtmanA rana maya che. ane ane padmAsanathI suzobhita che. stUpanI tarapha badhAnuM mukha che.
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre caityavRkSANAmayametAvadrUpo varNAvAso vijayarAjadhAnIgata - caityavRkSavat / 'tesi fessorkhANaM cauddisiM cattAri maNipeDhiyAo ajoyaNa vikkhaMbhAo caujoyaNa bAhallAo' tepAM khalu caityavRkSANAM caturdikSu catasro maNipIThikAH tAH ekaika maSTayojanaviSkambhAH caturyojana bAhalyA:- sarvA maNimayyo'cchAH yAvat pratirUpA: / 'mahiMdajjhayA causaTThi joyaNuccA joyaNavikkhaMbhA sesaM taM ceva' RSabha kI pratimA hai, dakSiNadizA meM varddhamAna kI, pazcima dizA meM candrA kI aura uttara dizA meM vAriSeNa kI pratimA hai / ina caityastRpoM ke sAmane - pratyeka caitya stUpa ke samakSa eka eka maNipIThikA hai ina maNipIThikAoM kI lambAI cauDAI solaha yojana kI hai aura moTAI ATha yojana kI hai ye sarvAtmanA maNimaya accha yAvat pratirUpa haiM / ina maNipIThikAoM meM se pratyeka maNipIThikA ke Upara eka eka caityavRkSa haiN| ye caityavRkSa ATha ATha yojana ke UMce haiM Adhe yojana kA inakA udvedha hai skandha kI UMcAI do yojana kI hai aura viSkambha isakA Adhe yojana kA hai ityAdi krama se isa caityavRkSa kA varNana vijaya rAjadhAnIgata catyavRkSa ke jaisA hI jAnanA cAhiye yahAM yAvat latAoM taka kA varNana kara lenA cAhiye ina caityavRkSoM ke Upara ATha maMgaladravya haiM aneka kRSNavarNa kI cAmaradhvajAeM haiM yAvat sahasrapatra vAle puppa haiM ye sarvAtmanA ratnamaya haiM svaccha haiM aura yAvat pratirUpa hai / ityAdi caityavRkSa sambandhI saba varNana pUrva ke jaisA hI hai / 'mahiMda 853 pU. dizAmAM RSabhanI pratimA che. dakSiNa dizAmAM vadha`mAnanI pazcima dizAmAM - candrAnananI ane uttara dizAmAM vAriSeNunI pratimA che. A caitya stUponI sAme-dareka stUpanI sAme eka eka maNipIThikA che. A maNipIThikAnI lakhAi paheALAi seALa ceAjananI che. ane tenI mATAi ATha ceAjananI che. A sarvAtmanA maNimaya accha yAvat pratirUpa che. A maNipIThikAomAMthI dareka maNipIThikAnI upara eka eka caitya vRkSa je A caityavRkSa AThe AThe ceAjananI uMcAI vALA che, tenA udveSa ardho yeAjananA che. tenA skaMdhanI uMcAI e ceAjananI che. ane tenA viSNula aA~ ceAjananA che. vigere kramathI A caitya vRkSanuM varNana vijaya rAjadhAnImAM Avela caitya vRkSanA varNana pramANe ja samajavuM, ahIMyAM cAvat latAonA kathana sudhInuM varNana karI levu joie. e caitya vRkSeAnI upara ATha ATha magaLa drazrcA che. tenA para aneka kRSNa va`maya dhajAe che. yAvat sahasra putra vALA puSpo che. e sarvAtmanA ratnamaya che. svaccha che. ane yAvat prati rUpa che. vigere prakArathI caitya vRkSa
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramairyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 103 kSododAdidvIpasamudra nirUpaNam 863 maNipIThikopari pratyekaM mahendradhvajaH prajJaptaH / te ca mahendradhvajAH catuSpaSTi yajanAni Urdhvam uccaistvena yojanamudveSataH yojana (eka) viSkambhataH sarve vajramayA ityAdi varNanaM vijayadevarAjadhAnIgata mahendradhvajavat / ' evaM cauddisiM cattAri gaMdA pukkhariNIo vari khoyarasa paDipuNNAo joyaNasayaM AyAmeNaM pannAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM paNNAsaM joyaNAI ubveheNaM sesaMH taM ceva' evaM mahendradhvajAt purataH pratyekaM caturdizi catasro nandApuSkariNyaH tAH pratyekaM yojanazata mAyAmeNa paMcAzad yojanAni viSkambheNa-udvedhena ca tathaiva acchAH yAvatpratirUpAH rajata maya kUlAH, navaraM kSodarasaparipUrNAH pratyekaM 2 padmavaravedikA - vanaSaNDAbhyAM parikSiptAH pUrvavat / jyAM causaTThi joyaNuccA joyaNovvedhA joyaNavivakhaMbhA sesaM taM ceva' maNipIThikAoM ke Upara alaga 2 mahendra dhvajAeM haiM ye 64 yojana kI U~cI haiM eka yojana kA inakA pratyeka kA udvedha hai / ye saba vanama haiM inakA varNana vijaya rAjadhAnI ko mahendradhvajA ke jaisA hI hai 'evaM cauddisiM cattAri NaMdApukkhariNIo NavaraM khoyarasa paDipuNNAo joyaNasataM AyA meNaM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM paNNAsaM joyaNAI uvveheNaM sesaM taM ceva' mahendra dhvajAoM se Age cAroM dizAoM meM meM cAra naMdA puSkariNI haiM inameM ikSurasa jaisA pAnI bharA huA hai hara eka naMdA puSkariNI sau sau yojana kI lambI hai 50-50 yojana kI cauDI hai aura daza yojana kI gaharI hai ye saba vApikAeM AkAza evaM sphaTika ke jaisI nirmala hai yAvatpratirUpa haiM / inake kUla - taTa - rajatamaya haiM ye saba padmavara vedikA se aura vanaSaNDa se cAroM tarapha ghirI saMbaMdhI saghaNu varNana paDesAnA varSAna pramANe 4 che. "mAhiMdajjhayA causaTThi joyaccA joyaNovvedhA joyaNavikkhaMbhA sesaM taM ceva' bhazipI amonI upara alaga alaga mahendra dhajAe che. te 64 caiAsaTha ceAjananI uMcAI vALI che. te pratyekanA udveSa eka ceAjananA che. te darekanA vikabha paNa eka ceAjananA che, te badhI vajAmaya che. tenuM varNana vijayarAjadhAnInI mahendra dhajAnI jemaja che. 'evaM cauddisiM cattAri NaMdApukkhariNIo NavaraM khoyarasa paDi* puNNAo joyaNasataM AyAmeNaM paNNAsaM joyaNAI bikkhaMbheNaM paNNAsaM joyaNAI ubveheNaM sesaM taM ceva' mahendra dhajAenI AgaLa cAra dizAomAM cAra naMdA puSkariNIye che. temAM zelaDInA rasa jevu pANI bharelu che. dareka naMdA puSkaraNI 100 se 100 seA ceAjana lAMkhI che. ane 50 pacAsa 50 pacAsa ceAjana paheALI che. temaja dasa ceAjananI uMDAI vALI che. A tamAma vAve| AkAza ane sphaTikanA nevI nirmANa che, yAvatpratizya che tenA taTo rantabhaya che, yA sabaMjI /
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 854 jIvAbhigamasUtra 'maNuguliyANaM gomANasINa ya aDayAlIsaM-2 sahassAI' tatsiddhAyataneSu pratyeka maSTacatvAriMzanmanogulikA sahasrANi prajJaptAni, evametatpramANakA gomAnuSyA zayyArUpAH sthAnavizeSAH tAsAM pratyeka maSTacatvAriMzatsahasrANi prajJatAni, vadhayA -puracchimeNaM solasa-paccatthimeNaM solasa dAhiNeNaM aTTha-uttareNa vi aTTha sAhassIo' siddhAyatanasthamanogulikA gomAnuSyazca pUrvataH pazcimataH poDaza 2 dakSiNena-uttaro'pi aSTau 2 sahasrANi vijayarAjadhAnIvat / 'taheva sesaM ulloyA bhUmibhAgA jAva bahumajjhadesabhAge' tathaiva zepamullokavarNana bhUmibhAgAdi varNanam / 'maNipeDhiyA solasa joyaNA AyAmavikkhaMbheNaM' pratyekaM yA maNipIThikAH AyAmaviSkambhAbhyAM poDazayojanAni prajJaptA:-'aTTha joyaNAI bAhahuI haiM / "maNuguliyANaM gomANasINa ya aDayAlIsaM 2 sahassAIpurachimeNa vi solasapacchimeNa vi solasadAhiNeNa vi a uttareNa vi aha sAhassIo' una siddhAyatanoM meM pratyeka dizA meM pUrvadizA meM 16 hajAra pazcimadizA meM 16 hajAra tathA dakSiNadizA meM ATha aura uttaradizA meM bhI ATha hajAra isa prakAra se kula 48 hajAra manogulikAeM-pIThikA vizeSa haiM manogulikA kI apekSA jo choTI hotI haiM ve gulikAeM haiM itanI hI vahAM isI prakAra se gomAnasIkA haiN| 'taheca sesaM ulloyA bhUmibhAgA jAva bahumajjha desabhAge maNipeDhiyA solasa joyaNA AyAmavikhaMbheNaM aha joyaNAI thAhalleNaM' isI taraha se vahAM bAkI aura ulloka-caMdaravAoM kA aura bhUmibhAga kA varNana hai sidvAyatanoM ke madhyabhAga meM jo maNipIThikA hai vaha puSkariNI padvavara vedikAothI gherAyela che. temaja tenI cAre bAju vanaDe cha. 'maNuguliyANaM gomANasINAya aDayAlIsaM aDayAlIsaM sahassAIpurasthimeNaM vi solasa pacchimega vi solasa dAhiNeNa vi aTa uttareNa vi aTU sAhassIo' e siddhAyatamAM dareka dizAomAM arthAta pUrva dizAmAM 16 hajAra pazcima dizAmAM 16 soLa hajAra tathA dakSiNa dizAmAM ATha hajAra ane uttara dizAmAM paNa ATha hajAra A rIte kula 48 aDatAlIsa hajAra ane gulikAo-pIThikA vizeSa che. mane gulikAnI apekSA je nAnI hoya te gulikA kahevAya che eTaall pramANubho tyo pAnI mAnasiAya che. 'taheva sesaM ulloyA bhUmibhAgA jAva bahumajjhadesabhAge maNipeDhiyA solasa joyaNA AyAmavikkhaMbheNaM adujoyaNAI thAhalleNaM' se pramANe tyAM mInu thana sbhddeulle-caMdaravAnuM ane bhUmibhAganuM varNana che. siddhAyatanI madhyabhAgamAM je maNipIThikAo che, te seLa jananI laMbAI pahoLAI vALI che. ane
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpanirUpaNam lleNaM' aSTau yojanAni bAhalyena sarvAtmanA ratnamayyo yaavtprtiruupaaH| 'tArisaM maNipeDhiyANaM uppi-devacchaMdagA solasa joyaNAI AyAmavikakhaMbheNaM-sAiregAI solasajoyaNAI uDU uccatteNaM sabarayaNA-ahasayaM jiNapaDimANaM-savvo so ceva gamo jaheva vemANiya siddhAyayaNassa-tattha NaM je se pucchimille aMjaNa pavvae tassa NaM cauddisiM cattAri NaMdAo pukkhariNIo panattAo-taM jahA-paMduttarA ya gaMdA-ANaMdA-NaMdi paddhaNA (naMdiseNA-amohAya gothUbhAya-sudaMsaNA) tAo gaMdA pukkhariNIo egameNaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM dasajoyaNAI uvvaheNaM-acchAo sahAo-patya-2 paumavaraveiyA0 patteyaM-2. vaNasaMDaparikkhittA tattha 2 jAva sopAnapaDirUvagA toraNA-tAsiNaM pukkhariNINaMbahumajjhadesabhAe-patteyaM 2 dahimuhapavvayA causahi joyaNasahassAI uDDU uccacANaM egaM joyaNasahassAI uvveheNaM savvatthasamA pallagasaMThANasaMThiyAdasa joyaNasahassAI vikkhambheNaM eva tIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae parikkheveNaM pannattA sabarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA, tahA patteyaM 2 paumavaraveiyA0 vaNasaDa vaNNao' tAdRk tattanmaNipIThikopari pratyekaM-2 devacchandakaH prajJaptaH, te ca devacchandakAH poDazayojanAnyAyAmaviSkambhAbhyAm sAtireka SoDazayojanAni Urdhvamuccastvena sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH / solaha yojana kI lambo cauDI hai aura ATha yojana kI moTI hai yaha sarvAtmanA ratnamaya yAvat pratirUpa haiM 'tArisaM maNipeThiyANaM uppidevacchaMdagA solasajoyAI mAyAmavikkhaMbheNaM sAiregAI solasajoyaNAI urdU uccattaNaM savvarayaNAmayA' ina maNipIThikAoM ke Upara devacchaMdaka haiM inakA pratyeka kA AyAma aura viSkambha solaha yojana kA aura UMcAI kucha adhika solaha yojana kI hai ye saba deva cchaMdaka sarvAtmanA ratnamaya hai 'aTThasayaM jiNapaDimANaM sabco so ceva gamo jaheva vemANiyA siddhAyataNassa' ina pratyeka devacchaMdoM meM 108 jinapratimAeM haiM ye apane apane zarIra ke pramANa ke barAbara haiM ina ATha ejananA vistAravALI che. e sarva rIte ratnamaya yAvat prati rUpa che. 'tArisaM maNipeDhiyANaM uppiM devacchaMdagA, solasa joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM sAiregAiM solasa joya gAI uDaDhaM uccatteNaM sabarayaNA mayA' mA maNipI.681yAnI 52 paccha cha. mana te sarvarIta ratnabhaya che. 'adUsaya jiNapaDimANa savvo so ceva gamo jaheva vemANiya siddhAyataNassa' mA 4 2 mAM 108 e ATha jIna pratimAo-kAmadevanI pratimAo che. te pitApitAnA zarIranA pramANanI barAbara che. A badhAnuM saghaLuM kathana vaimAnikanI vijaya
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre teSu devacchandakeSu pratyekam 2 aSTazataM jinapratimAnAM jinotsedhapramANamAtrANAM paJca dhanuHzatapramANAnAM sannikSiptaM tiSThati sarvaH sa eva gamo yathaiva vaimAnika siddhAyatanasya vijayarAjadhAnIsthasiddhAyatanavat aSTazataM dhUpakaDucchukAnAm / siddhAyatanopari pratyekaM 2 aSTau svastikAdi maGgalAni bahavaH zuklAdi cAmaradhvajAH zata-sahasrapatrahastakAH sarvaratnamayA acchAH0 yAvatpratirUpAH / tA'caneSu yaH pUrvo'JjanaparvataH tasya caturdizi pratyekadizAyAm ekaikA nandApuSkaraNI bhAveNa catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH, tadyathA-nandottarA ca nandA''nandA-nandi paddhanAH (nandiSeNA'moghA ca gostUpA ca sudarzanA) tatra pUrvAdhuttarAnteSu aJjanasya nandiSeNA 1 amoghA:-2 gostUpA 3 mudarzanA 4 tAstA nandAH puSkasaba kA samasta kathana vaimAnika ko vijayarAjadhAnI meM rahe hue siddhAyatana ke kathana ke anusAra haiM yahAM para 108 dhUpa kaDucchA -dhUpa jina meM jalAI jAtI hai aise kaTAhe hai pratyeka siddhAyatanoM ke Upara svastikAdi-8-8 maMgaladravya haiM aneka zukla Adi varNoM kI cAmaradhvajAeM haiM zatapatra aura sahastrapatroM vAle puSpa haiM ye saba sarvAtmanA ratnamaya aura AkAza evaM sphaTika ke jaise nirmala haiM yAvat pratirUpa haiM 'tatthaNaM je se puracchimille aMjaNapavvate tassa NaM cauddisiM cattAri gaMdAo pukkhariNIo paNNattAo' ina aJjana parvatoM meM jo pUrvakA aMjanaparvata hai, usakI cAroM dizAoM meM cAra nandA puSkariNiyAM haiM 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM 'NaMduttarAya gaMdA ANaMdA NaMdivaddhaNA' naMdottarA, naMdA-AnaMdA, aura nandivardhanA (naMdiseNA amo. ghAya gothUbhA ya sudaMsaNA) nandisenA, amoghA, gostRpA aura sudrAjadhAnImAM rahelA siddhAyatananA kathana anusAra che. ahIMyA 108 ekaso ATha dhUpa kaDucchake-dhUpa dAnIye che. dareka siddhAyatanenI upara svastika vigere 8-ATha 8- ATha maMgaLa dravyo che. zukala, vigere varNavALI aneka cAmara dhajAo che. zatapatra ane sahastrapatrovALA puSpa che. e badhA sarvAtmanA ratnamaya che. tathA temadhImA mana 25/4 mahinA vA nija yAvat prati35 che. 'tattha NaM,' je se purathimille aMjaNapavvate tassaNaM cauddisiM cattAri gaMdAo pukkhariNIo paNNattAo' mA AdhA mana 5 mA 2 pUrva hizAno mana parvata 'cha. tanI bAre hizAsabhA yAra nahI 5042Niyo che. 'taM jahA' denA nAmI 240' prabhArI cha.-'NaMduttarANaMdA ANaMdANaMdivaddhaNo' na hotarA, nA, yAnI, ane| nahinA NadiseNA amoghAya gothUbhAya sudasaNA' nasenA, samAdhA, gaustUpa
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 857 riNyaH ekaikaM yojanazatasahasramAyAviSkambheNa trINi yojanazatasahasrANi SoDazasahasrANi dve zate saptaviMzatyadhike trINi gavyUtAni aSTAviMzaM dhanuzzataM trayodazA gulAni arthAGgagulaM ca kiMcidvizeSAdhikaM parikSepeNa prajJaptAH / dazayojanAnyudvedhena acchAH zlakSNAH rajatamayakUlA:0 jagatyupari puSkariNIvat navaraM vRttavartula samatIrakSododakaparipUrNAH / pratyekaM 2 puSkariNyo nandAH padmavaravedikA vanapaNDAbhyAM parikSitAH / tatra tatra sarvatra puSkariNISu sopAnapratirUpakAni ca toraNAni / tAsAM nandApuSkariNInAM vahumadhyadezabhAge pratyekaM 2 dadhimukhaparvatAH zanA aise nAma bhI inake kahIM 2 likhe hue haiM / 'tAo gaMdApukkhariNIo egamegaM joyaNasatasahassaM AyomavikkhaMbheNaM-dasajoyaNAI ubveheNaM acchAo saNhAo patteyaM 2 paumavaravediyA0 patteyaM 2 vaNasaMDaparikkhittA' ye pratyeka gaMdApuSkariNiyAM eka eka lAkha yojana kI lambI cauDI haiM daza yojana kA inakA udvedha hai inakI paridhi kA pramANa 3 lAkha 16 hajAra 2 sau 27 yojana se kucha adhika tathA 3 koza 2800 dhanuSa sADe teraha agula se kucha adhika hai / ye pUrvokta accha ulakSaNa Adi vizeSaNoM vAlI haiM ye pratyeka padmavaravedikA evaM vanakhaMDa se cAroM ora ghirI huI hai| 'tattha tattha jAva sovANapaDikhvagA toraNA' pratyeka naMdA puSkariNi meM trisopAna paGktiyAM haiM toraNa haiM 'tAsiNaM pukkhariNINaM vahumajjhadesabhAe patteyaM 2 dahisuhapavvayA causahi joyaNasahassAI urdU uccattaNaM egaM joyaNasahassaM unheNaM savvasthasamA pallagasaMThANasaMThitA dasajoyaNasahassAI vikkhaMbheNaM ekkamana suzana // pramANunA tanA nAma heTa sthage matAvA cha. 'tAo gaMdA pukkhiriNIo egamegaM joyaNasatasahassaM AyAmavikkhabheNaM dasajoyaNAI uvveheNaM acchAo patteyaM pattaya paumavarabediyA0 patteyaM patteya vaNasaMDaparikkhittA' A dareka naMdA puSkariNI eka eka lAkha jananI laMbAI pahoLAIvALI che. tene udha dasa ejanane che. tenI paridhinuM pramANa 3 traNa lAkha 16 soLa hajAra 2 base 27 satyAvIsa ejanathI kaMIka vadhAre tathA 3 traNa kesa gAuM tathA 2800 aThayAvIsase dhanuSa ane sADAtera AgaLathI kaMIka vadhAre che. e badhI pUrvokta accha zlarNa, vigere vizeSaNe vALI che. te dareka puSkariNI padmavara a mane nama thI yAre mAnnumethI gharAyasa che. 'tattha tattha jAva paDikhvagA toraNA 24 nAriNIyAmA nisAyana taya che. tAra che. 'ta siNaM pukkhariNINaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM dahimuhapavvA causaDhi joyaNasahassAI uDDhe uccattaNaM egaM joyaNasahassaM uvveheNaM savvatthasamA pallagasaMThANasaMThitA jI0 108
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 jIvAbhigamasUtre te catuH paSTiyojanasahasrANi Urdhvamuccaistvena ekaM yojanasahasramuDhedhena sarvatra samAH palyaGghasaMsthAnasaMsthitAH dazayojanasahasrANi SaT ca trayoviMzAni trayoviMzatyadhikAni yojanazatAni parikSepeNa prajJaptAH, sarvaratnamayA acchAH yAvatpratirUpAH / tathA te pratyekaM 2 padmavaravedikA vanapaNDAbhyAM parikSiptAH atra dvayorvarNanam / 'vahusama0 jAva AsayaMti sayaMti siddhAyayaNaM taM ceva pamANaM aMjaNapavyaema savve vattavvayA niravasesaM bhANiyavvaM jAva uppi aTThaTTha maMgalagA' tadadhimukhaparvatopari pratyekaM 2 bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH sa yathA''liGgapuSkaramiti vA0 bhUmibhAgavarNanaM yAvattatra bahavo vAnavyantarA devA devyazcAsate zerate nipIdanti0 yathAsukha viharanti / tadbahusamaraNIyabhUmibhAgamadhyadeze pratyekaM 2 tIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae parikkheveNaM paNNattA sabbarayaNAyA acchA jAva paDirUvA' ina pratyeka puSkariNiyoM ke vahumadhyadeza meM alaga alaga dadhimukha parvata haiM ye parvata 64 hajAra yojana ke UMce haiN| jamIna meM eka hajAra yojana kA inakA udvedha hai ye sarvata samAna haiM aura palyaGka ke AkAra jaise haiM / inakI cauDAI 10 hajAra yojana kI hai 31 hajAra 6 sau 23 yojana kA inakA parikSepa hai ye saba sarvAtmanA ratnamaya svaccha yAvat pratirUpa haiM / 'tahA patteyaM 2 pausavaravediyA vaNasaMDavaNNao' pratyeka aMjana parvata kI cAroM ora padmavara vedikA kI cAroM ora vanapaMDa haiM / 'bahusama jAva AsayaMti layaMti' ina meM bahusama ramaNIya bhUmibhAga hai yAvat inameM aneka vyantaradeva deviyAM uThatI vaiThatI haiM sotI haiM ArAma karatI haiM aura apane pUrva puNya ke phala ko Ananda ke sAtha bhogatI dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM ekatIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae parikkheveNaM paNNattA sabarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' mA 424 04raNinA bahumadhya deza bhAgamAM alaga alaga dadhimukha parvata che. enI uMcAI 64 cesaTha hajAra jananI che. jamInamAM tene uThela eka hajAra janane che. e badheja samAna che. ane palaMganA AkAra jevo che. tenI pahoLAI 10 dasa hajAra ejananI che. 31 ekatrIsa hajAra 6 se 23 tevIsa ejanane parikSepa che. e badhA sarvAtmanA ratnamaya svaccha cAvatA prati35 cha. 'tahA patteyaM patteyaM paumavaravediyA vaNasaMDa vaNNao' 424 manana tinI nyAre pANu panava2 vA mane panapa cha. bahu sama jAva AsayaMti sacaMti" temAM bahusamaramaNIya bhUmibhAga che. yAvatuM temAM aneka bakhtara deva ane devi uThe bese che. suve che. ArAma kare che. ane pitAnA puNyanA
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 su.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 859 siddhAyatanaM tatrASTazataM jinapratimAnAM0 aJjanaparvatasiddhAyatanavat tatrA'STAvaSTaumaGgalAni pratyekaM 2 aSTazataM pratyekaM 2 dhUpakaDacchukAnAm / pUrvadigavasthitAJjana parvata vaktavyatAmabhidhAya dakSiNAjanaparvatavarNanamAramate-'tattha gaMje se dAhiNille aMjaNapavvae-tassa NaM caudisiM cattAri gaMdAo pukkhariNIo paNNattAo taM jahA-bhadA ya visAlA ya kumuyA puMDarigiNI (naMduttarA ya-naMdA-AnaMdA-naMdi vaDaNA' tatrA'JjanaparvateSu madhye khalu yaH sa dAkSiNAtyo'JjanaparvataH-tasya khalu caturdizi vartamAnA'Jjanaparvatasya sarvA'pi vaktavyatA niravazeSa jJAtavyA / yAvatpratyekamaSTazataM dhUpakaDucchukAnAm navaraM taccaturdikSu ekaikadizAyAmekaikabhAvena catasro nandApuSkariNyaH prajJaptAH, tadyathA-bhadrAca 1 vizAlA ca 2 kumudA 3 puNDarikiNI 4 / nandottarA ca-nandA-''nandAnandivarddhanA 4, tatra pUrvasyAM bhadrA haiM / 'siddhAyataNaM taM ceva pamANaM aMjaNapavvaessu lacceva vattavvayAM niravasesaM bhANiyavvaM siddhAyatana kA pramANa pUrvokta jaisA hI jAnanA cAhiye inameM 108 jina pratimAeM haiM ityAdi saba pUrvokta jaisA hI kathana kara lenA cAhiye-yahAM ATha ATha maMgaladravyoM kA aura dhUpa kaTAhoM kA varNana karanA cAhiye isa taraha pUrvadigavasthita aJjanaparvata kI vaktavyatA kA kathana karake aba dakSiNadizA kI ora avasthita aJjanaparvata kI vaktavyatA kA varNana sUtrakAra karate haiM-'tattha NaM je se dAhiNille aMjaNapanvate tassaNaM cauddisiM gaMdA pukkhariNIo paNNatAo' dakSiNadizA kA jo aMjanaparvata hai usakI cAroM dizAoM meM cAra naMdA puSkariNiyAM haiM-'taM jahA' inake nAma isa prakAra se haiM'bhaddA ya visAlA ya, kumuyA, puMDarigiNI' bhadrA 1 vizAlA 2 kumudA ne mAnanI sAtha lAgave che. 'siddhAyataNaM taM ceva pamANaM aMjaNapavvaesu sacceva vattavvayA niravasesaM bhANiyavvaM' sidvAyatana pramANa paDasai you pramANe ja che. tema samajavuM. temAM 108 eka se ATha ina pratimAo che. ItyAdi tamAma varNana pahelAM kahyA pramANe kahI levuM joIe. ahIMyAM ATha maMgala dravyonuM ane dhUpa kahonuM varNana karI levuM joIe. A rIte pUrva dizAmAM Avela aMjana parvatanuM kathana karI levuM joIe. e kathana karIne kSiNa dizAnI ta26 27sa mana ta 4thana sUtra2 42 cha. 'tattha NaM je se dAhiNille aMjaNapanvate tassa NaM caudisi cattAri gaMdA pukkhariNo pnnnnttAbo dakSiNa dizAnA je aMjanI parvata che. tenI cAre dizAomAM cAra naMdA puriNIyo cha. 'taM jahA' tena nAbhI Paa prabhArI cha. 'bhadAya visAlAya,
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ 860 jIvAbhigamasUtre (nandottarA) evaM kramazazcatasraH prajJaptAH / ' taM ceva pamANaM taM caiva dahimuhA pavayAM ta N caiva pamANaM jAva siddhAyayaNA - tattha NaM je se paccatthimille aMjaNapavvaeM tassa NaM cauddisiM cattAri NaMdApukkhariNIo pannattAo' dakSiNAJjanaparvatasthAyinInAM catasRNAM nandA puSkariNInAM tadeva pramANaM yatpUrvatraM tatra ca ye dadhimukhAH parvatAsteSAmapi pramANAdi tadaGgapratyaGgavarNanaM pUrvavadeva tadeva pramANaM tadaJjanaparvatAnAM yAvatsiddhAyatanAnAm / ttraa| parvateSu madhye yaH sa pAzcAtyo'janaparvataH taccaturdikSu yathAkramaM pUrvAdidigvibhAge catasro nandApuSkariNyaH tajJaptAH / taM jahA - naMdiseNA amohAya 3 aura puMDarIkiNI 4 dUsarI jagaha inake nAma isa prakAra se haiM'naMduttarAya naMdA - AnaMdA naMdIvaDUNA' naduttarA 1 nandA 2 AnandA 3 aura nandivardhanA 4 inameM se pUrva dizA meM bhadrA (nandottarA) puSkariNI hai isI taraha se aura bhI bAkI kI 3 puSkariNiyAM vAkI kI tIna dizAoM meM hai 'taM caiva pamANaM taM caiva dahimuhapavvayA, taM caiva pamANa jAva siddhAyataNA' ina saba kA varNana pUrvokta jaisA hI hai yahAM para bhI dadhimukhoM kA evaM siddhAyatanoM kA kathana karanA cAhiye aura jaisA varNana inakA upara kiyA jA cukA hai vaisA hI varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'tattha NaM je se paccatthimille aMjaNapaccae tassarNa cauddisiM cattAri NaMdA pukkhariNIo pannattAoM' pazcimadizA kI ora jo aMjanaparvata hai usakI bhI cAroM dizAoM meM cAra NaMdApuSkaNiyAM haiM 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM- 'naMdiseNA amohAya kumuyA, puMDAragiNI' laTrA 1 vizAlA 2 muddA u bhane puMDariDiDI 4 ardha jIi sthaje tebhanA nAbho yA pramANe hyA che. bha - 'naMduttarAya naMdA AnaMdA nNdighadUtaLA naMduMttarA 1 nA 2 AnA 3 ane naMdivardhInA ja temAMthI pU dizAmAM bhadrA--na dettarA nAmanI puSkariNI che. eja pramANe bAkInI khIjI bho yuSDariziyo mADInI RNu hizAbhAM che, 'taM caiva dahimuhapavvayA, taM ce pamANaM jAva siddhAyataNA' mA adhAtu vArjuna paDesAM DevAmAM bhAvI gayA pramANeja che. ahIyAM paNa dadhimukhAnu ane siddhAyatanAnuM kathana karI levu oIe. ane je pramANenu. vana A sakha dhamAM pahelA karyuM che eja prabhASenu varNuna aDIMyAM pazu rI sevu' 'tattha NaM je se paccatthi mille aMjaNa pavvae tarasaNaM cauddisiM cattAri NaMdApukkhiriNIo paNNattAo' pazcima dizA tarapha je aMjana paryaMta che. tenI cAre dizAomAM paNa cAra naMdA puSkara yo che. 'taM jahA ' tenA nAmI A pramANe che. 'diseNA amohAya godhU .
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA ThIkA pra.3 u. 3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam huM bhAya sudaMsaNA ( bhaddA ya bisAlA ya-kumudA puMDarikiNI) taM caiva savvaM bhANiyantra jAva siddhAyayaNA, tattha NaM je se uttarille aMjaNapavvae tassa NaM cauddisiM cattAri gaMdA pukkhariNIo pannattAo - taM jahA vijayA, vejayaMtI, jayaMtI, aparAjiyA se taheva jAva siddhAyayaNA savvA tevi ya vaNNaNA NAyavvA' tadyathA nandiSeNA 1 amodhA ca 2 gostUpA ca 3 sudarzanA 4 ( bhadrA ca vizAlAcakumudA - puNDarIkiNI 4) pazcimadizi vartamAnA'Jjanaparvatasya pUrvAdidikSu yathA'yayaM vibhajyaitAH puSkariNyaH sthitAH etadviSaye tadeva sarva bhaNitavyaM yat pUrvatrAjanaparvatasya vaiziSTyamAtramatroktam / tatra teSu yaH sa auttaro'JjanaparvataH tacca'turdikSu catasro nandApuSkariNyaH tadyathA - pUrvatra vijayA 1 dakSiNasyAM vaijayantI 2 pazcimAyAM jayantI 3 uttarasyAmaparAjitA 4 zeSa tadeva yathA pUrvadigavasthigobhA sudaMsaNA (bhaddA ya visAlA kumudA puMDarikiNI) nandiSeNA 1, amoghA 2 goratUpA 3 aura sudarzana 4 ( bhadrA, vizAlA, kumudA ' aura puMDarikiNI) taM caiva savvaM bhANiyacvaM jAva siddhAyataNA' siddhA tanoM taka saba kathana yahAM para inake aGgapratyaGgoM kA varNana bhI pahile jaisA hI hai 'tatthaNaM je se uttarille aMjaNapavvate tassaNaM uddisiM cattAri NaMdA pukkhariNIo pa0 uttaradizA meM jo aMjaNaparvata hai usakI bhI cAroM dizAoM meM cAra nandA puSkariNiyAM hai 'taM jahA ' 'unake nAma isa prakAra se haiM- 'vijayA, vejayaMtI, jayaMtI, aparAjiyA' 'vijayA, baijayantI jayantI aura aparAjita inameM pUrvadizA meM vijayA dakSiNadizA meM vaijayantI, pazcimadizA meM jayantI aura uttaradizA meM aparAjitA nAma kI puSkariNI hai isa aMjanaparvata ke sambandha meM bhAya sudaMsaNa ( bhaddAya visAlAya kumudA puMDarikiNI) nahiseA 1 amodhA 2 gAstUpa 3 ane sudanA 4 (bhadrA 1 vizAlA 2 kumudRA 3 ane puMDarikiNI 4 'taM caiva savyaM bhAgiyaccaM nAva siddhAyayaNA' siddhAyatanAnA uthana sudhI tabhAbha kathana pahelAM jema kahevAmAM AvI gayela che e ja pramANe che. dadhimukhAnu varNana bhane tenA aMga pratyagonu vArjuna pazu paDevAnI nebhana che. 'tattha NaM je se uttarille aMjaNapavvae tarasa NaM cauddisiM cattAri NaMdA pukkhariNIo vaLattALo' uttara dizAmAM je aMjana parvata che tenI cAre dizAmAM paNa cAra 'na'dvA puSDariNIya che. 'taM jahA' tenA nAbhI mA pramANe che - 'vijayA vejayaMtI jayaMtI aparA jiyA' vinyA 1 nAmanI puSkariNI pUrvadvizAmAM dakSiNuhizAbhAM vaijayantI 2 pazcimadizAmAM jayanto 3 ane uttara dizAmAM aparAjIta nAmanI puSkariNI che. A aMjana paryaMtanA sabaMdhanu ane siddhAyatana sudhinuM tamAma
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 892 jIvAbhigamasUtre tA'Jjanaparvatasya yAvatsiddhAyatanAni pratyekam 2 aSTazataM dhUpakaDucchukAnAm iti / 'tatthaNaM bahave bhavaNavai vANamaMtarajoisiya vemANiyA devA cAumAsiyA parivaesa saMvaccharie vA aNNesu bahusu jiNajammaNa nikkhamaNaNANuppattipari nivvANa mAdiesa ya devakajjesu ya devasamudamu ya devasamisu ya devasamavAe ya devapaoyaNesu ya egaMtao sahiyA samutrAgayA samANA pamuiya pakkIliyA advAhiyA ruvAo mahAmahimAo karemANA pAlemANA suhaM suheNa viharaMti' tatra tat siddhAyataneSu bahavo bhavanapati vAnavyantara jyotiSka vaimAnikadevA cAturmAsikeSu parva sAMvatsarikeSu vA tathA'nyeSvapi bahupu jinajanma niSkramaNa- jJAnotpatti parinirvANAdikeSu ca devakAryeSu devasamudAyeSu ca devasamitiSu devasamavAyeSu ca devaprayojaneSu ca ekAntataH samupAgatAH sammilitAH santaH pramuditaprakrasiddhAyatana taka kA saba kathana pUrvadigavasthita aMjanaparvata ke jaisA aura vahAM ke siddhAyatana ke hI jaisA hai ! pratyeka siddhAyatanoM meM 108 dhUpa ke kaTA hai 'tattha vahave bhavaNavai vANamaMtara joisiya vemANiyA devA cAumA siyA paDivaesa saMvaccharie aNNesu bahusu jiNajammaNa NikkhamaNaNANupatti pariNivvANamAdiela ya devakajjesu 0 ' yahA~ aneka bhavanapati vAnavyantara jyotiSI, evaM vaimAnika devacAturmAsika prativapadA Adi parvadinoM meM sAMvatsarika utsava ke dinoM meM evaM aneka aura bhI jinake janma kalyANa ke dIkSA kalyANa ke jJAnakalyANa ke nirvANakalyANa ke Adi ke dinoM meM, deva kAryoM meM, deva samUha meM deva goSThiyoM meM deva samavAya meM evaM devoM ke jItavyavahAra sambandhI kAryoM meM Ate haiM yahAM Akara ve AnandakrIDA karate hue mahAmahi kathana pUrva dizAmAM Avela aMjana paryaMtanA varSoMna pramANe ane tyAMnA siddhA* yatanAnA varNana pramANeja che. dareka siddhAyatanAmAM 108 eka se AThe dhUpa kuddugchu| arthAt dhUpahAnIyo che. 'tattha NaM bahave bhavaNavai bANamaMtara joisiya vemANiya devA cAumAsiyA paDivaesa saMvacchariesu aNNesu bahusu jiNajammaNa NikkhamaNa NANuppatti pariNivvANa mAdiesa ya devakajjesu0' aDIMyAM ma bhavanapati vAnabhyantara jyaMtiSka ane vaimAnika deve cAmAsAnI pratipadA vigere pa divaseAmAM vArSika utsavanA divaseAmAM temaja khIjA paNa aneka prakAranA jemake jemanA janma kalyANanA dIkSA kalyANanA jJAna klyANunA nirvANa kalyANanA vigere divasamAM devakAryuMmAM deva samUheAmAM devagaDhacAmAM devasamavAyamAM tathA devAnA jIta vyavahAra saMbaMdhI kA'mAM deva samUhAmAM deva geoiyAmAM deva samavAyamAM Ave che. ahIMyAM AvIne AnaM krIDA karatA kA
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 863 r3itA aSTAhnikarUpAn mahAmahimno mahotsavAn kurvantaH pAlayanta ! sukhaM sukhena viharanti / athAnyaduttaraM ca gautama ! nadIzvaravaradvIpe cakravAlaviSkambheNa bahumadhyadezabhAge cataspu vidikSu ekaikasyAM vidizi ekaikabhAvena catvAro ratikara parvatAH prajJaptAH, tadyathA uttarapUrvasyAm 1 dvitIyo dakSiNapUrvasyAm 2 tRtIyo dakSiNa pazcimAyam-3 caturthaH pazcimottarasyAM ca 4 te ratikaraparvatAH dazayojanasahasrANi Urdhvamuccastvena ekaM yojanasahasramudvadhena sarvatra samAH jhallarIsaMsthAnasaMsthitAH dazayojanasahasrANi viSkambheNa ekatriMzadyojanasahasrANiSa naviMzAni yojanazatAni parikSepeNa sarvaratnamayA acchAH yAvatpratirUpAH / tatra-yo sAvuttarapUrvasyAmIzAne ratikaraH parvatastasya caturdikSu ekaikasyAmekaika rAjadhAnI bhAvena mazAlI aSTAnhikA parva kI ArAdhanA karate haiM aura sukha se apane samaya ko nikAlate haiM yaha uttararUpa dUsarA pATha kisI kisI pustaka meM hai sarvatra nahIM jo isa prakAra se hai-nandIzvaravaradvIpa meM cakravAla viSkambha vAle bahumadhya dezabhAga meM cAra dizAoM meM eka eka vidizA meM cAra ratikara parvata haiM eka uttara pUrvadizA meM dvitIya dakSiNapUrvadizA meM tRtIya dakSiNapazcima vidizA meM aura caturtha pazcimauttara vidizA meM ye pratyeka ratikara parvata UMcAI meM daza daza hajAra yojana ke haiM inakA udvedha eka hajAra yojana kA hai ye parvata sarvata sama haiM mallarI ke jaisA saMsthAna hotA hai vaisA inakA saMsthAna hai inakI cauDAI daza hajAra yojana kI hai 31633 yojana kA inakA pratyeka kA parikSepa hai ye saba ratnamaya hai accha haiM yAvat pratirUpa haiM jo IzAnakoNa meM ratikara parvata hai usakI pratyeka eka eka dizA meM eka mahA mahimAvALA aSTAkSika parvanI ArAdhanA kare che. ane sukha pUrvaka pitAne samaya pasAra kare che. AnA uttara rUpa bIje pATha kaI kaI graMthamAM che. badhe nathI. je A pramANe che.-nandIzvaravara dvIpamAM cakravAla vinkaMbha vALA bahumadhya deza bhAgamAM cAra dizAomAM eka eka vidizAomAM cAra ratikara parvata AvelA che. eka pUrva dizAmAM bIje dakSiNa pUrva dizAmAM trIje dakSiNa pazcima dizAmAM ane je pazcima uttara vidizAmAM A dareka ratikara parvata uMcAImAM dasa dasa hajAra ejananA che. tene ukela eka hajAra yojanane che, A parvate badheja sama che. tenuM saMsthAna-AkAra jhAlara jevuM hoya evA prakAranuM che. tenI pahoLAI dasa jananI che. 31662 eka trIsa hajAra chase bAsaTha ejanane te darekane parikSepa che. e badhA - ratnamaya che. accha che. yAvata pratirUpa che. izAna khUNAmAM je ratikara parvata
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ Tre | taamim 864 IzAnadevendra devarAjasyAgramahiSINAM canamaNAM cAmro gamdIpapramANAM ganadhAnyaH prajJaptAH, tadyathA pUrvatra nandocarA 1 dakSiNagyAM nandA 2 pazcimAyAma unyurA-3 uttarayAM devakurA 4 natrAgramati,pIpu kRSNAyAH prathamA nandonaga 1 kRSNamAyAnandA 2 rAmAyAH uttakurA rAmAkSinAyA devakuga 4 / natra yoDamA prathamo. dakSiNapUrvI ratikaraparvatastasya canudizi devendramya canagANAM jAtIpa pramANAvasro rAjadhAnyaH prajaptAH / tathA pUrvasyAM mumanAH 1 dvitIya dakSiNamyA saumanasA 2 pazcimAyAm adhirmAlI 3 uttaramyAM manoramA 4 gavAghamaDipIeka rAjadhAnI haiM isa prakAra se cAra rAjadhAniyAM hai ye bAra rAjadhAniyAM devarAja IzAnadevendra kI cAra agramahipiyoM kI ina rAjadhAniyoM ke nAma-nandottarA, nandA, uttara kRrA aura devakalA hai prathama kRSNA jo agramahipI hai usakI rAjadhAnI nandAnaga hai jinIya kRSNarAjI kI rAjadhAnI nandA hai tRtIya rAmA kI rAjadhAnI ukArakurA hai caturtha rAmarakSitA kI rAjadhAnI devakRga hai prathama jo ratikara parvata hai usakI cAroM dizAoM meM devendra kI cAra agramAdipiyoM kI jambUdvIpa pramANa cAra rAjadhAniyAM haiM unake nAma isa prakAra se hai pUrvadizA meM sumanA-1 dakSiNa dizA meM saumanamA 2 pazcimadizA meM arcimAlI 3 aura uttaradizA meM manoramA sumanA rAjadhAnI prathama che tenI eka eka dizAmAM arthAta badhI dizAmAM eka eka rAjadhAnI che. e rIte cAre dizAnI maLIne cAra rAjadhAnI che. A cAra , rAjadhAnI devarAja IzAna devendranI cAra amahiSinI che. A rAjadhAnInuM nAma naMdettarA; naMdA, uttara kurA, ane devakurA e pramANe che. pahelI agramahiSI je kRSNa nAmanI che tenI rAjadhAnInuM nAma naMdesarA che. bIjI je kRSNarAjI nAmanI agramahiNInI rAjadhAnInuM nAma naMdA che. trIjI je rAmA nAmanA agramahIdhI che tenI rAjadhAnInuM nAma uttarakurA che. ane cethI rAmarakSitA nAmanI agramahiSInI nI rAjadhAnInuM nAma devakurA e pramANe che. pahelA je ratikara parvata che tenI cAre dizAomAM devendranI cAra amahiSInI jambudvIpanA pramANuvALI cAra rAjadhAnI che. tenA nAme A pramANe che-pUrva dizAmAM sumanA nAmanI rAjadhAnI che. 1 dakSiNa dizAmAM Avela rAjadhAnInuM nAma saumanasA e pramANe che. 2 pazcima dizAmAM Avela rAjadhAnInuM nAma arcimALI e pramANe che. 3 ane uttara dizAmAM " Avela rAjadhAnInuM nAma maneramAM e pramANe che. 4 temAM pahelI agni
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TokA pra.3 u.. sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 865 tasyAH sumanAH 1 saumanasyA zivAyAH 2 / acirmAlI zacyAH 3 / aJjukAyAH manoramA 4 / tatra yo'sau dakSiNapazcimo ratikarastatparvatasya caturdizi cakrasyAgramahiSINAM catasRNAM jambUdvIpapramANAzcatasro rAjadhAnyaH prajJaptAH, tadyathA pUrvadizi bhUtA 1 dakSiNasyAM bhUtAvataMsA 2 pazcimAyAM gostUpA 3 uttarasyAM sudarzanA 4 tatrA'malAyAH bhUtA rAjadhAnI apsaraso bhUtAvataMsA, navamikAyAH gostUpA rohiNyAH sudarzanA rAjadhAnI / uttarapazcimAyAmapi pUrvavat ratnAratnoccayA sarvaratnA agramahiSI kI hai zivA agramahiSI kI saumanasyA rAjadhAnI hai. zacI kI acimAlI rAjadhAnI hai-aura aMjukA kI manoramA rAjadhAnI hai dakSiNa pazcimakoNa kA jo ratikara parvata hai usakI cAra dizAoM meM zaka kI cAra agramahiSiyoM kI jambUdvIpa pramANa cAra rAjadhAniyAM haiM-pUrva dizA meM bhUtA, dakSiNadizA meM bhUtAvataMsA, pazcimadizA meM gostUpA aura uttaradizA meM sudarzanA inameM amalA kI rAjadhAnI bhUtA hai apsarA kI rAjadhAnI bhUtAvataMsA hai navamikA kI rAjadhAnI gostUpA hai aura rohiNI kI rAjadhAnI sudarzanA hai uttarapazcima koNa meM jo ratikara hai usakI cAroM dizAoM meM ratnA, ratnoccayA, sarvaratnA aura ratnasaMcayA ye cAra rAjadhAniyAM hai inameM se kramazaH vasumatI kI rAjadhAnI ratnA hai, vasuprabhA kI raajmahiSInI sumanA nAmanI rAjadhAnI che. zivAnAmanI bIjI agramahiSInI rAjadhAnInuM nAma saumanasA che. zacI nAmanI amahiSInI rAjadhAjadhAnInuM nAma acimAlI che. ane aMjukA nAmanI amahiSInI maneramA nAmanI rAjadhAnI che. dakSiNa ane pazcimanA khUNane je ratikara parvata che temAM cAra dizAomAM zakanI cAra amahiSInI jaMbudvIpanA pramANa vALI cAra rAjadhAnI che. te A pramANe-pUrva dizAmAM bhUtA e nAmanI rAjadhAnI che. dakSiNa dizAmAM bhUtAvataMsA nAmanI rAjadhAnI che. pazcima dizAmAM gostUpA nAmanI rAjadhAnI che. ane uttara dizAmAM sudarzanA nAmanI rAjadhAnI che. temAM amalA nAmanI agamahiSInI rAjadhAnInuM nAma bhUtA che, apsarA nAmanI agramahiSInI rAjadhAnInuM nAma bhUtAvataMsA che. navamikA nAmanI agramahiSInI rAjadhAnInuM nAma gestRpA che. ane rohiNI nAmanI amahiSInI rAjadhAnInuM nAma sudazanA che. uttara pazcima khUNAmAM je ratikara parvata che. tenI cAre dizAomAM ratnA 1 ratnazcayA 2 sarvaranA 3 ane ratnasaMcayA 4 e pramANenA nAma vALI cAra rAjadhAnI che. temAM yathAkrama-vasumatInI rAjadhAnI ratnA che. vasuprabhAnI rAjadhAnI ratnazcayA che. jI0 109
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra ratnasaMcayA 4 tatra vamunA mAnyAH vasuprabhAyAH sumitrAyAH, vasundharAyAH kramazaH pUrvoktA raajdhaanyH| ____ api ca 'kailAsa harivAhaNA ya tattha duve devA mahaDriyA jAva paliovamahiiyA parivalaMti se teNaTeNaM goyamA ! jAva NiccA' kailAsa harivAhanau dvau devAvatra maharddhiko mahAdyutiko0 yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenAryena bhadanta ! nandIzvaro dvIpaH 2 ityevamucyate, api caitasya zAzvataM nAmadheyam yannakadApi nAsIt kadApi na bhaviSyati kintu AsIdeva santyeva bhaviSyati evAdhAnI ratnoccayA hai sumitrA kI rAjadhAnI sarvaratnA hai aura vasuM. dharA kI rAjadhAnI ratnasaMcayA hai api ca-'kailAsa harivAhaNA ya tattha duve devA mahiDDiyA jAva paliovamadvitIyA parivasaMti' yahA~ nandIzvara dvIpa meM kailAsa aura harivAhana nAmake do maharddhika Adi vizeSaNoM vAle yAvat palyopama kI sthiti vAle deva rahate hai 'se eteNaTeNaM goyamA ! jAva NicA jotisaM saMkhejA' isa kAraNa he gautama / isa dIpa kA nAma nandIzvara dIpa aisA kahA gayA hai athavA yaha dvIpa isI nAla le anAdi kAla se prakhyAta calA A rahA hai isa sambandha meM pUrvokta jaisA hI kathana yahAM para lagA lenA cAhiye arthAt isakA aisA nAma pahile nahIM thA aisA nahIM hai ava bhI isakA nAma aisA nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura bhaviSyata meM bhI isakA aisA nAma nahIM rahegA-aisA bhI nahIM hai-pahile bhI isakA nAma aisA hI thA aba bhI aisA hI hai aura Age bhI esA hI rahegA isIliye ise sumitrAnI rAjadhAnI sarva ratnA che. ane vasundharA nAmanI agramahiSInI rAdhAnAnu nAma ratnasa yayA che. mI 'kailAsa harivAhaNAya tattha duve devA mahiDhiyA jAva paliovamadviiyA parivasaMti' mA nIzvara dvIpamA dAsa ane harivahana nAmanA maharbika vigere vizeSaNa vALA ane pApamanI sthitivANA me he nivAsa 42 cha. 'se teNaTheNaM goyamA ! jAva NiccA jotisaM saMkhejjA' 4ArathI 3 gautama ! ma dvIparnu nAma nIzvara dvIpa e pramANe kahevAmAM Avela che. athavA A dvIpa A pramANenA nAmathI anAdi kALathI khyAtI pAmela che. A saMbaMdhamAM vizeSa kathana pahelA je pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANe kahI levuM joIe. arthAt tenuM e pramANenuM nAma pahelA na hatuM tema nathI. vartamAnamAM paNa tenuM e pramANe nAma nathI ema paNa nathI. ane bhaviSyamAM paNa tenuM e pramANenuM nAma raheze nahIM ema paNa nathI. pahelAM paNa enuM eja pramANenuM nAma hatuM. vartamAnamAM paNa
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ A prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.104 nandIzvaradvIpasamudranirUpaNam 867 'to nityaH zAzvataH / 'joisaM saMkhejja' jyotiSkAzcandrAdayastArA gaNAntAH sarve saMkhyeyAH yasminnandIzvaradvIpe jyotiSkavipaye praznottarasUtrANi svayamUha- nIyAnIti saMkSepaH // 10 // ___ mUlam-naMdIssaravaraM NaM dIvaM naMdIsarode NAmaM samudde paTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva savvaM taheva aTo jo khododagassa jAva sumaNasomaNasabhadA ettha do devA mahiDDiyA jAva parivasaMti sesaM taheva jAva tAraggaM ||suu0 104 // __ chAyA-nandIzvaravaraM khalu dvIpaM nandIzvaro nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito yAvatsarva tathaiva arthoM yaH kSododakasya yAvatsumana-saumanabhadrau atra dvau devau mahaddhiko yAvatparivasataH zeSaM tathaiva yAvattArAgram // 104 // TIkA-'naMdIssaravaraM NaM dIvaM' nandIzvaravaraM khalu dvIpam, 'naMdIsarode NAmaM samudde nandIzvaro nAma samudraH 'caTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva savvaM taheva' vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthinaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati / he bhadanta ! ayaM nandIzvaravaro dvIpaH, atra vyutpattistu-nandIzvarayorudakaM yatrAsau nandIzvarodaH athavA nandIzvaravaraM dvIpaM pariveSTaya sthita iti nandIzvaraM pratilagnazAzvata nitya kahA gayA hai yahAM para tArAgaNAnta taka ke samasta jyotiSIdeva saMkhyAta hai / isa nandIzvaradvIpa meM jyotiSkadevoM ke viSaya meM praznottara sUna svayaM hI udbhAvita kara lenA cAhiye // 103 // 'naMdissaravaraM.NaM dIvaM naMdIsarode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra' i0 TIkArtha-nandIzvara dvIpa ko nandIzvara nAmakA samudra cAroM ora se ghere hue hai yaha samudra gola hai aura gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai 'jAva savvaM taheva' isa sambandha meM samasta kathana pUrgeta jailA hI eja nAma che. ane bhaviSyamAM paNa eja pramANenuM tenuM nAma raheze. tethI ja tene zAzvata arthAta nitya kahevAmAM Avela che. ahIyAM tArAgaNa paryantanA saghaLA tiSika deva saMkhyAta che. A naMdIzvara dvIpamAM jyotiSka denA saMbaMdhamAM praznottara rUpa sUtrapATha svayaM udbhavita karIne samajI le. arthAt te te prazno ane uttara samajI levA. sU. 103 'naMdissaravaraM NaM dIva naMdIsarode NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie' 70 TIkArya-naMdIzvara dvIpane naMdIzvara nAmanA samudra cAre bAjuethI gherela che. A samudra goLa che. ane gaLa valayanA AkAra jevA AkAravALe che. 'jAva savvaM taheva' mA samadhamA saghaNu 4thana paDadA 4aa pramANe 1 cha.
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ 868 jIvAmigamasUtra mudakaM yasyAsau nandIzvarodaH iti voddhavyA, kiM samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthito vA ? he gautama ! nandIzvaravarodo nAma samudraH samacakravAlasaMsthAnenaiva saMsthitaH natu-viSamacakravAlasaMsthAnena-ityAdi sarvA'pi vaktavyatA kSododasamudravadvaktavyA-vistArabhayAnapunaliMkhye pAThakairanu sndhyeyaa| 'aTTho jo khododagassa jAva' arthoM yaH kSododakasamudrasya yAvat he gautama ! mandIzvarodaH nAmAbhidhAne hetumudbhAvyottaraM kSododaprakaraNavadeva jJAtavyam / navaramatra 'sumaNasasomaNabhadA ettha do devA mahaDriyA jAva parivasaMti' sumanasasaumanasabhadrau dvau devau mahaddhikAvatra yAvatpalyopamasthitiko parivasataH ityAdi kara lenA cAhiye tathA ca-he bhadanta ! nandIzvara samudra kyA samacakravAla saMsthAna vAlA hai ? yA viSamacakravAla vAlA hai ? he gautama ! yaha nandIzvarasamudra samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSamacakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai ityAdirUpa se samasta vaktavyatA yahAM kSododa ikSusamudra kItaraha kahanA cAhiye use hama yahAM vistAra ho jAne ke bhaya se. nahIM likha rahe haiM / yahI bAta 'aTTho jo khododagassa' isa sUtra dvArA puSTa kI gaI hai kSIdodaka samudra ke prakaraNa meM jisa prakAra ke nAma ke hone ke sambandha meM prazna evaM uttara kahe gaye haiM usI taraha se ve saba yahAM para bhI kaha lenA cAhiye parantu usa prakaraNa kI apekSA isa prakaraNa meM kevala yahI vizeSatA hai ki yahAM para 'sumaNasa somaNasa bhaddA ettha do devA mahiDiyA jAva parivati' sumanasa aura somanasa bhadra nAmake do deva rahate haiM ye deva mahaddhika Adi vizeSaNoM te te pramANe varNana karI levuM. te A pramANe che bhagavad A naMdIzvara samudra zuM samacakavAla saMsthAna vALe che? ke viSama cakravAla saMsthAna vALe che? he gautama! A naMdIzvara samudra samacakravAla saMsthAna vALe che. viSama caka vAla saMsthAnA vALa nathI. vigere prakArathI saghaLuM kathana ahIyAM haideda-Izu samudranA kathana pramANe kathana karI levuM joIe ahiyAM vistAra vadhI javAnA layathI rI 49sa nathI. merI bAta 'adro jo khododagassa' 2 // sUtra vaa| puSTa karavAmAM Avela che. IkSarasa samudranA prakaraNamAM je pramANenA nAma hAvAnA saMbaMdhamAM prazna ane uttara kahevAmAM Avela che. e ja pramANe e saghaLA nAme ahIyAM paNa kahI levA. paraMtu e prakaraNa karatAM A prakaraNamAM kevaLa merI vizeSatA cha , maDIyA 'sumaNasa somaNasa bhadA ettha do devA mahiDDhiyA - jAva parivasaMti' sumanasa mana saumanasa sa sa nAmanAme / 29 che. mA
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u. 3 su. 105 aruNadvIpasamudranirUpaNam 869 'sesaM taheva jAva tAramgaM zeSamanyat kSododasamudravat yAvaccandrebhya Arabhya tArAgaNa koTokoTyo jJAtavyAH || 104 || nandIzvarasamudrAntaH prathamaH pratyavatAraH kathitaH / samprati - dvitIyamaruNAdikaM vaktumupakramate mUlam - naMdIsarodaM samudaM aruNe NAmaM dIve vaTTe valayAgAra jAva saMparikkhittANaM ciTUi / aruNaM bhaMte ! dIve kiM samacakkavAlasaMThie visamacakkavAlasaMThie ? goyamA ! samacakkavAlasaMThie - no visamacakkavAlasaMThie kevaiyaM samacakkavAla vikkhaMbheNaM saMThie saMkhejjAI joyaNasaya sahassAIM cakkavAlavivakhaMbheNa saMkhejAI joyaNasayamahassAiM parivakheveNaM pannatte, pauma vara vaNasaMDadArA - dAraMtarA laheva saMkhejjAiM joyaNasaya sahassAiM dAraMtaraM jAva aTTho vAvIo khododagapaDihatthAo uppAyapavayaMkA savvavairAmayA acchA, asoga vItasogA ya ettha do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti, se teNaTTeNaM0 jAva saMkhejjaM savaM / aruNavaraM NaM dIvaM aruNode NAmaM samudde tassa vi taheva parikkhevo aTo khododage NavariM subhaha sumaNabhaddA ettha duve devA mahaDDiyA se taheva / aruNodgaM samudaM aruNavare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThANa0 taheva saMkhejjagaM savaM jAva aTTho khododagapasihatyAo uppAyapavvayA savvavairAmayA acchA, aruNavarabhadda aruNazramahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA0 / evaM aruvAle evaM eka palyopama kI sthiti vAle haiM 'sesaM taheva jAva tAragaM zeSa aura saba kathana tArAgaNa taka pUrvokta jaisA hI jAnanA cAhiye arthAt yahA~ saMkhyAta jyotiSI deva haiM // 104 // devA mahaddhika vigere vizeSaNA vALA ane eka patcApamanI sthitivALA che, 'sesaM taheba jAva tAragaM mADInu moluM tamAma athana tArAgaNunA uthana sudhInu pahelAnA kathana pramANe ja che. arthAt naiAtiSika deve ahIyAM sakhyAta prabhAzubhAM che. // sU. 104 //
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29 jIvAbhigama Navarode vi samudde jAva devA aruNavara aruNamahAvarA ya etthe do devA sesaM taheva / aruNavarodaM NaM samudaM aruNavarAvabhAse NAmaM dIve vaTTe jAva devA aruNavarAvabhAsabhadAruNavarAbhAsa mahAbhaddA ya ettha do devA mahaDDiyA / evaM aruNavarAvabhAse samudde navaraM devA aruNavarAvabhAsavarAruNavarAvabhAsamahAvasa ettha do devA mahaDDiyA / kuMDale dIve kuMDalabhadda kuMDalamahAbhadA do devA mahaDDiyA, kuMDalode samudde cakkhu subhacakkhukaMtA ettha do devA mahiDDiyA / kuMDalavare dIve kuNDalavarabhadda kuNDalavaramahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA, kuNDalavarode samudde kuNDalavara kuNDalavaramahAvarA ettha do devA mahaDDiyA / kuNDalavarAvabhAse dIve kuNDalavarAvasAsabha kuNDalavarAvasAlamahAbhaddA ettha do devA0 / kuNDalavarobhAsode samudde kuNDalavarobhAsavarakuMDalavarobhAsa mahAvarA ettha do devA mahaDDiyAjAva paliovama TiiyA parivasaMti kuNDalavarobhAsaM NaM samudaM rucage NAmaM dIve vaTTe valayAgAra jAva ciTraha kiM samacakavAla visamacakavAla0? goyamA samacakavAla* no visamacakanAlasaMThie, kevaiyaM cakkavAla? pannatte ? savvaTTa manoramA ettha do devA sesaM taheva / ruyagode NAma samudde jahA khodAde samudde saMkhejAI joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaM0 saMkhejAI joyaNasayasahaslAI parikkheveNaM dArA-dAraMtarapi saMkhejAiM joisapi savvaM saMkhejjaM bhANiyacaM, aTo vi jaheva khododasta navari sumaNa somaNasA ettha do devA mahaDDiyA taheva ruyagAo ADhataM asaMkhejja vikkhaMbhaparikkhevo dArA dAraMtaraM ca savvaM asaMkhejjaM bhANiyavyaM / ruyagodaM NaM samudaM ruyagavareNaM dIve vaTTe ruyagavarabhadda ruyagavaramahAbhaddA ettha do devA ruyagavarode ruyagavararuyagavaramahAvarA ettha do devA
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadvIpasamudrAdinirUpaNam 871 mhddddiyaa| syagavarAvabhAse dIve ruyagavarAvabhasabha6 ruyagavarAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA / syagavarAvabhAse samudde ruyagavarAvabhAsavara. ruyagavarAvabhAsamahAvarA ettha do devA / hAradIve hArabhada hArapahAbhadA ettha0 // hArasamudde hAravara hAravaramahAvarA ettha do devA mhddddiyaa| hAravarode hAravarabhadda hAravaramahAbhadA ettha do devA mahaDDiyA / hAravaroe samudde hAravara hAravaramahAvarA ettha0 / hAravarAbhAse dIve hAravarAvabhAsabhadda hAravarAvabhAsamahAmadA etthA hAravarAvabhAsoe samuhAravarAvabhAsavarahAravarAvabhAsa mahAvarA etth0| evaM savve vi tipar3oyArA NeyavvA jAva sUravaro bhAsoe samudde dIve subhahanAmA varanAmA hoti udahIsu jAva pacchimabhAvaM ca khoyavarAdIsu sayaMbharamaNapajjatesu vAbIo khododagapaDihatthAo pavayakAya savavairA. mayA / devadove dIve do devA mahaDDiyA devabhava devamahAbhavA ettha0, devIde samudde devavara devamahAvarA ettha0 jAva sayaMbhUramaNe dIve sayaMbhUramaNabhava sayaMbhUramaNamahAbhavA ettha do devA mahaDDiyA / sayaMbhUramaNaM NaM dIvaM sayaMbhUramaNode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saM0 jAva asaMkhejAiM joyaNasayasahassAI parikkheveNaM jAva aTo ? goyamA ! sayaMbhUramaNodae udae acche patthe jacce taNue phaliha vaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM pANatte sayaM. bhUramaNavara saMyaMbhUramaNamahAvarA ettha do devA mahaDiyA sesaM taheva asaMkhejAmotArAgaNakoDikoDIo sobhesu vA // 6.105 // chAyA-nandIzvarodaM samudraM aruNo nAma dvIpaH vRtto valayAkAra yAvatsaMparikSipya khalu tiSThati aruNaH khala bhadanta ! dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthito viSamacakravAlasaMsthitaH ! gautama ! samacakravAlasaMsthito no vipamacakravAlasaMsthitaH, kiyatA cakravAladi0 saMsthitaH ? saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSka
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 872 mbheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa prajJaptaH / padmavaravanapaNDadvArANi dvArAntarANi ca tathaiva saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi dvArAntaraM yAvadarthaH, vApyaH kSododakaparipUrNAH utpAtaparvatakAH sarvavatramayA acchAH, azoka-cItazoko cAtra dvau devau mahaddhiko yAvatparivasataH, tattenArthena yAvat saMkhyeyaM sarvam / aruNaM khalu dvIpam aruNodo nAma samudraH tasyApi tathaiva parikSepo'rthaH kSohodake navaraM subhadra-sumanabhadrau atra dvau devau mahaddhiko zepa tathaiva / aruNodaka samudra aruNavaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAna saMkhyeyakaM sarvaM yAvad arthaH kSododaka pratipUrNAH upapAtaparvatAH sarvavajramayAH acchAH , aruNavarabhadrANavaramahAbhadrau atra dvau devI mahaddhiko / evam-aruNavarode'pi samudre yAvadevau aruNavarA'ruNamahAvarau ca atra dvau devau zepaM tathaiva / aruNavarodaM khalu samudra-aruNavarAvabhAso nAma dvIpo vRtto yAvad devau aruNavarAvabhAsabhadrA'ruNavarAbhAsamahAbhadrau dvau devau mahaddhikau / evam-aruNavarAvabhAse samudre navaraM devau aruNavarAvabhAsa aruNavarAvabhAsayahAvarau atra dvau devau mahardikau / kuNDale dvIpe kuNDalabhadra kuNDalamahAbhadrau dvau devI mahaddhikau / kuNDalode samudre cakSuH zubhacakSukAntau atra dvau devI mahardikau / kuNDaDalavare dvIpe kuNDalavarabhadra kuNDalavaramahAbhadrau atra dvau devau mahaddhiko / kuNDalavarode samudre kuNDalavara kuNDalavaramahAvarau atra dvau devau mahardiko / kuNDalavarAvabhAse dvIpe kuNDalavarAvabhAsabhadra kuNDalavarAvabhAsamahAbhadrau atra dvau devau mahaddhikau / kuNDalavarAvabhAsode samudre kuNDalavarAvabhAsavarakuNDalavarAvabhAsamahAvaroM atra dvau devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH / kuNDalavarAvabhAsaM khalu samudraM rucako nAma dvIpo vRtto valayAkAra0 yavattiSThati kiM samacakravAla. viSamacakravAla ? gautama ! samacakravAla0 no viSamacakravAsaMsthitaH kiyatA cakra: vAlaviSkambheNa prajJaptaH0 sarvArtha manoramau atra dvau devau zepaM tathaiva / rucakode nAma samudre yathA kSodode nAma samudre saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa dvArANi dvArAntaramapi saMkhyeyAni jyotiSkamapi sarva saMkhyeyam bhaNitavyam, artho'pi yathaiva kSododakasya-navaraM sumanaH saumanasau atra dvau devau mahaddhiko tathaiva rucakAd ADhayatvam asaMkhyeyaM viSkambhaparikSepau dvArANi dvArAntaraM ca jyotiSkaM ca sarvamasaMkhyeyaM bhaNitavyam / rucakodakaM khalu samudraM rucakavaraH khalu dvIpo vRtto rucakavarabhadra rucakavaramahAbhadrau atra dvau devau0 rucakavarode rucakavara-rucakavaramahAvarau atra dvau devI mahaddhiko / rucakavarAva nAse dvIpe rucakavarAbhAsabhadra rucakavarAvabhAsamahAbhadrau atra dvau devo iddhiko / rucakavarAvabhAse samudre rucakavarAvabhAsavararucakavarAvabhAsamahAvaro'
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ 873 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadvIpasamudranirUpaNam . atra dvau devau0 / hAgdvIpe hArabhadra hAramahAbhadrau atra dvau devau mahaddhiko / hArasamudre hAravara-hAravaramahAvarau atra0 hAravarode hAravarabhadra hAragharamahAbhadrau atra dvau devau maharddhikau / hAravarode samudre hAravarahAravaramahAvarau atra dvau devau0 / hAravarAvabhAse dvIpe hAravarAvabhAsabhadra hAravarAvabhAsamahAbhadrau atra0 / hAravarAvabhAsode samudre hAravarAvabhAsavarahAravarAvabhAsamahAvarau atra0 / evaM sarve''pi tripratyavatArAH netavyAH yAvatsUryavarAvabhAsode samudre dvIpeSu bhadranAmAno varanAmAno bhavanti udadhiSu yAvat pazcimabhAvaM ca kSodavarAdiSu svayambhUramaNaparyanteSu vApyaH kSododakapratipUrNAH parvatAzca srvvjrmyaaH| devadvIpe hIpe dvau * devau mahaddhiko devabhadra-devamahAbhadrau atra0 / devode samudre devavara devamahAvarau atra0 yAvat svayaMbhUramaNe dvIpe svayambhUramaNamahAbhadrau atra dvau devau maharddhiko / svayambhUramaNaM khalu dvIpaM svayaMbhUramaNodako nAma samudro vRtto valayAkAra yAvat asaMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa yAvadarthaH, gautama ! svayambhUramaNodake udaka macchaM pathyaM jAtyaM tanukaM sphaTikavarNAbham prakRtyA udakarasena prajJaptam svayambhUramaNavara svayambhUramaNamahAvarau atra dvau devau maharTiko zepaM tathaiva yAvada saMkhyeyAstArAgaNakoTIkoTayo'zobhanta vA-3 // 104 // TIkA-'gaMdIsarodaM samuI aruNo NAma dIve paTTe valayAgAra jAva saMparikkhittANaM ciTaI' aruNodo nAmA dvIpo vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt nandIzvarodaM samudraM samparikSipya khalu tiSThati / 'aruNeNaM bhaMte dIve kiM - nandIzvarasamudra taka kA yaha prathama pratyavatAra prakaraNa kahA aba aruNAdika kA dvitIya pratyavatAra prakaraNa kahA jAtA hai| 'naMdIsarodaM samudaM aruNe nAmaM dIve vaTUTe vlyaagaarsNtthaannsNtthie'-ityaadi| TIkArtha-nandIzvara samudra ko cAroM ora se ghera kara aruNa nAma kA dvIpa sthita hai yaha dvIpa gola hai aura gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai "aruNeNaM bhaMte ! dIve kiM samacakkavAlasaMThie, visamacakka naMdIzvara samudra sudhInuM A parvatanuM paheluM pratyavatAra prakaraNa kahyuM have arUNu vigerenuM bIjuM pratyevatAra prakaraNa kahevAmAM Ave che. tenuM prathama sUtra A pramANe che. 'naMdIsarodaM samuI aruNe nAmaM dIve paTTe valayAgArasaMThANasaMThie' tyAta TIkArtha-naMdIzvara samudrane cAre bAjuethI gherIne arUNa nAmane dvIpa mAvata cha. mAdI gAMNa che. mana tanA mAra goNa sayAnA vA che. 'aruNe jI0 110
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana samacakkavAlasaMThANasaMThie-visamacakkavAlasaMThANasaMThie' - he bhadanta ! aruNaH khalu dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthAnena-vipamacakravAlasaMsthAnena vA saMsthitaH iti praznaH -bhagavAnAha-'goyamA ! samacakavAlasaMThANasaMThie-no visamacakavAlasaMThie' he gautama ! samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH, na tu-vipamacakravAla0 saMsthitaH / kevaiyaM cakavAlavikkhaM0 saMThie' kiyatA cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptaH ? bhagavAnAha- saMkhejjAI joyaNasayasahassAI cakkacAlavikkhaMbheNaM tahA parikkheveNaM0' gautama ! saMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa tathA parikSepeNa prajJaptaH / 'paumavara vaNasaMDa dArA' padmavaravedikayA vanapaNDeNa ca sarvataH saMparikSipto'ruNo dvIpaH / asya pUrvAdi dikSu vijaya-vaijayanta-jayantA-'parAjitAni vAlasaMThie' he bhadanta ! aruNadvIpa kyA samacakravAla saMsthAna vAlA hai ? yA viSamacakravAla saMsthAna vAlA hai ? uttara meM prabhu kahate haiMgoyamA ! samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThie' : he gautama / aruNadvIpa samacakravola saMsthAna vAlA hai vipama cakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai 'kevaiyaM cakkavAlavi0 saMThite' he bhadanta ! isa samacakravAla saMsthAna kA vistAra kitanA hai ? aura kitanA isakA parikSepa hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'saMkhejAI joyaNasayasahassAI cakavAlavikhaMbheNaM saMkhejAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM paNNatte' he gautama ! isake samacakravAla saMsthAna ko parimANa saMkhyAta lAkha yojanoM kA hai aura itanA hI isakA parikSepa hai 'paumavara vaNasaMDadArA yaha aruNadIpa cAroM ora se padamavaravedikA se aura banaSaNDa se veSTita hai isakI cAroM dizAoM meM vijaya, vaijayanta, jayanta Ara NaM maMte ! dIve kiM samacaknavAlasaMThie visamacakkavAlasaMThie magavAn 53 vAya zuM samacakravAla saMsthAnavALo athavA viSamacakravAla saMsthAnavALA che " cha ? 2 prazna uttarabhAM prabhuzrI gautabhasvAbhIna. 49 cha -'goyamA ! samacakavAla saMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThANasaMThie' gautama ! 253zudA sabhanyavAda saMsthAna pANI cha. viSama pAsa saMsthAna vANa nathI. 'kevaiya cakavAla vi0 sAvana mAsabhanyavAda saMsthAnamA vistAra sA cha ? mana tene parikSepa keTaluM che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ? 'saMkhejjAI joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM tahA parikkheveNaM' gaatm| tenA samacaDhavAla saMsthAnanuM parimANa saMkhyAta lAkha ejananuM che. ane A parikSa5 5 saTasA che. 'paumavara vaNasaMDa -dArA'sAma3ya dvIpa nyAre bhAra pavavara vedikAthI ane vanakhaMDathI vIMTaLAyela che. tenI cAre dizAomAM vijaya
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.105 aruNadvIpasamudranirUpaNam 375 dvArANi dvArANAM ca parasparamantaram 'taheva joyaNasahassAI" kSododakasamudra dvAravat-avAdhayA'ntaram 'jAva aTTho' yAvadarthaH-yatazca 'vAvIo khododaga paDihatthAo-uppAya pavvayagA sadhyavarAmayA acchA' vApyo bilapaGtaya kSododaka paripUrNAH-upapAtaparvatakAzca sarvAtmanA vajramayA acchAH zlakSNA yAvatpratirUpAH tasmAt-tathA 'asogavItasogA ya ettha do devA mahar3iyA jAva parivasaMti' azoka-vItazoka nAmAnau dvau devAvanna mahaddhiko mahAdyutiko0 yAvatpalyopama sthiti ko privstH| 'se teNaTeNaM jAvasaMkhejjaM savvaM tattenArthena gautama ! arunn| varo dvIpo0 2 evamucyate nAma, tathAnyadapyuttaram-aruNadvIpa iti zAzvataM nAma aparAjita nAla ke cAra dvAra haiM ina dvAroM kA Apasa meM antara taheva saMghajAI joSaNasahassAI kSododaka samudra ke dvArAntara kI taraha saMkhyAta lAkha yojanoM kA hai 'jAva aho' isa dvIpa kA aisA nAma isa kAraNa se huA hai ki yahAM para 'vAdIo khododga paDihatthAo0' jitanI bhI choTI baDI vApikAeM Adi jalAzaya jagaha jagaha para hai una saba meM ikSurasa ke jaisA pAnI bharA huA hai unameM utpAta parvata ' haiM ye lava utpAtaparvata vannamaya haiM accha-AkAza aura sphaTikamaNi ke jaise nirmala haiM zlakSNa yAvat pratirUpa hai isa kAraNa se evaM 'asogavItasogAya eltha do devA mahiDDiyA jAva parivasaMti' azoka aura vItazoka nAma ke do deva yahAM para rahate haiM ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura inakI yAvat eka palyopama kI sthiti hai isa kAraNa le 'se teNaTeNaM jAva saMkhejja savvaM' isa dvIpa kA nAma aruNavarahIpa aisA kahA gayA hai tathA isa dIpa ke aisA nAma hone meM vijayanta jayanta ane aparAjIta e nAmevALA cAra daravAjAo che. e daravaan-saanu 52252nu mAta2 'taheva joyaNasahassAI' hA samudranAdvAnA matara pramANe sabhyAta sAma yAnanu cha. 'jAva aTTho' 2 // dIpanu me prabhArI nAma ye 424thI thayeTa cha , maDIyo 'bAvIo khododagapaDihatyAo0' tyAM sthaLe sthaLe jeTalI nAnI moTI vA vigere jalAza che, sthaLe sthaLe che. te badhAmAM selaDInA rasa jevuM pANI bharela che. temAM utpAta parvata che. A badhA utpAta parvate vajamaya che. accha AkAza ane saphaTika maNinA jevA nima cha yAvat prati35 che. me 4thI tathA 'asogavItasogoya ettha do devA mahiDhiyA jAva parivasaMti' || mane pAtazA ye nAmanAme he| ahIyAM nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vizeSaNe vALA che, ane teonI sthiti yAvat se pakSyopabhanI cha. me 4|24thii 'se teNaTheNaM jAva saMkhejjA
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra dheyaM yAvannitya iti / candrAdayastArAntA jyotiSkAH saMkhyeyAH jJAtavyAH iti / 'aruNaM NaM dIvaM-aruNode NAmaM samuhe-tassa vi taheva parikkhevo' aruNodako / nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito'ruNadvIpaM sarvataH parikSipya tiSThati , sa ca sama vakravAlaviSkambheNa yojanazatasahasrANi parikSepeNApi tatkenArthena / bhadanta ! evamucyate'ruNodaH samudro0 2 ? gautama ! atratya vApyAdayaH-'khodo- . dage' kSododakaparipUrNAH anyatsarvaM kSododakasamudravat / 'NavariM subhaha-sumaNabhadA ettha duve devA mahaDDiyA sesaM taM ceva' navaraM subhadrasumanobhadrau dvAvatra devI mahaddhikau0 koI nimitta bhI nahIM hai kyoMki aisA yaha nAma isakA zAzvatanitya hai / candrAdika jyotiSI deva yahAM saMkhyAta hai 'aruNaM NaM dIve aruNode NAnaM sasudde tassa vi taheva parikkhevo' aruNavaradvIpa ko cAroM ora se ghera kara rahA huA aruNoda nAmakA samudra hai yaha gola valaya ke jaise saMsthAna vAlA haiM isa ke bhI samacakravAla kA vistAra eka lAkha yojala kA hai aura itanA hI parikSepa hai| he bhadanta ! isake aise nAma hone kA kyA kAraNa hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'he gautama isa meM jo jala bharA huA hai vaha ikSu ke rasa jaisA miSTa Adi vizeSaNoM vAlA hai ityAdi rUpa se jaisI vaktavyatA kSododaka samudra kI kahI gaI hai vaisI hI vaktavyatA yahAM para isake sambandha meM kaha lenI cAhiye 'NavaraM subhadda sumaNabhaddA duve devA mahiDiyA sesaM taM ceva' parantu yahAM para subhadra aura sumanabhadra nAmake do deva rahate haiM savvaM' mA dIpanu nAma 213912 dvIpa ko pramANe thayeTa cha; tathA yadIpana e pramANenuM nAma thavAmAM kaI kAraNa nathI kemake tenuM e pramANenuM A nAma zAzvata arthAta nitya che, tathA caMdrAdika tiSka deva ahIyAM saMdhyAta nA prabhAmA cha. 'aruNaM NaM dIvaM aruNodaM nAma samuhe tassa vi taheva parikkhevo' aNavara dvIpane cAre bAjuethI gherIne arUNoda nAmane samudra rahela che. e samudra gaLAkAra che, ane goLa valayanA je tene AkAra che. tenA paNa samacakravAlane vistAra eka lAkha ejanano che. ane tene parikSepa paNa eTale ja che. he bhagavana tenuM nAma e pramANe thavAnuM zuM kAraNa che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke gautama ! temAM je jaLa bhareluM che selaDInA rasa jevuM mIThuM vigere vizeSaNovALuM che. vigere prakArathI kathana deda samudranA varNanamAM kahela che eja pramANenuM kathana ahIMyAM paNa AnA saMbaMdhamAM kahI levuM name. 'NavaraM subhadda sumaNabhaddA duve devA mahiDUDhiyA sesaM taM ceva' mInA
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadvIpasamudranirUpaNam yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthenA'ruNodakaH samudro0 2 iti ucyate / 'aruNodagaM samuI aruNavare NAmaM dIve-baTTe valayAgAra0 taheva saMkhejjagaM savvaM jApa aTTho' aruNodakaM samudram-aruNavaro nAma dvIpo vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAtsaMparikSipya tiSThati ayaM ca samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH0 saMkhyeya yojanazatasahasrANi viSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptaH / aruNavaradvIpanAmakathane ko hetuH ? bhagavAnAha-gautama ! atratya vApyAdayaH 'khododagapaDihatthAo uppAyapavyayagA savvavairAmayA acchA' kSododakaparipUrNAH, ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiN| le teNaTeNaM0' isa kAraNa evaM he gautama ! isa samudra kA nAma aruNavaradvIpa kA parikSepI hone se athavA AbharaNa Adi kI kAnti se jisakA jala aruNa (lAla) aisA hone se Arakta hai aruNoda aisA kahA gayA hai 'aruNodagaM samudaM aruNavare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThANa taheva saMkhejjagaM savvaM jAva aTTho khoyodaga paDihatthAo uppAya pavvatayA savvavairAmayA acchA' isa aruNavarasamudra ko cAroM ora se ghera kara rahA huA aruNavara nAmakA dvIpa hai yaha dvIpa bhI gola evaM gola balya ke jaise saMsthAna vAlA hai yaha samacakravAla vAlA hai viSamacakravAla vAlA nahIM hai he bhadanta ! isa dvIpa kA aisA nAma hone meM kAraNa kyA hai ? to he gautama ! isakA uttara yahI hai ki yahAM para jo vApikAeM Adi jala pradeza haiM unameM ikSurasa ke jaisA jala bharA huA hai inameM utpAtaparvata haiM ye parvata sarvAtmanA vajramaya hai accha kathanamAM vizeSatA e che ke-ahIMyAM subhadra ane sumanabhadra nAmanA be de nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. yAvat teo eka 58yA5manI sthitivANI che. 'se teNaTeNaM0' 42thI tabhana gautama ! A samudranuM nAma arUNavara dvIpane parikSepI hovAthI athavA AbhUSaNa vigerenI kAntIthI jenuM jala arUNa (lAla) hovAthI arUNAda e pramANe kahevAyuM cha. 'aruNodagaM samudaM aruNavare NAmaM dIve vaTTe valayAgArasaMThANa taheva saMkhejjagaM savvaM, jAva aTTho khoyodaga paDihatyAo uppAyapavvatayA savva vairAmayA achAM A aNavara samudrane cAre bAjuethI gherIne rahele aNavara nAmane dvIpa paNa gaLa ane goLa valayanA AkAra jevA AkAravALe che. ane e samacakravAla vALe che. viSamacakavAla vALa nathI. he bhagavana! e dvIpanuM e e pramANe nAma thavAnuM kAraNa zuM che ? te e praznane uttara e che ke-he , tamA tyA je vA vigere jaLAza che temAM selaDInA rasa jevuM jala bharela che. temAM utpAda parvata che. e parvata sarvAtmanA vajamaya che. accha
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- - = jIvAbhigamasUtra 878 upapAtaparvatAzca sarvAtmanA vajramayA acchA yAvatpratirUpAH, 'aruNavarabhada-aruNa varamahAbhadA ettha do devA mahaDDiyA0' aruNavarabhadraH aruNavaramahAbhadrazca dvAvatra'. devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthanA'ruNavaro dvIpo02: iti candrAdityAdi jyotiSka sUtramapi kSododakasamudraprakaraNavat iti / ___evaM aruNavarode vi samudde jAva devA aruNavara-aruNayahAvarA ya etya do devA sesaM taheva' aruNavaraM dvIpaM khalu-aruNavaro nAma samudraH sarvataH samantAtsaMpa.. rikSipya tiSThati atratya vaktavyatA kSIrodakasamudravat navaraM hI devau maharddhikA vatrA'ruNavaro'ruNamahAvarazca yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthenA'ruNavarodaH samudro0 2 ityucyate gautama ! zepaM kSododakasamudravat / 'aruNavarodaM gaM zlakSNa Adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat pratirUpa haiM hAM 'aruNavara bhaddaaruNavara mahAbhaddA ettha do devA mahiDiyA' aruNavarabhadra aura aruNavara mahAbhadra nAmake do deva rahate haiM ye mahardika Adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM / isa kAraNa he gautama ! isa dvIpa kA nAma aisA ho gayA hai yahA~ candrAditya Adi jyotiSka * devoM ke sambandha kA sUtra kSorodaka samudra ke prakaraNa ke jaisA hI hai 'evaM aruNavarode vi samuhe jAva devA aruNavaraM aruNamahAvarAya etthado devA sesaM taheva' isI taraha aruNavaradIpa ko aruNavara nAma kA. samudra cAroM ora se ghere hue vyavasthita hai isake sambandha meM jo vakta-- vyatA hai vaha kSododaka samudra ke jaisI hai yahAM para maharddhika Adi. vizeSaNoM vAle yAvat eka palyopama kI sthiti vAle do deva jinakA . 16 vigaire vizeSaNa pANI che. yAvatprati35 cha. mAdvIpa 'aruNavara' bhaddaH aruNavara mahAbhadA ettha do devA mahiiDhiyA0' 203412 madra bhane ma3412 / mahAbhadra nAmanA be de rahe che. teo mahaddhika vigere vizeSaNe vALA che. thAvata teonI sthiti eka palyopamanI che. te kAraNathI he gautama ! A" dviIpanuM e pramANe nAma thayela che. ahIyAM caMdra, sUrya vigere tiSNadeva samadhI 4thana kSIrA samudranA / 42 pramANe cha. 'evaM aruNavarode vi samudde jAva devA aruNavara aruNamahAvarAya ettha do devA sesaM taheva' me pramANe arUNavara dviIpane arUNavara nAmane samudra cAre taraphathI gherIne rahela che. A saMbaMdhamAM je kathana che te dedaka samudranA kathana pramANe che. tyAM - mahaddhika vigere vizeSa vALA yAvat eka pU5manI sthitivALA be deve hai mAnu nAma ma3] 12 bhane a35 bhaDAva2 cha tes| 29 cha. 'aruNava
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 105 aruNadvIpasamudra nirUpaNam 879, hasamudda. aruNavarAvabhAse NAmaM dIve vaTTe jAva' aruNavarAvabhAso nAma dvIpo - vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAd aruNavarodaM samudraM samparikSipya - tiSThati / ayaM samacakravAlasaMsthAnena - na punarviSamacakravAlenetyAdi - kSododaka -- samudraprakaraNamanusandheyam navarasatra 'devA aruNavarAvabhAsabhadda aruNavarAvabhAsamahAmA ettha do devA mahaDDiyA 0 ' aruNavarAvabhAsabhadrA'ruNavarAvabhAsamahAbhadrau atra * dvau devau maharddhikau 0 yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthena bhadanta ! aruNavarAvabhAso dvIpo0 2 iti candrAdityAdi jyotiSkasUtraM pUrvavat / evaM- aruNa+varAvabhAse samudde navari devA aruNavarAvabhAsavarAruNavarAvabhAsamahAvarA ettha do - devA mahaDDiyA' evam - aruNavarAvabhAsa dvIpavadeva - aruNavarAvabhAsaH samudro'pi jJAtavyaH kSododakasamudaprakaraNavat navaram - agavarAvabhAvaruNavarAvabhAsamahAvarau dvau devau maharddhikau yAvatpalyopamasthiko parivasataH tattenArthena gautama ! aruNanAma aruNavara aura aruNamahA vara hai rahate haiM / 'aruNavarodaNNaM samuda aruNavarAvabhAle NAmaM dIde caTTe jAva devA aruNavarAvabhAsa bhaddAruNavarAvabhAsa mahAbhaddA ettha do devA mahiDDiyA' aruNavarasamudra ko - aruNavarAvabhAsa nAmakA dvIpa cAroM ora se ghere hue haiM yaha dvIpa bhI gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai yaha dvIpa bhI samacakravAlasaMsthAna vAlA hai viSamacakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai ityAdi rUpa se kSododaka samudra kA jaisA prakaraNa varNita huA hai vaisA hI vaha sava yahAM kabhI kaha lenA cAhiye parantu yahAM devoM ke nAma isa prakAra se haiM 'aru varAvabhAsa bhadra aura aruNavarAvabhAsa mahAbhadra inakI parivAra Adi - evaM sthiti pUrvokta jaisI hI hai tathA isa dvIpa kA aisA nAma kyoM huA hai - isa sambandha meM bhI samasta kathana apanI buddhi ke anusAra rodaNNaM samuddaM aruNavarAvabhAse NAmaM dIvevaTTe jAva devA aruNavarAvabhAsa bhaddAruNavarAva * bhAsa mahAbhaddA ettha do devA mahiiDhiyA, bhavara samudrane izvarAvalAsa nAmanA dvIpe cAre khAjuthI gherela che. A dvIpa paNa geALa ane gALa valayanA jelA AkAra vALA che. A dvIpa paNa samacakravAla saMsthAnavALA che. viSamacakravAla saMsthAna vALA nathI. vigere prakArathI kSedika samudranA kathana pramANe che arthAt kSeAdeikasamudranA prakaraNamAM tenuM je rIte varNana karavAmAM Avela che. eja prakArathI e tamAsa prakaraNa ahIyAM paNa kahI levu' joie paratu tyAM vAnA nAmeA A pramANe che arUNavara bhadra ane arUNavara mahAbhadra temanA parivAra vigere tathA sthiti pUrvokta pramANe ja che. tathA A dvIpanuM e pramANenu nAma thavAmAM zuM kAraNa che? e saMbaMdhamAM pazu saghaLuM kathana peAtAnI buddhI 4 : 3
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra varAvabhAsaH samudro0 2 evamucyate, candrAdi jyotiSkasUtramapi pUrvavatsarvatra vistarabhayAnakutrApi vyAkhyAyate / tadevam-aruNavarodvIpo'ruNavarasamudrazca tripratyavatAraH tapathA-aruNo dvIpaH 1 aruNaH samudraH / aruNavaro dvIpaH 2 aruNavaraH samudraH / aruNavarAvabhAso dvIpaH 3 aruNavarAvabhAsaH samudraH / evaM tripratyavatAraH kuNDalo'pi dvIpo jJAtavyaH / 'kuMDale dIve kuMDala mahAkuMDalamahAbhadA do devA mahaDiyA' aruNavarAvabhAsaM samudra-kuNDalo nAma dvIpo kRto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati ityAdi sarva kSododaka samudraprakaraNavat kevalamatra kuNDalabhadra-kuNDalamahAbhadrau mahaddhiko yAvatpalyopamakara lenA cAhiye, yahAM candrAditya Adi jyotiSka deva saMkhyAta haiN| isa taraha aruNadvIpa aura aruNasamudra ye tri pratyavatAra vAle hue haiM jaise-aruNadIpa aruNasamudra 1, aruNavaradvIpa aura aruNavarasamudra 2 aruNavarAvabhAsadIpa aura aruNavarAvabhAsasamudra 3 isI taraha se tIna pratyavatAra vAlA kuNDaladIpa bhI hai 'kuMDale dIve kuMDalama6 mahAbhaddA do devA mahiDDiyA' aruNavarAvabhAsa samudra ko cAroM ora se ghera kara rahA huA kuNDala nAmakA dvIpa hai yaha bIpa bhI vRtta aura valayAkAra ke jaise gola saMsthAna vAlA hai ityAdi rUpa se satra varNana kSododaka samudra ke prakaraNa ke jaisA hI yahA~ para kaha lenA cAhiye yahAM para yadi koI antara hai to vaha devo ko lekara hai kyoMki yahAM para aNDala bhadra aura kuNDala mahAbhadra ina nAmoM vAle deva rahate haiM ye deva mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM / vAkI kA aura saba kathana kSododaka samudra ke prakaraNa pramANe karI levuM joIe. A dvIpamAM caMdra, sUrya vigere tiSka devo saMkhyAta che. e ja pramANe arUNa dvIpa ane aNasamudra aNavara dvIpa ane arUNuvara samudra 2 arUNAvarAbhAsa dvIpa ane arUNuvarAbhAsa samudra 3 eja zata ra pratyaktA2 pApa dI5 5 cha. 'kuMDale dIve kuDalabhada mahA bhaddA do devA mahiiDhiyA' ma342vamAsa samudrane yAre mAthI dhezana rahesa kuMDala nAmane dvIpa che A dvIpa paNa vRtta-arthAt goLa che ane tene AkAra goLa valayanA jevo che, vigere prakArathI tamAma varNana kSedika samudranA prakaraNamAM kahyA pramANe ja ahIMyA kahI levuM ahIyAM je kAMI aMtara che te te denA saMbaMdhamAM che, kemake ahIyAM kuMDala bhadra ane kuMDala mahAbhadra A nAma vALA de rahe che. e deva mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. cAvatuM. eka palyopamanI sthitivALA che, A zivAya bAkInuM bIju tamAma kathana
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u. 3 sU.105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam - sthikau parivasataH tattenArthena kuNDalo dvIpaH 2 evamucyateM, jyotiSkasUtramapi pUrvavat / 'kuNDalode samudde subhacakkhu - cakkhukaMtA ettha do devA mahaDDiyA ' kuNDalaM khalu dvIpaM kuNDalodo nAma samudraH ityAdi nAmAnvarthaparyantaM pUrvavat kevalaM cakSuHzubhacakSuH kAnta dvau devAtra maharddhikau0 yAvatparivasataH tattenArthena - kuNDalodaH samudraH - 2 evamucyate candrAdi sUtraM pUrvavat iti / 'kuMDalavare dIve kuMDalavarabhadakuMDalavaramahAbhaDA ettha do devA mahaDDiyA ' kuNDalodasamudraM - kuNDalavaro nAma dvIpaH ityAdi sarva kSododakasamudravat navaraM kuNDalavarabhadra - kuNDalavaramahAbhadrau dvau devAvatra parivasataH tattenArthena kuNDalavaradvIpaH 2 iti nAma bhavati anyat kSodavaradvIpavat / jaisA hI hai 'caktu subhacakkatA ettha do devA mahiDDiyA ' kuNDaloda samudra meM cakSukAnta aura zubhacakSukAnta isa nAma ke do deva rahate hai isI kAraNa isakA nAma kuNDaloda samudra kahA gayA hai ityAdi rUpa se saba kathana candrAdityAdi sUtra taka pUrva ke jaisA hI kaha lenA cAhiye isI taraha se 'kuNDalavare dIve kuMDalavara bhadda kuMDalavaramahAbhaddA ettha do devA mahiDDiyA kuMDalavarode samudde kuMDalavara kuMDalavara mahAvarA ettha do devA mahiDiyA' kuNDaloda samudra kI cAroM ora kuNDalavaradvIpa hai0 isake sambandha kA kathana bhI kSododakasamudra ke hI jaisA hai yahAM para kuNDala vara bhadra aura kuNDalavaramahAbhadra isa nAma ke do deva rahate haiM isaliye isa dvIpa kA nAma kuMDalavaradvIpa aisA kahA gayA hai kuMDalavara ate kI cAroM ora kuNDalavara samudra hai. yahA~ para kuNDalavara aura 881 kSeAdodaka samudranA a42zubhAM uhyA prabhAgena che. 'cakkhu subhacavakhu kaMtA ettha do devA mahiDhiyA ' uboha samudrabhAM yakSuaMta bhane zula yakSuaMta A nAma vALA e devA nivAsa kare che. e kAraNathI AdvIpanu nAma kuMDa lAi dvIpa e pramANe kahevAyu che. vigere prakArathI saghaLu* kathana caMdra, sU vigere caiAtiSTha devAnA kathana panta pahelAnA kathana paryanta kahIlevu joIe mena pramANe 'kuMDalavare dIve kuMDalavarabhadda kuMDalavara mahAbhaddA ettha do devA mahiDDhiyA' Doha samudranI yAre mAnnu huMusavara dvIpa Ave che. mAnA saMbaMdhI kathana paNa kSeAdodaka samudranA kathana pramANe ja che. tethI A dvIpamAM kulavara bhadra ane kuMDalavara mahAbhadra e nAma vALA e devA nivAsa kare che. te mahaddhika vigere vizeSaNAvALA che. tethI A dvIpanuM nAma kuMDalavara dvIpa e pramANe kahevAmAM Avela che. kuMDalavara dvIpanI cAre bAjue kuMDalavara nAmanA samudra che. ahIyAM -kuMDalavara ane kuMDalavara mahAvara e nAma vALA e devA jA0 111
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'kuMDalavarode samudde kuMDalavara kuMDalavaramahAvarA ettha do devA mahaDiyA0' kuNDalavaroda vaktavyatA pUrvavat-kevalaM kuNDalabarakuNDalavaramahAvarau dvau devI mahaddhiko yAvatpalyopasthitiko0 anyat kuNDalagharodasamudravat / kuMDalavarodaM samudra kuNDalavarAvabhAsodvIpa:0 ityAdi vaktavyatA pUrvavat 'kuMDalavarAvabhAse dIve kuMDalavarAvabhAsabhai-kuMDalavarAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA0' kuNDalavarAvabhAse dvIpe kuNDalavarAvabhAsabhadra-aNDalabarAvabhAsamahAbhadrau dvau devAvatra tiSThataH tattenArthena kuNDalavarAvabhAsadvIpa iti nAma bhavati, anyatsarvaM candrAdi sUtra jyotiSka kSodavaradvIpavat iti / 'kuMDalabarobhAsode samudde kuMDalabarobhAsavarakuMDalavarAvabhAsamahAvarA ettha do devA mADiyA jAva paliomahiIyA parivasaMti' kuMDalavarAvabhAsa dvIpaM kuNDalavarAvabhAsodaH samudro vRtto valAyAkArasaMsthita ityAdi kuNDalavara mahAvara isa nAmake do deva rahate haiM ye saba deva mahardvika Adi vizeSaNo vAle haiM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM / 'kuMDalavarAvabhAse dIve kuDalavarAvabhAsa bhadda kuMDalavarAvabhAsa mahAbhadA ettha do devA' kuNDalasamudra kI cAroM ora kuDalavarAvabhAsa nAmakA dvIpa hai isa meM kuNDalavarAnabhAsa bhadra aura kuNDalavarAvabhAsa mahAbhadra isa nAma ke do deva rahate haiM 'kuNDalavarobhAsode samudde kuDalavarobhAsavara kuDalavaro bhAsamahAvarA ettha do devA mahaDDiyA jAva paliovamAhitIyA parivasaMti' kaNDalavarabhAsodasamudra kuMDalavarAvabhAsamIpa kI cAroM ora hai yaha samudra gola aura golavalayAkAra meM hai ityAdi saba varNana isakA kSododasanudra ke jaisA hI samajha lenA rahe che. A badhA de mahaddhika vigere vizeSa vALA che. yAvatu teo sa pakSyA5manI sthitimA cha. 'kuMDalavarAvabhAse dIve kuMDalavArAvabhAsabha6 kuMDalavarAvabhAsamahAbhadA ettha do devA mahiiDhiyA' usa samudranI thAre mAma kaMDalavarAvabhAsa nAmane dvIpa Avela che. A dvIpamAM kaMDalavarAvalAsa laka ane kuMDalavarAvabhAsa mahAbhadra A nAma vALA be deve nivAsa kare che. teo bhaddhi vigere vizeSa! pA che. 'kuMDalavarobhAsode samudde kuMDalavaro bhAsa vara kuMDalavarobhAsamahAvarA ettha do devA mahiDDhiyA jAva paliovamadvitiyA pari vasaMti' iMTasava2 mAsA samudra sava2 mAsa dvIpanI gyAre bhAnu mAvata cha. A samudra geLa che. ane goLa valayanA AkAra jevA AkAra vALe che. vigere prakAranuM tamAma varNana A samudra saMbaMdhI deda samudranA varNana pramANe
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 883. kSododasamudravat tasmin samudre kuNDalavarAvabhAsa-gharakuNDalavarAvabhAsamahAvaroM yathAkrama pUrvArdhaparArdhA'dhipatI dvau devAvimau mahardikau0 yAvatpalyopayasthitimantau nityaM parivasataH tattenArthena kuNDalavarAvabhAsodaH samudraH0 2 evamucyate yAvannityaH candrAdisUtraM pUrvavat / tadevaM kuNDalo dvIpaH kuNDalA samudrazca tripratyavatAraH,tathAhi-aruNavarAvabhAsa-samudraparikSepI kuNDalo dvIpaH-1 kuNDaladvIpaparikSepI kuNDalaH samudraH / tatparikSepI kuNDalavaro dvIpaH tatparikSepI kuNDalavaraH samudraH tat cAhiye isa samudra meM kuNDalavarAvabhAla aura varanuDalavarAvabhAsa mahAvara isa nAmake do deva rahate haiN| ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle hai yAvatU eka palyApama kI inakI sthiti hai| ina meM eka pUrvArdhAdhipati hai aura eka aparArdhAdhipati hai yahAM candrAdityAdi jyotiSka devoM kI vaktavyatA pUrva ke jailI hI hai yahAM laba jagaha hIpa aura samudroM ke usa usa nAma ke hone meM jo kathana pahile kara Aye haiM tathA ina ke nAma isa prakAra se nitya haiM aisA jo kaha oye haiMvaha saba kathana apane 2 dvIpoM aura samudroM ke nAmakI vaktavyatA meM kahate jAnA cAhiye / isa taraha se yaha kuNDaladIpa tIna pratyavatAra vAlA prakaTa kiyA jaise-aruNavarAvabhAsasamudra parikSepI kuNDaladvIpa 1 kuNDaladIpa parikSepI kuNDalasamudra, kuNDalasamudra parikSepI kuMDalavara dvIpa, kuNDalavara dvIpa parikSepI kuDalaghara samudra, kuNDalabarasamudra parikSepI kuNDalavarAvabhAsadIpa, kuNDalavarAvabhAsa parikSepI kuNDalavarAvabhAsaladra, ina saba kI vaktavyatA sarvatra ja samajI levuM joIe. A samudramAM kuMDalavarAvabhAsa ane kuMDalAvAsa mahAvara e nAmavALA be deva nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vize. vizeSaNa vALA che. yAvat teonI sthiti eka palyopamanI che. temAM eka pUrvAdhipatI che. ane bIjo aparAdhipati che. ahIyAM caMdra, sUrya vigere jyotiSka devenuM kathana pahelAM kahyA pramANe ja che. ahIyAM badhe ThekANe. dIpa ane samudranA te te nAme hovAnuM je kathana pahelAM karavAmAM Avela che. te tathA temanA nAme nitya che. ema je kahela che. e tamAma kanatha pitapatAnA dvIpa ane samudranA nAmanA kathanamAM badheja kahevuM joIe e rIte A kuMDala dvIpa traNa pratyavatAra vALa kahela che jemake-arUNuvarAva bhAsa samudra parikSepavALe kuMDaladvIpa 1 kuDala dvIpanA parikSepavALe kuMDalasamudra 2 kuMDala samudranA parikSepa vALa kuMDalavara dvIpa, kuMDalavara dvIpanA parikSepa vALo kuMDalavara samudra, kuMDalavara samudranA parikSepavALe kuMDalavarAvabhAsa dvIpa kuMDalavarAbhAsa dvIpanA parikSepavALo kuMDalavarAbhAsa samudra, A badhAnuM varNana
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 884 parikSepI kuNDalavarAvabhAso dvIpaH tatparikSepI kuNDalavarAvabhAsaH samudraH, vaktavyatA 'ca sarvatrApi kSodavaradvIpaH - kSododasamudravat navaraM devatAnAmidaM nAnAtvam - kuNDale dvIpe kuNDalabhadra - mahAbhadrau dvau devau, kuNDalasamudre cakSuH zubhacakSuH kAntau kuNDalavaradvIpe - kuNDalavarabhadra - kuNDalavaramahAbhadrI, kuNDalavarasamudre kuNDalavara kuNDalavaramahAvarau, kuNDalavarAvabhAse dvIpe - kuNDalavarAvabhAsabhadra - kuNDalavaravabhAsamahAbhadrau kuNDalavarAvabhAse samudre tu kuNDalavarAvabhAsavara - varakuNDalavarAvabhAsamahAcarau dvau dvau 'devau / 'kuMDalavarobhAsaM NaM samudda-ruyage NAsaM dIve caDDe valayA0 jAva cihai kiM samacakkavAla0 visamacakka0 ? goyamA ! samacakavAla0 no visamacakkavAlasaMThie, kevaiyaM sthAnoM para dvIpa kI kSodavaradvIpa ke jaisI aura samudra kI kSododasamudra ke jaisI hai - parantu devoM ke nAmoM meM bhinnatA hai jaise kuNDalaate meM kuNDalabhadra aura kuNDalamahAbhadra ye do deva kahe gaye haiM, kuNDalasamudra meM kuNDalacakSu aura zubhacakSukAnta ye do deva kahe gaye hai kuNDavaradvIpa meM kuNDalavara bhadra aura kuNDalavaramahAbhadra ye do deva kahe gaye haiM kuNDalavarasamudra meM kuNDalavarabhadra aura kuNDalavaramahAbhadra ye do deva kahe gaye haiM tathA kuNDalavarAvabhAsa dvIpa meM kuNDalavarAvabhAsa bhadra, aura kuNDalavarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva kahe gaye haiM tathA kuNDalakuNDalavarAvabhAsavara aura varakuNDalavarAvabhAsa mahAvara ye do deva kahe gaye haiM 'kuMDalavaro bhAsaM NaM samudaM ruyage NAmaM dIve vaTe valayA0 jAva ciTThati, kiM samacakka0 visamacakkavAla0 ?' kuNDalavarAvabhAsa samudra ko cAroM ora se veDhe hue cakanAma kA dvIpa hai yaha dvIpa bhI vRtta aura valaya ke jaise AkAra vAlA hai hai bhadanta ! varAvabhAsa samudra meM adhe ThekANe dvIpanA varSoMnamAM kSeAivara dvIpanA varNana pramANe che. paraMtu devAnA nAmeAmAM judA paNu che. jemake-kuMDala nAmanA dvIpamAM kuMDalabhadra ane kuMDala mahAbhadra e e devA hAvAnu kahevAmAM Avela che. kuMDala samudramAM kuMDalacakSu ane zubhacakSukAMta e e devA kahelA che. kuMDalavara dvIpamAM kuMDalavara bhadra ane kulalara mahAbhadra e e devA kahevAmAM AvelA che. kuDalavara samudramAM kuM Dalavara bhadra ane kuMDalavara mahAbhadra e e deveza kahevAmAM AvelA che. tathA kuM DalavarAvabhAsa nAmanA dvIpamAM kuMDalavarAvabhAsa bhadra ane kuMDalarAvabhAsa mahAbhadra e e devA kahelA che. tathA kuM DalavarAvabhAsa samudramAM kuMDalavarAvalAsavara ane varakuMDalavarAvalaas bhaDAvara me nAbhanA meM deveo vAmAM mAnyA che. 'kuMDalavaro bhAsaM NaM samudda ruyage NAma dIve vaTUTe valayAgArasaMThANasaMThite jAva ciTThati kiM samacakka visama cakkavAla0' DuMDesavarAvalAsa samudrane yAre monnuthI gherIne 3 nAmano dvIpa
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramedyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 885 cakkavAla0 pannatte' kuNDalavarAvabhAsaM samudraM khalu rucako nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH saMparikSipya khalu tiSThati sa kiM samacakravAla saM0 viSamacakravAlena saMsthitaH ? he gautama ! samacakravAlenaiva no viSamacakravAlena 0 sa ca kiyatA - cakravAlaviSkambheNa parikSepeNa ca prajJaptaH ? gautama ! saMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa parikSepeNa ca / 'savvaha maNoramA ettha do devA - sesaM taheva' sarvArtha- manoramau dvAvatra devau maharddhiko pUrvA'dhipatI bhUtvA yAvatpa-lyopamasthitiko saMparivasataH zeSaM tathaiva kSododavarasamudravadeva jyotiSkasUtramapi / yaha dvIpa samacakravAla vAlA hai yA viSamacakravAla vAlA hai ! isa prakAra se gautama ke pUchane para prabhu ne kahA 'goyamA ! samacakkavAla0 no vimakkavAlasaMThite' he gautama ! yaha dvIpa samacakravAla vAlA hai - viSamacakravAla vAlA nahIM hai 'kevatiyaM cakkavAla * paNNatte' he bhadanta isakA samacakravAla viSkambha kitanA kahA gayA hai aura parikSepa kitanA kahA gayA hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai- he gautama ! isakA cakravAla viSkambha saMkhyAta lAkha yojana kA hai aura parikSepa bhI isakA itanA hI hai 'savvaTTa maNoramA ettha do devA sesaM taheva' sarvArtha aura manorama nAma ke do deva yahAM para rahate haiM inameM eka pUrvArdhAdhipati hai aura dUsarA aparAdhadhipati hai ye donoM deva maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka eka palyopama kI sthiti vAle haiM / candrAdityAdi jyotiSka devoM ke sUtra taka kSododavara samudra ke jaisA Avela che. A dvIpa paNa vRtta--geALa ane valayanA jevA AkAravALA che. De bhagavat A dvIpa samacakravAlavALA che ke viSama cakravAla vALA che ? A pramANe gautama svAmInA pUchavAthI uttaramAM prabhuzrI a - 'goyamA ! samacakkavAla0 no visama cakkavAla0 saMThite' he gautama / AA dvIpa samaya vAsa vANI che. viSabha yaTuvAsavANo nathI. 'kevatiyaM cakkavAla0 paNNatte' he bhagavan tenA sabha* cakravAla viSTha keTaleA kahela che? ane tenA parikSepa keTalA kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke he gautama ! tenA samacakravAla viSNubha sa MkhyAta lAkha ceAjananA che. ane tenA parikSepa paNa eTaleAja che. 'savvaTThamanoramA ettha do devA sesaM taheva' sarvArtha bhane bhanorama nAbhanA me deve tyAM nivAsa kare che. te paikI eka pUrvanA adhipati che, khInne aparASTranA adhipati che. A banne devA mahaddhika vigere vizeSaNA vALA che. ane yAvat eka paceApamanI sthiti vALA che. caMdra sUrya' vigere cetiSTha
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 'ruyagode NAmaM samudde jahA khodode samudde-saMkhejjAI joyaNasayasa0 cakkavAla. saMkhejAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM-dArA dAtaraMpi saMkhejjAI-joisaMpi savvaM saMkhejja-bhANiyavvaM' rucakaM nAma dvIpaM rucakodo nAma samudro vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati, vaktavyatA ca kSododa samudravat rucakodaH khalu bhadanta ! kiyatA cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptaH ? bhagavAnAha-gautama ! saMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa-parikSepatazca, cakhAri caturpu dvArANi teSAM parasparamantaraM yojanazatasahasrANAM vaktavyam candrAiyaH sarve'pi saMkhyeyAH eva bhnnitvyaaH| 'aTTho vi taheva hI kathana kara lenA cAhiye / 'ruyagode NAmaM samudde jahA khodode samudde saMkhejAI joyaNasatasahassAI cakkavAlavi0 saMkhejjAiM joyaNasatasahassAI parikkheveNaM dArA dAraMtaraMpi saMkhejAI jotisaMpi savvaM saMkhejjaM bhANiyavvaM' rucakadvIpa ko cAroM ora se veDhe hue rucakoda nAmakA samudra hai yaha gola hai aura valayAkAra ke jaise saMsthAna vAlA hai isa ke sambandha kI vaktavyatA kSododakasamudra ke jaisI hI hai| he bhadanta ! yaha rucakodasamudra kitane cakravAla viSkamma vAlA hai aura parikSepa isakA kitanA hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai-he gautama ! isa kA samacakravAlaviSkambha saMkhyAta lAkha yojana kA hai aura parikSepa bhI isakA itanA hI hai isake cAra daravAje pUrvAdi cAra dizAoM meM haiM inakA Apasa meM antara 1 lAkha yojana kA hai| yahAM candrAdika jyotiSIdeva saMkhyAta haiM 'aho vi jaheva khododagala navaraM sumaNasa devanA kathana paryanta dedavara samudranA kathana pramANenuM kathana karI levuM. 'ruyagode NAma samude jahA khodode samudde saMkhejjAiM joyaNasatasahassAI cakka. vAla vi0 saMkhenjAiM joyaNasatasahassAiM parikkheveNaM dArA dAraMtaraM pi saMkhejjAI jotisIpa savve saMkhejjaM bhANiyavvaM' 35 dIpane yAre mAthI dhezana kyA nAmane samudra che. A samudra goLa che, ane valayanA AkAra jevA AkAra vALe che. AnA saMbaMdhanuM kathana kSededaka samudranA kathana pramANe ja che he bhagavad ! A rUcakada samudra keTalA cakavAla viSkalavALe che? ane tene parikSepa keTaluM che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke he gautama tene samacakevAla vidhvaMbha saMkhyAta lAkha ejanane che, ane tene parikSepa paNa eTaleja che, tene pUrva vigere cAre dizAmAM cAra daravAjA che. te daravAjAonuM parasparanuM aMtara 1 eka lAkha ejananuM che, ahIyAM caMdra sUrya vigere jyoti he| sabhyAta cha. 'aThTho vi taheva jaheva khododagassa navaraM sumaNasa
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam jaheva khododassa navari sumaNa-somaNasA ettha do devA mahaDiyA' artho'pi nAmAnvarthacintanaM tathaiva kSododasya kSododavat navaraM sumanaH saumanasau rucakasamudre dvau mahaddhikau0 yAvatpalyopamasthitikau devau parivasataH anyat kSododavat / 'taheva ruyagAo ADhattaM asaMkhejjaM vikkhabhA parikkhevo-dArA-dAraMtaraM ca joisa ca savvaM asaMkheja mANiyavvaM tathaiva rucakadvIpAdArabhya sarvatra dvIpe samudre cakravAla viSkambho'saMkhyeyaH, tathA-parikSepo'pi, dvArANi vijayAdIni-dvArANAM parasparamantaraM cA'saMkhyeyam jyotiSkAdikaM cA'saMkhyeyam / rucakAtpUrvavartinAM saMkhyeyamiti nisskrssH| 'ruyagodaNNaM samuI ruyagavareNaM dIve vaTe' rucakodakaM khalla samudraM rucakavaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthitaH sarvataH saMparikSipya tiSThati somaNasA ettha do devA mahaDDiyA taheva' isa prakAra kA isakA jo nAma huA hai usa kA kAraNa jaisA kSododakasamudra ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA hI jAlanA cAhiye isa rucakalamudra meM sumana aura saumanala lAlake do deva rahate haiM ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvata inakI eka palyopama kI sthiti hai| 'ruyagAo ADhattaM asaMkhejjaM vikkhaMyA parikkhevo, dArA, dAraMtaraM ca joisaM ca samvaM asaMkhejjaM bhANiyavvaM' rucakadvIpa se lekara aura saba dvIpa meM evaM samudra meM cakravAla viSkambha asaMkhyAta yojana kA hai tathA parikSepa bhI itanA hI hai saba meM vijayAdi bAra haiM dvAroM kA paraspara meM antara asaMkhyAta yojanoM kA hai. jyotiSka bhI yahAM asaMkhyAta haiN| tathA rucaka taka saba laMkhyAta haiN| 'ruyagoyaNNaM samudaM ruyagavaraM NaM dIve vaTTe' rucakodaka samudra ko rucaka vara nAmakA dvIpa cAroM ora se veDhe saumaNaso ettha do devA mahaDDiyA' 2 // pramANenu sAnu nAma thye| cha, tenuM kAraNa jema kSedaka samudranA prakaraNamAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM saghaLuM kathana samajI levuM. A rUcaka samudramAM sumana ane saumanasa nAmanA be deve nivAsa kare che ane teo mahaddhika vigere vizeSaNe vALA mane yAvat temanI sthiti me pakSyA5manI cha, 'ruyagAo ADhataM asa khejja vikkhaMbha parikkhevo, dArA, dArataraM ca joisa ca savvaM asaMkhenjaM bhANiyavvaM' rUcaka dvIpathI laIne bIjA badhA dvIpamAM ane samudramAM cakravAla vidhvaMbha asaMkhyAta ejanane che. tathA tene parikSepa paNa eTaleja che. badhA dviIpamAM vijyAdi dvArA che, ane dvAranuM parasparanuM aMtara asaMkhyAta jananuM che. 'ruyagoyaNNa samudaM ruyagavara NaM dIve baTTe' 3nya samudrane 34 12 nAmanA dvIpe cAre bAjuthI gherela che, A dvIpa goLa che. tene AkAra goLa
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ 888 jIvAbhigamasUtre ityAdi kSododavat 'ruyagavarabhada ruyagavaramahAbhaddA ettha do devA' rucakavarabhadra - rucakavaramahAbhadrau dvau devAvatra maharddhikau yAvatpalyopamasthitiko yathAkramaM pUrvArdhaparArdhAdhipatI vasataH / 'ruyagavarIde ruyagavarasyagavara mahAvarA ettha do devA mahaDiyA' rucakodakaM samudraM rucakavarI nAma dvIpo vRtto valayAkAra saMsthAnena saMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati ityAdi sarva nirupya rucakacarode samudre rucakavararucakamahAvarau dvau devAcatra maharddhiko yAtpalyopamasthitimantau parivasataH / 'ruyagavarAvabhAse dIve-ruyagavarAvabhAsabhadda - ruyagavarAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA mahaDiyA' rucakabarodaM samudraM rucakavarA bhAsanAyadvIpo vRtto yAvatu saMparikSipya tiSThahue hai yaha dvIpa gola tathA valaya ke jaise AkAra vAlA hai ityAdi saba aner kSododaka dvIpa ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'ruyagavara bhada ru gavaramahAbhaddA ettha do devA' yahAM para rucakavarabhadra aura rucakavaramahAbhadra nAmake do deva rahate haiM / ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM evaM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM / ina meM eka pUrvArdha kA adhipati hai aura dUsarA aparAdha kA adhipati hai 'ruyagavarIde ruyagavara rugavara mahAvarA ettha do devA mahaDDiyA' rucakavara samudra ko cAroM ora se veDhe hue rucakavara nAmakA dvIpa hai yaha gola hai aura valaya ke jaise AkAra vAlA hai ityAdirUpa se saba kathana karake isa rucakavarod samudra meM rucakavara aura rucakavara mahAvara nAmake do deva rahate haiM / ye maharddhika Adi vizeSaNo vAle evaM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM / 'ruyagavarAvabhAse dIve ruyagavarAvabhAsa bhadda ruyagavarAvabhAsa mahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA' rucakabaroda samudra ko cAroM ora se valayanA jevA che. vigere tamAma kathana kSeAdAika dvIpanA kathana pramANeja che. 'ruyagavarabhadda ruyagavaramahAbhadA ettha do dev|' maDIyAM rUcakavara bhadra ane rUcakavara mahAbhadra e nAmavALA e devA nivAsa kare che. e devA mahaki vigere vizeSaNo vALA che. eva yAvat eka patyeApamanI sthitivaLA che. temAM eka pUrvanA adhipati che, ane khIjA aparAdhanA adhipati che. 'ruyagavarode ruyagavara ruyagamahAvarA ettha do devA mahaDDiyA' 32412 samudrane cAre khAjuethI gherIne cakavara e nAmanA dvIpa Avela che. e dvIpa gALa che. ane gALa valayanA AkAra jevA tenA AkAra che. vigere prakArathI tamAma kathana karIne A cakravareAda samudramAM rUcakavara ane rUcaka mahAvara e nAmeAvALA e devA rahe che. te devA mahaddhika vigere vizeSaNo vALA che. evaM cAvata meDa poyamanI sthitivAjA che, 'ruyagavarAvabhAse dIve ruyagavarAvabhAsabhaddayaga 1
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 89 tItyAdi nirUpyA'tra rucakavarAvabhAsabhadra rucakavarAvabhAsamahAbhadrau dvau devau mahaddhiko yaavtprivstH| 'ruyagavarAvabhAsaM dIvaM ruyagavarAvabhAse samudde ruyagavarAvabhA. savara-ruyagavarAvabhAsamahAvarA ettha do devA' rucakavarAvabhAsaM dvIpaM sarvataH saMpariveSTaya rucakavarAvabhAsa: samudraH vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH san tiSThati kSododasamudravat navaraM-rucakavarAvabhAsa0 vararucakavarAvabhAsamahAvaranAmAnau dvau ghera kara rucakavarAvabhAsa nAmakA bIpa vyavasthita hai yaha vRtta hai aura gola valayAkAra ke jale saMsthAna vAlA hai ityAdi viSaya kA nirUpaNa karake yahAM rucakabarAvabhAsa bhadra aura rucakavarAvabhAsa mahAbhadra nAma ke do deva rahate haiM ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM evaM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM 'ruyagavarAvabhAsaM dIvaM ruyagavarAbhAse samudde rucakavarAvabhAsadIpa ko cAroM ora se veSTita karake rahA huA rucakavarAbhAsanAsa kA samudra hai yaha samudra gola, hai aura gola valayAkArake jaise saMsthAna vAlA hai isakA saba varNana kSododga samudra ke jaisA hI hai yahAM para 'ruyagavarAvabhAsavararuyagavarAvabhAsa mahAvarA ettha' rucaka'gharAvabhAsavara aura rucakavarAvabhAsa mahAvara isa nAma ke do deva rahate hai / ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka palyopama kI inakI sthiti hai yahAM taka kA prakaraNa anyatra gAthA dvArA saMgRhIta - varAvabhAsamahAbhaddA etya do devA mahaDDiyA' 32412|smudrn yAre mAthI gherIne rUcakavarAvabhAsa nAmane dvIpa Avela che. A dvIpa vRtta-nAma goLa che, ane tene AkAra goLa valayanA jevA saMsthAna vALe che. vigere viSayanuM karIne A dvIpamAM rUcakavarAvabhAsa bhadra ane rUcakavarAvabhAsa mahA bhadra nAmavALA be deve nivAsa kare che, te deva mahaddhika vigere vizeSa vALA che, mana yAvat tayA se pakSyApabhanI sthitimA cha. 'rUyagavarAvabhAsaM dIvaM ruyagavarAvabhAse samudde' 324122vAsa dIpane yAre mAnuthI vITAna rahesa 324varAvabhAsa nAmane samudra Avela che. A samudra goLa che, ane geLavalayane je AkAra hoya che tevA AkAravALe che. A samudra saMbaMdhI tamAma varNana hAhA: samudanA varNana prabhArI cha. mA samudramA 'ruyagavarAvabhAsavara ruyagavarovabhAsa mahAvarA etha do devA mahiDhiyA' 32452rAmAsa2 mana 32412|rAvalAsa mahAvara e nAmavALA be deve nivAsa kare che. e deva mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che, ane yAvatuM temanI sthiti eka pApamanI che. A kathana sudhInuM tamAma prakaraNa anyatra gAthA dvArA saMgrahIta karIne A jI0 112
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mahaddhiko yAvat parivasataH / etadantamekaM prakaraNam uktaJca "jaMbUdIve lavaNe dhAyai kAloya pukkhare varuNe / khIra ghaya khoda naMdI, aruNavare kuMDale ruyage // 1 // chAyA-jambUdvIpo lavaNo dhAtakI kAlodaH puSkaro vrunnH| kSIra dhRta kSoda nandI, aruNavara: kuNDalo rucakaH // 1 // ataH paraM-zaMkhadhvajakalazazrIvatsAdizubhanAmAnaH sarve'pi dvIpasamudrA vikarake isa prakAra le likhA gayA hai 'jabUdIve lavaNe, dhAyaikAloya pukkhare varuNe, khIraghaya khoyanaMdI aruNavare kuMDale ruyage // 1 // tAtparya yahI hai ki pahilA jasbUdvIpa hai isako ghere hue lavaNasamudra hai lavaNa ko ghere hue dhAtakI khaNDa hai, dhAtakIkhaNDa ko ghere hue kAloda samudra hai kAlodasamudra ko cAroM ora se ghere hue puSkaravaradvIpa hai. puSkaravaradvIpa ko cAroM ora se ghere hue varuNasamudra hai varuNasamudra ko ghere hue kSIravaradvIpa hai kSIravaradvIpa ko ghere hue ghRtodadhisamudra hai-ghRtodadhi ko ghere hue kSododakahIpa hai kSododakadvIpa ko ghere 'hue naMdIzvaradvIpa hai ityAdi rUpa se rucaka taka yaha kathana jAnanA cAhiye / 'aruNasamudra se lekara tri pratyavatAra huA hai ina dvIpa samudrI ke bAda loka meM jo zata, dhvaja, kalaza zrIvatsa Adi zubha nAma haiM pramANe kahevAmAM Avela che. . 'jaMbU. dIve, lavaNe dhAvai, kAloya, pukkhare varuNe0 / . khIra ghayakhoyanaMdI aruNavare kuMDale ruyage // 1 // AnuM tAtparya eja che ke-pahele jaMbUDhIpa che, tene gherIne lavaNe samudra Avela che, lavaNa samudrane cAre bAjuthI gherIne dhAtakIkhaMDa Avela che. dhAtakIkhaMDane cAre bAjue gherIne kAleda samudra Avela che. kAloda samudrane cAre bAjuthI gherIne puSkaravara nAmane dviIpa Avela che, puSkaravara dvIpane cAre bAjuthI gherIne varUNasamudra Avela che. varUNasamudrane gherIne kSIravara dvIpa Avela che. kSIravara dvIpane gherIne dhRtadadhi samudra Avela che. ghatedadhisamudrane gherIne dedaka dvIpa Avela che. dedaka dvIpane gherIne naMdIzvara dvIpa Avela che. vigere prakArathI rUcaka dvIpa sudhI A kathana kahI levuM joIe. arUNa samudrathI laIne tripratyavatAra thayela che. A saghaLA dvIpa ane samudronA pachI lekamAM je zaMkha, vajA, kalaza, zrIvatsa, vigere zubha nAmo che. e nAmevALA dvIpa
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU0 105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 891 - pratyavatArAH / apAntarAle ca - bhujagavara : kuzavaraH krauMcavaraH / tathA yAni hArASEhArAdIni - AbharaNa nAmakAni, AjinAdIni vastunAmAni gandhanAmAni, koSThAdIni, utpalanAmAni - jalaruha - candrodyotanAmAni vRkSanAmAni tilakAdIni ca yAni pRthivyA: - ' puDhavI sakarA vADyA, uuvale silA va loNU se' ityAdi SaTtriMzadbhedabhinnAyAH navanidhInAM caturdazaratnAnAM cakravartti saMbandhinAM varSadharaparvatAnAM kSullahimavadAdInAM padmamahApadmahUdAnAM, gaMgAdi mahAnadInAmantaranadInAM ca vijayAdi- kacchAdi. dvAtriMzadvakSaskAra parvatAnAM mAlyavadAdi kalpAnAM saudharmAdInAM dvAdazAnAm, zakrendradazakAnAM devakuruttarakurUNAM mandarasya mero', una nAmoM vAle dvIpa aura samudra haiM ye saba tripratyavatAra vAle haiM / apAntarAla meM bhujagavara kuzavara aura kauzcavara ye haiM | tathA - jitane bhI hAra - ardhahAra Adi zubha nAma vAle AbharaNoM ke nAma haiM, ajina Adi jitane bhI vastu nAma hai, koSTha Adi jitane bhI gandha dravyoM ke nAma haiM, jalaruha, candrodyota Adi jitane bhI kamala nAma hai tilaka Adi jitane bhI vRkSanAma haiM, pRthivI zarkarA, vAlukA, uppala, zilA, loNUsa Adi jitane bhI 36 pRthivI ke nAma haiM, nau nidhiyoM ke evaM caudaha ratnoM ke kSullahimavadAdika varSadhara parvatoM ke padma mahApadma Adi hRdoM ke, gaMgA sindhu Adi mahAnadiyoM ke antara nadiyoM ke 32 kacchAdika vijayoM ke, mAlyavAn Adi vakSaskAra parvatoMke, saudharma Adi 12 kuloM ke zakra Adi daza indro ke deva kuru aura uttarakuru ke sumeru parvata ke zakrAdi sambandhI AvAsaparvatoM ke meru pratyAsanna ane samudro AvelA che. A badhA dvIpeA ane samudro tripratyatAra vALA che. tenA apAntarAlamAM bhujagavara kuzavara ane kaucavara che. tathA je kAI hAra ahAra vigere zubha nAma vALA AbhUSaNAnA nAmeA che. ajIna vigere je kAi vastunA nAmeA che. kASTa vigere jeTalA gadha dravyonA nAmeA che. jalarUha, cadrodyota vigere prakAranA jeTalA kamaLAnA nAmeA che, tilaka vigere jeTalA vRkSAnAnAo che, pRthivI, zaza, vAlua, upasa, zikSA, boluMsa, vigere prakArathI 36 chatrIsa pRthvInA nAmeA che. tathA nava nidhiyAnA ane cauda ratnAnA kSullahimavata vagere vadhara patAnA padma, mahApadya, vigere hadonA gaMgA si" vigere mahA nadIyAnA tathA tenI aMtara nayiAnA 32 khatrIsa prakAranA kaccha vigere vijAnA mAlyavAn vagere vakSaskAra pava tAnA, saudhama vigere 12 kuLAnA zaka vigere 10 indronA devakurU ane uttarakunA, sumerUpatanA zakra vigere sa Mkha"dhI AvAsa patAnA, merU pratyAsanna bhavanapati vigerenA
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ 892 _____ jIvAbhigamasUtra AvAsAnAM zakrAdi sambadhinAM merupratyAsanna bhavanapatyAdi sambandhinAM ca kUTAnAM nakSatrANAM kRttikAdInAmaSTAviMzataH, candrANAM sUryANAM ca nAmAni sarvANyapi dvIpasamudreSu tripratyavatArANi vaktavyAni tadAha-'hAradIve' ityAdi / evaJcahAro dvIpaH hArodaH samudraH, hAravaro dvIpo-hAravaraH samudrA, hAravarAvabhAso dvIpobhavana pati Adi ke kUToM ke kSullahimavadAdi sambandhI kUToM ke, kRtti kAdi 28 nakSatroM ke candroM ke, evaM sUryoM ke jitane bhI nAma haiM una nAmoM vAle dvIpa aura samudra hai ye saba tri pratyavatAra vAle haiM / yahI ghAta sUtrakAra aba dikhalAte hai-'hAradvIpa hArodasamudra, hAravaradvIpa, hAravarasamudra, hAravarAvabhAsadIpa hAravarAvabhAsamamudra' ina pratyavatAroM ke sambandha meM jaisI vaktavyatA pahile kahI gaI hai vaisI hI kaha lenI cAhiye arthAt rucakavarAvabhAsa samudra ko cAroM ora se ghere hue hAradvIpa hai isa hAra dvIpa meM 'hArabhadda hAramahAbhadA ettha0 hArabhadra aura hAramahAbhadra nAmake do deva rahate haiM ye pUrvokta maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka palyopama kI inakI sthiti hai hAradvIpa ko cAroM ora se ghere hue hArodasamudra hai. isakI vaktavyatA pUrva ke hI jaisI hai isa hArasamudra meM 'hAravara hAravara mahAvarA ettha do devA mahaDDiyA' hAravara aura hAravara mahAvara ye do deva rahate haiM kraTenA sula himavata vigere saMbaMdhI kUTanA kRttikA vigere 28 aThyAvIsa nakSatranA caMdronA ane sUryonA jeTalA nAme che. e nAme vALA dvIpo ane samudro che. e badhA dvIpa ane samudra tripratyavatAra vALA che. eja vAta have sUtrakAra nIce pramANe batAve che.-hAra nAmane dvIpa ane hAdasamudra, hAravAra dvIpa ane hAravara nAmano samudra. hAravarAvabhAsa e nAmano dvIpa ane hAravarAvabhAsa e nAmane samudra A pratyavatAronA saMbaMdhamAM je pramANenuM kathana pahelAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM saghaLuM kathana kahI levuM joIe. arthAta, rUcakavarAvabhAsa samudrane cAre taraphathI gherI hAra nAmane dviIpa mAvata cha. mA 2 dIpama 'hArabhada hAramahAbhaddA ettha do devA mahiDDiyA' hArabhadra ane hAra mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. e deva pahelA kahayA pramANe mahaddhika vigere vizeSaNe vALA che. ane yAvatuM eka palyApamanI teonI sthiti che. hAradvIpane cAre bAjuthI gherIne hArada nAmane samudra Avela che A saMbaMdhI kathana pahelAnA kathana pramANe ja che. A khAisamudramA 'hAravara hAravara mahAvarA etya do devA mahiDhiyA' 212 mana
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ Trn prameyadhotikA TIkA ma.3 u.3 sU.105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 893 hAravarAvabhAsaH samudraH, pratyavatArANAmeSAM pUrvavadUktavyatA-navaram-"hAradIve hArabhada-hAramahAbhadA-ettha0 rucakavarAvabhAsaM samudraM hAradvIpo vRtto valayAkAra sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThatIti pUrvavat hArabhadra-hAramahAbhadrau dvau devau mahaddhiko atra yAvatiSThataH parivasataH / 'hArasamudde hAravarahAravaramahAvarA ettha do devAmahaDDiyA'samudravaktavyatA pUrvavat, 'kevalaM hAravara hAravaramamahAvarau dvAvatramahaddhiko yAvatpalyopamasthitikau parivasataH 'hAravarode hAravaramada hAravara mahAbhadA ettha do devA mahaDiyA' hAravarode dvIpe hArabhadra-hAvaramahAbhadrau mahaddhiko yAvat-palyopamasthitiko parivasataH / 'hAravaroe sammudde hAravarahAravaramahAvarA ettha0' hAravarodenAma samudde hAravarahAravaramahAvarau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH / 'hAravarAvabhAse dIve hAravarAvabhAsabha6 hAravarAvabhAsamahAbhadA ettha do devA.' hAravarAvabhAsadvIpe hAravarAvabhAsabhadra-hAravarAvabhAsamahAbhadrau mahaddhiko yAvat palyoinakI sthiti eka palyopama kI hai aura ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM / hArodasamudra ko ghere hue hAravaradvIpa hai isa dvIpa meM hAravarabhadra aura hAravara mahAbhadra ye do deva rahate haiM hAravaradvIpa ko ghere hue hAravarasamudra hai isameM hAravara aura hAravara mahAvara nAmake do deva rahate haiM 'mahiDDiyA' ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka palyopasa kI sthiti vAle haiM hAravarasamudra ko ghere hue hAravarAvabhAsa dvIpa hai. isa meM hAravarAvabhAsa bhadra aura hAravarAvabhAsamahAbhadra ye do deva rahate haiM hAravarAvabhAsa dvIpa ko cAroM ora se hAravara mahAvara e nAmanA be de rahe che. temanI sthiti eka palyopamanI che. ane e mahaddhika vigere vizeSaNe vALA che. hAdasamudrane gherIne hAravara e nAma vALo hIpa Avela che. A dvIpamAM hAravarabhadra ane hAravara mahAbhadra e nAmanA be deva nivAsa kare che. hAravaridvIpane gherIne hAravara nAmane samudra Avela che. temAM hAravaraane hAravara mahAvara e nAma vALA be devo rahe che. 'mahiDadiyA' he| mahadi vigere vizeSaNa cha. ane. yAvata temanI sthiti eka pa5manI che. hAravarasamudrane gherIne hAravarAvabhAsa nAmane dvIpa Avela che. A dvIpamAM hAravarAvabhAsa bhadra ane hAravarAvalAsa mahAbhadra e nAme vALA be de rahe che. teo paNa mahaddhika vigere vizeSaNovALA che. hAvarAvabhAsadvIpane cAre bAjuethI gherIne hAravarAvabhAsa e nAma vALo samudra Avela che. A samudramAM hAravarAvabhAvara ane hAvarAvAsa
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ 894 jIvAbhigamasUtre pamau devau parivasataH / 'hAravarAvabhAsoe samudde hAravarAvabhAsavara-hAravarAvabhAsamahAvarA ettha0 hAravarAvabhAsamudre hAravarAvabhAsavarahAravarAvabhAsamahAvarau yAvatpalyo pamasthitiko mahaddhiko parivasataH / 'evaM samvevi tipaDoyArA NeyavvA jAva' evaM sarve'pi tripratyavatArA netavyAH dvIpa samudrAdayaH yAvat / agre'pi tripratyavatArAHardhahAro nAma dvIpo'rdhahAro nAmA samudraH, ardhahAravaro dvIpo'rdhahAravaraH samudrA, arddhahAravarAvabhAso .dvIpaH samudrazva, kanakAvalidvIpaH samudrazca, kanakAvalivaro dvIpaH samudrazca kanakAlivarAvabhAso dvIpaH smudro'pi| ratnAvalidvIpaH samudrazca / ratnAvalivaro dvIpaH samudrazca, ratnAvalivarAvamabhAso dvIpaH samudrazca, muktAvalI dvIpaH samudrazca / muktAvalivaro dvIpaH samudrazva, muktAvalivarAvabhAso dvIpAsamudrazva ghere hue hAravarAvabhAsa samudra hai isa meM hAravarAvabhAsavara aura hAravarAvabhAsa mahAvara ye do deva rahate haiM evaM sabveviti paDoyArA NetabvA jAva sUravarobhAsoe samudde, dIvetu bhaddanAmA varanAmA hoti udahIsu' isI taraha se samasta dvIpa aura samudra tri pratyavatAra vAle jAnanA cAhiye-yAvat sUryavarAvabhAsa samudra taka smjleveN| AbharaNoM ke nAma se dvIpa samudra isa prakAra se haiM jaise-ardhahAradIpa, ardhahArasamudra ardhahoravaradvIpa, ardhahAravarasamudra, adhahAravarAvabhAsadvIpa, aura ardhahAravarAvabhAsasamudra, kanakAvalibIpa, kanakAvalisamudra, kanakAvalivaradvIpa, kanakAvalivarasamudra, kanakAvalivarAvabhAsadIpa, kanakAvalivarAvabhAsasamudra, muktAvalIdvIpa muktAvalIsamudra muktAvalIvaradvIpa, muktAvalIvarasamudra, muktAvalIvarAvabhAsadvIpa aura muktAvalIvarAvabhAsasamudra bhaDA12 me nAma pAme heve| 2 cha, 'evaM savve vi tipaDoyArA NeyavvA jAva sUravarobhAsoe samudde dIvesu bhaddanAmA varanAmA hoti udahIsu' mA prabhArI saghaLA dvIpa ane saghaLA samudra tripratyavatAra vALA samajavA joIe yAvata. sUryavarAvabhAsasamudra paryanta samajavuM. AbhUSaNeno nAmathI dvIpa ane samudro A pramANe che. jema ke-arthahAradvIpa ane arthahArasamudra, ardhahAravaradvIpa ane ardhahAravarasamudra, arthahAravarAjabhAsadvIpa ane ardhahAvarAvabhAsasamudra kanakAvalIdvIpa ane kanakAvalI samudra kanakAvalIvaradvIpa ane kanakAvalIvarasamudra. kanakAvalIvarAvabhAsadvIpa ane kanakAvalIvarAvabhAsa samudra. muktAvalIdvIpa ane muktAvalIsamudra, muktAvalIvarIpa, muktAvalIvarasamudra, muktAvalIvarAvabhAsadvIpa, ane muktAvalIvarAvabhAsasamudra vastuonA nAmathI dviIpa ane samudronA nAme
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u 31.105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 895 (te AbharaNa nAmAnaH) vastunAmacintAyAmapi-Ajino dvIpaH samudrazca ajinavaro dvIpaH samudrazca, ajinavarAvabhAso dvIpa samudrazca etaddvIpasamudreSu devanAmAni-ardhahAradvIpe-arddhahArabhadrArdhahAramahAbhadrau, etatsamudre-ardhahAravarAdhahAra mahAvarau, arghahAravare dvIpe-arddhahAravarabhadrAhAravaramahAbhadrauM, apahAravare samudrerdha-hAravarAdhahAravaramahAvarau, ardhahArAvabhAsedvIpe'rdhahAravarAvabhAsabhadrA'rdhahAravarAvabhAsa. mahAbhadrau samudre tu ardhahAravarAvabhAsavarAhAravarAvabhAsamahAvarau / kanakAvalidvIpekanakAvalibhadra-kanakAvalimahAbhadrau, samudre tu-kanakAvalivarakanakAvalimahAvaraukanakAvalivare dvIpe kanakAvalivarabhadrakanakAvalivaramahAbhadrau, samudre-kanakAvalivaravastunAma se dvIpasamudra isa prakAra se haiM-AjinadvIpa Ajinasamudra AjinavaradvIpa Ajinavarasamudra, AjinavarAvabhAsadvIpa aura AjinavarAvabhAsasamudra ityAdi acahAradvIpa meM ardhahArabhadra aura ardhahAramahAbhadra ye do deva rahate haiM ardhahAravaradvIpa meM ardhahAravarabhadra aura ardhahAravaramahAbhadra ye do deva rahate haiM / ardhahAravara samudra meM ardhahAravara aura ardhahAramahAvara ye do deva rahate haiM ardha hArAvarAvabhAsadvIpa meM ardha hAravarAvabhAsabhadra aura ardha hAravarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva rahate haiM ardhahAravarAvabhAsasamudra meM ardha hArAvabhAsavara aura ardha hArAvabhAsa mahAvara the do deva rahate haiM / kanakAvalidvIpa meM kanikAvalibhadra aura kanakAvali mahAbhadra ye do deva rahate haiM kanakAvalisamudra meM kanakAvalivara aura kanikAvalimahAvara ye do deva rahate A pramANe che.-AjIna dvIpa ane AjIna samudra, AjInavara dvIpa ane Ajanavara samudra, AjInavarAbhAsa dvIpa ane AjanavarAbhAsa samudra vigere adhahAradvIpamAM ardhahArabhadra ane arthahAramahAbhadra e nAma vALA be deva rahe che. ahAra samudramAM ardhahAravara ane ardhahAra mahAvara e nAma vALA be de rahe che. ahAravara dviIpamAM ahAravara bhadra ane ardhahAra mahAvara bhadra e nAma vALA be deve nivAsa kare che. ardhahAravara samudramAM adhahAravara ane ardhahAra mahAvara e nAma vALA be de rahe che. ahArAvabhAsa nAmanA dvIpamAM ahArAvabhAsa bhadra ane ardhahArAvabhAsa mahAbhadra e nAma vALA be de rahe che, arthahArAvabhAsa nAmanA samudramAM ardhahArAvabhAsavara ane ardhahArAvabhAsa mahAvara e nAmanA be de rahe che. kanakAvalI dvIpamAM kanakAvalI bhadra ane kanakAvalI mahAbhadra e nAma vALA be de rahe che. kanakAvalI samudramAM kanakAvalIvara ane kanakAvali mahAvara e be de rahe che.
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kanakAvalivaramahAvarau, kanakAvalivarAvabhAse dvIpe kanakAvalibarAvabhAsabhadrakanakA. valivarAvabhAsamahAbhadrau, samudre kanakAvalivarAvabhAsavarakanakAvalivarAvabhAsamahAvaro, ratnAvali dvIpe-ratnAvalibhadra ratnAvalimahAbhadrau, tat samudre ratnAvalivara ratnAvalimahAvarau, ratnAvalivare dvIpe ratnAvalivarabhadraratnAvalivaramahAbhadrau, tat samudre ratnAvalivararatnAvalimahAvarI, ratnAvalivarAvabhAse dvIpe ratnAvalivarAvabhAsabhadraratnAvalivarAvabhAsamahAbhadrau, samudre-ratnAvalivarAvabhAsavaratnAliyarAvahaiM kanakAvalivaradIpa meM kanakAvalibhadra aura kanakAvali mahAbhadra ye do deva rahate haiM kanakAvalivarasamudra meM kanakAvalivara aura kanakAvalivaramahAvara ye do deva rahate haiM kanakAvalivarAvabhAsadvIpa meM kanakA. valivarAvabhAsabhadra aura kanakAvalivarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva rahate haiM kanakAvalivarAvabhAsasamudra meM kanakAvalivarAvabhAsavara aura kanakAvalivarAvabhAsa mahAvara ye do deva rahate haiM ratnAvalidvIpa meM ratnAvalibhadra aura ratnAvalimahAbhadra ye do deva rahate haiM, ratnAvalisamudra meM ratnAvalivara aura ratnAvalimahAvara ye do deva rahate haiM, ratnAvalivaradvIpa meM ratnAvalivarabhadra aura ratnAvalimahobhadra ye do deva rahate haiM ratnAvalivarasamudra meM ratnAvalivaravara aura ratnAvalivaramahAvara ye do deva rahate haiM ratnAvalivarAvabhAsadvIpa meM ratnAvalivarAvabhAsabhadra aura ratnAvalivarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva rahate haiM ratnAvalivarAvabhAsasamudra meM ratnAvalivarAvabhAsavara aura rtnaavlivraavkanakAvalivara dvIpamAM kanakAvalibhadra ane kanakAvali mahAbhadra e nAmanAM e devo rahe che, kanakAvalivara samudramAM kanakAvalivara ane kanakAvalivara mahAvara e nAma vALA be de rahe che. kanakAvalivarAbhAsa dvIpamAM kanakAvalivarAvabhAsa bhadra ane kanakAvalivarAvabhAsa mahAbhadra e nAmanA be deve nivAsa kare che. kanakAvalivarAvabhAsa samudramAM kanakAvalivarAvabhAsavara ane kanakAvalivarAvabhAsa mahAvara e nAmanA be de rahe che. ratnAvali dviIpamAM ratnAvali bhadra ane ratnAvali mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. ratnAvali samudramAM ratnAvalivara ane ratnAvali mahAvara e nAma vALA be de rahe che. ratnAvalivara dvIpamAM ratnAvalivara bhadra ane ratnAvalivara mahAbhadra e nAma vALA be de rahe che. ratnAvalivara samudramAM ratnAvalivaravara ane ratnAvalivara mahAvara e nAmanA be de rahe che, ratnAvalivarAvabhAsa dvIpamAM ratnAvalivarAvabhAsa bhadra ane ratnAvalivarAvabhAsa mahAbhadra e nAmanA be de rahe che, ratnAvalivarAvabhAsa samudramAM tanAvalivarAvabhAsavara ane ratnAvalivarAbhAsa
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam bhAsamahAvarau / muktAbalidvIpe muktavalibhadra muktAvalImahAbhadrau samudre-muktAvalIvaramuktAvalimahAvaro, muktAvalibare dvIpe-muktAvalIvarabhadra muktAvalIvaramahAbhadrau, samudre muktAvalIvara muktAvalImahAvarau, muktAvalivarAvabhAse dvIpe-muktAvalivarAvabhAsabhadramuktAvalivarAvabhAsamahAbhadrau, samudre-muktAvalIvarAvabhAsavaramuktAvalIvarAvabhAsamahAvarau / Ajine dvIpe AjinabhadrA''jinamahAbhadrau, samudre-AjinavarA''jinavaramahAvarau, Aninavare dvIpe AjinavarabhadrA''jinavaramahAvarau samudre-AjinavarAbhAsamahAvara ye do deva rahate haiM muktAvalidvIpa meM muktAvalibhadra aura muktAvalimahAbhadra ye do deva rahate haiM muktAvalisamudra meM muktAvalivara aura muktovalimahAcara ye do deva rahate haiM, muktAvalivaradvIpa meM muktAvalivarabhadra aura muktAvalimahAbhadravara ye do deva rahate haiM muktAvalivarasachudra meM muktAvalivaravara aura muktAvalimahAvara ye do deva rahate haiM muktAvalivarAvabhAsadvIpa meM muktAvaliyarAvabhAsabhadra aura muktAvalivarAvabhAsa mahAbhadra' ye do deva rahate haiM muktAvalivarAvabhAsa samudra meM muktAvalivarAvabhAsavara aura muktAvalivarAvabhAsamahAvara ye do deva rahate haiM AjinadvIpa meM Ajinabhadra aura AjinamahAbhadra ye do deva rahate haiM Ajinasamudra meM Ajinavara aura AjinamahAvara ye do deva haiM AjinavaradvIpa meM Ajinavarabhadra aura AjinavaramahAbhadra mahAvara e nAmanA be de rahe che. muktAvalI nAmanA dviIpanAM muktAvali - bhadra ane muktAvali mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. muktAvali samudramAM muktAvalivara ane muktAvali mahAvara e nAmanA be de rahe che. muktAvali varadvIpamAM muktAvalivara bhadra ane muktAvalivara mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. muktAvali samudramAM muktAvalivara ane muktAvali mahAvarA e nAmanA be deve nivAsa kare che muktAvalivara dvIpamAM muktAvalivara bhadra ane muktAvali mahAbhadra e nAmanA be de rahe che muktAvalivara samudramAM muktAvalivaravara ane muktAvalivara mahAvara e nAma vALA be de rahe che muktAvalivarAvabhAsa dvipamAM muktAvalivarAvabhAsa bhadra ane muktAvalivarAvabhAsa mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. muktAvalivarAvabhAsa samudramAM muktAvalivarAvabhAsa vara ane muktAvalivarAvabhAsa mahAvara e nAma vALA be de rahe che. AjIna nAmanA dviIpamAM AjIna bhadra ane AjIna mahAbhadra e nAmanA be devo rahe che. AjIna nAmanA samudramAM AjInavAra ane AjIna mahAvara e nAma vALA be deva nivAsa kare che. AjInavara dvIpamAM AjInavara bhadra ane jA0 113
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre jinavaramahAvarau, AjinavarAvabhAse dvIpe AjinavarAvabhAsabhadrA''jinavarAvabhAsamahAbhadrI samudre-AjinavarAvabhAsavarA''jinavarAvabhAsamahAvarau / evaM sarvatrApi triH pratyavatAro devAnAM nAmAni ca bhAvanIyAni, yAvat-sUrya-1 sUryavaraH 2 sUryavarAvabhAsaH 3 dvIpaH samudrazca-"zvaro bhAsoe samudde" sUryadvIpe-sUryabhadrasUryamahAbhadrau devI, sUryasamudre-sUryavara sUrya mahAvarau, sUryavare dvIpe sUryavarabhadra sUryaye do deva rahate haiM Ajinavarasamudra meM Ajinavaravara aura AjinavaramahAvara ye do deva rahate haiM AjinavarAvabhAsadvIpa meM AjinavarAvabhAsabhadra aura AjinavarAvabhAsamahAbhadra ye do deva rahate haiM AjinavarAvabhAsasamudra meM AjinavarAvabhAsadara aura AjinavarAvabhAsamahAvara ye do deva rahate haiM isa taraha se sarvatra tri pratyavatAra aura devoM ke nAma udbhAvita kara lenA cAhiye dvIpoM ke nAmake sAtha bhadra aura mahAbhadra zabda lagAne se evaM samudra ke nAmoM ke sAtha vara zabda lagAne se una una dvIpoM aura samudroM ke devoM ke nAma bana jAte haiM yAvat sUrya jo dvIpa hai aura sUrya jo samudra hai, sUryavara jo dvIpa hai aura sUryavara jo samudra hai, sUryavarAvabhAsa jo DIpa hai sUryavarAvabhAsa jo samudra hai, inameM kramazaH sUryadvIpa meM sUryabhadra aura sUryamahAbhadra ye do deva rahate haiM, sUryasamudra meM sUryavara aura sUryamahAvara ye do deva rahate hai sUryavaradvIpa meM sUryavarabhadra aura sUryavaramahAbhadra ye do deva rahate hai, Ajanavara mahAbhadra e nAma vALA be de rahe che. Ajanavara samudramAM ajInavara ane AjanamahAvare e nAma vALA be devanivAsa kare che. AjanavarAbhAsa dvIpamAM AjIvarAvabhAsa bhadra ane ajInavarAvabhAsa mahAddhi e nAmanA be deva nivAsa kare che. AjInavarAvabhAsa samudramAM ajInavarAbhAsavara ane anavarAbhAsa mahAvara e nAmanA be devo rahe che. A rIte badhe ThekANe tripratyavatAra ane denA nAmo samajI levA joIe dvIpanA nAmanI sAthe bhadra ane mahAbhadra e zabda joDavAthI ane samudronA nAmanI sAthe vara ane mahAvara zabda lagAvavAthI e dviIpe ane samudronA nAmo devanA nAmo banI jAya che. yAvat sUrya nAmane je dvIpa che. ane sUrya nAmane je samudra che. tathA sUryavara nAmane je dvIpa che ane sUryavara nAmane samudra che. sUryavarAvabhAsa nAmane je dvIpa che ane sUryavarAvabhAsa e nAmane je samudra che. temAM kramapUrvaka sUryadvIpamAM sUrya bhadra ane sUrya mahAbhadra A nAma vALA be deva nivAsa kare che. sUrya samudramAM sUryavara ane sUryamahAvara e nAma vALA be deve rahe che. sUryavara dvIpamAM sUryavara bhadra ane sUryavaramahAla
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 899 varamahAbhadrau, sUryavare samudre-sUryavara sUryamahAvarau,-sUryavarAvabhAse dvIpe, sUryavaravAbhAsa bhadra sUryavarAvabhAsamahAbhadrau, sUryavarAvabhAse samudre-sUryavarAvabhAsavara sUryavarAva bhAsamahAvarau dvau dvau devauM / 'dIvesu bhahanAmA varanAmA hoti udahIsu' dvIpeSu bhadranAmAnau varanAmAnau-udadhiSu devau bhavataH / 'jAva pacchimabhAvaM ca khodavarAdIsu sayaMbhUramaNapajjatesu' yAvatpazcimabhAvaM va paratvaM ca kSodavaradvIpAdArabhya svayambhUramaNaparyanta dvIpasamudreSu / 'bAvIo-khododaga paDihatthAo' vApyo yAvad bilapaMktayaH kSododakaparipUrNAH vaktavyAH / 'evvayakAya savva vairAmayA' parvatakAca sarvAtmanA vajramayAH devahIve do devo mahaDriyA devabhada devamahAmadA ettha0' sUryavarAvabhAsasamudrAtparaM yadasti-tadAha-'sUravarAvabhAsaM NaM sAI devo nAmaM dIve sUryavarasamudra meM sUryavaravara aura sUryavara mahAvara ye do deva rahate haiM sUryavarAvAladvIpa meM sUryavarAvalAkhabhadra aura sUryavarAvabhAsamahAbhadra ye do deva rahate hai sUryavarAyabhAlasamudra meM sUryavarAvabhAsavara aura sUryavarAvabhAsa mahAvara ye do deva rahate haiM / 'jAva pacchimabhAvaM ca khodavarAdisu sayaMbhUramaNapajjatesu bAvIo khoodga paDihatthAo: pavvayakAya savvavarAmayA' kSodaradIpa se lekara svayaMbhUramaNa taka ke - dvIpa aura samudroM meM vApikAeM haiM yAvat bilapaGktiyAM haiM aura ye saba kSododaka-ikSurasa jaise jala-le bharI huI haiM aura jitane bhI yahAM parvata haiM ve saba sarvAtmanA vajralaya haiM / 'deva dIve dIve do devA mahiDiyA deva bhadda deva mahAbhadA ettha0' sUryavarAvabhAsa samudra se Age jo dvIpa aura samudra haiM unake viSaya meM yaha kahA jA rahA hai ki isa e nAma vALA be de rahe che. sUryavara samudramAM sUryavara ane sUryavara mahAvara e nAmanA be de rahe che. sUryavarAvabhAsa nAmanA dvIpamAM sUryavarAva. bhAsa bhadra ane sUryavarAvabhAsa mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. sUryavarAvabhAsa samudramAM sUryavarAvabhAsavara ane sUryavarAbhAsa mahAvara e nAma pAye. he| 29 che. 'jAva pacchimasAvaM ca khodavarAdisu sayaMbhUramaNapajjatesu vAvIo khoodagapaDihatthAo pavvayakAya savva vairAmayA' 12 dIpathI sAdhana svayaMbhUramaNa paryantanA dvIpa ane samudromAM vA AvelI che cAvat bilapaMDita dodaka arthAta selaDInA rasa jevA jalathI bharelI che. ane A jeTalA maDIyA 5vatI the mayA sarvazate 13maya che. 'devadIve dIve do devA mahiDhiyA devabhadda devamahAmadA estha0 / ' sUya rAmAsa samudrI mAra dIyA mana samudro cha tenA samadhamA sama vAma gAve che 3-'sUravarAvabhAsaM NaM samudaM
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ 900 jIvAmigamasUtra vaDhe0' sUryavarAvabhAsaM khalu samudra devavaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati sa hi-samacakrayAlasaMsthitaH no vipamacakravAlasaMsthitA, devo bhadanta ! dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa parikSepeNa ca prajJaptaH ? he gautama ! asaMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa tAnyeva parikSepeNa ca prajJaptaH, sarvaM pUrvavat-varNanam vaiziSTayaM devadvIpe devabhadra devamahAbhadrau mahardikau yAvat palyopamasthitiko pavisataH / devodaH samudro vRttovalayAkArasaMsthAnena saMparikSipya devadvIpaM sarvataH samantAttiSThati pUrvavat 'devode 'sUravarAvabhAsaM NaM samudaM devo nAmaM dIve paTTe' sUryavarAvabhAsasamudra ko cAroM ora se ghere hue deva nAmakA dvIpa hai yaha dvIpa vRtta hai aura golavalaya ke jaise saMsthAna vAlA hai yaha dvIpa bhI samacakravAla vAlA hai viSamacakravAla vAlA nahIM hai isake samacakravAla kA viSkambha asaMkhyAta lAkha yojana kA hai aura paridhi isakI tIna guNI adhika hai aura saba kathana isa sambandha meM pUrva ke hI jaisA hai-yahA~ devabhadra aura deva mahAbhadra' nAma ke do deva rahate hai ye donoM mahardika adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat eka palyopama kI inakI sthiti hai devadvIpa ko devoda nAmakA samudra cAroM ora se ghere hue hai yaha bhI vRtta-gola-hai aura gola valaya ke jaise saMsthAna vAlA hai isa sambandha meM aura saba kathana pahile ke jaisA hI hai yahAM para 'devode saludde devavara devamahAvarA do devA ettha0' isa sUtra ke anusAra devavara aura. deva mahAvara nAma devo nAma dIve vaTUTe' sUryarAvalAsa samudrana yAre mAthI dhezana heva ma nAma vALe dviIpa Avela che. A dvIpa goLa che. ane goLa valaya nA AkAra jevA AkAra vALe che. A dvIpa paNa samacakravAla vALo che. viSama cakravAla vALe nathI. tene samacakavAlane viSThabha asaMkhyAta lAkha ejanane che. ane tenI paridhi traNa gaNI vadhAre che. A sivAya bAkInuM tamAma kathana A viSaya saMbaMdhI pahelAM kahyA pramANenuM che. A dvIpamAM devabhadra ane deva mahAbhadra e nAma vALA be de rahe che. A banne devo mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. yAvat teonI sthiti eka palyopamanI che, dvIpane vAda e nAmavALA samudra cAre bAjuthI gherela che. A samudra paNa vRtta-gaLa che. ane goLa valayanA AkAra jevA AkAravALe che. A viSaya saMbaMdhI bAkInuM tamAma varNana paDatA hyA pramANenu cha maDIyA 'devode samudde devavara deva mahAvarA do devA ettha' mA sUtranA 4thana prabhArI 12 mana he bhAva2
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 901 samudde-devavaradevamahAvarA do devA ettha0' atra devode samudre devavara-devamahAvarau mahaddhiko yAvatpatyopamakau dvau devau parivasataH / 'jAba sayaMbhUramaNe dIve' devodaM samudra nAgo dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnena sarvataH samantAtsaMparikSipya tiSThati atra dvIpe nAgabhadranAgamahAbhadrau devau0 nAgasamudre-nAgavaramahAvarau dvau devau / nAgasamudrAtparaM yakSadvIpaH tatra-yakSabhadra yakSamahAbhadrau dvau devau-tato yakSa samudra statra-yakSavarayakSamahAvarau / tataH paraM bhUtadvIpaH bhUtabhadrabhUtamahAbhadrau dvau devau, tato bhUtasamudre bhUtavarabhUtamahAvarau dvau devo / tataH paraM svayaMbhUramaNo dvIpaH tatra-svayake do deva rahate haiM ye donoM maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM 'jAva sayaMbhUramaNe dIve sayaMbhUramaNabhadda layaMbhUramaNamahAbhaddA ettha do devA mahiDiyA' yAvatadevodaka samudra ko nAgadvIpa ghere hue hai| yaha dvIpa bhI gola hai aura gola valaya ke jaise saMsthAna vAlA hai isa dvIpa meM nAgabhadra aura nAga- mahobhadra nAmake do deva rahate haiM isa nAgadvIpa ko cAroM ora se ghere hue nAgasamudra hai. isameM nAgavara aura nAgamahAvara nAma ke do mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM inakI sthiti eka palyopama kI hai nAgasabudra ko yakSadvIpa cAroM ora se ghere hue haiM yahAM yakSabhadra aura yakSamahAbhadra nAmake do deva rahate haiM yakSadIpa ko cAroM ora se ghere bhUtadvIpa hai isameM bhUtabhadra aura bhUtamahAbhadra nAma ke do deva rahate haiM bhUtadIpa ko cAroM ora se ghere hue bhUtasamudra hai isameM bhUtavara aura nAmanA be devo nivAsa kare che. A banne deva mahaddhika vigere vizeSaNe pAya che. mana yAvata tebhanI sthiti me pakSyopabhanI cha. 'jAva sayaMbhUramaNe dIve / sayaMbhUramaNabhada sayaMbhUramaNamahAmada ettha do devA mahaDDhiyA' yAvat 64 samudrane nAgadvIpe gherela che. A dvIpa paNa goLa che. ane goLa valayanA AkAra je AkAravALo che. A dvIpamAM nAgabhadra ane nAgamahAbhadra e nAma vALA be devo rahe che. A nAga dvIpane cAre bAjuethI gherIne nAga nAmane samudra Avela che. A samudramAM nAgavara ane nAgamahAvara e nAma vALA be deva nivAsa kare che. ane teo mahaddhika vigere vizeSaNavALA che. teonI sthiti eka pApamanI che, nAgasamudrane cAre bAjuethI gherIne yakSadvIpa Avela che. A yakSadvIpamAM cakSabhadra ane yakSamahAbhadra nAmanA be deva nivAsa kare che. yakSadvIpane cAre bAjuethI gherIne bhUta nAmane dvipa che. A dvIpamAM bhUtabhadra ane bhUtamahAbhadra e nAma vALA be devo nivAsa
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ 902 jAvAbhigamasUtra mbhUramaNamahAbhadrau dvau devI, tataH sa eva samudraH tatra svayambharamaNavara-svayambhUramaNamahAvarau devau / atra devAdi svayambhUramaNAnteSu paMcA-2 dvIpeSu samudreSu ca tripratyavatAratA nAsti ata ekatayA te vaktavyAH / taduktam-'deve nAge jakkhebhUe ya sayaMbhUramaNe ya ekaike bhANiyaco' deve yakSe nAge bhUte ca svayambhUramaNe ca ekaiko bhnnitvyH| nandIzvaradvIpAdArabhya svayambhUramaNaTTIpaM yAvat devavipaye vApIpuSkariNIdIpikAH kSododakaparipUrNAH parvatAca sarvavatramayA jeyAH / nandIzvarAdbhUtAntasamudre nAmAnvarthacintAyAmudakamikSusadRzam svayambhUramaNaH puSkarodasamudravat / rucakAtpUrvadvIpe vikaramAdayaH saMkhyeyAH rucakAtpare dvIpasamudrA'saMkhyeyAH iti / 'sayaMbhUramaNadIce sayaMbhUramaNabhada sayaMbhUramaNamahAmahA do devA0' svayambhUramaNadvIpe-svayambhUramaNa bhadra svambhUramaNamahAbhadrI dvau devo / 'sayaMbhUramaNaM NaM dIvaM sayaMbhUramaNode nAmaM samudde baTTe valayA0 jAva asaMkhejAijoyaNasayabhUtamahAvara nAmake do deva rahate haiM ye mahardika Adi vizeSaNoM vAle aura yAvat eka palyopama kI sthiti vAle hai bhRtasamudra ko ghere hue svayaMbhUramaNadvIpa hai isa meM svayaMbhUramaNabhadra aura svayaMbhUramaNa mahAbhadra nAma ke do deva rahate haiM svayaMbhUramaNadvIpa ko svayaMbhUramaNa samudra cAroM ora se ghere hue hai / yaha samudra gola hai aura gola valaya ke jaisA isakA saMsthAna hai yaha svayaMbhUramaNasamudra asaMkhyAta lAkha yojana ke vistAra vAlA hai aura itanA hI isakA parikSepa hai| he bhadanta ! 'svayabhUramaNa' aisA nAma isa samudra kA kisa kAraNa se huA hai aisA yaha prazna gautama kI ora se kiyA hai isa bAta ko 'jAva aTTho' isa pada kare che. bhUtadvIpane cAre bAjuethI gherIne bhUta e nAmane samudra Avela che. A samudramAM bhUtavara ane bhUtamahAvara e nAmanA be deva nivAsa kare che. e deva mahaddhika vigere vizeSaNovALA che. ane yAvata, teo eka palyApamanI sthiti vALA che. bhUtasamudrane gherIne svayaMbhUramaNa dvIpa Avela che. A dvIpamAM svayaMbhUramaNa bhadra ane svayaMbhUramaNa mahA bhadra nAmanA be devA rahe che. svayaMbhUramaNa dvIpane svayaMbhUramaNa nAmanA samudra cAre bAjuethI gherela che. A samudra geLa che. ane valayanA AkAra jevA AkAra vALe che. A svaMbhUramaNa samudra asaMkhyAta lAkha ejananA vistAra vALo che. ane tene parikSepa paNa eTaleja che. he bhagavana "svayaMbhUramaNa e pramANenuM nAma zA kAraNathI thayela che ? A pramANene prazna gautamasvAmIe prabhuzrIna pUche che. pAtana 'jAva aTTho' 2 // 54thI sUtradhAre pragaTa 420 cha. mA prazana uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! sayaMbhUramaNodae udae acche pattha
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 105 aruNAdidvIpasamudranirUpaNam 903 sahassAI parikkheveNaM jAva aTTho goyamA ! sayaMbhUramaNodae udae acche patthe jacce-taNue phalihavaNNAbhe-pagatIe udagaraseNaM panatte sayaMbhUramaNavara sayaMbhUramaNamahAvarA ettha do devA mahaDiyA' sesaM taheva jAva asaMkhejjAo tArAgaNakoDikoDIo someMsu vA-3' svambhUramaNadvIpaM hi sarvataH saMveSTaya svayambhUramaNasamudro vRtta0 san tiSThati sa samudro'saMkhyeyayojanazatasahasrANi parikSepeNa prajJaptaH yAvAn arthaH tatkenArthena bhadanta ! svayambhUramaNaH samudraH-2 evamucyate ? he gautama ! svayambhUramaNodakaM acchaM-pathyaM jAtyam-anAvilaM-tanukaM-sphaTikavarNAbha prakRtyodakarasapUrNam atra mahaddhiko devau svambhUramaNavara-svayambhUramaNamahAvarau palyopamasthitiko parivasataH, tattenArthena svayamyUramaNaH samudraH-2 evamucyate zeSa pUrvavat / jyotiSkasUtra mapi ruvakAdivat yaavttaaraagnnkottikottyH||suu0185|| se prakaTita kiyA hai isa ke uttara meM prAhu kahate haiM-'goyamA ! sayaMbhUramaNodae udae acche patthe jacce, taNue phalihavaNNAbhe pagatIe udagaraseNe paNNatte' he gautama ! svayaMbhUramaNa samudra kA jala accha AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA nirmala hai-pathya hai jAtya-anAbila hai-arthAta malinatA se vihIna hai tanuka-halakA hai-bhArI-nahIM hai sphaTika maNi kI kAnti jaisA hai evaM svabhAvataH jala ke rasa se paripUrNa hai| yahAM para svayaMbhUramaNavara aura svayaMbhUramaNa mahAvara nAma ke do deva rahate haiN| inakI sthiti 1-1-palyopama kI hai isI kAraNa he gautama ! ila samudra kA nAma 'svayaMbhUramaNa' aisA kahA gayA hai| yahA~ candra-sUrya-Adi jyotiSka deva asaMkhyAta haiM deva se lekara svayaMbhUramaNa taka jotri prakAratA nahIM kahI gaI hai vaha 'deve nAge jakkhe, bhUe ya sayaMbhUramaNe ya' isa kathana ke anusAra nahIM kahI gaI hai // 105 // jacce, taNue, phalihavaNNA pagatIe udagaraseNaM paNNatte' 3 gautama! svaya bhuuramaNa samudranuM pANI acha-AkAza ane sphaTikamaNInA jevuM nirmaLa che. pathya che. tya-manAvita che. arthAt malinatA pArnu cha. tanu4- cha, bhAre nathI. sphaTika maNinI kAMtI jevI kAMtI vALuM che. ane svabhAvathI ja jalanA rasathI paripUrNa che. A svayaMbhUramaNa samudramAM svayaMbhUramaNavara ane svayaMbhUramaNa mahAvara nAmavALA be deve nivAsa kare che. teonI sthiti 1. eka 1 eka palyopamanI che. e ja kAraNathI he gautama A samudranuM nAma svayaMbhUramaNa e pramANe kahevAmAM Avela che. A samudramAM caMdra ane sUrya vigere tiSka devo asaMkhyAta che. devanA kathanathI laIne "svayaMbhUramaNa samudranA 4thana paryanta 2 triprA2 pADavAbhA mAvasa nathI ta 'deve nAge jakkhe bhUeya sayaMbhUramaNe ya' 24 // 4thana pramANa 4 nathI. // sU. 105 // /
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ 904 jIvAmigamasatre atha jambUdvIpAdayo nAmnA gaNyantemUlam-kevaiyANaM bhaMte ! jaMbUdIyA dIvA nAmadhenjehi pannattA ? goyamA ! asaMkhejA jaMbUdIvA dIvA nAmadhejjehi pannattA / kevaiyANaM bhaMte ! lavaNasamudA-2 pannattA ? goyamA! asaMkhejA lavaNasamudA nAmadhejjehiM pannattA / evaM dhAyaisaMDA vi evaM jAva asaMkhejjA sUradIvA nAmadhejjehi ya / ege deve dIve pannatte, ege devode samudde pannatte, evaM-NAge jakkhe bhUe jAva ege sayaMbhUramaNe dIve ege sayaMbhUramaNasamudde NAmadhejjeNaM pannatte / lavaNasta NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM pannatte ? goyamA ! lavaNassa udae Aile-2 raile liMde lavaNe kaDue apejje vahaNaM dupaya cauppaya migapasu pakkhisarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM / kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM pannatte ? goyamA! Asale-pesale-mAsale-kAlae-bhAsarAsivaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM pannatte / pukkharodassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae pannatte ? goyamA ! acche jacce taNue. phAliyavaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM paNNatte / varuNodassa NaM bhaMte ! goyamA ! je jahA NAmae pattAsavei vA coyAsavei vA khajjUrasArei vA supika khoyarasei vA meraei vA kAvisAyaNei vA caMdappabhAI vA maNasilAi vA varasIdhUi vA varavAruNI vA aTapiTTapariNiTiyAi vA jaMbUphalakAliyA varappasaNNA ukkosa. madappattA Isi uTAvalaMbiNI IsitaMvacchikaraNI IsiboccheyakaraNI AsalA mAsalA pesalA vaNNeNaM ukveyA jAva No iNaTe samaTe varuNodae itto iTutarA ceva jAva assAeNaM pnntte| - khIrodassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae aslAeNaM
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ pauyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 905 pannate ? goyamA ! se jahA nAmae-cAuraMtacakavahissa cAu. rakke gokhIre pajjatti maMdaggi sukaDDie AuttarakhaMDamacchaMDi. ovavee vaNNeNaM uvavee jAva phAseNaM uvavee, bhave eyArUve siyA ? jo iNaTe lamaTe, goyamA ! khIroyassa0 etto iTTa jAva assAeNaM pannate / ghaodassa NaM se jahA NAmae sAraikassa goSayavarasta maMDe sallaikaNiyAra pupphavaNNAbhe sukaDDiya udAra sajjhavIsaMdie vaNNeNaM uvavee jAva phAseNa ya uvavee-bhave eyA rUve siyA No iNaTe samaTe, etto iTTayaro0 / khododassa se jahA NAmae ucchRNa jacca puMDakANa hariyAla piMDieNaM bheruMDachaNANa vA kAlaporANaMtibhAga nivvADiya vADagANaM valavagaNara jaMtaparigAliyamittANaM je ya rase hojjA vatthaparipUe cAujAlaga suvAsie ahima patthe lahue vaSNeNaM ukvee jAva bhave eyArave siyA ?, no iNa? samaTe, etto iTTayarA0, evaM sesagANa vi samudANaM bhedo jAva sayaMbhUramaNassa, Navari acche jacce patthe jahA pukkharodassa / kaiNaM bhaMte ! samuddA pattegarasA paNNatA ? goyamA! cattAri samuddA pattegarasA pannattA, taM jahA-lavaNe varuNode khIrode ghaode / kaiNaM bhaMte ! samuddA pagaIe udagaraseNaM pannattA goyamA !tao samuddA pagaIe udagaraseNaM pannattA ? taM jahA-kAloe pukkharoe sayaMbhUramaNe, avasesA samuddA ussaNaM khoyarasA pannattA samaNAuso ||suu. 106 // ___chAyA-kiyantaH khalu bhadanta ! jambUdvIpA dvIpAH nAmadheyaiH prajJaptAH ? gautama ! asaMkhyeyA jambUdvIpA dvIpAH nAmadheyaiH prajJaptAH / kiyantaH khalu bhadanta ! lavaNasamudrAH samudrAH prajJaptAH ? gautama ! asaMkhyeyA lavaNasamudrA nAmadheyaiH prajJaptAH / evaM dhAtakIpaNDA api, evaM yAvata-asaMkhyeyAH sUryadvIpAH nAmadheyaizca / eko devo dvIpaH prajJaptaH, eko devodakaH samudra prajJaptaH / evaM nAgo yakSo bhUto yAvatekaH svambhUramaNo dvIpaH ekaH svayambhUramaNaH samudro nAmadheyena prajJaptaH / lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasyodakaM kIdRzamAsvAdena prajJaptam gautama ! lavaNasyodaka jI0 114
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 906 mAvilaM rajoviralam lindam lavaNam kaTukam apeyam bahUnAM dvipadacatuSpadamRgapazupakSisarIsRpANAM nA'nyatra tajjonikAnAM saccAnAm / kAlodasya khalu bhadanta ! samudrasyodakaM kIdRzamAsvAdena prajJaptam ? gautama 1 AsalaM pezalaM mAMsala kAlaM mAparAzivarNAbham prakRtyodakarasena prajJaptam / puSkarodakasya khalu bhadanta ! samudrasyodakaM kIdRzaM prajJatam ? gautama ! acche jAtyaM tanukaM sphaTikavarNAbhaM prakRtyodakarasena prajJaptam / varuNodasya khalu bhadanta ! gautama ! sa yathA nAmakaH patrAsa iti vA coyAsava iti vA kharjUrasAra iti vA, supakva kSodarasa iti vA meraka iti vA kApiSAyaNa iti vA candraprabheti vA manaHzileti vA - varasIdhuriti - pravaravAruNI vA - aSTapiSTapariniSThita iti vA jambUphalakAlikAm varaprasannAm / utkRSTamadaprAptA - IpadoSThAvalaMbinI - IpattAmrAkSikariNI-Ipadutseka karaNI - AsalA mAMsalA pezalA varNenopapetA yAvata nAyamarthaH samarthaH, vAruNodakam ita iSTatarameva yAvadAsvAdena prajJaptam ? gautama ! sa yathA - nAmako rAjJazcaturantacakravartinacAturaSkaM gokSIraM paryAptamandAgni kvathitam Adyuttara khaNDa matsyaMDikopapetaM varNenopetaM yAvatsparzeNopapetam bhavedetadrUpaM syAt nAyamarthaH samarthaH gautama ! kSIrodakasya 0 ita iSTa0 yAvadAsvAdena prajJaptam / ghRtodasya khalu sa yathA nAmaka: zAradikasya goghRtavarasya maNDaH zallakI karNikAra puSpavarNAmaH sukvathitodArarasa viSyandito varNenopapeto yAvat sparzeNopetaH, bhavedetadrApaH syAt nAyamarthaH samarthaH ita iSTatara0 / kSododakasya sa yathA nAmakaH ucchUna jAtya puNDrakANAM haritAla piNDarANAM bheruNDa samutpAditAnAM vA kAlavaNAM tribhAgotpATitavAMTakAnAM valavat narayantra parigAlita mAtrANAM yatha raso bhaveta vastraparipUtaH cAturjAtaka suvAsitaH adhikapathyo laghuko varNenopapeto yAvadbhavet etadrUpaH syAtH nAyamarthaH samarthaH itaiSTataraka0 evaM zeSANAmapi samudrANAM bhedo yAvat svayaMbhUramaNasya, navaram acchaM jAyaM patthyaM yathA puSkarodasya / kati khalu bhadanta ! samudrAH pratyekarasAH prajJaptAH ? gautama ! catvAraH samudrAH pratyekarasAH prajJaptAH / tadyathA-lavaNo varuNodaH kSIrodo ghRtodaH / kati khalu bhadanta ! samudrAH prakRtyodakarasena prajJaptAH / gautama ! trayaH samudrAH prakRtyA udakarasena prajJaptAH tadyathA - kAlodaH 1 puSkarodaH 2 svayambhUramaNaH / avazeSA samudrA utsannaM (vAhalyena) kSodarasA : prajJaptAH zramaNAyuSman ? // 106 // TIkA- 'kevaiyA NaM bhaMte! jaMbUddIvA dIvA nAmadhejjehiM pannattA' jaMbUdvIpA dvIpAH kiyantonAmabhiH prasiddhAH ? 'goyamA ! asaMkhejjA jaMbuddIvA dIvAnAmadhe - 'kevaiyANaM bhaMte! jaMbUdIcA dIvA nAmaghejjehiM pannattA' - ityAdi / TIkArya - aba gautama svAmIprabhu se aisA pUchate haiM - he bhadanta !
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3.sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 907 jjehiM pannattA' he gautama ! saMkhyAtItaH jambUdvIpAH dvIpAH nAmnaH saMkIrtanaH prkhyaataaH| 'kevaiyANaM bhaMte ! lavaNasamudA 2 pannattA ? goyamA! asaMkhejjAlavaNasamudA nAmadhejjehiM pannattA' kiyatsaMkhyAvanto bhadanta ! lavaNasamudrAH prajJaptAH? bhagavAnAha-gautama ! nAmato'saMkhyeyAH jJeyA lavaNasamudrAH smudraaH| asaMkhyeya jambUdvIpaparikSepi lavaNAnAmapi saMkhyAhInatvameva kathamanyathA lavaNasamudrajambUdvIpa pariveSTanaM bhavet / 'evaM dhAyaisaMDA vi' jambudvIpavat dhAtakIkhaNDadvIpo'pi nAmabhiH asaMkhyeya eva / 'evaM jAva asaMkhejjA sUradIvA nAmadhejjehi ya evaM yAvat evam-uktaprakAreNa tAvad vAcyaM yAvad asaMkhyeyAH sUryadvIpAH nAmanirdezaizca, sUrya iti nAmnA tripratyavatAra patiteneti gamyate, evaM-kAlodasamudrAtyAvat sUryavarAvabhAsaH sarve nAmnA'saMkhyeyAH, aruNadvIpAdArabhya devadvIpAtprAka sarveSAmeva tripratyavatAratayA'nantaramevAbhidhAnAtsamudrAH prajJaptAH saMprati devAdInadhikRtya sUtrANi Aha-kati khallu bhadanta ! devadvIpAH prajJaptA ? bhagavAnAhajambUdvIpa Adi nAma se kitane dIpa kahe gaye haiM uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! asaMkhejA jaMbuddIcA 2 nAmadhejjehiM pannattA' he gautama ! jambUdvIpa isa nAma se asaMkhyAtadIpa kahe gaye haiM 'kevatiyA NaM bhaMte ! lavaNasamuddA 2 pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudra isa nAma ke kitane samudra kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! asaMkhenjA lavaNasamuddA nAmadhejjehiM pannattA' he gautama ! lavaNasamudra isa nAma se asaMkhyAta samudra kahe gaye haiM 'evaM dhAyaisaMDo vi' isI taraha se dhAtakIkhaNDa isa nAma se asaMkhyAta dvIpa kahe gaye haiM 'evaM jAva asaMkhejA sUradIvA nAmadhejjehi ya' isI taraha se yAvat asaMkhyAtadvIpa sUrya 'kevaiyA NaM bhaMte ! jaMbuddIvA dIvA nAmadhejjehiM pannattA' tyAha TIkArya-gautamasvAmI A sUtra dvArA prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana jaMbudvIpa vigere nAma vALA keTalA dvIpa AvelA che. A praznanA uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! asaMkhejjA jaMbuddIvA dIvA nAmadhejjehiM paNNattA' 3 gautama! dI5 se nAma vA masaNyAta dIyA 4pAmAM mAvA che. 'kevatiyA NaM bhate / lavaNasamuhA samudA paNNattA' meM bhagavan q] samudra e nAmathI keTalA samudra kahyA che ? AnA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'goyamA asaMkhejjA lavaNasamuddA nAmadhejjehiM paNNattA 3 gautama ! daqg samudra mA nAmathI masabhyAta samudrI vAmAM mAvA che. 'evaM dhAyaisaMDA vi' mera pramANe pAtImadhye nAmAmA dIyA 5 masabhyAta che, 'evaM jAva asaMkhejA sUradIvA nAmadhejjehiM paNNattA' me pramANe yAvat misa yAta dIpo sUrya varAva
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ 908 . jIvAbhigamasUtra 'ege deve dIve paNNatte' eko deva dvIpaH prajJaptaH / evam 'ege devode samudde pannatte' he gautama ! devodaH samudro'pyeka eva prakhyAta / 'evaM-nAge jakkhe bhUe' evaM devavat-nAgo yakSo-bhUtazcaikaika eva dvIpaH samudrazca sva svanAmataH prasiddhaH nA'nekA 3 / 'jAva ege sayaMbhUramaNe dIve' ege sayaMbhUramaNa samudde NAmadhejjeNaM pannatte' svayambhUramaNo dvIpaH eka eva, eka eva svayambhUramaNaH samudro'pi nAmnA khalu prajJaptaH / 'lavaNassa NaM maMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM pannatte ? goyamA ! lavaNassa udae Aile-raile-liMde-lavaNe kaDue apejjevahUrNa dupaya-cauppayamigapasupakkhisarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANa' he bhadanta ! lavaNasamudrasyodakaM kIdRzam ? bhagavAnAha-he gautama ! AvilaM malavarAvabhAsa dvIpa isa nAma se kahe gaye haiM / parantu 'ege deve dIve paNNatte, ege devode samudde paNNatte, evaM NAge, jakkhe, bhUte jAva ege sayaMbhUramaNe dIve ege sayaMbhUramaNasamudde NAmadhejjeNaM paNNatte' he gautama ! devadvIpa eka hI kahA gayA hai devodasamudra eka hI kahA gayA hai isI taraha nAgahIpa, nAgasamudra, yakSadvIpa yakSasamudra, bhUtamIpa bhUtasamudra, aura svayaMbhUramaNadvIpa aura svayaMbhUramaNasamudra ye saba eka eka hI kahe gaye haiN| __ 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra kA jala asvAda meM kaisA,kahA gayA hai ? 'goyamA! lavaNassa udae Aile, raile, liMde, lavaNe kaDae apejje, bahUNaM dupaya cauppayamigapasupakkhisarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he gautama ! lavaNasamudra kA jala Avila-malayukta-hai, raja se AkIrNa mAsa dvIpa se nAmavANApAmA mAsA che. paraMtu 'ege deve dIve paNNatte ege devode samudde paNNatte evaM NAge, jakkhe, bhUte jAva ege sayaMbhUramaNe dIve ege sayaMbhUramaNasamudeM nAmadhejjeNaM paNNatte!'gautama ! deva dIpa se ho| che. deda samudra paNa eka ja kahevAmAM Avela che. e ja pramANe nAgasamudra, thakSa dvIpa yakSasamudra bhUtasamudra ane svayaMbhUramaNa dvIpa ane svayaMbhUramaNa samudra e badhA eka eka ja kahevAmAM AvelA che. 'lavaNassa Na bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM paNNatte' 3 sAvana sapae! samudranu ra mAsvAhamA yu vAmA mAyera cha ? 'goyamA / lavaNassa udapa Aile raile liMde lavaNe kaDue appejje, vahUNa dupaya caupapayamigapasupakkhi marimavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' gautama ! Aq! samudraNa Avila-maLayukta che. rajathI vyApta che. liMda-sevALa vigere vinAnuM che.
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyAMtikA TIkA pra.3 u 3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 909 digdhaM rajobhirAkIrNa linda-zaivAlAdi rahitacirakAlasaMcitajalavat lavaNayutaMkaTukam ataevA'peyam (kepAm) yahusaMkhyakadvipadacatuSpadamRgapazupakSisarIsRpANAM kRte, (nahi sarveSAM kRte'peyaM, keSAMcitpeyamapi te ke ityAha-) tajjAtAstadyonikA ye tAMstyaktvA'nyasattvA'nyasatcAnAM kRte'peyam iti / 'kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAe NaM pannatte ? goyamA ! Asale pesale mAMsale kAlae mAsarAsivaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudrasyodakaM kIdRzaM khalu-AsvAdena prajJapta ? bhagavAnAha-he gautama ! AsvAdhaM pezalaM-manojJa mAMsalaM paripuSTam, kAlaM-kRSNam, mASarAzivarNAbham mASarAzinAmatikRSNA''bhayA vyAptaM prakRtyA'kRtrimarasena prajJaptam iti / 'pukkharodagassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae pannatte ? goyamA ! acche jacce taNue phAliyavaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM pannatte' he bhadanta ! puSkarodakasamudrasya khalu hai-mizrita-hai linda-zaivAla Adi se rahita cirakAla se saMcita hue jala ke jaisA hai khArA hai kaTuka hai ataeva bahusaMkhyaka dvipada, catuSpada, mRga pazu pakSI evaM sarIsRpoM ke liye pIne yogya nahIM hai kintu usI jala meM utpanna hue jIvoM ke liye, usI meM rahane vAle jIvoM ke liye aura usI meM saMvadhita hue jIvoM ke liye apeya nahIM hai unake liye pIne yogya hai 'kAlodassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudra kA jala svAda meM kaisA hai ? 'goyamA ! Asale pesale mAMsale kAlae, mAsarAsivaNNAbhe, pagatIe udgaraseNaM paNNatte' he gautama ! kAloda samudra kA jala 'apane akRtima rasa se asvAdya hai, pezala manojJa hai-mAMsala-paripuSTa hai kRSNa-kAlA hai evaM jaisI udakarAzi kI kRSNa kAnti hotI hai usa ke jaisI kAnti se yukta ghaNA samayathI saMgraha thayela jalanA jevuM che, khArUM che, kaDavuM che, tethI ja temAM rahenArA ghaNA dvipada catuSpada, mRga, pazu pakSI evaM sarIsRpensa ne pIvA lAyaka te jala hetuM nathI. paraMtu e ja jalamAM utpanna thayelA che mATe temAMja rahevAvALA jIvo mATe ane temAMja vadhelA-SiAyelA jIvo bhATe apeya nathI. tabhane ta ya sa pIpA sAyacha. 'kAlodassa NaM bhaMte samudassa udae kevaie assAeNaM paNNatte' meM lagan tale samudra are svAbhA cha ? 'goyamA Asale pesale mAMsale kAlae mAsarAsi vaNNAbhe pagattIe udagaraseNaM paNNatte ke gautama ! so samudra potAnA 2kAmAvi arthAt akRtrima rasathI AsvAdya che. pezala che. manejha che. paripuSTa che. kRSNanAma kALuM che. ane udaka rAzInI kAMtI jevI kALI hoya che. evI kALI kAMtI
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 910 - kImudakaM vartate ? gautama ! accham yataH parama nirmalam uttamAduttamam - jAtyaMjAtimat tanukam pacanakriyayA svalpakAlena yadvilIyate sphaTikavarNAbham prakRtyA udakarasena prajJaptam, 'varuNodassa NaM bhaMte ! samudassa 0 1 goyamA ! se jahA NAmae - pattAMsaha ghA - coyAsavei vA-khajjUrasArei vA supakakhodarasei vA meraei vAkAvisAyaNei vA - caMdappabhAi vA - maNasilAi vA caraNI dhUha vA - varavAruNI vA aTTa piTTapariniTTiyAi vA jaMbUphalakAliyA varappasannA ukosamadappattA- Isi uTThAbalaMbiNI - Isi taM backiraNI- IsivoccheyakaraNI - AsalA. mAsalA - pesalA - vaSNeNaM unaveyA jAva No iNaDe samahe0 ' he bhadanta ! vAruNodakasamudrasyAkhAdena hai ' pukkharodassa NaM bhaMte ! samuhassa udae kerisae paNNatte' he bhadanta ! puSkaravara samudra kA jala svAda meM kaisA haiM ? 'godhamA ! acche, jacce, taNue phalihaNNA me pagatIe udgaraseNaM paNNatte' he gautama! puSkaravarasamudra kA jala apane akRtrima rasa se accha hai- parama nirmala hai - uttama se uttama hai jAti vAlA hai-taluka - halakA hai arthAt pAcanakriyA dvArA bahuta jaldI paca jAtA hai aura sphaTika maNi ke jaisI kAnti vAlA hai 'varuNodasaNaM bhaMte !' he bhadanta ! varuNoda samudra kA jala svAda meM kaisA hai ? 'goyamA ! se jahA NAmae pattAsaveti vA, coyAsaveti vA, khajjUra sAreti vA supikkakhodarasei vA merapati vA kAvisAyaNeha vA caMdaSpabhAi vA maNasilAeti varasIdhUti vA varavAruNI vA aTTha pig pariNihitAtivA jaMbUphalakAliyAvarappasannA, ukkosamadappattA IsiuThAvalaMbiNIIsi taMbacchikaraNI AsalA, mAMsalA, pesalA vaNNeNaM uvavetA jAva 'No tiNaDe samaTTe' he gautama ! varuNodasamudra kA jala vAlu te che. 'pukkharodassa NaM bhaMte! samudassa udae kerisae paNNatte' he bhagavan puSDaravara samudranu 4 vA svAha vAju che ? 'goyamA ! acche, jacce, taNue phaliyavaNNAbhe pagatIe udagaraseNaM paNNatte' he gautama! puS42vara samudra jala peAtAnA akRtrita-svAbhAvika rasathI accha che. parama niLa che. uttamamAM uttama che. jAtivALuM che: tanuka-halakuM che. arthAt pAcana kriyA dvArA te ghaNu ja jaldi pacI jAya che. temaja te sphaTika maNinI kAMtI jevuM kAMtivALu che. 'vAruNodassa NaM bhaMte / ' he bhagavan / 13 samudranu 4 vA svAha vA che ? 'goyamA ! se jahA nAmae pattAsaveti vA, coyAsaveti vA, khajjUrasAreti vA, supiTTakhodaraseti vA, merapati kA, kAvisAyaNei vA, caMdappabhAi vA maNosilAeti vA, varasIdhUti vA, varavAruNIi vA, aTTha piTTha pariNiTThitAti vA, jaMbUkalakA liyA varappasannA ukkosamadupattA IsI uTTAvalaMbiNI isitaMbacchi
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 911 kimAkArakaM jalam ? bhagavAnAha-gautama ! kiM bramaH sa yathAnAmakaH patrAsava iti vA, tvacAsava iti cA-khajUrasAra iti vA-supakva kSodarasaH iti vAmeraka:-kApizAyanam candraprabhA-manaHzilAvarasIdhuH varavAruNI aSTavAraM peSaNena pariniSThitam-jambUphalamizritA-varaprasannA - utkRpTamadaprAptA ISadoSThAvalaMvinI-ISattAmrA'kSikariNI IpadutsekakariNI-mAMsalA-pezalA-yAvaduttamavarNarasa gandhaiH sparzeNa ca yuktA varNanAtItaM sarvAtizAyi yathA bhavettatheti tarkaya, evamukte bhagavati gautama aah-smbhaavyte| bhagavAnAha-no no gautama ! 'vAruNodae jaisA patrAsava hotA hai, coyAsava hotA hai, khajUrAsava hotA hai, supiSTa kSodarasa hotA hai, neraka-eka jAti kI zarAba-hotA hai ATha bAra pIsane se taiyAra kI gaI jaisI zarAba-hotI hai, jAvuna ke rasa se mizrita jaisI zarAva hotI hai, utkRSTa mada ko-nazA ko-dene vAlI jaisI zarAba hotI hai oSThoM ko lagAte hI Ananda dene vAlau jaisI zarAva, hotI hai, jisa ke pIne para donoM Akhei kucha kucha lAla ho jAtI haiM aisI zarAba hotI hai thoDA 2 nazA karane vAlI jaisI zarAba hotI hai AsvAda karane ke jaisI zarAba hotI hai puSTa karane vAlI jaisI zarAba hotI hai yAvat varNa, rasa, gandha aura sparza dvArA jo zarAba varNanAtIta hotI-evaM isI kAraNa jo sarvAtizAyI hotI hai usI taraha se hai arthAt jaisA ina pUrvokta AsavoM kA evaM zarAba kA svAda hotA hai vaise hI svAda se yukta varuNoda samudra kA jala hai parantu aisA karaNI AsalA, mAMsalA pesalA vaNNeNaM uvavetA jAva No iNadve sama' . gautama! varUNada samudranuM jala patrAsava jevuM hoya che, cayAsara jevuM hoya che, khajurAsava jevuM hoya che. supiSTa kSedarasa-sArI rIte pIsela selaDIne rasa je heAya che. meraka-eka jAtane dArU je hoya che. ATha vAra pIsIne taiyAra karavAmAM Avela zarAba-dArU jevo hoya che. jAMbUno rasa meLavela zarAba-jevo hoya che. uttama-mada nazAne utpanna karavAvALo zarAba jevo hoya che. haTha para lagAvatAMja AnaMda ApavAvALo zarAba jevo hoya che. jene pIvAthI ane AMkhe kaMIka kaMIka lAla banI jAya che. e zarAba hoya che. theDe the nazo karanAra zarAba jevo hoya che. AsvAda levA gya je zarAba hoya che. puSTa karavAvALa jevo zarAba hoya che. yAvat varNa, rasa, gaMdha ane sparza dvArA je zarAba varNanAtIta hoya che. ane e ja kAraNathI je sarvathI uttama hoya che. evI rItanuM e varUNada samudranuM jala hoya che. atha-pUrvokta AsvAde ane zarAbone je svAda hoya che, evA ja
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 912 ico itarAe caiva jAva assAraNaM paNNatte' vAruNodakaM varNanato'pi iSTataraM kAntataram0 evamavehi AsvAdena / ' khIrodarasa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae astAeNaM pannatte ? goyamA ! se jahA nAmae ranno cAuraMtacakkavaTTissa cAurake gokhIrapajjaimaMdagginukar3ie AucarakhaMDamacchaMDiovavee vaNNeNaM ubavee jAva phAseNaM ubavee, bhave eyArUve siyA ? No igaTThe samaTTe, goyamA ! khIroyassa0 eto iTTha jAva astAeNaM pannatte' he bhadanta ! kSIroda samudrodakamAsvAdena kIdRzam ? bhagavAnAha - gautama ! sa yathA nAmakaH, rAjJazcAturantacAkravartinaH kimiva cAtuSkaM gokSIraM bhavati tadvat - paryAptamandAgnikvathitam AdAvante ca matsyaNDitopa petam ( ikSurasasya prathamaH pAko guDaM dvitIyaH zarkarA tRtIyaH yaha artha yahAM samarthita nahIM hai - yaha to kevala upamA dvArA varNana mAtra hai kyoMki - 'vAruNodae itto iTThatarae ceva jAva assAeNaM pa0' varugodasamudra kA jala svAda meM ina saba ke rasa se bhI iSTa hai 'khIrIdasaNaM bhaMte ! udae kesirae assAeNaM paNNatte' he bhadanta ! kSIrodasamudra kA jala svAda meM kaisA hai ? 'goyamA ! ' se jahA nAmae ranno cAuraMta cakavahissa cAurakke gokhIre pajatti maMdaggi sukar3ite AuttarakhaMDamacchaMDitovavete vaNNeNaM uvavete jAva phAseNa uvavee' he gautama ! jisa prakAra kA svAda vAlA cAturanta cakravartI nareza ke liye catuHsthAna pariNata dugdha, ki jo maMda maMda agni para curAyA jAtA hai aura jisa meM guDa khAMDa, mizrI Adi milAye jAte haiM ho jAtA hai svAda vALuM vAda samudranu jaLa che. paratu e rItanA A a ahIMyAM samarthita thatA nathI. A tA kevaLa upamA dvArA vana mAtraja che kemake-- 'vAruNodaya itto itarae ceva jAva AssAuNaM paNNatte' 13 // samudranu sa svAdamAM A upara varNavavAmAM Avela badhAja prakAranA AsvAdonA rasathI pazu vadhAre ISTa che. 'khIrodassa NaM bhaMte! udae kerisa assAeNaM paNNatte' he bhagavan kSIroha samudranuM sa vA svAda vAlu' hoya che ? 'goyamA ! se jahA nAmae ranno cAuraMta cakkatraTTissa cAurakke gokhore pajjanti maMdaggi sukaDUDhitte AuttarakhaMDa macchaMDitovavete vaNNeNaM ubavete jAva phAseNa uvavee' he gautama! cAturanta cakravatti rAjA mATe cAra sthAnAthI pariNata thayelA dUdha ke je dhImA agninI upara ukALavAmAM Ave che. thAvat te sparzI dvArA vizeSa prakAranuM khanI jAya che. e pramANe ukALela ane jemAM gALa, khAMDa, sAkara vigere meLavAthI te dUdha jevA svAda vALuM anI jAya che. evA prakAranA svAdavALuM A kSIrAda samudranuM jaLa heAya che, eja a ahIMyAM samarthita thayela che ? A praznanA 4
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 215 nAmakadezavizeSe samutpAditAnAM vA kAlaparvANAM tribhAgotpATita vATakAnAm tribhAganiSpIDitAnAm AdyantabhAgarahitAnAM valavadbhinarairyantrataH parigAlitamAtrANAM sa raso yathA bhavet tatazca vastraparipUtaH sugandhita-cAturjAtakaiH (elAtajadAlacInI-nAgakesara) suvAsito'ta eSo'dhikapathyaH laghukaH varNena yAvat sparzeNopetaH san iva gautama Aha-bhavedetAdRzaM jalam bhagavAn prAha-nAyamatho'tha pratyAyayituM samarthaH ito'pISTataraM kAntamavehi iti / 'evaM sesANa vi samudANaM bheo jAva sayaMbhUramaNassa' evaM zeSANamapi sUryavarAvabhAsAdi samudrANAM bhedo jJAtavyaH / yAvat svayambhUramaNasamudrasya / 'Navari acche jacce patthe jahA vaha tRNAdi se rahita bana jAve-puna: usameM dAla cInI ilAyacI, kezara, kapUra Adi sugaMdhita dravyoM ko milA kara suvAsita banA lenA cAhiye aisA banA lene se vaha atyanta pathyakArI niroga karane vAlA halakA ho jAtA hai aura varNa rasa Adi le viziSTa banakara anupama svAda vAlA bana jAtA hai 'jAva bhaveyArUve siyA' to kyA aise hI svAda vAlA kSododasamudra kA jala hai ? arthAt jaisA yaha saba hotA hai kyA aisA hI isa samudra kA jala hotA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'etto iTTayarA' he gautama kSododasamudra kA jala isase bhI adhikatara svAda vAlA hai "evaM sesagANa vi samudANa bhedo jAva sayaMbhUramaNassa' isI prakAra se avaziSTa samudroM ke jala ke svAda ke bheda ke sambandha meM bhI yAvat svayaMbhUramaNa samudra ke jala taka kathana jAnanA cAhiye arthAt ina saba samudroM kA jala ikSurasa ke jaisA hI hai 'NavaraM' parantu svayaMbhUramaNa samudra kA pAnI ikSurasa ke svAda jaisA nahIM hai kyoNvinA banI jAya. ane te pachI temAM dAlacinI, ilAyacI, kesara, kapUra vigere sugaMdhavALA dravyo meLavIne tene suvAsita banAvI levuM joIe tema banAvavAthI te atyaMta paccakArI, nigI, halake banI jAya che. ane varNa vigerethI vizeSa prazna manI laya che. 'jAva bhaveyArUve siyA' to zu? evA prakAranA svAdavALuM deda samudranuM jaLa che? arthAt jevI rIte A rasane svAda hoya che evA prakAranuM A samudranuM jaLa hoya che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI -'etto iyarAe' gautama ! hA samudra ore anAthI para padhAre svAhA DAya che. 'evaM sesagANa vi0 samudANaM bhedo jAva sayaMbhUramaNassa' mA pramANe mInA samudrInA rean svAhanA bheda saMbaMdhI kathana paNa yAvatuM svayaMbhUramaNa samudranA jalanA svAda varNana paryanta kahI levuM. arthAt A badhA samudronuM jala selaDInA rasa jevuM ja
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH, apitu-ito'pISTataro rasa: / "khododassa0 ? se jahA NAmae ucchRNa jacca puMDakANaM-hariyAla piMDarANaM-bheruMDachaNANa vAkAlaporANaM-tibhAganivvADiya vADagANaM-balavagaNarajataparigaliyamittANaM-je rase hojjA vatthe paripUe cAurajjAtagasuvAsie ahiyapatthe lahue vaNNeNaM uvavee bhave' eyArUve siyA No iNaDhe samaDhe' kSododasamudrasya jalamAsvAdena kIhak ? he gautama ! yathA nAmakA-ucchannajAtyapuNDrakANAm ucchnAH unnatA jAtyAH jAtisaMpannA ye puNDkA:-ikSuvizepAstepAm ikSudaNDAnAM bheruNDataraha kA goghRtavara samudra kA jala svAda meM hai 'bhave eyA svesiyA' to he bhadanta ! isI prakAra kA svAda vAlA goghRtavara samudra kA jala hai? 'NotiNaThe sama?' he gautama ! aisA artha samarthita nahIM haiM kyoki 'itto iTTayaro0' ghRtAdika samudra kA jala to isase UMcA svAda meM hai 'khododasta' he bhadanta ! kSododa samudra kA jala svAda meM kaisA hai ? 'se jahA nAmae ucchRNa jacca puMDakANaM hariyAla piMDarANaM bheruMDachaNANa vA kAlaporANe tibhAga nivADiyavAgANaM balavagaNarajata parigAliya mittANaM je ya rase hojA vatthaparipUe cAulAtagasuvAsieM ahiyapatthe lahue vaNNeNaM udhavee' he gautama ! jaisA meruNDadeza meM jAtivaMta gannA utpanna hotA hai aura vaha paka ho jAne para haritAla ke samAna pIlA ho jAtA hai usa ikSu ganne ke TakaroM kA Upara nIce ke bhAga ko kATa kara acche valiSTha bailoM dvArA calAye gaye yaMtra se rasa nikAlanA cAhiye aura use kapaDe se chAna lenA cAhiye ki jisase pramANe gAta12 samudranu ya che. 'bhave eyArUve siyA' to 3 mApana mApA 42 // svAyAgu gaughRta samudranu cha ? 'No iNaDhe sama?' 7 gautama ! ye artha samarthita nathI. bhale 'itto iTTayarA' gAtava2 samudranu ore to tethI para padhAre svAda pANucha. 'khoodassa0 sAvan kSAhI samudranu vA svA pANu cha ? 'se jahA nAmae ucchUNa jacca puDakANa hariyAla piMDarANaM bheruMDachaNANavA kAlaporANaM tibhAga nivvADiyavADagANaM balayagaNarajaMta parigAliya mittANaM je ya rase hojjA vatthaparipUe cAujjAtaga suvAsie ahiyapatthe lahue vaNNeNaM uvavee' hai gautama! bhe3- zamAM tikta gannA-selaDInI utpatti thAya che, ane te pAke tyAre haritAlanI jema pILI thaI jAya che. e selaDInA upara ane nIcenA bhAgane kApIne kahADI nAkhIne sArA baLavAna baLada dvArA calAvavAmAM Avela candramAMthI 1 - rasa nIkaLe che, ane te rasane kapaDAthI gALI leve joIe ke jethI tRNAdi ITHHHHHHHHHHHit
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 915 nAmakadezavizeSa samutpAditAnAM vA kAlaparvANAM tribhAgotpATita vATakAnAm tribhAganiSpIDitAnAm AdyantabhAgarahitAnAM valavadbhirnaraiyantrataH parigAlitamAtrANAM sa raso yathA bhavet tatazca vastraparipUtaH sugandhita-cAturjAtakaiH (elAtajadAlacInI-nAgakesara) suvAsito'ta eSo'dhikapathyaH laghukaH varNena yAvat sparzeNopetaH san iva gautama Aha-bhavedetAdRzaM jalam bhagavAn prAha-nAyamartho'tha pratyAyayituM samarthaH ito'pISTataraM kAntamavehi iti / 'evaM sesANa vi samudANaM bheo jAva sayaMbhUramaNassa' evaM zeSANamapi sUryavarAvabhAsAdi samudrANAM bhedo jJAtavyaH / yAvat svayambhUramaNasamudrasya / 'Navari acche jacce patthe jahA vaha tRNAdi se rahita bana jAve-puna: usameM dAla cInI ilAyacI, kezara, kapUra Adi sugaMdhita dravyoM ko milA kara suvAsita banA lenA cAhiye aisA banA lene se vaha atyanta pathyakArI niroga karane vAlA halakA ho jAtA hai aura varNa rasa Adi se viziSTa banakara anupama svAda vAlA bana jAtA hai 'jAva aveyAkhve siyA' to kyA aise hI svAda vAlA kSododasamudra kA jala hai ? arthAt jaisA yaha saba hotA hai kyA aisA hI isa samudra kA jala hotA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'etto iTTayarA' he gautama kSododasamudra kA jala isase bhI adhikatara svAda vAlA hai "evaM sesagANa vi samudANa bhedo jAva sayaMbhUramaNassa' isI prakAra se avaziSTa samudroM ke jala ke svAda ke bheda ke sambandha meM bhI yAvat svayaMbhUramaNa samudra ke jala taka kathana jAnanA cAhiye arthAt ina saba samudroM kA jala ikSurasa ke jaisA hI hai 'Navara' parantu svayaMbhUramaNa samudra kA pAnI ikSurasa ke svAda jaisA nahIM hai kyoNvinAne banI jAya. ane te pachI temAM dAlacinI, ilAyacI, kesara, kapUra vigere sugaMdhavALA dravya meLavIne tene suvAsita banAvI levuM joIe tema banAvavAthI te atyaMta paccakArI, niragI, halake banI jAya che. ane varNa vigerethI vizeSa prAznA manI taya che. 'jAva bhaveyArUve siyA' / zu? evA prakAranA svAdavALuM deda samudranuM jaLa che? arthAt jevI rIte A rasane svAda hoya che evA prakAranuM A samudranuM jaLa hoya che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'etto idrayarAe' hai gautama ! 64 samudra ore menAthI 55 padhAre svAhA DAya che. 'evaM sesagANa vi0 samudANaM bhedo jAva sayaMbhUramaNassa' mA pramANe ||4iin samudrInA sanA svAhanA bheda saMbaMdhI kathana paNa yAvata svayaMbhUramaNa samudranA jalanA svAda varNana paryanta kahI levuM. arthAt A badhA samudranuM jala selaDInA rasa jevuM ja
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra pukkharodassa' navaraM svayambhUramaNasamudrajalam accham jAtyam pazyam laghukam yathA puSkarodasamudrasya / samprati ye pratyekarasAH prakRtyudakarasAstAMstAn pAryakyena darzayati-kaiNaM bhaMte ! samuddA patteyarasA panittA ? goyamA ! cattAri samudA pattegarasA pannattA, taM jahA-lavaNe-varuNode-khIrode ghayode, kai NaM bhaMte ! samuddA pagaIe udagaraseNaM pannattA ? goyamA ! tao samuDhA pagaIe udagaraseNaM pannattA ? taM jahA-kAloe pukkharoe sayaMbhUramaNe, avasesA samuddA ussaNaM ki 'acche jacce patthe jahA pukkharodassa' vaha to pupkarodadhi ke jala ke jaisA svaccha, jAtivaMta nirmala evaM pathya hai. . ___ aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki kauna kauna samudra kisa kisa samudra ke samAna pAnI vAle haiM aura kauna 2 nahIM hai-'kaNaM bhaMte ! samuddA pattegarasA paNNattA' he bhadanta ! kitane samudra pratyeka rasa vAle haiM arthAt dUsare samudroM ke sAtha jinakA pAnI nahIM milatA hai aise haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! cattAri samuddA pattegarasA paNNattA' he gautama ! cAra samudra pratyeka rasa vAle kahe gaye haiM-'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM'lavaNe varuNode khIrode ghayode' lavaNasamudra, varuNodasamudra, kSIrodasamudra, aura dhRtodasamudra, 'kati NaM bhaMte ! samuhA pagatIe udgaraseNa eNNattA' he adanta ! kitane samudra jinakA pAnI Apasa meM samAna haiM aise haiM ? 'goyamA ! tao samuddA pagatIe udagaraseNaM paNNattA' hai cha. 'NavaraM' paraMtu svayaM sUramA samudra pANI sakhADInA 2sanA pAne nathI bhaDe-'acche jacce patthe jahA pukkharodassa' meto pu42zAdhanA pasa jevuM svaccha jAtivaMta nirmaLa ane pathya che. have sUtrakAra kayA kayA samudro kayA kayA samudranI sarakhA pANI vALA che ane koNa kenI sarakhA nathI e batAve che. 'kai NaM bhaMte ! samuddA pattegarasA paNNattA' magana TasA samudrI pratye rasavALA che? arthAt bIjA samudronI sAthe jenuM pANI maLatuM nathI. evA cha 1 mA prazna uttaraMbhA prabhuzrI gautamasvAmIna he cha -'goyamA ! cattAri saMmuddA pattegarasA paNNattA' 3 gautama ! yA2 samudrI pratye? 2savA 4vAmI AvetA cha. te nAmI mA prabhArI cha. 'lavaNe varuNode khIrode ghayodeM savAra samudra, 13 samudra, kSAroha samudra mana to samudra 'kati NaM maMte / samuhA pagatIe udagaraseNaM paNNattA' 3 bhagavan sA samudrI pANI 52252bhA sarabhu DAya sevA cha ? 'goyamA ! tao samuddA pagatIe udgaraseNaM paNNattA'
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 107 vahumatsyakacchapAkIrNasamudrasaMkhyA 917 khoerasA pannattA sabhaNAuse ?' he bhadanta ! katisamudrAH pratyekarasAH samudrAntarai rasAdhAraNarasAH prajJaptA ? gautama ! cakhAraH lavaNa varuNoda kSIroda ghRtodAH pratyekarasAH prajJaptAH / kiyantaH prakRtyodakarasena prajJaptAH samudrAH ? gautama ! trayaH kAloda-puSkaroda svayambhUramaNasamudrAH prakRtita udkrspripuurnnaaH| avazeSA vAhalyena kSodarasAH samudrAH prajJaptAH he zramaNAyupman ! iti // 106 // ___mUlam-kai NaM bhaMte ! samudA bahumaccha kacchabhAiNNA pannattA ? goyamA! taosamudA bahumacchakacchabhAiNNA pannattA, taM jahA-lavaNe kAloe sayaMsuramaNe avasesA samudA appamacchakacchabhAiNNA pannattA samaNAuso / lavaNeNaM bhaMte ! samudde kaimacchajAikulakoDijoNIpamuhasayasasahassA pannattA ? goyamA ! sattamaccha jAikulakoDIpamuhasayasahassA pannattA / kAloe NaM bhaMte samudde kai macchajAi0 pannattA ? goyamA ! navamacchajAikulakoDIjoNI0 / sayaMbhUramaNeNaM bhaMte ! samudde0 addhaterasamacchajAikulakoDIjoNIpamuhasayasahassA pannattA / lavaNe NaM bhaMte ! samudde macchANaM ke mahAliyA sarIrogAhaNA pannattA ? goyasA ! jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjai bhAgaM ukkoseNaM paMcajoyaNasayAiM / evaM kAloe u0 sttjoynnsyaaii| gautama ! tIna samudra hI aise ki jinakA pAnI Apasa meM samAna hai| 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se 'kAloe, pukkharoe, sayaMbhUramaNe' kAlodasamudra, puSkaroda samudra aura svayaMbhUramaNa samudra-'avasesA samuddA ussaNaM khotarasA pa0 samaNAuso' bAkI ke jo aura samudra haiM una saba kA rasa he zramaNa AyuSman ! prAyaH kSoda ikSu kA jaisA rasa hotA hai-vaise rasa vAle kahe gaye hai // 106 / / u gautama / na samudro nyeA cha renu pANI 52252 saramuche. 'taM jahA' tenA nAmI 2 // prabhArI che. 'kAloe, pukkharoe sayaMbhUramaNe' tara samudra, 5044 samudra, mane 21ya bhUrabhAra samudra 'avasesA samuhA ussaNaM khotarasA paNNattA samaNAuso !' sInA ne samudrI cha; nya. dhAnu res zramaNa AyukamanuM prAyaH da-selaDIne rasa jevo hoya che, evA svAdavALA 4aa che. // sU. 106 //
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmagamasUtre sayaMbhUramaNe jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga ukkoseNaM dasajoyaNasayAI ||suu. 107 // chAyA - kati khalu bhadanta ! samudrA vahumatsyakacchapAkIrNAH prajJaptAH ? gautama ! trayaH samudrA vahumatsya kacchapAkIrNAH prajJaptAH, tadyathA - lavaNaH kAlodaH svayambhUramaNaH avazeSAH samudrAH alpamatsya kacchapAkIrNAH prajJaptAH zravaNAyuSman ! lavaNe khalu bhadanta ! samudre kati matsyajAtikulakoTi yonipramukhazatasahasrANi prajJaptAni gautama ! saptamatsyajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi prajJaptAni / kAlode khalu bhadanta ! samudre kati matsyajAti0 prajJaptAni ? gautama ! nava matsyajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi / svayaMbhUramaNe khalu bhadanta ! samudre 0 / ardha trayodazamatsyajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi prajJaptAni / lavaNe khalu bhadanta ! samudre matsyAnAM kiM mahatI zarIrAvagAhanA prajJaptA ? gautama ! jaghanyenAMgulasyA'saMkhyeyabhAgam utkarSeNa paMcayojanazatAni / evaM kAlode utkarSeNa saptayojanazatAni / svayaMbhUramaNe jaghanyenAMgulasyA'saMkhyeyabhAgamutkarSeNa dazayojanazatAni // 107 // 0 918 TIkA- 'kai NaM bhaMte ! hA bahumacchakacchabhAiNNA pannatA' he bhadanta ! eteSu kati saMkhyAvantaH te samudrAH ye bahumatsyakacchapairAkIrNAH prajJaptAH ? bhagavAnAha -'goyamA ! tao samuddA bahusacchakacchabhAiNNA pannattA taM jahA - lavaNe kAloe sayaMbhUramaNe avasesA samuddA appamacchakacchabhAiNNA pannattA samaNAuso' 'kaNaM bhaMte! muddA bahumaccha kacchabhAiNNA pannattA' - ityAdi / TIkArtha- gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai hai bhadanta ! kitane samudra aise kahe gaye haiM ki jo bahuta se matsya, aura kacchapoM se vyApta haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! tao samuddA bahumaccha kaccha bhAipaNA paNNattA' he gautama ! tIna hI samudra aise kahe gaye hai jo bahuta se matsyoM evaM kacchapoM se vyApta haiM / 'taM jahA unake nAma isa prakAra 1 'kai NaM bhaMte / samuddA bahumaccha kacchabhAiNNA paNNattA ! tyAhi TIkA--gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavan ! keTalA samudro evA prakAranA kahevAmAM AvyA che ke je ghaNA mAchalAe, ane 42chyo-prayamAyothI vyAsa hai? sA prazranA uttaramAM praluzrI uhe he 'goyamA tao samuhA vahumacchakacchabhAiNNA paNNattA' he gautama / 4 samudro vA kahyA che ke jeo ghaNA mAchalAe ane kAcamAe thI nyAta che. tenA nAmeA yA prabhAge che. 'lavaNe kAloe sayaMbhUramaNe' savANu samudra, soha samudra, mane
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 107 vahumatsyakacchapAkIrNasamudrasaMkhyA 919 gautamaH trayaH samudrA evaMvidhAH ye bahumatsyakacchapairAkIrNA vyAptAntarAlAH santi tadyathA-lavaNaH kAlodaH svayambhUramaNaH avaziSTAstato'nye'lpaimatsyakacchapairAcitAH proktA zramaNAyuSman ! 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kai macchajAikulakoDi joNipamuhasayasahassA pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudre katInAM matsyajAtInAM yAni pRthakkulAni teSAM koTayo yonayaH tatpramukhANAM kiyanti zatasahasrANi prajJaptANi ? iti praznaH bhagavAn pAha-'goyamA ! satta macchajAtikulakoDi joNIpamuhasayasahassA pannattA' he gautama ! sapta matsyajAtikulakoTi yonipramukhazatasahasrANi lakSapramANAnItyarthaH / 'kAloe NaM bhaMte ! samudde kai macchajAI0 pannattA' kAlodasamudre khalu bhadanta ! kati-kiyatpramANAni matsyajAtikulakoTi yonipramuse haiM 'lavaNe, kAloe, sayaMbhUramaNe' lavaNasamudra, kAlodasamudra aura svayaMbhUramaNasamudra 'avasesA sasuddA appa maccha kacchabhAiNNA pamattA' bAkI ke jo samudra haiM ve he zramaNa AyuSman ! thoDe se matsya evaM kacchapoM se yukta hai 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kai maccha jAtikula koDI . joNIpamuhasayasahassA pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudra meM matsyoM kI kitanI lAkha jAti pradhAna kula koTiyoM kI yoniyAM kahI gaI hai ? eka hI yoni meM aneka kula hote haiM-jaise gobararUpa yoni meM utpatti sthAna meM-kRmi utpanna hote haiM' vRzcika bhI utpanna hote haiM ityAdi isI bAta ko lekara aisA yaha prazna pUchA gayA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! satta macchajAti kulakoDI joNIsamuha satasahassA paNNattA' he gautama ! lavaNasamudra meM macchajAtiya jIvoM kI jAti pradhAna kula koTiyoM kI yoniyAM sAta lAkha kahI gaI haiM svayaMbhUrabha samudra, 'avasesA samudA appamacchakacchabhAiNNA paNNattA' mAnA je samudro che. te badhA he zramaNa AyuSyan thaDA mAchalA ane kAcabAothI yuzta che. 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kaimaccha jAti kula joNIpamuhasayasahassA pannatto' sAvana sa samudramA mAchAmAnI rakSA manati pradhAna kulakeTinI cenio kahevAmAM Avela che ? eka ja nimAM aneka kuLa hoya che -jemake-chANa rUpa nimAM arthAt utpattisthAnamAM kRmi utpanna thAya che. vIMchI paNa utpanna thAya che. vigere A vAtane dhyAnamAM laIne AvA prakArane A prazna gautamasvAmIe prabhuzrIne pUchela che. tenA uttaramAM prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! satta maccha jAtikula koDI joNIpamuha satasahassA paNNattA' he gautama ! lavaNa samudramAM maccha jAtavALA jIvonI jAti pradhAna kula TiyAnI yonimA sAta sAtha vAmAM mAvesa cha. 'kAloe NaM bhaMte ! samudde kaimacchajAti paNNattA' he man so samudramA bhanchInI gati pradhAna
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre 920 1 khANi zatasahasrANi prajJaptAnIti praznaH Aha-bhagavAn - 'goyamA ! natra macchajAikulakoDI 0' gautama ! navajalamatsyajAtikulakoTipramukhANi zatasahasrANi kathi tAni 'sayaMbhUramaNe NaM bhaMte! samude0 ' svayambhUramaNe khalu bhadanta ! samudre kati iti / matsyajAtikula koTipramukhazatasahasrANi prajJaptAni ? bhagavAnAda - 'goyamA ! addhaterasamacchajAikulakoDI joNIpamuhasaya sahassA pannattA' he gautama ! arddhatrayodaza sArdhadvAdazamatsyajAtikula koTiyonipramukhazatasahasrANi prajJaptAni iti / 'lavaNe gaM bhaMte ! samudde macchANaM ke mahAliyA - sarIrogAhaNA pannatA' he bhadanta ! lavaNasamudre matsyAnAM kiyanmahat pramANA zarIrANAmavagAhanA - prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA ! 'kAloeNaM bhate ! samudde kai macchajAti paNNattA' he bhadanta ! kAlodasamudra meM matsyoM kI jAti pradhAna kuloM kI koTiyoM kI yoniyAM kitane lAkha kahI gaI haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! nava macchajAti kulakoDI joNI 0 ' he gautama! kAloda samudra meM macchajAtIya jIvoM kI kuloTiyoM kI yoniyAM nau lAkha kahI gaI haiN| 'sayaMbhUramaNe NaM bhaMte! samudde0 addhaterasa macchajAti kulakoDI joNI muhasatasahassA paNNattA' he bhadanta ! svayaMbhUramaNasamudra meM matsyoM kI kitanI lAkha jAti pradhAna kulakoTiyoM kI dhoniyAM kahI gaI haiM ? uttara meM prabhu - kahate haiM- 'addhaterasa macchajAti kulakoDI joNIpamuha satasahassA paNNattA' he gautama ! svayaMbhUramaNa samudra meM macchajAtIya jIvoM kI kulakoTIyoM kI yoniyAM 12 // lAkha kahI gaI hai / 'lavaNeNaM saMte ! samudde macchANa ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA' he bhadanta ! lavaNasamudra meM jo matsya haiM unake zarIra kI avagAhanA kitanI baDI kulAnI kATiyAnI ceAniyA keTalA lAkha kahela che ? A praznanA uttaramAM aluzrI he che - 'goyamA ! navamacchajAti kulakoDI 0 ' he gautama! uhi samudrabhAM maccha jAtinA jIvAnI kula kArTiceAnI cainice nava lAkha kahevAmAM Avela che. 'sayaMbhUramaNe NaM bhaMte ! samudde0 addhaterasa macchajAtikulakoDI joNIpamuhasatta sahassA paNNattA' he bhagavan svayaMbhUrabhANu samudramAM bhatsyo bhAchasAyonI DeTasA lAMkha jAti pradhAna kulakATiyAnI ceniyA kahevAmAM Avela che? A praznanA uttarabhAM aluzrI uhe che - 'addhaterasamaccha jAti kulakoDI joNIpamuha sattasahassA paNNattA' he gautabha ! svayaMbhUrabhaNu samudramAM bhancha latInA bhavAnI aTinI yoniyo 12 // sADA bhAra sAbha huDevAmAM Ave che. 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde macchA ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA' he bhagavan savANu samudramAM ne mAchalAo che, tenA zarIranI avagAhanA keTalI meATI kahevAmAM Avela che,
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.107 bahumatsyakacchapAkIrNa samudrasaMkhyA 921 jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM - ukkoseNaM paMcajoyaNasayAI' he gautama ! jaghanyonA'GgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa paJcayojanazatAni viddhi iti / he bhadanta ! kAlode samudre kiyatpramANA zarIrAvagAhanA ? bhagavAnAha - he gautama ! 'kAloe ukkoseNaM satajoyaNasayAI' kAlode samudre jaghanyena agulAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa saptayojanazatAni - avehi 'sayaMbhUramaNe khalu bhadanta ! matsyAnAM kiyatpramANA zarIrANA mavagAhanA ? bhagavAnAha - he gautama ! sayaMbhUramaNe jahanneNaM aMgulAsaMkhejjaibhAgaM - ukkoseNaM dasajoyaNasayAI' svayambhUramaNe tu jaghanyenA'GgulAssaMkhyeyabhAgam utkarSatazca dazayojanazatAni ekasahasram yojanAni iti bhAvaH suu0||107|| kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! jahaNaNe NaM aMgulassa asaMkhejjatibhAgaM ukkoseNaM paMcajoyaNasayAI' he gautama ! lavaNasamudra meM matsyoM ke zarIra kI avagAhanA jaghanya se to aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahI gaI hai aura utkRSTa se pAMca sau yojana kI kahI gaI hai 'evaM kAloe ukko0 sattajoyaNAI' isI prakAra se kAlodasamudra meM bhI jaghanya aura utkRSTa zarIra avagAhanA matsyoM kI kahI gaI jAnanI cAhiye arthAt kAlodasamudra meM jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahI gaI hai aura utkRSTa se 7 sau yojana kI kahI gaI hai 0 'sayaMbhUramaNe jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjati0 ukko seNaM dasajoya satAI' isI prakAra se svayaMbhUramaNasamudra meM matsyoM kI zarIrAvagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahI gaI hai aura utkRSTa se 1 hajAra yojana kI kahI gaI hai // 107 // zyA praznanA uttarabhAM prabhuzrI he che. - 'goyamA ! jahaNNoNaM aMgulassa asaMkhejja tibhAgaM ukkoseNaM paMca joyaNasayAI' he gautama! savANu samudramAM bhAchasAmanA zarIranI avagAhanA jaghanyathI te AMgaLanA asakhyAtamA bhAga pramANanI kahela che. ane utkRSTathI pAMcase ceAjananI kahevAmAM Avela che. 'vaM kAloe ukkoseNaM satta joyaNasayAI' mena prabhAga sahi samudrabhAM pazu dhanya ane utkRSTathI mAchalAenI zarIranI avagAhanA kahela che. arthAt kAlAda samudramAM jaghanya avagAhanA AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAganI kahela che ane utkRSTathI 700 yeojananI ahevAmAM meovesa che. 'sayaM bhUramaNe jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjati0 ukkoseNaM dasa joyaNasayAI' yena pramANe svayaM bhUrabhaNu sabhudrabhAM matsyAnA zarIranI avagAhanA jaghanyathI AMgaLanA asa`khyAtamA bhAga pramANa vAmAM Ave che. // sU. 107 // mA0 116
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra mUlam-kevaiyANaM aMte ! dIvasamuddA nAmadhejjehiM pannatA? goyamA! jAvaiyA loge subhA NAmA-subhA vaNNA-jAva subhAphAsA, evaiyA dIva samudA nAmadhejjehiM pnntaa| kevai. yANaM bhaMte ! dIva samuddA uddhArasamaeNaM pannattA ? goyamA! jAvaiyA aDDAijANaM sAgarovamANaM uddhArasamayA evaMiyA dIvasamuddA uddhArasamaeNaM pnnttaa| dIva samudANaM bhaMte | kiM puDhavI pariNAmA AupariNAmA jIvapariNAmA poggalapariNAmA ? goyamA ! puDhavIpariNAmA vi-AupariNAmA vi jIvapariNAmA vi-poggalapariNAmA vi| dIvasamuddesu NaM bhaMte ! savvapANA-savvabhUyA-savvajIvA-savvasattA puDhavIkAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavaNNa puvvA ? haMtA goyamA! asai aduvA annNtkhutto| iti dIvasamuddA samattA // 10 // ___ chAyA-kiyantaH khallu bhadanta ! dvIpasamudrAH nAmadheyaiH prajJaptAH ? gautama ! yAvAnta loke zubhAni nAmAni zubhAH varNAH yAvata zubhAH.sparzA etAvanto dvIpasamudrA nAmadheyaiH prajJaptAH kiyanta : khalu bhadanta ! dvIpasamudrAH uddhArasamayana prajJaptAH? gautama ! yAvanto'rdhatatIyAnAM sAgaropamANAma uddhArasamayAH etAvantA dvIsamudrA uddhArasamayena prajJaptAH / dvIpasamudrAH khalu bhadanta ! kiM pRthivApAraNAmAH appariNAmAHjIvapariNAmAH paMdagalapariNAmAH? gautama ! pRthivIpariNAmA api-appariNAmA api-jIvapariNAmA api-pudgalapariNAmA api / dvIpasamudrapu khalu bhaMdanta ! sarvaprANAH sarvabhUtAH sarvajIvAH sarvasattvAH prathivIkAyikatayA yAvat trasakAyikatayA-utpannapUrvAH ? hanta ! asakRta athavA-anantakRtvaH // 108 // TIkA-'kevaiyA NaM bhaMte ! dIvasamuddA nAmadhejjehiM pannattA ? goyamA jAvaiyA loge mubhA NAmA-subhA vaNNA jIva subhA phAsA evaiyA dIvasamudA nAmadhejjahi 'kevaiyANaM bhaMte ! dIva samudA nAmadhejjehiM pnnnnttaa'-ityaadi| TIkArtha-gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai ki-he bhadanta ! dIpa aura samudra kitane nAmoM dvArA kahe gaye haiM ? arthAt dvIpa aura . 'kevaiyA NaM bhaMte / dIvasamuddA nAmadhejjehiM paNNattA' tyAdi TIkArtha-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavana dviIpa ane samudrosA nAma pAyA cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha ?-goyamA !nAva
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.108 dvIpasamudrANAM nAmasaMkhyA nirUpaNam 923 pannattA' he bhadanta ! yadi tattannAmAbhidhAnaiH paritrAtumiccheyam tadA-te dvIpA; samudrAzca kiyantaH syuHriti praznaH, samAdhatte bhagavAn-he gautama ! loke yAvanti zubhanAmAni zaMkhacakra-svastika0 yAvanta nIlAdayaH zubhavarNAH madhurAdayaH zubharasAH zubhAH gaMdhAH sparzAzva etAvantaH samudrAdvIpAzca nAmataH prisNkhyaataaH| 'kevaiyANaM bhaMte ! dIvasamudA uddhArasamaeNaM pannattA' he bhadanta ! kiyanto dvIpAH samudrAH ye khala uddhArasamayena. uddhArapalyopamasAgaropamapramANena prajJaptAH ? goyamA ! jAvaiyA aDDAijjANaM sAgarovamANa uddhArarAmayA evaDhyA dIvasamudA uddhArasamaeNaM pannattA' bhagavAnAha-he gautama ! yAvanto'tRtIyAnAM sAgaropamANAmuddhArasamayAH ekaikena sUkSmavAlAgrApahArasamayAH etAvanto dvIpasamudrA uddhArasamayena prkhyaataaH| samudra kitane nAma vAle haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jAvaiyA loge subhANAmAsubhA vaNNA jAva subhA phAsA evaiyA dIva samuddA nAmadheehiM pannattA' he gautama ! loka meM jitane zubha nAma haiM zubhavarNa zubhagandha, zubhasparza haiM utane hI nAma vAle bIpa, aura samudra haiM / zaMkha, cakra, svastika, ye saba zubha nAma haiM nIla Adika zubhavarNa haiM. madhura Adi zubha rasa haiM sugandhi rUpa zubhagaMdha hai mRdu Adi zubha sparza haiM 'kevaiyANaM bhaMte ! dIva samuddA uddhArasamaeNaM paNNattA' he bhadanta ! uddhAra palyopama ke sAgaropama pramANa - se kitane dvIpa samudra kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'bhoyamA ! jAvaiyA aDAIjANaM sAgarovamANaM uddhArasamathA evaiyA dIvasamuddA uddhArasamaeNaM pannattA' he gautama ! aDhAI uddhAra sAgaropama ke jitane uddhAra samaya hote haiM-eka eka sUkSma vAloM ko nikAlane ke samaya hote haiM-utane : iyA loge subhA NAmA subhA vaNNA jAva subhA phAsA evaiyA dIvasamuddA nAmadheehiM paNNattA' gautama! mAravAzubhanAmA che. zubha, zumAnya zusa 25za che. eTalAja nAmavALA dvIpa ane samudro che. zaMkha, cakra, svastika e badhA zubha nAma che. nIla vigere zubha varNa che. madhura vigere zubha rasa che. sugaMdha rUpa zuma, che. bhRDha vigere zubha 25za cha. kevaiyANa bhaMte ! dIvasamuddA uddhArasamaeNaM pAjAhe bhagavana udhAra palepama sAgarepaNu pramANathI keTalA dvIpa samudrI vAmAM Ave che. yA prazna uttaramA pramuzrI 4 cha goyamA! jAvaiyA aTThAijjArNa sAgarovamANaM uddhArasamayA ebaiyA dIbasamuddo uddhAra samaeNaM paNNattA' gautama! malA dhAra sAgaropamA 28 dhAra samaya hoya che eka eka sUma vAlene kahADavAne samaya hoya che. eTalA
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ 924 jIvAbhigamasUtra uktaMca "uddhArasAgarANaM aTTAijjANa jaiyA samayA / duguNA duguNapavitthara dIvodahirajjuevaiyA // 1 // chAyAM-uddhAra sAgarANAmatRtIyAnAM yAvantaH smyaaH| dviguNA dviguNa pravistara dvIpodadhirajjuretAvatI // 1 // 'dIvasamuddANaM bhaMte ! kiM puDhavipariNAmA-AupariNAmA-jIvapariNAmApoggalapariNAmA ? goyamA ! puDhavipariNAmAvi AupariNAmAvi jIvapariNAmAvi poggalapariNAmA vi' dvIpasamudrAH khalu bhadanta ! pRthivIpariNAmAH kim kimvAappariNAmAH, jIvapariNAmA vA, athavA pudalapariNAmAH? bhagavAnAha-he gautama ! pRthivIpariNAmA api-appariNAmA api jIvapariNAmA api pudgalapariNAmA api sarvadvIpasamudrANAm / 'dIvasamuddesu NaM bhaMte ! sancapANA sababhUyA, savvajIvA, savvasattA puDhavikAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavaNNapuvvA ?' dvIpasamudreSu uddhAra samaya pramANa dvIpa aura samudra kahe gaye haiN| kahA bhI hai 'udvArasAgarANaM aDDAIjANa jattiyA samayA, duguNA duguNapavitthara dIvodahirajju evaiyA // 1 // 'dIva samudANaM bhaMte ! kiM puDhavi pariNAmA AupariNAmA jIvapariNAmA puggalapariNAmA?' he bhadanta ! dvIpa samudra kyA pRthivI ke pariNAmarUpa haiM ? yA aMkAya ke pariNAmarUpa haiM ? yA jIva ke pariNAmarUpa haiM ? yA pudgala ke pariNAmarUpa haiN| 'goyamA ! puDhavi pariNAmA vi, AupariNAmA vi jIvapariNAmA vi puggalapariNAmA vi' he gautama ! dvIpa samudra pRthivI ke pariNAma rUpa bhI hai apkAya ke pariNAma rUpa bhI haiM jIva ke pariNAma rUpa bhI haiM aura pudgala ke pariNAma rUpa bhI hai| 'dIvasamuddesuNaM bhaMte! savvapANA savvabhUyA, savvajIvA, udhAra samaya pramANunA dviIpa ane samudro kahelA che. kahyuM paNa che ke uddhArasAgarANaM aDDhAijANa jattiyA samayo / duguNA duguNapavitthara dIvodahi rajju evaiyA // 1 // * dIvasamuddANaM bhaMte ! kiM puDhavipariNAmA jIva pariNAmA puggalapari " he bhagavana dvipa samudro zuM pRthvInA pariNAmarUpa che? athavA aSkAyanA pariNAma rUpa che? athavA jIvanA pariNAma rUpa che ? athavA pudgalenA pariNAma 35 cha? 'goyamA ! puDhavIpariNAmA vi, AupariNAmA vi jIva pri| NAmA vi pugagalapariNAmA vi' he gautama dI5 samudrI pRthvInA pariNAma rUpa paNa che aSkAyanA pariNAma rUpa paNa che. jIva pariNAma rUpa paNa che. bhane pugatAnA pariNAma 35 cha. 'dIvasamuddesu NaM bhate ! savva pANA savvabhUyA,
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.109 indriyapudgalapariNAmanirUpaNam . 925. khalu bhadanta ! so prANA dvondriyAdayaH sarve bhUtAstaravaH sarve jIvAH paJcandriyAH sa. satyAH pRthiyokAyikatayA'ptejo vAyuvanaspatitrasakAyikatayA utpanna kim ? bhagavAnAha-'haMtA goyamA! asai aduvA aNaMtakhutto' haMta gautama ! asakRt anekavAram utpanna pUrvAH, athavA-anantakRtvaH / sarpapAmapi sAMvyAvahArikarAzyantapAti sarvajIvAnAM sarvasthAneSu prAyo'nantaza utpAdasambhavAt iti suu0||108|| caturthapratipapattau-indriyapudgalapariNAmamAha mUlam-kai viheNaM bhaMte ! iMdiyavisae poggalapariNAme pannatte ? goyamA ! paMcavihe iMdiyavisae poggalapariNAme pannatte, taM jahA-soiMdiyavisae jAva phAsiMdiyavisae / soiMdiyavisaraNaM bhaMte ! poggalapariNAme kaivihe pannatte ? goyamA ! duvihe pannatte taM jahA-subhisadapariNAme ya dubbhisaddapariNAme ya evaM cakkhidiya visayAdie hi vi surUvapariNAme ya savvasattA puDhavikAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavaNNapuvA' he bhadanta ! dvIpa samudroM meM kyA samasta prANI, samasta bhUta, samasta jIva, aura samasta sattva kyA pRthivIkAyika rUpa se yAvat trasakAyika rUpa se utpanna ho cuke haiM kyA ? uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA, goyamA asai aduvA aNaMtakhutto' hAM gautama ! dvIpa samudroM meM samasta prANI, samasta bhUta, samasta jIva aura samasta sattva aneka vAra athavA anantavAra utpanna ho cuke haiN| kyoMki vyAvahArika rAzi ke antargata jIvoM kA utpAta prAyaH sarva sthAnoM meM ho cukA kahA gayA haiM // 108 // isa taraha se dvIpa samudra vaktavyato samApta huii| savvajIvA savvasattA puDhavikAiyattAe jAva tasakAiyattAe upavaNNapuvvA' he bhagavad dviIpa samudramAM zuM saghaLA prANI, saghaLAbhUte, saghaLA che, ane saghaLA sa pRthvIkAyika paNAthI yAvat trasakAyikapaNAthI utpanna tha yudhyA cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI che 'haMtA goyamA ! asai aduvA aNaMta khutto' hai| gItama! dI5 samudvAmA saghA ANI saghaNA - bhUte saghaLA che, ane saghaLA so anekavAra athavA anaMtAvara utpanna thaI cUkela che. kemake-vyAvahArika rAzinI aMdara jIvanI utpatti prAyaHbadhAja sthAnamAM thaI gayela che tema kahela che. je sU. 108
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 jIvAbhigamasUtre * durUtra pariNAme ya / evaM - surabhigaMdha pariNAme ya, durabhigaMdhaparinAme ya, evaM surasapariNAme ya, dUrasapariNAme ya, evaM suphAsapariNAme ya duphAsapariNAme ya / se nUNaM bhaMte ! uccAvaesu saddapariNAmesu uccAvasu ruvapariNAmesu evaM gaMdhapariNAmesu rasapariNAmesu phAsapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMtIti vatavyaM siyA ? haMtA goyamA ! uccAvasu sadapari nAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMtitti vattavvaM siyA / se nUNaM bhaMte ! subhisA pogalA dubbhisaddattAe pariNamaMti dubhisA poggalA subbhisaddattAe pariNamaMti ? haMtA goyamA ! subhidA poggalA dubbhisattAe pariNamaMti, dubbhisaddA subhisattA pariNamati / se nUNaM bhaMte ! surUvA poggalA durUvattAe pariNamaMti, durUvA poggalA suruvattAe pariNamaMti ? haMtA goyamA ! evaM suvibhagaMdhA pogalA dubhigaMdhattAe pariNamaMti, dubbhigaMdhA poggalA subbhigaMdhattAe pariNamaMti ? haMtA goyamA ! evaM suphAsA duphAsattAe0 ? surasA durasattAe0 1, haMtA goyamA 0 // su0 109 // 1 chAyA - katividhaH khalu bhadanta / indriyaviSayaH pudgalapariNAmaH prajJasaH 1 gautama ! paMcavidhaH indriyaviSayaH pudgalapariNAmaH prajJaptaH tad yathA-zrotrendriyaviSayo yAvat sparzendriyaviSayaH / zrotrendriyaviSayaH khalu bhadanta ! pudgalapariNAmaH katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH / tad yathA - zubhazabdapariNAmatha azubhazabdapariNAmazca evaM cakSurindriyaviSayAdibhirapi surUpapariNAmazca durUpapariNAmatha evaM surabhigandhapariNAmatha durabhigandhapariNAmatha evaM surasapariNAma dUrasapariNAmatha evaM susparzapariNAmazca duHsparzapariNAmaca / atha nUnaM bhadanta ! uccAvacaiH zabdapariNAmaiH uccAvacairUpapariNAmaiH, evaM - gandhapariNAmaiH rasapariNAmaiH sparzapariNAmaiH pariNamantaH pudgalAH pariNamantIti vaktavyaM syAt hanta gautama ! uccAvacaiH zabdapariNAmaiH pariNamantaH pudgalAH pariNamantIti syAt / atha nUnaM bhadanta ! zubha zabdAH pudgalAH azubhazabdatayA "
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 109 indriyapuGgalapariNAma nirUpaNam 927 pariNAmanti azubhazabda pudgalAH zubhazabdatayA pariNamanti hanta gautama ! zubhazabdA azuzabdatayA pariNamanti azubhazabdAH zubhazabdatayA pariNamanti / tad nUnaM bhadanta ! surUpAH pudgalA dUrUpatayA pariNamanti durUpAH pudgalA surUpatayA pariNamanti 1, hanta gautama ! evaM surabhigandhAH pudgalA durabhigandhatayA pariNamanti, durabhigandhAH pudgalAH surabhigandhatayA pariNamanti ? hanta gautama / evaM susparzAduHsparzatayA - duHsparzAH susparzatayA * surasA dUrasatayA durasAH surasatayA, hanta ! gautama ! suu0|| 108 // TIkA- 'kaiviNaM bhaMte ! iMdiyavisae poggala pariNAme' kati prakAkaH khalu bhadanta ! indriyANAM viSayaH pudgalapariNAmaH, 'pannatte' prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama ! 'paMcavihe iMdiyavisae poggalapariNAme patte taM jahA - 'soiMdiyavisae jAva phArsediya visae' paJcavidhaH prajJaptaH, tad yathAzrotracakSuNarasana sparzanendriyANAM viSayaH / 'soIdiyavisae NaM bhaMte! poggapariNAme kai vihe pannatte ? goyamA ! duvihe patte - taM jahA - munbhisaddapariNAmeya indriya viSaya pudgala pariNAma kathana 'kaha viNaM bhaMte / iMdiyavisae poggala pariNAme patte' ityAdi / TIkArtha- gautama svAmI ne prabhu se pUchA hai - hai bhadanta / indriyoM ko viSayabhUta jo pudgala pariNAma hai vaha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! 'paMcavihe iMdiyavisa poragaMla pariNAme pannatte' indriyoM ke viSaya bhUta hue pudgaloM ko pariNAma pAMca prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise - 'so iMdiyavisae jAva phAsiMdiyavisae' zrotrendriya ke viSaya bhUta pudgala pariNAma yAvat sparzendriya ke viSayabhUta pudgala pariNAma 'soiMdiya visaraNaM bhaMte ! A pramANe dvIpa ane samudronuM kathana karIne have sUtrakAra indriyAnA viSaya ane puchyala pariNAmanuM kathana kare che. 'kaiviNaM iMdiyavisa pomgalapariNAme paNNatte' ityAhi TIkA--gautamasvAmIe prabhuzrIne evu pUchyu... he bhagavan ! indriyeAnA viSayabhUta je pudgala pariNAma che, te keTalA prakAranA kahela che. A praznanA uttarabhAM aluzrI Ahe che - gautama ! 'paMcavihe iMdiyavisae poggalapariNAme paNNatte' 4ndriyAMnA viSayabhUta thayelA yugaMsonA pariNAma yAMca aDIznAM 'DevAmAM Avesa che. 'taM jahA' bha - 'soiMdiya visae jAva phoseM diyarvisae' zretrendriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma yAvat sparzendriyanA viSayabhUta purdUsht pariNAma 'soiMdiyavisarpaNaM bhaMte! poggalapariNAme kaibihe paNNatte'
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ 928 jIvAbhigamasUtra -dunbhisahapariNAmeya evaM cakviMdiya visayAdi hi vi' zrotrendriyaviSayaH khalu bhadanta ! pudgalapariNAmaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAn vrate-he gautama / dvividhA, taghathA-zubhaH zabdapariNAmazca, azubhaH zabdapariNAmazca / evaM-cakSurindriyavipayAdibhirapi vodhyaH tadAha-'murUvapariNAmeya durUvapariNAmeya-evaM surabhigaMdhapariNAmeya -durabhigaMdhapariNAmeya evaM surasapariNAmeya dUrasapariNAmeya, evaM suphAsapariNAmeya, duphAsapariNAmeya' surUpapariNAmazca-durUpapariNAmazca, evaM surabhigandhapariNAmazca-durabhigandhapariNAmazca, evaM-surasapariNAmazca-dUrasapariNAmazca, evaM poggala pariNAme kaivihe paNNatte' he bhadanta ! zrotrendriya kA viSaya bhUta jo pudgala pariNAma hai vaha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? 'goyamA ! duvihe paNNatte' zrotrendriya kA viSaya bhUta pudgala kA pariNAma do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise-'sunbhisadda pariNAmeya, dunbhisahapariNAmeya' eka surabhi zabda pariNAma aura dUsarA durabhi zabda pariNAma evaM cakkhidiya visayAdiehi vi surUca pariNAme' isI taraha se cakSu indriya kA viSayabhUta pudgala pariNAma bhI zubha rUpa pariNAma aura azubha rUpa pariNAma ke bheda se do prakAra kA hai nAsikA indriya kA viSayabhUta pudgala pariNAma bhI surabhigaMdha pariNAma aura durabhigaMdha pariNAma ke bheda se do prakAra kA hotA hai, rasanendriya kA viSaya bhUta pudgalapariNAma surasapariNAma aura durasapariNAma ke bheda se do prakAra kA hotA hai| isI taraha se sparzana bhagavana ! zregendriyanA viSayaMbhUta je pudgala pariNAma che te keTalA prakAranA vAmAM mAvata cha ? 'goyamA / duvihe paNNatte' hai gautama ! zrIndriyanA viSayabhUta je pugala pariNAma che, te be prakAranA kahevAmAM Avela che. " jahA bha3-'sunbhisahapariNAmeya dunbhisahapariNAmeya' se surabhizam pariNAma bhane mI durabhi za4 pariNAma 'evaM cakkhidiya visayAdiehi vi surUva - pariNAme' merI pramANe yakSu driyanA viSayabhUta pudagala pariNAma pay zubha pariNAma ane azubha rUpa pariNAmanA bhedathI be prakAranA che. nAsikA IdriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma paNa surabhigaMdha pariNAma ane durabhi, gaMdha pariNAmanA bhedathI be prakAranA thAya che. cakSu IdriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma surabhi pariNAma ane durabhi pariNAmanA bhedathI be prakAranA hoya che. e ja pramANe rasana IndriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma paNa sarasa pariNAma ane durasapariNAmanA bhedathI be prakAranA che. eja pramANe sparzana IndriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma paNa susparza
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayayAtikA TIkA pra.3 u.3 sU.109 indriyapudgalapariNAmanirUpaNam 929 -susparzapariNAmazca-duHsparzapariNAmazca / 'se nUnaM bhaMte ! uccAvaesu-saddapariNAmesu, uccAvaechu rUvapariNAmesu0 evaM gaMvapariNAmesu-rasapariNAmesu-phAsapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMti tti vattavyaM siyA, haMtA goyamA ! uccAvaesu sahapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMti tti vattavvaM siyA' atha nUnaM bhadanta ! etat yat-uttamA'dhamaiH zabda-rUpa-gandha-rasa-sparzapariNAmaiH pariNamantaH pudgalAH pariNamantIti itthaM vaktavyaM kim ? bhagavAn-Aha-he gautama ! vaktavyaindriya kA viSayabhUta pudgala pariNAma bhI susparza pariNAma aura duHsparza pariNAma ke bheda se do prakAra kA hotA hai / 'se nUrNa bhaMte ! uccAvaesu sadda pariNAmesu uccAvaestu rUvapariNAmesu evaM gaMdha pariNAmesu rasa pariNAmesu phAsa pariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMti iti vattavvaM siyA' he bhadanta ! jo pudgala pariNAma bhinna 2 indriyoM ke viSayarUpa se untama adhama avasthA meM pariNata huA hai vahI pudgalapariNAma kyA dravya kSetra Adi rUpa sAmagrI kI sahAyatA se anya rUpa meM-uttama adhama rUpa meM aura adhama uttama rUpa meM pariNamasakatA hai ? tAtparya isakA yahI hai ki dravya kSetrAdi rUpa sAmagrI ke vaza se jo pudgaloM meM bhinna bhinna rUpa kI avasthAeM ho jAtI haiM usI kA nAma pariNAma hai-tathA ca jo cakSu indriya kA viSayabhUta pudgala pariNAma pahile zubharUpa se pariNAma ko prApta huA ho yA azubha rUpa se pariNAma ko prApta huA ho vahI zubharUpa pariNAma pariNAma ane sparza pariNAmanA bhedathI be prakAranA thAya che. NUNaM bhaMte ! uccAvaesu saddapariNAmesu uccAvaesu rUvapariNAmesu evaM gaMdha pariNANAmesu rasa pariNAmesu phAsapariNAmesu, pariNamamANA poggalo pariNamaMti iti vayaM sitha he bhagavana je pudgala pariNAma jadi jadi IdrinA viSaya paNAthI uttama ane adhama avasthAmAM pariNamita thayela che. eja pudgala pariNAma zuM dravya, kSetra vigere sAmagrInI sahAyatAthI anya rUpamAM-uttama adhamapaNAmAM ane adhama uttamapaNamAM pariNamI zake che? A kathananuM tAtparya eja che ke-dravya kSetrAdirUpa sAmagrI vazAt je pudgalemAM judA judA rUpanI avasthAo thaI jAya che, tenuM ja nAma pariNAma che. tathAca je cakSu IndriyanA viSayabhUta pugala pariNAma pahelAM zubha rUpathI pariNAmane prApta thayela hoya athavA azubharUpathI pariNAmane prApta thayela hoya eja zubharUpa jI0 117
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ 930 jIvAbhigamasye meva / 'se nUNaM bhaMte ! subhisaddApoggalA dubhisadattAe pariNamaMti-dunbhisahA poggalA sunbhisattAe pariNamaMli ? haMtA goyamA ! mubhisahA dunbhisdttaae| dunbhisahA sunbhisadattAe pariNamaMti' atha nUnaM bhadanta ! evaM jAnIyAM zubhazabdarUpAH pudgalAH azubhazabdatayA0 azubhazabdAzca pudgalAH zubhazabdatayA pariNamanti ? hanta gautama ! evameva surabhi / 'se nUnaM bhaMte ! surUvA poggalA dravyAdi sAmagrI kI sahAyatA se kyA azubha rUpa pariNAma ko prApta ho sakatA hai aura jo azubharUpa pariNAma se pariNamita huA hai vahI kyA zubharUpa pariNamita ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA, goyamA ! uccAvaetu saddapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMtIti vattacaMsiyA' hAM, gautama ! jaisA tumane pUchA hai vaisA hI hotA hai-isa taraha uttama aura adhamarUpa se zabda rUpa pariNAma meM pariNameM pudgala-bhASA vargaNAeM uttama avasthA se adhama avasthA meM aura adhama avasthA se uttama avasthA meM badala jAte haiM 'se NUNaM bhate ! sunbhi sadA poggalAdunbhi sattAe pariNamaMti dunbhisadA poggalA sunbhi sattAe pariNamaMti ? to kyA he bhadanta ! isa kathana ke anusAra surabhi zabdarUpa pudala darabhi zabda rUpa se pAra Nama jAte haiM aura durabhi zabda rUpa pudgala surabhi zabda rUpa se pAraNama jAte haiM ? haMtA, goyamA ! subhisadA dunbhisadattAe pariNamauta, dunbhisadA sunbhisattAe pariNamaMti' hAM, gautama ! surabhi zabda pariNAma dravyAdi sAmagrInI sahAyatAthI zuM azabha pariNAmane prApta thaI zake che? ane je azubha rUpa pariNAmathI parimita thayela hoya eja zuM zubha rUpa pariNAmathI parimita thaI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 49 che hai-'haMtA goyamA uccAvaesu sahapariNAmesa pariNamamANA poggalA pariNamaMtIti vattavvaM siyA' DA gautama / ma tame pUche cha, me pramANa thAya che. e rIte uttama ane adhama paNAthI zabda rUpa pariNAmamAM pariNa mela pudgala bhASA vargaNa uttama avasthAthI adhama avasthAmAM ane adhama avasthAthI uttama avasthAmA masAlaya che. 'se guNaM bhaMte ! subhisadA poggalA dubhisadattAe pariNamati dubhi sadA poggalA sunbhisadattAe pariNamati' he bhagavanuM te zuM A kathana anusAra surabhi zabda rUpa pudgala durabhizabda paNathI pariNamI jAya che? ane durabhi zabda rUpa pudgala surabhizabda paNAthI parizubhI taya cha ? 'haMtA ! goyamA | subhi sadA dunbhisadattAe pariNamaMti dunbhisadA sunbhisaddattAe pariNamaMti' hai| gautama ! surali zaN4 huma 26
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ -nrn prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 su.109 indriyapudgalapariNAmanirUpaNam 931 durUvattAe pariNamaMti-durUvA poggalA surUvattAe ? hetA goyamA !.' atha nUnaM bhadanta ! surUpA ye pudgalAste durUpatayA, evaM-dUrUpAH pudgalAH surUpatayA pariNamanti ? hanta gautama ! pUrva surUpAH pariNAme dUrUpAH pUrva durUpAH pariNAma murUpA bhavanti nA'tra vipratipattiH / evaM submigaMdhA poggalA dubbhigaMdhattAe pariNamaMti, dunmigaMdhA poggalA subbhigaMdhattAe pariNamaMti ? hatA-goyamA !' evaM pUrva surabhigandhAH pariNAme durabhigandhatayA0 durabhigandhAzca pudgalAH surabhigandhatayA pariNamanti kim ? hanta gautama ! tathaiva / evaM suphAsA duphAsattAe, durabhizabdarUpa se aura durabhizabda surabhizabda rUpa se pariNama jAte haiM 'se NUNaM bhaMte ! surUvA puggalA durUvattAe pariNamaMti, durUvA puggalA surUvattAe ? he bhadanta ! to kyA surUpa pudgala dUrUpa punala meM pariNama jAte haiM aura durUpa pudgala surUpa meM pariNama jAte haiM ? 'haMtA, goyamA !' hAM gautama ! surUpa pudgala durUpapudgala meM aura durUpapudgala surUpa meM pariNama jAte haiM 'evaM sunbhigaMdhA poggalA dunbhigaMdhattAe pariNamaMti, dunbhigaMdhA poggalA sunbhigaMdhattAe pariNamaMti' isI prakAra se kyA bhadanta ! surabhigaMdharUpa puddhaladurabhigaMdharUpa meM aura durabhigandharUpa pudgala surabhigandharUpa meM pariNama jAte haiM ? 'haMtA, goyamA !' hAM gautama ! surabhigandharUpa pudgala durabhigandharUpa meM aura durabhigandharUpa pudgala surabhigandharUpa meM pariNama jAte haiM 'evaM suphAsA duphAsattAe.' isI prakAra se kyA susparzarUpa pudgala kyA duHsparzarUpa se pariNata ho jAte haiM ? aura duHsparzarUpa hue pugala kyA susparzarUpa se pAthI mane mi za6 surali zam4 pAthI paribhI taya che. 'se NUNaM bhate ! surUvA puggalA durUvattAe pariNamaMti durUvA poggalA surUvattAe' mAvan ! te zuM? sArA rUpavALA pudgale kharAba rUpa paNAthI pariNamI jAya che? bhane 525 pugaso sArA 35 pAthI paribhI taya che ? 'haMtA goyamA!' hA gautama! surUpa vALA pagale durUpa pudgala paNathI ane durUpa pudgale su35 pAthI parizubhI taya che. 'evaM sunmigaMdhA poggalA dunbhigaMdhattAe pariNamaMti' me pramANe mAvan sumadha35 pugasa dudha mAM mane huna 5 35 pugaso sugadha pAthI parizubhI taya cha 1 'haMtA goyamA !' gautama! sugaMdha rUpa pudgala durgadhapaNAthI ane durgadha rUpa pudgala sugaMdha thI parizubhI taya cha. 'evaM suphAsA duphAsattAe0' yA pramANe zu sArA sparza paNAthI pariNata thayela pagale dusparza paNAthI pariNata thaI jAya
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ 932 jIvAbhigamasUtre surasA dUrasattAe0' haMtA goyamA !' he bhadanta ! evaM zubhasparzAH pudgalAH duHsparza tayA, duHsparzAH zubhasparzatayA kiM pariNamanti ? ye ca surasAste dUrasatayAdUrasAH surasatayA pariNamanti kim ? hanta gautama ! zaGkaca tava samAdhAnamabhavat evaM jAnIhi ||suu0109|| mUlam-deveNaM bhaMte ! mahiDie jAva mahANubhAge puvAmeva poggalaM khavittA pabhU tameva aNuparivaTTittANaM giNihattae ? haMtA pabhU / se keNaTeNaM evaM vuccai deve NaM bhaMte ! mahiDDIe jAva giNhittae ? goyamo ! poggale khitte samANe putvAmeva siggha gaI bhavittA tao pacchA maMdagaI bhavai, deveNaM sahiDDie jAva mahANubhAge puvaMyi pacchA vi sIhe sIhagaI (turie turiyagaI) ceva se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai jAva evaM aNupariyaTitANaM geNhittae / deveNaM bhaMte ! mahiDDie bAhirae poggale apariyAittA puvAmeva vAlaM acchittA abhettA pazuM gaMThittae ? no iNaTe samaTe 2, deveNaM bhaMte ! mahiDDie bAhirae poggale pariyAittA puvAmeva bAlaM acchintA abhittA pabhU gaMThittae ?, no iNa? samaTe-3, deveNaM bhaMte ! mahiDDie jAva mahANubhAge bAhire poggale pariyAittA putvAmeva bAlaM chettA bhettA pasU gaMThittaeM ?, haMtA pabhU 4, taM ceva NaM gaThiMchaumatthe Na jANai, pariNata ho jAte haiM ? hAM gautama ! susparza rUpa le pariNata pudgala dusparza rUpa se aura duHsparza rUpa se pariNata pugala susparzarUpa se parivartana hone kA yaha kathana rasarUpa se pariNata hue pudgaloM ke sambandha meM bhI jAna lenA cAhiye // sU0 109 // che ? ane dusparza paNAthI pariNata thayela pudgale zuM susparza paNAthI parizuta thaI jAya che? hA gautama! susparza paNuthI pariNata thayela pugalo dusparza paNuthI ane susparza paNAthI pariNata thayela pudgale susparzapaNAthI pariNamI jAya che. A pramANe parivartana thavA saMbaMdhI A kathana rasapaNathI pariNata thayela pudgalenA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM, che sU. 109
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.110 devazaktinirUpaNam 933 Na pAsai, evaM suhumaM ca NaM gaThiyA-3, / deve NaM bhaMte ! mahi. DDie puvAmeva vAlaM acchettA abhettA pabhU dohi karittae vA hassI karittae vA ?, no iNaTre samaTe-4, evaM cattAri vi gamA paDhamabiiya bhaMgesu apariyAittA egaMtariyagA acchettA abhettA, sesaM tadeva, taM ceva siddhiM chaumatthe NajANai,Na pAsai evaM suhumaM ca NaM dIhi kareja vA hassI kareja vaa||suu. 110 // ___ chAyA-devaH khalu bhadanta ! maharddhiko yAvanmahAnubhAgaH pUrvameva pudgalaM kSiptvA prabhustamevAnuparivartya grahItum ? haMta prabhuH / tatkenArthena bhadanta evamucyate devaH khalu maharddhiko yAvadgrahItum ? gautama ! pudgalaH kSiptaH san pUrvameva zIghragatirbhUtvA tataH pazcAt mandagatirbhavati devaH khalu maharddhiko yAvanmahAnubhAgaH pUrvamapi pazcAdapi zIghraH zIghragatistvaritastvaritagatizcaiva tattenArthena gautama ! evamucyate yAvat-evamanuparivartya khalu grahItum / devaH khalu bhadanta ! maharTiko bAhyAn pudgalAn aparyAdAya pUrvameva bAlamacchitvA-abhitvA prabhunthayitum nA'yamarthaH samarthaH / devaH khalu bhadanta ! mahaddhiko bAhyAn pudgalAn aparyAdAya pUrvameva bAlaM chitvA bhitvA prabhurgranthayitum, nAyamarthaH samarthaH 2, devaH khalu bhadanta ! mahardiko vAhyAn pudgalAn paryAdAya pUrvameva vAlamacchitvA'bhitvA prabhugranthayitum nAyamarthaH smrthH| devaH khalu bhadanta ! maharddhiko yAvat mahAnubhAgo vAhyAn pudgalAn paryAdAya pUrvameva bAlaM chitvA bhitvA prabhurgranthayitum ? hantaprabhuH 4, tameva khalla granthi chamastho na jAnAti na pazyati evaM sUkSmaM ca manthayet / devaH khalu bhadanta ! mahardikaH pUrvameva vAlamachitvA'bhittyA prabhudardI/kartu isvIkartu vA ? nAyamarthaH samarthaH 4, evaM catvAro'pi gamAH, prathama dvitIya bhaGgayoH aparyAdAya ekAntaritA acchitvA'bhitvA zeSaM tathaiva tAM ca khalu siddhiM chadmastho na jAnAti,na pazyati evaM sUkSmaM ca khalu dIrdhI kuryAdvA isvI kuryAdvA ||suu0110|| . TIkA-'deve NaM bhaMte ! mahiDie jAva mahANubhAge-putvAmeva poggalaM ____ 'deve NaM bhaMte ! mahiDDie jAva mahANubhAge pucAmeva poggalaM khavittA' ityaadi| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'deveNaM bhaMte ! mahiDie 'deveNaM bhaMte | mahiDhie jAva mahANubhAge puvvAmeva poggalaM khavittA' tyAta TI -gautamasvAmI prabhuzrIna me pUchayu -'deveNaM bhaMte ! mahiDU
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 jIvAbhigamasUtre khavittA pabhU - tameva - aNuparivaTTittANaM - giNDittae ? haMtA - goyamA ! pabhU0 ' he bhadanta ! maharddhiko mahAdyutiko - mahAvalo - mahA saukhyaH mahAyazAH - mahAnubhAgo devaH sa khalu svagamanAtprAgeva loSTAdi pudgalaM prakSipya tataH paraM jambU manupradakSiNI kurvan yadIcchettaM pudgalaM kSiptaM bhUmApatitaM santaM tadantarAle dhAvamAno dhartuM tadA kiM tathAkartuM zaknuyAt ? bhagavAnAha - hanta - gautama ! prabhuH / ' se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai - deve NaM mahaDDie jAva hittae ? goyamA ! poggale khitte samANe puvyAmeva sIgdhagaI bhavitA - tao pacchA maMdagaI bhavaI, devenaM mahiDie jAva mahAbhAgepupi pacchAvi sI sI gaI (turie turiyagaI) ceva se teNadveNaM goyamA ! evaM buccai jAva evaM aNupariyaTTittANaM gevhittae' tatkenArthena bhadanta ! kathaM jAva mahANubhAge pugvAmeva poggalaM khavittA' he bhadanta ! maharddhika, yAvat-mahAdyutika, mahAsukhI, mahAyazasvI, evaM mahAprabhAvazAlI koI deva pradakSiNA lagAne se pahile patthara Adi pudgala ko apane sthAna se pheMka kara 'pabhUtameva aNuparivahittANaM ginhittae' phira jambUdIpa kI pradakSiNA kare aura pradakSiNA karate samaya yadi vaha cAhe to usa jamIna taka nahIM pahuMce hue patthara ko bIca meM hI - grahaNa kara sakane meM samartha ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'haMtA, pabhU' hAM, gautama ! vaha deva usa samaya usa pheMke gae patthara ko bIca meM hI grahaNa karane meM samartha ho sakatA hai 'se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccati deveNaM mahiDie jAva givhittae' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva pheMke gaye patthara ko bIca meM hI, jambUdvIpa kI pradakSiNA Dhie jAva mahANubhAge pubvAmeva poggalaM khavittA' he bhagavan bhahurddhi4, yAvat mahAdyutika, mahAsukhI, eva' mahA prabhAvazAlI kAi dhruva pradakSiNA karatAM pahelAM patthara vigere yuddagasone potAnA sthAna parathI IDIne 'pabhU tameva aNupari vaTTittAvaM giNhittae~' te pachI yudrI panI akSiNA ure bhane pradakSiNA karatI vakhate jo te icche te e jamIna sudhI na paDeAcelA pattharane vacamAMja zuM paDI lai zake che ? arthAt pakaDavAmAM sama thaI zake che ? A praznanA uttarabhAM praluzrI gautabhasvAbhIne he che hai- 'haMtA pabhU' hA gautama! me deva me samaye e kuMDelA pattharane vacamAMthI ja pakaDI levAmAM samatha thaI zake che. 'se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccati deveNaM mahiiDhie jAva givhittae' he bhagavan ! Apa evuM zA kAraNathI kaheAche ke-e mahaddhika vigere vizeSaNA vALA deva phUMkavAmAM Avela pattharane ja khUdvIpanI pradakSiNA karatI vakhate vacamAMthI ja
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.110 devazaktinirUpaNam kAra sambhaviSyati yadevamucyate devaH khalu mahardiko yAnmahAnubhAgaH ato grahItuM samarthaH syAt ? bhagavAnAha-astyatra kAraNaM gautama ! pudgalaH kSiptaH san pUrvameva zIghragatiH tataH pazcAt na tathA kintu mandAyate gatau, devazca khalu maharddhiko yAvanmahAnubhAgaH tasmAtsapUrvamapi-pazcAdapi zIghraH zIghragatiH-tvarita stvarAvAn sanneva punaH punastvaritagatiH tattenArthena gautama ! evamucyate yAvat pudgalo yAsyati tAvataH kAlAt pUrvam-evaM rItyA jambuM paryaTayamAno'pi saulabhyena taM karate samaya grahaNa karane meM samartha ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! poggale khitte samANe pudhAmeva sigghagatibhavittA tao pacchA maMdagati bhavaI' he gautama ! prakSipta hone parajaba pudgala pheMkA jAtA hai-taba to usakI gati tIvra hotI hai phira usa kI gati maMda ho jAtI hai 'deveNaM mahiDie jAva mahANubhAve puvaMpi pacchAvi sIhe sIhagaI (turie turiyagaI) ceva se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccaI jAva evaM aNupariyahittANaM gemhittae' parantu jo maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva hotA hai vaha zIghratAzAlI hotA hai isaliye usakI utsAha vizeSa ke kAraNa pahile bhI gati tIvra hotI hai aura pIche bhI gati tIvra hotI hai ataH pahile aura pIche zIghragati vAlA hone se evaM tvarAzAlI aura tvarita gati vAlA hone se vaha pheMke gaye patthara ko jambUdvIpa kI pradakSiNA karake A jAne para bhI jamIna para nahIM pahuMcane ke pahile hI bIca meM hI grahaNa pakaDI levA samartha thaI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! poggale khitte samANe puvvAmeva sigdhagati bhavittA ttao pacchA maMdagati bhavaI' gautama ! nyAre yugala 6.4vAmAM Ave che, tyAre to tenI gati dhI tIna DAya che. pachIthI tenI gati dhImI 25 laya che. 'deveNaM mahiDDhie jAba mahANubhAge puvvaMpi pacchA vi sIhe sIhagaI turie turiyagaI se teNaDeNaM goyamA ! evaM vuccai jAva evaM aNupariyaTTittANaM geNhittae' 52'ture mahaddhika vigere vizeSaNa vALA deva hoya che, te zIdhra gati vALA hoya che. tethI tenA utsAha vigerenA kAraNe pahelAM paNa tenI gati tIvra hoya che, ane pAchaLathI paNa tenI gatI tIvraja hoya che. tethI pahelAM ane pachIthI paNa zIdhra gati vALA hovAthI tathA tvarAzAlI ane tvaritagati vALA hovAthI e pheMkavAmAM Avela pattharane jaMbudvIpanI pradakSiNA karIne AvavA chatAM paNa jamIna para pahoMcatA pahelAMja vacamAMja te pugalane grahaNa karI levAmAM
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra dhattuM prabhuH / 'deve NaM bhaMte ! mahiDie vAhirae poggale apariyAittA puyAmeva vAlaM acchettA abhettA pabhU gaMThie ? no iNaDhe samaDhe' devaH khalu bhadanta ! mahaddhiko mahAdhutiko yAvanmahAnubhAgaH bAhyapudgalAn aparyAdAya-agRhItvA pUrvameva vAlaM zarIraM-bAlazabdena zarIraM gRhyate avayavenA'vayavino lakSaNayA grahaNAt acchitvA'bhitvA tadavasthameva santamityarthaH, taccharIrasya manAgapi vikriyAmanApAyeti bhAvaH prabhuH-samartho grathitu-yadhuM kim ? bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH bAhyapudgalAnAmanAdAnena taccharIrasyepadapi vikriyAyAH anApAdanena vandhanasya kartumazakyatvAt / etAvatA maharddhiko'pi devo'nivandhanAM kriyAM na karoti viziSTa sAmarthyasyApi kAraNaviSayatvAt iti kathitam / 'deve NaM bhaMte ! mahiDie vAhirae poggale apariyAIttA punyAmeva vAlaM chittA bhittA pabhU gaMThittae ? no iNahe, samaDhe karane meM samartha ho sakatA hai 'deveNaM mahiDie bAhirae poggale apari yAittA puvAmeva vAlaM acchittA abhettA pabhU gaMThittae' he bhadanta ! maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva bAhara ke pudgaloM ko grahaNa nahIM karake evaM pUrva ke vAla-zarIra ko nahIM cheda kara aura nahIM bheda kara kyA use dRDhabandhana se bAMdhane ke liye samartha ho sakatA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM--'No iNaDhe samaTe he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiM kyoMki vAhya pudgaloM ko grahaNa kiye vinA baha deva usa zarIra ko thoDI sI bhI vikriyA kiye vinA dRDhabandha se vAMdhane meM asamartha hai isakA tAtparya yahI hai ki cAhe kitanA bhI zaktizAlI deva kyoM na ho vaha bhI vinA kAraNa ke kriyA nahIM karatA hai 'deveNaM bhaMte ! mahiDDie vAhirae poggale apariyAittA puvAmeva bAlaMchittA samaya tha za che. 'deveNaM mahaDDhie vAhirae poggale apariyAittA puvvAmeva cAlaM acchittA abhettA pabhU gaThittae lagavan mahadi vigere vizeSa deva bahAranA pugalene grahaNa na karIne pahelAnA bAla-zarIrane chedana karyA vinA ane bhedana karyA vinA zuM tene dravya baMdhanathI bAMdhavAne samartha thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'No iNaTre samaTe' gautama! artha samartha nathI. kemake-bahAranA pudgalene grahaNa karyA vinA e deva e zarIrane jarA paNa vikriyA karyA vinA draDha baMdhanathI bAMdhavAmAM samartha nathI A kathananuM tAtparya eja che ke-cAhe keTalIya zaktivALA deva kema na hoya 5 te 55 125 kA chiyA 42tA nathI. 'deveNaM bhaMte ! mahiDDhIe vAhi. rae poggale apariyAitto puvAmeva vAlaM chittA bhittA pabhU gaMThittae' lagavan
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 110 devazaktinirUpaNam 937 2' atra dvitIyasUtre vAlaM - zarIraM chitvAbhitveti vizeSaH, zeSa tathaiva, atrApi sa devaH grathayitu N na prabhuH, ubhayakAraNajanyasya kAryasya, ekatarasyApi kAraNasyA'bhAve'bhAvAt / 'deve NaM bhaMte ! mahiDDie poggale pariyAittA puvvAmeva bAla acchittA - abhittA pabhU gaMThittae ! no iNaTThe samaTThe0 3' devohi bhadanta ! maharddhiko yAvanmahAnubhAgaH vAhya pudgalAn gRhItvA pUrvameva - bAlamacchitvA'bhitvA prabhuH syAt kiM dRDhavandhanena parivadhum ? bhagavAnAha - nAyamarthaH samarthaH / ' deveNaM te ! mahiDie jAva mahANubhAge bAhirae poggale pariyAittA - puNyAmeva vAlaM chettA bhettA pabhU gaMThie ? goyamA ! haMtA pabhU' devaH khalu bhadanta ! maharddhikaH bhettA pabhU gaMThittae' he bhadanta ! maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA koI deva bAhara ke pudgaloM ko nahIM grahaNa karake evaM pUrva grahIta zarIra kA chedana bhedana karake kyA use dRDhabandhana se bAMdhane meM samartha ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'No iNDe samaTTe' he gautama ! yaha artha bhI samartha nahIM hai kyoMki ubhaya kAraNa janya kArya eka kAraNa ke abhAva meM nahIM ho sakatA hai' 'deveNaM bhAte ! mahiDDIe vAhirae puggale pariyAittA puvAmeva bAlaM acchittA abhittA pabhU gaThittae' he bhadanta ! maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA koI deva bAhirI pugaloM ko grahaNa karake evaM pUrvagRhIta zarIra ko chedana bhedana na karake kyA use dRDhavandhana se bAMdhane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'No iTThe samaTThe' he gautama yaha artha samartha nahIM hai ' deve NaM bhate ! mahiDie jAba mahANubhAge bAhire poggale pariyAittA puNyAmeva bAla . mahaddhika vigere vizeSaNA vALA kAi deva vinA ane pahelA grahaNa karela zarIranu mA~dhanathI khAMdhavAmAM samatha thai zake che? mahAranA pudgalAne grahaNa karyAM chedana bheina karIne zu tene draDha A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che hai-'No iNaTTe samaTTe' he gautama! yA artha pazu samartha nathI. bhaTTe ulaya bharaNu bhanya artha me hAragunA abhAvabhAM tha zastu nathI 'deveNa bhaMte ! mahaDUDhie bAhirae poggale pariyAittA puvvAmeva vAlaM acchittA abhettA pabhU gaThittae' he bhagavan bhaharddhi vigere vizeSazeovANI a deva mahAranA yuddhgalAne grahaNu karIne temaja pahelA grahaNa karela zarIrane chedana bhedana karIne tene draDha khaMdhanathI khAMdhavAne samartha thaI zake che? A praznanA uttaramAM aluzrI he che -'No iNaTTe samaTTe' he gautama! yA artha' samartha' nathI. 'deve NaM bhaMte ! mahiDraDhie jAva mahANubhAge bAhire poggale pariyAittA puvvAmeva bAla chettA bhettA pabhU gaMThittae' he bhagavan bharddhi yAvat bhaDDAprabhAvazAlI ardha jI0 118
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ 938 jIvAbhigamasUtre san yAvanmahAnubhAgaH vAhyapudgalAn paryAdAya pUrvameva vAlaM chitvA bhitvA prabhugraMthayitu kim iti praznaH bhagavAnAha-gautama ! hanta ! (saparitoSaM gadgaditasvaraH san) prabhuH smrthH| kAraNasAmagryAH sambhavAt-iti / 'taM cevaNaM gaThi chaumatthe Na jANai Na pAsaI' taM ca khalu grathiM chadmastho'natizAyI na jAnAti na pazyati, ayaM bhAvaH sa ca bAlo'nyo vA taTastho'natizAyI puruSo na jAnAti jJAnena na pazyati cakSupA iti kevalaM sarvajJa eva jaanaatiityrthH| 'evaM muhumaM ca NaM gaMThiyA' evaM khalu sUkSmaM ca taM grathiM devograpayet iti / 'deve NaM bhaMte ! mahiDrieM puvAmeva vAlaM acchettA abhettA pabhU dIhikarittae vA, hassIkarittae vA.? no chettA bhettA pabhU gaMThittae' he bhadanta ! maharddhika yAvat mahAprabhAvazAlI koI deva bAhirI pudgaloM ko grahaNa karake evaM pUrvagRhIta zarIra ko chedana bhedana karake kyA use vaha dRDhabandhana se vAMdhane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'haMtA, pabhU taM ceva NaM gaMThiM chaumatthe Na jANaha' hAM gautama ! maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva bAhirI punaloM ko grahaNa karake evaM pUrvagRhIta zarIra ko chedana bhedana karake use dRDhavandhana se bAMdhane ke liye samartha hotA hai usa granthi ko chadmastha nahIM jAnatA hai kevala use sarvajJa hI jAnatA hai 'pAsaMti' aura na use chadmastha AkhoM se dekhatA hai kevala use sarvajJa hI dekhatA hai hai 'evaM suhumaM ca NaM gaMThiyA' aisI sUkSma vaha anthi hai 'deveNaM mate ! mahiDie puvAmeva vAlaM acchettA pabhU dIhikarittae vA hassIkarittae' he bhadanta ! koI deva jo ki maharddhika Adi vishedeva bahAranA pudgalone grahaNa karIne ane pahelAM grahaNa karela zarIrane chedana bhedana karIne zu tene draDha baMdhanathI bAMdhavA mATe samartha thaI zake che? A prazna uttaramA pramunI 4 cha -haMtA, pabhU, taM cetra NaM gaThiM chaumatthe Na nA hA gautama ! mahaddhika vigere vizeSaNa vALA deva bahAranA pudgalene grahaNa karIne ane pahelAM ahaNa karela zarIrane chedana bhedana karIne tene draDha baMdhanathI bAMdhavA mATe samartha thAya che. e granthine chastha jANatA nathI ThevaNa savaya 1 ta ta che. 'Na pAsaMti' mana chabhasthA tanI sAMpothI tana hamatanathI. paNa sarvajJa tahaNe che. 'evaM suhumaM ca NaM gaMThiyA' mevI sUkSma te ganthi cha. 'deveNaM bhaMte ! mahiDUDhie puvAmeva vAlaM acchettA pabhU dIhI karittae vA hasI karittae' ke bhagavan ! dha pa hai bhaddhi vigaire vize
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.110 devazaktinirUpaNam 939 iNaThe samaThe, evaM cattAri vi gamagA.' devaH khalu mahardikaH yAvanmahAnubhAvaH pUrvameva bAlamacchitvA'bhityA prabhuH dIrSI kartuM vA-istrIkartuM vA, isvaM vA dIrgha kartu sAmarthyavAn kim ? bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH / evaM catvAro'pi gamAH' tathAhi-devo mahaddhiko yAvanmahAnubhAgo bAhyapudgalAn aparyAdAya pUrvameva bAlaM chitvA bhitvA prabhu dIghI kA istrI kartu vA'yamoM na samarthaH / devo mahaddhiko bAhyapudgalAn paryAdAya pUrvameva vAlamacchitsA'bhitvA prabhudI kartuM isvIkartum SaNoM vAlA hai pUrvagRhIta zarIra ko chedana bhedana nahIM karake kyA use baDA karane ke liye yA choTA karane ke liye samartha ho sakatA hai? uttara meM prabhu kahate haiM 'no iNaTe samahe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai 'evaM cattAri vi gamA' isI taraha se zeSa 3 gama bhI jAnanA cAhiye-jaise-mahardika Adi vizeSaNoM vAlA koI deva he bhadanta ! vAdya pudgaloM ko grahaNa kiye vinA pUrva gRhIta zarIra kA chedana adana karake kyA use vaDA karane ke liye aura choTA karane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'no iNaTUThe samaDhe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai he bhadanta ! mahaddhika Adi vizeSaNoM vAlA koI deva bAhya pudgaloM ko to grahaNa kare para pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana nahIM kare to kyA vaha deva use vaDA karane ke liye yA choTA karane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'No iNaDhe no sama?' yaha artha samartha nahIM hai / he bhadanta ! koI SaNe vALA che. pUrva grahaNa karela zarIrane chedana bhedana karyA vinA zuM tene meTuM karavA mATe athavA nAnuM banAvavA mATe samartha thaI zake che? A prazna uttaramA prabhuzrI 41 cha -'No iNade samaThe gautama ! 2 // atha samaya nathI. 'evaM cattAri vi gamA' se pramANe mAhInA jo bhI paY samajI levA. jema mahaddhika vigere vizeSa vALA keI deva he bhagavana ! bahAranA pugalene grahaNa karyA vinA pahelAM grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana karIne zuM tene moTuM karavA mATe athavA nAnuM banAvavA mATe samartha thaI za cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'No iNaThe samaThe' 3 gautama! A artha samartha nathI. he bhagavana mahaddhika vigere vizeSaNa vALA keI deva bahAranA pudgalene grahaNa kare paNa pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana na kare te zuM te deva tene moTuM banAvavA athavA nAnuM banAqaa samatha ya za cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 che 3-No iNaTUThe samaTUThe' mA ma samatha nathI. magavan / ma vigere vizeSa
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 jIvAbhigamasUtre 940 bhagavAnAha - hanta gautama ! prabhuH ityaM kartuM zaknuyAt / catvAraH AlApakA evam1 - devo bAhyapudgalAn aparyAdAya vAlam achitvA abhitvA dIrghIkartuM svIkartu na samarthaH / 2- devo vAhya pudgalAn aparyAdAya vAlaM acchitvA abhitvA dIrghIkartumityAdi - 3 devo vAhye pudgalAn paryAdAya vAlam chitvA bhitvA dIrghIkartuM samarthaH ityAdi / 4 - vAhyAn pudgalAn paryAdAya vAlaM cchitvA bhitvetyAdi / 'paDhamaviiyabhaMge apariyAittA acchettA abhettA, sesaM taM ceva' prathama dvitIya bhaGgayoH aparyAdA acchatvA'bhitvA iti vaktavyam tRtIya- caturthayostu-paryAdAya chitvA bhitvA, iti vaktavyam / zeSaM sarvabhaGgeSu tadeva - vaktavyam - dIrghIkaraNasUtrepi / estope maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva bAhya pudgaloM ko grahaNa kara aura pUrvagRhIta zarIra kA bhI chedana bhedana kara yadi apane zarIra ko vaDA choTA karanA cAhatA hai to kyA vaha aisA karane ke liye samartha ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! vaha deva aisA karane ke liye vaikriyazarIra dvArA samartha ho sakatA hai / 'paDhamavitya bhage apariyAittA acchettA abhettA sesaM taheva' yahAM prathama dvitIya maMgoM meM vAhya pudgaloM kA grahaNa nahIM hai aura prathama bhaMga meM bAla zarIra kA chedana bhedana bhI nahIM haiM tathA dvitIya bhaMga meM pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana hai 'aisA jAnanA cAhiye tathA tRtIya bhaMga meM bAhya pudgaloM kA grahaNa karanA hai aura pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana karanA nahIM haiM / aura caturtha bhaMga meM bAhya pudgaloM kA grahaNa bhI hai aura pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana bhI hai 'taM caiva vALA deva khahAranA pudgaleAne grahaNa karIne ane pahelA grahaNa karela zarIranu paNa chedana bhedana karIne jo peAtAnA zarIrane nAnuM ke mATuM karavA cAhe te zuM te e pramANe karavAne sama thaI zake che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! e deva e pramANe karavA mATe vakriyazarIra dvArA samartha thardha za e che paDhamaviiyabhaMgesu apariyAittA acchettA abhettA sesa tadeva' ahIyAM pahelA ane khIjA bhaMgAmAM khAdya pudgalAnuM grahaNa kahela nathI. ane pahelAM bhaMgamAM khAla zarIranuM chedana bhedana paNa nathI. tathA khIjA bhaMgamAM pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana paNa nathI. tathA trIjA bhaMgamAM mahAranA pudgaleAnu grahaNa kahela che. ane pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana karavAnuM nathI. ane ceAthA bhaMgamAM bAhya pudgalAnu grahaNa paNa che. ane pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana paNa che. uM
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ propayotikA ThokA pra.3 u.3 sU.111 sUvindArivAnirUpaNam 641 'taM ceva siddhiM chaumatthe Na jANai pAsaI tAM ca dI:karaNa-istrI karaNasiddhi chadmastho'natizAyI manuSyo na jAnAti jJAnena na vA pazyati cakSuSA / 'evaM suhumaM ca NaM dIhikareja vA hassI karejna vA' evaJca-sUkSmamapi devo dIdhI kuryAt-dIrghamapi isvI kuryAt iti ||suu0 110 // devasAmarthya pratyAsatyA jyotiSkasUryacandrAvadhikRtyAha - mUlam-atthiNaM bhaMte ! caMdimasUriyANaM hidipi tArArUvA aNuMpi tullA vi samaM pi tArArUvA aNuM pi-tullA vi-uppi pi tArArUvA aNuM pitullA vi ? haMtA asthi, se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai asthi NaM caMdimasUriyANaM jAva upi pi tArA. rUvA aNuM pi-tullA vi ? goyamA ! jahA jahANaM tesiM devANaM tava-niyama-vaMbhaceravAsAiM (ukaDAI) ustiyAiM bhavati tahA tahANaM tesiM devANaM eyaM paNNAyati aNutte vA tulle vA, se eeTreNaM goyamA ! asthi NaM caMdimasUriyANaM uppiM pi tArArUvA aNuM pi-tullA vi0| egamegassa NaM caMdimasUriyassa-aTThAsIiM ca gahA aTThAvIsaM ca hoi nakkhattA / egasasI parivAro etto tArANaM vocchAmi // 1 // chAvaTi sahassAI nava ceva sayAiM paMca sayarAiM / ega sasI parivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 2 // ||suu0 111 // ___ chAyA -asti khalu bhadanta ! candrasUryANAmadhastanA api tArArUpAHaNavo'pi-tulyA api samamapi tArArUpAH-aNavo'pi-tulyA api, uparyapi tArArUpAH siddhiM chaumatthe Na jANati, Na pAsati, evaM suhumaM ca NaM dIhikarejja vA hassokarejja vA' zarIra ko choTe baDe karane rUpa isa siddhi ko chadmastha jana nahIM jAnatA hai aura na vaha use dekha hI sakatA hai aisI yaha zarIra ko choTe vaDe karane kI siddhi sUkSma hai ||suu0 110 // ceva siddhiM chaumatthe Na jANati Na pAsati evaM sahumaM ca NaM dIhI karejja vA hassI kareja vA' zarIrane nAnu mATu 421 // 35 2. siddhine 72 lAtA nathI. ane te tene dekhI paNa zakatA nathI. evI A zarIrane nAnuM moTuM karavAnI siddhi ghaNuM ja sUkSama che. e sU. 110 -
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ hara jIvAmigamasUtra aNayo'pi tulyA api ? hantA'sti, tatkenAthana bhadanta ! evamucyate asti khalu candrasUryANAM yAvat-uparyapi tArArUpAH aNavo'pi, tulyA api gautama ! yathAyathA khalu teSAM devAnAM tapo niyama brahmacaryANi (utkRSTAni) utsRtAni bhavanti, tathA tathA khalu teSAM devAnAm evaM prajJAyate'NutvaM vA tulyatvaM vA tattenArthena gautama ! asti khalu candrasUryANAm uparyapi tArArUpAH aNavo'pitulyA api0 / ekaikasya khalu candrasUryasyA'STAzItimrahAH aSTAviMzatizca bhavanti nakSatrANi / ekazaziparivAra itastArANAM vakSyAmi // 1 // paTpaSTiH sahasrANi navacaiva zatAni paMca saptatAni paMca saptatAni / ekazaziparivAraH tArAgaNa koTikoTInAm ||2||suu0 111 // ___TIkA-'asthi NaM bhaMte ! caMdimasariyANaM hiDiMpi tArAkhyA-aNuMpi-tallA vi samaMpi tArAkhvA aNuMpi tullA vi upipi tArAkhvA aNuMpi-tullA vi ?' asti khalu bhadanta ! candrasUryANAM kSetrato'dhastanA api tArArUpAH tArArUpavimAnAdhiSThAtAro devA dhutivibhavalezyAdikamapekSya aNavo'pi hInA api kecit deva sAmarthya kI pratyAsatti se ava sUtrakAra jyotiSka candra aura sUrya ko lekara kathana karate haiM___'atthi NaM bhaMte ! caMdimasUriyANaM hiDiMpi tArAkhvA aNuMpi tullA vi smNpi-ityaadi| TIkArtha-gautama ne isa sUtra dvArA prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! candra aura sUryoM ke kSetra kI apekSA nIce jo tArArUpa-tArArUpa vimAna ke adhiSThAtA deva haiM ve kyA dhuti vibhava, lezyA Adi kI apekSA hIna hai ? athavA barAbara haiM ? tathA candra aura sUrya ke vimAnoM ke sAtha kSetra kI apekSA samaNi meM vyavasthina jo tArArUpa deva haiM ve kyA candra sUrya devoM kI ghuti kI apekSA unake vibhava deva sAmarthyanI pratyAsattithI have sUtrakAra tiSka candra ane sUrya samayI thana 42 cha.-'asthi NaM bhaMte ! caMdimasUriyANaM hilui pi tArArUvA aNupi tullA vi samApa' tyA TIkAI-gautamasvAmIe A sUtra pATha dvArA prabhuzrIne evuM pUchayuM che ke he bhagavana candra ane sUryonA kSetranI apekSAthI nIce je tArA rUpa-tArA, rUpa vimAnanA adhiSThAtA deva che. teo zuM zuti vibhava, lezyA vigerenI apekSAthI hIna che? athavA barAbara che? tathA caMdra ane sUryanA vimAnanI sAthe kSetranI apekSAthI samazreNImAM vyavasthita je tArA rUpa deva che, teo zuM caMdra sUrya devenI zutinI apekSAe teonA vibhava vigerenI apekSAthI
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 111 sUryacandra parivAranirUpaNam 943 tulyA api kecana, tathA samamapi candrasUryavimAnaiH / kSetrApekSayA samazreNyA'pi vyavasthitAstArArUpA devAH candrasUryANAM devAnAM dyutivibhavAdikamapekSya kecida aNavospi, kecittulyA api tathA candrasUryavimAnAnAmuparyapi vyavasthitA ye tArArUpAste teSAM dyutivibhavAdikamapekSya kecidaNavo'pi kecit tulyA api ? bhagavAnAha - 'haMtA atthi' hanta gautama ! sAdhutvayA tarkitAH ye yathA''san iti / punarAha gautama :- 'sekeNaNaM bhaMte ! evaM buccai-asthi NaM caMdima sUriyANaM jAva uppipi tArArUvA-api-tullA vi ? goyamA ! jahAjahANaM tesi devANaM tava niyama baMbhaceravAsAIM (ukkaDAiM) ussiyAI bhavaMti tahAtahANaM tesiM devANaM evaM paNNAyati aNute vA - tullatte vA' tatkenArthena bhadanta ! evamucyate asti khalu candrasUryANAM tadadhaH samazreNyAM vA upari vA tArArUpAH laghavo'Navo'pi tulyA api zruti Adi kI apekSA hIna haiM yA barAbara haiM ? 'umpipi tArAkhvA aNuMpi tullA vi' tathA jo tArArUpa deva candra aura sUrya devoM ke Upara vyavasthita haiM ve kyA inakI apekSA hIna haiM yA barAbara haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! 'haMtA asthi' hAM, aisA hI hai 'se keNaTTeNaM te ! evaM vacca asthiNaM caMdimasUrANaM jAva upi pi tArAkhvA aNupi tullA vi' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki yAvat candra aura sUryo ke Upara jo tArArUpa deva vyavasthita haiM ve hIna bhI haiM aura barAbara hai / isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! 'jahA jahANaM tesi devANaM tavaniyama baMbhaceravAsAI ( ukkaDAI) ussiyAI bhavaMti tahA tahANaM tesi devANaM eyaM paNNAyati aNuttevA tullatecA' he gautama! jaise jaise una tArArUpa vimAnAdhiSThAtA devoM ke pUrvabhava meM tapo'nu - DIna che ? athavA bharAbhara che ? ' upi pi tArArUvA aNu pitullA vi' tathA 9 tArArUpa deva candra ane sUrya devAnI upara rahelA che teo zuM temanI apekSAe hIna che ? athavA kharAkhara che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che - he gautama! 'haMtA asthi' hA mena pramANe che. 'se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai asthiNaM caMdima sUrANaM jAva uppa pi tArArUvA aNupi tullA vi' De bhagavan ApazrI evu zA kAraNathI kaheA che, ke yAvat caMdra ane sUryAMnI upara je tArA rUpa deva rahelA che teo hIna paNa che, ane khareAmara paNa che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI che - 'goyamA ! jahA jahANaM tesiM devANaM tava niyamabambhaceravAsAI ( ukkaDAI) bhavaMti tahA tahANaM tesiM devA NaM evaM paNNAyati aNutvA tullattevA' he gautama! prema prema me tArA 35 *
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vibhavAdibhiH ? bhagavAnAha - he gautama ! yathAyathA khalu teSAm aNunAM mahatAM ca devAnAM pUrvabhave tapo'nuSThAna niyama- brahmacaryapAlana - gurucaraNA'dhovAsAH utkRSTAH samAlaghavaJca tathAtathA khalu teSAM devAnAm, evameva tArArUpANamapi - aNutvaM mahatvaM samatvaM ca vibhAvyate / ' se ee NaTThe NaM goyamA ! asthi NaM caMdimasUriyANaM upapi tArArUvA api tullA vi' tattenArthena gautama ! asti khalu candrasUryANAmupapi tArArUpAH aNavo'pi mahAnto'pi tulyA api / uvataMca" gatiM gatA ye khalu tArakAsu hInAH samAH karmavazAdviziSTAH / candrAdipUrdhvaM tadadhaH samAne devAdhumantaH pratibhAnti yAnti // 1 // iti // ' egamegassa NaM caMdimasUriyassa 944 aTThAsI ca gahA aTTAvIsaM ca hoi navakhattA' esasI parivAro etto tArA Na vocchAmi // 1 // SThAna, niyama, aura brahmacarya Adi kA pAlana Adi uttamakArya utkRSTa hote haiM yA anutkRSTa hote haiM, usI usI prakAra se una devoM ke usa tArArUpa vimAnAdhiSThAtA ke bhava meM aNutva aura tulyatva hotA hai 'se eNadveNa goyamA ! isa kAraNa he gautama ! maine aisA pUrvoktarUpa se kahA hai ki 'athaNaM caMdima sUriyANaM uppiM vi tArA khvA aNupi tullA vi' yAvat candra aura sUryooM ke Upara ke tArArUpa vimAnAdhi'ThAtA deva kAnti Adi guNoM se hIna yA barAbara hote hai / uktaMca 'gatiMgatA ye khalu tArakAsu hInAH samAH karmavazAdviziSTAH / candrAdipUrdhva tadadhaH samAne devAnumantaH pratibhAnti yAnti // 1 // aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM- 'egamegassa NaM caMdima suurivimAnanA adhiSThAtA deveAnA pUrva bhavamAM tapa ane anuSThAna, niyama, ane brahmacaya vigerenu pAlana vigere uttama kA` utkRSTa hAya che, athavA anu. tkRSTa hAya che. e e prakArathI te te devAnA e tArA rUpa vimAnanA adhisstthaataanaa lavagAM Alu yAgu tulya cAgu hoya che, 'se eeNaTTheNaM goyamA ! ' mA rathI he gautama / meM yA yUrvosta una resa che - 'asthiNaM caMdima sUriyANaM upi ci tArA rUpA aNurti tullA vi' yAvat yadra bhane sUryAnI uparanA tArA rUpa vimAnanA adhiSThAtA deva kAnti vigere guNlRAthI hIna athavA kharAkhara heAya che. kahyu paNa che ke 'gatiM gatA ye khalu tArakAsu hInAH samAH kArya vazAdviziSTAH / candrAdipUrdhva tadadhaH samAne devAdyumantaH, pratibhAnti yAnti // 1 Duve gautabhasvAbhI anuzrIne govu pUche che - 'e gamegarasa NaM caMdi sUri
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 2.112 jyotiSkacAra-gatinirUpaNam 945 chAvahi sahassANi navaceva sayAI paMcasayarAI / egasasI parivAro tArAgaNa koDikoDINaM // 2 // ekaikasya khalu candrasUryasyA'STAzIti saMkhyAvanto grahAH bhavanti aSTAviMzatizca bhavanti nakSatrANi, azvinI bharaNyAdikAni ekazazinaH parivAraH etAvanti tArArUpANi vakSyAmi SaTpaSTiH sahasrANi navacaiva zatAni paMcasaptAni paJcasaptAdhikAni etatsaMkhyAkAni-tArAgaNakoTikoTInAm ekasya zazinaH parivAro bhavatIti // 90 111 // mUlam-jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve maMdarassa pavvayassa purasthimillAo caramaMtAo kevaiyaM abAdhAe joisaM cAraM carai goyamA ! ekArasahiM ekavIsehiM joyaNasaehiM abAdhAe joisaM cAraM carai, evaM dakkhiNillAo paJcasthimillAo uttarillAo yassa' he bhadanta eka candra kA aura eka sUrya kA nakSatra parivAra mahAgraha parivAra evaM tArAoM kA parivAra, kitanA 2 hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'aTThAsItiM ca gahA aThThAvIsaM ca hoi nakkhatsA, ega sasI parivAro etto tArAgaNa vocchAmi // 1 // chAvaTi sahassAI Nava ceva sayAI paMcasayarAI ega sasI parivAro tArAgaNa koDikoDINaM // 2 // he gautama ! eka candra kA aura eka sUrya kA nakSatra parivAra 28 haiM graha parivAra 88 hai evaM 66 hajAra 9 sau pacahattara koDA koDI tArAoM kA parivAra hai |suu0 111 // ca' he bhagavana eka caMndra ane eka sUryane nakSatra parivAra mahAgraha parivAra ane tArAone parivAra keTale che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke aTThAsItiM ca gahA aTThAvIsaM ca nakkhattA / ega sasI parivAro etto tArANa vocchAmi // 1 // chAvaTThi sahassAI Nava ceva sayAi paMcasayarAiM / ega sasI parivAro tArAgaNa koDi koDINaM // 2 he gautama ! eka candrane ane eka sUryane nakSatra parivAra 28 aThayA visa che. graha parivAra 88 aThayAsI che. tathA 66 chAsaTha hajAra 9 navase pacAra keDA keDI tArAone parivAra che. sU0 111 jA0 119
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamsa ekkArasahiM ekavIsehiM abAdhAe joisaM cAra carai / logatAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAdhAe joise pannatte ?.goyamA! ekArasahiM ekArehiM joyaNalaehiM abAdhAe joise pannatte / imIseNaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo kevaiyaM abAhAe savva hedille tArAruve cAra carai ? kevaiyaM abAhAe sUravimANe cAraM carai ? kevaiyaM abAhAe caMdavimANe cAraM carai ? kevaiyaM avAhAe savvauvarille tArAhave cAraM carai ? goyamA ! imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo sattahiM NauehiM joyaNalaehiM abAhAe joisa (savva) hedille tArArUve cAraM carai, ahiM joyaNasaehiM abAhAe sUravimANe cAra carai, ahiM asIehiM joyaNasaehi avAhAe caMdavimANe cAraM carai, navahiM joyaNasaehiM abAhAe savva uvarille tArArUve cAraM carai / savya heTrimillAo NaM bhaMte ! tArArUbAo kevaiyaM abAhAe suravimANe cAraM carai ? kevaiyaM avAhAe caMdavimANe cAraM carai ? kevaiyaM avAhoe savvauvarille tArArUve cAraM carai ? goyamA ! savvaheTrillAo NaM dasahiM joyaNehiM sUravimANe cAraM carai, NauIe joyaNehiM avAhAe caMdavimANe cAraM carai, dasuttare joyaNasae avAhAe savvovarille tArohave cAraM carai / sUravimANAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAhAe caMdavimANe cAraM carai ? kevaiyaM savvauvarille tArArUve cAraM carai ?' goyamA ! sUravimANAo NaM asIe joyaNehiM caMdavimANe cAraM carai, joyaNasae avAhAe savvo. varille tArArUve cAra carai / caMdavimANAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAhAe savva ubarille tArArUve cAraM carai ? goyamA ! caMdavimANAo NaM vIsAe joyaNehiM avAhAe savva uvarille
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.112 jyotiSkacAra-gatinirUpaNam 947 tArArUve cAraM carai, evAmeva sapuvAvareNaM dasuttarasayajoyaNabAhalle tiriyamasaMkhejne joisavisae pnnte| jaMbuddIve NaM bhaMte ! kayare Nakkhatte savvabhiMtarillaM cAraM carati ? kayare nakkhatte savva bAhirillaM cAra carai ? kayare nakkhatte savva uvarillaM cAraM carai ? kayare nakavate samvahiDillaM cAraM carai ? goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve abhIi nakkhatte savvabhitarillaM cAraM carai, mUle nakkhatte sadhvabAhirillaM cAraM carai, sAi nakkhatte savvovarillaM cAra carai, bharaNI nakkhatte savvahedillaM cAra carai |suu0 112 // ___ chAyA-jambudvIpe khalu bhadanta ! dvIpe mandarasya parvatasya paurastyAt caramAntAt kiyada abAdhayA jyotiSkaM cAraM caranti ? gautama ! ekAdazAni-ekavizAni yojanazatAni avAdhayA jyotiSkaM cAraM carati, evaM dAkSiNAtyAtpAzcAtyAt-uttarAt ekAdazAni-ekaviMzAni yojanazatAni yAvat cAraM carati / lokAntAt bhadanta ! kiyad avAdhayA jyotiSkaM prajJaptam ? gautama ! ekAdazAni -ekAdazAni yojanazatAni avAdhayA jyotiSka prajJaptam / etasyAH khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAH pRthivyA bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt kiyad abAdhayA sarvAdhastanaM tArArUpaM cAraM carati ? kiyad abAdhayA sUryavimAnaM cAraM carati ? kiyad avAdhayA candravimAnaM cAraM carati ? kiyad avAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM. carati ? gautama ! asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyA vahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAm sapta navatAni yojanazatAni avAdhayA jyotiSkaM sarvAdhastanaM tArArUpaM cAraM carati, aSTau yojanazatAni-avAdhayA sUryavimAnaM cAra carati, aSTAvazItAni yojanazatAni-avAdhayA candravimAnaM cAra carati, navayojanazatAni abAdhayA sarvoparitana tArArUpaM cAraM carati / sarvAdhastAt khalu bhadanta ! tArArUpAt kiyad avAdhayA sUryavimAnaM cAraM carati ? kiyad abAdhayA candravimAnaM cAraM carati ? kiyad abAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati ? gautama ! sarvAdhastAt khalu dazayojanAni sUrya vimAnaM cAraM carati, navati yojanAni avAdhayA candravimAnaM cAraM carati. dazottaraM yojanazatamabAdhayA sarvoparinaM tArArUpaM cAra carati / sUryavimAnAt khalu bhadanta ! kiyad abAdhayA candravimAnaM cAraM carati ? kiyat sarvoparitanaM tArArUpaM cAra carati ? gautama ! sUryavimAnAt khalaM
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 948 azItiyojanAni candravimAnaM cAraM carati-yojanazatamavAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati / candravimAnAd viMzatiyojanAni avAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati, evameva sapUrvApareNa dazottarazatayojanavAhalyaM tiryagasaMkhyeyaM jyotiSkavipaye prajJaptam / jambUdvIpe khalu bhadanta ! kataram -nakSatraM sarvAbhyantaraM cAraM carati ? kataram nakSatraM sarvavAdyaM cAraM carati ? katarannakSatraM sarvoparitanaM cAra cArati ! katarannakSatraM sarvAdhastanaM cAraM carati ? gautama ! jambudvIpe khala dvIpe abhijinnakSatraM sarvAbhyantaraM cAraM carati mUlaM nakSatraM sarvabAhya cAraM carati svAtI-nakSatraM sarvoparitanaM cAraM carati bharaNI nakSatra sarvAdhastanaM cAraM carati ||suu0112|| TIkA-'jaMbuddIve NaM bhaMte ! maMdarassa pavvayassa puracchimillAo carimaMtAo kevaiyaM avAhAe joisa cAraM carai ? goyamA ! ekkArasahi ekavIsehi joyaNasaehiM avAhAe joisaM cAraM caraI' he bhadanta ! jambUdvIpe hi mandarasya parvatasya paurastyAt caramasImApradezAntAt sakalatiryaglokamadhyavartinaM kiyatkSetra mabAdhayA tiryaglokasya yathA na bAdhaH syAt tathA jyotipaM-jyotizcakraM cAraM carati maNDalagatyA paribhramaNaM vidadhAtIti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! ekAdazayojanazatAni eka viMzatyadhikAni abAdhayA jyotiSkaM cAraM carati, meroH sarvata ekaviMzatyadhikaikAdazayojanazatAni muktvA tadanantaraM cakravAlatayA jyotizcakraM cAraM carati maNDalagatyA paribhramati / 'evaM dAhiNillAo paccasthimillAo TIkArtha--'jaMbuddIve NaM bhaMte! dIve maMdassa panvayassa purathimillAo carimaMtAo kevaiyaM avAdhAe jotisaM cAraM carati' he bhadanta ! jambudvIpa meM meruparvata ke pUrva caramAnta se jyotiSI deva kitanI dUra raha kara usakI pradakSiNA karate hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! ekArasahiM ekavIsehiM joyaNasaehiM ayAdhAe jotisaM cAraM carati' he gautama ! jambUdvIpa meM jyotiSI deva 1121 yojana sumeruparvata ko choDakara usakI pradakSiNA karate haiM evaM ____TA---'jaMbuddIveNa bhaMte ! dIve maMdarassa pavvayaMssa purathimillAo carimaMtAo kevaiyaM abAdhAe jotisaM cAra caraMti' 7 sapan ! mUdvIpamA 3 parvatanA pUrva caramAntathI tiSka de keTalA dUra rahIne tenI pradakSiNA kare cha ? 0 prazna nA uttaramA prabhuzrI 49 che , 'goyamA / ekkArasahi ekavIsehiM joyaNasahi abAdhAe jotisaM cAra carati' i. gautama ! dIpamA nyoti de 1131 agIyArase ekavIsa jana sumerU parvatane cheDIne tenI '
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 112 jyotiSkacAra - gatinirUpaNam 949 uttarillAoM ekkArasahiM ekavIsehiM joyaNa0 jAva cAraM cara' evameva jaMbudvIpe mandarasya dAkSiNAtyAt - pazcimAt - uttaracaramAntAt ekaviMzatyadhikaikAdaza yojanazatAni avAdhayA jyotiSkazcakraM maNDalagatyA sarvataH paribhramati / 'logaMtAo bhaMte ! kevaiyaM avAhAe joise pannatte ? goyamA ! ekkArasahiM ekkArehiM joyaNasaehiM abahAe joise paNNatte' he bhadanta ! lokAntAt arvAk ( prAk ) kiyatyA abAdhayA'pAntarAle kiyat kSetraM kRtvA jyotiSkacakramAste ? bhagavAnAha - he gautama! ekAdazAdhikaikAdazayojanazatAni yAvaddurato'bAdhayA tajjyotiSkaM viddhi / 'imI se gaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo kevaiyaM avAhAe savvaheTThille tArArUve cAraM carai ? kevai abAdakkhiNillAoM paccatthimillAo uttarillAo ekkArasahiM ekkavIsehiM joyaNa0 jAva cAraM caraMti' isI taraha se sumeru kI dakSiNadizA ke caramAnta se, pazcima dizA ke caramAnta se, aura uttaradizA ke caramAnta se 1121 yojana dUra hokara jyotiSI deva usakI pradakSiNA kiyA karate haiM / 'logaMtAo bhaMte ! kevaiyaM abAhAe jotise paNNatte' he bhadanta ! lokAnta se kitanI dUra para loka meM jyotiSI deva hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! ekkArasahiM ekkArehiM joyaNasaehiM abAdhAe jotise paNNatte' he gautama ! lokAnta se 1991 yojana dUra loka meM jyotiSI deva haiM / arthAt isa loka meM jo jyotiSI deva haiM ve lokAnta se 1991 yojana dUra haiM / 'imIseNaM bhaMte ! rayaNappabhAe ahakSiNA re che. 'evaM dakkhiNillAo paccatthimillAoM uttarillAoM ekkArasahi ekkavIsehiM joyaNasaehiM nAva cAra carati yena pramANe subheznI dRkSiNu hizAnA caramAntathI pazcima dizAnA caramAntathI. ane uttara dizAnA caramAntathI 1121 agIyAraso ekavIsa ceAjana dUra rahIne jyeAtiSTha devA tenI pradakssinnaa yi 42 che, 'logatAo bhaMte! kevaiyaM abAhAe jotise paNNatte' bhagavat leAkAntathI keTale dUranA lAkamAM gaiAtiSTha devA che? A praznanA uttarabhAM anuzrI he che ! - 'goyamA ! ekkArasahiM ekkArehiM joyaNasahi abAdhAe jotise paNNatte' he gautama! soantathI 1111 agIyAra se agIyAra ceAjana dUra para lekamAM jyAMtiSka deva che arthAt A lAkamAM je jyAtiSTha deva che, teo leAkAntathI 1111 agIyArasA agIyAra yonna 62 che. 'imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmi *
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 jIvAbhigamastra hAe sUravimANe cAraM caraI ? kevaiyaM avAhAe caMdavimANe cAra carai ? kevaiyaM abAhAe sabdha uparille tArArUve cAraM carai' ? yatra vayaM vyavasthitAH sma etasyAM ratnaprabhA pRthivyAM bahusamaramaNIyAd manoharabhUmibhAgAt Arabhya kiyad avAdhayA'saMkulaM yathA tathA kRtyA sarvA'dhastanaM tArArUpaM jyotipaM cAraM maNDalagatyA carati ? tathA kiyadavAdhayA kRtvA sUryavimAnaM jyotipkaM cAra carati ? tathA kiyadavAdhayA kRtvA candravimAnaM paribhramati ? tathA-kiyadavAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM jyotipaM cAraM carati ? iti prazne bhagavAnAha-'goyamA ! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNi sattahiM NauehiM joyaNasaehi avAhAe joisaM (savva) heDille tArArUve cAraM carai, ahiM joyaNasaehiM avAhAe mUravimANe cAraM caraI, aTThahiM asIehi joyaNasaehiM puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo kevaiyaM avAhAe savvaheThille tArAkhve cAraM carati' he bhadanta ! isa ratnaprabhA pRthivI ke yahusamaramaNIya bhUmibhAga se kitanI dUra Upara sabase nIce ke tArArUpa maNDalagati se bhramaNa karate haiM ? 'kevatiyaM avAhAe sUravimANe cAra carati' tathA-kitanI dUra sUrya kA vimAna paribhramaNa karatA hai 'kevatiyaM avAhAe caMdavimANe cAraM carati' aura kitanI dUra Upara candravimAna maNDalagati se paribhramaNa karatA hai ? 'kevatiyaM avAhAe savva uvarille tArAkhve cAraM carati' tathA-kitanI dara upara saba se Upara kA tArArUpa maNDalagati se paribhramaNa karatA hai ? ina saba praznoM ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahasamaramaNijjAo. sattahiM NauehiM joyaNasaehi avAhAe jotisaM savva heDille tArAkhve cAraM carati' he gautama ! isa ratnaprabhA pRthivI bhAgAo kevaiyaM abAhAe savvaheDhille tArArUve cAra carati' sagavAn ! mA ratnaprabhA pRthvInA bahusamaramaNIya bhUmibhAgathI keTale dUra sauthI nIcenA taa|| 3 // bhasa gatithI prabhAra 2 cha ? kevatiya abAhAe caMdavimANaM cAra carata' ane keTale dUra upara caMdra vimAna maMDala gatithI paribhramaNa kare che? 'kevatiyaM avAhAe savva uparille tArArUtre cAra carati' tathA 2 52 sauthI uparanA tArA rUpa maMDalagatithI paribhramaNa kare che? A tamAma praznonA uttaramA prabhuzrI 41 cha te-goyamA ! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNi nAo sattahiM NauehiM joyaNasaehiM abAhAe jotise sabaheDille tArArUpe cAra carati' 3 gautama ! 2namA pRthvInA masabharamaNIya bhUmimAmAthI
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ . prameya dyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.112 jyoti kacAra - gatinirUpaNam 951 avAhAe caMdavimANe cAraM carai, navahiM joyaNasaehiM avAhAe savva uvarille tArArUve cAraM caraI' he gautama ! etasyAH khala ratnaprabhA pRthivyAH bahusamaramaNIya bhUmibhAgAt navatyadhikasaptayojanazatAni avAdhayA kRtvA jyotiSaM sarvAdha - stanaM tArArUpaM cAraM carati - maNDalagatyA paribhramati, aSTau yojanazatAni avAdhayA kRtvA sUryavimAnaM cAraM carati, azItyadhikA'STayojanazatAni avAdhayA kRtvA candravimAnaM cAraM carati, nava yojana zatAni pUrNAnyavAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM jyotiSaM cAraM carati - rAtriMdivaM maNDalagatyA'vizramaM yathAsyAtathA paribhramati - iti / 'savva heThimillAo NaM bhaMte ! tArArUvAo kevaiyaM avAhAe sUravimANe cAraM carai ? kevaiyaM avAhAe caMdabimANe 0 ' kevaiyaM avAke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se 790 yojana dUra Upara meM sabase nIce kA jo tArArUpa jyotiSI deva hai vaha maNDalagati se paribhramaNa karatA 'ahaM joNasa ehiM abAdhAe suravimANe cAraM carati ' tArArUpa jyotiSI devoM se 10 yojana kI dUrI para arthAt 8 sau yojana kI dUrI para sUrya kA vimAna maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'aTThahi asI hiM joyaNasaehiM abAdhAe caMdavimANe cAraM carati' sUrya vimAna se 90 yojana kI dUrI para arthAt 880 yojana kI dUrI para candramA kA vimAna maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'navahiM joyaNasaehiM abAhAe savva uvarille tArArUve cAraM carati' candravimAna se 10 yojana kI dUrI para arthAt 900 yojana UMce Upara ke tArArUpoM kA vimAna maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'savva heTThimillAo NaM bhaMte ! tArArUvAo kevatiyaM abAhAe suravimANe cAraM caraha' he bhadanta ! 790 sAtaseA nevu... ceAjana dUra upara tarapha sauthI nIcenA je tArA rUpa caiAtiSTha deve| che. te bhAMDasa gatithI paribhramaNa ure che. 'aTThahiM joyaNasaehi abA - dhA sUravimANe cAra carati' devothI heveothI 10 isa yojana hara arthAt 800 ATha seA ceAjana dUra sUnuM' vimAna maMDala gatithI paribhramaNa kare che. 'aTTahiM asIehiM abAdhAe caMdavimANe cAra carati' sUrya vibhAnathI 80 nevu ceAjana dUra arthAt 880 AThase esI ceAjana dUra para ca MdramAnuM vimAna bhausa gatithI paribhramaNa 42 che. 'navahiM joyaNasaehiM avAhAe savva uvarille tArArUve cAra carati' thaMdra vibhAnathI 10 isa yannana dUra arthAt 800 navasA ceAjana uce uparanA tArA rUpanu vimAna ma lagatithI paribhramaNa 42 che. 'savvaheTThimillAo NaM bhaMte ! tArArUvAo kevatiyaM abAhAe sUravimANe cAra carai' he bhagavana sauthI nIce je tArA rUpa jyAtiSNu deva che, tenAthI
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre hAe savva uvarille tArArUve0 ? goyamA ! saca heThillAo NaM dasahi joyaNehiM sUravimANe0, NautIe joyaNehi avAhAe caMdavimANe0, damuttare joyaNasae abAhAe savyovarille tArArU ve0' sarvAdharatanAt khalu bhadanta ! tArArUpAt kiyadavAdhayA kRtvA sUryavimAnaM0, kiyadavAdhayA kRtvA candravimAnaM0, kiyadabAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArAvimAnaM cAraM carati ? bhagavAnAha-he gautama ! sarvAdhastanAt tArArUpAt dazayojanAni sUryavimAna0, tatastArAmaNDalAt-navati yojanAni avAdhayA kRtvA candravimAnaM0' tata eva adhastanAttArArUpAd dazottaraM yojanazatam avAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM jyotipaM maNDalagatyA cAraM caratIti saMkSipto'rthaH / 'sUravimANAo NaM bhaMte ! kevaiyaM avAhAe caMdavisaba se nIce jo tArArUpa jyotiSI deva haiM unase kitane Upara sUrya kA vimAna maMDalagati se paribhramaNa karatA hai ? 'kevaiyaM avAhAe caMdavimANe cAraM caraI ? kevatiyaM AvAhAe savvauvarille tArAsve cAraM caraI' kitanI dUra para candramA kA vimAna maMDalagati se paribhramaNa karatA hai ? aura kitanI dUra para saba se Upara ke jo tArArUpa jyo. tiSI deva haiM unakA vimAna calatA hai ? ina praznoM ke uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA ! sacahehillAoNaM dasahi joyaNehiM sUravimANe cAra caraha' he gautama ! saba se nIce kA jo tArArUpa vimAna hai usase 10 yojana Upara sUrya kA vimAna calatA hai 'NauttIe joyaNehi avAdhAe caMdavimANe cAraM carai' 90 yojana Upara caMdra kA vimAna calatA hai 'dasuttare joyaNasae abAdhAe savyoparille tArAsve cAraM caraI' aura 110 yojana UMce Upara ke tArArUpa vimAna calate haiM 'mUravimATamA 52 sUrya vimAna ma jatithI parizrama 42 cha ? 'kevaiyaM avA. hAe caMdAvimANe cAra carai vevaiyaM avAhAe savva uvarille tArArUve cAra raju keTale dara caMdramAnuM vimAna maMDala gatithI paribhramaNa kare che? ane keTale dUra para sauthI uparanA je tArA rUpa jotiSI de che. temanuM vimAna yA cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goymaa| sabvahechillAoNaM dasahi suravimANe cAra carai' gautama / sauthI nIyanu 2 // 35 vibhAna cha, tanAtha 10 isa yo- S52 sUryana vimAna yAle che. 'Naue hiM joyaNehiM abAdhAe caMdavimANe cAra caraI' 80 nyu yona 852 yaMdranu vibhAna yAda cha. 'dasuttarajoyaNasae avAdhAe sabboparille tArArUve cAra caraI' ane 110 eka se dasa ejana uMce uparanA tArA rUpa vimAna cAle che.
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 3.3 sU.112 jyotiSkacAra-gatinirUpaNam 953 mANe cAra carai ? kevaiyaM savva uvvarille0 tArA rUve cAraM0' sUryavimAnAt khalla bhadanta ! kiyadavAdhayA kRtvA candravimAnaM cAraM carati ? kiyadavAdhayA kRtvAM sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM caraMti iti prazne bhagavAnAha-'goyamA ! saraH . vimANAo NaM asIe joyaNehiM caMdavimANe cAraM caraI, joyaNasae avA- . pAe sabbovarille tArArUve0' he gautama ! sUryavimAnAt khalu azIti yojanAni abAdhayA kRtvA candravimAnaM cAraM carati, tat eva sUryavimAnAd yojanazatamavAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati / 'caMdavimANAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAhAe savva uvvarille tArArUve cAraM carai ? goyamA ! caMdavimANAo NAo NaM bhaMte ! kevatiyaM avAhAe caMdavimANe cAraM caraI' he bhadanta ! sUryavimAna se candravimAna kitanI dUra rahakara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai ? 'kevatiyaM savva uvarille tArAkhve cAraM carai' aura kitanI dUra raha kara Upara ke tArArUpa vimAna maMDalagati se paribhramaNa karate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! sUravimANAo NaM asIe joya hiM caMdavimANe cAraM caraI' he gautama ! sUrya ke vimAna se candra kA vimAna Upara meM 80 yojana dUra hai-arthAt sUrya ke vimAna se 80 yojana Upara meM rahA candra kA vimAna apanI maMDalagati se paribhramaNa karatA hai aura 'joyaNasaya abAdhAe savvoparille tArAkhve cAraM caraI' 100 yojana Upara Upara ke tArArUpa vimAna dUra haiM-arthAt sUrya ke vimAna se 100 yojana dUra raha kara Upara ke tArArUpa vimAna apanI maMDalagati se paribhramaNa karate haiM 'caMdavimANAo gaM. mate ! kevatiyaM ayAhoe savva uvarille tArAkhve cAraM caraI' he 'sUravimANAo NaM bhaMte ! kevatiyaM abAhAe caMdavimANe cAra caraI' bhagavan ! sUrya vimAnathI caMdra vimAna keTale dUra rahIne maMDala gatithI paribhramaNa kare cha ? 'kevatiyaM sabva uvarille tArArUve cAraM caraI' mana le (2 2DIna uparanA tArA rUpa vimAna maMDalagatithI paribhramaNa kare che? A praznanA uttaramA asuzrI he cha hai-'goyamA ! sUrabimANAo NaM asIe joyaNehiM caMda vimANe cAra carai' gautama | sUryanA vibhAnathI dranu vimAna 52mA 80 eMsI cejana dara Avela che. arthAta sUryanA vimAnathI 80 eMsI cajana uparamAM dUra rahela caMdra vimAna pitAnI maMDala gatithI paribhramaNa 72 7. mane 'joyaNa saya abAdhAe savvoparille tArArUve cAra carai' 100/ ekaso cejana upara uparanA tArA rUpa vimAna pitAnI maMDala gatithI pariabhe 42 che. 'caMdavimANAo gaM bhaMte ! kevaiyaM abAhAe savva uvarille tArA nI0 120
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ jI yAgimasTe NaM vIsAe joyaNehi avAhAe savva uvarille tArArUve cAra carai' candravimAnAt khalu bhadanta ! kriyadavAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati ? he gautama! vizati yojanAni candravimAnAd dure'vAdhayA cAraM carati sarvoparitanaM tArArUpam / 'evAbheva sapuvvAvareNaM dasuttarasayajoyaNavAhalle tiriyamasaMkhejje joisavisae pannatte' evameva sapUrvApareNa dazottarayojanavAhalyaM tiryagasaMkhyeyaM jyotipavipaye prajJaptam iti / 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! kayare nakkhatte sacambhitarillaM cAra carai ? kayare nakkhatte savvavAhirillaM cAraM carai ? kayare nava vatte savva uvarillaM cAraM0 ? phayare nakkhatte savvahiDillaM 0 1' jambudvIpe khalu bhadanta ! kataranakSatra sarvebhyaH svAtiriktebhyo'ntaraM madhyamAzritya cAraM carati ? kataratsarvavAdyaM cAraM carati ? bhadanta ! candravimAna se kitanI dUra Upara raha kara saba se Upara ke tArArUpa vimAna maMDala gati se paribhramaNa karate haiM ? 'goyamA ! caMdavimANAo NaM vIlAe joyaNehiM apAdhAe savva uvarille tArAsve cAraM carai' he gautama ! candra ke vimAna se 20 yojana dUra raha kara saba se Upara ke tArArUpa vimAna maMDalagati se paribhramaNa karate haiN| 'evAmeva sapucAvareNaM dasuttarasayajoyaNavAhalle tiriyamasaMkhejje jotisavisae paNNatte' isa taraha saba milakara 110 yojana ke yAhalya meM aura tirache asaMkhyAta yojana meM jyotiSa devoM ke ye vimAna kahe gaye haiN| jaMbUdIve NaM bhaMte ! kayare nakkhatte savvabhitarillaM cAraM carati' he bhadanta ! jaMbUdvIpa meM kaunasA nakSatra saba nakSatroM ke-apane se atirikta nAmoM ke bhItara maNDalagati se paribhramaNa karatA hai. aura 'kayare nakkhatte savva vAhirillaM cAra caraI' kaunasA nakSatra saba nakSatroM ke bAhara maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'kayare nakkhatte rUve cAra carai' bhagavan yadra vimAnathI Ta 2 2hIna sauthI paranA t| 35 vimAna meM gatithI parikhamA 42 cha ? 'goyabhA! caMda vimANAo NaM vIsAe joyaNehiM avAdhAe savva uvarille tArAruve cAra caraI' gautama! caMdranA vimAnathI 20 vIsa rojana dUra rahIne sauthI uparanuM tArA 35 vibhAna masagatithI paribhara 42 cha. 'evAmeva sapuvvAvareNaM dasuttarasaya joyaNavAhalle tiriyamasaMkhejje jotisavisae paNNatte' mA zata padhA bhajIta 110 eka se dasa ejananA bAhalyamAM ane ticha asaMkhyAta vaijanamAM jyoti hevAnA vimAnavAmAM mAvesa che. 'jaMbuddIveNaM bhaMte ! kayare nakkhatte savvabhitarillaM cAra caraI' sAvana bhUdvIpamA yu nakSatra maghA nakSatrAnI arthAt pitAnAthI anya nakSatranI aMdara maMDalagatithI paribhramaNa kare che? 'kayare nakkhatte savva vAhirillaM cAra caraI' dhyu nakSatra maghA nakSatrAnI maDA2
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyayotikA TIkA pra.3 u.sa.112 jyotiSkabAra-gatinirUpaNam 955 katara punaH sarvebhya uparitanaM cAraM carati ? kataraJca nakSatra sarvato'dhastanaM cAra carati ? bhagavAnAha-'goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve abhIi nakkhatte sambanbhitarillaM cAraM carai, mUle nakkhatte savvavAhirillaM cAraM carai, sAtInakkhatte savvovarillaM cAraM caraI' he gautama ! jambudvIpe khala dvIpe'bhijid nakSatra sarvA'bhyantaram0 mUlanakSatra sarvavAhyam0, svAtInakSatra sarvoparitanam 0, bharaNInakSatra sarvAdhastanaM cAraM carati iti ||suu0 112 // savvaM uvarillaM cAraM carati' kaunasA nakSatra sava nakSatroM ke Upara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai ? 'kayare nakkhatte savva hiDillaM cAra carati tathA kaunasA nakSatra saba nakSatroM ke nIce maMDalagati se paribhramaNa karatA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbUddIveNaM dIve abhIi nakkhatte savvabhitarillaM cAra carati, sUle nakkhatte savva bAhirillaM cAraM carai, sAtI Nakkhatte samvodharillaM cAraM carati, bharaNINakkhatte savvahehillaM cAra caraI' he gautama ! jambUdvIpa nAmake isa dvIpa meM abhijit nAmakA nakSatra saba nakSatroM ke bhItara rahakara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai mUla nakSatra saba nakSatroM se bAhara hokara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai svAsti nakSatra saba nakSatroM se Upara, maMDalagati se paribhramaNa karatA hai aura bharaNI nakSatra saba se nIce maMDalagati se paribhramaNa karatA hai| uktNc| sabhitarA'bhII, mUlo puNa savva bAhiro hoii| * savvovariM tu sAI bharaNI puNa savva heDiliyA // sU0 112 // 'bhagatithI parikhamA 42 cha ? 'kayare nakkhatte sabahiDillaM cAra carata' " karyuM nakSatra badhAja nakSatranI nIce maMDalagatithI paribhramaNa kare che? A prazna uttaramA prabhuzrI he cha -'goyamA! jaMbuddIveNaM dIve abhIi nakkhatte savvanbhaMtarillaM cAra carati mUle nakkhatte sabba bAhirillaM cAra carai sAtI Na kkhatte savvobarillaM cAra carati bharaNI Nakkhatte savvahedillaM cAra carai' 3 gautama! jaMbUDhIpa nAmanA A dvIpamAM abhijIta nAmanuM nakSatra badhAja nakSatranI aMdara rahIne maMDalagatithI paribhramaNa kare che. mUla nakSatra badhA ja kSitriAnI bahAra rahIne maMDalagatithI paribhramaNa kare che. svAti nakSatra badhAja nakSatrenI upara maMDalagatithI paribhramaNa kare che. ane bharaNI nakSatra badhAja nakSatranI nIce maMDala gatithI paribhramaNa kare che. kahyuM paNa che ke sabhiMtarA'bhII, mUlo puNa savva bAhiro hoI / / - savvovariM tu sAI bharaNI puNa savva hedviliyA // 1. 112 //
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmita mUlam - caMda vimANe NaM bhaMte ! kiM saMThie pannatte ? goyamA ! akavisaMThANasaMThie savva phAliyAmae abbhuggaya mUsiya -pahasie vaNNao, evaM suravimANe vi, nakkhattavimANe vi, tArAvimANe vi, addhakaviTThasaMThANasaMThie / caMdavimANe NaM bhaMte! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM ? kevaiyaM parikkheveNaM ! kevaiyaM bAhalleNaM pannatte ? goyamA ! chappanne egasaTTibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, aTThAvIsaM egasaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM pannatte / sUravimANassa sacceva pucchA' goyamA ! aDayAlIsaM egasaTTibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, - cauvIsaM egasaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM pannatte / evaM gaha'vimANe vi-addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM, savisesaM parikkhe: veNaM, kosaM bAhalleNaM pannatte / NakkhattavimANeNaM kosaM AyA: -mavikkhaMbheNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM addhako bAhalleNaM pa0 tArAvimANe addhako AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM paMcadhaNusayAI bAhalleNaM paNNatte // sU. 113 // chAyA - candravimAnaM khalu bhadanta ! kiM saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitaM sarvasphaTikamayam abhyudgatotsRtaprahasitam varNakaH, evaM sUryavimAnamapi nakSatravimAnamapi tArAvimAnamapi arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitam / candravimAnaM khalu bhadanta ! -kiyadAyAmaviSkambheNa kiyat parikSepeNa kiyada bAhalyena prajJaptam ? gautama ! SaTpaJcAzatamekaSaSTibhAgAn yojanasyAssyAmaviSkambheNa tat triguNitaM savizeSa parikSepeNa, aSTAviMzatimekapaSTibhAgAna yojanasya vAhalyenaM prajJaptam / sUryavimAnasyApi saiva pRcchA, gautama ! aSTacatvAriMzatam ekaSaSTibhAgAn yojanasyA''yAmaviSkambheNa, tattriguNitaM savizepaM parikSepeNa caturviMzatimekapaSTibhAgAn yojanasya bAhalyena prajJaptam / evaM-grahavimAnamapi ardhayojanamAyAmaviSkambheNa, savizeSa parikSepeNa krozaM vAilyena prajJaptam / nakSatravimAnaM khalu krozamAyAmaviSkambhega tat-triguNaM 956
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA- TIkA pra.3 u.3 sU.113candrAdi devAnAM vimAnasthAnAdini. 944savizeSa parikSepeNa ardhakrozaM vAhalyena prajJaptam tArAvimAnamardhakrozamAyAmaviSkambheNa tat triguNaM savizepaM parikSepeNa pazcadhanuzzatAni bAhalyena prajJaptam // 113 // TIkA-'caMdavimANe NaM bhaMte ! kiM saMThie pannate goyamA ! addhakaviha saMThANasaMThie' he bhadanta ! candravimAnaM khalu kathaM janIyAM kimitra saMsthitam iti praznaH bhagAnAha-gautama ! ardhIkRtakapitthaphalasya yatsaMsthAna sthitistadvat caMdavimANe bhaMte ! kiM saMThie pannatte-ityAdi / TIkArtha-isa sUtra dvArA zrI gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! candramA kA vimAna kaise saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! addhakaviThThaga saMThANasaMThie savva phAlitAmae abhuggata mUsitapahasite vaNNao' he gautama ! Adhe kaiMtha kA jaisA AkAra hotA hai vaisA hI candramA ke vimAna kA AkAra hai yaha candravimAna sarvAtmanA sphaTika maNi kA hai isake sambandha meM yaha abhyudgati kAnti vAlA hai ityAdi saya varNana pahile ke jaisA hI jAnanA caahiye| 'zaMkA-yadi candravimAna kA AkAra Adhe kaiMtha ke jaisA hai to phira udayakAla meM yA astagata hone ke samaya meM, athavA-paurNamAsI ke samaya meM jaba vaha tirachA gamana karatA hai taba isa AkAra vAlA kyoM nahIM dikhAI detA hai ? 'caMdavimANaM bhaMte ! ki saMThie paNNatte' pratyAhi TIkArya-A sUtrapATha dvArA gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchela che ke he bhagavana caMdramAnuM vimAna kevA saMsthAna vALuM kahevAmAM Avela che. A prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA! addha kavi saMThANasaMThie savva phAlitAmae abhmubhAtamUsitapahasite vaNNaoM' gautama! mardhA istNanA AkAra je hoya che e ja pramANenA candramAnA vimAnane AkAra che, A candra vimAna sarva rIte sphaTika maNinuM che. AnA saMbaMdhamAM e abhya. gati kAnti vALuM che vigere prakAranuM tamAma varNana pahelAnI jemaja samajI . . ya. zaMkAjo caMdra vimAnane AkAra ardhA kAMThAnA je che te pachI te udaya samaye athavA asta thavAnA samaye athavA punamanA samaye jyAre te tirachuM gamana kare che, tyAre te evA prakAranA AkAravALe kema dekhavAmAM AvatuM nathI?
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 958 . jIvAbhigamana saMsthitaM jAnIhi / nanu yadi kapitthAsaMsthitaM tat tarhi-udaye'stamayakAle paurNamAsyAM vA tiryaparibhramat kathaM na tadAkArakaM dRzyate iti cettatrAha-ihasthaizcandravimAnasyA'rdhakapitthAkArasyApi vartulaM pIThamevAlokyate na tu hastAmalakavatasya samatalabhAgo'pi samatalabhAge UrdhvaM tasyoparicandradevasya mahAnprAsAdaH sa cA'ti dUrasthatvAnnacaikAntazcarmacakSubhidRzyo bhavati / uktaMca 'addha kavihAgArA udayasthamaNami kaha na diisNti| sasisUrANavimANA tiriyakkhette ThiyANaM ca // 1 // uttANaddhakaviTThAgAraM pIThaM taduvariM ca pAsAo / vaTThAlekheNa tao samavarTa dUrabhAvAo // 2 // chAyA-adhakapityAkAre udayAstamaye kayaM na dRzyate / - zazisUryayo vimAne tiryakSetre sthitAnAM ca // 1 // uttara-yahAM rahane vAle puruSoM ke dvArA ardhakapitthAkAra vAle bhI .candra vimAna kA gola kevala pITha hI dekhA jAtA hai, hastomalaka kI taraha usakA samatala bhAga nahIM dekhA jAtA, usa pITha ke Upara jyotiScakrarAja candradeva kA eka mahAna prAsAda hai vaha mahA prAsAda bahuta dUra rahane ke kAraNa carma cakSuoM vAloM ke dvArA vilakula sApha sApha dekhane meM nahIM AtA hai / uktaMca "addhakaviTThAgArA udayatthamaNami kahaM na dIsaMti. sasisUrANa vimANA tiriyakkhettaTTiyANaM. ca' // 1 // uttANaddhakaviTThAgAraM pIThaM taduvariM ca pAsAo, vahAlekheNa tato samavaDhe dUra bhAvAo' // 2 // uttara-ahIyAM rahevAvALA purUSa dvArA ardhA kaThAnA AkAra vALA caMdra vimAnane goLa bhAga kevaLa pAchaLa bhAgaja jovAmAM Ave che. tethI tema dekhAya che. kemake hAthamAM rahela AmaLAnI mAphaka tene samatala bhAga jevAmAM AvatuM nathI. e pIThanI upara tiSka rAja caMdra devane eka vizALa prAsAda (mahela) che. e mahAna prAsAda ghaNe dUra rahevAnA kAraNe carma cakSuo vALAo dvArA bilakula sApha sApha dekhavAmAM AvatuM nathI. kahyuM paNa che ke 'addha kaviTThAgArA udayatthamaNami kahaM na dIsaMti / sasi sUrANavimANA tirikkhete dviyANaM ca // 1 // uttANaddhakavidAgAraM pIThaM taduvariMca pAsAo / vaTThAlekheNa tato samavaDhe dUra bhAvAo // 2 //
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikATIkA pra.3 u.3 2.113 candrAdi devAnAM vimAnasaMsthAnAdini.,959 uttAnArdhakaSitthAkAraM pIThaM tadupari ca praasaadH| vRttAlekhena tataH samavRttaM dUra bhAvena // 2 // tacca vimAnavaram- 'savvaphAliyAmae- abbhuggayamUsiyapahasie vaNNao! sarvathA sphaTikamaNimayam-abhi-sarvata udgatA vinirgatA utsRtA:-prabalatayA sarvA dikSu prasUtA ucchalitA vA yA viziSTAH prabhAH tAbhiH sitaM-zvetam abhyudgatotsata prabhAsitam (anyAn-apahasatIva bhAti-zobhate) evaMvidhasyA'sya varNakaH vividhamaNiratnabhakticitraM pavanAndolitavijayavaijayantIpatAkachatrAticcha kalitam / evaM krameNa varNanIyaM vimAnamAste / 'evaM sUravimANe vi' nakkhatta vimANe vi-tArAdimANe vi' evaM varNita-candravimAnavat sUryavimAnamapi, nakSatra___ yaha candravimAna aisA hai ki isakI prabhA sampUrNa rUpa se dizAoM aura vidizAoM meM cAroM ora phailatI hai usase yaha sita zveta pratIta hotA hai aura aisA mAlUma detA hai ki mAnoM yaha dUsare nakSatroM kI haMsI hI kara rahA hai / 'vaNNao' pada isa sambandha meM ina vize SaNoM kA saMgrAhaka hai-vivihamaNirayaNabhatticitte, vAudhUyavijayavejayaMtIpaDAga chattAtichattakalie, tuMge gagaNatalamaNulihaMtasihare, jAlaMtararayaNapaMjarommIliyamaNikaNagathUbhiyAge, viyasiyasayapattasahassa pattapuMDarIyatilagarayaNaddhacaMdacitte aMto bahiM ca saNhe tavaNijjavAlayApasthaDe, suhaphAse, sassirIyasve, pAsAIe, darisaNijje, abhiruve, pddisveN'| ina samasta padoM kA artha sugama hai 'evaM sUravimANe vi' nakkhattavimANe vi' tArAvimANe vi, addhakaviTTha saMThANasaMThite' sUryavimAna, nakSatravimAna, aura tArAgaNa vimAna bhI isI prakAra se A caMdra vimAna evuM che ke-tenI prabhA saMpUrNa paNAthI dizAo ane vidizAomAM cAre tarapha phelAya che. tethI e zveta dekhAya che. ane evuM jaNAya che ke-jANe te bIjA nakSatranI mazkarIja karI rahela hAya. 'vaNNao' the. 54 mA vizeSaNenu sA che. 'vivihamaNirayaNabhatticitte, vAu yavijayavejayaMtI paDAgachattAtichattakalie, tuMge gagaNatalamaNulihaMtasihare, jAlaMtararayaNa paMjarommIliyamaNikaNagathUbhiyAge, viyasiya sayavatta puMDarIya tilagaroyaNaddhacaMdacitte aMto bahiM ca saNhe tavaNijjavAluyA patthaDe, suhaphAse sassirIya. rUve, pAsAIe darisaNijje, abhirUve, paDirUve' mA sadhamA pahAnI artha sugama che. ane pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. tethI tyAMthI samajI le,
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre 960 2 vimAnamapi, tArAdimAnamapi, ardhava pittha saMsthAnasaMsthitam avehi | 'caMda dimANeNaM bhaMte ! vevaiyaM AyAma vidakhaMbheNaM- ke.vaiyaM paricakheveNaM vevaiyaM bAhalleNaM 'padmate ? gomA ! chappane eruTTibhAge joraNarasa AyAMmadivasa NaM taM hiraNaM savisesaM parivadeve advAbIsaM ema.ruTTimAge jo pharasa bAharaleNaM pamate' candradeva vimAnaM hi bhadanta vimaramavirabhAbhyAm ? viyaramArka parikSepeNa ? kiyatpramANakaM vAhatyena zahara bhagavAnAha - he gautama! pAzanam - ekaSaSTibhAgAn yojanasyA''yAmaviSvagvRcyA candravimAnam, etadAyAmaviSkambhamANaM viguNIkRtya savizepaM parikSepeNa, aSTAviMzatimeva paSTibhAgAn yojanasya bAhayena tadvimAnaM viddhi / 'sUravimANarasa vi saccaiva pucchA' sUryaAdhe kapittha ke jaise AkAra vAle haiM / 'caMdavimANe NaM bhaMte ! kevaiyaM AghAmavikkhaMbheNaM, kevaiyaM parikkheveNaM' he bhadanta candramA kA vimAna lambAI aura cauDAI meM kitanA hai aura kitanA isakA parikSepa hai ? tathA - 'kevaiyaM bAhalleNaM pannatte tathA kitanI moTAI isakI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! chappanne egasadvibhAge joyaNassa AyAmavikhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM aTThAvIsa egasahi bhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte' he gautama ! candramA kA vimAna eka yojana ke 61 bhAga meM se 56 bhAga pramANa lambA cauDA hailambAI cauDAI se kucha adhika tigunI isakI paridhi hai tathA isakI moTAI eka yojana ke 61 bhAga meM se aTThAIsa bhAga pramANa hai 'sUra' vimANassa vi saccaiva pucchA' sUrya vimAna kI lambAI cauDAI, paridhi - ' evaM sUravimANe vi, nakkhattavimANe vi, tArA vimANe vi addha kaviTThasaMThANasaMThite, sUrya vibhAna, nakSatra vibhAna; bhane tArAgaNu vibhAna yA mAna zete ardhA aMganA AhAra nevA khAravANA che, 'caMda vimANe NaM bhaMte ! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM' he bhagavan ! caMdrabhAnu vibhAna lakhAI ane paheALAimAM kevaDuM che? ane tenA vistAra keTale che? A praznaMnA uttaramAM aluzrI che ! - 'goyamA ! chappanne egasaTTibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM aTThAvIsaM egasaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte' he gItabha ! caMdrabhAnu vibhAna 4 yojanA 61 8saThamA bhAgamAMthI pa6 chappana bhAga pramANu lAMkhu paheALu che. ane lakhAi paheALAIthI kaIka vadhAre traNa gaNI tenI paridhI che. tathA tenI jADAi eka ceAjananA 61 ekasaThamAM bhAgamAMthI 28 aThayAvIsa bhAga pramANanI che.. 'sUravimANarasa vi saccaiva pucchA" sUrya vibhAnanI saMgA yahAjA paridhi
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.113 candrAdidevAnAM vimAnasaMsthAnAdini. 961 vimAnasyA'pi saivA''yAmaviSkambhaparikSepa-bAhalyaiH kiyadbhiriti pRcchA''ste ? bhagavAnAi-'goyamA! aDayAlIsaM egasahibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM-cauvIsaM egasaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM pannatte' he gautama ! aSTacatvAriMzatam-ekapaSTibhAgAn yojanasyA''yAmaviSkambhAbhyAm, tat triguNitaM savizeSa parikSepeNa, caturviMzatim ekapaSTibhAgAn yojanasya bAhalyena sUryavimAnaM prajJaptam iti / 'evaM gahavimANe vi ? goyamA! addhajoyaNaM mAyAmavikkhaMbheNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM vAhalleNaM' evaM grahavimAne'pi pRcchA ? bhagavAnAha-he gautama ! ardhayojanam 1 savizeSam-2 krozam 3 AyAmaviSkambhaparikSepa-bAhalyairviddhi iti / 'nakkhattavimANeNaM kosaM AyAmavipakhaMbheNaM-taM tiguNaM savisesaM0 pari0 addhakosaM vAhalleNaM pannatte' nakSatravimAnaM aura moTAI bhI he bhadanta ! kitanI kahI gaI hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA / aDayAlIsaM egasahibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM cauvisaM egasahibhAge joyaNassa thAhalleNaM palNatte' he gautama ! eka yojana ke 61 bhAgoM meM se 48 bhAga pramANa sUryavimAna kI lambAI cauDAI hai isa pramANa se kucha adhika tIna guNI sUryavimAna kI paridhi hai tathA eka yojana ke 61 bhAgoM meM se 28 bhAga pramANa isakI moTAI hai / 'evaM gahavimANe vi addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM savisesaM pari0 kosaM bAhalleNaM' grahavimAna bhI Adhe yojana kA lambA cauDA hai kucha adhika Adhe koza kI isakI paridhi hai aura eka koza kI isakI moTAI hai 'NakkhattavimANe NaM kosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pari0 ane jADAI he bhagavana keTalI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha hai-'goyamA aDayAlIsaM egasaThimAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM cauvIsaM egasaTUThi bhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte' gautama ! ye yogananA 61 me mAgImAthI 48 matAlIsa bhAga pramaNi sUrya vimAnanI laMbAI pahoLAI che. A pramANamAMthI kaMIka vadhAre traNa gaNI sUrya vimAnanI paridhi che. tathA eka ejananA 61 ekasaTha bhAgemAMthI 28 aThayAvIsa bhAga pramANa sUrya vimAnanI meTAI (jADAI) cha. 'evaM gahavimANe vi addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM savisesaM pari0 kosaM bAha , graha vimAna paNa ardhA jananI laMbAI pahoLAI vALuM che. ane tenI paridhi kaMIka vadhAre ardhA gAunI che. ane eka gAunI tenI jADAI 8. 'Nakkhatta vimANeNaM kosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM0 bAhalleNaM jI0 121
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre khalu krozaparimitamAyAmaviSkambheNa tadevAyAmaviSkambhamAnaM triguNaM savizeSa parikSepeNa ardhakrozaM vAhalyena prajJaptam iti / 'tArAvimANe addhakosaM AyAma vi0 taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, paMcadhaNusayAI bAhalleNaM pannatte' tArAvimAna khala ardhakrozam AyAmaviSkambhAbhyAm ? tat triguNaM savizeSam0 parikSepeNa 2 paMcadhanu zatAni vAhalyena prajJatam iti / utkRSTatayA tArAvimAnapariNAmamuktam, jaghanyatayA tu-paMcadhanuHzatAni AyAmaviSkambheNa ardhatRtIyAni dhanuzatAni vAhalyena / uktaJca tatvArthabhASye-aSTacatvAriMzad yojanaikapaSTibhAgAH sUryamaNDalaviSkambhaH candramasa:-paTpaJcAzat, grahANAmadhaMyojanam, gavyUtaM nakSatrANAm, sarvotkRSTatArAyAH ardhakrozaH, jaghanyAyAH-paMcadhanuzatAni-viSkambhavAilyAzca bhavanti-"sarve-sUryAdayo nRloke" iti ||suu0 113 // mUlam-caMdavimANe NaM bhaMte ! kai devasAhassIo parivahaMti, goyamA ! caMdavimANassa NaM puracchimeNaM seyANaM subhaaddhakosaM bAhalleNaM pa0' nakSatra vimAna eka koza kA lambA cauDA hai kucha adhika tiguNI isakI paridhi hai aura Adhe koza kI isakI moTAI hai 'tArAvimANe addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pari0 paMcadhaNusayAI cAhalleNaM paNNatte' tArAvimAna kI lambAI cauDAI Adhe koza kI hai, kucha adhika tiguNI isakI paridhi hai aura pAMca sau dhanuSa kI isakI moTAI hai| aiso jo yaha tArA vimAna kA pramANa kahA gayA haiM vaha utkRSTa sthiti vAle tArAdeva ke vimAna kA kahA gayA jAnanA cAhiye kyoMki jaghanya sthiti vAle tArAdeva haiM unake vimAna kI lambAI cauDAI 500 sau dhanuSa kI kahI gaI hai aura 250 dhanuSa kI unakI moTAI kahI gaI hai // 113 // addhakosaM bAhalleNaM paNNatte' nakSatra vimAna se nI mA pApA vA che. ane kaMIka vadhAre tenI paridhi che. tathA ardhA gAunI tenI jADAI che. 'tArA vimANe addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM paMca dhaNusayAI vAhalleNaM paNNatte' tArA vimAnanI mA pA ardhA banI che. kaMIka vadhAre traNa gaNI tenI paridhi che. ane pAMcase dhanuSanI jADAI che. evuM je A tArA vimAnanuM pramANa kahevAmAM Avela che te utkRSTa sthitivALA tArA devanA vimAnanuM kahela che. tema samajavuM. kemakejaghanya sthitivALA je tArA deva che, temanA vimAnanI laMbAI pahoLAI 500/pAMca se dhanuSanI kahevAmAM Avela che. ane 250ahise dhanuSano tenI jADAI kahevAmAM Avela che. tema samajavuM sU. 113 che
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ praudyotikA TokA pra. 3 uM. 3 sU. 114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 963 gANaM suprabhANaM saMkhatalavimalanimmaladahighaNagokhIra pheNarayaya NigarapagAsANaM (mahugu liyapiMgalakkhANaM) thiralaTTha (pauhU~) vahapIvarasusili suvisi tikkhadADhAviDaMbiyamuhANaM ratuppalapattamauyasukumAla tAlujIhANaM (pasatthasatthaviruliyabhisaMtaka kaDanahANaM) visAlapIvarorupaDi puNaviulasaMdhAgaM miuvisayapa'satthasu humalakkhaNavicchiNgakesarasaDoksobhiyANaM kamiyalaliya pulitadhavalagavtriyagaINaM, ussiya suNimpriyasujAyaapphoDiyaNaMgUlANaM vairAmayaNakkhANaM- vairAmayadaMtANaM vairAmayadADhANaM tavaNijajIhANaM tavaNijatAluyANaM tavaNijjajottaga sujoiyANaM kAmagamANaM pIigamANaM vaNogamANaM maNoramANaM manoharANaM abhiyagaINaM abhiyabalavoriyapurisakAraparakkamANa mahayA apphoDiya sIhanAIya bolakalakalaraveNaM mahureNaM maNa'hareNa ya pUriMtA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri devasAhasIosIharUvadhAriNaM devANaM puracchimillaM nAhaM parivarhati / 1 caMda vimANassa NaM dakkhiNeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM saMkhatalavimalanimmaladadhighaNagokhIra pheNarayayaNiyarampagAsANaM vairAmayakuMbhajuyala suTTiyapIvara vara bairasoMDavaTTiyadittasurattapauma pagAsANaM abbhuNNaya guNA (suhA) NaM tavaNijja visAla caMcalacalaMta cavalakaNNavimalajalANaM madhuvaNNabhisaMta - NiddhapiMgalapattala tivaNNamaNirayaNaloyaNANaM abbhuggayamaulamalliyANaM dhavalasarisasaMThiyaNivvaNadRDhakasiNaphAliyAmayasujAyadaM tamusalova sobhiyANaM kaMcaNa kosIya vidvadaM taggavimalamaNirayaNarui ra peraMtacittarUvagavirAiyANaM tavaNijjavisAlatilagapamuhaparimaMDiyANaM NANAmaNirayaNasuddha gevejabaddha galayavara bhUsa verulaya vicittadaMDaNimalavaddarAmayatikkhalaTTu aMkusakuMbha
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre juyalaMtarodiyANaM tavaNijjasubaddhakacchadappiyabaluddharANaM jaMbUNayavimalaghaNamaMDalavairAmayalAlAlaliyatAlaNANAmaNirayaNaghaMTapA darda sagarayayAmayarajjubaddhalaMbitaghaMTAjuyala mahurasaramaNaharANaM allINapamANajuttavahiga sujAyalakkhaNapasatthatavaNijabAlagattaparipucchaNANaM vacipa DipuNNakumbhacalaNalahuvikramANaM aMkAmayakkhANaM tavaNijatAluyANaM tavaNijjajIhANaM tavaNijjajottagasujoiyANaM kAmagamANaM pIigamANaM maNogamANaM maNoramANaM manoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriyapurisakAraparakkamArNa mahayA gaMbhIragulagulA iyaraveNaM mahureNaM maNahareNaM pUreMtA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo gayaruvadhArINaM devANaM dakkhiNillaM vAhaM parivarhati / caMdavimANassa NaM paccatthimeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM caMkamiyalaliyapuliya calacavalakakudasAlINaM saNNayapAsANaM saMgayapAsANaM sujAyapAsANaM miyamAiyapINaraiyapAsANaM jhasavihagasujAyakucchINaM pasattha dvimadhuguliyabhisaMta piMgalakkhANaM visAlapI varorupaDi - puNNaviulakhaMdhANaM vaTTapaDipuNNaviulakavolakaliyANaM ghaNaNiciyasubaddhalakSaNuNNataIsi ANayavasabhoTTANaM caMkamiyalaliya puliyacakkavAlacavalagavviyagaINaM pIvaroruvaTTiyasusaMThiya kaDINaM olaMbalaMba lakkhaNapamANajuttapasattharamaNijjavAlagaMDANaM samakhuravAladhANINaM samalihitatikkhaggasiMgANaM taNusuhumasujAyaNiddhalomacchavidharANaM uvacitamaMsalavisAlapaDipuNNakhuddapamuha puMDarANaM (khaMdhapaesa suMdarANaM) veruliyabhisaMtakakkhaDa - suNirikkhaNANaM, juttapyamANappadhANalakkhaNapasatthara maNijjagaggaragalasobhiyANaM ghaggharagasubaddha kaMThaparimaMDiyANaM nAnAmaNikaNagarayaNaghaMTaveyacchagasukayaraiyamAliyANaM varaghaMTAgalagaliya
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayoti kA TIkA pra.3 u.3 khu.113 candravimAnavAhako syAdini0 961 sobhaMtasassirIyANaM paunuppalasagalasurabhimAlAvibhUsiyANaM vairakhurANaM vividhavikhurANaM phAliyAmayadaMtANaM tavaNijajIhANaM tavaNijatAlluyANaM tavaNijjajottagasujoiyANaM kAmagamANaM pIigamANaM maNogamANaM magoramANaM maNoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriya purisakAraparakamANaM mahayA gaMbhIragajiyaraveNaM madhureNaM maNahareNa ya pUretA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri deva sAhassIo vasabharUvadhAriNaM devANaM paJcasthimillaM bAhaM parivahati / caMda vimANassa NaM uttareNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM jaccANaM taramallihAyaNANaM harimelAmadulamalliMyacchANaM ghaNaNi. ciyasubaddhalakkhapuNNayAcaMkami (caMcucci) yalaliyapuliyacala. dhavalacaMcalagaINaM laMghaNavaggaNadhAvaNadhAraNaivaijaINasikkhiyagaINaM saNNayapAsANaM lalaMtalAmagalAyavarabhUsaNANaM saMNayapAsANaM saMgayapAsANaM sujAyapAsANaM miyamAyitapINaraiyapAsANaM jhasavihagasujAyakucchINaM pINapIvaravaTiyasusaMThiyakaDINaM olaMbapallavalakkhaNapamANajuttapasattharamaNijjabAlagaMDANaM taNusuhumasujAyaNiddhalomacchavidharANaM miuvisayapasatthasuhamalakSaNa vikiNNakesaravAlidharANaM laliyasavilAsagaI (lalaMta thAsagala) lADavarabhUsaNANaM muhamaMDagocUlacamarathAsagaparimaMDiyakaDINaM tavaNijakhurANaM tavaNijajIhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijjajottagasujoiyANaM kAmagamANaM pIigamANa maNogamANaM maNoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriyapurisakAraparakamANaM mahayA hayahesiyakilakilAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNa ya paretA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri deva sAhassIo yasvadhAriNaM uttarillaM vAhaM parivahati /
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra evaM sUravimANassa vi pucchA ? goyamA! solasa deva sAhastIo parivahaMti puvkmennN| evaM gahavimANasta vi pucchA ? goyamA ! aTTa deva sAhassIo parivahati puvakameNaM, do devANaM sAhastIo purathimillaM bAhaM parivahaMti, do devANaM sAhassIo dakkhiNillaM, do devANaM sAhassIo paJcatthimaM, do deva sAhastIhayarUvadhArINaM uttarillaM vAhaM parivahati / evaM NakkhattavimANassa vi pucchA ? goyamA ! cattAri deva sAhastIo parivahaMti, sIharUvadhArINaM devANa paMca devasayA purasthimillaM bAhaM parivahaMti, evaM caudisipi // sU0 114 // chAyA-candravimAnaM khalu bhadanta ! kati devasAhastryaH parivahanti ? gautama ! candravimAnasya khallu pUrveNa zvetAnAM subhagAnAM suprabhANaM zaGkatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenaratnanikaraprakAzAnAM (madhugulitapiMgalAkSANAM) sthiralaSTa (prajuSTa) vRttapIvarasuzliSTasuviziSTatIkSNadaMSTraviDambitamukhAnAM raktotpalapatramRdukasukumAratAlajihvAnAM (prazastazastavaiDUryabhAsamAnakarkazanakhAnAM) vizAlapIvaroruparipUrNavipulaskandhAnAM mRduvizadaprazastasUkSmalakSaNavistIrNakesarasaTopazobhitAnAM cakramitalalitapulitadhavalagarvitagatInAm ucchritamunirmitasujAtA''sphAlita lAglAnAm vajramayanakhAnA-vajramayadantAnAM-catramayadaMSTrANAM tapanIyajihAnAM tapanIyatAlukAnAM tapanIyokUtrakasuyojitAnAM kAmagamAnAM prItigamAnAM manogamAnAM manoramANAM manoharANAm amitagatInAm amitavalacIryapuruSakAraparAkramANAm mahatA''sphoTitasiMhanAdavolakalakalaraveNa madhureNa manohareNa ca pUrayanto'mbaradizAM ca zobhayantaH catasro devasAhastryaH siMharUpadhAriNAM devAnAM paurastyaM bAhaM parivahanti / candravimAnasya khalu dakSiNena zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM zaGkatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajatanikaraprakAzAnAM vanamayakumbhayugalamusthitapIvaravaravanazuNDavartitadIptasuraktapadmaprakAzAnAm abhyunatamukhAnAmtapanIyavizAlacaJcalacalat capalakarNavimalojjvalAnAm madhuvarNabhAsamAnasnigdhapiGgalapatralatrivarNamaNiratnalocanAnAm abhyudgatamukulamallikAnAM dhavalasadRzasaMsthitaniNadRDhakRtsnasphaTikamayamujAtadantamusalopazobhitAnAM kAMcanakozI. praviSTadantAgravimalamaNiratnaruciraparyantacitrarUpakavirAjitAmAM tapanIyavizAlatilakapramukhaparimaNDitAnAM nAnAmaNiratnograiveyakabaddhagalakavarabhUpaNAnAM vaiDUrya
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA ThIkA pra.3 u.3 sU.114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 937 vicitradaNDanirmalavajJamayatIkSNalaSThAGkuzakumbhayugalAntaroditAnAM tapanIyasubaddhakakSadarpitabalodhurANAM jAMbUnadavimalaghanamaNDalavajramayalAlAlalitatAlanAnAmaNiratnaghaNTApArzvagarajatamayarajjubaddhAvalaMvitaghaNTAyugalamadhurasvaramanoharANAm AlI napramANayuktavartitasujAtalakSaNaprazastatapanIyavAlagAtraparipuJchanAnAm upacitaparipUrNakUrmacalanalaghuvikramANAm aGkamayanakhAnAM tapanIyatAlukAnAM tapanIyajihAnAM tapanIyokatrakasuyojitAnAm kAmagamAnAM prItigamAnAM manogamAnAM manoramANAM manoharANAm amitagatInAm amitavalavIryapuruSakAraparAkramANAM mahatA; gaMbhIragulagulAyitaraveNa madhureNa manohareNa pUrayantaH ambaraM dizazcazobhayantaH catasro devasAhastryaH gajarUpadhAriNAM devAnAM dAkSiNAtyaM vAhaM parivahanti / candravimAnasya khalu pazcimena zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM caMkramitalalitapulitacalacapalakakudzAlinAM sannatapArthAnAM saMgatapArthAnAM sujAtapArthAnAM mitamAtrapInaratidapArthAnAM apavihagasujAtakukSINAM prazastasnigdhamadhugulitabhAsamAnapiGgalAkSANAM vizAlapIvaroruparipUrNavipulaskandhAnAM vRttaparipUrNavipulakapolakalitAnAM ghananicitamubaddhalakSaNonnataIpadAnatavRSabhauSThAnAM caGkramitalalitapulitacakravAlacapalagarvitagatInAM pIvaroruvartitasusaMsthitakaTInAm avalamvapralambalakSaNapramANayuktaprazastaramaNIyavAlagaNDAnAM samakhuravAladhAriNAm samalikhitatIkSNAgrazaMgANAM tanusUkSmasujAtasnigdhalomacchavidharANAm upacitamAMsalavizAlaparipUrNaskandhapradezasundarANAM vaiDUryabhAsamAnakaTAkSasunirIkSaNAnAM yuktapramANapradhAnalakSaNaprazastaramaNIyagaggaragalazobhitAnAM ghaggharagasubaddhakaNThaparimaNDitAnAM nAnAmaNikanakaranaghaNTikAvaikakSikasukRtaracitamAlikAnAM varaghaNTAgalagalitazobhamAnasazrIkANAM padmotpalasakalasurabhimAlAvibhUpitAnAM vajrakhurANAM vividhavikhurANAM sphaTikamayadantAnAM tapanIyajivAnAM tapanIyatAlukAnAM tapanIyayokatrakasuyojitAnAM kAmagamAnAM prItigamAnAM manogamAnAM manoramANAM manoharANAm bhAmatagatInAm amitabalavIryapuruSakAraparAkramANAm mahatA gaMbhIragarjitaraveNa madhureNa manohareNa ca pUrayantaH ambaraM dizAzca zobhayantaH catasro devasAhasyaH vRSabharUpadhAriNAM devAnAM pAzcAtyaM vAhaM parivahanti / candravimAnasya savataraNa zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAsa jAtyAnAM taromallihAyanAnAM harimelakamRdulamallikAkSANAM dhananicitasubaddhalakSaNonnatacakramita (caMcurita) lalitadhulitacalacapalacaMcalagatInAM laMghanavalganadhAvanadhoraNatripadIjayizikSitagatInAM sannatapAzvAnAM lalallAmagalAyavarabhUSaNAnAM saMnatapArthAnAM saMgatapArthAnAM sujAtapAzvAnAM mitamAtrapInaracitapArthAnAM jhapavihagasujAtakukSINAM pInapIvaravartita
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ 968 jIvAmigamasUtre, susaMsthitakaTInAm AlaMvapralaMvalakSaNapramANayuktaprazastaramaNIyabAlagaNDAnAM tanusUkSmasujAtasnigdhalomacchavidharANAM mRduviSayAzastasUkSmalakSaNAvikIrNakesaravAlidharANAM lalitasavilAsagati (lalat sthAsak) lalATavarabhUpaNAnAM mukhamaNDakAdevacUlacamarasthAsakaparimaNDitakaTInAM tapanIyakhurANAM tapanIyajihAnAM tapanIyatAlukAnAM tapanIyayoktrakayojitAnAM kAmagamAnAM prItigamAnAM manogamAnAM manoharANAm amitagatInAm amitavalavIyapurupakAraparAkramANAm mahatAhayahepitakilakilAyitaraveNa madhureNa manohareNa ca purayantaH ambaraM dizAzca zobhayantaH catasro devasAhastryaH hayarUpadhAriNAM devAnAm auttarAdikaM vAhaM parivahanti / evaM sUryavimAnasyApi pRcchA ? gautama ! poDazadevasAhasyaH parivahanti pUrvakrameNa / evaM grahavimAnasyApi pRcchA, gautama ! apTau devasAhasthyaH parivahaMti pUrvakrameNa dve devAnAM sAhasyau paurastyaM vAI parivahataH, dve devAnAM sAhasyau dAkSiNAtyaM, dve devAnAM sAhasthyau pazcima, dve devasAiyau hayarUpadhAriNAmuttaraM vAI privhtH| evaM nakSatravimAnasyApi pRcchA, gautama! catasro devasAhasthyaH parivahanti, siMharUpadhAriNAM devAnAM paMcadevazatAni paurastyaM vAhaM parivahanti evaM caturdikSvapi / 114 // TIkA-'caMdavimANe NaM bhaMte ! kai devasAhassIo parivahati' he bhadanta ! candravimAnaM khalu kati-kiyatyo devAnAM sAhasyaH kiyanti devasahasrANi parivahaMti ? bhagavAnAha-'goyamA ! caMdavimANassa NaM puracchime NaM seyANaM subhagANaMsuppabhANaM-saMkhatalavimalanimmaladahiyaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAsANaM (mahu 'caMdavimANe NaM bhaMte ! kai devasAhassIo parivahati ?' ityaadi| TIkArtha-he bhadanta ! candravimAna ko kitane hajAra deva uThAte haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA! solasa devasAhassIo parivahaMti' he gautama ! candravimAna ko 16 hajAra deva uThAte haiM inameM se cAra hajAra deva pUrva dizA meM siMharUpa dhAraNa kara uThAte haiM inhIM kA yaha varNana haiM 'caMdavimANassa NaM puracchimeNaM seyANaM subhagANaM suppa 'caMda vimANe NaM bhaMte ! kai devasAhassIo parivahati' tyA TIkAI-he bhagavan caMdra vimAnane keTalA hajAra deve uThAve che? A prazna uttaramA pramuzrI 49 cha -'goyamA ! solasa deva sAhassIo parivahati' he gautama! caMdra vimAnane 16 seLa hajAra de upADe che. te pikI 4 cAra hajAra de pUrva dizAmAM siMhanuM rUpa dhAraNa karIne uThAve che. temanuM ja mA 1Nuna 42vAbhA mAve. cha.- 'caMda vimANarasa NaM puracchimeNaM seyANaM subhagANaM
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 114 candravimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 661 guDiyapiMgalakkhANaM) thiralaTTha (pauDa) vaTTapIvarasusiliDasuvisiddhatikkhadADhA birDavitamuhANaM ratuppalapattamauyasuMkumAlatAlujIhANaM (pasatthasattha veruliyabhisaMta kakkaDa - naMhANa) visAlapIvarorupa DipuNNaviulakhadhANaM miuvisayapasatthamuDuma lakkhaNavicchiSNakesarasaDoba sobhitANaM' he gautama ! candrAdi vimAnAni jaMgataH svabhAvAt nirAlambAni tathApi - kiyanto vinodino'nekarUpadharAH abhiyogakA devA: satataMvahanazIleSu vimAneSu adhaH sthitvA parivahanti kautuhalat, tatra kecit bhANaM saMkhatalavimala nimmaladadhighaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAsANaM (maMhaguliya piMgalakkhANaM) thiralaTTha (pauDa) vaTTapIvarasu siliDasuvisiMhatikkhadADhAviDaMyitamuhANaM' ye siMha zveta varNa ke hote haiM, subhaga hote haiM tathA sAndradadhi kA gokSIra ke phenoM kA aura rajata kA samUha jaisA tila ke samAna vimala aura nirmala hotA hai evaM jaisA isakA prakAza hotA hai vaisA hI prakAza ina siMhoM kA hotA hai inakI AMkheM madhu kI golI jaisI pIle varNa kI hotI hai mukha inakA sthira aura kAntaM aise prakoSThoM se yukta evaM paraspara meM saTI huI tIkSNa dADhoM se jo ki bahuta hI adhika majabUta hotI haiM sahita hotA hai 'rattuMppalapatamaya sukumAlatAlujIhANaM pasaMtasaMtaverUliyAbhisaMtakakkaDana hoNaM inakI jihA evaM tAlu lAla kamala ke jaise sukumAra evaM cikane hote haiM nakha inake karkaza hote haiM aura prazasta vaiDUryamaNi ke jaise camakIle hote haiM / 'visAlapIvarorUparipuSNavilakhadhANaM, miDavisayapasatthasuhumalakkhaNavicchiNNakeMsarasaDovasobhitANaM' inakI donoM jaMghAeM bhANaM saMkhatalavimalanimmaladadhighaNagokhIrapheNaraya yaNigarappAsANaM (mahuliya piMgalakkhANaM) thiralaTTha (pauTTha) ghaTTa pIvarasusiliTTha tikkhadADhAviDaMbitarmuhANaM' e si MhA sapheta raMganA haiAya che. subhaga haiAya che. jAmelA dahInA, gAyanA dUdhanA phrInA, ane cAMdInA samUha, jema zakha talanA jevA nima`La ane vimala hAya che, ane tenA jevA prakAza hAya che evAja prakAza A siMhAnA hAya che. temanI AMkhA madhanI goLI jevI pILA vaNunI hAya che. tenu mukha sthira anekAMta evA prakaSTha vALu ane paraspara joDAyela tINI evI dADhAthI ke je ghaNIja majabUta hAya che. tenAthI yukta hAya che. tuppala pattamaGayasukumAlatAlujIhANaM pasaMtasaMtarulayAbhisaMtakAkaDanahANaM' tebhanI kula bhane tAsu sAsa ubhajanA devI suGkumAre ane cikaNI hAya che, teonA nakhA kaThora hAya che. ane prazasta maNiyAnA nevA zubhamuhAra hAya che. 'vilAsapIvaroruparipuNNavi ulakhaMdhANaM, miDavisaya pasatthasuMhumalakkhaNaSicchiNNakesarasaDopasobhitANaM tebhanI mane bhadhAyo vizANa mI0 122
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ 970 . jIyAbhigamasUtra siMharUpadharAH, kecid gajarUpadhArAH, kecid vRSabharUpadharAH, kecidazvarUpadharAH santo vimAnAni parivahanti / candravimAnasya pUrveNa khalu zvetAnAM subhagAnAM munabhANAM zaGkatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajatanikaraprakAzAnAm, tatra zaMkhatalavad vimalo nirmalazca yo dadhidhanAnAM styAnIbhUtadannA gokSIrasya phenAnAM rajatAnAM nikaraH samUhastadvat prakAzAnAm madhugulitapiGgalAkSANAm, madhunaH pupparasasya gulita-guTikA tadvat piMgale akSiNI yeSAM te-teSAM siMhajAtIyakAnAM sthiralaSTa (prajuSTa) vRttapIvarasuzlipTasuviziSTatIkSNadaMSTrAviDambitamukhAnAm sthirau-laSThau kAntau prakoSThau tAbhyAM vRttAH pIvarAH suzliSTA-anyonyaM saMhatAH ataeva suviziSTAstIkSNAzca daMSTrAstAbhizca viDambitAni mukhAni yeSAM teSAM, raktotpalapatramRdukasukumAlatAlajihAnAm raktotpalapatravat mRduke sukumAle tAlujihe yepAntepAm, prazastazastavairyabhAsamAnakarkazanakhAnAm-prazastAH zastAzca ye vaiDUrya(maNayaH) tadvadbhAsamAnA:-kiraNayuktAH karkazAzca nakhAH yeSAM tepAm, vizAlapIroruparipUrNavipulaskandhAnAm-vizAlI pIvarau arU yeSAM te paripUrNaH-puSTaH vipulomahAMzca skandho yeSAM te, tata ubhayoH karmadhArayaH, vizAlapIvaroruparipUrNavipulaskandhAstepAm, mRduvizadaprazastasUkSmalakSaNavistIrNakesarasaTopazobhitAnAm, mRduH vizadaH prazastaH sUkSmo lakSaNaM vistIrNaH caturdiA prakSiptaH yaH kesarastepAM saTAbhirupazobhitAnAm / 'caMkamiyalaliyapuliyadhavalagaliyagaINa' cakramitalalitapulitadhavalagarvitagatInAm-caMkramiteH lalitaiH pulitairdhavalaizca-garvitA vizAla aura puSTa hotI haiM bhare hue inake vipula skandha hote haiM inakI kesarasaTA mRdu, vizada, prazasta sUkSma evaM lakSaNa yukta hotI hai aura vistRta hotI hai. 'caMkamitalaliyapulitadhavalagavitagatINaM' inakI gati caMkramita-uchalatI huI jaisI hotI hai dekhane meM vaha baDI sundara pratIta hotI hai, pluta-aisI lagatI hai vaha unakI gati jaise mAnoM dauDate hue hI ye uchala rahe ho-dhavala-sApha hotI hai ADI TeDI nahIM hotI hai garvabharI hotI hai masta cAla vAlI hotI hai 'ussiya ane puSTa hoya che. temanA skadho bharAvadAra ane vipula hoya che. temanI kesara chaTA mRdu, vizada, prazasta, sUkSama ane lakSaNa yukta hoya che. bhane vistRta DAya che. 'caMkamitalaliyapulitadhavalagavvitagatINaM' tamAnI gati caMkramita-uchALA vALI hoya che. evAmAM te ghaNI ja suMdara jaNAya che. huta-kudakA mAravA jevI lAge che. te emanI gati jema deDatA evA hRdaye uchaLatA hoya tevI ane dhavala-sApha hoya che. ADI avaLI hatI nathI -
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.114 candravimAnavAhaka deva saMkhyAdini0 971 gatiryeSAM teSAm 'usiNimbhavamujAya apphoDiya gaMgU gANaM' ucchita mUrdhvadeze prasAritaM su - zobha/mazritya nirmitaM sujAtam - asphoTitaM - yuddhArthamuyuktamivASssphAlitaM tenA ucchritanirmita sunAtAsphAlitalA gulAnAm, 'vaharAmayaNakhANaM' vajramayanakhAnAm, 'vairAmayadaMtANaM' vajramayA dantA yeSAM teSAm vajramayadantAnAm ' varAmadAdANaM' vajramapadaMSTrANAm 'tavaNijjajIhANaMtavaNijjatAluyA - tavaNijajottamasu joiyANaM' tapanIyajihAnAm - tapanIyatAlukAnAm tapanIyaiH suyoktrakaiH suyojitA ye tepAsU tapanIyayo kutraka suyoji. tAnAm 'kAmagamANaM pIigamANaM - maNogamANaM - maNoramANaM - manoharANaM - amiyagaINaM amiya balavI riyapurisakAra parakkamArNa' kAmena - svecchayA gamo yeSAM teSAm prItisuNimmiya sujAya apphoDiyaNaMgUlANaM vaddarAmayaNakhANaM' inakI pUMcha 'UMcI uThI rahatI hai usakI banAvaTa baDI suhAvanI hotI hai vaha aisI lagatI hai ki jaise mAnoM pratipakSI sihoM se spardhA lene ke hI mAnoM taiyAra huI hai inake nakha itane kaThora hote haiM ki mAnoM ye vajraratnamaya ke hI bane hue haiM / 'vairAmayadaMtANaM dAMta bhI itane kaThora hote haiM jaise ratna se banAye gaye haiM / 'vairAmayadADhANaM' vajramaya inakI dADhe hotI haiM / 'tavaNija jIhANaM' jihA inakI itanI lAla hotI hai ki mAnoM yaha tapanIya suvarNa se hI banI hai 'tavaNijjatAluyANaM' tAlu bhI inake itane hI lAla hote haiM ki mAnoM ye tape hue sau TaMcI suvarNa se hI bane haiM / 'tavaNijjajottagajotitANaM kAmagamANaM pItigamANaM maNogamANaM manoramANaM manoharANaM abhiyagatINaM' tapanIya suvarNa kI banI huI jotara - mukha kI rassI se yukta inakA mukha rahatA hai ye icchAgarva laresa hoya che. bhastayAMsa vANI hoya che, 'ussiya suNimmiya sujAya apphoDiyaNaMgUlANaM ' vairAmayaNakhAnaM' tekhAnA 'yU'cha yA resA hoya che, tenI khanAvaTa ghaNIja suMdara hAya che. te dekhavAmAM evI lAge che ke jema prati spa isi MhAthI spardhA karavAja jANe taiyAra thayelA hAya, temanA nakhA eTalA madhA kaThora hAya che, ke jANe te vajra ratnathI anelA jevA hAya che. 'vairAmayatANa' tebhanA DAMta pazu uhora hoya che, nevA vala ratnathI manAvesA hoya che. 'vairAmayadADhANaM vandrabhaya teyonI hADhA hoya che.. 'tavaNijjajIhANa' ' tebhanI kala meTalI madhI sAla hoya che hai bho te tapanIya sonAthana anesa hoya 'tavaNijJjatAluyANaM ' tebhanu' tA madhu lAla hAya che ke jANe tapelA sA TacanA seAnAthI ja manAvela hAya 'tavaNijja jottamujotitANaM kAmagamANaM pItigamANaM maNogamANaM maNoramANaM ami "
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ 972 . jIvAbhigamasUtra zcittollAsastatsakRto gamo yeSAM teSA-manoharANAM amitA-varNanA''tItA gatiH yeSAM tepAm-amitairvalaivIryaH purupakAraizca parAkramo yeSAM tepAm, 'mahatA-apphoDitasIhanAdavolakalayaraveNaM' AsphoTito yaH siMhanAdasya vola:- zabdavizeSastadvat mahatA raveNa, ataeva 'mahureNaM-maNahareNa ya pUritA' madhureNa-manohareNa ca pUrayantaH 'aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo' ambaraM gaganatalaM dizAzva sarvAH zobhayamAnAzcatasro devasAhavyaH, 'sIharUvadhAriNaM-devANaM puracchimillaM vAhaM parivahati siMharUpadhAriNAM devAnAM paurastyaM vAhaM vahanti parivahanti iti / nusAra calate hai inakI gamana meM baDI pratIti hotI hai mana meM ruce vaisA ye kAma karate haiM mana meM Ave jaisI ye cAla calate haiM ye bare manohara lagate tathA inakI cAla amita hotI hai calate 2 ye kabhI thakate nahI haiM 'amiyaghalacIriya purisakAra parakkamANaM' inakA vala aura vIrya puruSakAra aura parAkrama amita hotA hai 'mahatA apphoDiya sIhanAda bolakalayaraveNaM mahureNaM maNahareNa ya pUritA aMyaraM, disAoya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo sIharUvadhAriNaM devANaM puracchimillaM vAhaM parivahaMti' aise varNita hue ye siMha rUpadhArI deva jora 2 se manohara siMhanAda karate hue aura usa manohara siMhanAda ke zabda se AkAza guMjAte hue dizAoM ko suzobhita karate hue calate rahate haiM / ye saMkhyA meM cAra hajAra hote haiN| isa prakAra se yaha pUrvadizA ke siMha rUpadhArI devoM kA varNana hai| 'caMdavimANassa NaM dakkhiyagatINaM' tayanIya sAnAnI manAvesa neta2-mumanI hozathI tamAnA bhuma sadA yukta rahe che. teo pitAnI IcchA pramANe cAle che. gamanamAM temanI ghaNI prIti hoya che. teo manamAM rUce tevuM kAma kare che. manamAM Ave tevI cAla teo cAle che. teo ghaNuja suMdara lAge che. temanI cAla amita hAya che. to yAta yAlA hI thAta nathI. 'amiyayalavIriya purisa; kAraparakammANaM teyAnu ma mane pIyaH, 531412 mane parAbha, mabhita jaya che. 'mahatA apphoDiya sIhanAda bolakalayaraveNaM mahureNa maNahareNa ya pUritA aMbaraM, cattAri devasahissIo sIharUvadhArINaM devANaM puracchimillaM vAI parivahati' evI rIte varNita thayela e siMha rUpa, dhArI de jora jorathI manahara siMhanAda karatA karatA dizAone zobhAyamAna karatA cAlatA rahe che. ane e mehara siMhanAdethI AkAza ane dizAone vAcAlita banAve che. teonI saMkhyA cAra hajAranI hoya che. A rIte A pUrva dizAmAM Avela siMha rUpa dhAraNa karavAvALA devenuM varNana che.
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ prauyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 ca vimAnavAhakovasaMpAdini0 973 'caMdavimANasaNaM davikhagega' candravimAnasya khalu dakSiNena, 'seyANaH subhagANaM suppamANa-saMkhatalavimala nimmaladahighaNagokhIraphenarayayaNigarappakAsANaM' zvetAnAM sitavarNavatAM sumagAnA-sauSTavavatAM supramANAM zaMkhatalasadRzavimalanirmalAnAM gokSIraphenAnAM rajatAnAM ca nikarasya ye prakAzastadvat prakAzAnAm 'vairAmayakuMbhajugalamuTThiyapIvaravaravairasoMDavAhiyadittasurattapaumappagAsANa' vajramayakumbhayugalayoH (adhastAt) susthitaH pIvaro yaH zuNDAdaNDastatra vartitaH krIDAthai gRhIto dIptamuraktapamAnAM prakAzo yai stepAm (taruNe vayasi hastinAM kumbhadezAdArabhya zuNDAdaNeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM' ityAdi dakSiNadizA meM jo cAra hajAra deva hastI ke rUpa ko dhAraNa karake candra ke vimAna ko uThAte haiM-unakA varNana isa prakAra se haiM-ye saba sapheda hote haiM subhaga hote haiM aura acchI prabhA vAle hote haiM 'saMkhatala vimalanimmaladahighaNagokhIrapheNarayayaNigarappakAsANa' tathA-dadhikA loMdA gokSIra kA phena evaM rajata kA samudAya jaisA zaMkha ke tala ke samAna sapheda hotA hai aura jaisA inakA prakAza hotA hai vaisA hI ye sapheda varNa ke hote hai aura prakAza vAle hote hai 'vaharAmayaku bhajuyalasuhitapIvaravaravaharasoMDavaTTiyadittasurattapaumappakAsANaM' inake donoM kuMbhasthala vanna ke bane hote haiM zuNDAdaNDa inakA ina kumbhasthaloM ke nIce susthita hotA hai, puSTa hotA hai tathA usake Upara krIDA karane ke nimitta padma ke prakAza jaisI choTI 2 lAla lAla vindueM lagAI gaI rahatI hai aisA kahIM 2 dekhA jAtA hai ki hastI jaba yuvAvasthA meM vartamAna rahatA hai ___ 'caMdavimANassa NaM dakkhiNeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANa' tyA kSaNa dizAmAM cAra hajAra deva hAthInuM rUpa dhAraNa karIne caMdranA vimAnane upADe che. tenuM varNana A pramANe che. e badhA sapheta hoya che, subhaga hoya che, ane suMdara diaun pramAyuta DAya che. 'saMkhatalavimalanimmaladahiyaNagokhIrapheNarayayaNigarappakAsANaM' bhAva hI gAyanA dhanAza. bhane yahI galA jema zaMkhanA tala bhAga je sapheta hoya che, ane je tene prakAza hoya che, e ja pramANe e sapheta raMganA hoya che, ane dhavala prakAza vALA kAya che.. 'vaharAmayakuMbhajuyalasudvitapIvaravaravairasoMDavaTTiyadittasurattapaumappakAsANaM' tenA ane kuMbhala vajanA banelA hoya che. zuMDAdaMDa temane e kuMbhasthaLanI nIce rahela hoya che, puSTa heya che. tenI upara krIDA karavA mATe padmanA prakAza jevA nAnA nAnA lAla lAla bAMduo lagADelA rahe che. e pramANe kyAMka kayAMka dekhavAmAM Ave che. ke-jayAre hAthIe yuvAvasthAmAM
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 jIvAbhigamasUtre NDapa mULa dezaM yAnAta eva padmaprakAzavanto vindavo jAyante) 'akSuNNayasuhANaM tavaNijjavisAlacaM cala calaMtacavalakaNNavimalujjalANaM' abhyunnatamukhAnAM tapanIyavizAlacaJcalacalaccapala karNavimalojjvalAnAm, tatra - abhyunnatamukhAnAm daatil vizAla caJcakau sadA calantau bhaeva cAlau yau karNau tAbhyAM vimalojjvalAnAm, 'madhuvaNNabhisaMta giddhapiMga pattala tiSNamaNirayaNaloyaNANa' madhuvargabhAsamAnasnigvapiGgalapatralatrivarNamaNiratnalocanAnAm - madhuvarNavat (aba) bhAsamAne snigdhe piMgale patrale pakSmayukte trivarNe- kRSNapItazvene maNiratnavat locane yeSAM te - tepAm, 'abbhuggayama ulamalliyANaM' abhyudgatamRdulamallikAnAmabhyudgatAni unnatAni mRdulAni mallikAkorakANIva - avabhAsante ye teSAm 'dhavalasarisa saMThitanivvaNadaDhaka siNaphAliyAmaya jAyadaMtamusalovasobhitANaM' dhava www taba usa ke kuMbhasthala se lekara zuNDAdaNDa taka svataH hI padma ke prakAza samAna vindueM utpanna ho jAyA karatI haiM- yahI bAta yahAM para dikhalAI gaI hai 'anbhuNNayamuhANaM' inake mukha bahuta UMce haiM 'tavaNijjavisAla caMcala calaMtacavalakaNNavimalujjalANa' tapanIya suvarNa ke paTTe jaise caMcala evaM idhara udhara hilate hue donoM kAnoM se jina kI adhika zobhA vaDhI huI hai aise kAnoM vAle ye hote haiM 'madhuvaNNabhisaMtaNiddhapiMgalapattala tivaNNamaNirayaNaloyaNANaM' inake donoM netra madhu ke jaise rasa pIle hote haiM snigdha hote haiM padma yukta hote haiM, maNiratna kI taraha tIna varNa vAle kRSNa pIta aura zveta varNa vAlehote haiM, 'anbhugayama ulamalliyANaM' ataeva ye abhyudgata- unnata mRdula mallikA ke koraka jaise pratIta hote haiM 'dhavalasarisa saMThita nnivvaanndhAya che tyAre temanA kuMbha sthaLathI laIne zuDAiDa panta Ape| Apa ja padmanA prakAza jevA binduo utpanna thai jAya che. eja vAta ahIMyAM NatAvavAmAM Ave che. 'acbhuNNayamuhANaM' teyonA bhubha dhAna yA hAtha che. 'tavaNijja' visAla - caMcalacalaMta cavala kaNNa vimalujjalANaM tapanIya sonAnA paTTA jevA caMcaLa ane Ama tema halatA evA banne kAnAthI jeonI zAlA padhAre vaghela che mevA hAno vAjA yethe hoya che. 'madhuvaNNabhisaMtaNiddha piMNalapattalativaNNamaNirayaNaloyaNANaM tebhanA manne netro bhaghanA nevA cIjA ane snigdha heAya che. padmayukta heAya che. maNi ratnanA jevA traNa vaNu vALA maTale hai-ajA, pIjA, bhane ghoNA vArNunA hoya che. 'abbhuggaya mulmjiyALa" tethIja te azrugata-unnata mRdula-kAmaLa mallikAnI kaLInA mevAbhAya che. 'dhavala sarisa saMThita dhaNadRDha siga kaligrAmaya puja (yata musalo
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 975 lasadRzaM saMsthitA nirvANA:-pariNatAvasthAvantaH dRDhakRtsnasphaTikamayAH ataeva sujAtA dantAstairmusalopamA zobhA saMjAtA yeSAM teSAm, 'kaMcaNakosIpavidvadaMtaggavimalamaNirayaNaruiraperaMtacittarUvagavirAyitANa' kAzcanakozIpraviSTadantAgravimalamaNiratnaruciraparyantacitrarUpakavirAjitAnAm-kanakakozI viva oSTamaJjUSAsupraviSTAH agradantAH (rAjadantAdiSu param) dantAyAH te vimalamaNi (madhye) rajatavat ruciraparyantAH ataeva citrarUpakavadvirAjitA yeSAM tepAm 'tavaNijavisAlatilagapamahaparimaMDitANa tapanIyavizAlatilakapramukhaparimaNDitAnAm-tapanIyAni vizAlAni tilakapramukhANi (yAniratnazuNDikacAmarAdIni-AbharaNAni) taiH parimaNDiMtAnAm, 'nAnAmaNirayaNamuddhagevejjabaddhagalayavarabhUsaNANaM' nAnAmaNiratnordhvagraive. DhakasiNaphAliyAmayasujAyadaMtamusalovasobhitANaM' inake danta atyanta sapheda haiM saMsthita khUba majabUta-haiM-dRDha baMdhana vAle haiM kamatI nahIM haiM jitane honA cAhiye saMkhyA meM utane hI haiM ataeva ye apanI zubhratA ke kAraNa aise mAlUma hote haiM ki mAnoM ye sphaTika ratna kehI ghane hue haiM dAMte choTe nahIM haiM kintu masUra ke jaise lambe 2 hai unase ye hAthI baDe sundara pratIta hote hai 'kaMcaNakosIpaviThThadaMtaggavimalamaNirayagaruiraperaMtacittaruvagavirAyitANaM' inake dAMtoM ke agrabhAga meM suvarNa ke valaya pahirAye gaye haiM ataeva ye dAMta aise mAluma hote haiM ki jaise vimala maNiyoM ke bIca meM cAMdI kA Dhera lagA ho 'tavaNijavisAlatilagapamuhaparimaMDitANaM' inake mastaka para tapanIya suvarNa kA tilaka Adi lagA huA hai 'NANAmaNirayaNamuddhagevejayaddhagalayavarabhUsaNANaM' vasobhitANaM tabhanA id mayata sadeta hAya che. sasthita-bhUma0 bh04bUta hoya che. arthAt daDha baMdhanavALA hoya che. ochA hatA nathI paNa jeTalA hovA joIe eTalIja saMkhyAmAM hoya che. tethI ja te pitAnI tatA nA kAraNe evA jaNAya che ke- jANe te sphaTika rananA ja banelA che, e - dAMtA nAnA nathI paNa sAMbelA jevA lAMbA lAMbA hoya che, tethI e yIya ghagur K2 rAya che. 'kaMcaNakosIpavidvadaMtagavimalamaNirayaNaruiraparatacittaravagavirAyitANaM' tayAnA hAtAnI mAna bhAgamA senAnA padaya . paherAvelA che. tethI ja e dAMte evA jaNAya che ke-jema vimala maNiyAmAM thAhanA Dhagaha resa DAya. tavaNijja visAla tilagapamuhaparimaMDitANaM' tmaan| mastakanI upara tapanIya senAnA tilaka vigere lagADavAmAM Avela che. jANAmaNirayaNamuddhagavejabaddhagalayavarabhUsaNANa' nAnA mane prAranA bhaNiyothI
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ 976 jIvAbhigamasUtre yavaddhagalakavara yUpaNAnAm-nAnAmaNiratnenirmitA ye arbapraiveyA:-kaNThAbharaNAni tAni vaddhAni galake bhUpaNAni yepAM tepAm, 'veruliyavicittadaMDaNimmalavairAmayatikkhalaThTha aMkusakuMbhajugalaMtarodiyANa' vaiDUryavicitradaNDa nirmalavanamayatIkSNalaSTAkuzayugalAntaroditAnAm (hastipakena sthApitaH) vaiDUryavicitradaNDa-nirmalavajramayastIkSNaH laSTaH sundaro'Gkuzazca kumbhayugalayorantare yepAM tepAm, 'tavaNijjamubaddhakacchadappiyavaluddharANaM' tapanIyamubaddhakakSadarpitavalodvarANAm-tapanIyaiH subaddhaiH kakSaH pRSThAstaraNena saha pariveTaya musthirarajjubhirdarpitavalenoddharAH uddhatA ye teSAm 'jaMvUNayavimalaghaNamaMDalavairAgayalAlAlaliyatAlanAnAmaNirayaNaghaMTapAsagarayayAmayarajjUbaddhalaMvitaghaMTAjugalamahurasaramaNaharANaM" jambUnadavimalaghanamaNDalabajramayalAlAlalitatAlanAnAmaNiratnaghaNTApArzvagarajatamayarajjUvaddhAvalamvitaghaNTAyugalamanAnA maNiyoM se nirmitta aveyaka ke dvArA inake galoM meM pahire gaye AbhUSaNa vaddha kiye gaye hai 'veruliyavicittadaMDaNimmalavairAmayatikkhalaTThaaMkusakuMbhajuyalaMtarodiyANaM' inake gaNDahasthaloM para hastipakoM dvArA vaiDUryamaNi se vicitra daNDoM vAle nirmala vanamaya aMkuza ki jo baDe sundara haiM sthApita kiye gaye haiM / 'tavaNijasuvaddhakacchadapiyavaluddharANaM' tapanIya suvarNa kI rassI se pITha kA AstaraNa-jhUleM-bahuta hI acchI taraha se sajA kara kasa kara vAMdhA gayA hai ataeva ye darpa se yukta aura yala se uddhara-uddhata bane hue haiM / 'jaMbUNayavimalaghaNamaMdalavairAmayalAlAlaliyatAla NANAmaNirayaNaghaMTapAsagarayatAmayarajjU paddhalaMbitaghaMTAjugalamahurasaramaNaharA una hAthioM ke Asa pAsa donoM tarapha jhUle ke sAtha do ghaMTAeM laTapha rahI haiN| ye ghaMTAeM jaMmbUnada ke suvarNa kI ghanI huI haiM inako bajAne vAle jo DaMDe haiM ve vajra ke banAvela priveyaka dvArA temanA gaLAmAM paherAvela AbhUSaNe bAMdhavAmAM mAvata cha. 'veruliyavicittadaMDaNimmalavairAmayatikkhalaDhaaMkusakuMbhajuyalaMtarodiyANaM, teonA gaMDasthaLa para mAvate dvArA vaiDUrya maNithI citravicitra daMDAovALA nirmala vajImaya aMkuza ke je ghaNuM ja suMdara hoya che. te rANavAmAM Ave che. 'tavaNijjasubaddhakaccha dappiya valuddharANa' tapanIya senAnI derIthI pIThanuM AstaraNa-pAtharaNa arthAta jhule ghaNIja sArI rIte sajAvIne kasIne bAMdhavAmAM Avela che. tethI ja te darpavALA ane baLathI uddhata manasA che. 'javUNayavimalaghaNamaMDalavairAmayalAlIlaliyatAlanAnAmaNirayaNaghaMTapAsaga rayatAmayarajjubaddhalaMbitaghaMTAjugalamahuresaramaNaharANaMse hAthIyAnI sAnu mANu banne tarapha jhulenI sAthe be ghaMTAo laTakI rahela che. e ghaTAo
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ .... mmm. - - - - - pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 977 dhurasvaraharANAm, tatra-jAmbUnadamayaM suvarNavat vimalaM, ghanaM maNDalaM yasya tat vajramayalAlAbhilalitaM-zrutisukhaM tADanaM yasya tat nAnAratnamaNimayyaH pArzvavartinyoghaNTA yasya tat evaMvidhaM ratnamayotiryagvaddhA yA rajjustatralamvitaM ghaNTAyugale tasya yo madhura svarastena manoharANAm / 'allINapamANajuttavaTTiyamujAtalakkhaNapasantatavaNijjavAlagattaparipucchaNANaM' AlInapramANayuttAvartitasujAtalakSaNaprazastatapanIyavAlagAtraparipunchanAnAm, tatra-AlInapramANayuktaMcaraNAvadhi laMvitaM vartitaM bartula yathA syAt sujAtalakSaNaiH prazastA ramaNIyA yA vAlA: kezAH yasya tat evaM vidhaM gAtrANAM paripunchana-pucchaM yeSAM teSAm, prAyo hi pazavaH pucchenaiva gAtrapramArjana kurvanti iti / 'uvaciyapaDipuNNakummacalaNalahuvikkamANaM' upacitaparipUrNakummacalanalaghuvikramANAm-upacitAH mAMsalAH avayavAH taiH paripUrNakUrmavat calanam ivA'vabhAsamAno'pi laghuH zIghrataro vikramo yeSAM tepAm 'aMkAmayaNakhANaM' aGkabane hue haiM ina ghaMTAoM ke sAtha choTI choTI aura bhI ghaMTiyAM haiM ye donoM vaDe 2 do ghaMTA ratna kI banI huI haiM aura tirachI hAthioM para baDI eka rassI meM baMdhe hue laTaka rahe haiM ina ke manahara zabdoM se ve hAthI baDe suhAvane pratIta ho rahe haiM 'allINapamANajutavaTiyasujAtalakkhaNapasasthatavaNijavAlagattaparipucchaNArNa' inakI pUche caraNoM taka laTakatI haiM gola haiM inameM jo bAla hai ve lakSaNoM se prazasta haiM ataeva ramaNIya haiM aisI pUchoM se ve apane zarIra ko poMchate rahate haiM 'udhaciyapaDipuNNakummacalaNalahuvikkamANaM aMkAmayaNekkhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijjajIhANaM tavaNijjajottagasujotiyANaM kAmagamANaM pItigamANaM maNogamANaM manoramANaM maNoharANaM' jina caraNoM se cala rahe jaMbUnadasenA nA banAvela che. tene vagADavAnA je daMDAo che. te vajAnA banelA che. e ghaMTAonI sAthe nAnI nAnI bIjI paNa ghaMTaDiye che. A banne meTa ghaTe ratnanA banela che. ane hAthi para rAkhela tiIi eka derI temAM bAMdhelA laTakI rahe che. tenA madhura ane mane hara zabdathI e hAthiye ghaya suMdara ubhAya che. 'allINapamANajuttavaTTiyasujAtalakkhaNapasatya tava. Nijja vAlagattaparipucchaNANaM tyAMnA puuch| 5. sudhA saTA DAya che. te gAMNa che. temAM je vALa che. te lakSaNethI prazasta che. ane tethI ja te ramaNIya - cha. sevA pUchAyAthI tazA potAnA zarIrane sUchatA 29 che. 'uvaciyapaDipuNNakummacalaNalahuvikamANaM aMkAmayaNakkhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijjajIhA NaM tavaNijjajottagasujotiyANaM kAmagamANaM pItigamANaM maNogamANaM manoramANaM manoharANaM ra pothI tamA nyArI. cha. te manA 5 payita bhAMsada jI0 123
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ 978 bhIvAbhigamasUtre ratnamayanakhAnAm 'tavaNijjatAluyANa-tavANijjajIhANa-tavaNijanottagagajoiyANaM-kAmagamANa-pIdagamANaM-maNoramANa-manoramANa -manoharANa-amiyagaINaMamiyabalavIriyapurisakAraparakamANaM' tapanIyamayaM tAlu tapanIyamayA jihA0 yeSA teSAM tapanIyamayayoktrakai muyojitAnAm manogamAnAM-manoramANAM manoharANAm -amitagatInAm amitabalavIryAbhyAM yaH purupakArastat sahakRtaparAkramANAm / 'mahayA gaMbhIragulagulAiyaraveNaM-mahureNaM-maNahareNaM pUretA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA' mahatA gambhIragulagulAyitena raveNa madhureNa-manohareNa pUrayantaH ambaratalaM dizAzva shobhymaanaaH| 'cattAri devasAhassIo-gayasvadhAriNaM devANaM dakkhiNillaM vAI parivahati' catasro devasAhasyaH gajAnAM rUpANi dhArayatA devAnAM dAhiNAtyaM vAI parivahanti / haiM ve inake caraNa upacita mAMsala avayavoM vAle haiM aura kacchapoM ke caraNoM ke jaise haiM ataH inakI gati bahuta hI zIghratA vAlI hai ina caraNoM ke nagna aGkaratnoM ke bane hue hai inake tAlu tapanIya suvarNa ke jaise lAla haiM jihA bhI inakI tapanIya suvarNa ke jaisI lAla haiM tapanIya suvarNa kI banI huI jota se ye yukta hai jute hue haiM icchAnusAra inakA gamana haiM inakA vaha gamana prItikara hai mano'nukUla hai manorama hai aura manohara hai 'amiyagatINaM amiyaralavIriyapurisakkAraparakkamANaM mahayAgaMbhIragulagulAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNaM pUrettA ambaraM disAo ya sobhayaMtI cattAri devasAhassIo gayasvadhArINaM devANaM dakkhiNillaM vAhaM parivahati' inakI gati amita hai amitabala aura vIrya se puruSakAra aura parAkrama se yukta haiM jora jora 2 ke madhura, manahara, gaMbhIra suzobhita gulagulAyita zabda se AkAza ko bharate hue aura dizAoM ko zobhita avayava vALA che. ane kAcabAonA page jevA che. tethI teonI gati ghaNI ja tvarA vALI hoya che. e page nA nakha senAnA banelA che. temanA tAla tapanIya senAnA jevA lAla che. temanI jIbha paNa tapanIya senAnA jevI lAla che. tapanIya senAnA banela jetarathI e yukta che. teo pitAnI IcchA pramANe gamana karavAvALA che. teonuM e gamana prItikara che. bhanane manu cha. mane bhanAi cha. 'amiyagatINaM amiyavalavIriyapurisakAra parakamANaM mahayA gaMbhIra gulagulAiyaraveNaM maNahareNaM pUrettA aMbaraM disAo ya sobhayati cattAri devasAhassIo gayakhvadhArINaM devANaM davikhaNillaM vAhaM parivahati' teonI gati amita che. amita baLa ane vIryathI purUSakAra ane parAkramathI yukata che. jora jorathI madhura, manahara, gaMbhIra, gula gulAyita zabdathI AkAzane bharatA thakA ane dizAone suzobhita karatA karatA e hAthInA
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikA TIkA pra. 3. u. 3 . 124 vimAnavAhako vyAdi ni0 979 mittalaliyapuliyacakkavAlacavalagavvitagaINaM' caGkramitalalitapulitacakravAlacapalagarvitagatInAm caMkramitA lalitA (kuTilA savilAsA) pulitA - AkAze utpatitumicchetra - cakravAlaM cakrAkArabhramaNaM tadvat - calacapalA garvitA gatiryepAM teSAm, 'pIvaroruvaTTiyasusaMThitakaDINaM - olaMpalaMya lakkhaNapamANajuttapasattharamaNijjavAlagaMDANaM - samakhuravAladhArINaM- samalihiyatikkhaggasiMgANaM- taNusumasujAtagiddhalomacchavidharANaM- upacitamaMsalavisAlapaDipuNNasaMga esatuMdarANaM-veruliyakucha 2 ve nIce kI ora jhuke hue bhI hai 'caMkamitalalitapuliyacakkavAlacavalagavvitagatINaM' inakI jo gati - cAla hai vaha caMkramita hai, lalita hai kuTila hai vilAsa yukta hai, pulita AkAza meM ye mAnoM uDa jAnA cAhate hai aisI hai aura garva se bharI huI sI jisa prakAra kI gati bhamUDe kI hotI hai aisI hI inakI gati capalatA Adi vizeSaNoM se bharI hai 'pIvakhvahiyasusaMThitakaDINaM' inakA kaTibhAga pIvara hai puSTa hai aura jaMghA ke jaisA golAkAra saMsthAna vAlA hai 'olaMbapalaMbalakkhaNapamANajuttapa satthara maNijjavAlagaMDANa' inake kapoloM para jo bAla haiM romarAji haiM ve ekasI katAra meM sthira haiM -choTe vaDe nahIM hai apane pramANa meM eka se lambe haiM ataH vaDe acche lagate haiM 'samakhurabAladhArINaM' inake khura eka se haiM choTe vaDe nahIM haiM tathA pUcha bhI zarIra ke AkAra ke pramANAnusAra jitanI lambI Adi honI cAhiye utanI hai choTI yA baDI nahIM hai 'samalihitatikkhaggasiMgANaM' inake ane pramANamAM unnata che temaja sAthe sAthe kaMika kaMika te nIcenI tarapha nabhelA che. 'caMkamitalalitapuliyacakkavAlaca valagavvitagatINaM' tekhAnI ? gati chegyAsa che, te yaDebhita che, sasita che, Tisa che, vilAsa yukta che cusita arthAt jANe teo AkAzamAM uDavA icche che, evI che. ane garvathI bharelI jevI che. je pramANe bhamarAnI gati hAya che evI temanI gati capalatA vigere vizeSaNa vANI hoya che. 'pIvaroruvaTTiyasusaMThitakaDINa' tebhanA ubhbharano lAga pIvara che, puSTa che. ane jAMghanA jevA geLa AkAra hAya che tevA AkAra vALA DAya che. 'olaMbapalbalakkhaNapamANa juttapasattha ramaNijjavAlagaMDANa' tebhanA uyosa bhAgA para je vALa che, rAmarAjI, che. te eka sarakhI katAra baddha che. nAnI moTI nathI. peAtAnA pramANamAM eka sarakhA che tethI te ghaNAja suMdara lAge che. 'samakhuravAladhArINa' tebhanI bhariyo me saraNI che. nAnI bhoTI nathI. tathA temanA pUcha paNa zarIranA AkAranA pramANa anusAra jeTalI lakhAi vigere DovI leho bheTasI che, nAnI De bhoTI nathI. 'samalihitatikkhaggasiMgANaM'
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ jImAmi nama miDa khaNirika jagAga-nupamANaprayAga va garamatyaramaNijjagaggaraMgalobhinAga-pAyAma bArimaMDi pAgaM' pIparorugA vanitA golAkArasusaM. sthAnA kaTiyapAm AlaM ve urita nadeze nAbAre yathA prayante tayA pralamanAgapramAgena yuka: prAstA rmgii| ye gAlA gADe yepAm, samAbuvAla pArigAm samAH kadAcikAyAH khurA bAlAca te dhArigo ye tenAm, samalikhitAnIva tIkSNAgrANi gRGgANi yepAm, tanusUkSmajAtasnigdhalomnAM chave rAstepAm, upacito vRddhiMgato mAMsalazca tAbhyAM pratipUrNakandhasya pradezena sundarANAm, vaidryavadUbhAsamAnakaTAH sunirIkSaNaM yepAm tepAm, yukta-samucitaM yatpramANaM tasya pradhAnalakSaNaiH ataeva prazastaramaNIya gareH AbhUpaNavizergale zobhAsaMjAtA jo sIgoM ke agrabhAga hai ve aise haiM jaise mAnoM ghisakara hI cikane evaM tIkSNa kiye gaye ho 'taNusumasujAtaNiddhalomacchavidharANaM' inake zarIra Upara jo romarAji hai vaha chavi kAnti yukta hai-tanu-patalI hai aura sUkSma-choTI 2 hai 'ucasitamaMsalavisAlapaDipuNNakhaMdhapaesasuMdarANa' inake jo skaMdha pradeza haiM ve upacita haiM paripuSTa haiM mAMsala haiMmAMsa se bhare hue haiM aura sujAta haiM inase inakI adhika sundaratA paDha gaI hai 'veruliyabhisaMtakaDakkhasuNirikkhaNANa' inakI jo citadhana hai vaha vaiDUrya maNi ke jaise camakIle kaTAkSoM se yukta hai 'juttappamANappadhANalakkhaNapasastharamaNijjagaggaragalasobhitANaM' inake galoM meM samucita AkAra meM bane hue hone ke kAraNa ramaNIya aise gargaroM se-AbhUSaNa vizeSoM se zobhA kI vRddhi ho rahI hai 'ghaggharasubaddhakaMThaparimaMDiyANaM' gargara nAmake AbhUSaNoM ke sAtha 2 inake galoM meM ghara temanA sIMgaDAnA je agrabhAgo che te evA che ke jANe ghasIne ja cIkaNA mana 'tIya manApAmA mAvA DAya, 'taNu suhuma sujAtaNiddhalomacchavidharANaM' teonA zarIranI upara je rema paMkti che, chavi-kAti yukta che. tenuM pAtamI cha. mana sUkSma-nAnI nAnI cha. 'uvaciyamaMsalavisAlapaDi puNNakaMdhapaesasudarANaM tamanAre 24 pradeza cha ta payita cha. paripuSTa che, mAMsala che. arthAt mAMsathI bharelA che. ane sujAta che. tenAthI teonI suMdaratA dhAre qdhI gaye pAya che. 'veruliyabhisaMtakaDakkhasuNirikkhaNA je temanA je ciMtvane che te viDUrya maNinA jevA camakIlA kaTAkSethI yuzta cha. 'juttappamANappaghANalakkhaNapasattharamaNijjaggaragalasobhitANaM' mAnA gaLAmAM suMdara AkAranA banelA hovAnA kAraNe ramaNIya evA garothI arthAt mAsUSA vizeSathI zamAna pdhaare| 24 22sa cha. 'ghaggharasuvaddhakaMThaparimaMDiyANaM' ite nAmanA mApAnI sA tabhanA saNAma ghara nAma:
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.3 u. 3. sU. 114 candravimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 9 athatRtIyavAhamAha- 'caMda vimANassa NaM paJcasthimeNaM-sevA-subhagANaM suppa bhANaM caMkamiyalaliyapuliyacalacavalakakuda sAlINaM - saNNayapAsANaM - saMgayapAsANaMsujAyapAsANaM niyamAiyapINaraiyapAsANaM - jhasavihagasujAta kucchINaM-pasatyaNiddhamadhugulitabhisaMta piMgalakkhANaM-visAlapIvarorupa DipuNNa viulakhaMdhANaM vaTTapa DipuNNavipulakavolakaliyANaM ghaNaNiciyayubaddhalakkhaNuNNayaIsi ANayavasabhodvANaM' candra vimAnasya khala pazcimena zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM caGkramitaM- kuTilaM- lalitaM vilAsavat pulitaM- paripuSTa calanapalaM dolAyamAnaM kakud tena zAlate - zobhate yastathAvidhAnAm cakramitalalitapulita balacapalakakut zAlinAm sannatapArzvAnAm-saMgatapArzvAnAm sujAtApArzvAnAm mitayA mAtrayA saMyuktapInara citapArzvAnAm jhapa - vihagavat sujAtakukSINAm prazasta snigdhamadhugulitabhAsamAna piMgalAkSA karate hue ye gajarUpadhArI cAra hajAra deva dakSiNadizA kI candra kI savArI ko candra ke vimAna ko uThAte haiM 'caMdavimANassa NaM paccatthimeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM caMkamiyalaliyapulitacalacavalakakudasAlINaM saNNayapAsANaM saMgayapAsANaM, sujAyapAsANaM, mitramAiyapINaraitapA sANaM jhasavihagasujAta kucchINaM' candra ke vimAna ko jo pazcimadizA meM deva uThAte haiM ve use baila ke rUpa meM banakara uThAte haiM inakA varNana isa prakAra se hai ve vailarUpadhArI deva zveta hote haiM subhaga hote haiM inakI acchI prabhA hotI hai inakI jo kakuda hai vaha kucha kucha kuTila hai ' lalita vilAsa yukta hai pulita paripuSTa hai evaM cala capala - idhara udhara jhUlatI sI hai usase ye baDe hI suhAvane pratIta hote haiM inake jo donoM pArzva bhAga haiM ve sannata haiM acchI taraha se pramANa meM nIce kI ora jhuke hue haiM sujAta haiM zreSTha haiM jitanA zarIra ke rUpa meM unakA rUpane dhAraNu karavAvaLA cAra hajAra devA dakSiNa dizAnI caMdranI 'svArIne yadranA vibhAnane uThAve che. 'caMdavimANarasa NaM paccatthimeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM cakamiyalaliyapulitacalacavalakakudasAlINaM saNNayapAsANaM saMgayapAsANaM sujAyapAsA miyamAiyapINaraithapAsANaM isa vihagasujAta kucchINa' caMdranA vimAnane je pazcima dizAmAM deva uThAve che, teo khaLadanA rUpa dhAraNa karIne tene uThAve che. enuM varNana A pramANe che. e baLadanA rUpa dhAraNa karavAvALA devA sakRta heAya che. sulaga haiAya che. tenI prabhA ghaNI ja suMdara DAya che. tenI je khAMdhA che te kaika namelI che. lalita vilAsavALI che. yukSita yAne paripuSTa che. tathA yasa vyapasa - Amatebha julatI hai. nAtha medhA 2
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhIvAmigamasUtra NAm vizAlaiH pIvarairUrUbhiH jaGghAbhiH paripUrNAnAM vipulaskandhAnAm vRtta-vartula paripUrNavipula (Ayata) kapolaiH kalitAnAm ghanavat (ghano nAma lauhakuTTane-AdhArabhUtaH sarva sa lohaH) nicitasuvaddhalakSaNonnatatvena IpadAnata vRpabhauSTAnAm 'caMkapramANa honA cAhiye utane pramANa vAle haiM mita mAtrA meM hI ye pIvara puSTa haiM ataeva aisA jJAta hotA hai ki ye baDe hI sundara DhaMga se bane hue haiM pakSI evaM machalI kI kukSi jaisI patalI hotI hai aisI hI patalI inakI sundara kukSi hai 'pasatthaNiddhamadhugulitamisaMtapiMgalakkhANa' ina kI AMkhe prazasta haiM snigdha haiM aura madhu kI golI ke samAna camakatI huI pIlI haiM 'visAlapIvarorupaDipuNNavipulakhaMdhANaM' ivakI jo jAMgha hai ve vizAla evaM pIvara haiM-puSTa mAMsala hai aura inake jo skandha hai ve bhI vRttatA-vartulatA se paripUrNa hai aura vipula vistRta hai 'vapaDipuNNavipulakavolakalitoNaM' inakA jo kapola maMDala hai vaha bhI gola hai vipula hai 'dhaNaNicitasubaddhalakkhaNuNNataIsiANayavasabhohANaM' ina ke jo oSTha haiM ve ghana ke samAna hai loha ke kUTane meM jo AdhArabhUta eka aura lohe kI nihAranI hotI hai ki jisa para lohA kUTA pITA jAtA hai-unakA nAma ghana hai yaha bahuta hI majabUta inake donoM oSTha haiM nicita haiM mAMsa se bhare hue haiM subaddha haiM jaDavoM se acchI taraha se saMvaddhita haiM aura lakSaNopeta evaM pramANa meM unnata hai aura sAtha meM che. zreSTha che, jeTaluM zarIra rUpe tenuM pramANa hovuM joIe eTalA pramANa vALA che. theDI mAtrAmAMja e jADA ane puSTa che. tethI te evA jaNAya che ke-e ghaNuja suMdara DhaMgathI banela che. pakSI ane mAchalInI kRkSi-peTa 2vI pAtaNI DAya cha mevI pAtajI tamAnI mukSi che. 'pasatya NiddhamadhugulitamisaMtapiMgalakkhANaM tamanI mAMgo prazasta cha.niya che. ane madhanI gANIvI yamIta pIjI che. 'visAlapIvarorupaDipuNNavipulakhaMdhANaM' tamAnI 2 jaay| che te vizAla ane pIvara che. puSTa che. mAMsala che. ane temanI je khAMdhe che, te paNa gARthI paripUche tabha04 vidhuta mana vistRta cha. 'vaddhapaDipuNNavipulakavolakalitANaM tamAnupA ma che te 5 gola bhane viyuTa cha. 'dhaNaNicitasuvaddhalakkhaNuNNataIsiANayavasabhovANaM' mAnA cha. te parekA cha lakhaMDane kUTavAmAM je AdhArabhUta eka bIjI je lokhaMDanI eraNa hoya che ke jenA para lehu TIpavAmAM Ave che. tenuM nAma eraNa che. te ghaNI ja majabUta hoya che. evA ja majabUta temanA bane eTha hoya che. nizcita che. mAMsathI bharelA -- che. subaddha che. jaDabAethI sArI rIte saMbaMdhita che. tathA lakSaNopeta ane
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 114 candravimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 983 yeSAm, ghaggharAbharaNena subaddho yaH kaNThastena maNDitAnAm / 'nAnAmaNikaNagarayaNaghaMTaveyacchagasukayaratiyamA liyANaM - varaghaMTAgalagaliyasobhaMtasa ssirIyANaM- pauppalasagala surabhimAlAvibhUsiyANaM vairakhurANaM- vividhavikhurANaM phAliyAmayadaMtANaM tavaNijjajIhANaM - tavaNijjatAlayANaM - tavaNijjajottaga- joyitANaM- kAmagamANaMpIigamANaM manogamANaM-maNoramANaM - maNoharANaM - amiyagaINaM-amiyabaravIriyapurisakAraparakamANaM' nAnAmaNikanakaratna ghaNTA baiMkakSika sukRtaracitamAlikAnAm tatra nAnAmaNibhiH kanakaiH ratnaiva pUritA ghaNTAH kSudraghaNTikAH kiGkaNyaH tAsAM vaikakSikeNa tiryaguraH pradeze sthApitena sukRtaracitA mAlA yeSAm teSAm bara ghaNTAgalagalitazobhamAnasazrIkANAM sahazrIkANAm padmotpalAnAM - divA rAtrau ca nAmakA eka 2 AbhUSaNa aura pahirAyA gayA hai ataH usase ye vaDe hI parimaMDita hue suhAvane jaca rahe haiM 'nANAmaNikaNagarayaNaghaMTaveyacchaga sukara tiyamAliyANaM' aneka maNiyoM, aneka prakAra ke suvarNo, aura aneka ratnoM se nirmita choTI 2 ghaMTIoM kI vaikakSika-tirache rUpa meM uraH sthApita-mAlAeM inake Upara sajAI gaI haiM 'varaghaMTAgalagaliyasobhatasassirayANaM' inake galoM meM jo sundara 2 choTI 2 ghaMTiyoM kI mAlAeM pahirAyI gaI hai unase jo kAnti nikala rahI hai usa kAnti se inakI zrIvRddhi meM cAra cAMda laga gaye haiM 'paumuppalasagalasurabhimAlAvibhUsiyANaM, vaharakhurANaM, vividhavikhurANaM, phAliyAmayadaMtANaM, tavaNijjajIhANaM, savaNijjatAluyANaM, tavaNijjajottamasujoyitArNa, kAmagamANaM, pItigamANaM, maNogamANaM, maNoramANaM, maNoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriyapurisakAraparakkamANaM' dina aura rAta vikasita rahane vAle padma aura utpaloM kI paripUrNa sugaMdhi eka eka AbhUSaNu paherAvavAmAM Avela che. tethI tenAthI e ghaNAja paribhaaNddit thayesa soDA bhASA bhagAya che, 'nAnAmaNikaNagarayaNaghaMTa veyacchagasukaya ratiyamAliyANaM' bhane bhajiyo bhane aAranA suve, bhane bhane4 ratnothI manAvela nAnI nAnI ghaDiyAnI vaikakSika-tirchArUpamAM uraHsthApita mALAe tekhAnA upara sanbhavavAmAM Ave che. 'vara ghaMTAgalagaliyasobhata sassirIyANaM' temanA gaLAmAM je su Mdara suMdara nAnI nAnI gha'DhiyAnI mALAe paherAvavAmAM Avela che temAMthI je kAMti nIkaLe che. e kAMtIthI emanI zrIvRddhimAM cAra thAha sAgI gayesa che. 'paDamuppalasagala surabhimAlAvibhUsiyANaM varakhuNAM vividhakhurANaM, phAliyamaladaMtANaM, tavaNijjajIhANaM, tavaNijjatAluyANaM, tavaNijjajottaga sujoyitANaM, kAmagamANaM, pItigamANaM, maNogamANaM, maNoramANaM, maNoharANaM, abhi. yagaINaM' amiyabalavIriyapurisakAraparakamANa dvivasa bhane rAta vikasita rahevA vA
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra vikAzinA sakalasurabhibhiH paripUritamAlayA vibhUSitAnAm, vanakhurANAm , vivi. dhavikhurANAM-vividhA'nekavaiziSTayakhuravatAm sphaTikamayadantAnAm, tapanIyajitAnAm, tapanIyatAlukAnAm-tapanIyayoktraiH valgAdibhiH sujojitAnAm, kAmagamAnAm, prItigamAnAm, manogamAnAm, manoramANAm, manoharANAm, amitagatInAM kiyatA kAlena kiyato dezAn atikramet ityaM mAnahInagatInAm, amitA'parimitavalavIryAbhyAM puruSakAre parAkramo yepAm tepAm, eteSAM vyAkhyAnaM pUrvakRtamasti / 'mahayA gaMbhIragajjiyaraveNaM-mahureNaM maNahareNaya pUreMtA-aMvaraM disAo-ya sobhayaMtA' mahatA gambhIragarjitaraveNa-madhureNa-manohareNa pUrayantaH ambaraM dizAzca daza zobhayantaH / 'cattAri devasAhassIo vasabharUvadhAriNaM devANa-paJcatthimillaM sI ye saba tarapha se suvAsita ho rahe haiM inake khura aneka prakAra ke haiM aura aneka prakAra kI viziSTatA inake khuroM meM hai ina ke dAMta itane zubhra haiM ki ye sphaTika maNiyoM ke hI bane hue haiN| inakI jihAeM itanI adhika lalAI se yukta haiM ki mAnoM ye tapanIya suvarNa kI DhAlakara inameM cipakA dI gaI hoM tAlu bhAga bhI inake itane adhika lAla hai tapanIya suvarNa kI banI huI jotaroM se-valgA Adi jotoM se ye niyojita hai icchAnusAra inakA gamana hai prItikAraka inakI sundara cAla hai mana ko game aisI inakI gati hai ataH ye saba vaDe manorama haiM baDe manohara haiM inakI gati aparimita hai na jAne ye thoDe se bhI samaya meM kitanI dUra cale jAve yaha koI pramANita nahIM haiM inakA bala aura vIrya, puruSakAra aura parAkrama ye saba inake aparimita hai 'mahayAgaMbhIragajiyaraveNaM mahureNa maNahareNa pUretA aMbaraM disAo ya sobha-' parva ane utpalenI paripUrNa sugaMdha jevI suMgadhathI badhI taraphathI suvAsita thaI rahela che. temanI kharI aneka prakAranI che. ane aneka prakAranI viziSTatA. temanI khariyAmAM che. temanA dAMta evA sapheta che ke jANe sphaTika maNiyathI. ja banelA hoya. temanI jIbha eTalI badhI lAlAzathI yukta che ke-jANe te. tapanIya sonAne DhALIne temAM te coMTADI dIdhela hoya che. temane tALu bhAgapaNa eTale badhe lAla che. tapanIya senAnI banela chetarathI lagAma vigerethI niyata karelA che. IcchAnusAra temanuM gamana che. prItikAraka temanI suMdara cAla che. manane game tevI temanI gati che. tethI e badhA ghaNuja mane rama che. ghaNAja . manehara che. temanI gati aparimita che. na jANe e thoDA sarakhA samayamAM. keTale badhe dUra sudhI cAlyA jAya tevI temanI gati che. tenuM kaMI pramANa nathI. tebhanu ma bhane pIya 535412 bhane 52ma memanA mabhita cha. 'mahayA gaMbhIra ganjiyaraveNaM mahureNa pUretA aMbaraM disAo sobharaMtA, cattAri devasAharasIo.
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 985 bAI parivahanti evaM guNagaNopetAzcatasro devasAhascyo vRSabharUpadhAriNAM devAnAM pAzcAtya bAhaM parivahanti iti / ___ athacaturthavAhanakamAda-'caMdavimANassa NaM uttareNaM seyANaM mubhagANaM suppabhANaM-jaccANaMtaramallihAyamANaM-harimelAmaulamalliyacchANaM, ghaNanicitamubaddhalakkhaNugNayacaMcucciyalaliyapuliyacalacavalacaMcalagaINaM-laMghaNavaggaNadhAvaNadhAraNativaijaINasikkhiyagaINaM saNNayapAsANaM lalaMtalAmagalAyavarabhUsaNANaM-saMNayapAsANaM saMgayapAsANaM-mujAyapAsANaM miyamAiyapINaraiyapAsANaM' he bhadanta ! candravimAnasyottareNa zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM jAtyAnAM-taromallihAyanAnAm 'taro' vege, bale vA vartate 'malli' dhAraNe vartate tatazca-taro dhArako vegAdidhArakohAyano'nye yeSAM teSAm / harimelakamRdulamallikAkSANAm-harimelako vRkSavizeSaH yaMtA, cattAri devasAhassIo vasabharUvadhAriNaM devANaM paccasthimillaM. vAhaM parivahati' ina saba padoM kA artha jaisA pIche likhA jA cukA hai paisA hI hai / 'caMdavimANassaNaM uttareNa candra vimAna ke uttaradizApI deva jo candra ke vimAna ko uThAte haiM ve use haya-ghoDA kA rUpa dhAraNa karake uThAte haiM so isI bAta ko aba sUtrakAra varNana . karate haiM-'caMdavimANassa NaM uttareNa-seyANaM, subhagANaM, suppabhANa' ina padoM kI vyAkhyA pahile kI gaI vyAkhyA jaisI hai 'jaccANaM tara, mallihAyaNANa' yahA~ 'tara' zabda yahAM vega athavA bala artha meM prayukta huA hai aura 'malli' zabda dhAraNa artha meM isa taraha isa kA artha hotA . hai ki jinakA varSa vegAdi kA dhAraka hai arthAt ye itane varSa ke the ki jitane varSa meM pUrA vegAdi kA dhAraNa karanA pragaTa ho jAtA hai isase sUtrakAra ne inhe taruNAvasthA vAlA pradarzita kiyA hai "harimelAmaulavasabharUvadhAriNaM devANa paccatthimillaM vAhaM parivahaMti' 2 // sA pahAnA matha paDasAre pramANe usa cha. merI pramANe mahI yA 5 samalakhevA. 'caMda vimANarasa Na uttareNa yadra vimAnanI tta2 mA mAvasa vaas| caMdranA vimAnane uttara dizAnI taraphathI upADe che. teo tene ghaDAnA rUpa dhAraNa 4zana 61ve. cha. have. sUtrA2 te mAmatanu vayuna 42 cha.-'caMdavimANassaNa uttareNa-seyANa, subhagANaM suppabhANa' mA pahAnI vyAyAma pADasA 42vAmA mAvata cha. merI pramANunI cha. 'jaccAgaMtaramallihAyaNANa' mahIyAM 'ta' zav6 vega athavA baLa e arthamAM vaparAyela che. ane "malli zabada dhAraNa arthamAM vaparAyela che. e rIte eno artha A pramANe thAya che. ke-jemanA varSa vega vigerene dhAraka che. arthAta e eTalA varSanA hatA ke jeTalA varSamAM pUre. pUrA vega vigere dhAraNa karavAnuM pragaTa thAya che. tethI sUtrakAre temane tarUNa jI0 124
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamastra tasya mRdulaM kuDmalaM tadvadakSiNI yepAm-zvetAkSANAm, ghananicitasubaddhalakSaNonattacaJcuritalalitapulitacalacapalacaJcalagatInAm-ghananicitam-ayodhanavad dRDhIkRnaM suvaddhaM lakSaNenonnataM caJcaritaM lalitaM pulitaM calaM capalaM caJcalaM yathA tathA gatiyeSAm teSAm laMghanamutplutya gartAdeH parapAragamanam-valganaM gamanArthaM tvarAdhAvanaM sarvato vegena gamanaM dhAraNaM yAvadbuddhibalena svAmisaMkSaraNaM tripadIvalgA tatsaMcAlanena jayinI tayA zikSayA zikSitA gatiryepAm, lalanti dolAyamAnAni lAmatriramyANi galAyamAnAni bhUpaNAni yepAm, sannatapArthAnAm, saMgatapArthAnAm, sujAtapArthAnAm, mitamAtrikapInaracitapArthAnAm, jhapa-vihagavat mujAtamalliyacchANaM' harimelaka nAmako eka vRkSa vizeSa hotA hai ataH ina ghoDoM kI jo AMkheM haiM ve harimelaka vRkSa kI mRdula kalI ke jaisI hai arthAt zveta hai| 'ghaNaNicitasubaddhalakkhaNuNNatacaMcucciyalaliyapuliyacalacavalacaMcalagatINaM' ayodhana kI taraha dRDhIkRta, subaddha, lakSaNonnata,. pulita aura atyanta caJcala inakI gati hai 'laMghaNavaggaNadhAvaNadhAraNativaijaINasikkhitagaINaM saNNatapAsANe' ullaGghana karanA-kisI gaDDhe Adi ko lAMghakara pAra karanA, valgana-gamana karate samaya jaldI 2 calanA, dhAvana-dauDanA, dhAraNa-apane svAmI ko apane Upara se girate samaya saMbhAla karanA aura use nahIM girane denA tathA tripadIlagAma ke calAne ke anusAra cAla calanA ina saba bAtoM kI zikSA ke anusAra hI unakI gati hotI hai| donoM pArzvabhAga inake nata hai 'lalaMtalAmagalAyavarabhUsaNANa saMNayapAsANaM saMgatapAsANaM sujAyapAsANaM' ye avasthAmA matAvesa cha. 'harimelA maula malliyacchANaM' harita nAmarnu eka jAnanuM vRkSa thAya che. tethI A ghaDAonI jema je Akhe che te haribhtaar vRkSanI ma 4jInA 2vI cha. arthAt tevI zveta cha. 'ghaNaNicita subaddha lakkhaNuNNata caMcuciccayalaliya puliya calacavalacaMcalagatINa' sAmanA yAnI 24 daDha karela, subaddha lakSaNathI unnatta pulita ane atyaMta caMcala temanI gati che. 'laMdhaNavaggadhAvaNadhAraNativaijaIMNasikkhitagaINaM soNatapAsANaM' maadhuarthAt kaI khADA vigerene oLaMgIne pAra karavuM. valgana-gamana karatI vakhate jadi jaTi cAlavuM. dhAvana-DavuM. dhAraNa pitAnA mAlikane pitAnI uparathI paDatI vakhate saMbhALI levA ane tene paDavA na devA. tathA tripadI-lagAmanA calAvavAnA IsArA pramANe cAla cAlavI A tamAma bAbatenI zikSA pramANe ja temanI gati rAya che. tebhana manna. 54mAyA nA che. 'lalaMtalAmagalAyaravarabhUsaNANaM saNNayapAsANaM saMgatapAsANaM sujAyapAsANaM' temA sArI rIta nata-namra che. sagata
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 987 kukSINAm / 'pINapIvaravaTTitamusaMThitakaDINaM-olaMba palaMba lakkhaNapamANa juttapasattharamaNijjavAlagaMDANaM taNusuhumasujAyaNiddhalomacchavidharANaM miuvisayapasatthasuhumalakkhaNavikiNNakesaravAlidharANaM laliyasavilAsagailalaMtathAsagalalADavarabhUsaNANaM-muhamaMDagocUlacamarathAsagaparimaMDiyakaDINaM-tavaNijjakhurANaM tavaNijjajIhANaM-tavaNijjatAluyANaM-tavaNijjalujoiyANaM- kAmagamANa-pIigamANaM-manogamANaM manoramANaM-maNoharANaM-amiyagaINaM-amiyabalacIriyapurisakAraparakamANaM' pInapIvaravartitasusaMsthitakaTInAm-tatra pInA-syUlA pIvarA paripuSTA vartitAgolAkAreNa pariNatA susaMsthitA kaTiryepAm, avalaMbe pralaMbasthalakSaNapramANena yuktaprazastaramaNIyAH vAlA gaNDayo yeSAm tepAmavalambapralambalakSaNapramANayuktaprazastaramaacche rUpa meM nana haiM saMgata haiM aura sujAta haiM 'mitamAyitapINarajhya pAsANaM' inake ve pArzvabhAga mita haiM apanI 2 mAtrA ke anurUpa hai aura puSTa haiM 'jhasavihagasujAtakucchINaM' inakI jo kukSi-peTa hai vaha machalI aura pakSI ke jaisA patalA acchA hai 'pINapIvaravahitasusaMThitakaDINaM' inakA jo kaTibhAga hai vaha puSTa hai vistRta hai sthUla hai gola hai aura acche AkAra vAlA hai 'olaMbapalaMvalakkhaNapamANajuttapasattharamaNijjavAlagaMDANaM' jinake donoM kapoloM ke bAla Upara se nIce taka acchI taraha se laTakate hue hai lakSaNa aura pramANa se yukta haiM prazasta haiM ramaNIya haiM 'taNusuhumasujAyaNiddhalomacchavidharANa' tanu sUkSma, snigdha aise vAloM kI chavi ko ghoDe dhAraNa kie hue haiM 'miuvisayapasatthasuhamalakkhaNavikiNNakesaravAlidharANaM' inake galoM meM arthAt gardana para vAla hai vaha mRdu hai vizada haiM, prazasta hai sUkSma hai sulakSaNobhane suntata cha. 'miyamAcitapINaraiyapAsANaM' senA 2 pAzvamA bhita cha. pota potAnA bhAtrAne manu35 cha. ana yuSTa cha. 'jhasavihagasujAtakucchINaM' tabhanu 2 peTa che. te bhAsI mana pakSinAre pAta che. 'pINapIvara vaTTitasusaMThitakaDINaM' tamanaTa mArA che. te puSTa cha. vistRta cha. sthUla cha. goNa cha. mana su2 mAvANI che. 'olaMbapalaMbalakkhaNapamANajuttapasattha ramaNijjabAlagaMDANaM' manA bhanna cAhAnA vA uparathI nIya sudhI sArI rIte laTakatA rahela che. lakSaNa ane pramANathI yukta che. prazasta che bhane 2bhaya che. 'taNusuhumasujAyaNiddhalomacchavidharANa' tanu-sUkSma, sna sevA pANAne se ghAye dhAraNa 428 cha. 'miuvisayapasatthasuhumalakkhaNa vikiNNakesaravAligharANaM tamanA gajAmA arthAt gana 522 paNa cha te kemaLa che, vizada che. prazasta che. sUkSama che, sulakSaNopeta che. tathA sula
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre NIyavAlagaNDAnAm, tanu - sUkSma sujAtasnigdhalomnAM chavidharANAm, mRduvizadaprazastasUkSmalakSaNairvikIrNakesarANAM pAli-zreNi gharANAm / lalita savilAsagatyA laladbhiH darpaNAkAravadbhiH sthAsakairAbharaNa vizepaila lATavarabhUpaNAni yeSAm teSAm mukhamaNDalakaM ca sukhAbharaNam - avacUlAzca pralambamAnagucchAH AbharaNANi ca sthAsaMkAH darpaNAkArAH AbharaNavizeSAH taiH parimaNDitA kaTiyaipAnteSAm mukhamaNDa kAvacUlacAmarasthAsakaparimaNDitakaTInAm, tapanIyakhurANAM - tapanIyatAlukAnAm, tapanIyayoktrakasuyojitAnAm, kAmagamAnAm, prItigamAnAm, manogamA - nAm, manoramANAm, manoharANAm, amitA - niHsImA gati yeSAM tepAmamitagatInAm, amitA - asImitA valavIryapurupakAraparAkramA yeSAM teSAm amitabalavIryapurupakAraparAkramANAm, 'mahayA hayahesiyakila kilAiyara veNaM - mahureNaM maNahareNa yapeta hai tathA sulajhI huI hai ulajhI huI nahIM hai 'lalaMtathAsagalalADavarabhUsaNANaM' darpaNa ke jaise AbharaNavizeSoM se yukta inake mastaka ke AbhUSaNa hai 'muhamaMDagocUla camarathAsakaparimaMDiyakaDINaM' mukhamaMDapa isa nAmakA AbharaNa vizeSa, avacUla -laMbe 2 gucche, cAmara evaM dhAsaka darpaNa ke AkAra jaise AbharaNa vizeSaH ye jina para yathAsthAna sajAe hue haiM 'tavaNijjakhurANaM' suvarNa ke inake khura hai / 'tavaNijjajI hANaM' pe hue suvarNa kI inakI jihAeM banI hai 'tavaNijjatAluyANa' inake tAlu tapanIya suvarNa ke jaise bane hue haiM 'tavaNijjajottamasujotiyANaM' tapanIya suvarNa kI banI huI jota se ye yukta haiM 'kAmagamANaM, pItigamANaM, maNogaMmANaM, maNoramANaM maNoharANaM amitagatINaM amibalavIriyapurisakAraparakkamANaM' ina saba padoM kI vyAkhyA pahale kI gaIvyAkhyA ke hI jaisI hai / 'mahayAhaya he siyakilakilAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNa 988 jesA che. usajesA nathI. 'lalaMtathAsagalalADavarabhUsaNANaM' harSAnA nevA bhaabhuussnn| vizeSathI yukta tebhanA bhAthAnA mAbhUSaNa che. 'muhamaMDa gocUlacamarathAsakaparimaMDiyakaDINaM' bhubha-maMDapa me nAbhanu bhAlUSANu vizeSa avathUsa, lAMmAM lAMmAM gucchA cAmara ane thAsaka daSNunA AkAra jevA AbharaNu vizeSa ye madhA nenA para yogya sthAne sannavesa che. 'tavaNijjakhurANaM' sonAnI ' tebhanI bhariyo che. 'tavaNijjajIhANaM' tayelA sonAnI tethonI nesa che. 'tavaNijjatAluyANaM ' tebhanA tAlu tayanIya sonA nevA bhanelA che. 'tavaNijja jottagajotiyANaM' tapanIya sonA nImanesa sagAbhathI yukta che. 'kAmagamANaM pAtigamANa, maNogamANaM, maNoramANaM, maNoharANaM, amitagatINaM amiyavalavIriya purisakAraparakamANaM' mA sadhajA thahonI vyAbhyA paDelA 12vAmAM Aveda
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayAtikA TIkA pra.3 u.36.114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 981 pUretA-aMbaraM disAo ya sobhayaMtA' mahatA hayaheSitena kilakilAyito yo ravaH tena madhureNa manohareNa ca pUrayantaH ambaraM dizAzca zobhayantaH / 'cattAri devasAhassIo hayarUvadhArINaM devANaM-uttarillaM bAhaM parivahati' catvAri devAnAM sAhastryo hayarUpadhAriNAM devAnAmuttaradizibhavaM-auttaraM bAhaM parivahanti / yadyapi candrAdInAM vimAnAni svataH svabhAvasiddhAni khe bhramanti tathApi-tatratyAbhiyoya pUretA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo hayarUvadhArINaM uttarillaM vAhaM parivahati' isa prakAra.kI avasthA saMpanna hue cAra hajAra ghoDe ke rUpa vAle deva madhura manahara hinahinAhaTa ke zabda se ambara aura dizAoM ko cAroM ora se zabdAyamAna karate hue pUrva karma ke udyAnusAra caMdra ke vimAna ko uThAte haiN| yahAM aisA samajhanA cAhiye ki-candrAdikoM ke vimAna tathA jagatU svabhAva ke anusAra nirAlamba hI rahate haiM parantu jo Abhiyogika jAti ke deva hote haiM ve tathAvidha nAma karmoM ke udaya ke vaza se samAna jAtIya devoM ke yA hIna jAtIya devoM ke vimAnoM ko apanI gati vizeSa dikhAne ke nimitta unake vimAnoM ko apanA ahobhAgya mAna kara baDe AnaMda ke sAtha uThAte haiM inameM kitaneka unheM Abhiyogika deva siMharUpa dhAraNa karake, kitaneka abhiyogika deva gajarUpa dhAraNa karake, kitaneka Abhiyogika deva vRSabharUpa dhAraNa karake aura kitaneka Abhiyogika deva vyAcyA prabhAga 4 cha. 'mahayAhayahesiyakilakilAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNa ya pUretA aMbaraM disAoya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo hayakhvadhArINaM uttarillaM vAI parivahaMti' mA 412nI avasthA yuddhata thayeTa yAra 012 ghanA rUpa dhAraNa karavAvALA de madhura ane manahara haNahaNATa karIne AkAza ane dizAone cAre taraphathI zabdAyamAna karIne vAcAlita banAvIne pUrva karmanA udaya pramANe caMdramAnA vimAnane upADe che. ahIMyAM evuM samajavuM joIe ke-caMdrAdikanA vimAna tevA prakAranA jagatanA svabhAva pramANe nirAlambaja rahe che. paraMtu je abhigika jAtanA deva hoya che. teo tathA vidha nAmakarmonA udayazavatti hevAthI samAna jAtInA denA athavA hIna jAtavALA devanA vimAnene pitAnI bhakti vizeSa batAvavA mATe temanA vimAnene pitAnuM ahobhAgya samajIne ghaNuja AnaMda pUrvaka uThAve che. te pikI keTalAka Abhigika deva siMhanA rUpa dhAraNa karIne keTalAka Abhigika deve hAthInA rUpa dhAraNa karIne, keTalAka Abhigika deve baLadanA rUpa dhAraNa karIne ane keTalAka Abhigika deve gheDAnA rUpe dhAraNa karIne
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ 990 . . . . jIvAbhigamasUtra gikA aniyojitA eva svocitaM matvA evaM vilasanti / 'evaM paravimANassa vi pucchA' he bhadanta ! sUryavimAnasyApi evaM pRcchA-tadvipaye'pi jJAtu micchA ? bhagavAnAha-'goyamA ! solasadeva sAhassIo parivahaMti puvvakkameNaM' he gautama ! poDazadevasAhastryaH pUrvakrameNa candravimAnavat parivahanti 'evaM gahavimANassa vi pucchA' evaM grahANAM vimAnasyApi pRcchA ? bhagavAnAha-'goyamA ! aTTa devasAhassIo parivahaMti puvvakkameNaM do devANaM sAhassIo purathimillaM vAhaM parivahaMti do devANaM sAhassIo dakkhiNillaM, do devANaM sAhassIo paccatthimillaM, hayarUpa dhAraNa karake uThAte haiM / 'evaM sUravimANassa vi pucchA' he bhadanta ! isI taraha se sUryavimAna ke uThAne ke viSaya meM pRcchA haiarthAt sUrya ke vimAna ko kitane hajAra deva uThAte haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! solasa devasAhassIo parivahaMti puncakameNaM' he gautama ! sUrya ke vimAna ko pUrvadizA Adi ke krama se 16 hajAra deva uThAte haiM inake sambandha meM saba kathana jaisA candravimAna uThAne ke prakaraNa meM likhA gayA hai vaisA hI hai "evaM gahavimANassa vi pucchA' he bhadanta ! graha ke vimAna ko kitane hajAra deva uThAte haiM ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! aha devasAhassIo parivahaMti puvvakkameNaM' he gautama ! graha ke vimAna ko ATha hajAra deva pUrva dizA Adi ke krama se uThAte haiM 'do devANaM sAhassIo purathimillaM vAhaM parivahati do deva sAhassIo dakkhiNillaM' do devANaM sAhassIo a vimAnana va 'cha. 'evaM sUravimANassa vi pucchA lagavan mAra pramANe sUryanA vimAnane uThAvavAnA saMbaMdhamAM prazna che. arthAt sUryanA vimAnane keTalA hajAra deva uThAve che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che -goyamA ! solasa devasAhassIo parivahaMti puvakameNaM gautama ! sUryanA vimAnane pUrva dizA vigere dizAnA kamathI 16 seLa hajAra deva uThAve che. tenA saMbaMdhanuM tamAma kathana jema caMdra vimAna upADavAnA saMbaMdhamAM kahelA cha. merI pramANe che. 'evaM gahavimANarasa vi pucchA hai bhagavan ! ahAnA vimAnane keTalA hajAra deva upADe che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke 'goyamA ! aTTa deva sAhassIo parivahati puvakameNaM' hai gautama ! bahanA vibhAnara mA 2 hepUrva hizayAnA mathI va cha. 'do devANaM sAhassIo purathimillaM vAI vArivahati do devANaM sAhassIo dakkhiNillaM, do devANaM sAhassIo paccasthimillaM, do deva sAhassI hayavadhArINaM uttarillaM vAhaM parivahati' .
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candra vimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 991 do devasAhassIo hayarUvadhArINaM uttarillaM bAI parivahati' he gautama ! aSTau deva sAhasyaH parivahanti pUrvakrameNa candravimAnavat tathAhi-dve devAnAM sAhasyau dAkSiNAtyam, dve devAnAM sAhasthyau pAzcAtyaM vAham, dve devasAhastryau iyarUpadhAriNAm-auttaraM bAhaM parivahanti / 'evaM NakkhattavimANassa vi pucchA ? goyamA ! cattAri devasAhassIo parivahaMti, sIharUvadhArINaM devANaM paMca devasayA paccathimillaM' dodevasAhassI hayakhvadhArINaM uttarillaM vAhaM parivahati' inameM graha vimAna kI pUrvadizA ke do hajAra deva use pUrvadizA kI ora uThAte haiM, graha vimAna kI dakSiNadizA ke do hajAra deva use dakSiNadizA kI ora uThAte hai, graha vimAna kI pazcimadizA ke do hajAra deva use pazcimadizA meM uThAte haiM aura graha vimAna kI uttaradizA ke do hajAra deva use ghoDe kA rUpa dhAraNa kara uttaradizA kI ora uThAte haiM evaM Nakkhatta vimANassa vi pucchA' isI taraha se nakSatra ke vimAna ko uThAne kI pRcchA ke samAdhAna meM bhI kathana kara lenA cAhiye arthAt nakSatra ke vimAna ko kitane hajAra deva pUrvadizA ke krama se uThAte haiM ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM 'cattAri deva sAhassIo parivahaMti' he gautama ! nakSatra ke vimAna ko pUrvadizA krama se milAkara 4 hajAra deva uThAte haiM inameM eka hajAra deva siMha rUpadhArI deva use pUrva dizA meM uThAte haiM eka hajAra gajarUpa dhArI deva use dakSiNadizA meM uThAte haiM eka hajAra vRSabharUpa dhArI deva use pshcimtemAM graha vimAnanI pUrva dizAnA be hajAra devo tene pUrva dizAnI bAjuthI uThAve che. graha vimAnanI dakSiNa dizAnA be hajAra deve tene dakSiNa dizAnI tarapha uThAve che. graha vimAnanI pazcima dizAnA be hajAra deve tene pazcima dizA taraphathI uThAve che. ane graha vimAnanI uttara dizAnA be hajAra deve tana ghoDAnA 35 dhAraNa 4zana uttara dizAnI ta23thI ve che. 'evaM Nakkhatta vimANassa vi pucchA' me pramANe nakSatrAnA vimAnane 8qqaa sadhI praznanA samAdhAnamAM paNa A ja pramANenuM kathana kahI levuM joIe. arthAt nakSatranA vimAnane keTalA hajAra de pUrva dizA vigere kramathI uThAve che? A praznanA uttaramA prabhuzrI cha -'cattAri deva sAharasIo parivahati' he gautama ! nakSatranA vimAnane pUrva dizA vigere kamathI badhA maLIne 4 cAra hajAra de uThAve che. temAM eka hajAra de siMhanuM rUpa dhAraNa karIne tene pUrva dizA taraphathI uThAve che. eka hajAra deva hAthInA rUpa dhAraNa karIne tene dakSiNa dizA taraphathI uThAve che. eka hajAra de pa dhAraNa karIne
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ 992. nIvAbhigamasUtra purathimillaM bAhaM parivahaMti, evaM caudisa' evaM nakSatravimAnasyA'pi pRcchA ? bhagavAnAha-he gautama ! catasro devasAhasyaH parivahanti siMharUpadhAriNAM devAnAM pazcadevazatAni paurastyaM vAhaM parivahanti, evaM caturdizi / iti ||suu0 114 // mUlam-eesi NaM bhaMte ! caMdilasUriyagahagaNanakkhattatArArUvANaM kayare kayarehito sigdhagaI ghA-maMdagaI vA ? goyamA ! caMde hito surA sigdhagaI, sUrehito gahA sigdhagaI, gahehito nakSattA sigghagaI, NakkhattehiMto taaraasigdhgii| savvappagaI caMdAsavva sigghagaIo tArArUve / eesi NaM bhaMte ! caMdima jAva tArArUvANaM kayare kayarehito appaDDiyA vA-mahaDiyA vA? goyamA ! tArArUvehito nakkhattA mahiDDiyA-nakkhattehito gahA dizA meM uThAte haiM aura eka hajAra ghoDerUpa dhArI deva use uttaradizA meM uThAte haiM 'evaM tAragANaMpi NavaraM do devasAhassIo parivahaMti' isI taraha tArArUpoM ke vimAnoM ko bhI pUrvadizA ke krama se deva uThAte haiM aisA jAnanA cAhiye parantu inake vimAna ko kevala do hajAra deva hI uThAte haiM inameM 500 siMharUpa dhArI deva ise pUrvadizA meM uThAte haiM 500 gajarUpa dhArI deva use dakSiNadizA meM uThAte haiM 500 vRSabha rUpadhArI deva use pazcima dizA meM uThAte haiM aura 500 hayarUpa dhArI deva use uttaradizA meM uThAte haiM 'evaM caudisi pi' isa prakAra kA yaha kathana jyotiSI devoM ke vimAnoM dvArA cAroM dizAoM meM uThAye jAne ke sambandha meM kiyA hai // 114 // tene pazcima dizA taraphathI uThAve che. ane eka hajAra deva ghoDAnA rUpe dhAraNa 4zana ta. hattara dizA 2thI 4Ave. cha. 'evaM tArAgaNaMpi NavaraM do devasAhassIo parivahati' se prabhArI tArAmAna vimAnAne 55 pUrva dizAnA kasathI deva uThAve che. tema samajavuM. paraMtu temanA vimAnene kevaLa be hajAra devAja uThAve che. 500/ pAMca de siMhanA rUpa dhAraNa karIne tene pUrva dizAtaraphathI uThAve che. 500 pAMcase deva hAthInA rUpane dhAraNa karIne tene dakSiNa dizAtaraphathI uThAve che. 500 pAMcase deve baLadanA rUpe dhAraNa karIne pazcima dizAtaraphathI uThAve che. ane pa00 pAMcase deva ghosanA 3 // dhAraNa 4rIna tana uttara dizAta25thI va cha. 'evaM cauddisi' eja pramANe A kathana tiSka denA vimAne deve dvArA cAre dizAomAM uThAvavAnA saMbaMdhamAM paNa karI levuM. | sU. 114 che .
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.115 candrasUryAdInAM gatinirUpaNam 993 mahiDDiyA gahehito sUrA mahiDDiyA, sUrehito caMdA mahiDDiyA 'savvappaDDiyA tArArUvA savvamahiDriyA caMdA // sU0 115 // chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! candrasUryagrahagaNanakSatratArArUpANAM katare katarebhyaH zIghragatayo mandagatayo vA ! gautama ! candrebhyaH sUryAH zIghragayaH sUryebhyo grahAH zIghragatayaH grahebhyo nakSatrANi zIghragatIni, nakSatrebhyastArAH zIghragatayaH, sarvAlpagatayazcandrAH sarvazIghragatayastArArUpAH / eteSAM khalu bhadanta ! candra yAvattArArUpANAM katare katarebhyo'lpardhikA vA maharTikA vA ? gautama ! tArArUpebhyonakSatrANi mahaddhikAni, nakSatrebhyo grahA mahardikA grahebhyaH sUryA maddhikAH sUryebhyacandrA mahaddhikAH, sarvAlpA yastArArUpAH sarvamaharddhikAcandrAH suu0||115|| TIkA-'eesi NaM bhaMte ! caMdima-sariyagahagaNanakkhattatArArUvANaM kayare kayarehito sigdhagaIvA maMdagaI vA' he bhadanta ? eteSAM vakSyamANacandrasUryagrahagaNanakSatratArArUpANAM madhye katarebhyaH kebhyo'pekSayA ke zIghragatayo vA mandagatayo vA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-goyamA ! caMdehito sUrA sigdhagaI, sUrehito gahA sigdhagaI, gahe hiMto nakkhattA sigdhagaI, nakkhattehito tArA sigdhagaI', he gautama ! candrebhyaH sUryAH, sUryebhyo grahAH grahebhyo nakSatrANi, nakSatrebhyastArAH zIghragatayaH / etaccandraprajJaptau yathAyathaM spaSTIkRtam / 'savvappagaIcaMdA savvasigdhagaIo 'eesi NaM bhaMte ! caMdimasUriya gahanakkhattatArAruvANe ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! ina candra sUrya graha nakSatra aura tArArUpa jyotiSkadevoM meM 'kayare kayarehito sigdhagatI vA maMdagatI vA' kauna kisakI apekSA zIghra gati vAlA hai aura kauna kisakI apekSA maMda gati vAlA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! caMdehito sUrA sigdhagatI, sUrehiMto gahA sigdhagatI, gahehito NakkhattA sigghagatI, Nakkhattehito tArA sigghagatI, savvappagatI caMdA savva sidhdhagatIo . 'eesiNaM bhaMte ! caMdimasUriyagahaNakkhatta tArArUvANaM' tyA TIkAI-he bhagavana A caMdra, sUrya, graha, nakSatra, ane tArA rU5 - ti hevAmA kayare kayare hito sigdhagatI vA maMdagatI vA' honA 42tA zIdhra gativALA che. ane keNa kenA karatA maMda gativALA che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 49 cha 3-'goyamA ! caMdehito sUrA sigdha gatI sUrehito gahA sigdhagatI gahe hiMto NakkhattA sigdhagatI. Nakkhattehito tArA sigdha gatI, savva. ppagatI caMdA samvasigdhagatIo tArArUve' 3 gautama! yadramA 42i sUrya mI0 125
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jIvAbhigamasUtra tArArUve' sarvAlpagatayazcandrAH sarvebhyaH-zIghragatayastArAH anye tu apekSA zIghragatayo mandagatayo'pi jnyeyaaH| "eesi NaM bhaMte ! caMdima jAva tArAkhvANaM kayare kayarehito appaDDiyA vA mahaDiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! candrasUryAdInAM katare ke ke kasyApekSayA'lpaddhikA-mahaddhikAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! tArArUpehito nakkhattA mahaDDiyA nakkhatahito gahA mahiDiyA-gahehito sUrA mahaDriyA sUrehito caMdA mahaDiyA' tArArUpebhyo nakSatrANi nakSatrebhyo grahAH, grahebhyaH sUryAH sUryebhyazcandrA maharddhikA jnyeyaaH| 'savvappaDiyA tArAkhvA savvamahaDDiyA caMdA' sarvAlparddhayastArAH sarvamahaddhiMkAzcandrAH, iti sAraH ||suu0115|| tArAkhve' he gautama ! candramA kI apekSA sUrya zIghra gati vAlA hai sUrya kI apekSA graha zIghragati vAlA hai grahoM kI apekSA nakSatra zIghra gati vAlA hai nakSatroM kI apekSA tArArupa zIghra gati vAle haiM saba se alpagati vAlA candra hai aura sabase zIghra gati vAlA tArArUpa hai| 'eesi NaM bhaMte ! caMdina jAva tArAkhvANaM kayare kayarehito appaDDiyA vA mahiDiyA vA' he bhadanta ? ina candra yAvat tArArUpa jyotiSI devoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa Rddhi vAlA hai ? aura kauna kinakI apekSA mahARddhi vAlA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! tArAsvahito nakkhattA mahar3iyA' he gautama ! tArArUpa jyotiSIyoM kI apekSA nakSatra mahAsaddhi vAle haiM 'nakkhatte hito gahA mahar3iyA nakSatroM kI apekSA graha mahARddhi vAle haiM 'gahehito sUrA mahaDiyA' grahoM kI apekSA sarya mahARddhi vAle haiM, 'sUrehiMto caMdA mahaDDiyA' sUrya kI apekSA candra mahARddhi vAle haiM 'savvappaDDiyA taaraazIdhagati vALA che. sUrya karatAM graho zIghra gativALA che. grahaNa karatAM nakSatra zIdhra gativALA che. nakSatra karatAM tArAo zIdhra gativALA che. sauthI alpa gativANA drava cha. sana. sauthI zIgha gati t| 35 che. 'eesi NaM bhaMte ! caMdima jAva tArArUvANaM kayare kayarehiM to ApaDhiyA vA mahaDaDhiyA vA' he bhagavana A caMdra yAvat tArA rUpa tiSka devAmAM keNa kenA karatAM alpa addhi vALA che? ane keNu kenA karatAM mahAddhi vALA che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! tArArUvehiM to! NakkhattA mahaDhiyA' 3 gautama ! tArA rUpa tiSka deve karatAM nakSatro ghaNIja maTiddhivALA che. 'NakkhattehiM to gahA mahaDhiyA' nakSatrI 42tAM / bhATi RddhivANa cha. gahehiM to sUrA mahaDDiyA' ghaDI 42tA sUrya bhATi RddhivANA cha. 'sUrehito! caMdA mahaDDhiyA' sUrya nA 42i yandra bhATI RddhivANA che. 'sadhvApaDDhiyA tArAruvA
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.116 jambUdvIpe nArArUpasyAntarAdi ni0 995 mUlam-jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve tArArUvassa tArAruvassa esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte ? goyanA ! duvihe aMtare pannatte, taM jahA-vAghAime ya nivvAdhAime ya, tattha NaM je se vAghAime se jahanneNaM doNi ya chAvaTe joyaNasae ukkoseNaM bArasa joyaNasahassAI doSiNa ya bAyAle joyagasae tArArUvassa 2 ya abAhAe aMtare pannatte / tattha NaM je se nivAghAime se jahanneNaM paMcadhaNusayAiM ukoseNaM do gAuyAI tArArUva jAva aMtare pannatte / caMdassa NaM bhaMte ! joisiMdasta joisaranno kai aggamahisIo pannattAo? goyamA ! cattAri aggamahisIo pannattAo, taM jahA-caMdapabhA, dosiNAbhA, acimAlI, pabhaMkarA, ettha NaM egamegAe devIe cattAri devi sAhassIo parivAre ya, pabhU NaM tao egamegA devI aNNAiM cattAri 2 devisahassAI parivAraM viuvittae, evAmeva sapuvAvareNa solasa devi sAhassIo pannattAo, se taM tuDie / pabhU NaM bhaMte! caMde joisiMde joisarAyA caMdavaDisae vibhANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae, No iNaTre samaTe, se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsahaMsi tuDieNaM saddhi divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae ? goyamA! caMdassa joisiMdassa joisaraNNo caMdavaDisae sabhAe suhammAe lANavagaMsi ceiya khaMbhaMsi vairAmaesu golavaTTasamuggaesu bahuyAo jiNasarUvA savva mahaDiyA caMdA' isa taraha saba se alpaRddhi vAle tArArUpa hai aura saba se mahARddhi vAle candra haiM ||suu. 190 // savvamahiDhiyA caMdA' mA prabhArI sauthI thoDI RddhiA taa|| 35 che. mana sauthI mahaRddhivALA caMdra deva che. sU. 110 che
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ 996 fter bhagamasUtra kahAo saSNikkhittAo citi, jAo NaM caMdassa joisiMdasa joisaranno annesiM ca bahUNaM joisiyANaM devANa ya devINa ya accaNijAo jAva pajjuvAsaNijAo tAsiM paNihAe no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDisae jAva caMdasi sIhAsAMsi jAva bhuMjamANe viharittae, se eeNaTTeNaM goyamA ! no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDeMsara vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsAMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharita, aduttaraM ca NaM goyamA ! pabhU caMde joisarAyA caMdavasi vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsAMsi ca uhiM sAmAjiya sAhassIhiM jAva solasahiM AyarakkhadevArNa sAhassIhiM annehiM bahUhiM joisiehiM devehiM devIhi ya si saMparivuDe mahayA hayaNagIya vAiyataM tItalatAlatuDiyaghaNamuIgaNDuSpavAiyaraveNaM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharitae, kevalaM pariyAra tuDieNa saddhiM bhogabhogAI buddhie no cevaNaM mehuNavattiye / sUrassaNaM bhaMte! joisiMdassa joisaranno kai aggamahisIo pannattAo ? goyamA ! cattAri aggamahisIo panna. tAo, taM jahA - sUrakhpabhA - AyavAbhA-azcimAlI - pabhaMkarA / evaM avasesaM jahA caMdassa NavariM suravarDisa vimANe sUraMsi sIhAsaNaMsi, taheva - savvesiMpi gahAINaM cattAri aggamahisIo taM jahA - vijayA jayaMtI jayaMtI aparAiyA tesiMpi taheva / 116 / chAyA - jaMbudvIpe khalu bhadanta / dvIpe tArArUpasya 2 etat khalu kiyad avAyA antaraM prajJaptam gautama ! dvividhamantaraM prajJaptam, tadyathA-vyaghAtimaM - nirvyAghAtimaM ca tatra khalu yat tat vyAghAtimaM tajjaghanyena dve ca SaT paSTe yojanazate, utkarSeNa dvAdazayojanasahasrANi dve ca dvicatvAriMze yojanazate tArArUpasya 2avAdhayA'ntaraM prajJaptam / tatra khalu yata tannirvyAghAtimaM tajjaghanyena paJcadhanuH zatAni utkarSeNa dve gavyUte tArArUpasya yAvadantaraM prajJaptam / candrasya khalu bhadanta 1 catasro'gramahiSyaH prajJaptAH, tadyathA candraprabhA - jyotsnAbhA - arcirmAlI - prabhaGkarA,
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.116 jambUdvIpe tArAhAyAdi ni0 - 997 atra khalvekaikasyA devyAH catvAri-2 devasahasrANi parivArazca, prabhuH khalu tataH ekaikA devI anyAni catvAri 2 devI sahasrANi parivAra vikurvitum / evameva . sapUrvApareNa poDaza devI sahasrANi prajJaptAni / tadetAvat truTikam prabhuH khala candro jyotiSkendro jyotiSkarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane truTikena sArdhaM divyAnmogabhogAn bhuJjAno vihartum ? nA'yamarthaH samarthaH / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate-no prabhuzcandro jyotiSkarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane truTikena sArdhaM divyAn bhogabhogAn bhuJjAno vihartum gautama ! candrasya jyotipendrasya jyotiparAjasya candrAvataMsake / vimAne sabhAyAM sudharmAyAM mANavake caityastambhe vajramayeSu golavRttasamadgakeSu bahUni jina sakthIni sannikSiptAni tiSThanti yAni khalu candrasya jyotipendrasya jyotiSarAjasyA'nyeSAM ca bahUnAM jyotiSkANAM devAnAM ca devInAM cArcanI-' yAni yAvatparyupAsanIyAni, teSAM praNidhayA no prabhuzcandro jyotiSarAjazcandrAvataMsake yAvat candre siMhAsane yAvad jhuMjAno vihartum, tattenArthena gautama ! no prabhuzcandro jyotiSarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane truTikena sArdhaM divyAnbhogabhogAn bhuMjamAno vihartum, athottaraM ca khalu gautama ! prabhuzcandrojyotiSendro jyotivarAjavandrAvataMsa ke vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane caturbhiH sAmAnikasahavitpoDazAtmarakSakadevasahasrairanyairvahubhijyotiSkadevairdevIbhizca sAdhe saMparivRto mahatAhatanRtyagItavAditratantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravA dita raveNa divyAn bhogamogAn bhuMjAno vihartum, kevalaM parivAratruTikena sArdhaM bhoga bhogAn buddhayA-naiva khalu maithunapratyayam / sUryasya khalu bhadanta ! jyotiSendrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH prajJaptAH gautama ! catasro'gramahiSyaH prajJaptAH tadyathA-sUryaprabhA 1 AtapAmA 2 acirmAlI 3 prabhaGkarA 4 / evam-avazeSa yathA candrasya navaraM sUryAvataMsake sUrya siMhAsane tathaiva sarveSAmapi grahAdInAM catasro 'gramahiSyaH0 tadyathA-vijayA-vaijayantI-jayantI-aparAjitA, teSAmapi tathaiva // 20 // 115 // _ 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve tArAruvassa 2 esaNaM kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte' ityaadi| TIkArtha-aba gautama ne prabhu se aisA pUchA haiM-he bhadanta ! jambUdvIpa 'jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve tArArUvassa tArArUvassa esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte' tyAha TIkArtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana jaMbu
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamastra ___TIkA-samprati hi jambudvIpe tArANAM pArasparika mantaraM pratipAdayitumAha - 'jaMbuddIveNaM bhaMte / dIve tArArUpassa-2 esa NaM kevaiyaM abAdhAe aMtare pannatte' ? he bhadanta ! jaMbUdvIpe khalu dvIpe tArArUpasya-2 etat parasparamantaraM kiyad avAdhayA prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA ! duvihe aMtare pannatte-taM jahA-vAghAime ya -nivyAghAime ya, tattha NaM je se vAghAime-se jahanneNaM doNNi ya chAvaTe joyaNasae ukkose NaM vArasajoyaNasahassAI doNNi ya vAyAle joyaNasae tArArUvassa 2 ya avAhAe aMtare pannatte' he gautama ! dvividhamantaraM-vyavadhAnam tadyathA vyAghAtimaM ca nirvyAghAtimaM ca, vyAhananaM-parvatAdeH skhalanaM vyAghAtastena nivRttaM vyAghAtimam / nirvyAghAtimaM-vyAghAtAnnirgataM svAbhAvikamityarthaH, tatra dvayorantayomadhye nirvyAghAtimaM yadbhavati tajjaghanyena paJcadhanuzzatAni utkarpato dve gavyUte, iti-vakSyate, tatra yad vyAghAtimam tat jaghanyena dve yojanazate paTpaSTepaTpaSTayadhike, utkRSTena dvAdazayojanasahasrANi dvicatvAriMzadadhike dve yojanazate sthita eka tArA kA dUsare tArArUpa ke sAtha kitanA antara kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! duvihe aMtare paNNatte' he gautama antara do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jo isa prakAra se hai'vAghAime ya nivvAghAime ya' eka vyAghAta ko lekara aura dUsarA nirvyAghAta ko lekara 'tattha NaM je se vAghAime se jahaNNeNaM doNi ya chAvaDhe joyaNasae, ukkoseNaM bArasajoyaNasahassAI doNi ya vAyAle joyaNasae tArAkhvassa 2 abAhAe aMtare paNNatte' vyAghAta ko lekara jo tArorupoM kA Apasa meM antara kahA gayA hai vaha jaghanya kI apekSA 266 yojana kA kahA gayA hai aura utkRSTa kI apekSA. 12242 yojana kA kahA gayA hai jaghanya aMtara- niSadhakUTa Adi kI apekSA se dviIpamAM Avela eka tArAnA bIjA tArA rUpanI sAthe keTaluM aMtara kahevAmAM yAda cha 20 prazna uttaramA prabhuzrI che 4-'goyamA! duvihe aMtare paNNatte' u gautama ! mata2 . prA2nu huvAmAM Ave che. 'taM jahA' 2 mA pramANe cha. 'vAdhAime ya nivvApAimeya' ye vyAdhAtana dhana mane bhI niryA dhAtana dhana 'tattha NaM je se vAdhAime se jahaNNeNa doNNi ya chAvaDhe joyaNa sae ukkoseNaM vArasa joyaNasahassAI doNiya bAyAle joyaNasae tArAruvassa abohAe aMtare paNNatte' vyAdhAtana dhana tAsa paunu 52252mAM 2 matara kahevAmAM Avela che. te jaghanyathI 266 base chAsaTha jananuM kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI 1224ra bAra hajAra base beMtAsIsa ejananuM . . kahevAmAM Avela che. jaghanya aMtara niSadha phUTa vigerenI apekSAthI kahela che. ..
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkApra.3 3.3 1.116 jambUdvIpe tArArUparayAtirAdi ni. 999 tArArUpasya2 cA'vAdhayA parasparamantaram / yad vyAghAtimamAtaraM jaghanyena kathitaM tanniSadhakUTA dikamapekSya jJAtavyam, utkarSato dvAdazayojanasahasrANi dve yojanazate dvAcatvAriMzadadhike etanmerorapekSya kathitam 'tastha NaM je se nivAghAime se jahaNeNaM paMcadhaNusayAI-ukkoseNaM do gAuyAI' tatra yamiAghAtimaM tatjaghanyena pazcadhanuHzatAni utkarpato dve gavyUte, 'tArArUvarasa jAva aMtare pannatte' kahA gayA hai kyoMki niSadha parvata aura nIlavantaparvata 400 yojana ke UMce haiM tathA inake Upara jo kUTa haiM ve 500 yojana ke UMce haiN| ye mUla meM 500 yojana ke lambe cauDe haiM madhya meM 375 yojana aura Upara meM 250 yojana ke lambe cauDe haiM kUTa kI donoM ora ATha 2 yojana ko choDa kara tArAmaMDala calatA hai isase 250 meM 16 joDa dene se 266 yojana kA antara jaghanya se nikala AtA hai aura utkRSTa antara isa prakAra se nikalatA hai ki sumeruparvata kI cauDAI 10 hajAra yojana kI hai donoM ora ke 1121 yojana pradeza ko choDakara tArAmaMDala calatA hai isa taraha 10 hajAra yojana meM 2242 milAne se yaha utkRSTa antara A jAtA hai 'tatthaNaM je se NivvAghAime se jahaNNeNaM paMcadhaNusayAI ukkoseNaM do gAuyAI tArArUva jAva aMtare paNNatte' tathA-niyAghAta ko Azrita karake jo antara hai vaha jaghanya kI apekSA 500 sau dhanuSa kA hai aura uskRSTa kI apekSA do koza kA 'kemake-niSadha parvata ane nIlavaMta parvata 400| cAra se jana uMcA che. tathA tenI upara je kUTa che. te 500 pAMcase lejananuM uMcuM che. te mULamAM 500 pAMca se jananuM lAMbu paheluM che. madhyamAM 375 piN cAra se jana uparanI tarapha 250 aDhIse ejananI laMbAI paheLAI che. phUTanI bane tarapha ATha ATha janane choDIne tArA maMDala cAle che. tenAthI 250 aDhIse ejanamAM 16 seLa meLavI devAthI 266 basa chAsaTha jananuM aMtara jaghanyathI nIkaLI Ave che. ane utkRSTathI aMtara A pramANe nIkaLe che. kesumerU parvatanI pahoLAI 10 dasa hajAra jananI che. banne bAjunA 1121 agIyArase ekavIsa jana pradezane choDIne tArA maMDaLa cAle che. e rIte dasa hajAra ejanamAM 2242 bAvIsa beMtALIsa meLavavAthI A GYSTa mata2 mAvI taya che. 'tattha Na je se NivbAghAime se jahaNNe Na paMcadhaNuyasayAI ukkoseNaM do gAuyAI tArArUtra jAva aMtare paNNatte' tathA nircAghAtane Azraya karIne je aMtara thAya che, te jaghanyanI apekSAe 500 pAMcase dhanuSanuM che. ane utkRSTanI apekSAthI be gAunuM che. e ja
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1000 mIvAmigamasUtra tArArUpasya tArArUpasya cAntaraM prajJaptamiti / 'caMdassa NaM bhaMte ! joisiMdassa joisarano kai aggamahisIo pannattAo ? goyamA ! cattAri aggamahisIo pannattAbho taM jahA-caMdappabhA-dosiNAbhA-accimAlIpabhaMkarA tattha NaM egamegAe devIe cattAri-2 devisAhassIo parivAre ya' candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH ? bhagavAnAha-he gautama ! candraprabhA-jyotsnAbhA'cimAlI-prabhaGkarAkhyAzcatasro'gramahipyaH prajJaptAH, tatraikaikadevyAH catvAri 2 devIsahasrANi parIvAro vikurvituM zakyate / 'pabhUNaM tao egamegA devI aNNAI hai isI taraha kA antara kathana yAvat eka tArArUpa se dUsare tArArUpa taka meM jAnanA cAhiye 'caMdassa NaM bhaMte ! jotisiMdassa jotisaranno kati aggamahisIo paNNattoo' he bhadanta ! jyotiSendra jyotiSarAja candra kI kitanI agramahiSiyAM kahI gaI haiM 'goyasA ! cattAri aggamahisIo paNNattAo' he gautama ! candra kI cAra agramahiSiyAM kahI gaI haiM 'taM jahA' una ke nAma isa prakAra se haiM-'caMdappabhA, dosiNAmA, accimAlI, pabhaMkarA' candraprabhA, jyotsnAbhA, arcimAlI aura prabhaMkarA / 'tatthaNaM egamegAe devIe cattAri cattAri devi sAhassIo parivAre ya inameM eka eka devI kA parivAra cAra cAra hajAra deviyoM kA hai isa se yaha jAnA jAtA hai ki eka hI paTarAnI prayojana ke hone para cAra hajAra deviyoM kI vikurvaNA kara sakatI hai 'pabhU NaM tao pramANenuM aMtaranuM kathana yAvat eka tArA rUpathI bIjA tArA rUpa sudhImAM sabha yu 'caMdassa NaM bhate ! jotisiMdassa jotisaranno kati aggamahisIo paNNattAo u lagavan nyotindra nyotiSa 21 yadranI manamalaSayo kI vAmAM Ave cha ? 'goyamA ! cattAri aggamahisIo pannattAo gautama ! tiSendra tiSa rAja caMdranI agramahiSiye keTalI kahevAmAM Avela che? 'goyamA ! cattAri aggamahisIo pannattAo gautama ! jyotiSandra nyautiSa2 dranI mayamADaliyo yAra 4vAmAM Ave cha. 'taM jahA~ te yA pramANe cha. 'caMdApabhA, josiNAbhA accimAlI, pabhaMkarA' yadraprasA, jyotsnAmA, mayibhAsI, mana prama 421. 'tattha gaM egamegAe devIe cattAri cattAri devi sAhassIo parivAreya' tebhA me se vinA parivAra yA2 yAra 12 heviyAnA cha. mAnAthI e jANavAmAM Ave che ke-ekaja paTTarANI jarUra paDete cAra hajAra devi rUpa parivAranI vivA 4N'za4AmA samaya che. 'pabhUNaM tao egamegA devI aNNAI cattAri 2 devisahassAI parivAra viuvittae' bho meM mevI bhI yAra hunara vaaye| 35 parivA2 35 vi / 42vAna zataNI che. tethI 'evA meva
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0 1001 cAri 2 devI sahassAI parivAraM viuvvittae' prabhuH khalu tanmadhyAt ekApi devI anyAni AtmatulyarUpANi catvAri devInAM sahasrANi parivAraM vikurvitum / 'evAmeva sapuvvAvareNa solasa devi sAhassIo pannatAo' evameva - pUrvAparasaMkalanena SoDaza devI sahasrANi candrasya bhavanti / ' se taM tuDie' tadetat - tuTikam - antaHpuramiti yAvat iti / 'pabhUNaM bhaMte ! caMde joisiMde joisarAyA caMdavasi vimANe - sabhAe muhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae ? no iNaTThe samaddhe se keNaNaM bhaMte ! evaM bucca-no pabhU caMde deve joisarAyA caMdavaDeMsara sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAIM bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae ?' prabhuH khala bhadanta ! candro jyotiSendro jyotiSarAjacandrAvataMsa ke vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane truTikena sArdhaM divyAn bhogabhogAn bhuJjAno vihartum ? egamegA devI aNNAI cattAri 2 devi sahassAI parivAraM viuvvittae' kyoMki eka eka devI anya cAra hajAra deviyoM rUpa parivAra kI vikurvaNA kara sakane meM samartha hai ataH 'evAmeva sapuvvAvareNaM solasa deva sAhasIo paNNatAo' isa taraha saba cAra agramahiSiyoM kA devi parivAra 4-4 hajAra ke hisAba se milA kara 16 hajAra kA ho jAtA hai 'setaM tuDie' isa prakAra se yaha candra deva ke antaHpura kA kathana hai 'tuTika' zabda kA artha hai antaHpura | 'pabhUNaM bhaMte ! caMde jotisiMde jotisarAyA caMda Disae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsa - si tuDieNa saddhiM divvAI bhoga bhogAI bhuMjamANe viharittae' he bhadanta ! jyotiSendra jyotiSarAja caMndrAvataMsaka vimAna meM sudharmA sabhA meM candrasiMhAsana ke Upara apane antaHpura ke divya bhogopabhogoM ke bhogane ke liye kyA samartha hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'No sapuvvAvareNaM solasa deva sAhassIo paNNattAoM' mA rIte madhI bhatIne bheTale ke cAra agramahiSiceAnA kula vicAne parivAra 4-4 cAra cAra hajAranA hisAma pramANe 16 soNa unnara thAya che. 'settaM tuDie' mA prabhA mA zadra hevanA a MtaHpura (2NuvAsa) tu sthana 42vAmAM Ave che. 'tuTika' bhe zahanA artha ma MtaHpura me pramANe che. 'pabhUNaM bhate ! jotiside jotisarAyA caMdavaDisa vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae' he bhagavan / jyotiSendra jyotiSarAna caMdrA vata...saka vimAnamAM, sudharmA sabhAmAM caMdra siMhAsananI upara potAnA aMtaH jI0 126
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1002 jIvAmigamasUtre bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH / tatkenArthena bhadanta ! gautamasya praznaH ? evamucyate bhagavAnAha-'goyamA !caMdassa joisidasya joisaranno caMdavaDeMsae vimANe sabhAe muhammAe-mANavagaMsi ceiyakhamaMsi vairAmaesa golavaTTasamuggaemu bahuyAo jiNasakahAo saMNikkhittAo ciTThati, jAo NaM caMdassa joisiMdassa joisaranno anne siM ya vahaNaM joisiyANaM devANa ya devINa ya accaNijjAo jAva pajjuvAsaNijjAo, tAsiM paNihAe no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDisae jAva caMdasi sIhAsaNaM jAva bhuMjamANe viharittae' he gautama ! candrasya jyotipendrasya jyotiparAjJaH candrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM mANavake caityastambhe vajramayeSu golavRttasamunakepu bahUni jinasakthIni sanikSiptAni santi tiSThanti iNaDhe samaTe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai 'se keNa? NaM bhaMte ! evaM vuccaI .no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhi divyAI bhogabhogAI bhujamANe viharittae' he bhadanta ! ailA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki jyotiSarAja candra candrAvataMsaka vimAna meM sudharmA sabhA meM candra siMhAsana para apane antaHpura ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogane ke liye samartha nahIM haiM ? 'goyamA ! caMdassa jotisiMdassa jotisaranno caMdavaDe sae vimANe sabhAe suhammAe mANavagaMsi cetiyakhaMbhasi vairAmaesa golavasamuggae bahuthAo jiNasakahAo saNNikhittAo ciTThati' he gautama ! jyotiSendra jyotiSarAja candra ke candrAvataMsaka vimAna meM sudharmAsamA meM mANavaka caityastambha meM cannamaya puranA divya evA bhegapagone bhegavavA mATe zuM samartha che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'No iNaTe samaDhera gautama ! mI ma samartha nathI. 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogAI bhujamANe viharittae' he bhagavan mA5 me // 42thI 4haach| -yoti SarAja caMdra caMdrAvataMsaka vimAnamAM sudharmA sabhAmAM caMdra siMhAsananI upara pitAnA aMtaHpuranI sAthe divya evA bhegapabhegone bhegavavA mATe samartha nathI ? 'goyamA ! caMdassa jyotisiMdassa jyotisaranno caMdavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe mANavargasi cetiyakhaMbhaMsi vairAmaesu golavaTTasamuggaesu jiNasakahAo sannikhittAo ciTuMti' gautama ! jyotiSendra jyotiSa yandranA yA vataMsaka vimAnamAM sudhasabhAmAM mANavaka cityastaMbhamAM vijaya golava
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkApra.3u.3 sU.116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0 1003 tAni jinasakthIni candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasyA'nyeSAM ca bahUnAM jyotipikANAM devAnAM devInAM ca arcInIyAni yAvat paryupAsanIyAni ca tat praNidhAnAta etata kArya saMlagnazcandro jyotiparAjazcandrAvataMsake yAvaccandre siMhAsane divyAn bhogAn bhuJjAno no prabhubhavati vihartuM yathA manaH sukham / 'se eeNaDeNaM goyamA ! no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogaI jhuMjamANe viharittae' golavata samudga ko meM aneka jinendra devakI haDDiyAM rakhI rahatI haiM 'jAo NaM caMdssa jotisiMdasta jotisaranno annesiM ca bahUNaM jotisiyANaM devANa ya devINa ya accaNijjAo jAva pajjuvAsaNijAo' ye sava haDDiyAM jyotiSendra jyotiSarAja candra ko tathA aura bhI aneka jyotiSadevoM ko aura deviyoM ko arcanIya haiM-yAvatU paryupAsanIya hai 'tAsiM paNihAe no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDi0 jAva caMdaMsi sIhAsaNaMsi jAva bhujamANe viharittae' ataH unakI nikaTatA ko lekara jyotiSa rAja candra candrAvataMsaka vimAna meM yAvat candrasiMhAsana para yAvat bhogopabhogoM ko bhogane ke liye samartha nahIM hai 'se eeNaDhe NaM goyamA ! no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAmaNasi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhIgAI bhujamaNe viharittae isa kAraNa se he gautama ! jyotiSarAja candra caMdrAvataMsaka vimAna meM evaM sudharmA sabhA ke candra siMhAsana para samuddagImA bhane nendra devAnA mA rAjapAmA mAvata cha. 'jAo NaM caMdussa jotisiMdassa jotisaranno annesiMca bahUNaM jotisiyANaM devANaya devINaya accaNijjAo jAva pajjuvAsaNijjAo' mA saMghakA nyotipendra tiSarAja caMdrane tathA bIjA paNa aneka tiSka dene ane temanI pAyAta manIya che. yAvat payupAsanIya che. 'tAsi paNihAe no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDiMsae jAva caMdasi sIhAsaNaMsi jAva bhujamANe viharittae' tethIja temanI samIpatAne laIne tiSarAja jyotiSendra caMdrAvartasaka vimAnamAM yAvat caMdra siMhAsananI upara yAvat gopagone bhegavavAne samaya yatA nathI. 'se eeNa dveNaM goyamA ! no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDiMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittara' 2 // 4||24thii ra gautama | nyotiss2|04 yandra caMdrAvataMsaka vimAnamAM ane sudharmA sabhAnA caMdra siMhAsana para besI ne vAjA enA madhura zabdanA nAda nA zravaNa pUrvaka divya evA bhegapaga bhega.
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1004 jovAbhigamasUtre tadetenArthena gautama!! no prabhuzcandro jyotiparAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candrAbhidhAne siMhAsane ca truTikena-antaHpUreNa saha divya bhogabhogAn bhuJjAno yathA sukhaM vihartum 'aduttaraM ca Na goyamA ! pabhU caMde joiside joi sarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi cauhi sAmANiya sAhassIhiM jAva solasahiM AyarakkhadevANaM sAhassIhiM-annehiM vahUhiM joisiehiM devehiM devIhi ya saddhiM saMparibuDe mahayAhayanaZgIyavAiyatItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divyAI-bhogabhogAI bhuMjamANe viharittaebaiThakara vAjAoM ke madhura ninAda ke zravaNa pUrvaka divya aisA bhogopabhoga kA upayoga karane meM samartha nahIM hai / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! pabhU caMde jotisiMde jotisarAyA caMdavADasae vimANe samAe suhamAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi caDahiM sAmANiyasAhassIhiM jAva solasahiM AyarakkhadevANaM sAhassIhiM annehiM bahUhi~ jotisiehiM devehi ya saddhiM saMparibuDe' parantu he gautama ! vaha jyotiSendra jyotiSarAja candra candrAvataMsaka vimAna meM aura sudharmAsabhA meM candrasiMhAsana para cAra hajAra sAmAnika devoM se yAvat solaha hajAra AtmarakSaka devoM se tathA aura bhI aneka jyotiSka devoM se evaM deviyoM se ghirA huo hokara 'bhahayAhayaNagIdavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDDappavAiyara. veNaM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae' jora 2 se bajAye gaye nRtya meM gIta meM vAdinoM ke taMtrI ke tala ke tAla ke, zruTita ke ghana ke aura mRdaMga ke catura bajAne vAle ke dvArA utthita zabdoM se divya bhogopabhogoM ko bhoga sakane ke liye samartha hai / 'pabhU' zabda kA pavAne samartha nathI 'aduttaraMca NaM goyamA / pabhU cade jotisi de jotisarAyA caMdamaDiMsae vimANe samAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi cauhi sAmANiya sAhassIhiM jAva solasahiM AyarakkhadevANaM sAhassIhi annehi bahahiM josisiehiM devehi devIhiM ya saddhi saMparibuDe' 52tu gautama ! meM jyotiSandra tiSarAja caMdra caMdrAvataMsaka vimAnamAM ane sudharmAsabhAmAM caMdra siMhA sananI upara cAra hajAra sAmAnika dethI yAvat La hajAra AtmarakSaka devAthI tathA bIjA paNa aneka tiSka devothI ane deviyethI gherAyela thaIna 'mahayAhayaNaTTagIivAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divbAI bhogabhogAI muMjamANe viharittae nara narathI pAuvAmAM mAvesa nRtyamA gItamAM vAjItrenA taMtrInA talanA tAlamAM truTitane ghanane ane mRdaMgane catura vagADavA vALAo dvArA usthita zabdothI divya evA bhegapabhogane bhogavavA mATe samartha che. "mU' zabdane saMbaMdha ahIyAM karavAmAM Avela che
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0 1005 kevalaM parivAratuDieNa saddhiM bhogabhogAI buddhIe-no ceva NaM mehuNavattiyaM' anyadapyuttaraM khalu gautama ! candrohi jyotiSendro jyotiSAM rAjA candrAvataMsakavimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane caturbhiH sAmAnikasahasraiH SoDazabhirAtmarakSakadevAnAM ca sahasravit, anyairvA bahubhijyotiSadevairdevIbhizca sAdhU saMparivRtaH mahatAhatagItavAditataMtrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa sAkaM bhogabhogAn bhuJjAno vihartuM na prbhuH| kintu-kevalaM buddhayA-dhyAnamAtreNaiva nijAnta:puraparivAraiH prabhuHdivyabhogAn Rte-maithunAt / ___ 'sUrassa NaM bhate ! joisiMdassa joisaranno kai aggamahisIo pannattAo? goyamA ! cattAri aggamahisao pannattAo, taM jahA-sUrappabhA-AyavappabhAaccimAlI-pabhaMkarA evaM avasesaM jahA caMdassa' sUryasya khalu bhadanta ! jyotiSesambandha artha yahAM para kiyA gayA hai 'kevalaM pariyAra tuDieNa saddhiM bhogabhogAI buddhIe no ceva NaM mehuNavattiyaM' bhogopabhogoM ko bhoganA kevala apane antaHpura ke parivAra ke sAtha hI mana meM vicAra karane mAtra se hI vaha kara sakatA hai sAkSAt maithuna sevana karane ke rUpa meM vaha bhogopabhogoM ko nahIM bhoga sakatA hai| ____ 'sUrassa NaM bhaMte ! jotisiMdassa jotisaranno kai aggamahisIo pannatAo' he bhadanta ! jyotipendra jyotiSarAja sUrya kI agramahiSiyAM kitakI kahI gaI hai ? 'goyamA ! cattAri aggamahisIo paNNatAo' he gautama ! jyotiSendra jyotiSarAja sUrya kI cAra agramahiSiyAM kahI gaI haiM 'taM jahA' sUrappabhA, AyavappabhA, accimAlI, parbha karA' unake nAma isa prakAra se haiM-sUryaprabhA, AtapaprabhA, arcimAlI 'kevala pariyAra tuDieNa saddhiM bhogabhogAI buddhIe no ceva NaM mehuNavattiyaM' bhegapagone bhegavavAnuM kevaLa pitAnA aMtApuranA parivAranI sAthe ja manamAM vicAra karavA mAtrathI ja te karI zake che. sAkSAt mithuna sevana karavAnA rUpamAM te bhegapabhegone bhegavI zakatA nathI. 'sUrassa NaM bhaMte / jotisidassa jotisaranno kai aggamahisIo pannattAo' he bhagavana! tindra jotiSarAja sUryanI agramahiSi keTalI kahevAmAM bhAva cha ? 'goyamA ! cattAri aggamahisIo paNNattAo' gautama ! jyoti. bandra jyotiSa sUrya nI yA2 mahiSayo vAmAM mAvesa che. 'taM jahA surappabhA, AyavappA accimAlI, pabhekarA' tebhana naam| yA pramANe cha. sUrya pramA, sAtapA , mathi bhArI bhane prama421. 'evaM avasesaM jahA caMdassa NavaraM sUravaDiMsae vimANe sUraMsi sIhAsaNaMsi taheva savvaMsi pi gahAINaM
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1006 jIvAbhigamasUtre ndrasya jyotiSarAjasyA'gramahiSyaH kati ? bhagavAnAha - he gautama ! tAzcatasraH - sUryaprabhA 1 AtapaprabhA 2 arcimAlI 3 prabhaGkarA ca, evaM krameNa yadavaziSTa mihataccandrasya yathA tathA jJeyam / 'NanariM sUravarDisae vimANe saraMsi sIhAsaNaMsi' navaraM vaiziSTyamatrasUryAvartasake vimAne -sUrye siMhAsane, anyaccandravat iti / 'taheva savvesi pi gahAINaM cattAri aggamahisIo apannatAo0 taM jahA - vijayA - vejayaMtI jayaMtI - aparAjiyA, tesiMpi saheva' tathaiva sarveSAmapi grahANAM catasro'gramahiSyaH tadyathA - vijayA vaijayantI - jayantI - aparAjitA / tAsAmapi tathaiva pUrvavadvarNanamanusandheyam // 0 116 // mUlam - caMda vimANaM bhaMte! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannatA ? evaM jahA ThiIpae tahA bhANiyavvA jAva tArANaM / eesi NaM bhaMte! caMdimasUriya gahanakkhattatArArUvANaM kayare kayarehiMto appA vA - bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? gomA ! caMdimasUriyA eeNaM doNi vi tullA / savvatthovA aura prabhaGkarA ' evaM avisesaM jahA caMdassa NavaraM sUravarDisa vimANe sUraMsi sIhAsaNaMsi tava savveti pi gahAINaM cattAri aggamahisIo0 taM jahA - vijayA vaijayaMtI, jayaMtI, aparAjiyA, tesiM pi tava' isa ke Age kA aura saba kathana jaisA candra prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA hI hai kintu candra ke prakaraNa kI apekSA isa sUrya ke prakaraNa meM yahI vizeSatA hai yahAM sUryAvataMsaka vimAna hai sUrya nAmakA siMhAsana hai grahAdika jo aura jyotiSka deva haiM unakI bhI sabakI cAra cAra agramahiSiyAM hai unake nAma isa prakAra se haiM - vijayA, vaijayantI jayantI aura aparAjitA ina saba kA varNana bhI pUrva ke hI varNana jaisA hai // 116 // cattAri aggamahisIo0 taM jahA vijayA vejayaMtI jayaMtI, aparAiyA tesi pi taheva' mAnI pachI gADInuM tabhAbha athana caMdranA aramAM ne pramANe kahevAmAM Avela che, eja pramANe samajavuM. paraMtu caMdranA prakaraNa karatAM A sUryanA prakaraNamAM eja vizeSatA che ke--ahiyAM sUryAvata...saka vimAna che. sUrya' nAmavALuM siMhAsana che. tathA grAdi je bIjA yAtiSika deve che te badhAnI darekanI cAra cAra agramahiSiyA che. temanA nAme A pramANe che. vijayA, vaijayantI, jayantI ane aparAjItA. A madhAnuM varNana paNa pahelAnA varNana pramANe ja che. ! sU. 116 //
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 117 candravimAne devAnAM sthitinirUpaNam 1007 saMkhejjaguNA NakkhattA, saMkhejjaguNA gahA, saMkhejjaguNAo tArAo // sU0 117 // joi suddesao samanto // chAyA - candravimAne khalu bhadanta ! devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA, evaM - yathA sthAnapade tathA bhaNitavyA yAvat tArANAm / eteSAM khalu bhadanta ! candra-sUryagrahanakSatratArArUpANAM katare katarebhyolpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! candrasUryA ete dvaye'pi tulyAH sarvastokA saMkhyeyaguNAni nakSatrANi, saMkhyeyaguNA grahAH, saMkhyeyaguNAstArakAH suu0||117|| || jyotiSoddezakaH samAptaH // TIkA- 'caMdravimANe NaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? evaM jahA ThiIpae tahA bhANiyavyA tArArUvANaM' candravimAne khalu bhadanta ! nivAsi devAnAM kiyantaM kAlaM yAvat sthitirAyuSyakAlaH ? bhagavAnAha - gautama ! yAvAnkAlaH evam yathA prajJApanAyA dvitIyapade tathA jaghanyena palyopamasya caturthIbhAgaH, utkarSataH palyopamaM varSazatasahasrAbhyadhikam, candravimAne candrastatsAmAnikA AtmarakSakAdayazcotpadyante tatrAtmarakSakAdInAM teSAM tathoktA jaghanyA sthitiH, 'vimANe NaM bhate / devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' - ityAdi / TIkArtha- he bhadanta ! candravimAna meM jo deva rahate haiM unakI sthiti kitanI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'evaM jahA ThitIpae tahA bhANiyavvA jAva tArANaM' he gautama ! prajJApanA sUtra ke sthiti pad meM jaisA kathana kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para kathana kara lenA cAhie isa taraha candravimAna meM candramA kI ora usake sAmAnika devoM kI tathA AtmarakSaka devoM kI jaghanya sthiti palyopama ke caturtha bhAga pramANa aura utkRSTa sthiti eka hajAra varSa se adhika eka palyopama kI hai yahAM deviyoM kI sthiti jaghanya se 'caMda vimANaM bhate ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' ityAhi TIkA-he bhagavan ! ca'dra vimAnamAM je vA rahe che. teonI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che kejhaa ThiIpae tahA bhANiyavyA jAva tArANaM' he gautama ! prajJApanA sUtranA sthiti padamAM je pramANenuM kathana karavAmAM Avela che, eja pramANenu' tamAma kathana ahIyAM karIlevuM joie. A rIte caMdra vimAnamAM caMdramAMnI ane temanA sAmAnika devAnI tathA AtmarakSaka devAnI jaghanya sthiti pa2ApamanA ceAthA bhAga pramANunI tathA utkRSTa sthiti eka hajAra varSathI vadhAre eka patyeApama
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1008 jIvAbhigamasUtre utkRSTA ca candramasA tatsAmAnikAnAM vA / devInAntu-jaghanyena caturbhAgapalyopamana, utkatiH-palpopamA paMcAzatAvarSasahastrairabhyadhikam / evaM sUryAdi vimAnaviSayakANyapi sthitisUtrANi vaktavyAni / tatra-sUryavimAne caturbhAga-palyopamAtmikA sthitirdevAnAM jaghanyA, palyopamaM varSasahasrAbhyadhikamutkarpataH, devInAM caturbhAgapalyopamaM jaghanyataH-ardhapalyopamaM pazcabhirvapazatairabhyadhikam / grahavimAne jaghanyato devAnAM caturbhAgapalyopam, utkarpataH paripUrNa palyopamam, devInAM caturbhAgapalyopamaM jaghanyata , utkarpano'rdhapalyopamam / nakSatravimAne-etadeva pUrvoktaM devAnAm, devInAntu-jaghanyena caturbhAgapalyopamam, utkarpaNAdhika catupalyopama ke caturtha bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti pAMca sau varSa adhika Adhe palyopasa kI hai isI taraha se sUryAdi viSayaka sthiti sUtra bhI jAnanA cAhiye / sUryavimAna meM devoM kI jaghanyasthiti eka palyopama ke caturtha bhAga pramANa haiM aura utkRSTa sthiti 1 hajAra varSa se adhika eka palyopama kI hai yahAM deviyoM kI sthiti jaghanya se palyopama ke caturtha bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti pAMca sau varSa se adhika Adhe palyopama kI hai graha vimAnagata devoM kI jaghanya sthiti palyopama ke caturthabhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti eka palyopama kI hai deviyoM kI sthiti jaghanya se palyopama ke caturthabhAga, pramANa hai aura utkRSTa se Adhe palyopama kI hai nakSatra vimAna meM devoM kI jaghanya sthiti palyopama ke caturtha bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti eka palyopama kI hai deviyoM kI jaghanya sthiti palyopama ke caturtha nI che. ahIMyAM devinI sthiti jaghanyathI pApamanA cothA bhAga pramA NanI che, ane utkRSTa sthiti pAMca varSa adhika ardhApalyopamanI che. eja pramANe sUryAdi saMbaMdhI sthiti paNa samajI levuM joIe. sUryavimAnamAM devenI jaghanya sthiti eka palyopamanA cothA bhAga pramANunI che. ane utkRSTa sthiti eka hajAra varSathI vadhAre eka palyopamanI che. ahIMyAM devIconI sthiti jaghanyathI pApamanI cothA bhAga pramANunI che. ane utkRSTa sthiti pAMca varSathI vadhAre ardhA pApamanI che. graha vimAnamAM rahela devAnI jaghanya sthiti palyopamanA cothA bhAga pramANanI che. ane utkRSTa sthiti eka popamanI che. deviyenI sthiti jaghanyathI palyopamanA cothA bhAga pramANunI che. ane utkRSTathI ardhA pApamanI che. nakSatra vimAnamAM devanI jaghanya sthiti pamanA cethA bhAga pramANanI che. ane utkRSTa sthiti eka pApamanI che. deviyenI jaghanya sthiti pUlyopamanA cethAbhAga
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra.3 u.3 sU.117 candravimAne devAnAM sthitinirUpaNam 1009 rbhAgapalyopam / tArAvimAne devAnAM jaghanyato'STabhAgapalyopamam-utkarSataH sAtirekasaSTabhAgapalyopamam / athAlpavahatvasUtram-'eesiNaM bhaMte ! caMdima sUriyagahanakkhattatArArUvANaM kayare-kayarehito-appA vA bahuyA vA-tullA vA-visesAhiyA vA ? goyamA ! caMdimasUriyA eeNaM doNi vi tullA savvatthovA' eteSAM candrasUryagrahanakSatratarArUpANAM katare katarebhyaH khalu bhadanta ! alpAH bahukAH tulyAH vizeSAdhikA bhAga pramANa aura utkRSTasthiti kucha adhika palyopama ke caturthabhAga pramANa hai| tArA vimAna meM devoM kI jaghanya sthiti eka palyopama ke 8 veM bhAga pramANa hai| aura utkRSTa sthiti palyopama ke 2 caturtha bhAga pramANa hai deviyoM kI jaghanya sthiti palyopama ke AThaveM bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti kucha adhika palyopama ke AThaveM bhAga pramANa hai| alpabahatva kathana-etesi NaM bhate! caMdimasUriyagahanakkhatta tArArUvANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA he sadanta ! ina candra sUrya graha nakSatra aura tArAmaMDala inake vIca meM kauna kisakI apekSA alpa haiM ? kauna kisakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kisakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! caMdima sUriyA eteNaM doNha vi tullA savvatthovA' he gautama ! candramA aura sUrya ye donoM Apasa meM barAbara haiM / aura saba se kama haiM / kyoMki hara eka dvIpa meM pramANanI ane utkRSTa sthiti kaMIka vadhAre pApamanA cothA bhAga pramANunI che. tArA vimAna devenI jaghanya sthiti eka palyopamanA AThamA bhAga pramANanI che. ane utkRSTasthiti pApamanA 2 be cothA bhAga pramANunI che. deviyenI jaghanya sthiti palepamanA AThamA bhAga pramANunI che. ane utkRSTa sthiti kaMIka vadhAre palyopamanA AThamA bhAga pramANa che. alpa bahatvanuM kathana ___'eesi NaM bhaMte ! caMdima sUriyagahana khattatArArUvANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' 3 bhagavan 2yadra, sUrya, graha, nakSatra ane tArA maMDala temanI aMdara keNa kenI apekSAe alpa che? keNa kenA karatAM vadhAre che ane kahyuM ke nI barAbara che? tathA keNa konA 42tA vizeSAdhi cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 che ,-'goyamA ! caMdimAriyA eeNaM doNha vi tullA savvatthovA' 3 gautama ! yadramA bhane sUrya ane paraspara tulya che. ane sauthI kama che. kemake-dareka dvIpamAM jA0 127
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1010 jIvAbhiga masUtra vA iti prazne bhagavAnAha-he gautama ! candrasUryA ete dvayo'pi parasparaM tulyAH, pratidvIpa-pratisamudraM candrasUryANAM samasaMkhyAkakhAt tathA-grahanakSatratArArUpebhyaH sarve. 'pi stokA alpAH ityarthaH / 'saMkhejjaguNA nakkhattA' candrasUryebhyaH nakSatrANi saMkhyeyaguNAdhikAni aSTAviMzatiguNatvAt / 'saMkhejjaguNA grahA' nakSatrebhyaH saMkhyeyaguNAH grahAH sAtirekatriguNatvAt / 'saMkhejjaguNAo-tAragAo' grahebhyaH saMkhyeyaguNAstArakAH prabhUtakoTIkoTiguNatvAt iti ||suu0 // 117 // uktA jyotiSkavaktavyatA, samprati vaimAnikavaktavyatAmAha - mUlam-kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM vimANA panna ttA ? kahi NaM bhaMte ! vemANiyA devA parivasaMti ? jahA ThANa. pae savvaM bhANiyavvaM navaraM parisAo bhaNiyavAo jAva sukke, annesiM ca bahUNaM sohamma kappavAsINaM devANa ya devINa ya jAva viharati ||suu0 118 // ___ chAyA-kutra khalu bhadanta ! vaimAnikAnAM devAnAM vimAnAni prajJaptAni kutra khalu bhadanta vaimAnikA devAH parivasanti evaM yathA sthAnapade tathA sarva bhaNitavyam, navaraM paripado bhaNitavyAH yAvat-zukraH, anyeSAM ca bahUnAM saudharmakalpavAsinAM devAnAM ca devInAM ca yAvadviharanti // 118 // aura haraeka samudra meM candra aura sUrya samAna saMkhyA vAle kahe gaye haiM tathA ye graha nakSatra aura tArAoM kI apekSA alpa haiM / 'saMkhenaguNA nakkhattA' nakSatra candra aura sUryoM kI apekSA saMkhyAtaguNe adhika kahe gaye haiN| kyoMki ye 28 guNe adhika hote hai 'saMkhenaguNA gahA' nakSatroM kI apekSA graha saMkhyAtaguNe adhika hai kyoMki kucha adhika tiguNeM kahe gaye haiN| 'saMkhejaguNAo tAragAo' grahoM kI apekSA tArakA saMkhyAta guNeM adhika haiM kyoMki ye prabhUta koTIkoTi zuNeM kahe gaye haiM // 112 // ane dareka samudramAM caMdra ane sUrya samAna saMkhyAvALA kahyA che. tathA e aDa nakSatra mane tArAmA 285 che. 'saMkhejjaguNA NakkhattA' nakSatrI ya bhane sUrya karatAM saMkhyAtagaNuM vadhAre kahyA che. kemake-te aThayAvIsa gaNuM vadhAre cha. 'saMkhejjaguNA gahA' nakSatra 42di aMDe sadhyAta / dhAre che. bha te 44 padhAre gayA 49 che. 'saMkhejjaguNAo tAraggAo' aDAna karatAM tArAo saMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake-teone prabhUta keTI kedri, gayA hyA cha. // sU. 112 // /
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.117 vaimAnikadevavimAnasthalanirUpaNam 1011 TokA-'kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM vimANA pannattA ? kahiNaM bhaMte ! vemANiyA devA parivasaMti' kutra khalu bhadanta ! vaimAnikAnAM devAnAM vimAnAni saMsthitAni santi ? kutra ca khalu bhadanta vaimAnikA devAH parivasanti iti praznaH ? bhagavAnAha-'jahA ThANapae tahA savvaM bhANiyavvaM yathA prajJApanAyAH dvitIye sthAnapade asminviSaye kathitaM tathA tattena prakAreNa bhaNitabyam / rucakaparvatataTAt ratnaprabhApRthivItaH upari-Urdhvam candrasUryagrahanakSatratArArUpebhya upari bahuyojanAni bahuyojanasahasrANi bahuyojanazatasahasrANi bahuyojanakoTikoTI: UrdhvamutplutyabuddhayA gatvA etacca sAdharajjUpalakSaNam / uktazca "sauhammaMmi divaDDA aDDAijjAyarajjumAhiMde / baMbhaMmi addha paMcama cha accue satta logaMte // 1 // vaimAnika vaktavyatA'kahi NaM bhate ! vemANiyANaM devANaM vimANA pannattA'-ityAdi / TIkArtha-aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! vaimAnika devoM ke vimAna kahAM para kahe gaye haiM ? aura ve vaimAnika deva kahAM para rahate haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM 'jahA ThANapade tahA savvaM bhANiyavvaM' he gautama ! jaisA prajJApanA sUtra ke dvitIya sthAnapada meM kahA gayA hai vaisA hI vaha saba isa sambandha meM yahAM para bhI kaha lenA cAhiye isa taraha isa ratnaprabhA pRthivI ke rucakopalakSita vahusamaramaNIya bhUmibhAga se Upara-UMce candra, sUrya, graha, nakSatra evaM tAroM se bhI Upara aneka yojana zata, aneka yojana sahastra aneka yojana zatasahastra aneka yojana koTikoTI taka jAne para arthAt 'sohammi divaDo vimAnika devanI vaktavyatA 'kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM vimANA paNNattA' tyAla TIkAtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana ! vaimAnika devAnA vimAna kyAM AvelA che ? ane vimAnika deva kyAM rahe che? yA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha 3-'jahA ThANapade tahA savvaM bhANiyavve' he gautama! prajJApanA sUtranA sthAna padamAM je pramANe kahevAmAM Avela che eja pramANe e saghaLuM kathana AnA saMbaMdhamAM ahIMyA paNa kahI levuM joIe. A rIte A ratnaprabhA pRthvInA rUcakepalakSita bahusamaramaNIya bhUmibhAganI upara uMcA-caMdra, sUrya, graha nakSatra tArAonI paNa upara aneka jana aneka jana zata, aneka jana sahasa aneka jana zata sahastra aneka jana 32 TI sudhI pAthI marthAt 'sohammi divaDDhA aDDhA ijjAya rajjumAhiM de
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 1012 jIcAbhigamasUtra chAyA-saudharme sArdha sAdhe he rajjU mAhendre / brahma devaloke ardhapaJcamAH paT acyute sapta lokAnte // 1 // atra sthAne sArdharajjUpalakSite kSetre IpatprArabhArAdarvAka saudharma-zAnasanatyamAra-mAhendra brahmaloka-lAntaka-zukra-sahasrArA''nata-prANatA''raNA'cyuta-vayakA'nuttareSu sthAneSu vaimAnikAnAM caturazItirvimAnAvAsazatasahasrANi saptanavatiH sahasrANi trayoviMzatirvimAnAni 8497023 bhavanti / iyaM ca saMkhyA-'battIsa aTThavIsA vArasa aTThacauro sayasahassA' ityAdi saMkhyA saMyogato bhAvanIyA / sarvaratnamayAnImAni vimAnAni accha-lakSaNa-laNhA-nivRSTAdi vizeSaNavanti yAvadbhirUpANi / eSu bahavo vaimAnikA devAH parivasanti saudharmazAnAH yAvad graiveyakA anuttarAH, devAnAmetAni nAmAni-etanAmakatrimAnavAsitvAt yathA aDDA ijjAya rajjUmAhide vabhami advapaMcama cha accue satta logate' isa kathana ke anusAra isa ratnaprabhA pRthivI se 1 // rajjU pramANa Upara jAne para Ipat prArabhArA pRthivI se pahile ThIka isI sthAna para saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, zukra, sahasAra, Anata prANata AraNa, acyuta, greveyaka aura anuttara ina devalokoM meM vaimAnikoM ke 8497023 vimAna meM yaha saMkhyA 'battIsa ag. vIsA vArasa aTTa cauro saya saya sahassA' ityAdi saMkhyA ke saMyoga se AtI hai ye vimAna sarvAtmanA ratnamaya hai evaM accha zlakSNa laSTa ghRSTha pRSTa Adi vizeSaNoM vAle haiM inameM aneka vaimAnika deva rahate haiM vahAM rahane ke kAraNa inakA nAma usI sthAna ke anurUpa ho gayA hai jaise -saudharma, IzAna yAvat traiveyaka anuttara vyavahAra meM yahAM para bhI aisA vaMbhami addhapaMcama cha accue satta logate' mA gAthAmA 48 4thana pramANe ratnaprabhA pRthvIthI 1 doDha raju pramANa upara javAthI ItyAbhArA pRthvIthI pahelA barAbara e ja sthAna para saudharma, IzAna sanakumAra, mahendra, brahmaloka, lAtaka zuka sahasAra, Anata, prANata, AraNa, azruta praveyaka ane anuttara A devalokamAM vimAnikanA 8497023 ceryAzI lAkha sattANuM 12 ne tevIsa vimAna che. mI sadhyA 'battIsa aTThavIsA vArasa aTTha caurosayasahassA' tyA sayAnA sayogathI mAve che. yA vibhAnA sarvAtmanA ratnamaya che. ane a7, laNa, laSTa, sRSTa, ghaTTa vigere vizeSaNe vALA che. temAM aneka vimAnika devo rahe che. tyAM rahevAne kAraNe temanA nAme e sthAnanA jevAja thayela che, jemake-saudharma, IzAna, yAvat praveyaka anuttara vyavahAramAM ahIMyAM paNa evuM ja jovAmAM Ave che. jemake-paMcAla dezamAM rahevAvALAne "pAMcAla evA nAmathI oLakhavAmAM Ave che. saudharmathI laIne
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.118 vaimAnikadevavimAnasthalanirUpaNam 1013 pazcAunivAsinaH pazcAlAH / te saudharmAdayo devA yathAkrama-mRga-mahipa-carAha-- siMha-chagala-dardura-haya- gajapati-bhujaga-khaGga-vRpabhAMka-viDima- cihnaprakaTitamukuTAH varakuNDalodyotitAnanAH mukuTadIptazirasaH panapakSma-(patra) gaurAH zreyAMsaH paramaprazastAH zubhavarNagandhasparzAH uttamavikurviNaH vividhavastramAlyadhAriNaH mahaddhikAH mahAdyutikAH mahAyazasaH mahAbalA mahAnubhAgAH mahAsaukhyAH hArahI dekhane meM AtA hai-jaise pazcAladeza nivAsI pazcAla aise nAma vAle ho jAte haiM / saudharma se lekara acyuta devaloka taka ke ve saudharmAdika deva kramazaH mRga mahiSa varAha siMha chagala, dardura, haya gajapati, bhujaga khaga, vRSabhAGka aura viDima ye cihna jinake mukuTa meM prakaTita hote haiM aise hote haiM saudharma devoM ke mukuToM meM mRgarUpa kA cihna prakaTita hotA hai IzAna devoM ke mukuToM meM mahiSa kA cihna prakaTita hotA hai sanatkumAra devoM ke mukuToM meM varAha kA cihna prakaTa hotA hai mAhendra devoM ke mukuToM meM siMha kA cihna pragaTa hotA hai brahmaloka devoM ke mukuToM meM chagala kA cihna prakaTa hotA hai lAntaka devoM ke mukuToM meM dardura-meDhaka kA cihna prakaTa hotA hai zukrakalpa devoM ke mukuToM meM haya kA cihna prakaTa hotA hai sahasrAra devoM ke mukuToM meM gajapati kA cihna prakaTa hotA hai Anatakalpa ke devoM ke mukuToM meM bhujaMga kA cihna prakaTa hotA hai prANatakalpa ke devoM ke mukuToM meM khaGga kA cihna prakaTa hotA hai khaGga se yahA~ catuSpada vizeSa geDA-hAthI-likhA gayA hai AraNakalpa devoM ke mukuToM meM vRSabha kA cihna prakaTa hotA hai aura acyutakalpa ke devoM ke amruta devaleka sudhInA e saudharmAdika devo kamazaH mRga, mahiSa, varAha, siMha chagala, da, haya, gajapati, bhujaga khaMga, vRSabhAMka ane viDima A cihno jemanA pragaTa thAya che, evA hoya che. saudharma denA muguTamAM mRganA rUpanuM cihna pragaTa thAya che. IzAna denA muguTemAM mahiSanuM cihna pragaTa thAya che. sanaskumAra denA muguTamAM varAhanuM cihna pragaTa thAya che. mahendra devanA muguTemAM siMhanuM ciha pragaTa thAya che, brahmaka devanA muguTamAM chagala-sasalAnuM cihna pragaTa thAya che. lAntaka denA muguTamAM deDakAnuM cihna pragaTa thAya che. zuka lekanA devanA muguTomAM ghaDAnuM cihna pragaTa thAya che. sahastrAra denA muguTomAM gajapatinuM cihna pragaTa thAya che. Anata kalpanA devonA muguTomAM sarpanuM cihna pragaTa thAya che. "baMga e padathI ahIyAM cepa vizeSa guMDA-hAthI levAmAM Avela che. AraNa 95nA devene mugumAM baLadanuM cihna pragaTa thAya che. ane azruta kalpanA
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1014 jIvAbhigamasUtra virAjitavakSasaH saMgatakuNDalamRSTagaNDalakarNapIThadhAriNaH vicitrahastAbharaNAH vicitramAlamukuTinaH kalyANakAvaramAlyAnulepanAH dedIpyamAnazarIrAH pralaMbavanamukuToM meM viDima kA cihna prakaTa hotA hai / ina sapa devoM ke Anana mukha-cara kuNDalocotita hote hai zreSTha kuNDaloM me camakate rahate haiM mastaka inake mukuToM kI dIpti se uddIpita rahate haiM / inakA varNa padmapatra ke jaisA gorA-gorA hotA hai ye kalyANa pAtra hote haiM arthAt parama prazasta hote haiM inakA varNa gandha aura sparza zubha hotA hai inakI vikriyA bhI zubha hotI hai vividha prakAra ke vastroM aura mAlAoM ko dhAraNa karane vAle hote hai parivAra vimAna Adi vaDI RddhiyoM ke ye adhipati hote haiM mahatI zarIra AbharaNa Adi kI prabhA vAle hote haiM mahA yazasvI hote haiM mahAbaliSTha hote haiM mahAprabhAvazAlI hote hai mahAsukhI hote haiM inakA vakSasthala pahire hue hAroM kI camaka se sadA cama camAtA rahato hai pahire hue kuNDaloM se inakI kapolapAlIrpita hotI rahatI hai vicitra prakAra ke hasta ke AbharaNoM se inake donoM hAtha alaMkRta hote rahate haiM / inake mukuToM meM vicitra-nAnA prakAra kI mAlAeM sajjita rahatI haiM ye deva svayaM sundara se sundara Ananda dAyaka mAlAe pahire rahate haiM aura zarIra para inake sarvottama khuzabUdAra upaTana lagA rahatA hai / inakA zarIra sadA camakatA rahatA hai / lambI denA muguTemAM viDimanuM cihna pragaTa thAya che. A badhA devonA mukha-zreSTha kuMDaLethI prakAzita hoya che. zreSTha kuMDaLothI sadA camakatA rahe che. temanA mastake A muguTenI dIptithI udIpita rahe che. tene varNa padmapatranA je gaura hoya che. e kalyANanA pAtra hoya che. arthAta parama prazasta hoya che. tene varNa, gaMdha ane sparza zubha hoya che. tenI vikriyA paNa zubha hoya che. vividha prakAranA vaDhyo ane mALAone dhAraNa karavAvALA hoya che. parivAra vimAna vigere meTi ddhinA teo adhipati hoya che. zarIra AbharaNa vigere prakAranI moTI prabhAvALA hoya che. mahAyazasvI hoya che mahAna baLavALA hoya che. mahAna prabhAvazALI hoya che. mahAsukhI hoya che, temanuM vakSasthaLa paherelA hArenI camakathI sadA camacamATa vALuM rahe che. pahelA kuMDaLethI teonI kapila pAlI ghasAtI rahe che. vicitra prakAranA hAthanA AbhUSaNethI temanA banne hAthe suzobhita thatA rahe che. temanA mukuTanI vicitra-aneka prakAranI mAlAo sajajIta rahe che, e deva pate suMdarathI paNa suMdara ane AnaMda dAyaka mALAo paherelA rahe che. ane temanA zarIranI
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.118 vaimAnikarevavimAnasthalanirUpaNam 1015 mAladharAH divyavarNa-gandha-sparza-saMhananasaMsthAnaH divyaddhi-dhuti-prabhA chAyA 'cibhiH divya tejolezyAbhyAM dazadizA avamAsayanta udyotayanto yAvatprakAzayanto viharanti / te ca vaimAnikazakAdazo'cyutAntAH svasvakalpe'nekazanasahasravimAnavAsi-sAmAnikalokapAlAnAM svAgramahipINAM saparivArANAM parSadAm anIkA'nIkAdhipatInAm AtmarakSakasahasrANAm anyeSAzca devAnAM devInAm ca Adhipatyam kurvan pAlayan vizAlanRtyAdi divyabhogAn bhuJjAno viharanti / saudharmakadevAnAM vimAnAni-jambudvIpe mandarasya dakSiNena ratnaprabhAyA UrdhvaM candrA2 vanamAlAoM se vaha suzobhita rahatA hai ye apane zArIrika divya varNa se, divya gandha se divya sparza le evaM divya saMsthAna se divya dhuti se, divya prabhA se divya chAyA se divya jvAlA se divya teja se aura divya lezyA se daza dizAoM ko avabhAsita karate hue udyotita karate hue yAvatprakAzita karate hue AnaMda karate rahate haiM ye acyutAnta vaimAnika zakrAdika deva apane 2 kalpa meM lAkhoM vimAnavAsI devoM ke jaise sAmAnika devoM ke lokapAloM ke apanI saparivAra agramahiSiyoM ke devoM ke, anIkoM ke anIkAdhipatiyoM ke tathA saikaDoM AtmarakSakoM ke evaM aura bhI aneka deva deviyoM ke Adhipatya ko karate hue unakA pAlana karate hue tathA vizAla nRtyAdirUpa divya bhogoM ko bhogate hue sukha pUrvaka apanA samaya vyatIta karate rahate haiM / saudharmaka devoM ke vimAna kahAM para haiM ? yaha bAta prakaTa kI jAtI upara khuzabedAra upaTana lagADelA rahela che. temanA zarIra, sadA camakatA rahe che. lAMbI lAMbI vanamALAothI te suzobhita rahe che. te pitAnA zArIrika divya vaNathI, divya gaMdhathI, divya sparzathI tathA divya saMhanana ane divya saMsthAnathI divya devadhithI, divyadyatithI, divya prabhAthI divya chAyAthI divya javAlAthI divya tejathI ane divya lezyAthI dase dizAone avabhAsita karatA thakA ghotita karatA thakA yAvat prakAzita karatA thakA AnaMda karatA rahe che. azruta sudhinA vaimAnika zakrAdi deva pitapatAnA ka5mAM lAkho vimAna vAsI denA jevA sAmAnika devanA lekapolenA, pitAnA parivAra sahitanI pitAnI agramahiSinuM pariSadAnA devanuM anIkenI anIkAdhipatinuM tathA seMkaDe AtmarakSaka devonA tathA bIjA paNa aneka devo ane deviyenuM adhipatipaNuM karatA thakA teonuM pAlana karatA thakA tathA vizAla nRtya vigere rUpa divya bhegone bhegavatA thakA sukha pUrvaka pitAno samaya vItAvatA rahe che, saudharma devAnA vimAne kayAM AvelA che ? e vAta batAvavAmAM Ave
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 1016 dInAmuparitane vahure'rdharajjUpalakSitakSetre saudharmakalpo vizeSaNaviziSTo'vabhAsate'tivistRto'ccha0 yAvat pratirUpaH / saudharmekalpe dvAtriMzad vimAnAvAsazatasahasrANi bhavanti, sarvANyacchAni yAvatpratirUpANi / vimAnAnAM bahumadhye paJcavimA. nAvataMsakA bhavanti dikSa madhye ca te ratnamayA acchA yAtpratirUpAH / teSu saMkhyAtavimAneghu saudharmakA mahaddhikA:0 dazadizA udyotayantaH parivasanti / te te tasvasAmAnikAdInAmAdhipatyaM kurvANA yAvadviharanti sU0 // 118 // hai jambUdvIpa sthita mandaraparvata kI dakSiNadizA meM ratnaprabhA pRthivI se Upara meM jyotiSamaMDala ke uparitana AkAza bhAga meM sArdha rajjU palakSitakSetra meM ativistRta saudharmakalpa hai yaha prAcIna pratIcyAyata Adi vizeSaNoM vAlA evaM accha yAvat pratirUpAntaka ke vizeSaNoM vAlA hai saudharmakalpa meM 32 lAkha vimAnAvAsa haiM ye sava vimAnAvAsa accha yAvat pratirUpa hote haiM vimAnoM ke bahumadhya meM pAMca vimAnAvataMsaka haiM / jo isa prakAra se haiM pUrva dizA meM azokAvataMsaka haidakSiNa dizA meM sasaparNAvataMsaka hai pazcimadizA meM campakAvataMsaka hai uttaradizA meM cUnAvataMsaka hai aura ina saba ke bIca meM saudharmAvataMsaka hai| ye saba vimAnAvataMsaka accha yAvat pratirUpa vizeSaNoM vAle haiN| ina 32 lAgna vimAnoM meM saudharmaka deva rahate haiN| ye saba 'mahiDiyA jAva dasadisAo ujjovemANA' maharddhika hote haiM yAvat dazadizAoM ko udyotita karate hue Ananda se apane samaya ko che. jaMbudvipamAM Avela maMdara parvatanI dakSiNa dizAmAM ratnaprabhA pRthvInI upara tiSa maMDalanA uparanA AkAza bhAgamAM sAIraja deharAju) palakSita kSetramAM atyaMta vizALa saudharma kalpa Avela che. e prAcIutIcInAyata vigere vizeSa vALe ane accha yAvat pratirUpa sudhinA vizeSaNavALe che. saudharmakAmAM 3ra batrIsa lAkha vimAnAvAse che. A badhA vimAnAvAsa accha yAvata, pratirUpa hoya che. vimAnanI bahumadhyamAM pAMca vimAnAvataMsaka che. je A pramANe che-pUrva dizAmAM azAkAvataMsaka che. dakSiNa dizAmAM sakSapaNuvataMsaka che. pazcima dizAmAM caMpakAvataMsaka che. uttara dizAmAM AgrAvataMsaka che. ane e badhAnI madhyamAM saudharmAvalaMsaka che. A badhA vimAnA vataMsake accha yAvata, pratirUpa che. vigere vizeSa vALA che. A 32 batrIsa sAma vibhAnAmA saudharma va 2 cha. se mayA 'mahiDUDhiyA jAva dasa disAo ujjovemANA' bhaiddhi DAya che. ise hizAmAna dhotita 42tA th| mAna /
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.3 u. sU.119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1017 mUlam-sakassa Na bhaMte ! deviMdasta devaranno kai parisAo pannatAo ? goyamA! tao parilAo pannattAo taM jahAsamiyA caMDA jAyA abhitariyA samiyA, majjhimiyA caMDA, bAhiriyA jaayaa| sakasta NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe kai devasAhastIyAo pannattAo? majjhimiyAe parisA0 taheva bAhiriyAe pucchA ? goyamA! sakasta devidAsa devaranno abhitariyAe parisAe bArasa devasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe cauddasa devasAhastomo pannatAo, bAhiriyAe parisAe solasa devasAhassIo pannatAo, tahA-abhitariyAe parisAe satta devI sayANi, majhimiyAe chacca devI sayANi, bAhiriyAe paMca devI sayANi pannatAI / sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? evaM majjhimiyAe bAhiriyAe vi, goyamA ! sakassa deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe devANaM paMca paliovamAI ThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe cattAri paliovamAiM ThiI pannattA, vAhiriyAe parisAe devANaM tinni paliovamAiM ThiI pannattA, devINaM ThiI abhitariyAe parisAe devINaM tinni paliovamAiM ThiI pannattA, majjhimiyAe dunni paliovamAiM ThiI pannattA, bAhiriyAe parisAe egaM paliovamaM ThiI pannattA, aTTho so ceva jahA bhavaNavAsINaM / kahi NaM bhaMte ! IsANakANaM ativAhita karate rahate haiM aura apane 2 sAmAnika Adi devoM kA Adhipatya Adi karate hue rahate haiM // 118 // . pUrvaka pitAnA samayane vitAvatA rahe che. ane pitA potAnA sAmAnika vigere devanuM adhipatipaNuM vigere karatA thakA sukha pUrvaka rahe che. sU. 118 jI0 128
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1018 jIvAbhigamasUtra devANaM vimANA pannattA ? taheva savvaM jAva IsANe, ettha devide deva0 jAva viharai / IsANasla NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno kaI parisAo pannatAo? goyamA! tao parisAo pannatAo, taM jahA-samiyA caMDA jAyA taheva savvaM, NavaraM abhitariyAe parisAe dasa devalAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe bArasa devasAhassIo pannattAo, bAhiriyAe cauddassa devasAhassIo, devI gaM pucchA abhitariyAe nava devI sayA pannattA, majjhimiyAe parisAe aTU devisayA paNNattA, bAhiriyAe parisAe satta devisayA paNNattA, devANaM Thii pannattA ? abhitariyAe parisAe devANaM satta paliova mAiM ThiI pannattA, majjhimiyAe cha paliovamAiM, vAhiriyAe parisAe paMca paliovamAiM ThiI pannattA, devI gaM pucchA abhitariyAe sAiregAiM paMca paliovamAiM majjhibhiyAe parisAe cattAri paliovamAI ThiI pannattA, bAhiriyAe parisAe tinni paliovamAiM ThiI paNNattA, aTo taheva bhaanniyvvo| saNaMkumArANaM pucchA taheva ThANapadagameNaM jAva saNaMkumArassa tao parisAo samiyAI taheva, navaraM abhitariyAe parisAe aTra devasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe dasa devasAhaslIo, pANattAo, bAhiriyAe parisAe bArasa devasAhassIo pannattAo, abhitariyAe parisAe devINaM ThiI addhapaMcamAiM sAgarovamAiM paMcapaliovamAI ThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe addhapaMcamAI, sAgarovamAiM cattAri paliovamAI ThiI pannattA, bAhiriyAe / parisAe addhapaMcamAiM sAgaroSamAiM tinni paliovamAiM ThiI pannattA, aTo so cetra / evaM mAhiMdassa bi taheva tao pari
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra.3 u03 khu. 119 zakrAdidevAnAM paripadAdini0 sAo, navaraM abhitariyAe parisAe cha devasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe aTTa devasAhassIo pannatAo, bAhiriyAe dasa devasAhassIo pannatAo, ThiI devANaM abhitariyAe parisAe addhapaMcamAI sAgarovamAI sattaya palio mAI ThiI pannatA, majjhimiyAe parisAe paMca sAgarovamAI chacca paliomAI, bAhiriyAe parisAe addha paMcamAI sAgarovamAI paMca ya palio mAI ThiI pannattA, taheva savvesiM iMdANaM ThANapadagameNaM vimANANi vuccA tao paMcchA parisAo patteyaM 2 buccai | vaMbhassa vi tao parisAo pannattAo abhitariyAe cattAri devasAhassIo, majjhimayAe cha devasAhastIo, bAhiriyAe aTTha devasAhassIo, devANaM ThiI, abhitariyAe parisAe addhaNavamAI sAgarovamAI paMcaya palio mAI, majjhimiyAe parisAe addhanavamAI cattAri palio mAI, bAhiriyAe addhanavamAI sAgarovamAiM tinni ya palio mAI, aTo so caitra / sagassa vi jAva to parisAo jAva abhitariyAe parilAe do ceva sAha - sIo majjhimayAe cattAri deva sAhassIo pannantAo, bAhiriyAe cha devasAhassIo pannatAo, ThiI bhANiyavvA abhitariyA parisAe bArasa sAgarovamAI satta palio mAI ThiI pannatA, majjhimiyAe parisAe bArasa sAgarovasAI chacca palio mAI ThiI pannattA, bAhiriyAe parisAe bArasa sAgarovamAiM paMca palio mAI ThiI paNNattA / mahAsukkassa vi jAva tao parisAo jAva abhitariyAe evaM devasahassaM, majjhimayAe do deva sAhasIo pannatAo, bAhiriyAe cattAri devasAhasIo abhitariyAe parisAe addhasolasa sAgarovamAI paMca 1019
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1020 jIvAzcimasUtra paliovamAI, majjhimiyAe addhasolasa sAgarovamAiM cattAri paliovamAiM vAhiriyAe parisAe addhasolasa sAgarovamAI tinni paliovamAiM aTo so ceva / sahassAre pucchA jAva abhitariyAe parisAe paMcadevasayAmajjhimiyAeparisAe egA devasAhassI bAhiriyAe parisAe do deva sAhassIo pannattA ThiI abhitariyAe parisAe aTArasasAgarovalAI satta pali ovamAiM ThiI pnnttaa| evaM manjhimiyAe aTArasa chappaliyovamAiM, bAhiriyAe aTArasa sAgarovamAiM paMcapaliovamAI aTo soceva / ANayapANayassa vi pucchA jAva tao parisAo navaraM abhitariyAe aDDAijA devasayA majjhamiyAe paMcadevasayA bAhiriyAe egA devasAhastI ThiI abhitariyAe egUNavIsa sAgarovamAiM paMca ya paliovamAiM, evaM majjhimaparisAe egUNa vIsa sAgarovamAiM cattAri ya paliovamAiM bAhiriyAe pari sAe egUNavIsaM sAgarovamAiM tinni ya pali povamAiM ThiI aTo soceva / kahiNaM bhaMte ! AraNa accuyANaM devANaM taheva accue saparivAre jAva viharai, accuyarasa NaM deviMdassa tao pari sAo pannattAo abhitaraparisAe devANaM paNavIsa sayaM, majjhima0 aDDhAijA sayA bAhiriya0 paMcasayA abhitariyAe ekavIsaM sAgarovamA satta ya paliovamAiM majjhima0 ekavIsa sAgara0 chappaliopama0 bAhira0 ekatrIsaM sAgarovamA0 paMca ya paliovamAiM ThiI pannattA / kahi NaM bhaMte! heTrimagevejagANaM devANaM vimANA pannattA? kahi NaM bhaMte ! heTrimagevejagA deza parivasaMti ? jaheva ThANapae taheva, evaM majjhimagevejagA uva rimagevejagA aNuttarAya jAva ahamiMdA nAmaM te devA paNNattA samaNAuso ||suu0 119 //
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA 5 3 u.. su. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1021 chAyA-zakrasya khalu bhadanta ! devendrasya devarAjasya katiparSadaH prajJaptAH ? gautama ! tisraH parSadaH prajJaptAH tadyathA-samitA caNDA jAtA, AbhyantarikA samitA, mAdhyamikA caNDA, vAhyA jAtA / zakrasya khalu bhadanta ! devendrasya devarAjasyAbhyantarikAyAM parpadi kati devasahasrANi prajJaptAni ? madhyamikAyAM parSadi kaMtidevasahasrANi prajJaptAni, tathaiva vAhyAyAM pRcchA, gautama ! zakrasya devendrasya devarAjasya AbhyantarikAyAM parSadi dvAdaza devasahasrANi prajJaptAni, mAdhyamikAyAM parSadi caturdaza devasahasrANi 2 prajJaptAni, vAhyAyAM parpadi SoDaza devasahasrANi prajJaptAni, tathA'bhyantarikAyAM parpadi saptadevI zatAni mAdhyamikAyAM par3a devI zatAni vAhyAyAM paMcadevI zatAni prajJaptAni / zakrasya khalu bhadanta ! devendrasya devarAjasyAbhyantarikayAM parpadi devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ? evaM mAdhyamikAyAM bAhyAyAmapi gautama ! zakrasya devendrasya devarAjasyAbhyantarikAyAM parpadi paMcapalyopamAni sthitiH prajJaptA, mAdhyamikAyAM parSadi catvAri palyopamAni sthitiHprajJaptA:-bAhyAyAM parSadi devAnAM sAgaropamANi SaT palyopamAni sthitiH prajJaptA-vAhyAyAM parSadi dvAdaza sAgaropamANi paJcapalyopamAni sthitiH prajJaptA / mahAzukrasyApi yAvattisraH parSado yAvadAbhyantarikAyAm ekaM devasahasram mAdhyamikAyAM dve devasahasra prajJapte bAhyAyAM catvAri devasahasrANi AbhyantarikAyAM parpadi ardhaSoDazasAgaropamANi paMcapalyopamAni mAdhyamikAyAmardhaSoDaza sAgaropamANi catvAri palyopamAni vAhyAyAmardhapoDazasAgaropamANi trINi palyopamANi arthaH sa eva / sahasrAre pRcchA yAvada AbhyantarikAyAM parpadi paJcadevazatAni mAdhyamikAyAM parSadi eka devasahasram, vAhyAyAM dve devasahasra prajJapte sthitirAbhyantarikAyAmardhASTAdazasAgaropamANi saptapalyopamAni sthitiH prajJaptA evaM mAdhyamikAyAma_STAdaza-paTU palyopamAni, vAhyAyAmardhASTAdazasAgaropamANi pazca palyopamAni arthaH sa eva / AnatANatasyApi pRcchA yAvattisraH parSadaH, navaram-AbhyantarikAyAmadhetRtIyAni devazatAni mAdhyamikAyAM paMcadevazatAni vAhyAyAmekaM devasahasraM sthitiH AbhyantarikAyAmekonaviMzatiH sAgaropamANi paJca ca palyopamAni evaM mAdhyami0 ekonaviMzatiH sAgaropamANi catvAri ca palyopamAni, bAhyAyAM parpadi ekonaviMzatiH sAgaropamANi trINi ca palyopamAni sthitiH, arthaH sa eva / kutra khalu bhadanta ! AraNAcyutayordevayostathaivAcyutaH sa parivAro yAvad viharati acyutasya khala devandrasya tisraH parpadaH prajJaptAH AbhyantaraparSadi devAnAM paJcaviMzaM zatam, mAdhyamikAyAmatRtIyAni zatAni bAhyAyAM paJcazatAni AbhyantarikAyAmekaviMzatiH sAgaropamANi sapta ca palyopamAni mAdhyamikAyAmekaviMzatiH sAgaropamANi paT palyopamAni vAhyAyAmekaviMzatiH sAgaropamANi pazca ca palyopamAni sthitiH prajJaptA / kutra khalu bhadanta ! adhastanauveyakANAM devAnAM vimAnAni prajJaptAni kutra
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 jIvAmigamasUtre 1022 khalu bhadanta ! abhrastanagraiveyakA devAH parivasanti yathaiva sthAnapade tathaiva evaM madhyamagraiveyakAH uparitanagraiveyakAH anuttarAzca yAvat ahamindrAnAma te devAH, prajJaptAH zramaNAyuSman ? || sU0 119 // // iti prathamavaimAnikoddezaH // TIkA - 'sakasa NaM bhaMte ! deviMdassa devaramno kati parisAo pannattAo ? gomA ! o parisAo pannattAo - taM jahA - samitA, caMDA, jAtA, abhitariyA samiyA, majjhamiyA caMDA bAhiriyA jAtA' he bhadanta ! devendra devarAz2azakrasya kati parSadaH sabhAH santi ? bhagavAnAha - he gautama ! tisraH pariSadaH prajJaptAH, tadyathA - samitA 1 caNDA jAtA 3 tatrA'bhyantarikA parpat samitAnAmnI, madhyamikA caNDA, vAhyA yA lA jAtA nAmnI vizrutA / 'sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno abhitariyA parisAe kai devasAhassIo pannatAo ? 'sakkassa NaM bhate ! deviMdassa deva raNNo' ityAdi / TIkArtha- gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! devendra devarAja zakra kI kitanI pariSadAeM kahI gaI haiM ? uttara meM prabhu kahate kahate haiM - 'goyamA ! tao parisAo pannattAo' he gautama / tIna pariSadAeM devendra devarAja zakra kI kahI gaI hai / 'taM jahA' jinakA nAma isa prakAra se hai - 'samiyA caMDA jAyA' samitA, caMDA aura jAtA inameM 'abhitariyA, samiyA, majjhamiyA caMDA bAhiriyA jAyA' jo Abhyantara pariSadA hai usakA nAma samitA hai jo madhya pariSadA hai| usakA nAma caMDA pariSadA hai aura bAhara kI pariSadA hai usakA nAma jAyA pariSadA hai 'sakkassa NaM bharate / deviMdassa devaraNNo abhitarayA parisAe kati deva sAhassIo paNNattAo' he bhadanta ! devendra 'sakkassa NaM bhaMte! deviMdassa devaraNNo' dhatyAhi 1 TIkA-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM' ke he bhagavana devendra devarAja zakanI keTalI pariSadA kahevAmA Avela che ? A praznanA uttaramAM aluzrI gautamasvAmIne he che - 'goyamA / tao parisAo paNNattAo' gautabha | RNu pariSahAmI hevendra hevarAna rAhunI uDela che. 'taM jahA' tenu' nAma yA pramANe eDesa che. 'samiyA caMDA, jAyA' samitA thaMDA bhane lutA tebhAM 'abhitariyA samiyA, majjhamiyA caMDA bAhiriyA jAyA' ne malyantara pariSadA che tenuM nAma samitA che. madhyamAM je pariSadA tenu' nAma caMDI e pramANenuM che. ane bahAranI je pariSadA che. tenuM nAma jAtA e pramANe che. 'sakassaNaM bhaMte / deviMdassa devaraNNo atiriyAe parisAe kati devasAhassIo paNNattAo' he lagavan devendra devarAna rAhunI mAlyantara pariSahAbhAM DeTalA
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM paripadAdini0 . 1023 majhimiyA parisAe taba vAhiriyAe pucchA ?' he bhadanta ! devarAja devendrazakrasyA'bhyantarikAyAM parpadi kati devasahasrANi mAdhyamikAyAJca parpadi kiyanti tathaiva bAhyAyAM kiyantIti prazna ? 'goyamA sakkassa deviMdassa devaranno agbhitariare parisare arre devasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe caudasa devasAhasIo pannatAo, bAhiriyAe parisAe solasa devasAhassIo pannattAo' bhagavAnAha - he gautama! devendra - devarA nazakrasyAbhyantarikAyAM parSadi dvAdazadevasahasrANi, mAdhyamikAyAM parpadi caturdazasahasrANi devAnAm, vAhyAyAJca poDaza devasahasrANi prajJaptAni / 'tahA abhitariyAe parisAe sattadevI sANi, majjhimiyAe chacca devI sayANi, vAhiriyAe paMcadevIsayAI pannattAI' tathAssbhyantarikAyAM-madhyamikAyAM - bAhyAyAzca parSada devInAM sapta zatAni SaT ca devarAja zakra kI Abhyantara pariSadA meM kitane hajAra deva hai ? 'majjhimiyAe pari0 taba bAhiriyAe pucchA' madhya pariSadA meM aura bAhya pariSadA meM kitane hajAra deva haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! erree deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe bArasadevasAhasIo paNNattAo' he gautama ! devendra devarAja zakra kI Abhyantara pariSadA meM 12 hajAra deva haiM 'mahimiyAe parisAe caudasadeva sAhasIo paNNattAo' madhyama pariSadA meM 14 hajAra deva haiM / 'bAhiriyAe parisAe solasa devasAhassIo paNNattAo' bAhyapariSadA meM 16 hajAra deva haiM / 'tahA abhitariyAe parisAe sattadevIsayANi, majjhamiyAe chaccadevIsayANi bAhiriyAe paMcadevI sayAI panatAI' tathA - Abhyantara pariSadA meM sAta sau deviyAM haiM madhyapariSadA meM 6 Denjara deve| ahevAmAM AvelA che ? 'majjhimAe parisAe taheva bAhiriyAe pucchA' madhyama pariSadAmAM ane khAdya pariSadAmAM keTalA hajAra devA che? A praznanA uttarabhAM aluzrI he che - 'goyamo ! sakkassa deviMdarasa devaranno abhiMtariyAe parisAe bArasa devasAhassIo paNNattAo' he gautama! devendra devarAna zanI Abhyantara pariSahAbhAM 12 mAra hunnara heve che. 'majjhimiyAe parisAe caudasa deva sAhasIo paNNattAo' madhyamA pariSahAmA 14 auauha hunnara heve che. 'bAhiriyAe parisAe solasa deva sAhassIo paNNattAo' mA pariSadyAmAM 16 soNa hunnara hevA hyA che. 'tahA abhiMtariyAe parisAe satta devI sayANi, majjJimiyAe chacca devI sayANi vAhiriyAe paMca devI sayAI pannattAI' tathA Abhyantara pariSadAmAM sAtasA dhruviyeA che. madhyamA pariSadyAmAM se viyeA che,
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ jauvAbhigamasUtre 1024 zatAni paJca ca zatAni kramazaH prajJaptAni / 'sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno abhitarisAe pariyAe devANa kevaI kAlaM ThiI pannattA ? evaM majjhimayAe bAhiriyA vi' he bhadanta ! devendra devarAjazakrasyAbhyantarikAyAM parSada devAnAM sthitiH kiyantaM kAlaM kathitA evaM mAdhyamikAyAM - vAhya (yAmapi praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! sakkssa deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe paMcapalio mAI ThiI pannatA, majjhimiyAe parisAe cattAri palio mAI ThiI paNNattA, vAhiriyAe parisAe devANaM tinni palio mAI ThiI pannattA' he gautama! devendra devarAjazakrasyAbhyantarikAyAM parpadi-madhyamikAyAM - vAhyAyAM ca devAnAM sthitiH paJca - catvAri - trINi ca kramazaH palyopamAni jAnIhi / 'devI NaM ThiI abhisau deviyAM haiM aura bAhyapariSadA meM pAMcasau deviyAM haiM 'sakkarassa bhate deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! devendra devarAja zakra kI Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? 'evaM majjhamiyAe bAhiriyAe vi' madhyamapariSadA ke devoM kI aura bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! sakkarasa deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe paMca paoivamAI ThiI paNNattA' he gautama ! devendra devarAja zakra kI Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti pAMca palyopama kI kahI gaI hai 'majjhimi - yA parisAe cattAri palio mAI ThiI paNNattA' madhyapariSadA ke devoM kI sthiti cAra pasyopama kI kahI gaI hai 'bAhiriyAe parisAe devANaM tinni palio mAI ThiI pannattA' bAhyapariSadA ke devoM mane mAhya pariSahAbhAM pAMyaseo heviyA che. 'sakkassa NaM bhaMte! deviMdarasa devaraNNo abhiMtariyAe parisAe devANaM kelaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhagavan devendra devarAja zakanI Abhyantara pariSadyAnA devAnI sthiti keTalI kahevAmAM mAvesa che. 'evaM majjhimiyAe bAhiriyAe vi' madhyama pariSahAnA hevAnI bhane khAdya pariSadAnA devAnI sthiti keTalI kahela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he che - 'goyamA ! sakkarasa deviMdassa devaraNNo abhitariyAe parisAe paMca palio mAI ThiI paNNattA' he gautama / hevendra devarAna zanI gyAlyantara paripahAnA devAnI sthiti pAMya pahayoyamanI hevAmAM Ave che. 'majjhimAe parisAe cattAri paliomAI ThiI paNNattA' madhyama pariSahAnA hevonI sthiti thAra patyoyabhanI uhevAmAM Ave che. 'bAhiriyAe parisAe devANaM tinni palio mAI diI paNNattA' mAhya pariSahAnA devAnI sthiti trAyu yahayoyabhanI
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 169 zakrAdidevAnAM paripadAdini0 1025 tariyAe parisAe devINaM tinni paliovamAI ThiI pannatA majjhimiyAe dunnipalibhovamAI ThiI pannattA vAhiriyAe parisAe egaM paliovamaM ThiI pannattA aTTho so ceva jahA bhAvaNavAsoNaM 'se keNaTeNaM bhatte ! evaM vuccai sakkassa deviMdassa devaranno tao parisAo0' athA'tra devInAM sthitiH zakrasyA''bhyantarikAyAMmadhyamikAyAM-bAhyAyAM ca parSadi trINi palyopamAni-dve palyopame-ekaJca palyopamaM sthitikAlaH / arthaH sa eva yathA bhavanavAsidevAnAm tatkenArthena bhadanta ! evamucyane zakasya devendrasya devarAjasya tisraH parpadaH ityAdi yathA camaravaktavyatAyAM sakalasUtraM vaktavyam / 'kahi NaM bhaMte ! IsANakANaM devANaM vimANA pannattA ? taheva mana jAva IsANe ettha devide deva0 jAva viharai' kutra khalu bhadanta ! IzAnakAnAM deganAM vimAnAni ? kutra ca IzAnA devAH parikhakI sthiti tIna palyopama kI hai 'devINaM ThiI' deviyoM kI sthiti isa prakAra se hai 'abhilariyAe parisAe devINaM tinni paliovamAiM ThiI pannattA' Abhyantara pariSadA kI deviyoM kI sthiti tIna palyopama kI kahI gaI hai majjhimiyAe dunni paliovamAiMThiI pannattA' madhyapariSadA kI deviyoM kI sthiti do palyopama kI kahI gaI hai 'bAhiriyAe parisAe ega paliovarma ThiI paNNattA' vAhyapariSadA kI devIyoM kI sthiti eka palyopama kI kahI gaI hai 'aho so ceva jahA bhavaNavAsINaM bhavanapatiyoM ke jaisA hI bAkI kA aura saba kathana yahA~ para kaha lenA cAhiye 'kahiNaM bhate ! IsANakANaM devANaM vimANA paNNattA' he bhadanta ! IzAna devoM ke vimAna kahA~ para kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'taheva savvaM jAva IsANe ettha deviMde deva0 jAva viharaI' he gautama ! isa sambandha meM samasta vaktavyatA saudharma kI vaktavyatA jaisI cha, 'devINaM ThiI haviyAnI sthiti mA pramANe cha-'abhiMtariyAe parisAe devINaM tinni paliovamAI ThiI pannattA' mAnyata2 pariSahAnI viyAnI sthiti RNa pakSyAyamanI cha. 'majjJimiyAe dunni paliovamAiM ThiI pannattA' madhyama pariSahAnI viyAnI sthiti meM paTyopabhanI havAmAM mAvesa cha. 'bAhiriyAe parisAe egaM paliovamaM ThiI paNNattA' mAhI - pariSahAnI haviyonI sthiti me pakSyA5manI cha. aTo so ceva jahA bhavaNavAsINaM' lavana patiyAnA 4thana pramANe 1 AInu tamAma 4thana mahAyai xsii naye. 'kahiNaM bhaMte ! IsANakANaM devANaM vimANA paNNattA lagavan ! zAna vAnA vimaan| 4yAM 83 // cha ? 20 prazna uttaramA prabhuzrI 41 cha -'taheva savvaM jAva IsANe ettha devi de devarAyA jAva viharai' gautama ! mA viSayamA saghaNu 4thana jI0 129
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1026 jIvAbhigamasUtre santi ? bhagavAnAha - gautama ! ratnapramApRthivyAH uparitane candrAdInatikramya meroruttareNA'STAviMzatirvimAnAvAsazatasahasrANi tathA paJcAvataMsakA bhavanti, pUrvasyAmaGkAvataMsakaH 1 dakSiNasyAM sphaTikAvataMsakaH 2 aparasyAM rajatAvataMsakaH - 3 uttarasyAM jAtarUpAvataMsakaH 4, madhye IzAnavataMsakaH 5 sarvANImAni vimAnAni sarvaratnamayAni yAvatpratirUpANi, eteSu IzAnakA devAH parivasanti te kuNDalod dyotitAnanA yAvada divyavarNagandha-sparzaiH saMsthAnena dazadizA uddyotayantaH svastra sAmAnika devadevInAM paurapatyAdhipatya bhartRtvAdi kurvanto divyabhogabhogAn hI jAnanI cAhiye parantu yahAM para usa vaktavyatA kI apekSA itanA hI antara hai ki ratnaprabhA pRthivI ke kopalakSita bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke Upara UMce candra sUrya Adi ko ullaGghana kara ke meru kI uttaradizA meM IzAna devoM ke 28 lAkha vimAnAvAsa kahe gaye haiM / tathA pAMca vimAnAvataMsaka kahe gaye haiN| inameM aGkAvataMsaka pUrvadizA meM hai sphaTikAvataMsaka dakSiNadizA meM haiM rajanAvataMsaka pazcimadizA meM hai aura jAtarUpAvataMsaka uttaradizA meM hai tathA madhya meM IzAnAvataMsaka hai ye saba vimAna sarvAtmanA ratnamaya haiM yAvat pratirUpa haiM inameM IzAnaka deva rahate haiM inakA mukhamaNDala kuNDaloM kI kAnti se sadA udyo tita rahatA hai yAvat ye divya varNa, gandha sparza aura saMsthAna se daza dizAoM ko udyotita karate hue apane 2 sAmAnika deva aura deviyoM kA Adhipatya bhartRtva karate hue divya bhogopabhogoM ko bhogate rahate haiN| bAkI aura saba kathana inake sambandha kA saudharma ke prakaraNa jaisA saudharmAMnA kathana pramANe ja samajavuM. paraMtu ahIMyAM e kathana karatAM eTalu ja aMtara che. ke-ratnaprabhA pRthvInA rUcaka thI upalakSita khahusamaramaNIya bhUmibhAganI upara uMce caMdra sUrya' vigerene eLaMgIne merUnI uttara dizAmAM IzAna devAnA 28 aThayAvIsa lAkha vimAnAvAse kahevAmAM AvelA che. tathA pAMca vimAnAvata saka kahelA che. te paikI aMkAvatasaka pUrva dizAmAM che. sphaTikAvata saka dakSiNa dizAmAM rajatAvata'saka pazcima dizAmAM jAta rUpAvata'saka uttara dizAmAM tathA madhyamAM izAnAvatasaka che. e adhA vimAnA sarvAtmanA ratnamaya che, yAvatpratirUpa che. temAM IzAna deva rahe che. temanu' mukha maDala kuMDaLAnI krAMtithI sadA udyotita rahe che. yAvat A divya varNa, ga Mdha, sparzI ane saMsthAnathI dase dizAone udyotita karatA thakA pAta peAtAnA sAmAnika devA ane deviyAnuM adhipati pazu bhatva karatA thakA divya evA bhegApabhAgAne bhAgavatA rahe che. A zivAya khAkInuM tamAma kathana AnA saMbaMdhanu
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. su. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1027 bhuJjAnA viharanti anyat sarvaM zakrendraprakaraNavat / 'IsAnassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno kaI parisAo pannatAo goyamA ! tao parisAo paNNattAo taM jahAsamiyA caMDA jAyA - taheva savvaM' he bhadanta ! IzAne yo devendro - devarAjastasya kati parSadaH sabhAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - he gautama ! tisraH pariSadaH santi tadyathAsamittA1 caNDA2 jAtA 3 yat - zakrendraprakaraNe tatsarvameva jJAtavyam - tatrA'bhyantarikI samitA nAmnA prasiddhA tasyAM parvadi kati devasahasrANi madhyamikAyAM kati, bAhyAyAM ca kati devasahasrANi prajJaptAni ? etat prakaraNAntaM yAvat 'tatsa' padena saMgRhItam / uttaraM tu - 'NavaraM' ityAdinA darzayati - bhagavAnAha - he gautama ! abhitariyAe parisAe dasadevasAhassIo pannattAo, majjhimayAe parisAe bArasadevasAhassIo, bAhiriyAe caudasa devasAhassIo' AbhyantarikAyAM samitAhI hai 'IsANassa NaM bha'te ! deviMdassa devaraNNo kati parisAo pannatAo' he bhadanta ! devendra devarAja IzAna kI kitane pariSadAeM kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! tao parisAo pannattAo' he gautama! tIna pariSadAeM kahI gaI haiM / 'taM jahA' jo isa prakAra se hai - 'samitA, caMDA, jAtA, taheva sa' samitA, caMDA, aura jAtA, isa sambandha meM jo zakendra ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaha yahAM para kaha lenA cAhiye Abhyantara kI pariSadA kA nAma samitA hai 'taheva savvaM ityAdi saba kathana pahile ke hI jaisA hai 'NavaraM abhitariyAe parisAe dasa devasAhassIo paNNattAo' yahA~ Abhyantara pariSadA meM daza hajAra deva kahe gaye hai 'majjhimiyAe parisAe bArasa deva sAha - sIo' madhyapariSada meM 12 hajAra deva kahe gaye haiM aura 'bAhiriyAe saudharma anAthana abhAze 4 che. 'IsANassa NaM bhate ! deviMdassa devaraNo kati parisAo paNNattAo' he bhagavan devendra devarAna IzAnanI DeMTalI pariSahAmI uhevAmAM Ave che? yA praznanA uttarabhAM anuzrI he che - 'goyamA ! tao parisAo paNNattAo' he gautama! zu pariSahAo hevAmAM Ave che. 'taM jahA ' ? pramANe che. - 'samitA, caMDA jAtA taheva savvaM samitA thA ane jAtA A saMbaMdhI vizeSa thana zakrendranA prakaraNamAM je pramANe che, teja pramANenuM te kathana ahiMyA paNa kahI levuM joie. Abhyantara pariSadyAnu nAbha sabhitA che. 'taheva savve' ityAdi sadhaNu' 4thana paDesAnA uthana pramANe 4 che 'varaM abhitariyAe parisAe dasa deva sAhassIo paNNattAo' mAlyantara priSadAmAM ahIMyAM dasa Denjara devA hevAmAM Ave che. 'majjhimiyAe parisAe bArasa devasAhassIo' madhya pariSahAmA 12 mAra hajAra devA kahelA che.
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1028 yaagishmi bhidhAnAyAM parpati dazadeva sahasrANi, mAdhyamikAyAM caNDAbhidhAnAyAM parpadi ca dvAdazadevasahasrANi, vAhyAyAM jAtAbhidhAnAyAM tRtIyasyAM papaMdi caturdazadevasahasrANi saMkhyayA prajJaptAni-iti / 'devINaM pucchA' he sadanta ! IzAnasya devendra devarAjasyAbhyantarikAyAM kati devI zatAni, mAdhyamikAyAM kati0, vAhyAyAM ca kati devIzatAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-he gautama ! 'abhitariyAe Nava devIsayA pannattA' IzAnadevendra devarAjasyAbhyantarikAyAM parpadi nava devIzatAni prajJaplAni, 'majjhimiyAe parisAe' madhyamikAyAM parpadi 'aTTha devIsayA pannattA' aSTau devI zatAni prajJaptAni-kathitAni tadyathA-'bAhiriyAe parisAe' IzAnadevendra devarAjasya vAhyAbhidhAyAM jAtAyAM tRtIyasyAM parpadi 'satta devIsayA pannattA' saptadevIzatAni prajJaptAni-kathitAni-iti / ___'devANaM0 ThiI pannattA' IzAnadevendra vimAne kiyatI sthiti devAnAm ? bhagavAnAha-he gautama ! 'abhitariyAe parisAe devANaM sattapaliovamAI ThiI cauddassa deva sAhassIo' bAhyapariSadA meM 14 hajAra deva kahe gaye haiM / 'devINaM pucchA' he bhadanta ! ina Abhyantara madhya aura bAhyapariSadA meM kitanI deviyAM kahI gaI hai ? 'abhitariyAe NavadevI satA paNNattA' uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! Abhyantara pariSadA meM 9 sau deviyoM kahI gaI hai 'majjhimiyAe parisAe ahadevI satA paNNatA' madhyaparipadA meM ATha sau deviyAM' kahI gaI haiM / 'bAhiriyAe parisAe satta devI satA paNNattA' bAhyapariSadA meM 700 deviyoM kahI gaI haiM 'devANa ThitI paNNattA' he bhadanta ! ina pariSadAoM ke devoM kI sthiti kitanI kahIM gaI haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'atiriyAe parisAe devANaM satta paliovamA ThitI paNNattA' IzAnadeva kI Abhya. 'bAhiriyAe cauharasa deva sAhassIo' mAhya pariSahAmA 14 yauha ta2 hevA DeTA che. 'devINaM pucchA' sagavan! mA mAsyatara, madhya mana mAha - parihAmA TasI viyA huvAmA mAvasa cha? 'abhitariyAe Nava devIsayA qvdi A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke he gautama Abhyantara paribhaamaa 800 navasa heviyo DI cha. 'majjhimiyAe parisAe aTTa devI sayA paNNattA' bhAyama pariSahAmA so haviyo vAmAM mAvesa cha. 'bAhiriyAe parisAe satta devIsayA paNNattA' mA paripa4mA 700 sAta viy| 49. pAmAM Ave che. 'devANaM ThitI paNNattA' hai sAvan ! ma paripahAyAmAnA devenI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe cha 3-3 gautama ! 'abhitariyAe parisAe devANaM satta paliovamAIThitI
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- prameyadyotikA TIkA ma u sa. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1029 pannattA majjhimiyAe chapaliovamAI vAhiriyAe paMcapaliovamAI ThiI paNNattA' AbhyantarikAyAM parpadi sapta0 madhyamikAyAM paT0 bAhyAyAM paJcapalyopamAni devAnAM sthitiH prajJaptA iti / ___ 'devINaM pucchA0' he bhadanta ! devInAmIzAnadevendravimAne kiyatI sthitiH itiH pRcchA''ste ? bhagavAnAha-he gautama ! 'abhitariyAe sAiregAiM paMcapaliovamAI majjhimiyAe parisAe cattAri paliovamAI ThiI paNNattA' AbhyantarikAyAM parpadi sAtirekapalyopamAni, mAdhyamikAyAM catvAri palyopamAni sthitiH prajJaptA, 'bAhiriyAe parisAe tinni paliovamAI ThiI paNNattA' bAhyAyAM parpadi tu trINi palyopamAni devInAM sthitiH prajJaptAH, iti / 'aTTho taheva bhANintara pariSadA ke devoM kI sthiti sAta palyopama kI kahI gaI hai| 'majjhimiyAe chapalliovamAI bAhiriyAe paMca paliovamAiM ThitI paNNattA' madhya pariSadA ke devoM kI 6 palyopama kI sthiti kahI gaI hai bAyapariSadA ke devoM kI sthiti pAMca palyopama kI kahI gaI hai 'devINa pucchA' he bhadanta ! IzAna devendra ke vimAna meM deviyoM kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'abhitariyAe sAiregAiM paMca paliovamAI majjhimiyAe parisAe cattAri paliovamAI ThitI paNNattA bAhiriyAe parisAe tiNNi paliovamAI ThitI pa0' he gautama ! Abhyantara pariSadA kI deviyoM kI sthiti pAMca palyopama kI kahI gaI hai madhya pariSadA kI deviyoM kI sthiti cAra palyopama kI kahI gaI hai aura vohyapariSadA kI deviyoM kI sthiti paNNattA' na devanI saaynt| pariSahAmAna vAnI sthiti sAta pakSyo5manI pAbhA mAvesa cha. 'majhimiyAe cha paliovamAI bAhiriyAe paMca paliozmAI ThitI paNNattA' madhyama parihAna vAnI sthiti cha pakSyApabhanI kahevAmAM Avela che. ane bAhya pariSadAnA devanI sthiti pAMca pApamanI 4sa che. 'devINaM pucchA hai magavan ! zani devendranA vibhAnamA kyAnI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke 'abhitariyAe sAiregAI paMca paliovamAI majjhimiyAe parisAe cattAri paliovamAiM ThitI paNNatto bAhiriyAe parisAe tiNNi palioksAiM ThiI paNNattA' he gautama ! Abhyantara pariSadAnI deviyanI sthiti pAMca palyopamanI kahe vAmAM Avela che. madhyama pariSadAnI deviconI sthiti cAra pAmanI kahe vAmAM Avela che. ane bAhya pariSadAnI deviyenI sthiti traNa pApamanI DapAmA mAveza cha. 'aTo taheva bhANiyavvo' mA zivAya mAtInusa
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1030 jIvAbhigamasUtre yavo' arthastathaiva saudharmaprakaraNavat bhaNitavyaH / 'saNaMkumArANaM pucchA0' kutra khalu bhadanta ! sanatkumArANAM vimAnAni ? kuna ca te sanatkumArAH parivasanti ? 'taheva ThANapadagameNaM jAva saNaMkumArarasa tao parisAo samitAI taheca' tathAeva yathA prajJApanA dvitIyapadasthA bhavanapativAsinaH teSAM yAvadgamena sanatkumArasya tisraH parpadaH samitAdyAH, bhagavAnAha-he gautama ! saudharmakalpasyoparisapakSa sapratidizi bahuyojanAni, bahuyojanazatAni, bahuyojanasahasrANi, vahuyojanazatasahasrANi, bahuyojanakoTIH bahuyojanakoTikoTI: UrdhvaM duraM vyativrajya atra khalu sanatkumAro nAma kalpaH prajJaptA, samAnAH pUrvA'para-dakSiNottararUpAH pArthA evapakSA yatra duramutpatane tatsapakSam samAnAH pratidigvidizo yatretyAdiniravazepaM saudharmavat / 'kevalaM dvAdaza vimAnAvAsazatasahasrANi bhave' ityAdyAtIna palyopama kI kahI gaI hai 'aho taheva bhANiyavo vAkI kA aura saba kathana saudharma prakaraNa ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'saNaMkumArANaM pucchA' he bhadanta sanatkumAroM ke vimAna kahAM para haiM ? aura ve sanatkumAra kahAM para rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'taheva ThANapadgameNaM jAva saNaMkumArassa tao parisAo samitAi taheva' prajJApanA ke dvitIya pada meM bhavanavAsI devoM ke gama ke anusAra sanatkumAroM ke sambandha meM kathana jAnanA cAhiye tathA ca saudharmakalpa ke Upara sapakSa saprati dizAoM meM-pUrvAdi cAra dizAoM meM aura vidizAoM meM yAvat aneka koDAkoDI yojana taka dUra jAne para pUrva pazcima taka lambA aura uttara dakSiNa taka cauDA Adi vizeSaNoM vAlo sanatkumAra nAma kA eka kalpa hai isa meM sanatkumAra devoM ke 12 lAkha vimAna haiN| inameM pAMca vimAnAvataMsaka haiM-pUrva dizA meM aGkAvataMsaka hai dakSiNadizA meM sphaTikAvataMsaka hai pazcima dizA meM rajatA4thana saudhamaH 542mA 4aa pramANenu rasamala va. saNakumArANaM puchI he bhagavad sanaskumAranA vimAne kayAM AvelA che ane e sanaubhaar he 45i 29 cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'taheva ThANa padagameNaM jAva saNakumArassa tao parisAo samitAi taheva' prajJApana sUtranA bIjA sthAna padamAM bhavanavAsI denA gAmanA kathana pramANe sanakumAranA saMbaMdhamAMnuM kathana samajI levuM. te A pramANe-saudharma ka95nI upara sapakSa saprati dizAomAM-pUrva vigere cAra dizAomA ane vidizAomAM thAvat aneka keDA keDI jana sudhI dUra javAthI pUrva pazcima sudhI lAMbu ane uttara dakSiNa sudhI paheluM vigere vizeSaNavALuM sanakumAra nAmanuM eka kapa che. temAM sanakumAra devAnA 12 bAra lAkha vimAne che,
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u khu. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1031 khyAtam iti vaktavyam, tathA-paJcAvataMsakAH / tatra-pUrvasyAmaGkaH dakSiNasyAM sphATikaH pazcimAyAM rajataH uttarasyAM jAtarUpo'vataMsakA, madhye sanatkumArA'vataMsakA, atrA'yamahiSyo na vaktavyAH parigRhItadevInAm-asadbhAvAt / tathA-sanatkumAre kalpe'vataMtake vimAne sudharmAyAM siMhAsane sa khalu tatra dvAdazAnAM vimAnAvAsazatasahasrANAM dvAsaptateH sAmAnikasahasrANAm tathA-caturNI dvAsaptanAtmarakSakasahasrANAmAdhipatyaM paurapatyaM yAvad viharati sanatkumArasya kati parpada: ? bhagavAnAha-tisraH tatrAbhyantarikA samitAyAM 'NavaraM abhitariyAe parisAe aTTa devasAhassAo vataMsaka hai aura uttaradizA meM jAtarUpAvataMsaka hai vIca meM sanatkumAra kalpa meM agramahiSiyoM kA kathana nahIM karanA cAhiye kyoM ki yahAM para parigRhIta deviyoM kA asadbhAva hai 'sanatkumAra kalpa meM sanatkumArAvataMsaka vimAna meM sudharmAsabhA meM sanatkumAra nAma ke siMhAsana para rahA huA vaha sanatkumAra deva 12 lAkha vimAnAvAsoM kA 12 hajAra sAmAnika devoM Adi ko Adhipatya evaM paurapatya karatA huA yAvat apane samaya ko vyatIta karatA huA rahatA hai ityAdi rUpa se saba kathana yahAM para zaka ke prakaraNa kI taraha kaha lenA cAhiye tathA ca yahAM para bhI zaka ke prakaraNa kI taraha tIna pariSadAeM haiM una ke nAma bhI samitA caMDA aura jAtA hai 'NavaraM abhitariyAe parisAe aTTadeva sAhassIo pannattAo' yahAM kI Abhyantara pariSadA temAM pAMca vimAnAvAMsake che. te A pramANe samajavA jemake-pUrva dizAmAM aMkAvataMsaka che. dakSiNa dizAmAM sphaTikAvataMsaka che. pazcima dizAmAM rajatA vAMsaka che. ane uttara dizAmAM jAtarUpAvataMsaka che. ane vacamAM sanaskumArAvAMsaka che. A sanakumAra ka5mAM amahiSinuM kathana kahevAmAM Avela nathI kemake-ahIMyAM parigrahIta devine asadubhAva che. sanakumAra kalpamAM sanakumArAvatuMsaka vimAnamAM sudhama sabhAmAM sanaskumAra nAmanA siMhAsananI upara birAjelA e sanaskumAra deva 12 bAra lAkha vimAnAvAsanuM 12 bAra hajAra sAmAnika de vigerenuM adhipati paNuM ane paurapatya karatA thakA thAvat pitAnA samayane vItAvatA rahe che. vigere prakArathI saghaLuM kathaka zakanA prakaraNanA kathana pramANe ahIMyAM paNa teonI traNa pariSadAo che. ane tenA nAbhA 59 samitA, yA mana latA se prabhArI cha. 'NavaraM abhitariyAe parisAe aThTha devasAhassIo paNNattAso' mahInI mAsyanta2 pariSahAnA hev|
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1032 jImAbhigamamane pannattAoM' navaramaSTau devasahasrANi, 'majjhimiyAe0' madhyamikAyAm-'dasadevasAhassIo0' dazadevasahasrANi, 'bAhiriyAe pa0' bAhyAyAM parpadi 'vArasadevalAhassI opa0' dvAdazadevasahasrANi prajJaptAni / atra devI parpado na vaktavyAH tathA 'abhitariyAe parisAe devANaM ThiI addhapaMcamAI sAgarobamAI paMca paliokmAI ThiI paNattA majjhimiyAe parisAe addha paMcamAI sAgarovamAi cattAri palioSamAi ThiI pannattA bAhiriyAe parisAe addha paMcamAI sAgarovamAI tinni paliovamAI ThiI pannattA aTTho so cetra' AbhyantarikAyAm-ardhapaJcamasAgaropamAni paJcapalyopamAni sthitiH, madhyamikAyAm-ardhapazcamAni sAgaropamANi catvAri palyopamAni, vAhyAyAmarddhapazcamAni sAgaropamANi trINi palyopamAni yAvadevAnAM ke jo deva haiM unakI saMkhyA ATha hajAra hai| 'majjhimiyAe parisAe dasadeva sAhassIo pa0' madhyapariSadA meM jo deva haiM unatI saMkhyA dasa hajAra hai 'bAhiriyAe parisAe vArasadeva sAhassIo paNNattAo' bohyapariSadA meM jo deva haiM una kI saMkhyA 12 hajAra hai 'abhitariyAe parisAe devANaM addha paMcamAI sAgarovamAI cattAri paliovamAiM ThitI pa0' Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sAgaropama kI aura pA~ca palyopama kI hai 'majjhamiyAe parisAe addhapaMcamAI sAgarovamAiM cattAri paliovamAI ThitI pa0' madhyapariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sogaropama kI aura cAra palyopama kI hai 'vAhiriyAe parisAe addhapaMcamAiM sAgarodhamAI tiNi paliovamAI ThitI pa0' bAghapariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sAgaropama kI aura tIna palyopama kI hai| 'aTTho so ceva' ina saba kA kArya pUrvavat cha tabhanI sabhya! -18 utaranI cha. 'majjhimiyAe parisAe dasa deva sAhassIo SaNNattAo' madhyama parihAna vAnI sa ya sa hunI che. 'bAhiriyAe parisAe vArasa deva sAhassIo paNNattAo' mAha parihAnA hevonI sadhyA 12 mA unI che. 'abhitariyAe parisAe devANaM Thito addha paMcamAI sAgarovamAiM cattAri paliovamAiM paNNattAI' mAya 2 pariSadAna vAnI sthiti 4 // sA! yAra saag|5m ma pAMya pakSyopabhanI cha, 'manjhimiyAe parisAe adva paMcamAI sAgarovamAiM cattAri paliovamAI ThitI paNNattA' madhyama pripadAnA devenI sthiti kA sADA cAra sAgaropama ane cAra popamanI che, 'vAhiriyAe parisAe addhapaMcamAI sAgarovamAiM tiNNi paliovamAI ThitI,paNNattA' bAhya pariSadAnA devAnI sthiti kA sADA cAra sAgaropaNa ane traNa palyAmnii usa che. 'aTTho so ce' 240 madhAnu ya paDasAnA ithana pramANu
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1033 I sthitiH prajJaptA | arthaH sa evA'nyat - zakravat / ' evaM mAhiMdassa vi taheva' evaM mAhendrasyApi jijJAsAyAM tathaiva sanatkumAravat praznamudbhAvya 'tao parisAo NavariM abhitariyAe parisAe' tisraH parSadaH navaram - AbhyantarikAyAm parSadi 'chadevasAhasIo pannatAo, majhimiyAe parisAe aTThadevasAhassIo pannatAo vAhiriyAe dasadevasAhassIo pannatAo' par3adevasahasrANi madhyamiarragto bAhyAyAM dazadevasahasrANi prajJaptAni / 'ThiI devANaM - abhitariyAe parisAe addhapaMcagAIM sAgarovamAI satta palio mAI ThiI paNNattA majjhimi - yA pari0 paMca, sAyarovamAI chaccapalio mAI bAhiriyAe parisAe addhapaMca 9 0 jAnanA cAhiye evaM mAhiMdassa vi taheva tao parisAo NavaraM ariMsatariyAe parisAe chaddeva sAhassIo paNNattAo' isI taraha se mAhendra devendra ke viSaya meM bhI kathana jAnanA cAhiye yahAM para bhI pUrvokta nAma vAlI tIna paripadAeM haiN| Abhyantara pariSadA meM 'chaddevasAhasIo paNNattAo' 6 hajAra deva hai 'majjhimiyAe parisAe aTThadeva sAhasIo paNNattAo' madhyapariSadA meM ATha hajAra deva haiM aura 'bAhiriyAe dasadevasAhassIo pa0' bAhyapariSadA meM 10 hajAra deva haiM / 'ThitI devANa bhitariyAe parisAe advapaMcamAI sAgarovamAI sattapalio mAI' Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 4|| sAgaropama kI aura sAta palyopama kI hai 'majjhimiyAe pari0 paMcasAgarovamAI chacca palio mAI' madhyapariSadA ke devoM kI sthiti pA~ca sAgaropama kI aura cha palyopama kI hai 'bAhiriyAe pari0 advapaMca sabha' ' evaM mAhiMdassa vi taheva tao parisAo NavaraM abhitariyAe parisAe cha devasAhassIo paNNattAo' mena pramANe mAhendra devendranA sabhadhabhAM pazu kathana samajI levuM, ahIMyA paNa pUrvokta nAmeA vALI traNa pariSadAe kahevAmAM mAvesa che. mAlyantara pariSadAbhAM 'cha deva sAhassIo paNNattAo' cha hunnara deve| che. ' majjimiyAe parisAe aTTa devasAhassIo paNNattAoM' madhyabhAM pariSahAbhAM ATha hunnara heve| che, bhane 'bAhiriyAe dasa devasAharasIo paNNattAo' mAhya pariSahAbhAM 10 isa innara hevA che. 'ThiI devANaM abhitariyAe parisAe addha paMcamAI sAgarovamAi N satta palio mAi' mAlyantara pariSahAnA hevAnI sthiti 4 // sADA yAra sAgaropama bhane sAta padayeopanI che, 'majjJimiyAe parisAe paMca sAgarovamAi chacca palio mAi" bhadhyama pariSahAnA devAnI sthiti pAMya sAgarISabha bhane cha patyopabhanI che, 'bAhiriyAe parisAe addha paMcamAI jI0 130
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1034 jImigamasUtre mAI sAgarovamAI paMca ya paliocamAI ThiI paNNattA' AbhyantarikAyAM padi ardhapaJcama sAgaropama sapta palyopamAni mAdhyamikAyAM parpadi paJcasAgaropama paT palyopamAni bAhyAyAM parpadi ardhapaJcama sAgaropama paJca palyopamAni devAnAM sthitiruktA / ' tava savvesi iMdANaM ThANapayagameNaM' tathaiva sanatkumArAdivadevasthAnapadagamena / sarvendrANAm - 'vimANANi buccA' tao pacchAo parisAo patteyaM patteyaM buccai' vimAnAnyuktvA tataH pazcAt parpadaH pratyekaM - 2 ucyante iti / 'vaMbhassavi' brahmalokasyApi kutra khantu bhavanta ! brahmalokadevAnAM vimAnAni kva tu bhadanta ! brahmalokadevAH parivasanti ? bhagavAnAha - gautama ! sanatkumAraH mAhendrakalpopari sapakSa sapratidizi vahudramUrdhvamutplutya brahmalokakalpaH sarvato - vistIrNaH pUrNacandrasaMsthAnasaMsthitaH iGgAlarA zivarNAbhaH ityAdi pUrvavat / navaramaMtra mAjhaM sAgarovamAiM paMcapalio mAi bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sAgaropama kI aura pAMca palyopama kI hai 'taheva savvesiM iMdANaM ThANa payagameNaM' sanatkumAra Adi kI taraha sthAna padagama se samasta indroM ke vimAnoM ko kahakara aba sUtrakAra pratyeka kI pariSadA ke vimAnoM kA kathana karate haiM - tathAca - ' vaMbhassa vi tao parisAo paNNattAo' he bhadanta ! brahmaloka devoM ke vimAna kahAM para haiM aura brahmaloka deva kahA~ para rahate haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM - hai gautama ! sanatkumAra kalpa aura mAhendrakalpa ke Upara dizAoM meM aura pratidizAoM meM bahuta dUra UMce jAne para Agata ThIka isI sthAna para brahmaloka kalpa hai yaha pUrva se pazcima taka lambA aura uttara se dakSiNa taka cauDA hai pratipUrNa caMndra ke jaisA isakA saMsthAna hai sAgarovamAi paMca paliovamAI' mAhya pariSahAnA devAnI sthiti 4 // sADA yAra sAgaroyabha ane pAMtha paDhyo bhanI che. 'taheva savvesiM iMdANaM ThANapayagameNaM' sanatkrumAra vigerenI jema sthAna padma gamathI saghaLA IdronA vimAnAnuM kathana karIne have sUtrakAra dareka IndronI pariSadAnA vimAnAnuM kathana kare che. te mA prabhANu-'vaMbhassa vi tao parisAo paNNattAo' he bhagavan brahmasIunA devAnA vimAnA kayAM AvelA che? ane brahmalekanA dhruve kayAM nivAsa kare che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! sanatkumAra pa ane mAhendra kalpanI uparanI dizAmAM ane pratidizAomAM ghaNuM dUra sudhI upara javAthI AvatA kharekhara eja sthAna para brAleAka nAmanuM kalpa che. te pa pUrvathI pazcima sudhI lAMbu ane uttarathI dakSiNa sudhI paheALuM che, prati
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1035 catvAri vimAnazatasahasrANi catvAro'vataMsakA:-azokAvataMsakaH, saptaparNAvataMsakA, campakAvataMsAH, cUtAvataMsakaH, sadhye brahmalokAvataMsakaH, AdhipatyecaturNI vimAnAvAsazatasahasrANAM paSTiH sAmAnikasahasrANAM caturNAM ca SaSThInAmAtmarakSakadevasahasrANAm / tisRSu parpatsu madhye samitAbhyantarikAyAm-'abhitariyAe cattAri devasAhassIo majjhimiyAe cha devasAhassoau bAhiriyAe aTThadevasAhassIo' AbhyantarikAyAM catvAri devasahasrANi madhyamikAyAM caNDAyAM SaDdevasahasrANi bAhyAyAM jAtAyAmaSTau devasahasrANi prajJaptAni / 'devANaM ThiIabhitariyAe parisAe addhaNavamAI sAgarovamAipaMca ya paliovamAI majjhimiyAe addhanavamAIcattAri paliovamAI, bAhiriyAe addhaNavamAI sAgarovaiMgAla kI-jalatI huI agni kI jaisI isakI prabhA hai ityAdi vizeSaNoM se pUrva ke kalpoM kI taraha isakA bhI varNana kiyA gayA jAnanA cAhiye yahAM para cAra lAkha vimAna hai aura cAra vimAnAvataMsaka haiM una ke nAma azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka aura cUtAvataMsaka haiM inake bIca meM brahmalokAvataMsaka hai yahAM pUrvokta hI nAma vAlI tIna pariSadA haiM Abhyantara pariSadA meM cAra hajAra deva haiM, madhyapariSadA meM 6 hajAra deva haiM bAhyapariSadA meM 8 hajAra deva haiN| 'devANaM ThitI' devoM kI sthiti isa prakAra se hai-'abhitariyAe addha NavamAI sAgarovamAipaMca ya paliovamAI', majjhimiyAe parisAe addhanavamAIcattAri paliovakhAI bAhiriyAe addhanavamAI sAgarovamAItiNi ya paliovamAI' Abhyantara pariSadA ke devoM pUrNa caMdramAnA jevuM temanuM saMsthAna che aMgArAnI pradIpta thayela agninA jevI tenI prabhA che. vigere prakAranA vizeSaNo pahelA kalpanA kathana pramANe AnuM varNana paNa karI levuM. A ka5mAM cAra lAkha vimAne che. ane cAra vimAnAvartasake che. te vimAnAvataMsanA nAme azekAvataMsaka sApaNuM visaka, caMpakAvataMsaka, ane AmrAvatuMsaka che. A avataMsakenI vacamAM brahmakAvatuMsaka che. AmAM pahelA kahevAmAM Avela nAmevALI traNa pariSadAo che. te paikI Ayattara pariSadAmAM cAra hajAra devo che. madhyamAM pari"dAmAM 6 cha hajAra devo che. bAhya pariSadAmAM 8 ATha hajAra devo che. 'devANaM ThitI' hevonI sthiti mA prabhArI cha.-'abhitariyAe addhaNavamAI sAgarovamAI paMcaya paliovamAI majjhimiyAe parisAe addha navamAiM cattAri paliovamAI bAhiriyAe addhaNavamAI sAgarovamAI tiNNiya paliovamAI'
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1036 __jIyAbhigamasUtre mAI tinni ya palibhokmAI', aTTho so ceva' devAnAM sthitiH AbhyantarikAyAm, arthanavamAni sAgaropamANi pazca ca palyopamAni, mAdhyamikAyAmarddhanavamAni sAgaropamANi catvAri palyopamAni, bAhyAyAntu-ardhanavamAni sAgaropamANi trINi palyopamAni arthaH sa evA-'nyatsarva sanatkumAravat / 'laMtagassa vi jAva tao parisAo' lAntakasyApi yAvat tisraH parpadaH 'abhitariyAe parisAe do ceva sAhassIo, majjhimiyAe cattAri deva sAhassIo pannattAo, vAhiriyAe chadevasAhassIo pannattAo' Abhyantarikaparpadi dve eva sahasra mAdhyamikAyAM catvAri deva sahasrANi vAhyAyAM paT sahasrANi devAnAM prajJasAni / 'ThiI kI sthiti 8 // sAgaropama aura pAMca palyopama kI hai madhyapariSadA ke devoM kI sthiti 8 // palpopama aura cAra patyopama kI hai tathA vAyapariSadA ke devoM kI sthiti kA sAgaropama aura tIna palyopama kI hai bAkI kA aura saba kathana 'aTTho so ceva' ke kathanAnusAra sanat kumAra prakaraNa ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'laMtagassa vi jAva tao parisAo' lAntaka deva kI bhI yAvat tIna pariSadAeM haiN| 'abhitariyAe parisAe do deva sAhassIo pannatAo' Abhyantara pariSadA meM do hajAra deva haiM 'majjhamiyAe cattAri devasAhassIo 50' madhyapariSadA meM cAra hajAra deva haiM / 'bAhiriyAe chadevasAhassIo pa0' thAhApariSadA meM 6 hajAra deva haiM / lAntaka kalpa chalaloka kalpa ke Upara yAvat usase aneka yojana dUra para hai yahAM para pacAsa hajAra vimAna hai IzAna kalpa kI taraha yahA~ aGkAvataMsaka sphaTikAvataMsaka, Abhyantara pariSadAnA devonI sthiti 8 sADA ATha sAgaropama ane pAMca palyopamanI che. madhyamAM pariSadAnA devonI sthiti 8 sADA ATha sAgaropama ane cAra palyopamanI che. tathA bAhya pariSadAnA devonI sthiti 8 sADA ATha sAgarepama ane traNa pApamanI che. A sivAya bAkInuM bIjuM tamAma 4thana 'aThTho so ceva' se kyananA thana prabhAvI sanabhAnA 42zubhA 4pAmA aveTa 4thana prabhArI abhA. 'laMgatassa vi jAva tao parisAo' elhevanI 5 yAvat raghu pariSadAya che. 'abhitariyAe parisAe do deva sAhassIo paNNattAo' Alyanta2 paripahAbhA me hunara he| che. 'majmimiyAe cattAri deva sAhassIo paNNattAo' madhyamA paripAmA yAra 12 hevei cha, 'yAhiriyAe cha deva sAharasIo paNNattAo' mA paripAmA cha 12 de che. lAntaka kalpa brahmaleka kalpanI upara yAvat tenAthI aneka jana dUra che. A ka5mAM 50 pacAsa hajAra vimAne che. IzAna kalpanA kathana *
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1037 bhANiyavyA' sthiti bhaNitavyA tathAhi-lAntake-'abhitariyAe parisAe vArasasAgarovamAI satta paliovamAIThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe bArasa sAgarovamAI chacca paliovamAI ThiI pannattA bAhiriyAe parisAe vArasa sAgarokmAiM paMca paliovamAI ThiI pannattA' AbhyantarikaparSadi dvAdaza sAgaropama saptapalyopamAni mAdhyamika parSadi dvAdaza sAgaropama SaT palyopamAni bAhyAyAntu-dvAdazasAgaropamapazcapalyopamAni sthitiH prajJaptA iti / 'mahAmukkassa vi jAva to parisAyo jAva' mahAzukrasyA'pi yAvattisraH parpadaH kutra khalu te -kva ca teSAM vimAnAni parivasanti ? bhagavAnAha-gautama ! lAntakopari sapakSapratidizi vahUrva mahAzukranAmA kalpaH sarvato vistIrNazcandrasaMsthAnavAn ityAdi rajatAvataMsaka aura jAtarUpAvataMsaka ye cAra avataMsaka vimAna hai aura bIca meM lAntakAvataMsaka vimAna hai Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 12 sAgaropama kI aura 7 palyopama kI hai madhyapariSadA ke devoM kI sthiti 12 sAgaropama kI aura 6 palyopama kI hai aura bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 12 sAgaropama aura 5 palyopama kI hai 'kahi NaM bhaMte ! mahAsukagadevANaM vimANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! mahAsukka devA pariksaMti ?' he bhadanta ! mahAzukra nAmake devoM ke vimAna kahAM para haiM aura mahAzukraka nAmake deva kahAM para rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! 'laMtagakappassa uvari0' he gautama ! lAntaka kalpa te Upara pUrvAdi cAra dizAoM meM bahuta yojanoM taka yAvat dUra jAne para Agata sthAna meM mahAzukra nAmakA kalpa hai yaha kalpa pUrva se pazcima taka lambA aura uttara se dakSiNa taka cauDA hai pramANe A kalpamAM aMkAvAMsaka, sphaTikAvAMsaka, rajatAvavaMsaka, ane jAta rUpavataMsaka A cAra avataMsaka vimAne che. ane tenI vacamAM lAntakAvataMsaka vimAna che. Abhyantara pariSadAnA devenI sthiti 12 sAgarepama ane 7 55manI che. madhyama pariSadAnA devAnI sthiti 12 bAra sAgarepama ane 6 cha papamanI che. ane bAhya pariSadAnA devanI sthiti 12 bAra sAgare. 5bha mane pAya pakSyopabhanI cha. 'kahiNaM bhaMte ! mahAsukkA devANaM vimANA paNNattA ? kahiNaM bhate / mahAsukkA denA parivasaMti' gavan mAzu nAmAnA hevAnA vibhAnA 4yAM mAvesA cha ? mana bhaDAyanA heve| 4yAM nivAsa 42 cha ? 'goyamA ! laMtagakAparasa uvari gautama ! alrds 465nI 52 pUrva viyere yAra dizAmAmA ghaNA lejane sudhI yAvata dUra javAthI AvelA sthAnamAM mahAzuka nAmane kalpa che. A kalpa pUrvathI pazcima lAMbu ane uttarathI dakSiNa sudhInuM paheluM che.
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1038 jIvAmigamasUtre , brahmalokayat, navaraM catvAriMzadvimAnAvAsa sahasrANi vaktavyAni catvAro'vataMsakAH pUrvavat - avataMsakAzcatvArastathaiva - azokAvataMsakaH saptaparNAvataMsakaH campAvataMsakaH cUtAvataMsakaH, madhye zukrAvataMsakaH, catvAriMzadvimAnavAsa sahasrANAM tattadvibhAgAnAmAdhipatyaM kurvan sa svayaM viharati / tisraH parpadaH pUrvanAmakAH tatra samitA'bhyanarikAyAm / 'abhitariyAe evaM devasahastaM majjhimiyAe do devasAhassIo pannattAo, bAhiriyAe cattAri devasAhassIo' AbhyantarikAyAm ekaM devasahasram mAdhyamikAyAM dve devasahasre, vAdyAyAM catvAri devasahasrANi prajJaptAni / 'abhitariyAe parisAe addhasolasasAgarovamAI paMca pariovamAI, majjhimiyAe addha solasa sAgarovamAi cattAri palio mAi bAhiriyAe addhasolasa sAgarovamA tinni paliocamAI ahoso ceva' AbhyantarikAyAM parpadi ardhapoDazasAgaropamapaJcapalyopamAni mAdhyamikAyAM ardhapoDaza sAgaropama catvAri palyopamAna, vAhyAyAM parpadi ardhapoDaza sAgaropamAni trINi palyopaityAdi saba kathana brahmaloka kI taraha jAnanA cAhiye yahAM 40 hajAra vimAna haiM / cAra avataMsaka haiM jinake nAma azokAvataMsaka, saptaparNA - vataMsaka, campakAvataMsaka aura cUtAvataMsaka haiM bIca meM zukrAvataMsaka haiM yahAM para bhI pUrvokta nAma vAlI tIna pariSadAeM haiN| Abhyantara pariSadA meM 1 hajAra deva haiM madhyapariSadA meM do hajAra deva haiM aura bAhyaparipadA meM 4 hajAra deva haiM Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 15 // sAgaropama kI aura pA~ca patyopama kI hai madhya pariSadA ke devoM kI sthiti solaha sAgaropama kI aura 4 palyopama kI haiM bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 15 // sAgaropama kI aura tIna palyopama kI hai avaziSTa kathana pUrva ke hI jaisA jAnanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! vigere prakAranuM tamAma kathana brahmaleAkanI jema samajavu. A kalpamAM 40 cALIsa hajAra vimAne che. cAra avata sake che. jenA nAmeA azeAkAvata saka, saptaparNovaMsaka, campakAvata'saka, ane AmrAvata saka e pramANe che. vacamAM zukrAvata saka che. ahIMyAM paNa pahelA kahevAmAM Avela nAmevALI traNa pariSadAe che. Abhyantara pariSadAmAM 1 eka hajAra devA che. madhyama pariSadAmAM 2 be hajAra devA rahe che. khAdya pariSadAmAM 4 cAra hajAra deve che. Abhyantara pariSadyAnA devAnI sthiti 1pA sADA paMdara sAgaropamanI ane 5 pAMca caiApamanI che. madhyamA pariSadAnA devenI sthiti 16 seALa sAgaropama ane 4 cAra patyeApamanI che. bAhya pariSadAnA devAnI sthiti sADA paMdara sAgare pama ane traNa patyeApamanI che. A zivAyanu khAInuM kathana pahelAnA kathana pramANe
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1039 mAni devAnAM sthitiyA, arthaH sa eva anyatsarvaM pUrvavat iti / 'sahassAre pucchA jAva0' he bhadanta kutra khalu sahasrAradevarimAnAni kva ca te sahasrAradevAH parivasanti ? bhagavAnAha-mahAzukra kalpopari sapakSapratidizi bahudaramUrdhva sarvato vistIrNazcandrasaMsthAnavat brahmalokavat vaiziSTayaM pavimAnAvAsasahasrANi vaktavyAniaGkAvataMsakaH-sphaTikAvataMsakA-rajatAvataMsakaH, jAtarUpAvataMsakAH, madhye shsaaraavtNskH| anyatpUrvavat, 'abhitariyAe parisAe paMcadevasayA, majjhisahassAradevANaM vimANA paNNattA ? kahi NaM aMte ! sahassAra devA parivasaMti' he bhadanta ! sahasrAra devoM ke viyAna kahAM para haiM ? aura sahasrAra deva kahAM para rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! mahAsukkassa kappassa upi sapakkhaM sapaDidisi bahUI joyaNAI jAva uppaittA ettha NaM sahassAre nAmaM kappe pannatte, pAINapaDINAyae udINa dAhiNa vicchinne paDipuNNacaMda saMThANasaMThie' he gautama ! mahAzukra kalpa ke Upara dizA vidizAoM meM aneka yojana yAvat dUra jAne para Agata isI sthAna para sahastrAra nAma kA kalpa hai yaha kalpa pUrva se pazcima taka lambA aura uttara se dakSiNa taka cauDA hai pratipUrNa candra ke jaisA isakA saMsthAna hai ityAdi saSa kathana brahmaloka ke jaisA jAnanA cAhiye yahAM para 6 hajAra vimAnAvAsa haiM alAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, rajatAvataMsaka, aura jAtarUpAvataMsaka ye cAra avataMsaka vimAna cAroM dizAoM meM haiM aura inake madhya meM sahastrArA sabhA. 'kahiNaM bhaMte ! sahassAradevANaM vimANA paNNattA ? kahiNaM bhaMte ! saha ssAra devA parivasaMti' bhagavan samA2 hevAnA vimAna 4yAM mAveza cha ? ane sahasAra deve kyAM rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa! mahAsukarasa kApassa upi sapakkhaM sapaDidisaM bahuiM joyaNAiM jAva uppaittA ettha NaM sahassAre nAmaM kappe paNNatte, pAINapaDINAyae udINa dAhiNa vicchinne paDipuNNacaMdasaMThANasaMThie' gautama ! bhAra 485nI 52 dizA vidizAomAM aneka jana yAvat dUra javAthI AvatA eja sthAna para sahasAra nAmanuM kalpa che. A kalpa pUrvathI pazcima sudhI lo ane uttarathI dakSiNa sudhI paheLe che. paripUrNa caMdranA jevuM tenuM saMsthAna che. vigere prakAranuM saghaLuM kathana brahmalekanA kathana pramANe samajI levuM. A ka5mAM 6 cha hajAra vimAnAvAsa che. aMkAvataMsaka sphaTikAvavaMsaka, rajanAvavaMsaka, ane jAtarUpAvataMsaka, e cAra avataMsaka vimAna tenI cAre dizAomAM che. ane tenI vacamAM sahasAvatuMsaka nAmanuM vimAnAvataMsaka che. ahIMyAM paNa pahelAnA
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 1040 miyAe parisAe egA devasAhassI, vAhiriyAe do deva sAhassIo paNNattA' etasyA'bhyantara-madhya-vAhyaparpatsu kramazaH paJcadevazatAni ekaM devasahasra, dve devasahasra devAnAM vAsaH 'ThiI amitariyAe aTThArasasAgarovamAI satta paliovamAI, evaM majjhimiyAe aTThArasa sAgarovamAiM chappaliovamAI-cAhiriyAe aTThA0 paMcapaliovamAI aTThoso ceva' sthitithA'rdhASTAdazasAgaropama sapta palyopamAni Abhyanta rikAyAm mAdhyamikAyAmardhApTA0 pada palyopamAni; bAhyAyAntu-ardhASTAdaza sAgaropama paJcapalyopamAni, arthaH sa evA'nyadbrahmakalpavat iti / 'ANaya pAyaNassa vi pucchA0 jAya to parisAo' Anata prANatasyApi pRcchA yAvattisraH parpadaH Anata-prANato dvau kalpau sahasrAra kalpato vahudUraM pUrvavadvarNanIyau ubhayatrApi-azoka-saptaparNacampakA''mrAvataMsakavataMsaka nAmakA vimAnAvataMsaka hai yahAM para pUrva kI taraha tIna pariSadAeM haiM Abhyantara pariSadA meM pAMca sau deva haiM madhyapariSadA meM eka eka hajAra deva haiM aura vAyapariSadA meM do hajAra deva haiM Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 17 // sAgaropama kI aura sAta palyopama kI hai madhyapariSadA ke devoM kI sthiti 18 sAgaropama kI aura 6 palyopama kI hai vAhapariSadA ke devoM kI sthiti 17 // sAgaropama kI aura 5 palyopama kI hai avaziSTa kathana pUrva ke jaisA hai 'kahiNaM bhaMte ! ANaya poNaya nAme duve kappA paNNattA' he bhadanta ! Anata prANata nAmake do kalpa kahAM para haiM aura 'kahi NaM bhaMte ! ANaya pANayagA devA parivasaMti' kahAM para Anata prANata deva rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! sahassAra kappassa uppi sapakkhaM sapaDidisiM kathana pramANe traNa pariSadAo che. Abhyantara pariSadAmAM 500 pAMcase de che. madhyapariSadAmAM 1000 eka hajAra de che. ane bAhya pariSadAmAM eka hajAra de che. Abhyantara pariSadAnA devanI sthiti 1chA sADA sattara sAgaropamanI ane 7 sAta palyopamanI che. madhya pariSadanA devAnI sthiti 18 aDhAra sAgaropama ane 6 7 55manI che. bAhya pariSadAnA devenI sthiti 1chA sADA sattara sAgarepama ane 5 pAMca papamanI che. A zivAyanuM kathana pahelAnA kathana pramANe che. ___'kahiNaM bhaMte ! ANayapANayaNAme duve kappe paNNattA' he sagavan / mAnata prANata nAmanA me 485 4yAM mAvadA cha ? tathA 'kahiNaM bhate ! ANayapANayagA devA parivasaMti' mAnatAta he| 4yAM 2 cha ? 2 // praznanA uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA! sahassArakappassa upi sapakkhaM sapaDidisi vahUI joyaNAI
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1041 madhye prANatAvataMsako'nyat samAnam navaram-'abhitariyAe aDDAijjA devasayA majjhimiyAe paMcadevasayA vAhiriyAe egA devasAhassI' navaramAbhyanta rikAyAmardhatRtIyAni devazatAni mAdhyamikAyAM paJcadevazatAni bAhyAyAM parSadi-ekaM devasahasraM prajJaptam / 'ThiI abhitariyAe egRNavIsasAgarokmAI paMca ya paliokmAI evaM majjhimiyAe egaNavIsaM sAgarovamAI cattAri ya paliovamAI vAhiriyAe parisAe egNavIsaM sAgarovamAItinni ya palibhovamAI ThiI-aTThoso ceva' AbhyantarikAyAM parSadi-Anata-prANatadevAnAM sthitiH ekonaviMzatiH sAMgaropabahUiMjoyaNAI jAva uppaittA etthaNaM ANaya pANaya nAma duve kaMppA paNNattA pADINapaDINAyayA udINa dAhiNa vicchiNNA addhacaMdasaMThANasaMThiyAM accimAlI iMgAlarAsippabhA' he gautama ! sahassAra kalpa ke Upara dizA evaM vidizAoM meM aneka yojana Age jAne para Agata isI sthAna meM Anata prANata nAmake do kalpa haiM ye donoM kalpa pUrva se pazcima taka lamve aura uttara se dakSiNa taka cauDe haiM inakA arddhacandra ke jaisA saMsthAna haiM agni kI jvAlA ke jaisI inakI prabhA hai yahAM para Anata prANata devoM ke 4 sau vimAnAvAsa hai pUrvAdi cAra dizAoM meM kramazaH azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka aura cUtAvataMsaka haiM aura madhya meM prANatAvataMsaka haiM yahAM para bhI pUrva kI taraha tIna pariSadAeM haiM inameM Abhyantara pariSadA meM 2 // sau deva haiM madhyapariSadA meM pAMca sau deva haiM aura bAhyapariSadA meM eka hajAra deva jAva uppAittA ANayapANaya nAma duve kApA paNNattA pADINapaDINAyayA udINa dAhIMNa vicchiNNA addhacaMdasaMThANasaMThiyA accimAlI iMgAlarAsippabhA' gautama! sahastrAra kapanI upara dizA ane vidizAomAM aneka jana AgaLa javAthI AvatA sthAnamAM Anata prANuta nAmanA be kape AvelA che. A banne kalpa pUrvI pazcima sudhInuM lAMbA ane uttarathI dakSiNa sudhInuM pahoLA che. tenuM saMsthAna ardha caMdranA AkAra jevuM che. agninI javAlAnA jevI tenI prabhA che. ahIMyAM Anata prANata denA 400 cAra e vimAnAvAse che, pUrva vigere cAra dizAomAM kramazaH azekAvataM saka, saptaparNavataMsaka, caMpakAvataMsaka, ane AdmAvataMsaka che. ane tenI madhyamAM prANutAvatuMsaka che. A kapamAM paNa pahelAnA jevA traNa pariSadAo che. tenI pahelI Abhyantara pariSadanA 250 aDhi de che. madhyapariSadAmAM 500 pAMca devo che. ane bAhya pariSadAmAM 1 eka hajAra de che. Abhyantara pariSadanA devAnI sthiti 18 sADA aDhAra sAgarepama ane pAMca palyopamanI jI0 131
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 1042 mANi paJcapalyopamAni, mAdhyamikAyAma ekonaviMzatiH sAgaropamANi catvAri va palyopamAni vAhyAyAntu parpadi ekonaviMzatiH sAgaropamANi trINi ca palyopamAni sthitiH arthaH sa eva-ito'nyatsahasrAradevavat iti / 'kahi NaM bhaMte ! AraNa accuyANaM devANaM taheva accue saparivAre jAba viharaI' kutra khalu bhadanta ! AraNA'cyutI kalpau ? kutrA''raNo'cyutazca dvau devau parivasanta, ityAdi praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! Anata-prANatakalpayoruparitanadeze sapakSasapratidizi vhdrhaiN| Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 19 sAgaropama kI evaM pAMca palyopama kI sthiti hai madhyapariSadA ke devoM kI 19 sAgaropama kI aura 4 palyopama kI sthiti hai aura bAhyapariSadA ke devoM kI 19 sAgaropama kI aura tIna palpopama kI sthiti hai bAkI kA aura saba kathana pUrva ke jaisA hai 'kahiNaM bhaMte ! AraNa accuyA nAma duve kappA pa0' he bhadanta ! AraNa aura acyuta nAmale ye do kalpa kahAM para haiM ? 'kahi NaM bhaMte ! AraNa accuyagA devA parivasaMti' aura kahAM para AraNa acyuta deva rahate haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! ANaya pANayANaM kappANaM uri sapakkhaM sapaDidisiM vaha joyaNAiM jAva uppaittA etthaNaM AraNa accuyA NAmaM duve kappA pannattA' he gautama ! Anata prANata kalpoM ke Upara dizA vidizAoM meM anekoM yojanoM taka yAvat jAkarake Agata isI sthAna meM AraNa acyuta nAmake do kalpa haiM / 'pAINapaDINAyayA udINa dAhiNavicchiNNA addha saMThANasaMThiyA accimAlI iMgAlarAsi vaNNAbhA' ityAdi che. madhyama paripadAna devenI sthiti sADA aDhAra sAgarepama ane 4 cAra palyopamanI che. ane bAhya pariSadAnA devenI sthiti 18 sADA aDhAra sAgaropama ane traNa pApamanI che. bAkInuM bIju tamAma kathana pahelAnA 2 cha. 'kahiNaM bhaMte ! AraNa accuyA nAma duve kappA paNNattA' meM bhagavan ? mAraNa bhane acyuta nAmanAme. he| 4yAM mAvesA cha ? 'kahiNaM bhaMte ! AraNa accuyagA devA parivasati' mana maa2e| mayuta havI 4yA 29 cha? yA praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha.-'goyamA! ANayapANayANaM kappANaM uvari sapakkhi sapaDidisiM vahUI joyaNAI jAva uppaittA ettha NaM AraNa accuyA NAmaM duve kappA paNNattA' hai gautama ! mAnata prApta pAnI 52 vihizAyAmA bhane cejane sudhI yAvat javAthI tyAM AvatA sthAnamAM AraNa azruta nAmanA me 4o cha. 'pAINa paDINAyayA udINa dAhiNa vicchiNNA addha saMThANa saMThiyA accimAlI iMgAlarAsivaNNAbhA' tyAhi // 2G 48 pUrvathI. sana. pazcima
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1043 mimau kalpau varNanIyau navaram-ardhacandrasaMsthAnasaMsthitatvaM pratyekApekSayA merordakSiNottaravibhAgenAvasthAnAtsamuditau pUrNacandrasaMsthAnau draSTavyau trINi vimAnAvAsazatAni azoka-sphaTika-rajata-jAtarUpA'vataMsakamadhye'cyutAvataMsakaH tatrAdhipatyaM kurvANo viharati / tadAha gAthe dve 'vattIsahAvIsA vArasa aTTa cauro syshssaa| pannA cattAlIsA chacca sahassA sahassAre // 1 // ANaya pANaya kappe cattAri sayA AraNaccue tinni / satta vimANasayAI causu vi esu kappesu // 2 // ye donoM kalpa pUrva se lekara pazcima taka lambe aura uttara se lekara dakSiNa taka cauDe haiM inakA saMsthAna arddhacaMdra ke jaisA hai tathA inakI prabhA aMgAra kI prabhA ke jaisI hai arddha caMdra kA jo inakA saMsthAna kahA~ gayA hai vaha eka eka kalpa kA kahA gayA hai para donoM kalpoM kA saMsthAna to milakara pUrNacandra ke jaisA ho jAtA hai| ina meM 300 vimAnAvAsa haiM azokAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, rajatAvataMsaka aura jAtarUpAvataMsaka ye cAra vimAnAvataMsaka pUrvAdi dizAoM meM kramazaH haiM inake bIca meM acyutAvataMsaka hai ina tIna sau vimAnoM ke adhipati dasa hajAra sAmAnika deva haiM / evaM 40 hajAra AtmarakSaka deva haiM vimAnAvAsoM ko saMgraha karake batAne vAlI ye do gAthAeM haiM 'vattIsa1 hAvIsAra bArasa3 ag4 caurosayasahassA5, pannA6 cattAlIsA7 chaccasahassA sahassAre8 // 1 // ANaya pANaya kappe cattArisathA''raNaccue tinni / satta vimANasayAI causlu vi eesu kappesu // 2 // sudhI lAMbAM ane uttarathI laIne dakSiNa sudhI pahoLA che. tenuM saMsthAna aI caMdrAkAra jevuM kahyuM che. te eka eka kalpanuM kahela che. paNa banne kalpanA saMsthAne maLI che pUrNa caMdranA jevuM banI jAya che. AmAM traNa vimAnAvAse che. azekAvataM saka, sphaTikAvavaMsaka, rajatAvataMsaka, ane jAtarUpAvatasaka A rIte cAra vimAnAvAMsake pUrva dizAmAM kramaza: AvelA che. tenI vacamAM ayutAvatuMsaka che. A 300 traNa se vimAnanA adhipati paNe hajAra sAmAnika devo che. temaja 4. cALIsa hajAra AtmarakSaka devo che. A badhA ja vimAnAvAsane saMgraha karIne batAvavA vALI A be gAthAo che. 1 battIsavA 2 vIsA bArasa 3 aTa 4 cauro saya sahassA 5, paNNA 6 cattAlIsA 7 chacca sahassA sahassAre 8 // 1 //
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1044 jIvAmigamasUtra dvAtriMzadaSTAviMzati dizASTa catvAriMzat zatasahasrANi / pazcacatvAriMzat paT ca sahasrANi sahasrAre ||1|| AnataprANatakalpe catvAri zatAni AraNA'cyute trINi / saptavimAnazatAni catuSpye teSu kalpeSu // 2 // iyaM chAyA sAmAnika saMgrAhaka saMgrahaNIgAthA caurAsII asII bAvattari sattarIya saTThI ya / paNNA cattAlIsA tIsAvIsA dasasahassA // 1 // caturazItirazIti-saptatiH saptatizca paSTizca / paJcAzaccatvAriMzat triMzad viMzatirdazasahasrANi / / 2 / / ina gAthAoM kA artha isa prakAra se hai-saudharma devaloka meM 32 lAkha vimAnAvAsa hai 28 lAkha vimAnAvAsa IzAnakalpa meM haiM bAraha lAkha vimAnAvAsa sanatkumAra kalpa meM hai ATha lAkha vimAnAvAsa mAhendra kalpa meM hai 4 lAkha vimAnAvAsa brahmaloka kalpa meM hai 50 hajAra vimAnAvAsa lAntaka kalpa meM haiM 40 hajAra vimAnAvAsa mahAzukra kalpa meM haiM 6 hajAra vimAnAvAsa sahasrAra meM haiM 4 sau vimAnAvAsa Anata prANata kalpa meM eka sAtha donoM kalpoM ko ginAne kA kAraNa inake eka indra kA honA hai tathA AraNa acyuta meM 3 sau vimAnAvAsa haiM / sAmAnika devoM kA saMgraha karake batAne vAlI yaha gAthA hai 'caurAsIi asII vAvattari sattarIya shiiy| paNNA cattAlIsA tIsA vIsA dasasahassA // 1 // ANayapANayakappe cattAri sayA 11 raNaccue tinni / sattavimANasayAiM causu vi eesu kappesu // 2 // A gAthAone artha A pramANe che. saudharma deva lekamAM 32 batrIsa lAkha vimAnAvAsa che. 28 aThayAvIsa lAkha vimAnAvAsa IzAna kapamAM che. 12 bAra lAkha vimAnAvAsa brahmaka ka5mAM che. 50 pacAsa hajAra vimAnA vAsa lAntaka ka5mAM che. 40 cALIsa hajAra vimAnAvALa mahAzukalapamAM che. 6 cha hajAra vimAnAvAsa sahastrAra ka95mAM che. 4 cAra se vimAnAvAsa Anata prANata ka5mAM che. eka sAthe ane kone gaNAvavAnuM kAraNa te banne kalpanA eka Indra che. te che. tathA AraNa azrutamAM 3 traNase vimAnA vAsa che. sAmAnika devonA saMgraha karIne batAvavA vALI A gAthA che 'caurAsIi asII vAvattari sattariya saTThIya / / paNNAM cattAlIsA tIsA vIsA dasa sahassA // 1 //
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM paripadAdini0 1045 'accuyassa NaM deviMdassa tao parisAo pannattAo' acyutasya khalu deve. ndrasya tisraH parpadaH prajJaptAH, samitA-caNDA-jAtA 3, tatra 'ambhitaraparisAe devANaM paNavIsa sayaM majjhimiyAe abbAijjAsayA vAhiriyAe paMcasayA' AbhyantarikAyAM parSadi devAnAM paJcaviMzaM zatam mAdhyamikAyAmahatIyAni zatAni bAhyAyAM paJcazatAni / tathA-'abhitariyAe ekavIsaM sAgarokmA satta ya pali. ovamAI majjhimiyAe ekavIsasAgarovamA chappaliovamA. bAhiriyAe ekavIsaM sAgarokmA- paMca ya paliocamAI ThiI pannattA' AbhyantarikAyAM devAnAM sthitiH ekaviMzatiH sAgaropamANi sapta ca palyopamANi mAdhyamikA isakA bhAva aisA hai ki prathama kalpa meM 84 hajAra sAmAnika deva haiM, dvitIya kalpa meM 80 hajAra sAmAnika deva hai, tRtIyakalpa meM 72 hajAra sAmAnika deva hai caturtha kalpa meM 70 hajAra sAmAnika deva hai paMcama kalpa meM 60 hajAra sAmAnika deva hai chaThaveM kalpa meM 50 hajAra sAmAnika deva haiM 77 kalpa meM 40 hajAra sAmAnika deva haiM 83 kalpa meM 30 hajAra sAmAnika deva haiM 9veM 103 kalpa meM 20 hajAra sAmAnika deva haiM 11veM aura 123 kalpa meM 10 hajAra sAmAnika deva haiN| 11veM 12veM kalpa kI Abhyantara pariSadA meM 125 deva haiM sadhyapariSadA meM 250 deva haiM aura bAgha pariSadA meM 500 deva haiM inameM jo Abhyantara pariSadA ke deva haiM unakI sthiti 21 sAgaropama aura lAta palyopama kI hai madhyapariSadA ke jodeva hai unakI sthiti 21 sAgaropama A gAthAne bhAvaA pramANe che. ke-pahelA kalpamAM 84ryAsI hajAra sAmAnika devo che, bIjA ka9pamAM 80 eMsI hajAra sAmAnika devo che. trIjA ka5mAM 72 betera hajAra sAmAnika devo che. cethA ka5mAM 70 sittera hajAra sAmAnika devo che. pAMcamA ka5mAM 60 sAITha hajAra sAmAnika de che. chaThThA ka5mAM 50 pacAsa hajAra sAmAnika de che. sAtamA kapamAM 40 cALIsa hajAra sAmAnika de che. 8 AThamA ka5mAM 30 trIsa hajAra sAmAnika devo che. navamA ane dasamA ka5mAM 20 vIsa hajAra sAmAnika devo che. 11 agIyAramA ane bAramA kapamAM 10 dasa hajAra sAmAnika devo che. 11 agIyAramA ane 12 bAramA kalpanI Abhyantara pariSadAmAM 125 savAso devo che. madhyamAM pariSadAmAM 250 baso pacAsa devo che. ane bAhya pariSadAmAM 500) pAMca devo che. temAM je Abhyantara pariSadAnA devo che, temanI sthiti 21 ekavIsa sAgaropama ane sAta palyopamanI che. madhyamAM pariSadAnA je devo che, temanI sthiti 1 eka sAgarepama ane cha pApa
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1046 jIvAmigamasUtra yAm ekaviMzatiH sAgaropamANi paT ca palyopamAni / vAhyAyAmekaviMzatiH sAgaroyamANi paJca ca palyopamAni sthitiH prajJaptA anyatsahasrAravat iti / 'kahi NaM aMte ! hehimagevejjAgANaM devANaM trimANA pannattA kahiNaM bhaMte ! hehimagavejjagA devA parivasaMti' kutra deze adhograiveyakadevAnAM vimAnAni-kya ca te adhograiveyakadevAH parivasanti ? bhagavAnAha-'jaheva ThANapae taheva' yathA sthAnapade tathaiva AraNAcyutakalpopari sapakSapratidizi bahala pravrajya tato'dhograiveyakANAM devAnAM trINi adhograiveyakavimAnAni prajJaptAni vahuvistRtAni bhAsarAzivarNAbhAni pUrNacandrasaMsthAnasaMsthitAni AyAmaviSkambhaparikSepairasaMkhyeyAni sarvaratnamayAni 6 palyopama kI sthiti hai aura vAhyapariSadA ke jo deva haiM unakI sthiti 21 sAgaropama aura pAMca palyopama kI hai / vAkI kA saba kathana sahasrAra devaloka ke jaisA hI hai| 'kahi NaM bhaMte ! hehimagevinagANaM devANaM vimANA paNNattA, kahi NaM bhaMte! hehimagevijagA devA parivasaMti' he bhadanta ! adhAtana aveyaka devoM ke vimAna kahAM para haiM aura ve kahAM para rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jaheva ThANapae taheva' he gautama ! jaisA isa sambandha meM sthAna pada meM kahA gayA hai vaisA hI yahAM para kaha lenA cAhiye-tathA ca 'AraNaaccuyANaM kappANaM uri sapakkhaM sapaDidisi bahUI joyaNAIjAva uDUM dUraM uppaittA etthaNaM heTimagevijavimANA paNNattA pAINapaDINAyayA udINadAhiNavicchinnA paDipuNNacaMda saMThANasaMThiyA acimAlI bhAsarAsivaNNAbhA asaMkhejAo joyaNakoDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM asaMkhejAo' ityAdi manI che. ane bAhya pariSadAnA je devo che. teonI sthiti 21 ekavIsa sAgarepama ane pAMca pApamanI che. A sivAya bAkInuM bIjuM tamAma Ythana samAra heksaan|| 4thana. prabhArI cha. 'kahi NaM bhaMte ! hechimagevejagANaM devANaM vimANA paNNattA' kahi Na bhaMte ! hedvimagevejjagA devA parivasaMti' lagavan ! adhastana raiveyaka devonA vimAna kyAM AvelA che? ane zreyaka devo kayAM rahe che ? mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'jaheva ThANapae taheva' gautama ! mA viSayamAM je pramANenuM kathana sthAnapadamAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM kathana maDIyA 5 4hI ve naye. te mA prabhArI-ANaya accuyANaM kappANaM uvariM sapakkhaM sapaDidisiM vahuI joyaNAI nAva uDDhe dUraM uppaittA ettha NaM hechimagevijjamANA paNNattA pAINapaDINAyayA udINadAhiNavicchinnA paDipuNNa caMdasaMThANasaMThiyA accimAlI bhasarAsivaNNAbhA asaMkhenAo joyaNakoDAkoDIo -- AyAmavikhaMbheNaM asaMkhejjAo' yA gItama! mA21 mayuta pAnI
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU, 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1047 yAvatpratirUpANi / tatraikAdazottaraM grayavimAnAvAsazatam prajJaptAni, tAni khalla vimAnAni acchAni yAvatpratirUpANi tatreme adhograiveyakA devAH parivasanti' apurohitAH sarvavizeSaNavantaH-punazca 'ahamiMdA nAma te devA pannattA samaNAuso' he zramaNAyuSman ahamiMdrA nAma te devAH prajJaptAH / 'evaM majjhimagevijjagA uvahe gautama ! AraNa acyuta kalpoM ke Upara dizA vidizA meM bahuta adhika yojanoM taka UMce jAne para Agata isI sthAna meM adhoveyakoM ke tIna vimAna haiM-ye vimAna pUrva se pazcima taka lambe aura uttara se dakSiNa taka cauDe haiM / pUrNa candra ke jaisA inakA saMsthAna haiN| inakI AbhA bhAsarAzi ke jaisI hai inakI lambAI cauDAI asaMkhyAta koDAkoDI yojanoM kI hai aura asaMkhyAta koDAkoDI parikSepa hai ye saba sarvAtmanA rajatamaya haiM accha yAvat pratirUpa haiM inameM adhograiveyaka devoM ke 111 adhograiveyaka vimAnAvAsa hai ye vimAna bhI accha yAvat pratirUpa haiM / inameM adhograiveyaka deva rahate haiM / ye saba deva samAna Rddhi vAle hote haiM samAti vAle hote haiM samAna vala vAle hote haiN| samAna yaza vAle hote haiM samAna prabhAva vAle hote haiM aura samAnarUpa se sukhI hote haiN| inakA adhipati koI dUsarA Indra nahIM hotA hai ataH inheM anindra (inake dUsarA indra nahIM) hai kahA jAtA hai ye apreSya hote haiM aura apurohita hote hai arthAta azAnti ke abhAva se inakA koI zAnti karmakArI nahIM hotA hai| ye deva svayaM ahamindra hote haiM upara dizA ane vidizAmAM ghaNuM vadhAre ja sudhI uce javAthI AvatA sthAna para adheyakonA traNa vimAne che. e vimAne pUrvathI pazcima sudhI lAMbAM ane uttarathI dakSiNa sudhInA pahoLA che. pUrNa caMdranA jevuM temanuM saMsthAna che. temanI AbhA bhAsarAzInA jevI che. temanI laMbAI pahoLAI asaMkhyAta keDA keDI jananI che. ane tene parikSepa paNa asaMkhyAta keDA keDI janene che. e badhA sarvAtmanA rajatamaya che. accha yAvatuM prati rUpa che. temAM adhoveyaka nAmanA devo rahe che. A badhA deve eka sarakhI RddhivALA hoya che ane samAna vRtivALA hoya che. samAna baLavALA hoya che. samAna yaza vALA hoya che. samAna prabhAvALA hoya che, ane sarakhI rIte sukhI hoya che. temanA adhipati kaI bIje Indra hota nathI. tethI teone aniMdra tene bIje Indra nathI) AvA kahevAmAM Ave che. tao abSya hoya che. ane apurahita hoya che. arthAt azAntinA abhA. vathI temanuM zAntikarma karAvanAra kaMI hotuM nathI. A deva teja ahamindra
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre evamadhastanagre veyakaca devamadhyamagre ve yako- paritanagraiveyakasUtrANyapi 1048 rimagevijjagA' bhAvanIyAni / navaraM visAna gAthA- " 'ekAttaraM hiTTime sattuttaraM ca majjhimae / sayamegaM uvarimae paMcaiva aNuttaravimANA // 1 // ekAdazottara 111 madhastaneSu saptottaraM ca 107 madhyamake zatameka 100 suparitane paJcaivAnuttara vimAnAni 5 iti // | 1 || kutra khalu bhadanta ! anuttaropapAtikA devA vimAni ca ? bhagavAnAha - gautama ! ratnaprabhAbhUmibhAgAdurdhvaM candrAdibhyaH pare bahuduraM saudharme - zAna - sanatkumAra - mAhendrayahI bAta - 'aharmiMdA nAma te devA pannattA samaNAuso' isa sUtra dvArA samajhAI gaI hai 'evaM majjhima gevejjagA uvarima gevejjagA' adhastana graiveyakoM kI taraha madhyagraiveyaka aura uparima graiveyaka ke sUtra bhI samajha lenA cAhiye inake vimAnoM kI gAthA 'ekAsuttaraM hiDimesu satuttaraM ca yamie sayamegaM uvarie paMceva aNuttaravimANA' adhastana graiveyakoM meM 111 vimAna hai / madhyamagraiveyakoM meM 107 vimAna haiM aura uparitana graiveyakoM meM 100 vimAna hai / ava gautama ne prabhu se aisA pUchA hai- 'kahi NaM bhaMte! aNuttarovavAiyANaM devANaM vimANA paNNattA' he bhadanta ! anutaropapAtika devoM ke vimAna kahAM para kahe gaye haiM ? 'kahi NaM saMte ! aNuttarobavAiyA devA parivasaMti' aura anuttaropapAtika deva kahAM para rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate hoya che, bheTa vAta 'aharmiMdA te devA paNNattA samaNAuso' mA sUtra dvArA sabhalavavAsAM yAvesa che. 'evaM majjhimagevejjagA uvarimagevejjagA, adhastana greveyakAnA kathana pramANe madhyama traiveyaka ane uparitana traiveyakanuM kathana paNu samajI levuM. temanA vimAnA saMbaMdhI gAthA A pramANe che. 'ekAttaraM hiTTime satattaraM ca majjhimae / sayamega uparimae paMceva aNuttara vimANA // 1 // adhastana caiveyakAmAM 111 ekasAne agIyAra vimAne che. madhyama thaiveyakAmAM 107 ekseAne sAta vimAnA che. ane uparitana greveyakAmAM 100 eka se vimAnA che. have zrI gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke 'kahiNaM bhaMte / aNuttarovavAiyANaM devANaM vimANA paNNattA' he bhagavan / anuttaroyayAti devAnA vibhAno yAM AvelA che ? 'kahiNaM bhaMte ! aNuttarovavAiyA devA parivasaMti' mane anuttaropayAti heve| zyAM rahe che ? yA azranA
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyAtikA TIkA pra.3 3.3 sU.119 zakrAdidevAnAM paripadAdini0 1049 brahmaloka-lAntaka-zukra-sahasrArA-''raNA-'cyutakalpe trINi cASTAdazottarANi aveyakavimAnavAsazatAni, tatraikAdazottaraM zatamadhastanauveyakaprastaTeSu saptottaraM zataM madhyamagraiveyakeSu-paripUrNazatamuparitanauveyakaprastaTeSu, sarvasaMkhyA bhavanti trINi aSTAdazottarANi zatAni, tAni vyatitrajya tataH paraM duraM gatAni nIrajaskAnirmala-vitimira vizuddhAni paJcadizi mahAnta paJcAnuttaravimAnAni vijaya-vaijahaiM-'goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo uDUM caMdimasUriya gahagaNaNakkhattatArAkhvANaM bahUNi joyaNAI joyaNasayANi jAva bahUIo joyaNakoDAkoDIo uddhaM dUraM uppaitto sohammIsANa saNaMkumAramAhiMde baMbhalogalaMtaga sukkasahassAra ANaya pANaya AraNaaccuyakappe tinni aTThArasuttare gevejjaga vimANAvAsahae vIivaittA' isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se Upara candra sUrya graha nakSatra evaM tArA inase bhI yAvat bahuta koDAkoDI yojanoM taka Age dUra jAne para evaM saudharma IzAna, sanatkumAra mAhendra brahma lAntaka zukra, sahasrAra, Anata prANata aura AraNa acyuta tathA 118 graiveyaka vimAnoM ko bhI pAra karake 'teNa paraM dUraM gayA nIrayA nimmalA, vitimirA, visuddhA, paMcadisi, paMcaaNuttarA mahaimahAlayA vimANA pannattA' unase bhI Age bahuta hI dUra para vahuta vizAla devoM ke anuttaropapAtika vimAna haiM ye vimAna nirmala nIrajaska haiM vitimira haiM vizuddha haiM aura pAMca dizAoM meM haiN| inake uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamarama. NinAo bhUmibhAgAo uDUDha caMdimasUrimagahagaNanakkhattatArArUvANaM bahUNi joyaNAI bahUNi joyaNasayANi jAva bahUIo joyaNa koDA koDIo uDDe dUraM ugpaittA sohammIsANasaNakumAramAhiMde baMbhalogalaMtagasukkasaharasAra ANayapANayaaccuyakappe tinni aTThArasuttare gevejagavimANAvAsa vIivaittA' mA 2tnamA pRthvInA bahusama ramaNIya bhUmibhAganI upara caMdra sUrya graha nakSatra ane tArAo tenAthI paNa yAvat ghaNuM keDA keDI pejane sudhI AgaLa dUra javAthI tathA saudharma izAna, sanakumAra, mahendra brahma, lAntaka, zuka sahasAra, Anata, prAkRta, ane AraNa azruta tathA 118 ekase aDhAra veyaka vimAnene pA2 4rIna paY 'teNaM paraM dUraM gaNa nIrayA nimmalA, vitimirA, visuddhA, paMcadisi, paMca aNuttarA, mahaimahAlayA, bimANA paNNattA' tenAthI 55] mAga ghaNeja dara ghaNuM vizAla anuttapipAtika nAmanuM devenuM vimAna che. e vimAna nirmala, nIrajaka che. aMdhakAra rahita che. vizuddha che. ane pAMca dizAomAM jI0 132
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ .2050 jIvAbhigama yanta jayantA'parAjitAni sarvaratnamayAnyacchAni yAvat pratirUpANi tatrA'nuttaropapAtikA devAH parivasanti te devAH samaddhikAH samA RddhiryapAM te tathA samadyutikAH samavalAH samayazasaH samAnubhAgA aniMdrA na vidyate indraH-adhipatiryapAM te tathA apurohitA-na vidyate purohitaH-zAntikarmakArI yepAmazAnnerabhAvAtte apurohitAH ahamindrA nAma devagaNAH prajJaptAH he zramaNa ! he Ayupman iti suu0||119|| // (vaimAnikAdhikAre prathamo vaimAnikoddezaH) / mUlam-sohamlIsANesu kappesu vimANapuDhavI kiM paiTriyA pannattA ? goyamA! ghaNodahi pittriyaa| laNaMkumAramAhidesu kappesu vimANapuDhavI kiM paiTriyA pannattA ? goyamA! ghaNavAyapaiTriyA pannattA / vaMbhaloe NaM bhaMte ! kappe vimANapuDhavINaM pucchA, ghaNavAyapaiTriyA pnntaa| laMtae NaM bhaMte! pucchA, goymaa| tadubhayapaiTiyA / mahAsukAsahaslAresu vi tadubhayapainAma vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddha haiN| pUrva dakSiNa apara uttara aura madhya ye pAMca dizAeM haiM inameM pUrvadizA meM vijaya, dakSiNadizA meM vaijayanta, pazcimadizA meM jayanta, uttaradizA meM aparAjita aura madhya meM sarvArthasiddha haiM inameM svAbhAvika mala kA abhAva hai isaliye ye nirmala kahe gaye haiM Agantuka raja se rahita hone se ye nIrajaska kahe gaye haiM ratnoM kI prabhA ke vitAne vAle hone se inameM andhakAra kA nAma taka bhI kahIM nahIM rahatA hai isaliye inheM citimira kahA gayA hai kalaGkaleza taka bhI yahAM asambhava hone se inheM vizuddha kahA gayA hai prathama vaimAnika uddeza samApta // 119 // cha, tenA nAbhI viya, vaizyanta, syanta, a52d, bhane sAtha siddha che. pUrva dakSiNapazcima. uttara ane madhya e pAMca dizAo che te paikI pUrva dizAmAM vijaya dakSiNa dizAmAM vaijayanta pazcima dizAmAM jyanta uttara dizAmAM aparAjIta ane madhyamAM sarvArthasiddha che. temAM svAbhAvika maLane abhAva che. tethI tene nirmaLa kahevAmAM Avela che. AgaMtuka rajarahita hovAthI te nIrajaska kahelA che. ratnanI prabhAnA vitAna vALA hovAthI temAM kayAMya aMdhakAranuM nAma paNa rahetuM nathI tethI tene vitimira kahevAmAM Avela che. kalaMkanA lezane paNa ahiMyAM asaMbhava hovAthI tene vizuddha kahevAmAM Avela che. e rIte A prathama vaimAnika nAmane uddezaka samAsa che sU. 119 che
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.3 sU.120 urvalokadevavimAna sthitinirUpaNam 1051 TriyA |aanny jAva accuesuNaM bhaMte ! kappesupucchA, ovAsaMta. pittriyaa| gevejjavimANapuDhavI NaM pucchA, goyanA ! ovAsaMtara pittttiyaa| aNuttarovavAiya pucchA, ovAsaMtara paiTiyA ||suu0120|| ___ chAyA-saudharmezAnayoHka lpayovimAna pRthivI kiM pratiSThitA prajJaptA ? gautama ! ghanodadhi-pratiSThitA / sanatkumAramAhendrayoH kalpayovimAna pRthivI kiM pratiSThitA prajJaptA, gautama ! dhanavAta pratiSThitA prajJaptA / brahmaloke khalu bhadanta ! kalpe vimAnapRthivInAM pRcchA ? ghatavAtapratiSThitA prajJaptA / lAntake khalu bhadanta ! pRcchA ? gautama ! tadubhayapratiSThitA / mahAzukra-sahasrArayorapi tdumyprtisstthitaa| AnatayAvadacyuteSu khalu bhadanta ! kalpeSu pRcchA, avakAzAntarapratiSThitA / graiveyakavimAnapRthivInAM pRcchA ? gautama- avakAzAntarapratiSThitA / anuttaropapAtikAnAM pRcchA ? avakAzAntara pratiSThitA suu0||120|| TIkA-'sohammIsANesu kappesu vimANa puDhacI kiM paiDiyA pannattA ? saudhamazAnakalpayoH vimAnapRthivI kiM pratiSThitA-kasminpratiSThitA kimAdhArA kimAzrayeti praznaH bhagavAnAha-goyamA ! ghaNodahi paiDiyA' he gautama ! atratyAhi pRthivI ghanodadhimAzritya pratiSThitA ghanodadhirAdhAraH / 'saNaMkumAra mAhidesu kappesu vimANa puDhavI kiM paiTThiyA pannattA ?' sanatkumAra-mAhendra kalpa. 'sohammIsANesTa kappesu vimANapuDhavI kiM paiDiyA' ityAdi / TIkArtha-aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina kalpoM kI vimAna pRthvI kisake AdhAra para rahI huI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'gothamA ! ghaNodahi paiDiyA' he gautama ! saudharma aura IzAna kalpa kI vimAna ghanodadhi ke AdhAra para hai 'saNakumAramAhiMdelu kappelu vimANapuDhavI kiM paTiyA paNNattA' he bhagavan ! sanatkumAra aura mAhendra kalpa kI 'sohammIsANesu kappesu vimaNipuDhavI ki paiDiyA' dhyAha / TIkArtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavan! saudharma ane IzAna e kalpanA vimAne kenA AdhAra para rahela kahevAmAM mAyA cha ? yA prazna uttaramA prasuzrI 49 cha -'goyamA ! ghaNodahi paiDiyA' gautama ! saudharma ane IzAna kalpanA vimAne ghanedadhinA AdhAra para rahelA cha. 'saNaMkumAramAhiMdesu kappesu vimANapuDhavI kiM paidviyA paNNattA' sanatbhAra bhane bhADendra 465nI vimAna pRthivI chInA mAghAra 52 hAya cha ? 'goyamA ! ghanavAta 'paiDiyA' he gautama ! sanakumAra mana bhADandra 465nA vibhAnA dhanavAna mAdhAra
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2052 jIvAbhigamasU yo vimAna pRthivI ki pratiSThitA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA ! ghaNavAya par3ahiyA pannattA' gautama ghanavAte pratiSThatA / ' vaMbhaloe NaM bhaMte ! kappe vimANa puDhavINaM pucchA goyamA ! ghaNavAyapaiDiyA pannattA' brahmalokakalpe bhadanta ! vimAna pRthivI kasminpratiSThitA ? bhagavAnAha - banavAte ghanavAta evAdhArastatrA'calambitA / 'laMtae NaM bhaMte! pucchA ? goyamA ! tadubhaya - paTTiyA ' lAntaka kalpasya bhadanta ! pRthivI kva pratiSThitA ? gautama ! tadubhaye ghanodadhau ghanavAte ca pratiSThitA / 'mahAsukasahassAresu vi tadubhayapaTTiyA' he bhadanta ! mahAzukra! sahasrArakalpa yorvimAnapRthivI kiM pratiSThitA ? bhagavAnAha - gautama ! ghanodadhighanavAtobhayapratiSThitA / 'ANaya jAva accurasu NaM bhaMte ! kappesu pucchA, ovAsaMtarapaiDiyA' he bhadanta ! AnataprANatA''raNA'cyuteSu kalpeSu vimAna pRthivI kiM pratiSThitA ? bhagavAnAha - avakAzAntare pratiSThitA gautama ! 'gevijjafara pRthvI kisake AdhAra para hai ? 'goyamA ! ghaNavAta paiDiyA' he gautama ! dhanavAta ke AdhAra para hai 'baMbhaloe NaM bhaMte 1 kappe vimANa puDhavINaM pucchA' he bhadanta ! brahmaloka nAmake kalpa meM vimAna kisake AdhAra para hai ? 'ghaNavAyapaiDiyA paNNattA' he gautama ! brahmaloka nAmake kalpa meM vimAna ghanavAta ke AdhAra para hai 'laMtaeNaM bhaMte ! pucchA hai bhadanta ! lAntaka kalpa meM vimAna kisake AdhAra para hai ? 'goyamA ? tadubhayapaiDiyA' he gautama ! lAntaka kalpa meM vimAna ghanodadhi aura dhanavAta inake AdhAra para hai 'mahAsukka sahassAre vi tadubhayaiTiyA' isI taraha se mahAzukra aura sahasrAra kalpoM meM bhI vimAna ina donoM ke AdhAra para hai 'ANaya jAva accuesa NaM bhaMte ! kappe pucchA' he bhadanta ! Anata prANata AraNa acyuta 52 rahelA che. 'baMbhaloeNaM bhaMte! kApe vimANapuDhavINaM pucchA' he lagavan brahmaso nAbhanA bhAM vibhAna pRthivI honA AdhAra para rahesa he ? 'ghaNavAyapaiTThiyA paNNattA' he gautama! brahmoGa nAmanA mubhAM vibhAna dhanavAtanA AdhAra para che. 'laMtapaNaM bhaMte / pucchA' he bhagavan ! sAnta bhAM vibhAnA nA AdhArapara che ? 'goyamA ! tadubhayavaiTThiyA' he gautama! sAnta apanA vibhAno dhanohadhi mane dhanavAtanI AdhAra para che. 'mahAsukka sahassA resu vi tadubhayapaiTThiyA' bheTa pramANe mahAzukra ane sahasrAra peAmAM paNa e enA AdhArapara vimAnA raDesA che, 'ANaya jAva accuesu NaM bhaMte ! kappesu pucchA' he bhagavan mAnata prANuta AraNu acyuta A cAre peAmAM vimAnA kAnA AdhAra para rahelA che ? 'ovA saMtarapaiTThiyA' he gautama! yA upobhAM rahelA vibhAnA AAzanA '
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkApra.3u.35.120 UrdhvalokadevavimAnasthitinirUpaNam 1053 vimANa puDhavI NaM pucchA 'goyamA ! ovAsaMtarapaiDiyA' aveyakavimAna pRthivI ki pratiSThitA ? bhagavAnpAha-gautama ! avakAzAntarapatipThitA / 'aNuttarovavAiya pucchA-ovAsaMtarapaiTiyA' anuttaropapAtikavimAnapRthivI kiM pratiSThitA ? bhagavAnAha-gautama ! avkaashaantrprtisstthitaa| uktaM ca-- 'ghaNodahi paiTANA surabhavaNA dosu hoti kappesu / tisu vAyapaiTANA tadubhaya paiTiyA tIsu // 1 // chAyA-ghaNodadhi pratiSThAbhAti surabhavanAni dvayorbhavanti kalpayoH / triSu vAta pratiSThAnAni tadubhaya pratiSThitAni triSu // 1 // tena param uparitanA AkAzatalapratiSThitAH sarve / eSa pratiSThAnavidhiH Urdhvaloke vimAnAnAm iti sU0 // 120 // ina kalpoM meM vimAna kisake AdhAra para hai ? 'ovAsaMtarapaiDiyA' he gautama ! ina kalpoM meM vimAna AkAza ke AdhAra para hai 'gevijja vimANa puDhavINaM pucchA' he bhadanta ! aveyaka vimAna kisake AdhAra para hai 'goyamA ! ovAsaMtarapaiDiyA' he gautama ! graiveyaka vimAna AkAza ke AdhAra para hai 'aNuttarovavAiya pucchA' he bhadanta ! anuttaropapAtika vimAna kisake AdhAra para hai / 'ovAsaMtarapaiDiyA' he gautama ! anuttaropApatika vimAna AkAza ke AdhAra para hai kahA bhI hai 'ghaNodahi paiTANA sUrabhavaNA dostu hoti kappesu / tisu vAyapaiTANA tadubhaya paiDiyA tisu // 1 // teNa paraM uvarilagA AgAsaMtara pAThiyo sambe, esa paiTANavihI uDU loe vimANANaM // 2 // - // 120 // mAdhA2 52 rA cha. 'gevijjavimANapuDhavINaM pucchA' sasavan / aveya4 vimAna AnA mAghAra 52 rahesa cha 1 'goyamA !ovAsaMtarapaiDiyA' gautama ! aveya: vimAna apazana mAghAra 52 29sA che. 'aNuttarotravAiya pucchA' 7 bhagavan ! manutta5pAti vibhAna honA sAdhA2 52 rahesa cha ? 'ovAsaMtara paiTThiyA' 3 gautama ! anuttaropati vimAna mazana mAghAra 52 rahesa cha. 4yuM pazu cha - ghagodahi paidvANA surabhavaNA dosu hoMti kappesu / tisu vAyapaiTThANA tadubhayapaiTThiyA tisu // 1 // teNa paraM uvarimagA AgAsaMtarapaiTThiyA savve / / esa paThThANavihI uDUDhe loe vimANANaM // 2 // // sU. 120 //
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre pRthivyA vAhalyapratipAdanam- mUlam - sohammIsANakappesu vimANa puDhavI kevaiyaM bAhalleNaM pannatA ? goyamA ! sattAvIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM paNNattA, evaM pucchA, saNakumAramAhidesu chacvIsaM joyaNasayAI bhalaMta paMcavIsaM / mahAsukka sahassAresu cauvIsaM / ANayapANayAraNAccuesu tevIsaM sayAI / gevijjavimANa puDhavI bAvIsa | aNuttaravimANa puDhavI ekavIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM / sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANA kevaiyaM uDDa uccaNaM ? goyamA ! paMcajoyaNasayAI uGkaM uccatezaM / sakumAramA hiMdesu cha joyaNasayAI, baMbhalaMtapasu satta, mahAsukka - sahassAresu aTU, ANayapANaesu4 Nava, gevejja vimANANaM bhaMte! kevaiyaM uGkaM uccattenaM / sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANA kiM saMThiyA pannatA ? goyamA ! duvihA pannattA taM jahA - AvaliyA paviTThA, bAhirA ya, tattha NaM je te AvaliyA paviTTA - te tivihA pannattA, taM jahA vahA, taMsA, cauraMsA, tattha NaM je te AvaliyA bAhirA te NaM NANA saMThiyA pannattA, evaM jAva gevejjavimANA, aNuttarotravAiyavimANA duvihA pannatA, taM jahA - traTTe ya tasA ya sohammIsANesu NaM bhaMte! kevaiyaM parivakheveNaM pannattA ? goyamA ! duvihA pannattA taM jahAsaMkhejja vitthaDA ya asaMkhejjavitthaDA ya, jahA NaragA tahA jAva aNuttarokvAiyA saMkhejjavitthaDA ya asaMkhejja vitthaDA ya, tattha je se saMkhejjavitthaDe se jaMbuddIvapyamANe, asaMkhejja vitthaDA asaMkhejAI joyaNasayAI jAva parikkheveNaM pannattA / sohammIsANesu NaM bhaMte! vimANA kaMi vaSNA pannattA ? goyamA ! paMcatraNNA pannattA taM jahA - kiNhA nIlA lohiyA hAlidA 014 -
Page #1077
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH vAhalyAdikam 1055 sukillA, saNaMkumAramAhidesu cauvaNNA nIlA jAva sukillA, baMbhalogalaMtaesu vi tivaNNA lohiyA jAva sukillA, mahA. sukkasahassAresu duvaNNA-hAlidA ya, sukillA ya, ANatA pANatAraNAccuesu sukillA, gevejjavimANA sukillA, aNuttarovavAiyavimANA paramasukillA vaSNeNaM pnntaa| lohammI. sANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA pabhAe pannattA, goyamA ! NicA loyA Niccu joyA sayaMpanAe pannattA jAva aNuttarovavAiyavimANA NiccA loyA NiccujjoyA layaM pabhAe pannattA / sohammIlANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA gaMdheNaM pannattA ? goyamA ! se jahA NAmae koTapuDANa vA jAva gaMdheNaM pannattA, evaM jAba etto itaragA ceva jAva aNuttaravimANA / sohammIsANesu vimANA kerisayA phAseNaM pannattA ? se jahA NAmae AiNei vA rUei vA savvo phAlo bhANiyabvo jAva annuttrovaaiyvimaannaa| sohammIsANesu bhaMte ! (kappesu) vimANA ke mahAliyA pannattA goyamA ! ayaNaM jaMbuddIve dIve saba dIvasamudANaM so ceva gamo jAva chammAse vIivaejjA jAva atthegaiyA vimANAvAsA no vIivaejjA jAva aNuttarovavAiyavimANA, atthegaiyaM bImANaM viiivejjaa| sohamIsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANA ki mayA pannattA ? goyamA ! savvarayaNAmayA pannattA, tattha NaM bahave jIvA ya poggalA ya vakramati viukkamati cayaMti uvacayaMti, sAsayA NaM te vimANA davvaTyAe jAva phAsapajavehi asAsayA jAva aNuttarokvAiyA vimaannaa| sohammIsAsu NaM bhaMte ! kappesu devA kaohiMto uvavati ? uvavAo Neyavvo jahA vakkaMtIe tiriyamaNuesu paMcidiesu saMmu
Page #1078
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana cchimajiesu, uvavAo vakkalIgameNaM jAva aNuttarovavAiyA / sohallIsANesu devA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti? goyamA ! jahanneNaM eko vA do vA tiNi vA ukkoseNaM saMkhejA vA asaMkhejjA vA utravajjaMti, evaM jAva sahassAre, ANayAdigevejA aNuttarA ya eko vA do vA tinni vA ukko. seNaM saMkhejA vA uvavajjati / sohammIsANesu NaM bhaMte! devA samae samae avahIramANA avahIramANA kevaieNaM kAleNaM avahiyA siyA ?, goyamA! te NaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANA 2 asaMkhejAhiM ussappiNIhiM avahIrati no cevaNaM avahiyA siyA jAva sahassAre, ANatAdi gesucausu vi, gevejjesu aguttaresu ya samae 2 jAva kevaiya kAleNaM avahiyA liyA ? goyamA ! te NaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANA pali ovamasta asaMkhejaibhAgametteNaM avahIraMti, no ceva NaM avahiyA siyA / sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu devANaM ke mahAlayA sarIrogAhaNA pannattA ? goyamA! duvihA sarIrA pannattA, taM jahA-bhavadhAraNijjA ya uttaraveuvviyA ya, tattha NaM je se bhavadhAraNijje se jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgo ukkoseNaM satta rayaNIo, tattha NaM je se uttaraveuvie se jahanneNaM aMgulasta asaMkhejar3abhAgo ukoseNaM joyaNasayasahassaM, evaM ekkekA osArettANaM jAva aNuttarANaM ekA rayaNI, geve. jaNuttarANaM ege bhavadhAraNijje sarIre uttaraveuvviyA nasthi / sohammIsANesu NaM devANaM sarIragA kiM saMghayaNI pannattA ? goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI pannattA ? nevaTri neva chirA na vi pahArU Neva saMghayaNamatthi, je poggalA iTTA katA . jAva eesi saMghAyattAe pariNamaMti jAva annuttrovvaaiyaa|
Page #1079
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1057 sohamlIsANesu devANaM sarIraMgA ki saMThiyA pannattA? goyamA' duvihA sarIza avadhAraNijjA ya, uttarabeuvviyA ya, tattha NaM je te avadhAraNijA te samacauralasaMThANasaMThiyA pannattA, tattha NaM je te uttaraveuniyA te NANA saMThANasaMThiyA pannattA jAva accuo, aveuvizyA gevijaNuttarA, avadhAraNijjA samacauraMsasaMThANasaMThiyA uttaraveuvviyA patthi / sohamlIsANesu devA kerisamAvaNNaNaM pannattA ? goyamA! kaNagattayarattAbhA / vaNNeNaM pannattA / saNaMkumAramAhidesu NaM paumapamhagorA vaNNaNaM pnnttaa| baMbhaloe NaM bhaMte! goyamA! allamadhugavaNNAbhA vaNNeNaM pannattA, evaM jAba gevejjA, aNuttarovavAiyA paramasukillA vaSNeNaM pnnttaa| sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM sarIramA kerisayA gaMdheNaM pannattA ? goyamA! se jahA NAmae koTapuDANa vA taheva savvaM jAva maNAmataragA ceva 'vaNNeNaM pannattA, jAva annuttrovvaaiyaa| sohammIsANesu NaM devANaM sarIraMgA kerisayA phAseNaM pannattA ? goyamA ! thirasaDayaNiddhasukumAlachaviphAseNaM pannattA, evaM jAva annuttrokvaaiyaa| sohammIlANa devANaM kerisayA poggalA ussAsattAe pariNamaMti? goyamA ! je poggalA iTA kaMtA jAva eesiM ussAsattAe pariNamaMti jAva aNuttarokvAiyA, evaM AhArattAe vi jAva aNuttarovavAiyA / sohammIsANa devANaM kai leslAo ? goyamA ! egA teuleslA pannattA / saNakumAramAhidesu egA pamhalessA, evaM baMbhaloge vi pamhA, sesesu ekA sukkalessA, aNuttarovavAiyANaM ekA paramasukkalessA / sohammisANaM devA kiM sammadiTThI-micchAdiTrI sammamicchAdidI? tiNi vi, jAva aMtima jI0 133
Page #1080
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 1058 gevejA devA samyadiTTI vi sicchAdiTTI vi, sammAmicchAdiTTI vi, aNutarovavAiyA sammadiTThI no micchA diTTI no sammAmicchAdiTTI | sohammIsAnA kiM NANI - annANI ! goyamA ! do vi, tiSNi NANA tiThiNa annANA NiyamA jAva gevejjA, aNuttarovavAiyA nAgI no annANI tiSNi nANA tinni aNNANA niyamA jAva gevejjA, anuttarovavaiyA nANI no aNNANI tinni NANA niyamA / tivihe joge duvihe uvajoge savvesiM jAva aNuntarA / sU0121 // 1 " chAyA - saudharmezAnayoH kalpayorvimAna pRthivI kiyatI vAhalyena prajJaptA, gautama ! saptaviMzati janazatAni vAhalyena prajJaptA, evaM pRcchA, sanatkumAramAhendrayoH paviMzatiryojanazatAni / brahmalokalAntakayoH paJcaviMzatiH, mahAzukrasahasrArayozcatuvizatiH, AnataprANatAraNAcyuteSu trayoviMzatiH zatAni / graiveyakavimAna pRthivI dvAviMzatiH, anuttara vimAnapRthivI eka viMzatiryojanazatAni vAhalye - na / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayorvimAnAni kiyadurvasuccaistvena / gautama ! pazcayojanazatAni Urdhvamuccaistvena / sanatkumAramAhendrayoH SaDyojanazatAni brahmalokalAntakayoH sapta mahAzukra sahasrArayoraSTau, AnataprANatAraNAcyuteSu nava, graiveyaka vimAnAni khala bhadanta ! kiyadUrdhvamuccaistvena, dazayojanazatAni, anuttaravimAnAni khalu ekAdazayojanazatAni Urdhvamuccaistvena / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayorvamAnAni kiM saMsthitAni prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJasAni tadyathA - AvalikApraviSTAni vAhyAni ca tatra khalu yAni tAni AvalikA praviSTAni tAni trividhAni prajJaptAni tadyathA - vRttAni tryastrANi caturasrANi tatra khalu yAni tAni AvalikA bAhyAni tAni khalu nAnAsaMsthitAni prajJaptAni evaM yAvad graiveyakavimAnAni, anuttaropapAtikavimAnAni dvividhAni prajJaptAni, tadyathA - vRttAni ca vyastrANi ca / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayorvimAnAni viyadAyAmaviSkambheNa - kiyat parikSepeNa prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA-saMkhyeyavistRtAni cA'saMkhyeyavistRtAni ca yathA - nArakAstathA yAvadanuttaropapAtikA saMkhyeyavistRtAni cA'saMkhyeyavistRtAni ca tatra khalu yAni tAni saMkhyeyavistRtAni tAni khalu jambUdvIpapramANAni, asaMkhyeyavistRtAni-asaMkhyeyayojanazatAni yAvat parikSepeNa prajJaptAni / saudharmezAnayoH khala bhadanta ! viprAnAni kati varNAni prajJaptAni ? gautama ! paJcavarNAni prajJaptAni
Page #1081
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH vAhalyAdikam 1059 tadyathA-kRSNAni, nIlAni, lohitAni, pItAni, zuvalAni, sanatkumAramAhendrayozcaturvarNAni, nIlAni yAvat zuklAni / brahmalokalAntakayorapi trivarNAni, lohitAni yAvat zuklAni, mahAzukrasahasrArayordvivarNAni, pItAni ca zuklAni ca, AnataprANatAraNAcyuteSu zuklAni, graiveyakavimAnAni zuklAni, anuttaropapAtikavimAnAni paramazuklAni varNena prajJaptAni / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayovimAnAni kIdRzAni prabhayA prajJaptAni ? gautama ! nityAlokAni nityo yotAni svayaM prabhANi prajJaptAni yAvadanuttaropapAtikavimAnAni nityAlokAni nityodadhotAni-svayaMprabhANi prajJaptAni / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayorvimAnAni kIdRzAni gandhena prajJaptAni ? gautama ! tayathA nAma koSThapuTamiti vA yAvat gandhena prajJaptAli, evaM yAvat-itaH iSTatarakANi caiva yAvadanuttaravimAnAni / saudharmazAnayoH khalu bhadanta kalpayovimAnAni kIdRzAni sparzaNa prajJaptAni, gautama ! tadyathA nAma-Adarza iti vA, ruta iti vA, sarvaH sparTI bhaNitavyo yAvadanuttaropapAtikavimAnAni / saudharmezAnayoH .khala bhadanta ! kalpayorvimAnAni kiM mahAntAni prajJaptAni gautama ! ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sa eva gamo yAvat paDUmAsAn vyativrajet yAvadastyekakAn vimAnAvAsAna no vyativrajeta yAvadanuttaropapAtikavimAnAni, astyekakaM vimAnaM vyativrajet astyekakaM vimAnaM no vytibrjet| saudharmazAnayoH khalu bhadanta ! kalpayovimAnAni ki mayAni prajJaptAni ? gautama ! sarvaratnamayAni prajJaptAni, tatra khalu vahavo jIvAH pudgalAzcA'pakrAmanti vyutkrAmanti cIyante upacIyante zAzvatAni khalu tAni vimAnAni dravyarArthatayA yAvatsparzaparyAyairazAzvatAni yAvadanuttaropapAtika vimAnAli / saudharmezAnayoH khalu devAH kuta-utpadyante, upapAtonetavyo yathA vyutkrAntau tiryagmanuSyeSu paJcandriyeSu saMmUcchimavarjiteSu, utpAto vyutkrAntigamena yAvadanuttaropapAtikAjIvAH / sauMdharmezAlayordevA ekasamayena kiyanta utpadyante ? gautama ! jaghanyena-eko vA-dvau vA-trayo vA--utkarSaNa saMkhyeyA vA'saMkhyeyA vA utpadyante, evaM yAvat sahasAra, AnatAdi aveyakAH anuttarAzca eko vA-dvau vA-trayo bA utkarSeNa saMkhyeyA vA-'saMkhyeyA vA utpadyante / he bhadanta ! saudharmezAnayoH khalu devAH samaye 2 apahiyamANAH-2 kiyatAkAlenA-'pahatAH syuH ? gautama ! te khalva saMkhyeyAH samaye-2 apahiyamANAH asaMkhyeyAbhirutsapiNI-aparArpiNIbhiH apahiyante naiva khalu apahRtAH syuH yAvat-sahasrAraH AnatAdikeSu caturvapi graivethakeSu-anuttareSu ca samaye-2 yAvat kiyatkAlenA'pahRtAH syuH ? gautama ! te khalvasaMkhyeyAH samaye-2 apaiyamANAH palyopamasyA'saMvyAtamAgamAtraNA'pahiyante, naiva khalvapahRtAH syuH|
Page #1082
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1060 jInAbhigamacne saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayoH devAnAM kiM mAnI zarIrarAvagAhanA prajJaptA ? gautama ! dvividhA zarIrAvagAhanA prajJAzA tayaza-avadhAraNIyA cottaravaikriyA ca, tatra khalu yA sA bhavadhAraNIyA sA jaghanyanA'GlasyA'saMkhyeyabhAgam utkarpataH saptaratnayaH, tatra khallu-yA sA uttarakriyA sA jaghanyato'gulasya saMkhyeyabhAgam utkarpaNa yojanazatasahastram evamekA'pasAraNana yAvadanutarANAmekA ratniH, graiveyakA'nuttarANAmekaM bhavadhAraNIyaM garIrama, uttaravaikriyaM nAsti / saudharmazAnayoH khalu devAnAM zarIrANi ki saMhananAni majJaptAni ? gautama ! paNNAM saMhananAnAm asaMhananAni prajJaptAni ? nevA'sthi naivazirA nApi snAyU pi-naiva saMhananAni, ye pudgalA iSTAH kAntA yAvat te teSAM saMghAtatayA pariNamanti yAvadanuttaropapAtikAH / saudharmazAnayo devAnAM zarIrakANi ki saMsthitAni prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni zarIrANi-bhavadhAraNIyAni ca uttarakriyANi ca, tatra khala yAni tAni bhavadhAraNIyAni tAni samacaturastrasaMsthAnasaMsthitAni prajJaptAni, tatra khalu yAni tAni-uttaravaikriyANi tAni nAnAsaMsthAnamaMsthitAni prajJaptAni, yAvadacyutaH, abaiMkriyANi greveyakA'nuttarANi, bhavadhAraNIyAni yAni samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAni, uttaravaikriyaM nAsti / saudharmezAnayordevAH kIdRzAH varNena prajJaptAH? gautama ! janakatvaraktAbhAH varNena prajJaptAH, sanatkumAramAhendrayoH khalu padmapakSmagaurAH varNena prajJaptAH / brahmaloke khalu bhadanta ! gautama !....madhukavarNAbhAH varNena prajJaptAH, evaM yAvat-aveyakAH anuttaropapAtikAH paramazuklAH varNena prajJaptAH / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayordevAnAM zarIrANi kIdRzAni gandhena prajJaptAni ? gautama ! sa yathA nAmakaH koSThapuTAnAmiti vA-tadeva sarvaM yAvad mana AmatarakANyeva gandhena prajJaptAni, yAvadanuttaropapAtikA / saudharmezAnayordevAnAM zarIrANi kIdRzAni sparzana prajJasAni ? gautama ! sthiramRdukasnigdhasukumAlachavi sparzena prajJaptAni, evaM yAvadanuttaroSapAtikA / saudharmezAnadevAnAM kIdRzAH pudgalAH ucchvAsatayA pariNamanti ? gautama ! ye pudgalA iSTAH kAntA yAvat te tepAmucchvAsatayA pariNamanti yAvadanuttaropapAtikA, evam AhAratayA'pi yAvadanuttaropapAtikA / saudharmezAnadevAnAM katilezyAH prajJaptA, gautama ! ekA tejolezyA prajJaptA / sanatkumAramAhendrayorekA padmalezyA, evaM-brahmaloke'pi padmA, zepeSu ekA zuklalezyA, anuttaropapAtikAnAmekA paramazuklalezyA / saudharmazAnadevAH kiM sanyApTayomithyAdRSTayaH-samyamithyAdRSTayaH ? trayo'pi, yAvadantibhaveyakA devAH samyagdRSTayo'pi mithyAdRSTayo'pi samyamithyAdRSTayo'pi, anuttaropapAtikAH - samyagdRSTayo no mithyAdRSTayo no samyagamithyAdRSTayaH / saudharmazAnakAH kiM
Page #1083
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1061 jJAnino'jJAninaH ? gautama ! dvAvapi, trINi jJAnAni trINyajJAnAni niyamAt yAdaveyakAH, anuttaropapAtikA jJAnino no ajJAninaH trINi jJAnAni niyamAta-trividho yogo, dvividha upayogaH, sarveSAM yAvadanuttarANAma sU0 // 12 // TIkA-'sohammIsANakappesu vimANapuDhavI kevaiyaM bAhalleNaM pannattA ? goyamA ! sattAvIsaM joyaNasayAI vAhalleNaM pannattI evaM pucchA saNaMkumAramAhidesu chabdhIsaM joyaNasayAI' saudharmezAnakalpayoH vimAnasya pRthivI kiyatIkiyatpramANA vAhalyena prajJaptA ? bhagavAn brUte-gautama ! saptaviMzatiryojanazatAni bAhalyena prajJaptAni, evaM sanatkumAramAhendrayoH prazne ssdduuviNshtiyojnshtaani samAdhAnam / 'vamalaMtae paMcatrIsaM' paJcaviMzatiyojanazAni bAhalyena vimAnapRthivI brahmalAntakayoH / 'mahAmukkasahassAresu cauvIsaM' caturviMzatiyojanazatAni mahA 'sohammIsANa kappesu vimANapuDhavI kevaiyaM bAhalleNaM pannattA' i0 / TIkArtha-aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM vimAna pRthivI kitanI moTI kahI gaI haiM ? 'goyamA ! sattAvIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM paNNattA' he gautama ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM vimAna pRthivI kI moTAI 27 sau yojana kI kahI gaI hai 'evaM pucchA' isI taraha se sanatkumAra mAhendra Adi kalpoM meM vimAna pRthivI kitanI moTI kahI gaI hai ? aisA jaba prazna gautama kI tarapha se kiyA gayA taba prabhu ne unase kahA he gautama! 'sarNakumAra mAhiMdesu chanvIsaM joyaNasayAI sanatkumAra aura mAhendra kalpoM meM vimAna pRthivI 26 sau yojana kI moTI kahI gaI hai 'baMbhalaMtae paMcavIsaM' brahmakalpa aura lAntaka kalpa meM vimAna pRthivI paccIsa 'sohammIsANakappesu vimANapuDhavI kevaiyaM vAhalleNaM pucchA' tyA TIkAI-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavana ! saudharma ane IzAna e kalpamAM vimAna pRthvI keTalI meTI kahevAmAM Avela cha 1 'goyamA ! sattAvIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM paNNattA' gautama ! sIdhama ane izAna e be kalpanA vimAna pRthvInI moTAI ra7 satyAvIsa se jana nA cha. 'evaM pucchA' mA pramANe sanabhAra mana bhADandra vigere 48yAmA vimAna pRthvI keTalI moTI kahevAmAM Avela che? A rItane prazna gautama svAbhA-ye pUchapAthI tanA uttaramA pramunIye 4hyu : gautama / 'saNakumAra mAhidesu chavvIsaM joyaNasayAI' sanabhA2 bhADandra nAmanA 48yAmA vimAna pRthvI 26 40pAsa so yogananI bhATI vAmAM Ave che. 'baMbhalaMtae paMca vIsaM' brahma kalpa ane lAntaka nAmanA kalpamAM vimAna pRthvI paccIsa ejananI
Page #1084
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1062 jIvAbhigamasUtra zukasahasrArakalpayorvimAnapRthivI prajJaptA / 'bhANayapANayAraNAccuesu tevIsaMsayAI' AnataprANatA'raNA'cyutakalpeSu vAhalyena vimAnapRthivI trayoviMzatiyoM janazatAni prajJaptA / 'gerija vimANapuDhavI bAbIsaM0' he bhadanta ! adhastanoparitanamadhyamagraiveyakavimAnapRthivyaH kiM pramANAH bhagavAnAha-gautama ! dvAviMzatiyojanazatAni vAhaspena / 'atuttaravimANa puDhavI ekavIsaM joyaNasayAI vAhalleNaM' anuttaravimAnAnAM pRthivI tu ekaviMzatiyojanazatAni vAhalyena / samprati vimAnaunnatyaM bhApate-iha vimAnAni gahAnagarakalpAni teSAM mahAnagaratulyavimAnAnAmupari vanapaNDaprAkArAH prAsAdAdayaH santi tatra pUrveNa sUtra-samudAyena vimAnapRthivInAM vAhalyaM pradarzitam etena tu sUtrasamudAyena prAsAdApekSayA uccatvaM pratipAdyate'sauhammIsANemu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM urdU uccatteNaM ? goyamA ! paMcajoyaNasayAI uDDUM uccateNaM' saudharmezAna kalpayovimAnAni kiyantyUrdhvamuccaisau yojana kI moTI kaho gaI hai 'mahAsukka sahassAre cauvIsaM' mahAzukra aura sahasrAra kalpoM meM vimAna pRthivI cauvIsa sau yojana ko moTI kahI gaI hai 'ANathapANayAraNAccuesu tevIsaM sayAI Anata prANata AraNa acyuta ina kalpoM meM vimAna pRthivI 23 sau yojana kI moTI kahI gaI hai 'gevijavimANa puDhavI bAvIsaM aveyaka vimAnoM kI pRthivI 22 sau yojana kI kahI gaI hai| 'aNuttaravimANa puDhavIekkavIsaM joyaNalyAI bAhalleNaM' pAMca anuttara vimAnoM kI pRthivI 21 sau yojana kI moTI kahI gaI hai| 'sohambhIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaDyaM ur3e uccatteNaM' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM vimAna kitanI UMcAI vAle haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'gogamA ! paMca joyaNasayAI uDU uccattaNaM' he bhATI vAyA mAvesa cha. 'mahAsukkasahassAresu cauvIsaM' bhaDAzu bhane sasAra 48yAmA vimAna pRthivI vyAvIsa se| yosananIsa , 'ANayapANayAraNAccuesu tevIsaM sayAI' mAnata, bhAta, mA24 bhane mazyuta me 48pAmA vimAna pRthvI 23 tevIsa sa yogananI mATI 4vAmA mAvesa che. 'gevijavimANapuDhavI bAvIsaM' jaiveyaka vimAnonI pRthvI 22 bAvIsase jananI kahevAmAM Avela che. 'aNuttaravimANapuDhavI ekavIsa jogNasayAI vAhallega pAMya anuttara vibhA. nono pRthvI 21 ekavIsa ejananI moTAI vALI kahevAmAM Avela che. 'sohammIsANesu NaM bhaMte / kappesu vimANA kevaiyaM uDDhaM uccattaNa' he samapan sIvarma ane IzAna e be kalAmAM Avela vimAne keTalI ucAIvALA kahepaam mA che ? prazna uttaramA pramuzrI 49 cha -'goyamA ! paMca
Page #1085
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u. 3 sU.129 devavimAna pRthivyAH vAhalyAdikam 1063 stvena ? gautama ! paJca yojanazatA ni0 prajJaptAni / 'sarNakumAramAhiMdesu cha joyaNasayAi" sanatkumAramAhendrayostu paD yojanazatAni viddhi / 'vaM bhalaM tara satta' brahmalAntakayoH saptayojanazatAni Urdhvamuccaistvena vijAnIhi / 'mahAsukasaha - sAre aha' mahAzukrasahasrAra kalpayo vimAnAnyaSTau yojanazatAni bAhalyena - prajJatAni iti / 'ANayapANaesa 4 natra' AnataprANatA''raNA'cyutakalpeSu vimAnAni navayojanazatAnyardhvamuccaistvena prajJaptAni / 'gevejjavimANA NaM bhaMte ! kevaiyaM urdU uccateNaM0 dasajoyaNasayAI' graiveyakavimAnAni kiyantyUrdhvamuccai - stvena ? bhagavAnAha - dazayojanazatAni gautama ! ' aNuttara vimANANaM ekkArasa gautama ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM vimAna kI UMcAI pAMca sau yojana kI hai 'saNaM kumAramA hiMdesu chajoyaNasayA " sanatkumAra aura mahendra meM vimAnoM kI UMcAI 6 sau yojana kI hai 'baMbhalaMta su satta' brahma aura lAntaka kalpoM meM vimAnoM kI UMcAI sAta sau yojana kI hai 'mahAsrukka sahassAresu aTTha' mahAzukra aura sahasrAra kalpoM meM vimAnoM kI UMcAI ATha sau yojanoM kI hai 'ANaya pANayaesa 4 nava' Anata prANata AraNa acyuta ina vAra kalpoM meM vimAnoM kI UMcAI 9 sau yojana kI hai 'gevijja vimANANaM bhaMte ! kevaiyaM uDUM uccateNaM' he bhadanta / graiveyaka viAnoM kI UMcAI kitanI hai ? 'dasajoyaNasayAI' he gautama ! graiveyaka vimAnoM kI 10 sau yojana kI hai 'aNuttaravimANANaM ekkArasa joyaNasayAI uDU ucccatteNaM' anuttara joyaNasayAI uDDhaM uccatteNa' he gautama! saudharma bhane IzAna nAbhanA bhe meyobhAM vibhAnAnI yA pAMyaso yojananI Ahesa che. 'saNakumAramAhidesu cha joyaNasayAi' sanatkumAra bhane mahendra mukhyabhAM vimAnAnI bayA 600 chaso yojananI che. 'baMbhalataesa satta' brahma bhane sAnta usyomAM vibhAnAnI yA sAtaseo yovananI che. 'mahA sukkasahassAresu aThThe' bhaDAzuGa ane sahasrAra nAmanA AmAM vimAnAnI uMcAi ADese cAjananI che. 'ANayapANaesa 4' mAnata, ANuta, bhAraSu mane abhyuta mA thAra hathomAM vibhAnAnI (yA 800 nava seo yojananI che. 'nava gevejjavimANANaM bhaMte ! kevaiyaM uDDha N uccatteNaM' he bhagavan / nava caiveya nAmanA vimAnAnI (thAI usI uDevAmAM Ave che ? 'dasa joyaNasayAi' he gautama ! nava graiveya! vibhAnAnI yA 10 isa yojananI uDela che. 'aNuttaravimAMNANaM ekkArasa jJoyaNasayAI uDDha uccatteNaM' anuttara vimAnAnI (yA 11 ashiiyaar|
Page #1086
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1064 jIvAmigamasUtra joyaNasayAI uI uccatteNaM' anuttaravimAnAni khalu ekAdazayojanazatAni Urdhvamuccastvena / sarvatrANi vimAnAni vAhalyoccatvamIlanena dvAtriMzadyojanazatAni uparyupari vAhya mu(halyahAtivadu) caistvasya vRddhibhAvAt / uktaJca--- 'sattAvIsasayAI Adimakappesu puDhavI vAhallaM / ekkekahANi sese duduge ya duge caukke ya // 1 // paMca sa uccatteNaM Adimakappesu hoti ya vimANA / ekkaika buddhi sese duduge ya duge caukke ya // 2 / gevejjaNuttaresa eseva kamo u hANi vuDDIe / ekkekkaMmi vimANA doni vi miliyA u battIsaM // 3 // chAyA-saptaviMzatiH zatAni AdyakalpayoH pRthivI vAhalyam / ekaikahAniH zeSeSu dvayordvayordvayozcatuSke ca // 1 // Urboccatvena paJcazatAni Adhakalpayo bhavanti vimAnAni / ekaikavRddhiH zeSeSu dvayordvayozca dvike catuSke ca // 2 // vimAnoM kI UMcAI 11 sau yojana kI hai isa taraha sarvatra pAhalya aura uccattA ke milAne se 300 yojana hote haiM kyoMki Upara meM jaisI 2 moTAI kI hAni hotI gaI hai vaisI 2 vahAM UMcAI kI vRddhi hotI hai uktaM ca 'sattAvIsasayAI Adimakappesu puDhavivAhallaM, ekkekkahANi sese dudge ya duge caukke ya // 1 // paMca sa uccatteNaM Adimakappesu hoti ya vimANA, ekkekavur3i sese dudage ya duge caukke ya // 2 // gevejaNuttaresu eseva kamou hANi cuDIe, ekkekkami vimANA donni vi miliyAu battIsaM // 3 // jananI che. A rIte badhe bAhalya ane uccatvane meLavavAthI 300 traNa yojana thAya che. kemake-uparamAM jema jema moTAInI nyUnatA thatI gaI che. e e pramANe tyAM uMcAIne vadhAre thayela che. kahyuM paNa che ke 'sattAvIsasayAI AdimakApesu puDhavI ba hallaM / ekekkahANi sesaM duduge ya duge caukkeya // 1 // . paMca sa uccatteNaM Adi kappesu hoti ya vimANA / / ekkeka vuDhi sese du dugeya duge caukke ya // 2 // gevejaNuttaresu eseva kamo u hANi vuDDhIe / ekkekami vimANo donni vi miliyAu battIsaM // 3 //
Page #1087
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavamAnapRthivyAH vAhalyAdikam 1065 aveyakAnuttarayo reSa eva kramo hAnivRddhayoH / ekaikasmin vimAnAni dvAvapi mIlayitvA dvAtriMzacchatAni // 3 / / iti / atha vimAnasaMsthAnanirUpaNArthamAha-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kiM saMThiyA pannattA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahA-AvaliyA paviTThA bAhirA ya' saudharmezAnayoH kalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni ki saMsthitAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-he gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA-AvalikApraviSTAni 1 ca dAdyAni 2 ca / tatra-yAni pUrvAdi caturdiA zreNyAvyavasthitAni, tAni AvalikA praviSTAni 1 yAni punaH tatprAGgaNe puSpaprakaraiva yatastato viprakIrNAni tAni AvalikA vAhyAni (imAni 'puSpAvakIrNAni' ina saba kA artha spaSTa hai vimAna saMsthAna-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappeslu vimANA kiM saMThiyA pannattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM jo vimAna haiM unakA saMsthAna kaisA hai ? 'goyamA ! duvihA paNNattA-taM jahA AliyA paviTThA bAhirAya uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vimAna do prakAra ke haiM-eka AvalikA praviSTa aura dUsare vAhya tatthaNaM je te AvaliyA paviTThA te tivihA paNNattA' ina meM jo vimAna AvalikA praviSTa haiM ve tIna prakAra ke haiM-'taM jahA-jaisevahA, taMsA, cauraMga' vRtta, vyastra aura caturastra pUrvAdi cAroM dizAoM meM jo zreNI rUpa se avasthita hote haiM ve AvalikA praviSTa-zreNibaddha -vimAna haiM aura ina zreNivaddha vimAnoM ke prAGgaNoM meM jo pUrvadizA ko choDa kara tIna dizAoM meM puSpaprakara kI taraha idhara udhara phaile A traNe gAthAne artha spaSTa che. vimAnAnA saMsthAnanu thana-'sohammIsANesuNa bhaMte ! kappesu vimANA kiM saMThiyA paNNatto hu n saudhama bhane zAna 48pAmA 2 vibhAna chetenu sasthAna cha ? 'goyamA ! duvihAM paNNattA gautama ! me nu Dara cha, 'taM jahA' AvaliyApavidvA vAhiriyAya' pramANe che. me mAlisl, praviSTa ane. mI mA tatthaNaM je te AvaliyA pavidvA te tivihA paNNattA' tabhA mAvi praviSTa ra vimAna cha. te na jAnA cha. 'taM jahA bho 'vaTTA, taMsA, caurasA' vRtta, yasa mana yatu29 pUrva vigaire hizAyAmA zreNI rUpathI avasthita hoya che, te AvalikA praviSTa-zreNi baddha vimAna che. ane e zreNi baddha vimAnonA prAMgaNamAM je pUrva dizAne choDIne traNa jI0 134
Page #1088
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1068 fter bhagasUtre tAnyeva yAvadAvalikApraviSTAnAm AvalikAvAhyAnAM ca bhAvAt, parata AvalikApraviSTAnyena, tathAcAha - 'aNuttarovavAiya vimANA duvihA pannattA' anucaropapAtika devAnAmAvalikApraviSTavimAnAni - evameva, bAhyAni ca dviprakArakANi'taM jahA - vaTTe ya - taMsA ya' tadyathA - vRttaM ca tryasrANi ca ( na tu caturasrANi ) saudharmata Arabhya graiveyakaM yAvat AvalikApraviSTAni AvalikAvAdyAni ca (eteSvevobhayoH sadbhAvAt) tataH paramAvalikApraviSTAnyeva bhavanti / anuttaravimAnAni kiM saMsthitAni prajJaptAni ? gautama ! vRtaM ca vyasrANi ca dvividhAni, tatra madhyamavartisarvArthasiddhaM vRttam zepANi vijayAdIni catvAryapi vyasrANi / uktaM ca- 'gaM vaha taMsA cauro ya aNuttaravimANA' ekaM sarvArthasiddhaM brahmaloka, lAntaka, Anata, prANata, AraNaacyuta, ina saba kalpoM meM bhI vimAna do do prakAra ke haiM aura ina saba ke sambandha kA varNana jaisA yaha pUrvokta rUpa se inake sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI hai parantu 'aNuttarovavAiyA vimANA dubihA paNNatsA' anuttaropapAtika devoM ke jo vimAna hai ve do prakAra ke kahe gaye haiM 'taMjahA' ve isa prakAra hai- 'aMgappA ya AvaliyA paviTThA ya' eka jaMga praviSTa aura dUsarA AvalikA praviSTa isameM saudharma se lekara graiveyaka paryantaka meM AvalikA praviSTa evaM Ava likA bAhya vimAna hai unake pIche AvalikA praviSTa vimAna hote haiM 'tatthaNaM je te AvaliyA paviTThA taM duvihA 10' AvalikA praviSTa vimAna hote hai ye vimAna do prakAra ke haiM 'he yataM sA ya' eka vRtta aura dUsare yasa inameM jo sarvArtha vimAna hai vaha to vRtta hai aura vAkI ke cAra yatra haiM / uktaMca'egaM vaha taMsA cauro ya aNuttaravimANA / ' prANata. AraNu, acyuta, A badhA peAmAM paNu vimAna abbe prakAranA hAya che, ane A khadhAnu varNana jema pahelA tenA saMdhamAM karavAmAM Avela che, mena asA che. paraMtu 'aNuttarovavAiyavimANA duvihA paNNattA' anuttarIyabhAMti devAnA me vibhAne che te me prAranA vAmAM Ave che. 'taM jahA ' tethe pramANe che. 'aMgappavidvAya AvaliyApavidvAya' maga praviSTa bhane bhAvasiDa praviSTa 'tattha NaM je se AvaliyA paviTThA te dubihA paNNattA' temAM ? vyAvasiA aviSTa vibhAna che. te vibhAna meM ahAratA che, 'vaTTeya taMsAya' vRtta ane bIjA tryasra temAM je sarvo siddha vimAna che tetA vRtta-gALa che. thAne mAhInA thAra tryakha cheu vimANA' have AyAma viSThale bhane che - ' egaM vaTTe taMsA cauroya aNuttara paribhAnu sthana 42vAmAM Ave che.
Page #1089
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhaiyadyAtikA TIkA pra.3 u me 121 devavimAna pRthivyAH vAhalyAdikam 1069 vRttaM catvAri vijayAdi anuttara vimAnAni tryakhANIti / AyAmaviSkambhapramANamAha - 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaMkevaiyaM parikkheveNaM paNNattA ? goyamA ? duvihA pannattA - taM jahA - saMkhejjavitthaDA ya - asaMkhejja vitthaDA ya - jahA paragA tahA jAva aNuttarovavAiyA saMkhejjavitthaDA ya asaMkhejjavitthaDA ya' saudharmezAna kalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni kiyanti - AyAmaviSkambheNa kiyanti parikSepeNa prajJaptAni ? bhagavAnAha - gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA - saMkhyeyavistRtAni ca, asaMkhyeyavistRtAni ca yathA narakAH tathA yAvadanuttaropapAtikA: saMkhyeyavistRtAni ca asaMkhyeyavistRtAni AyAmaviSkambha parimANa kathana - 'sohammIsANesu NaM bhaMte! kappe vimANA kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM vimAna kitane lambe aura cauDe kahe gaye haiM ? aura 'kevaiyaM parikkheveNaM paNNattA' kitane parikSepa vAle kahe gaye hai isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! dubihA paNNattA' he gautama! saudharma aura IzAna meM vimAna do prakAra ke kahe gaye haiM- 'taM jahA' jaise'saMkhejjavitthaDA ya asaMkhejjavitthaDA ya' eka saMkhyAta vistAra vAle aura dUsare asaMkhyAta vistAra vAle 'jahA NaragA tahA jAva aNutarovavAiyA saMkheja vitthaDA ya asaMkhejjavitthaDA ya' isa sambandha meM jaisA kathana narakoM ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA hI kathana yAt 'anuttaropapAtika vimAna saMkhyAta vistAra vAle aura asaMkhyAta vistAra vAle hote haiM yahAM taka kaha lenA cAhiye 'tattha NaM 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM paNNattA' he bhagavan saudhama ane IzAna kalpamAM vimAnA keTalA lAMkhAM ane paheALA che? bhbhane 'kevaiyaM parikkheveNaM paNNattA' DeMTalA parikSepavAjA ahevAmAM AvelA che ? zyA praznanA uttarabhAM aluzrI he che hai- 'goyamA / duvihA paNNattA' he gautama! saudharma ane IzAna kalpamAM vimAnA e prakAranA kahevAmAM AvelA che. 'taM jahA' ? yA abhAge che. - 'saMkhejjavitthaDAya asaMkhejjavitthaDAya' ye sadhyAta vistAravAjA mane mIla asaMkhyAta vistAravAjA 'jahA NaragA tahA jAva aNuttarotravAiyA saMkhejja vitthaDAya asaMkhejjavitthaDAya' mA samadhabhAM nAranA prakaraNamAM je pramANenuM kathana karavAmAM Avela che. eja pramANenu' kathana yAvat anuttara papAtika vimAna sakhyAta vistAravALA ane asakhyAta vistAra bAjA hoya che. nyAsA sudhInu athana aDDI tevu' lekhe, 'tattha NaM je se
Page #1090
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 2070 ca / 'tattha NaM je te saMkhe navitthaDe se jaMbuddIvappamANe, asaMkhejjavitthaDA asaMkhejjAI joyaNasayAI parikkhevaNaM paNNattA' tatra khalu yAni tAni saMkhyeyavistRtAni vimAnAni tAni tu jambUdvIpapramANAni saMkhyeyayojanasahasrANyAyAmaviSkambhapramANena asaMkhyeyayojanasahastrANi parikSepeNa / tatra yAni punarvimAnAni asaMkhyeyavistRtAni, tAni asaMkhyeya yojanasahasrANyAyAmaviSkambheNa asaMkhyeyayojanasahasrANi parikSepeNa, evaM krameNa tAvadvaktavyaM yAvadyakavimAje se saMkhejja vitthaDe se 'jaMbuddIvappamANe, asaMkhejjavitthaDA asaMkhejjAI joyaNasayAI jAva parikkheveNaM paNNattA' inameM jo vimAna saMkhyAta vistAra vAle haiM arthAt saMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle haiM-ve jambUdvIpa ke barAbara haiM aura inakI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI kahI gaI hai aura jo vimAna asaMkhyAta vistAra vAle haiM-arthAt asaMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle haiM ve paridhi meM bhI asaMkhyAta hajAra yojana ke haiM tAtparya isa kathana kA yahI hai ki jo vimAna saMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle hai unakI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI hai aura jo vimAna asaMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle haiM unakI bhI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI hai yaha aisA kathana navagraiveyaka vimAnoM taka hI karanA cAhiye Age ke vimAnoM taka nhiiN| kyoMki anuttara vimAnoM meM sarvArthasiddha vimAna saMkhyAta hajAra yojana kI lambAI saMkhenjavitthaDe se jaMbuddIvappamANe, asaMkhejavitthaDA asaMkhejjAI joyaNAI jAva parikkheveNaM paNNattA' tebhA 2 vimAna sabhyAta vistAravA che marthAt sacyAta hajAra jananA vistAravALA che.-te jaMbudvIpanI barobara che. ane tenI paridhi asaMkhyAta hajAra jananI kahevAmAM Avela che. ane je vimAna asaMkhyAta vistAravALA che; arthAt asaMkhyAta hajAra ejananA vistAra vALA che. tenI paridhi paNa asaMkhyAta hajAra jananI che. A kathananuM tAtparya e che ke-je vimAna saMkhyAta hajAra jananI laMbAI pahoLAI vALA che, tenI paridhi asaMkhyAta hajAra jananI che. ane je vimAna asaMkhyAta hajAra jananI laMbAI pahoLAI vALA che tenI paridhi paNa asaMkhyAta hajAra jananI che. A pramANenuM A kathana navaveyaka vimAne sudhIja kahI levuM joIe. te pachInA vimAne sudhI nahIM kemake-anuttara vimAnamAM sarvArtha siddha vimAna saMkhyAta hajAra jananI laMbAI pahoLAI
Page #1091
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapathivyAH vAhalyAdikam 1071 nAni / tAni yAvatsaMkhyeyavistRtAnAmasaMkhyeyavistRtAnAJca - bAhalyena bhAvAt na tu tataH parataH / tathAcAha-anuttaravimAnAni khalu bhadanta ! kiyanti-AyAmaviSkambheNa parikSepeNa ca prajJaptAni ? bhagavAnAha-dvividhAni prajJaptAni tadyathAsaMkhyeyavistRtAni, asaMkhyeyavistRtAni ca sarvArthasiddhaM saMkhyeyavistRtaM zepANi asaMkhyeyavistRtAnIti bhAvaH, tatra-sarvArthasiddham yattatsaMkhyeyavistRtaM tad ekaM yojanazatasahasramAyAmaviSkambheNa trINi yojanazatasahasrANi-poDazasahasrANidve zate-saptaviMzatyadhika yojananAM krozatrikamaSTAviMzaM dhanuHzataM trayodazAGgulAni ekamardhAzulaM parikSepeNa / tatra-yAni tAni asaMkhyeyavistRtAni tAnyasaMkhyeyAni yojanasahasrANi AyAmaviSkambheNA'saMkhyeyAni yojanasahasrANi parikSepeNa prajJaptAni / ___ saMprati varNapratipAdanam-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kai vaNNA pannattA? goyamA ! paMcavaNNA paNNattA taM jahA-kiNhA-nIlA-lohiyA-hAliddAcauDAI vAlA hai aura bAkI ke cAra vimAna asaMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle haiN| yahAM saMkhyAta hajAra yojana kA vistAra vAlA vimAna eka lAkha yojana kI lambAI cauDAI vAlA hai aura isakA parikSepa tIna lAkha solaha hajAra do sau sattAIsa yojana tathA 28 dhanuSa 13 // aMzula kA hai aura jo asaMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle vimAna hai unakA parikSepa bhI asaMkhyAta hajAra yojana kA hI hai 'sohammIsANesu NaM maMte ! vimANA kati vaNNA pannattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM jo vimAna haiM ve kitane varNa vAle kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! paMcavaNNA paNNattA' he gautama ! saudharma IzAna ke limAna pAMca varNoM vAle kahe vALuM che. ane bAkInA cAra vimAna asaMkhyAta hajAra jananI laMbAI pahoLAI vALA che. ahIMyAM saMgyAta hajAra ejananA vistAravALA vimAna eka lAkha ejananI laMbAI pahoLAI vALA che. ane tene parikSepa traNa lAkha soLa hajAra base satyAvIsa jana tathA 28 aThayAvIsa dhanuSa 13 sADA tera AMgaLane che. ane je asaMkhyAta hajAra ejananA vistAravALA vimAna che. tena parikSa5 pazu masaNyAta 2 yogananA che. 'sohammIsANesu NaM bhate ! vimANA kativaNNA paNNattA' lagavan / saudhama mana zAna 485mA ja vimAne che. te keTalA varNavALA kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! paMcavaNNA paNNattA' gautama ! saudhama zAnanA pabhAna pAMya paNe vA vAmAM Ave che, 'taM jahA' rebhaDe-'kiNhA'
Page #1092
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2070 jIvAbhigamasUtra ca / 'tattha NaM je te saMkhe navitthaDe se jaMbuddIvappamANe, asaMkhenjavitthaDA asaMkhejjAI joyaNasayAI parikkhevaNaM paN gattA' tatra khalu yAni tAni saMkhyeyavistRtAni vimAnAni tAni tu jambUdvIpapramANAni saMkhyeyayojanasahasrANyAyAmaviSkambhapramANena asaMkhyeyayojanasahasrANi parikSepeNa / tatra yAni punarvimAnAni asaMkhyeyavistRtAni, tAni asaMkhyeya yojanasahasrANyAyAmaviSkambheNa asaMkhyeyayojanasahasrANi parikSepeNa, evaM krameNa tAvadvaktavyaM yAvaddyakavimAje se saMkhejja vitthaDe se 'jaMbuddIvappamANe, asaMkhejjavitthaDA asaMkhejjAI joyaNasayAI jAva parikkheveNaM paNNattA' inameM jo vimAna saMkhyAta vistAra vAle haiM arthAt saMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle haiM-ve jambUdvIpa ke barAbara haiM aura inakI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI kahI gaI hai aura jo vimAna asaMkhyAta vistAra vAle haiM-arthAt asaMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle haiM ve paridhi meM bhI asaMkhyAta hajAra yojana ke haiM tAtparya isa kathana kA yahI hai ki jo vimAna saMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle hai unakI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI hai aura jo vimAna asaMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle haiM unakI bhI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI hai yaha aisA kathana navagraiveyaka vimAnoM taka hI karanA cAhiye Age ke vimAnoM taka nhiiN| kyoMki anuttara vimAnoM meM sarvArthasiddha vimAna saMkhyAta hajAra yojana kI lambAI -saMkhenavitthaDe se jaMbuddIvappamANe, asaMkhejjavitthaDA asaMkhejjAiM joyaNAI jAva parikkheveNaM paNNattA' mA vimAna sabhyAta vistAravANA cha arthAt sacyAta hajAra ejananA vistAravALA che -te jaMbUDhIpanI barobara che. ane tenI paridhi asaMkhyAta hajAra jananI kahevAmAM Avela che. ane je vimAna asaMkhyAta vistAravALA che, arthAt asaMkhyAta hajAra ejananA vistAra vALA che. tenI paridhi paNa asaMkhyAta hajAra jananI che. A kathananuM tAtparya e che ke-je vimAna saMkhyAta hajAra ejananI laMbAI pahelAI vALA che, tenI paridhi asaMkhyAta hajAra ejananI che. ane je vimAna asaMkhyAta hajAra jananI laMbAI pahoLAI vALA che tenI paridhi paNa asaMkhyAta hajAra ejananI che. A pramANenuM A kathana navaveyaka vimAne sudhI ja kahI levuM joIe. te pachInA vimAne sudhI nahIM kemake-anuttara vimAnemAM sarvArtha siddha vimAna saMkhyAta hajAra ejananI laMbAI pahoLAI
Page #1093
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapathivyAH vAhalyAdikam 1071 nAni / tAni yAvatsaMkhyevistRtAnAmasaMkhyeyavistRtAnAJca bAhalyena bhAvAt na tu tataH parataH / tathAcAha-anuttaravimAnAni khala bhadanta ! kiyanti-AyAmaviSkambheNa parikSepeNa ca prajJaptAni ? bhagavAnAha-dvividhAni prajJaptAni tadyathAsaMkhyeyavistRtAni, asaMkhyeyavistRtAni ca sarvArthasiddhaM saMkhyeyavistRtaM zepANi asaMkhyeyavistRtAnIti bhAvaH, tatra-sarvArthasiddham yattatsaMkhyeyavistRtaM tad ekaM yojanazatasahasramAyAmaviSkambheNa trINi yojanazatasahasrANi-poDazasahasrANidve zate-saptaviMzatyadhika yojananAM krozatrikamaSTAviMza dhanu zataM trayodazAGgulAni ekamardhAzulaM parikSepeNa / tatra-yAni tAni asaMkhyeyavistRtAni tAnyasaMkhyeyAni yojanasahasrANi AyAmaviSkambheNA'saMkhyeyAni yojanasahasrANi parikSepeNa prajJaptAni / saMprati varNapratipAdanam-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kai vaNNA pannattA? goyamA ! paMcavaNNA paNNattA taM jahA-kiNhA-nIlA-lohiyA-hAlidAcauDAI vAlA hai aura bAkI ke cAra vimAna asaMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle haiN| yahAM saMkhyAta hajAra yojana kA vistAra vAlA vimAna eka lAkha yojana kI lambAI cauDAI vAlA hai aura isakA parikSepa tIna lAkha solaha hajAra do sau sattAIsa yojana tathA 28 dhanuSa 13 // aMgula kA hai aura jo asaMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle vimAna hai unakA parikSepa bhI asaMkhyAta hajAra yojana kA hI hai 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! vimANA kati vaNNA pannattA' he : bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM jo vimAna haiM ve kitane varNa vAle kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! paMcavaNNA paNNattA' he gautama ! saudharma IzAna ke vimAna pAMca varNoM vAle kahe vALuM che. ane bAkInA cAra vimAna asaMkhyAta hajAra jananI laMbAI paheLAI vALA che. ahIMyAM saMkhyAta hajAra cojananA vistAravALA vimAna eka lAkha jananI laMbAI pahoLAI vALA che. ane tene parikSepa traNa lAkha seLa hajAra base satyAvIsa pejana tathA 28 aThayAvIsa dhanuSa nA sADA tera AMgaLane che. ane je asaMkhyAta hajAra ejananA vistAravALA vimAna cha. tena parikSe5 5] sasa jyAta 12 yonanA cha. 'sohammIsANesu NaM bhate / vimANA kativaNNA paNNattA' hai bhagavan / sodharma mana zAna 485bhA je vimAne che. te keTalA varNavALA kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA / paMcavaNNA paNNattA' gautama ! saudhama zAnanA pabhAna pAya pI vA vAmAM mAvada cha, 'taM jahA' bhaDe-'kiNhA'
Page #1094
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1072 sterferent sukillA' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni kati varNAni ? bhagavAnAha - gautama ! paJcavarNAni tadyathA - kRSNa-nIla- rohita hAri-zukvAni / manatku mAra - mAhendrayorvimAnAni - 'ghaDavaNNA naunyA jAya svinyarNAni nIlebhyo yAvat zuklAni SNavarNAbhAvAt / 'gae viniNA' kramIkalAntako lohitAdi zukAnta trivarNavimAnAni kRSNanIrNAbhAvAn / 'mAsuka sahassAre duvaNNA hAziva - killA mahAnusAra varNAni-lohi tAni - zuklAni ca kRSNanIlahAridrAbhAvAn / 'ANata pANatAraNAccunu suklA ' Anata-prANatA-''raNA'cyutavalpeSu zukAni varNAni / 'vejjayimANA - - gaye haiM0 'taM jahA' jaise ve kinhA' kRSNa varNa vAle bhI kahe gaye haiM, nIlavarNa vAle bhI kahe gaye haiM lohita varNa vAle bhI kahe gaye haiM hAridra varNaM vAle bhI kahe gaye haiM aura zukla varNa vAle bhI kahe gaye hai0 'saNakumAramAdddeisucavaNNA' manatkumAra aura mAhendra kalpa ke vimAna cAra varNa vAle kahe gaye haiM jaise ve nIla varNa vAle bhI hote haiM yAvat zukla varNa vAle bhI hote hai yahAM kRSNa varNa vAle vimAna nahIM haiM / 'vaMbhalogalaMta esu vi tivaNNA' brahmaloka aura lAntaka ina kalpoM meM vimAna 'ni vaNNA' tIna varNa vAle kahe gaye haiM aura ye 'lohiyA jAva sukillA' lohina varNa se lekara zukla varNa taka ke varNoM vAle hote haiM 'mahAsukkasahassAre duvaNNA' mahAzukra aura sahasrAra ke vimAna hAridra aura zukla ina do varNo vAle hote haiM 'ANayapANayAraNaccu esu sukkillA' Anata prANata evaM AraNa, acyuta, ina kalpoM meM vimAna kevala eka zukla varNa vAle hI hote kRSNe varNavALA paNa kahevAmAM Avela che. nIla varNavALA paNa kahevAmAM Avela che. lAlavanA paNa kahevAmAM Avela che. hAridra--pILA vanA paNa kahevAmAM AvelA che. yAne zveta varSAnAcA uhevAmAM Ave che. 'saNaMkumAra mAhidesu cauvaNNA' sanatkumAra bhane bhAMDendra apanA vibhAnA thAra varSAvANA hevAbhAM Avela che. jemake nIlavaNu vALA paNa heAya che. yAvat zukalavaNu vALA paNa hoya che. ahIMyAM dRSya varSA vAjA vibhAno hotA nathI. 'baMbhaloyalaM tapasu vi tivaNNA' hmoGa bhane sAnta yo vibhAno 'tivaNNA' tra varSA vAlA hevAmAM AvelA che, bhane the 'lohiyA jAva sukillA' sAsa varSAthI sahane saGketa vAzu sudhInA va dAjA hoya che. 'mahAsukka saharasAresu duvaNNA' bhI zu bhane sahusAra apanA vibhAna hAridrayINA bhane saGketa yA me vazevANA hoya che. 'ANayapANayAraNaccupasu sukkillA' mAnata, Azu, -
Page #1095
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra.3 3.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH vAhaNyAdikam 1073 sukillA' graiveyakavimAnAni zuklAni / 'aNuttarovavAiya vimANA paramasukillA vaNeNaM paNNa' anuttaropapAtikavimAnAni paramazuklAni prajJaptAni gautama ! taduktam-'sommi paMca vaNNA ekkaga hINA u jA sahassAre / do do tullA kappA teNa paraM puMDarIyAI // 1 // saudharme paJcavarNAni ekaika hInAni yAvat sahasrAre / dvau dvau tulyau kalpau tena paraM puNDarIkANi // 1 // prabhApratipAdanamAha-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA pabhAe pannattA ? goyamA ! NiccA loyA NiccujjoyA-sayaM pabhAe pannattA jAva hai| 'gevijjavinANA' aveyakoM ke vimAna zukla varNa vAle hote haiM / 'aNuttarovavAtiyavinANA paramasukillA vaNNeNaM paNNattA' aNuttaropapAtika devoM ke vimAna parama zuklavarNa vAle hote haiM / taduktaM "sohalli paMcavaNNA ekkagahINA u jA sahassAre, do do tullA kappA teNa paraM puMDarIyAI // 1 // isa gAthA kA artha pUrvoktAnusAra hI hai yahAM puNDarIka zabda kA artha zukla aura paramazukla hai / prabhA kA kathana-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappestu vimANA kerisayA pabhAe eNNattA' aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM jo vimAna haiM unakI prabhA AraNa ane ayyata A kapamAMnA vimAna kevaLa eka sapheta varNavALA ja DAya che. 'gevejjavimANA' avayIna vimAna saMta pUrNa vA DAya che. 'aNuttarovavAiya vimANA paramasukkillA vaNNeNaM paNNattA' manuttarIyAti devAnA vimAne parama zukala varNa vALA hoya che. kahyuM paNa che. 'sohammi paMca vaNNA ekkagahINA u jA sahassAre / do do tullA kappA teNa paraM puMDarIyANaM // 1 // A gAthAne artha upara kahyA pramANe che. ahIMyAM puMDarIka zabdane artha zukala ane parama zukala e pramANe che. vimAnAnI pramAnu 4thana __'sohammIsANesu NaM bhate ! kappesu vimANA kerisayA pabhAe paNNattA' ve gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke...he bhagavana ! saudharma ane izAna nAmanA kalpamAM je vimAne che, tenI prabhA kevI kahela che ? A praznanA jI0 135
Page #1096
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2074 jAvAbhigamasUtra annuttrovvaaiyvimaann| NiccA loyA-NiccujjoyA sayaM pabhAe pannattA' saudharmezAnayoH kalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni kIdRzAni prabhayA prajJaptAni / kIdRzI teSAM prabhA prajJapteti bhAvaH, bhagavAnAha-gautama ! kiM namA-nityamAloka; prakAzo yeSAM tadvidhAni-nityodghotAni-satataM tripu kAlepu divArAnAvahanizam bhAbhiruyotamAnAni kAntimanti dhumanti ca // 1 // svayaMprabhANi na parApekSA saudharmezAnakalpavimAnavat sanatkumArakalpAdArabhyA'nuttaropapAtikavimAnaparyantAni sarvavimAnAni nityAlokAni nityodyotAni svayaMprabhANi prajJaptAni iti / kaisI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! NiccAloA NiccujjoyA, sayaM pAe paNNattA, jAva aNuttarovavAniya vimANA NiccAloA NiccujjoyA layaM pAe paNNattA' hai gautama ! saudharma aura IzAna kalpoM meM jo vimAna haiM ve apanI prabhA se sarvadA prakAza zAlI rahate haiM sarvadA rAta dina udyota vAle rahate haiM kAnti se bharapUra rahate hai aura cuti vAle rahate haiM rAta dina camakate rahate haiM isa taraha kI inakI yaha camakAhara sUryarasi ke saMparka se mela le sphaTika kI reNu kI casakAhaTa kI taraha parApekSa nahIM haiM jaisA yaha varNana saudharma IzAna ke vimAnoM kI prabhA kA kiyA gayA hai usI taraha kA varNana sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika vimAnoM kI prabhA kA bhI kiyA gayA jAnanA cAhiye arthAt ina saba devalokoM ke vimAnoM kI prabhA aisI hI hotI hai ki jisase ye saya vimAna svayaM hI kI prabhA se sUrya kI prabhA kI taraha rAta dina Alokita rahate haiM, udyotita rahate haiM kAntiyukta rahate haiM aura dIptiyukta bane rahate haiN| uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'goyamA NiccAloyA NiccujjoyA, sayaM pabhAe paNNattA' he gautama ! saudhama bhane zAna pAmA vimAna che. tamA pitAnI praNAthI sarvadA prakAramAna rahe che. tathA itivALA rahe che. rAta divasa camakatA rahe che. A rItanI temanI A camakAhaTa sUryanA kiraNonA saMparkathI tArAnA sphaTika kaNenA camakATanI jema parApekSa nathI. je pramANe A varNana saudharma IzAnanA vimAnI prabhAnuM karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM varNana sanaskumArathI laIne anuttarapapAtika vimAnanI prabhAnuM paNa eja pramANenuM varNana che tema samajavuM. arthAt A badhA devalokanA vimAnanI prabhA eja pramANe hoya che. ke jethI e badhA vimAna pitAnI ja prabhAthI sUryanI prajAnI jema rAta divasa Alekti rahe che, udyotita rahe che. kAti yukta rahe che. ane dIpti yukta banyA rahe che,
Page #1097
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH vAhalyAdikam 1075 vimAnagandhavarNanam-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA gaMdheNaM pannattA ? goyamA ! se jahA NAmae kohapuDANa vA jAva gaMdheNaM pannattA, evaM jAva etto itaragA ceva jAva aNuttaravimANA' saudharmazAnakalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni gandhena kIdRzAni prajJaptAni ? gautama ! sa yathA nAmakaH koSThapuTAnAmiti vA campakapuTAnAmiti vA bhANDAdbhANDAntaraM hiyamANAnAM vA manoharamanojaghrANendriyanivRttikarAH sarvataH samantAdgandhA abhiniHsaranti badatyevaM bhagavati saharpagaddaM prAha-gautamaH-etAdRzo vimAnAnAM gandhaH prasare bhavet / bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH te gandhA ito'pi iSTatarAH kAntA mano vimAna gandha kathana-'sohammIsANelu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA gaMdheNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jo vimAna haiM unakI gandha kaisI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! se jahA nAmae kohapuTANa vA jAva gaMdheNaM paNNattA' he gautama ! jaisI gandha koSTa puTa-gandha dravya vizeSa Adi padArtha kI hotI hai isa gandha se bhI adhika viziSTa gandha yahAM ke vimAnoM kI haiM 'evaM jAva etto iTTayaragA ceva jAva aNuntara vimANA' yahI bAta isa sUtra pATha dvArA pradarzita kI gaI hai ki he gautama ! yahAM ke vimAnoM kI gaMdha kI prazaMsA kI jAve-duniyAM meM jitane UMce UMce gandha dravya haiM-unase bhI adhika UMcI gandha ina vimAnoM kI hai inakI gandha se adhika aura koI gandha padArtho kI gandha nahIM hai yahI vAta 'kohapuDANa vA damaNagapuDANa vA kuMkumapuDANa yA' Adi padoM dvArA prakaTa kI gaI vimAnAnA dhanu 4thana'soharamIsANesu NaM bhate ! kappesu vimANA kerisayA gaMdheNaM paNNattA' bhagavad ! saudharma ane IzAna kalpamAM je vimAne che, tene gaMdha ke che? yA prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 41 cha -'goyamA! se jahA . nAmae koTTa puDoNavA jAva gaMdheNaM paNNattA' he gautama ! dhaSTapuTa dhadravya vizeSa vigere padArthane hoya che, te gaMdhathI paNa vadhAre vizeSa gaMdha mAnA vimAnAnA cha. 'evaM jAva eto iyaragA ceva jAva aNuttaravimANA' eja vAta A sUtra pATha dvArA batAvavAmAM Avela che. ke he gautama ! ahIMnA vimAnanA baMdhanI prazaMsA karavAmAM Ave to duniyAmAM jeTalA uMcAmAM ucA gandha dravya che tenAthI paNa vadhAre uMcA prakArane gaMdha A vimAnene che. AnA gaMdhathI vadhAre bIjA keI paNa gaMdha padArthonI gaMdha nathI. eja pAta- koTapuDANa vA caMpakapuDANa vA damaNagapuDANa vA, kukumapuDANa vA' vigere
Page #1098
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1076 jIvAbhigamasUtre harAH yAvatprajJaptAH / evaM sanatkumAravimAnato'nuttaropapAtika vimAnAni yAva - dhena varNanIyAni / saMprati vimAnasparza pratipAdayati- 'sohammIsANeSu NaM bhaMte ! kappe vimANA keriyA phAseNaM paznattA ? goyamA ! se nahA NAmae- AiNei vA - rUei vA-savvA phAso bhANiyavyo' saudharmezAnakalpayo bhadanta ! sparzeNa kIhazAni vimAnAni prajJaptAni ? bhagavAnAha - gautama ! sa yathA nAmaka : - Adarzaka miti bArutamiti vA - navanItamiti vA - haMsagarbhatUliketi vA sarvopi sparzo bhaNita vyaH / gautamaH prAha-bhavedevaM vidho vimAnasparzaH, bhagavAnAha - nA'yamarthaH samarthaH, ito'pITataraH kAntaH | 'jAva aNuttarovavAiya vimANA' sanatkumAravimAnata ArabhyA - 'nuttaropapAtikAntavimAnasparzaH evaMvidha eva ( saudharmezAnavat ) / hai isI taraha kI bahuta adhika UMcI gandha vAle sanatkumAra ke vimAnoM se lekara aNuttaropapAtika taka ke vimAna haiM / vimAna sparza kathana - ' -'sohammisANesu bimANA keriyA phAseNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa ke vimAnoM kA sparza kaisA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! se jahA NAmae aiNeti vAruteti vA savvA phAso bhANiyavvo jAva aNuttarovavAtiya vimANA' he gautama! jaisA sparza Adarza-darpaNa - kA hotA hai, haI tUla-kA hotA hai, aura 'bUreha vA NavaNIei vA' ityAdi sUtra dvArA pratipAdita mRgacarma navanIta Adi padArthoM kA hotA hai so ina padArthoM ke sparza se bhI adhika UMcA sparza yahAM ke vimAnoM kA hai isI taraha kA kathana sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika taka ke vimAnoM ke sparza ke sambandha meM bhI kara lenA cAhiye / padmA dvArA pragaTa karavAmAM Avela che. eja pramANenI ghaNI vadhAre uMcI gandhavALA sanatkumAranA vimAnathI laIne anuttarApapAtika sudhInA vimAne che. vimAnAnA sparzanuM kathana-- 'sohammIsANesu vimANA kerisayA phAseNaM paNNattA' he bhagavan ! saudharbha ane izAna kalpAnA vimAnAnA sparza keveA che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI uDe che - 'goyamA' se nahA NAmae aiNetivA, rutetivA, sanco phAso bhANi. yatro jAva aNuttarovavAtiya vimANA' he gautama | harSAnA vA sparza hoya che, 3-tulanA' ?vA sparza' hoya che. 'bUreivA NavaNIpaivA' ityAdi sUtra dvArA pratipAdyana karavAmAM Avela mRgaca--navanIta-mAkhaNa vigere padArthonAM jevA sparzI hAya che. e badhA padArthInA spathI paNa vadhAre ucA sparzI tyAMnA vimAnAnA che. eja pramANenu' kathana sanatyumArathI laine anuttara papAtika sudhInA vimAnAnA sparzInA saMbaMdhamAM paNa kahI levu joie.
Page #1099
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra. 3 u. 3 sU.129 devavimAna pRthivyAH bAhalyAdikam 1077 atha vimAnamahattAmAha--- 'sohammIsANesu NaM kappesu vimANA ke mahAliyA pattA ? goyamA ! ayaNNaM jaMbuddIve dIve sanvadIvasamuddANaM so ceva gamo jAva chammA se' he bhadanta ! saudharmezAna kalpayoH khalu vimAnAni kiM mahAnti - kiyanmahatvaviziSTAni prajJaptAni ? bhagavAnAha - gautama ! ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantaraH sarvakSudrako vRttastai lApUpasaMsthAnasaMsthitaH vRttaH puSkariNIkarNikAra saMsthAnasaMsthitaH vRttaH pratipUrNacandrasaMsthAnasaMsthitaH ekayojanazatasahasramAyAmaviSkambheNa trINi ca yojanazatasahasrANi poDazasahasrANi saptaviMzatyadhike dve zate trIn krozAn aSTAviMzaM dhanuHzataM trayodazAGgulAni ardhAGgulaM kiJcidvizeSAdhikaM parikSepeNa taM ca jambUdvIpaM devo nAma maharddhiko yAvanmahAbhAgaH idAnImeva kevalakalpaM jambUdvIpaM tribhirapsaronipAtaistisRbhizca - ppuTikAbhistrisaptakRtvo'nuparivartya zIghramAgacchet sa devaH tathA utkRSTayA tvaritayA vimAna mahattA kA kathana - 'somammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA ke mahAliyA paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM jo vimAna haiM ve kitane mahAna bar3e haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! ayaNNaM jaMbuddIve 2 savva dIva samuddANaM so ceva gamojAva chammA se bIivaejjA jAva atthegaiyA vimANAvAsA no voha - ejjA' he gautama ! ye vimAna itane baDe haiM ki koI deva jo ki cuTake bajAne para isa 1 lAkha yojana ke lambe cauDe aura 3 lAkha 16 hajAra 2 sau 27 yojana kI evaM 3 koza 28 dhanuSa 13 // aMgula adhika kI paridhi vAle isa jambUdvIpa kI 21 vAra pradakSiNA kara Ave aisA vaha deva yadi apanI zIghratAdi vizeSaNoM vAlI gati se nirantara 6 mAha taka calatA rahe taba vaha kitaneka vimAnoM ke pAsa pahuMca sakatA hai, vimAnAnI mahattAnuM kathana- 'sohammIsANesu NaM bha Mte ! kRpesu vimANA ke mahAliyA paNNattA' De bhagavan saudharma ane izAna peAmAM je vimAnA che. te keTalA mahAn vizANa che ? yA aznanA uttarabhAM anuzrI he che ! - 'goyamA ! ayaNNaM jaMbu* dIve dIve savvadIvasamuddANaM so ceva gamo - jAva chagmAse vIivaejjA jAva atyegaiyA vimANAvAsA no vIivaejjA' he gautama! me vibhAnA bheTalA mATA che. ke kAi deva ke je capaTI vagADatA vagADatAmAM A 1 eka lAkha yAjana lAMbA paheALA ane 3 traNa lAkha 16 sALa hajAra 2 masA 27 satyAvIsa ceAjananI ane 3 traNa gAu 28 aThayAvIsa dhanuSa 135 sADA tera AMgaLa adhikanI paridhi vALA A ja khUdrIpanI 21 ekavIsa vAra pradakSiNA karI Ave evA e deva jo pAtAnI zIvratA vigere vizeSaNA vALI gatithI
Page #1100
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1078 jIvAbhigamasUtre capalayA-caNDayA-zIghrayA-uddhattapA-jayatayA-che kayA-divyayA-devagatyA vyativrajana yAvadekAhaM vA-yaha vA-utkarpataH paNmAsAn 'bIIvaejjA' vyatinajan tatrA'styekaM vimAnaM no vyativrajet etAvanti mahAnti gautama ! vimAnAni 'jAva aNuttarovavAiyavimANA-atthegaiyA vimANaM vIivarajjA-atthegae No vIivajjA' evaM yAvadanuttaropapAtikavimAnAni astyekakaM vimAnaM vyatibajet- astyeka vimAnaM no vyativrajet etAvanti mahAnti gautama ! vimAnAni prajJaptAni iti / aura kitaneka vimAnoM ko lAMgha sakatA hai aura kitaneka una vimAnoM ko nahIM lAMgha sakatA hai yahI saba pUrvokta vimAnoM kA varNana yahAM kiyA gayA hai vahI usakA pUrvokta varNana isa prakAra se hai-'savvadIva samudANe savasaMtarAe savvakhuDDAe baTUThe tellApUpasaMThANasaMThie vaTUTe pukkharakaNiyA saMThANasaMThie caTTe paripuNNa saMThANasaMThie ekkaM joyaNasayasahassaM AyAmavikakhaMbheNaM tinni ya joyaNasayasahassA, solasasahassA do ya sayA sattAbIsA tinni ya kose aTThAvIsaM dhaNusayaM terasaya aMgulAI addhaMgulaM kiMci vilesAhie parikkhedeNaM pannatte' jisa prakAra se yaha kathana saudharma IzAna ke vimAnoM ke bar3e hone ke sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba kathana yAvat sanatkumAra kalpa ke vimAnoM se lekara anuttaropapAtika taka ke vimAnoM ke baDe hone ke sambandha meM bhI kiyA gayA hai aisA jAnanA cAhie yahI vAta 'jAva aNuttarovavAiya vimANA atthegaithaM vimANaM vItivaejjA niraMtara 6 cha mahInA sudhI cAlatA rahe tyAre te keTalAka vimAnanI pAse pahoMcI zake che ane keTalAka vimAnanI pAse pahoMcI zakatA nathI arthAta keTalAka vimAnane oLaMgI zake che. ane keTalAka vimAnane nathI paNa oLaMgI zakatA. A badhuM ja pUrvokta vimAnenuM varNana ahIMyA karavAmAM mAvesa cha. ye marnu pUrvarita varNana mA pramANe cha.-'saba dIvasamudANa savvamaMtarAe savva khuDDAe paTTe pukkharakaNNiyAsaMThANasaMThie baTTe paDipuNNa saMThANasaMThie ekkaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni ya joyaNasahassA solasasahassA doya sayA sattAvIsA tinniya kose aTThAvIsaM dhaNusayaM aMgulAI addhaMgulaM kiMcivisesAhie parikkheveNaM paNNatte' 2 pramANe // 4thana saudhama bhane zAnanA vimAnanI vizALatA havAnA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM A tamAma kathana cAvat sanakumArakalpanA vimAnathI laIne anuttarapapAtika sudhInA vimAnanI vizALatAnA saMbaMdhamAM paNa karavAmAM Avela che tema samara me pAta 'jAva aNuttarovavAiya vimANA atthegaiyaM vimANaM vitiva.
Page #1101
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.129 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 10719 'sohammIsANe te ! kappesu vibhANA kiM mayA paNNattA ? goyamA ! savvarayaNAmayA pannattA tattha NaM bahave jIvA ya poggalA ya vakkamaMti viukkamaMti cayaMti Saaiti sAsayA NaM te vimANA davvaTTayAe jAva phAsapajjaveddi asAsayA jAva aNuttarovavAiyA vimANA' saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayo : vimAnAni kimmayAni trajJaptAni ? gautama ! sarvAtmanA ratnamayAmi prajJaptAni, tatra khalu vimAneSu bahavo jIvAH pRthvI kAyarUpAH pudgalAthA'pakrAmanti vyutkrAmanti - utpa dyante cIyante - upacIyante (pudgalavizeSaNametat ) zAzvatAni bhadanta ! tAni vimAnAni dravyArthatayA prajJaptAni varNa-rasa- gandha-sparzaparyAyaiH azAzvatAni, attheiie no vIivaejjA' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai / isa prakAra se vimAnoM kI mahattA prakaTa karake aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki ye vimAna kisa se bane hue haiM- 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! vimANA kiM mayA pa0' he adanta ! saudharma aura IzAna meM jo vimAna haiM ve kisase bane hue haiM ? 'goyamA ! saccarayaNAmayA pa0 ' he gautama! devaloka ke jitane bhI vimAna haiM ve saba sarvAtmanA ratnoM ke bane hue hai 'tatthaNaM bahave jIvA ya poggalA ya vakkamaMti, vijakkamati, cayaMti, uvacayaMti, sAsavANaM te vimANA davvaiyAMe jAva phAsapajjavehiM asAsayA jAva aNusarovavAhayA vimANA0' vahAM para aneka jIva aura pudgala Ate haiM, utpanna hote haiM vaya ko prApta hote haiM upacaya ko prApta hote haiM ye vimAna dravya se zAzvata haiM aura varNa paryAya se yAvat sparza paryAya se azozvata haiM isI taraha kA kathana yAvat anuttaropapAtika vimAnoM taka jAnanA cAhiye / caya ko ejjA atthegaie no vIivaejjA' mA sUtrapATha dvArA pragaTa ravAmAM mAvesa che. upara pramANe vimAnAnI mahattA pragaTa karIne have sUtrakAra e vimAna zenA banelA che te batAve che. 'sohammIsANesu NaM aMte ! vimANA kiMmayA paNNattA' he bhagavan ! saudharbha ane izAnamAM je vimAnA che, te zenA khanelA che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmI Ahe che - goyamo ! savvarayaNA mayA paNNattA' he gautama! devasAunA bheTalA vibhAno che, te madhA sarvAtmanA ratnAnA manevA che, 'tattha NaM bahave jIvAya poggalAya vakkasaMti, viukkamaMti, cayaMti uvacayaMti sAsayANaM te vimANA davvaTuyAe jAva phAsapajjavehiM asAsayA jAva aNuttarovavAiyA vimANA' tyAM AgaLa aneka jIveA ane pudgalA Ave che, utpanna thAya che, cayane prApta thAya che, ane vadhu paryaMcathI cAvat pa`paryAyathI azAzvata che, Aja pramA
Page #1102
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1080 jIvAbhigamasUtra evaM nirantaraM tAvad vaktavyaM yAvad anuttaropapAtikavimAnAni / 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! devA kaohito upavajjati, uvavAo neyamvo jahA pakkaMtIe tiriyamaNuesu paMciMdirAsu samucchimavajjiesu uvavAo vakatIgameNaM jAna aNuttarova0' he bhadanta ! saudharmezAnayordevAH kuto yoneruddhRtyotpadyante ? kiM nairayikebhyaH ? ityAdi itthaM prajJApanApaSThavyutkrAntipada iva praznottarAdi vaktavyam / utpAtastathaiva netanyo yathA-vyutkrAntau tiryamanuSya paJcandriyebhyaH sNmuucchimvnitebhyH| utpAto vyutkrAntigayAnusAreNaiva vaktavyo yAvadanuttaropapAtika prAsa hote haiM upacaya ko prApta hote haiM aisA jo kathana hai vaha pudgala kI apekSA se kahA gayA hai aisA jAnanA cAhiye 'sohammIsANesu NaM jIvA kamohito uvavanaMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jIva kisa gati se Akara ke utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'uvadhAo neyavyo jahA cakaMtIe tiriya maNuesu paMceMdiesu saMmucchimavajjiesu uvavAo vaktIgameNaM jAva aNutto' he gautama ! samucchima jIvoM ko choDakara vAkI ke paMcendriya tiryaJcoM meM se aura manuSyoM meM se Akara ke jIva saudharma aura IzAna devaloka meM devakI paryAya se utpanna hote haiM / isa prakAra se prajJApanA ke chaThe vyutkrAnti pada meM jaisA utpAda kahA gayA hai usI prakAra se vaha utpAda yahAM para bhI kaha lenA cAhiye vahAM para aisA prazna kiyA gayA hai ki he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jo devakI paryAya se jIva utpanna hote haiM NenuM kathana cAvata anuttarapapAtika vimAna paryanta samajI levuM. "cayane prApta thAya che, upacayane prApta thAya che, e pramANenuM je kathana che, te pudgalanI apekSAthI vAmAM yAda cha. tebha samA. 'sohammIsANesu NaM devA kaohiMto uvavajaMti' mApana saudharma mane zAna pakSAmA 71 4tibhAMthI mAvIna. japanna thAya cha ? 2mA praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'uva. vAo neyavyo jahA vakaMtIe tiriyamaNuesu paMcediesu saMmucchimavajjiesu uva. vAo vaktIgameNaM jAva aNuttaro' hai gautama | sa bhUribha vAna choDIna bAkInA paMcendriya tiryAmAMthI ane manuSyamAMthI AvIne jIva saudharma ane IzAna devalemAM devanI paryAyathI utpanna thAya che. A pramANe prajJApanA sutranA chaThA vyutkrAMtI padamAM je pramANe utpAda kahevAmAM Avela che. eja pramANene utpAta ahIMyA paNa samajI levuM. tyAM e prazna karavAmAM Avela che ke-he bhagavAn saudharma ane IzAna kapamAM devanI paryAyathI je jIva
Page #1103
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 5.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1081 vimAnAnAm iti / 'sohammIsANesu kApesu devA egasamaeNaM kevaiyA , uvavajjati ? jahaNNeNaM eko vA-do vA tini vA-ukoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjati, evaM jAva sahassAre ANatAI gevejjA-aNuttarA ya ekko vA doM vA-tinni vA ukkose NaM saMkhejjA vA uvavajjati" saudharmezAnakalpayordevA ekasamayena kiyanta utpadyante ?, bhagavAnAha-gautama! jaghanyena-nyUnasaMkhyayA eko vA-dvau vA-trayo vA samutpadyante utkarSeNa saMkhyeyA vA-'saMkhyeyA vA tirazvAmapi garbhaja paJcendriyANAM tatrotpAdAt / evaM yAvatsahasrAre sanatkumArayA tiryazca gati se Ae hue jIva yahAM deva kI paryAya meM utpanna hote haiM yA devagati se Ae hue jIva yahAM deva kI.paryAya se utpanna hote haiM ? yA manuSyagati se Aye hae. jIva yahA~ deva kI.paryAya se utpanna hote haiM ? isake uttara meM vahAM para aisA hI kahA gayA hai aisA yaha kathana sahanAra devaloka taka hI jAnanA caahiye| yahAM se Age ke kalpoM meM-devalokoM meM kevala manuSyagati se Ae hue hI jIva deva kI paryAya se utpanna hote haiN| aisA. kathana anuttaropapAtika devaloka taka kaha lenA cAhiye 'sohammIsANesu devA egasamaeNaM kevaiyA svavajjati' he bhadanta ! saudharma aura IzAna devaloka meM eka samaya meM kitane deva utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! jahanneNaM eko vA do vA tinni vA, ukoseNaM saMkhejA vA asaMkhejjA vA uvavajjati' he gautama / jaghanya se eka yA do yA tIna deva utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta deva utpanna hote haiM / 'eva , utpanna thAya che, temAM tiryaMcagatithI AvelAM jIve tyAM devanI paryAyathI utpanna thAya che? athavA devagatithI AvelA che tyAM devanI, paryAyathI utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe tyAM evuM ja kahyuM che keA saMbaMdhamAM badhuM kathana sahasAra devalekinAM kathana pramANe samajuM levuM te pachInA kalpamAM devalokamAM kevaLa manuSya gatithI AvelA jIvoja devanI paryAyathI utpanna thAya che. e pramANenuM kathana anupAtivaleka sudhI 80 naye. 'sohammIsANesu devA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati' bhagavana saudharma ane IzAna devakamAM eka samayamAM keTalo deva utpanna thAya che? yA prazna uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA! jahaNNeNaM evaMko vA dovA tinni vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA' asakhejjA vA ubavajjati gautama ! arinyathI eka athavA be athavA traNa deva utpanna thAya che. ane utkRSTathI sajyAta va mathavA bhasadhyAta va saMpanna thAya' cha. "evaM jAva sahassAre . - jI0 136
Page #1104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2082 jIvAbhigamale mAhendra brahmalAntaka mahAzukrasahasrAreM / AnataprANatAraNAcyutagraiveyakAH anuttaropapAtikadevAH ekasamayena jaghanyataH eko dvau trayo vA, utkarpaNa saMkhyeyA vA'utpadyante manuSyANAmeva tatrotpAdAt manuSyANAzca koTAkoTipramANatvAditi / saMprati kAlato'pahAravicAra:-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappemu devA samae 2 avahIramANA 2 kevaie NaM kAleNaM avahiyA siyA' saudharmezAnakalpayordevAH samaye 2 apahiyamANAH2 kiyadbhiH kAlarapahatAH syuH? bhagavAnAha-'goyamA! teNaM asaMkhejjA samae2 avahIramANA2 asaMkhejAhiM ussappiNIhiM avahIraMti No ceva -Na avahiyA siyA' gautama ! te devAH samaye 2 apahiyamANAH 2 asaMkhyAtAbhi sahaslAre ANatAigevejA aNuttarA ya ekko vA do vA tinni vA, 'ukoseNaM saMkhejA vA uvavajjaMti' ailA yaha kathana sahalAra devaloka 'taka hI jAnanA cAhiye kyoMki AmatAdi devalokoM se lekara anuttaropapAtika devaloka taka jaghanya se eka yA do yA tIna deva utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta deva utpanna hote haiM / asaMkhyAta nahIM / 'sohammIsANelu NaM bhaMte ! devA samae 2 avahIramANA 2 kevaiyA kAleNaM avahiyA siyA ? he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina devaloka meM se yadi pratyeka samaya meM 1-1 deva khAlI kiyA jAyaarthAt vahAM se nikAlA jAve-to kitane kAla meM vahAM ke devoM ko nikAlane para vaha sthAna khAlI ho sakatA hai ? 'goyamA ! teNaM asaMkhejA samae 2 avahIramANA 2 asaMkheMjAhiM ussappiNIhi avahIraMti no ceva NaM avahiyA siyA jAva.sahassAro ANatAdigesu causu 'ANatAi gevejjA aNuttarAya ekkovA do vA tinni vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA uvavajaMti' mA aMbhANenu 4thana sahasAra 334 suMdhI sabhA. bhddeAnata vigere devakathI laIne anuttarapapAtika devaleka sudhI jaghanyathI eka athavA be athavA traNa devo utpanna thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta devo utpanna thAya che. asaNyAta nahI 'sohammIsANesu NaM bhaMte !, devA samae samae avahIramANA avahIramANA kevaiyA kAleNaM avahiyA siyA' mAvan / saudharma mana izAna A be devalokamAMthI je pratyeka samayamAM 1 eka 1 eka deva khAlI karavAmAM Ave arthAt tyAMthI bahAra kahADavAmAM Ave te keTalA kALamAM te sthAna vAthI bhAlI tha6 za 1 arthAta heva hita manI za 1 'goyamA ! teNaM asaMkhe jA samae samae avahIramANA avahIramANA asaMkhejjAhiM ussappiNIhiM avahIraMti no ceva NaM avahiyA siyA jAva sahassAro, ANatAdigesu causu vi gevejjesu aNuttaresu ya samae samae jJAva kevaieNaM kAleNaM aba hiyA siyA' he gautama ! te /
Page #1105
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra03 u. sU. 1921 devavimAna pRthivyA. bAhalyAdikam 1083 rutsarpiNIbhirapayinte naiva khalu (tathApi ) apahRtA bhaveyuH, iti ' jAva sahassAro' yAvat - sahasrAra epa kramaH / 'ANatAdigesu causu vi gevejjesu anuttaresu yasamae 2 jAva kevaikA leNaM avahiyAsiyA' AnatAdi caturSu graiveyakeSu-anutaropapAtikeSu ca samaye 2 apahriyamANA devAH kiyatA kAlenA'pahRtAH syuH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! te NaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANA 2 palio massa asaMkhejjaibhAgametteNaM avahIraMti - no ceva NaM avahiyA siyA' gautama ! te khalu AnatAdidevAH asaMkhyeyAH (ataH samaye 2 ekaikApahA reNA'pahiyamANAH palyopamasya sUkSmasyA'saMkhyeyabhAgamAtreNa kAlenA'pahiyante (kintu naiva khalu 'tathApi ' vi gevejjesu aNuttaresu ya samae 2 jAva kevaieNaM kAleNaM avahiyA siyA ?' he gautama ! ve vahA~ se eka eka samaya meM eka eka pramANa meM bhI nikale jAve to bhI asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAla bhale hI samApta ho jAve para ve vahAM se pUre nahIM nikAle jA sakate parantu aisA abhI taka huA nahIM hai aisA yaha kathana sahasrAra devaloka taka hI kiyA gayA jAnanA cAhiye he bhadanta ! Anatodi ' cAra kalpoM meM se, tathA nava graiveyakoM meM se aura anuttara vimAnoM meM se eka eka samaya meM yadi eka 2 deva nikAlA -jAve to kitane kAla meM ve deva vahAM se pUre nikAle jA sakate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! te NaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANA 2 palio masta asaMkhejjaibhAgametteNaM avahIraMti' he gautama ! yadi ve deva vahA~ se eka 2 samaya meM eka eka kI mAtrA meM nikAle jAte haiM to patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga ke pramANa samaya meM ve pUre vahAM se nikAle jA sakate haiNtyAMthI eka eka samayamAM eka ekanA pramANamAM paNa kahADavAmAM Ave tAM paNa asaMkhyAta utsarpiNI kAla paNa bhale khAlI thaI jAya paraMtu teo tyAMthI pUrepUrA kahADIne khAlI karI zakAya nahI. jo ke A pramANe atyAra sudhI thayela nathI. A pramANenuM A kathana sahasrAra devaleAka sudhI ja karavAmAM Ave che. tema samajavuM. he bhagavana Anata vigere . cAra, kAmAMthI tathA nava caiveyakAmAMthI tathA anuttara vimAnAmAMthI eka eka samayamAM jo eka eka deva hADavAmAM Ave te keTalA samayamAM e deve tyAMthI pUrepUrA mahAra aDDADI zakAya ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI he che - 'teNaM asaMkhejjA samae samae avahIramANA paliovamassa asaMkhejjai bhAgametteNa avahIra 'ti' he gautama ! jo te devA tyAMthI eka eka samayamAM eka ekanA pramANuthI kaheADavAmAM Ave te pacApamanA asakhyAtamA bhAga pramANa samayamAM tyAMthI
Page #1106
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 1084 apahRtAH syuH (iti tarkaH ) iti / zarIrAvagAhanAmAnamoha - 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappe devANaM ke mahAyA sarIrogANA pattA?" saudharmezAnayoH khalu kalpayo bhadanta ! devAnAM kitI mahatI zarIrA'vagAhanA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA ! dubihA- sarIrA pannattA taM jahA - bhavadhAraNijjA ya uttaraveubviyA ya tattha NaM je se bhavadhArapijje se 'jaNa aMgulassa asaMkhejjaibhAgo ukkoseNaM satta rayaNIo' gautama ! dvividhAni zarIrANi prajJaptAni tadyathA bhavadhAraNIyAni ca - uttarabaiMkiyANi ca taMtradvayormadhye yAni bhavadhAraNIyAni tAni jaghanyenA'GgulasyA'saMkhyeyabhAgamAtrANi utkarSeNa saptaratnayaH muSTibaddha saptahastapramANAni / 'tattha je se parantu 'No ceva NaM avahiyA siyA' abhI taka aisA huA nahIM hai yaha to vahAM unakI saMkhyA batalAne ke liye kahA gayA hai 'sohammIsAsu maM / kappesu devANa ke mahAlayA sarIsogahaNA paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM devoM kI kitanI baDI zarIra kI avagAhanA kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'gomA ! dubihA 'sarIrA paNNattA' he gautama! devalokoM meM zarIra do prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA ' 'jaise 'bhavadhAraNijjA ya, uttarave ubviyA ya' eka bhava dhAraNIya zarIra aura dUsarA uttara vaikriyarUpa zarIra 'tatthaNaM je se bhavadhAriNijje se jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAge ukko seNaM, sattarayaNIo' inameM jo bhavadhAraNiya zarIra haiM usakI jaghandha abagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai aura utkRSTa avagAhanA sAta ratna - hAtha-pramANa hotI hai 'tatthaNaM je se uttara X pUre pUrA maDADI zAya che. paraMtu 'No ceva NaM avahiyA siyA' matyAra sudhI e pramANe khanela nathI. paraMtu Ate tyAM temanI saMkhyA khatAvavA mATe kahe-' bAbhAM AvekSa che, 'sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu devANaM ke mahAlayA sarIrogAhaNA paNNattA' hai lagavan saudharma bhane IzAna udayabhAM devonI bhavagAnA ThevaDI bhoTI Ahesa che? mI anaMtA uttaramA he che - 'goyamA / duvihAM sarIrA paNNattA" he gautama! devaseor3abhI zarIra me prahAranA vAmAM Ave che. 'taM jahA' bha - 'bhavadhAraNijjAya uttarave ubdhiyAya' me lavadhAraMNIya zarIra mane jIbhuM uttara vaDiya 35 zarIra' 'tattha NaM je se bhavadhAraNijje se jahaNaNaM aMgulasta asaMkhejjaibhAge ukkoseNaM satta rayaNIo' temAM ne avadhAraNIya zarIra che. tenI jaghanya avagAhanA AMgaLanA asakhyAtamA bhAga pramANanI hAya che, bhane uTThUSTa avagAhanA sAta ratni- hAtha prabhANunI hoya he 'tattha NaM
Page #1107
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1085 uttarave'vie se jahanneNaM aMgulassa saMkhejjai bhAge ukkoseNaM joyaNasayasahassa' evaM ekkekkA osArettANaM jAva anuttarANaM ekkA rayaNI' tatra yAni tAni uttaravaikriyANi tAni jaghanyena aMgulasya saMkhyeyaM bhAgaM yAvat (na tu-asaMkhyeyaM tathAvidhaprayatnA'bhAvAt / utkarSaNa yojanazatasahasram lakSakamityarthaH, evamekaikamapasArya-yAvadanuttarANAm / navaraM-sanatkumAramAhendrayoH utkarSato bhavadhAraNIyA SaDraratnayaH, brahmalokalAntakayoH paJca, mahAzukrasahasrArayozcatvAraH, AnatAdiSu veuvie se jahaNNeNaM aMgulasta saMkhejjaibhAgo' uttaravaikriyarUpa zarIra kI jo jaghanya avagAhanA hai vaha aMgula ke saMkhyAtave bhAga pramANa hotI hai. asaMkhyAtaveM bhAga pramANa nahI hotI hai kyoMki isa prakAra ke prayatna kA abhAva rahatA hai aura 'ukkoseNaM' utkRSTa avagAhanA 'joyaNasayasahassaM eka lAkha yojana pramANa hotI hai 'evaM ekkekA osArettANaM jAva aNuttarANaM ekA rayaNI gevijjaNuttarANaM ege bhava: dhAraNijje sarIre uttarauciyA natthi' isa taraha Age Aye kalpoM meM eka eka kama karate jAnA cAhiye yAvat anuttaropapAtika devoM kI eka hAtha kI avagAhanA raha jAtI hai tathA ca sanatkumAra mAhendra kalpoM meM utkRSTa se bhavadhAraNIya zarIra kI avagAhanA chaha ratni. pramANa hai brahmaloka lAntaka kalpoM meM bhavadhAraNIya zarIra kI ava: sarAhanA utkRSTa se 5 ratni pramANa hai mahAzukra aura sahasrAra kalpoM meM cAra ratni pramANa utkRSTa avagAhanA hai aura Anata prANata acyuta ina kalpoM meM utkRSTa se bhavadhAraNIya zarIra kI avagAhanA je se uttaraveubvie se jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAge' uttara vaiThiya. rUpa zarIranI jema jaghanya avagAhanA che te AMgaLanA saMkhyAmAM bhAga pramANunI hoya che. asaMkhyAtamA bhAga pramANavALI hatI nathI. kemake evA 2nA prayatnanamamA 29 che. bhane 'ukkoseNaM' kRSTa agADanA 'joyaNa sayasahassaM' melA yonabhAnI DAya che. evaM ekkekkA osArettANa jAva aNuttarANaM ekkA rayaNI gevijjaNuttarANaM ege bhavadhAraNijje sarIre uttaraveu, vviyA natthi' se zata bhAsaNa mAgaNanA marthAt pachI pachInA 48pAmAthI me eka ochA karatA karatA yAvata sanaskumAra ane mahendra kalpamAM utkRSTathI bhavadhAraNIya zarIranI avagAhanA cha patni pramANanI hoya che. brahmaleka ane lAntaka kempamAM utkRSTathI bhavadhAraNIya zarIranI avagAhanA 5 pAMca patni pramANanI thAya che. mahAzuka ane sahasAra nAmanA kalpimAM cAra patnipramANa kaSTa avagAhanA che. tathA Anata prANata, AraNa ane ayyata A kamAM -/
Page #1108
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra caturpu trayaH, he bhadanta ! graiveyakadevAnAM kiM mahatI zarIrAvagAhanA ? bhagavAnAhagautama ! graiveyakadevAnAmekaM bhavadhAraNIyaM na tUttaravaikriyaM zarIram zaktau satyAmapi prayojanA'bhAvena tadakaraNAt tadapi ca bhavadhAraNIya jaghanyato'gulAsaMkhyeya bhAgamAtram utkarpato dve ratnI, evamajuttaropapAtasUtramapi vaktavyam, navaramutkarpataH ekA ratniH vaacyaa| 'gevejjaNuttarANaM ege bhavadhAraNijje sarIre uttaraveuciyA-natthi' graiveyakAnuttarANAmekameva bhavadhAraNIya zarIram uttaravaikriyaM tu nAsti zaktau satyAmapi prayojanAbhAvena tadakaraNAt iti / ___atha devasaMhananamAha-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM sarIragA kiM saMghayaNI pannattA.? goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI pannattA ? nevahitIna ratni pramANa hai / he bhadanta ! aveyaka devoM ke zarIrAvagAhanA kitanI baDI kahI gaI hai ? to isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiMhe gautama ! aveyaka devoM ke eka hI avadhAraNIya zarIra kahA gayA hai uttaravaikriyarUpa zarIra nahIM kahA gayA hai| yadyapi uttaravaikriya zarIrarUpa karane kI inameM zakti kA sadbhAva hai phira bhI prayojana ke abhAva se ye use karate nahIM hai| yaha bhavabharaNIya zarIra inakA jaghanya ava. gAhanA kI apekSA aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai aura utkRSTa se do ratni pramANa hotA hai isI prakAra se anuttaropapAtika devoM kI bhI avagAhanA ke sambandha meM kathana jAnanA cAhiye parantu yahAM para devoM ke zarIra kI avagAhanA utkRSTa se eka ratni pramANa hI hotI hai 'sohammIsANelu NaM devANaM sarIragA ki saMghayaNI paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke devoM ke zarIra kauna se utkRSTathI bhavadhAraNIyanI avagAhanA traNa raniM-hAtha pramANanI che." he bhagavana ! raiveyaka devonAM zarIranI avagAhanA keTalI moTI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! preveyaka devone bhavadhAraNIya eka ja zarIra kahevAmAM Avela che. temane uttaravaeNkriya zarIra kahevAmAM Avela nathI. je ke uttarakrirya zarIra dhAraNa karavAnI tenI zakti che. te paNa prajanane abhAva hovAthI teo tene dhAraNa karatA nathI. A temanuM bhava dhAraNIya zarIra jaghanya avagAhanAnI , apekSAthI AgaLanA asaMkhyAta bhAga pramANanuM hoya che, ane utkRSTa avagAhanA be rani pramANanI hoya che. eja pramANe anuttarapapAtika devonI avagAhanAnA saMbaMdhamAM paNa kathana samajI levuM. paraMtu ahIMyAM devonA zarIranI avagAhanA utkRSTathI eka ratni pramAshunii Doya che. 'sohammIsANesu NaM devANa sarIragA ki saMghayaNI paNNattA' 3 bhagavat saudharma ane izAna kalpanA denA zarIra kyA saMhanana vALA
Page #1109
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkApra.3 u.3.121 devavimAnapRthivyAH vAhalyAdikam 1087 neva chirA na vi hArU-Neva saMghayaNamatthi, je poggalA iTA katA jAva te tesiM saMghAtattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAiyA' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! devAnAM zarIrANi kiM saMhananAni kiM saMhananaM yeSAM tAni tathA prajJaptAni ? bhagavAnAha-gautama ! paNNAM saMhananAnAmanyatamenApi saMhananenA'saMhananAni zarIrANi saMhananasyA'sthiracanAtmakatayA prasiddhiH etepAntu asthyAdInAmasaMbhavAt tathAcAha naivAsti-asthi, teSAM zarIreSu nA'pi zirA-grIvAzmanirnApi snAyU SizeSa zirAjAlam naiva saMhananamasti (kintu) ye pudgalA iSTAH kAntAH priyAmanojJA manasa AmatarAste teSAM zarIrasaMghAtatayA pariNamanti tataH saMhananA'bhAvaH, evaM tAvadvaktavyam yAvadanuttaropapAtikAnAM devAnAm iti / saMhanana vAle hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI paNNattA' he gautama ! saMhanana cha prakAra ke hote haiM so devoM ke zarIra eka bhI saMhanana vAle nahIM hote haiM kyoMki 'nevahi, neva chirA na vihArU Neva saMghayaNapatthi' inake vaikriya zarIra hotA hai ataH usameM na haDDI hotI hai na zirA grIvA dhamani hotI hai na nase hotI hai na snAyujAla hotA hai 'je poggalA iTThA kaMtA jAva te tesiM saMghAtattAe pariNamaMti' kintu jo pudgala iSTa, kAnta, priya, manojJa aura mana Amatara hote haiM ve hI usake saMghAtarUpa se pariNAma jAte haiN| 'jAva aNuttarovavAtiyA' isI taraha saMhananAbhAvarUpa yaha kathana vAnavyantara se lekara anuttaropapAtika devoM taka jAnanA caahiye| _isa prakAra se devoM meM saMhanana kA abhAva prakaTa kara aba devoM kA konasA saMsthAna hotA hai yaha prakaTa kiyA jAtA hai-isameM gautama ne prabhu Doya cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA | chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI paNNattA' gautama ! sanana cha 2nA hoya che. hevAnA shrii| te 4zii - 54] sahananA hotA nathI. bhaDe-'nevaTThI, neva chirA; navi hArU Neva saMghayaNamatthitana vaiThiya zarIra Doya che. tethI tayAmA 74aa hotA nathI. temaja zirA grIvA dhamanI hotI nathI. tathA na paNa hotI nathI snAyu hotA nathI. 'je poggalA idA katA jAva tesiM saMghAtattAe pariNamaMti' para tu je pudgala ISTa, kAMta, priya, maneza, ane mana Amatara, hoya tenA saghAta pAthI pariNabhI taya che. 'jAva aNuttarovavAtiyo' mA pramANa sahanananA abhAva rUpa A kathana vAnantara devothI laIne anuttarapapAtika devanA kathana sudhI samajI levuM. A pramANe devemAM saMhananane abhAva batAvIne have devone karyuM saMsthAna hoya che, e batAvavAmAM Ave che. -A saMbaMdhamAM gautama
Page #1110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2088 jIvAbhigamasUtra ___ atha saMsthAnapratipAdanam-'sohammIsANesu Na bhaMte ! kappesu devANaM sarIragA ki saMThiyA paNNatA ? goyamA ! duvihA sarIrA paNNattA bhavadhAraNijjAyaMuttaraubdhiyA ya, tattha NaM je te bhabaMdhAraNijjA te samacauraMsasaMThANasaThiyA pannatA tatthaM NaM je te uttaraveundhiyA te NANAsaMThANasaMThiyA paNattA jAva accubho, aveuvviyA gevijjaNuttA, bhavadhAraNijjA samacaurasasaMThANasaMThiyA uttaraveuciyA natthi' he bhadanta ! saudharmazAnakalpayordevAnAM zarIrANi kiM saMsthitAni kIdRzasaMsthAnavanti ? bhagavAnAha-gautama ! dvividhAni devAnAM zarIrANi prajJaptAni tadyathA-bhavadhAraNIyAni ca-1 uttarabaiMkriyANi ca-2, tatra dvayormadhyagataM yattadbhavadhAraNIyam taccharIraM samacaturasrasaMsthAnena saMsthitam devAnaoN bhavapratyayAt prAyasteSAM zubhanAmakarmodayabhAvAt tatra yaduttaravaikriyam tat-nAnAsaMsthAnasaMsthitam prajJaptam tasya svecchayA sapAdhamAnavAt / se yahI pUchA hai-'sohammIsANesu devANaM sarIragA ki saMhitA paNNattA he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jo deva haiM unake zarIraM kisa saMsthAna vAle hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! duvihA sarIrA -bhavadhAriNijjA. ya uttaraveubdhiyA ya' he gautama ! devoM ke zarIra bhavadhAraNIyaM zarIra aura uttarabaiMkriyarUpa zarIra ke bheda se do prakAra ke kahe gaye haiM-'tatthaNaM je te bhavadhAraMNijjA te samacaurasa saMThANasaMThitA paNattA' inameM jo bhava dhAraNIya zarIra hotA hai vaha samacaturasra saMsthAna vAlA hotA hai kyoMki devoM ke bhava pratyaya ko lekara zubha nAma karma ke udaya kA sadbhAva rahatA hai tathA jo uttaravaikriya rUpa zarIra hai usakA niyata koI saMsthAna, nahIM hotA kyoMki vaha aneka saMsthAnoM vAlA banAyA jA sakatA hai kyoMki yaha zarIra deva svAmI prabhuzrIna me pUchayu cha -'sohammIsANesu devANaM sarIraMgA ki saMThiyA' paNNattA' bhagavan saudharma sana zAna nA 2 he cha. teonI zarIre kyAM saMsthAnavALA hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI Da cha -'goyamA ! duvihA sarIrA bhavadhAraNijjA ya uttararvauvviyAya' gautama! denA zarIre bhavadhAraNIya zarIra ane uttara kriye zarIranAM bhedathI 'hAranA' vAbhA mAveza cha. 'tattha Naje te bhavadhAraNijjA te samacAra sa saMThoNasaThitoM paNNattI tebhA 2 saMdhAraNIya zarIra hoya cha, te saMbhanyaturekha saMsthAna vALuM hoya che. kemake-devonA bhavapratyayane laIne zubha nAme karmanA udayane sadubhA rahe che. tathA je uMtarakriya zarIra hoya che. tenuM keI niyata saMsthAna hotuM nathI. kemake-te aneka saMsthAnavALuM banAvavAmAM Ave
Page #1111
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - ---- - -- -- prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 121 devavimAnapRthivyAH vAhalyAdikam 1089 evameva sanatkumArato'cyutAnte devAnAM dvidhA sNsthaansNsthitiH| avaikriya aveyakAnuttarANAM zarIraM bhavadhAraNIyaM nAnAsaMsthAnasaMsthitam etaddevAnAmuttaravaikriyazarIraM nAstIti bhaavH| ____atha devadehavarNamAha-'sohammIsANesu devA kerisayA vaNNeNaM paNNattA goyamA ! kaNagattayarattAmA vaNNeNaM paNNattA / sarNakumAramArhidesu NaM pauma pamha gorA vaNNeNaM pannattA' saudharmezAnayordevA varNena kIdRzAH prajJaptAH ? bhagavAnAhagautama ! kanakatvaka saMpRktaratnAnAmAbhevA''bhA yeSAM te tathAvidhA varNena prajJaptAH / apanI icchA se utpanna karate hai| isI taraha kA yaha saMsthAna viSayaka kathana sanatkumAra devaloka se lekara acyuta devaloka ke devoM taka kahanA arthAt yahAM taka ke devoM ke donoM prakAra kA zarIra hotA kahA gayA hai aura usakA saMsthAna bhavadhAraNIya zarIra kI apekSAse samacaturasra aura uttaravaikriyarUpa zarIra kI apekSA se aniyata saMsthAna kahA gayA hai parantu navauveyaka aura pAMca anuttara vimAnoM ke jo deva haiM unake eka bhavadhAraNIya zarIra hI hotA hai uttaravaikriyarUpa zarIra nahIM hotA hai ataH vahAM eka samacaturasra saMsthAna hI kahA gayA hai yahI vAta 'jAva accuo, aveuviyA gevijaNuttarA bhavadhAraNijjA samacauraMsa saMThANasaMThitA uttaraveuviyA Natthi' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kiyA gayA hai| sohammIsANesu devA kerisayA vaNNeNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke devoM kA varNa kaisA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! kaNagattayarattAbhA vaNNeNaM paNNattA' che. kemake A zarIra deva pitAnI IcchAthI utpanna kare che. e ja pramANenuM 'A saMsthAna saMbaMdhI kathana sanaskumAra devakathI laIne azruta devalekanA devo sudhI kahI levuM. arthAt ATalA sudhInA banne prakAranA zarIre hovAnuM kahevAmAM Avela che, ane tenuM saMsthAna bhavadhAraNIya zarIranI apekSAthI samacaturasa ane uttarakriya zarIranI apekSAthI aniyata saMsthAna vALA kahela che, paraMtu nava vaiveyaka ane pAMca anuttara vimAnenA je devo hoya che, tene eka bhavadhAraNIya zarIra ja hoya che. uttara vaikriya rU5 zarIra hetuM nathI. tathA tyA 4 sabhayatura saMsthAna avAma mAvasa cha. me pAta 'jAva accuo, aveuvviyA gevijjaNuttarA bhavadhAraNijjA samacaurasasaMThANasaMThitA uttaraveu-viyA natthi' 241 sUtra dvArA pragaTa 42vAmAM mAvasa che. 'sohammIsANesu devA kerisayA vaNNeNaM paNNattA' sAvana sodharma bhane zAna 46panA vaan| q / DAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 ca 4-'goyamA ! kaNagattaya jI 137
Page #1112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1090 . . . jIvAbhigama sUtra sanatkumAramAhendrayorbrahmaloke'pi ca devAnAM zarIrANi padmapakSmavat-pizaGga kamala kiJjalkavadgaurANi iti bhAvaH / 'vaMzaloge NaM bhaMte ! goyamA ! allamadhugavaNNAbhA vaNNeNaM pannattA evaM jAva gevejjA' brahmaloke khalu bhadanta ! devAnAM zarIrANi ? gautama ! allamadhukavarNAni zuklAni prajJaptAni / evaM yAvadIveyAH sarveSAM zuklAni iti / 'anuttarovavAiyA paramamukillA vaNNeNaM pannattA' anuttaropapAtikAnAM tu paramazuklAni zarIrANi varNena prajJaptAni / 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesudevANaM sarIragA kerisayA gaMdheNaM pannattA ? goyamA ! se jahA NAmae koTapuDANa he gautama ! ina devoM ke zarIra kA varNa tape hue suvarNa ke varNa jaisA hotA hai 'saNaMkumAramAhidesuNaM paumapamhagorA vaNNeNaM paNNattA' sanakumAra aura mAhendra ke devoM ke zarIra kA varNa padma ke jaisA gorA hotA hai arthAta pizaGga kamala kI zara ke samAna gaura varNa kA inakA zarIra hotA hai 'baMbhaloge NaM bhaMte !' he bhadanta ! brahmaloka ke devoM ke zarIra kA varNa kaisA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA ! allamadhugavaNNAbhA caNNeNaM paNNattA' he gautama ! gIle mahuyA kA jaisA varNa hotA hai vaisA hI varNa brahmaloka ke devoM ke zarIra kA hotA hai evaM jAva gevenjA' zarIra ke aise varNa hone kA yaha kathana aveyaka vimAnoM ke devoM taka meM jAnanA cAhiye 'aNuttarovavAtiyA paramasukillA vaNNeNaM pa0' parantu anuttara vimAnavAsI jo deva haiM unake zarIra kA varNa paramazukla hotA hai 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu 'devANaM sarIragA kerisayA gaMdheNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura rattAmA vaNNeNaM paNNattA' gautama ! ma vAnA zarIranA va tapAvapAmA mAvela sonAnAganAko DAya che. 'saNaMkumArAmAhi desu NaM.paumapama gorA vaNNeNaM paNNattA' sanakumAra ane mahendra devanA zarIrane varNa kamaLanA jevo gaura hoya che. arthAt pizaMga kamaLanAra kesaranA jevA gorA varNanA temanA zarIre hoya che. baMbhalogeNaM bhaMte ! bhagavan pramonA havAnA zarIra ko DAya cha ? yA prazna uttarabhA, prabhuzrI 4 che -'goyamA ! alla madhukagavaNNamA vaNNeNe paNNattA' he gautama ! sIsA mahurAnA reva pADAya che, meka prbhaagen| varSa brahmAnA vAnA zarIzanI DAya che. 'evaM jAva gevejjA' shrii22| mAvA prakArane varNa havA saMbaMdhInuM A kathana zaiveyaka vimAnanA devonA kathana paya ta sabha se. 'aMNuttarovavAtiyA paramasukillA vaSNeNaM paNNattA' 52 anuttara vimAnavAsI je deva che, temanA zarIrane varNa parama zukala heya cha. 'sohammIsANesu NaM mate ! kappesu devaNaM sarIraMgA verisayA gaMgheNaM pappattA' 3
Page #1113
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1091 vA tadeva savvaM jAva maNAmatarA ceva gaMdheNaM pannattA' saudhamai zAnayoH khalu bhadanta ! kalpe devAnAM zarIrANi gandhena kIdRzAni ? gautama ! sa. yathA nAmakaH koSThapuTAnAM vetyAdikaM gandhadravyaM vimAnaprakaraNavadukkhA bhavedetadrUpo devAnAM zarIraganyaH nAyamarthaH samarthaH ito'pISTatarAH priyAH kAnto manojJAH gandhAH prajJaptAH iti / 'jAva aNuttarovavAiyA' yAvadanuttaropapAtikAnAmevaM sarva tAvadvaktavyam iti / 'sohammIsANesu NaM devANaM sarIragA kerisayA phAseNaM pannattA, goyamA ! thiramaupaNiddhasukumAlacchavi phAseNaM pannattA' saudharma zAnayo devAnAM kIdRzAni zarIrANi sparzeNa prajJaptAni ? gautama ! sthiramRdukasnigdhasukumAracchavi zarIIzAna kalpa ke jo deva hai unake zarIra kI gaMdha kaisI hotI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! se jahA NAmae koha puDANa vA taheva savvaM jAva maNAmataragA ceva gaMdheNaM paNNattA jAva aNuttarovavAiyA' jaisI yAvat mano'matarataka ke vizeSaNoM vAlI gandha koSTha puTa Adi sugaMdhita padArthoM kI hotI hai-vaisI gandha se bhI adhika viziSTa gaMdha vAle saudharma IzAna deva loka ke devoM ke zarIra, sanatkumAra Adi devalokoM ke deva ke zarIra aura navapraiveyaka aura pAMca anuttara vimAnavAsI devoM ke zarIra hote haiN| 'sohammIlANesu devANaM sarIragA kerisayA phAseNaM paNNattA' saudharma aura IzAna devoM ke zarIra kaise sparza vAle kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'thiramauyaNiddha' sukumAlacchavi phAseNaM paNNattA' he gautama ! ina devoM ke zarIra sthira mRdu sparza vAle sthira snigdha sparza vAle evaM sthira komala sparza vAle bhagavad ! saudharma ane IzAna kalpanA je de che. temanA zarIranI gaMdha vI DAya cha 1 2 praznamA uttaramA prabhuzrI 46 cha -'goyamA! se jahA - nAmae koTThapuDANavA tadeva savvaM jAva manAmatarAceva 'gaMdheNaM paNNattA jAva aNuttarovavAiyA' re pramANe yAvat bhanA'mata2 sudhInA vizeSa jI | kaSTapuTa vigere sugaMdhavALA padArthonIM hoya che, evA prakAranA gadhathI paNa adhika viziSTa gaMdhavALA saudharma ane IzAna devalekanA denA zarIra, sanakumAra vigere devakanA denA zarIra ane nava raiveyaka ane pAMca anuttara vimAna vAsI denA zarIra hoya che. ___'sohammIsANesu devANaM sarIragA kerisayAM phAseNaM paNNattA' sIdhama bhane izAna devonA zarIra kevA prakAranA sparza vALA kahelA che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI cha ?-thiramauyA NiddhasukumAlacchavi phAseNaM paNNattA' . gautama! A saghaLA devonA zarIra mRdu-kemaLa sparzavALA sthira, snigdha
Page #1114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1092 jIdAmigamasUtra rANi na manuSyavadvinazvarANi iti / "evaM jAva aNuttarovavAiyA' evaM yAvadanuttaropapAtikAnAmapi jJeyAni / samprati ucchvAsa pratipAdanam-'sohammIsANadevANaM kerisayA poggalA ussAsattAe pariNamaMti ? goyamA ! je poggalA iTA kaMtA jAva eesi ussAsattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAiyA, evaM AhArattAevi jAva aNuttaroghavAiyA' saudharma zAnayoH devAnAM kIdRzAH pudgalAH ucchvAsatayA pariNamanti, bhagavAnAha-gautama ! ye pudgalAH iSTAH kAntAH priyatarA manojJA mana AmatarAste pudgalAstepAM devAnAmucchavAsanayA pariNamanti, kahe gaye haiM / 'evaM jAva aNuttarovavAiyA' isI taraha se sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika devoM taka ke bhI zarIra sthira mRdusparza vAle sthira snigdha sparza vAle evaM sthira komala sparza vAle kahe gaye haiN| manuSya kI taraha vinazvara sparzavAle nahIM kahe gaye haiN| 'sohammIsANadevANa kerisayA puggalA ussAsattAe pariNamaMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna devoM ke kaise pudgala ucchvAsarUpa meM pariNamate haiM ? goyamA! je poggalA iTTA kaMtA, jAva te tesiM uslAsattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAtiyA' he gautama ! jo pudgala iSTa kAnta, yAvat priyatara manojJa aura mana Ama hote haiM ve pudgala hI ina devoM ke ucchvAsa rUpa se pariNamate haiM / isI taraha se sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika devoM ke bhI aise hI pudgala unake ucchvAsa rUpa se pariNamate hai aisA jAnanA cAhiye 'evaM AhArattAe vi jAva aNuttarovavAtiyA' isI taraha se jo pudgala iSTa kAnta, Adi vizeSaNoM pazA mana sthira bhaga 25zavANa upAbhA mAvA che. 'evaM jAva aNuttarovavAiyA' me pramANe sanachubhArathI ne manutta55AtinA zarIra sthira mRdu spaza vALA kahevAmAM Avela che. manuSyanI jema vinazvara sparza atm Dasa nathI. 'sohammIsANadevANaM kerisayA puggalA ussAsattAe pariNa tti" he bhagavan! saudharma ane IzAna devonA kevA pagale ucchavAsa 35thI pariName cha ? 'goyamA! je poggalA iTTA, kaMtA, jAva te tesi usso. sattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAiyA' gautama ! 2 goTa, Anta, yAvata priyatara mane ane mana Ama hoya che. e pudgale ja e devonA ucchavAsa rUpe pariName che. e ja pramANe sanaskumArathI laIne anuttarapapAtika devanA paNa evAja pudgale temanA ucchavAsa rUpathI pariName che. tema sama . 'evaM AhArattAe vi jAva aNusarovavAjhyA' se prabhArI 2 pugo ISTa, kAnta, vigere vizeSaNe vALA hoya che. te ja pudgale saudharmathI laIne
Page #1115
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 121 devavimAnapRthivyA vAhalyAdikam 1093 evamevA'nuttaropapAtikadevAnAm, evameva saudharmezAnAdArabhyA'nuttaropapAtikadevAnAmAhAratayA ye pudgalA iSTAH0 ta eva pariNamaMti iti vivekaH / / ___ atha lezyAvicAra:-'sohammIsANa devANaM kailessAo pannattAo ? goyamA! egA teulessA panattA' saudharmezAnadevAnAM katilezyAH prajJaptAH ? he gautama ! ekA tejolezyA prjnyptaa| 'saNaMkumAramAhidesu egA pamhalessA' sanatkumAramAhendrayorekA padmalezyA prajJaptA / 'evaM vaMbhaloge vi pamhA' evaM brahmaloke'pi ekApadmalezyA / 'sesesu ekA sukalessA' zeSeSu lAntakato graiveyakaparyanteSu ekaiva zuklalezyA bhavati / 'anuttarovavAiyANaM ekA paramasukkalessA' anuttaropapAtika devAnAmekA paramazuklalezyA jJeyA / taduktam "kiNhAnIlAkAu teulessA ya bhavaNavaMtariyA / joisa sohammIsANa teulessA muNeyacyA // 1 // kappe saNaMkumAre mAhide ceva vaMbhaloe ya / eesu pamhalessA teNa paraM sukkalessA ya // 2 // vAle hote haiM ve hI saudharma se lekara anuttaropapAtika devoM ke AhAra rUpa se pariNamate haiM aisA jAna lenA cAhiye 'sohammIsANa devANaM kati lessAo paNNattAo' he bhadanta ! saudharma aura IzAna devoM ke kitanI lezyAeM hotI haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! egA teulessA paNNattA' he gautama / saudharma aura IzAna devoM ke eka tejo lezyA hotI hai 'saNaMkumAramAhidesu egA pamhalessA' sanatkumAra aura mAhendra devoM ke padma lezyA hotI hai "evaM baMbhaloge vi pamhA sesesu ekkA sukalessA, aNuttarovavAtiyANaM ekA paramasukkalessA' brahmaloka meM bhI eka padma lezyA hI hotI hai tathA lAntaka se lekara aveyaka taka ke devoM meM eka zukla lezyA hotI hai / taduktammanuttaropapati honA mAhA2 3the pariName cha tabha samana. 'sohammIsANa devANaM kati lessAo paNNattAoM ke bhagavan saudharma mana zAna vAne TasI zyAmA hAya cha ? 2mA prazna uttaramA prasuzrI 4 cha ?-'goyamA ! egA teuleksA paNNattA' he gautama | saudharma sane zAna hevAne me tanasazyA DAya che. 'saNakumAramAhiMdesu egA pamha lessA' sanabhA2 ane bhADendra havAne meM pAlezyA |haay che. 'evaM baMbhaloge vi pamhA sesesu ekkA sukkalessA aNuttarovavAiyANaM ekA paramasukkalessA' praharImA para ye pasa lezyA ja hoya che. tathA lAntaka devakathI laIne raiveyaka sudhInA devAmAM eka zukala lezyA ja hoya che. ane anuttarapapAtika dene eka paramazukala lezyA ja hoya che. kahyuM paNa che ke
Page #1116
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasU 0 chAyA - kRSNA nIlA kApotI tejolezyA ca bhavanavyantarANAm / jyotiSka saudharmezAnAnAM tejolezyA jJAtavyA // 1 // kalpe sanatkumAre mAhendre caiva brahmaloke ca / eteSu padmalezyA tena paraM zuklalezyA tu // 2 // atha darzanamAha - 'sohammIsANa devA kiM samaddiTTI micchAdiTThI sammAmicchAdiTThI' saudharmezA nadevAH samyagdRSTayaH - midhyAdRSTayaH - samyaG mithyAdRSTayoveti praznaH bhagavAnAha - gautama ! ' tinni vi trayopi, ' jAva aMtimagevijA devA sammaTThIvimicchAdiTThI vi-sammAcchiAdiTThI vi sanatkumArAdiyaiveyakAntadevAH samyadRSTayopi mithyAdRSTayo'pi samyakramidhyAdRSTayo'pi bhavanti iti / 'aNuttaro 'kiNhA, nIlA, kAu, teulessA ya bhavaNavaMtariyA / joisa sohammIsANa teulessA muNeyavvA / ' kappe saNakumAre mAhiMde ceva baMbhaloe ya / ee pahale sA teNa paraM sukkalessA ya // 2 // 'sohamsIsANa devA kiM sammadiTThI, micchAdiTThI, sammAmicchAdiTThI ?' he bhadanta ! saudharma aura IzAna deva kyA samyagdRSTi hote haiM ? yA mithyAdRSTi hote haiM ? yA samyagmithyAdRSTi hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! ye 'tiNNi vi' samyagdRSTi bhI hote haiM mithyAdRSTi bhI hote haiM aura samyagra midhyAdRSTi bhI hote haiM / 'jAva aMtimagevejjA devA sammadiTThI vimicchAdiTThI vi sammAmicchAdiTThI vi' yAvat sanatkumAra se lekara graiveyakAnta deva bhI samyagdRSTi bhI 'kiNhA, nIlA, kAu teu lessAya bhavaNavaMtariyA | joisasohammIsANa te lessA muNeyavvA || 1|| kappe saNakumAre mAhide caiva vaMbhaloeya / ee pahalessA, teNa paraM sukkalessA ya // 2 // 'sohammIsANa devA kiM sammadiTTI, micchAdiTThI sammAmicchAdiTThI - 11 huM bhagavana saudharma ane izAna devo zuM samyagdaSTi vALA hAya che ? athavA mithyAdraSTi vALA hoya che ? athavA samyak mithyADhaDhi vALA hoya che yA praznanA uttarabhAM anuzrI che te he gautama | 'tiSNi vi' teo samyak dRSTi vALA paNa hoya che, mithyAdaSTi vALA paNa hoya che, sabhya mithyA dRSTi vAjA pazu hoya che. 'jAva aMtimagevejjA devA sammadiTThI vimicchAdiTThi va sammAmicchAdiTTI vi' yAvat sanatkumArathI sahane graiveya sudhInA devA paNa sabhyaSTi vALA paNa heAya che. mithyA dRSTi vALA paNa
Page #1117
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.129 devavimAna pRthivyAH bAhalyAdikam 1095 bavAiyA sammadiTTI NomicchAdiTThI No sammAmicchAdiTTI' anuttaropapAtika devAH samyagdRSTayaH no mithyAdRSTayo no samyaG mithyAdRSTayaH / teSAM tathA svabhAvAt iti / samprati jJAnA'jJAnamadhikRtyAha - 'sohammIsANA kiM NANI annANI ? goyamA ! dovi, timni nANA' saudharmezAnayoH khalu bhadanta / kiM jJAnino'jJAnino vA bhavanti ? bhagavAnAha - dvayopi jJAnino'pi bhavantyajJAnino'pi tatra ye jJAninaste niyamAt trijJAninaH tadyathA - Abhinivodhika jJAninaH 1 zrutajJAjJAninaH avadhijJAnizca 'tiNNi ANNANA niyamA' niyamAtte tryajJAninaH satyajJAninaH 1 zrutA'jJAninaH 2 vibhaGgajJAninazca / 'jAva gevejjA' evaM sanatkumArAt hote haiM mithyAdRSTi bhI hote haiM aura samyagamithyAdRSTi bhI hote haiM / 'aNuttarovavAiyA devA sammadiDI No micchAdiTThI, No sammAmicchAdiTThI' parantu anuttaropapAtika deva samyagdRSTi hI hote haiM ve na mithyA dRSTi hote haiM aura na samyag mithyAdRSTi hote haiN| kyoMki inakA aisA hI svabhAva hotA hai 'sohammIsANA kiM NANI, aNNANI' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva kyA jJAnI hote haiM yA ajJAnI hote haiM ? 'goyamA ! do vi' he gautama! ye jJAnI bhI hote haiM aura ajJAnI bhI hote haiM / jo inameM jJAnI hote haiM ve niyama se matijJAnI hote haiM aura zrutajJAnI hote haiM aura adhijJAnI hote haiM / aura jo ajJAnI hote haiM ve niyama se matyajJAnI, zrutAjJAnI aura vibhaMgajJAnI haiM / 'jAva gevejjA' isI taraha se sanatkumAra se lekara graiveyakAnta deva saba jJAnI bhI hote haiM aura ajJAnI bhI hote haiM jo jJAnI hote haiM ve hoya che, mane sabhya bhithyA dRSTi vAjA yAzu hoya' che. 'aNuttarovavAiyA devA sammadiThThI No micchAdiTThI, No sammAmicchAdiTThI' paraMtu anuttrai!papAtika devo samyak dRSTi vALA hAya che, teo mithyAdaSTi vALA hatA nathI, temaja samyak mithyA dRSTi vALA paNa hAtA nathI. kemake temanA svabhAva 4 mevo hoya che. 'sohammIsANA kiM NANI aNNANI' he bhagavan saudharma ane IzAna devalAkanA devo zu' jJAnI hAya che ? ke ajJAnI hoya che ? 'goyamA ! do vi' he gautama! tethe jJAnI pazu hoya che, ane ajJAnI paNa hoya che. temAM je jJAnI hAya che, te niyamathI matijJAna vALA hoya che. zruta jJAna vAjA hoya che. - ramane avdhijJAna vALA heAya che. tathA temAM jee ajJAnI hAya che, tee niyamathI bhatyajJAnI, zrutAjJAnI bhane vilajJAnI hoya che. 'jAva gevejjA' 204 pramANe sanatkumAra devoleAkathI laIne praveyaka sudhInA badhA devo jJAnI paNa hoya che. ajJAnI paNa hoya che, teomAM jee jJAnI hoya che, tee niyamathI traNa
Page #1118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1096 , . jIvAmigamasUtra gauveyakAntAH sarve'pi jeyaaH| 'anuttaroSavAiyA nANI' anuttaropapAtikadevA jAnina eva 'no annANI' no ajJAnina: 'tiNNi NANA niyamA' niyamatastrINi jJAnAni, 'tivihe joge' trividho yogaH-kAyayogo 1 manoyogo 2 vacanayogazceti / 'duvihe uvajogo savvesiM' dvividha upayogaH sarveSAM devAnAm 'jAva aNuttarA' yAvadanuttaropapAtikA saudharmezAnAdArabhya devAnAM dvividha upayogo draSTavyaH sU0 // 121 // __ athA'vadhikSetraparimANam- mUlam-sohammIsANa devA ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaimAgaM ukkoseNaM avahI jAva rayaNappabhA puDhavI uDDe jAva sAiM vimaNAI tiriyaM jAva asaMkhejA dIvasamuddA evaM sakIsANA paDhamaM doccaM ca snnNkumaarmaahiNdaa| taccaM ca baMbhalaMtaga sukkasahassAraga niyama tIna jJAna vAle hote haiM aura ajJAnI hote haiM ve niyama se pUrvokta tIna ajJAna vAle hote haiM / 'anuttarovavAiyA nANI' anuttaropapAtika deva niyama se jJAnI hI hote haiM ajJAnI nahIM hote haiM / yahI vAta 'no,aNNANI tiNi NANA niyamA' / 'tividhe joge duvihe vayoge savvesiM jAva aNuttarA' yoga-kAyayoga manoyoga aura vacanayoga isa prakAra se tIna prakAra kA hotA hai aura upayoga do prakAra kA hotA hai-eka jJAnopayoga aura dUsarA darzanopayoga ye donoM upayoga saba devoM ke hotA hai-saudharma se lekara anuttaropapAtikAnta devoM ke ye yoga aura upayoga donoM hote haiM / inake astitva meM vahAM hInAMdhikatA nahIM hai // 121 // jJAna vALA hoya che. ane jeo ajJAnI hoya che, teo niyamathI pUrvarita ra majJAna paNA Doya che. 'aNuttarobavAiyA nANI' anuttapipAti: vo niyamayI jJAnI 1 Doya che. ajJAnI Dota nathI. mena pAta 'no aNNA. 'NI tiNNi NANA niyamA, tivihe joge duvihe uvaoge savvesiM jAva. aNuttarA' ga-kAyavega, ma ga ane vacanaga A pramANe traNa prakAranA hoya che. ane upayoga be prakAranA hoya che. eka jJAnepacega ane bIje darzanepavega A upaga e badhA ja devone hoya che. saudharmathI laIne anuttarapapAtika devone e cega ane upaga ane hoya che. tenA astitvamAM hInA dhikatI hotI nathI. sU0121 J . .
Page #1119
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.122 avadhikSetraparimANanirUpaNam 1097 cautthi // 1 // ANayapANaya kappe devA pAsaMti paMcami puddhviiN| taM ceva AraNaccuya ohInANeNa pAsaMti // 2 // chadriM heTrima majjhima gevejjA sattami ca uvarillA / saMbhiNNaloganAliM pAsaMti aNuttarA devA ||suu0 122 // . chAyA-saudharmazAnadevA avadhinA kiyat kSetraM jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyenA'GgulasyA'saMkhyeyabhAgam utkarSato'vadhiryAvat ratnaprabhApRthivIH UdhrvayAvat svAni vimAnAni, tiryagyAvadasaMkhyeyAna dvIpasamudrAn / evaM zakrezAnA: prathamAM dvitIyAM ca sanatkumAramAhendrAH tRtIyAM brahmalAntako zukrasahasrArau caturthIm // 1 // AnataprANatakalpe devAH pazyanti paJcamI pRthivIm / tadevAraNIcyutA avadhijJAnena pazyanti 2 / SaSThImadhastana madhyapraiveyakAH sptmiicopritnaaH| saMbhinnalokanADI pazyanti adhastanA devAH // 90 122 // . . TIkA-'sohammIsaNadevA ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsaMti' saudharmazAnayoH khalu ! bhadanta devA avadhijJAnena kiyat kSetraM jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAga' gautama ! jaghanyenA gulasyA'saMkhyeyabhAgam-nanu aMgulAsaMkhyeyabhAgamAtrakSetraparimito'vadhiH sarva___ avadhikSetra parimANama-'sohammIsANa devA ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti, pAsaMti ? he bhadanta ! saudharma aura IzAna deva apane avavijJAna se aura avadhidarzana se kitane kSetra ko jAnate haiM ? aura kitane kSetra ko dekhate haiM ? isake uttara meM prabhu karate haiM-'goyamA ! jahaNNaNe aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM avahI jAva rayaNappabhApuDhavI ur3a jAva sAI vimANAI tiriyaM jAva asaMkhejjA dIvasaMmuddA' he gautama ! saudharma IzAna deva apane avadhijJAna se aura avadhidarzana se kama se kama aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kSetra adhikSatranu paribhAya / ___ 'sohammIsANa devA ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsati' mApana IzAnadeva pitAnA avadhijJAnathI ane avadhi darzanathI keTalA kSetrane jANe che ane keTalI kSetrane dekhe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne 49 cha :-'goyamA! jahaNNeNaM aMgulassa asaMjjaibhAga ukkoseNaM abahI jAva rayaNappabhA puDhavI uDDhe jAva sAiM vimANAI, tiriyaM jAva asaMkhejjA dIvasamuddA' gautama ! saudharma ane IzAna deva pitAnA avadhijJAnathI ane avadhi darzanathI ochAmAM ochA AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa kSetrane jANe che,
Page #1120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1098 jIvAbhigamasUtra jaghanyo bhavati, sarva jaghanyazcAvadhistiyaGmanuSyeSveva-na tu zeSeSu taduktambhASyakAreNa 'utkRSTomanuSyeSveva nA'nye pu, manuSya-tiryagyoniSveva jaghanyo nAsnyeSu, zeSANAM madhyama eve' ti tatkathaM sarvajaghanya uktaH ? iti cet-atrocyate-sau dharmAdi devAnAM pArabhaviko'pi upapAtakAle'vadhiH sambhavati sa eva kadAcitsarvajaghanyo'pi-upapAtAnantaraM tu tadbhavajaH tato na kazciddoSaH / uktaMca-- - ko jAnate haiM aura dekhate haiM aura adhika se adhika ve unase adho.loka meM yAvatU isa ratnaprabhA pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate haiM aura dekhate haiM tiryagloka meM ve unale yAvat asaMkhyAta dvIpasamudroM ko jAnate haiM, aura dekhate haiN| aura Urdhvaloka meM ve unase apane 2 vimAnoM ke stUpa dhvajA Adi taka jAnate haiM aura dekhate haiM / yahA~ aisI zaMkA, ho sakatI hai-yahAM devoM meM jaghanya avadhijJAna to hotA nahIM hai kyoMki aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra se parimita jo avadhijJAna hotA,hai : vahI jaghanya avadhijJAna kahA gayA hai / aisA jaghanya avadhijJAna, manuSya - aura tirthazcoM meM hI hotA hai zeSa jIvoM meM nahIM hotA hai, ataH devoM meM madhyama avadhijJAna hotA hai phira yahAM para devoM meM jaghanya avadhijJAna kaise kahA gayA hai ? so isa zaMkA kA uttara aisA hai, ki devoM meM jo yahA~ jaghanya avadhijJAna kA sadbhAva batalAyA gayA hai vaha una saudharmAdika devoM meM upapAta kAla meM pArabhavika avadhijJAna ko lekara batalAyA gayA hai tadbhavaja avadhijJAna ko ane dekhe che. ane vadhAremAM vadhAre temanAthI nIcenA lekamAM cAvata A - ratnaprabhA.vInA nAyanA yabhAnta sudhI teyand cha. mana the che. - tiryalokamAM teo temanAthI thAvat asaMkhyAta dvIpa samudrone jANe che ane dekhe che. ane urvakamAM teo pitapotAnA vimAnenA stUpa-vajA vigere paryanta jANe che. ane dekhe che. ahIMyAM evI zaMkA karI zakAya che ke maDIyAM vomA dhanya avadhijJAna tA Dotu nathI. bha-mAMganA mskhyAta bhAga mAtrathI parimirta je avadhijJAna thAya che. tene ja jaghanya avadhijJAna, kahevAmAM Avela che. evuM jaghanya avadhijJAna manuSya ane tiya yAma hoya, cha. mInA yobhA ..Dotu nathI. tethI havAmA madhyama avadhi jJAna hoya che. te pachI ahIMyAM devomAM jaghanya 'avadhi jJAna kevI rIte kahevAmAM Avela che ? A zaMkAne uttara evo che ke ahIyAM devomAM je jaghanya aMvadhijJAnane sadbhAva kahevAmAM Avela che, te e saudharma vigeremAM u5pAta kALamAM parabhava saMbaMdhI avadhijJAnane laIne . kahevAmAM Avela che. tadubhava avadhijJAnane laIne kahela nathI prajJApanA sUtramAM
Page #1121
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.122 avadhikSetraparimANanirUpaNam 1099 "vemANiyANa maMgulabhAgamasaMkhaM jahannao ohii| . uvavAe parabhavibho tabbhavajo hoi to pacchA // 1 // chAyA-vaimAnikAnAmagulabhAgAsaMkhyaM jaghanyato avdhiH| upapAte parabhavikaH tadbhavajo bhavati tatpazcAt // 1 // 'ukoseNaM avahI jAva rayaNappabhA puDhavI uDraM jAva sAI vimANAI tiriya jAva asaMkhejjA dIvasamuddA' prajJApanAyAmavadhipade yathAkathitaM tathaivotkarSaNA'vadhirihA'pi vaktavyaH, prajJApanApadaM caivam / tathAhi-'ukkoseNaM ahe jAva imIse rayaNappabhAe puDhavIe heThille caramaMte' utkarSeNa adho yAvat etasyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA adhastanAt-caramAntAt yAvadityarthaH / 'tiriyaM jAva asaMkhejje dIvasamudde' tiryagyAvadasaMkhyeyAn dvIpamamudrAn 'uDUM jAva sagAI cimANAI urce yAvat svakIyAni vimAnAni svakIya vimAnastUpadhvajAdikaM yAvadityarthaH 'jANaMti pAsaMti jAnanti pazyanti / 'evaM saNaMkumAramAhiMdA vi' evameva sanatkumAramAhendradevApi jaghanyenA'gulA'saMkhyeyabhAgaM jAnataH pazyataH, utkarSeNA'pi tathaiva navaraM'ahe jAva doccAe-sakkarappabhAe puDhavIe heDille carimaMte'. adho yAvad dvitIlekara nahIM prajJApanA meM utkRSTa avadhijJAna ke viSaya meM jaisA kathana kiyA gayA hai vaisA hI vaha kathana yahAM para bhI utkRSTa avadhijJAna ko lekara kiyA gayA hai prajJApanA pada meM utkRSTa avadhijJAna ke viSaya meM aisA yaha pATha hai-'ukkoseNaM ahe jAva imIse rayaNappabhAe puDhavIe heDille carimaMte tiriyaM jAva asaMkhejje 'dIva saMmudde, urdU jAva sagAI vimANAI evaM saNaMkumAramAhiMdA vi' isI prakAra se sanatkumAra aura mAhendra deva bhI, jaghanya se avadhijJAna dvArA aGkagula ke asaMkhyAtaveM bhAga kSetra ko jAnate haiM aura dekhate haiM aura utkRSTa se bhI jaisA Upara kahA gayA hai vaisA jAnate haiM aura dekhate haiM. parantu 'ahe utkRSTa avadhijJAnanA saMbaMdhamAM je pramANe kathana karavAmAM Avela che eja pramANenuM te kathana ahIMyA paNa utkRSTa avadhijJAnane laIne karavAmAM Avela che. prajJApanA padamAM utkRSTa avadhijJAnanA saMbaMdhamAM A pramANene 554 47 cha.-'jAva ukkoseNaM ahe jAva imIse rayaNappabhAe puDhavIe hedille carimaMte tiriyaM jAva asaMkhejje dIva samudde uDDhaM jAva sagAI vimANAI, evaM saNakumAramAhiMdA vi' mA prabhArI sanamAra mana bhADendradveSa, 5 dhanyathI avadhijJAna dvArA AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga kSetrane jANe che ane dekhe che. ane utkRSTathI paNa upara je pramANe kahevAmAM Avela che, e pramANe jANe
Page #1122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1160 jIvAbhigamasUtra yAyAH zarkarAprabhAyAH pRthivyAH adhastanacaramAntAt yAvajjAnanti pazyanti / 'evaM baMbhalogalaMtakadevA vi' evameva-brahmalokalAntakadevAvapi jAnataH pshytH| navaram-'ahe jAva taccAe puDhavIe' utkarpato'dho yAvattRtIyasyAH pRthivyaaH| 'mahAsukka sahassAragadevA cautthIe paMkappabhAe puDhavoe hehille carimaMte' mahAzukrasahasrArakalpadevAH caturthyAH paGkaprabhAyAH pRthivyAH adhastanaM caramAntaM yAvajjAnanti pazyantyUtkarSataH / 'heTima majjhima gevejjagadevA chahIe tamappabhAe puDhavIe heTille-carimaMte' adhastanamadhyamagraiveyakadevA utkarSatazca paSTayAstamapra jAva doccAe saMkarappabhAe puDhavIe heDille carimaMte' ve adholoka kI apekSA dvitIya pRthivI zarkarAprabhA ke adhastana caramAnta taka jAnate dekhate haiM / 'evaM baMbhaloga laMtae devA vi' isI taraha se brahmaloka aura lAntaka deva bhI jAnate haiM aura dekhate haiM-parantu adholoka kI apekSA ve 'taccAe puDhavIe tRtIya pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate haiM aura dekhate haiM 'mahAsukkasahassAragadevA cautthIe paMkapabhAe puMDhavIe heDille carimaMte' mahAzukra aura sahassAra deva caturtha paMkaprabhA pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate aura dekhate haiM "ANaya pANaya AraNaccuya devo ahe jAva paMcamIe puDhavIe dhUmappa bhAe heDille carimaMte' Anata prANata AraNa aura acyutadeva paMcamI prathivI ke adhastana caramAnta taka jAnate aura dekhate haiM 'heTTimamajjhimagevijjA devA chaTThIe tamappabhAe puDhavIe hehille carimaMte' adhastana cha mana me che. paraMtu 'ahe jAva doccAe sakarappabhAe puDhavIe hedille carimaMte' teo alekanI apekSAe bIjI zarkarA prabhA pRthvInA nIcenA caramAnta sudhI na che bhane he cha./ 'evaM baMbhalogalaMtakadevA vi' me pramANe brahmaleka ane lAntaka kalpanA deve paNa jANe che ane dekhe che. paraMtu ane zAnI mapekSAthI tamyA 'taccAe paMkappabhAe puDhavIe heTTille carimaMte' zrIla pRthvInA nIyanA samAnta sudhI 1 laNe cha mane heNe che. 'mahAsukka saharasAra devA cautthIe paMkappabhAe puDhavIe hedille carimaMte' mAzu , mane sahasAra kalpanA deva thI paMkaprabhA pRthvInA nIcenA caramAnDa sudhI jANe cha bhane he cha. 'ANayapANaya AraNaccuyadevA ahe jAva paMcamIe puDhavIe dhUmappaMbhAe heDille carimaMte' mAnata prAta, mAraNa mane mayuta 465nA hai| pAMyamI pRthvInA nAyanA abhAnta 55 - cha mana se che. 'hedvima majjJimaMgevejjA devA chavIe tamappabhAe puDhavIe heDille carimaMte' AURtana
Page #1123
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 u.. su. 122 avadhikSetraparimANanirUpaNam 1101 bhAyAH pRthivyA adhastanaM caramAntaM yAvajjAnanti pazyanti / 'uvarimagevejagAdevA ahe jAva sattamAe puDhavIe heTille carimaMte' uparitanauveyakadevA jaghanyataH saudharmezAnadevA iva jAnanti pazyanti utkarSato'dho yAvat saptamyAstamaprabhAyAH pRthivyA adhastanaM caramAntaM gvjaannti| 'aNuttarovavAiyadevANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti' anuttaropapAtikAH khalu bhadanta ! devA avadhijJAnena kiyatpramANaka kSetraM jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! saMbhinna loganAliM ohiNA jAti pAsaMti' he gautama ! paripUrNa caturdazarajjvAtmikAM lokanADImavadhijJAnena jAnanti darzanena pazyanti / uktaM ca- "sakkIsANA paDhamaM doccaM ca saNaMkumAramAhiMdA / taccaM ca baMbhalaMtaka mukkasahassAraga cautthi // 1 // ANaya pANaya kappe devA pAsaMti paMcami puDhavi / taM ceva AraNAccuya ohInANeNaM pAsaMti // 2 // . . aveyaka deva aura madhyama aveyaka ke deva chaThavIM pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate aura dekhate hai 'uvarimagevejjagA devA ahe jAMca sattamAe puDhavIe hehille carimaMte' uparima aveyaka ke deva sasamI pRthivI ke caramAnta taka jAnate haiM aura dekhate haiM / 'aNuttarovavAiya devANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANati pAsaMti' he bhadanta ! anuttaropapAtika deva apane avadhijJAna se kitane kSetra ko jAnate aura dekhate haiM ? 'goyamA ! saMbhinnaM loganAliM' anuttaropapAtika deve pUrNa -caudaha rAjU pramANa-isa loka nAlI ko jAnate haiN| uktaMca 'sakkIsANA paDhamaM doccaM ca saNaMkumAra mAhiMdA / taccaM ca baMbhalaMtaka sukkasahassoraga cautthiM // 1 // veyaka deva ane madhyama privekanA deva chaThI pRthvInA caramAnta paryata jANe che. bhane he che. 'uvarimagevejjagA devA ahe jAva sattamAe puDhavIe hedille carimaMte' ritana aveyanA he sAtamI pRthvInA 52mAnta sudhI and che. bhane he che. 'aNuttarovavAiya devANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANati pati' he bhagavad anuttarapapAtika de pitAnA avadhijJAnathI keTalA kSetrane nae cha bhane heNe cha ? 'goyamA ! saMlabhinna loganAliM' anutta55ti he| pUrNa-cauda rAju pramANa vALA A samagra lekanAlIne jANe che. ane dekhe kahyuM paNa che ke sakkIsANA paDhama doccaM ca saNakumAramAhiMdA / .taccaM ca baMbha laMtaga, sukkasahassAraga cautthI // 1 //
Page #1124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1102 jIvAbhigamasUtra chaDhi hiTima majjhimagevijjA satami ca urillA / saMbhinnaloganAliM pAsaMti aNuttarAdevA // 3 // chAyA-zakrezAnAH prathamAM dvitIyAM ca sanatkumAramAhendrau / tRtIyAM ca brahmalAntako zukrasahasrAragau caturthIm // 1 // AnataprANatakalpe devAH pazyanti paJcamI pRthivIm / tadevacA''raNA'cyutA avadhijJAnena pazyanti // 2 // ... paSThImadhastana madhyamaveyakAH saptamI copritnaaH| saMbhinnalokanADI pazyanti anuttarA devAH // 3 // AsAmarthA ittham-sarve'pi devAH saudharmazAnAdikAH jaghanyenA'gulAsaMkhyeyabhAgamAtra kSetramavadhijJAnena jAnanti pazyanti utkarpatastu-saudharmezAnadevAH prathama pRthivyA ratnaprabhAyAH adhastanacaramAntaM yAvatpazyanti jAnanti, sanatkumAramAhendradevA utkarpataH dvitIyAH zarkarAprabhAyAH pRthivyA adhastanacaramAntaM yAvajjAnanti pazyanti iti / brahmalokalAntakadevAstRtIyasyAvAlukAprabhAyA adhastanacaramAnta yAvajjAnanti pazyanti / mahAzukrasahasrArakadevAzcaturthapRthivyAH paGkaprabhAyA adhastanacaramAntaM yAvajjAnanti pazyanti / AnataprANatA''raNA'cyutadevAH paJcamyA dhUmaprabhAyAH pRthivyAH adhastanacaramAntaM yAvajjananti pazyanti // adhastanamadhyamagraiveyakadevAH papThayAH tamaH prabhAyAH - pRthivyA adhastanaMcaramAntaM yAvajjAnanti pazyanti / uparitanoveyakAH saptamyAstamastamaprabhAyAH pRthivyA adhastanacaramAntaM yAvajAnanti / pazyanti / anuttaropapAtikadevAH sampUrNAmeva lokanADI jAnanti pazyanti iti ||suu0 122 // saudharmezAnAdi devAnAM samudghAtamAha-- mUlam-sohammIsANesu NaM bhaMte ! devANaM kaMi samugdhAyA pannattA ? goyamA ! paMca samugghAyA pannattA, taM jahA-veyaNA ANaya pANaya kappe devA pAsaMti paMcami puDhavIM, taM ceva AraNaccuya ohInANeNaM pAsaMti // 2 // chaTThI hehima majjhimagevejjA sattami ca uvarillA, saMbhiNNa loganAliM pAsaMti aNuttarA devA // 3 // // 122 // ANaya pANaya kappe devA pAsaMti paMcami puDhavi / taM ceva AraNaccuya ohinANeNaM pAsaMti // 2 // chaTTi heTThima majjhima gevejjA sattami ca uvarillA / saMbhinna loganAliM pAsaMti aNuttarA devA // 3 // // sU. 122 //
Page #1125
--------------------------------------------------------------------------
________________ } 3 pramaiyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 su. 123 saudharmezAnAdi devAnAM samudghAtani0 1103 samugdhAya kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiyasamugdhAe veubviya samugdhAe, tejasasamugdhAe, evaM jAva accue| gevejjANaM AdillA tinni samugdhAyA pannattA | sohammIsANa devA kerisayaM khudhapivAsaM paJcaNuvbhavamANA viharaMti ? goyaMmA ! Natthi khudhA pivAsa paMJcanubhavamANA viharaMti jAva anuttarobavAiyA / sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu devA egataM pabhU viuvvittae puhuttaM pabhU viuvitta ? haMtA pasU, egattaM vivvemANA egidiya rUvaM vA jAva paMciMdiya rUvaM vA puhutaM viucve mANA egiMdiya ruvANi vA jAva paMciMdiya svANi vA tAI saMkhejjAI .pi - asaMkhejAI pi sarisAI pi asarisAI pi saMbaddhAI pi asaMbaddhAI pi ruvAI viuvvaMti, biuvvittA, arpaNA jahicchi'yAI kabjAI kareMti jAva accuo. gevijjaNuttarovavAiyA devA .kiM egattaM pabhU viuvvittae puhuttaM pabhU viuvvittae ! goyamA ! ega pi- puhutaM. pi, no cetra NaM saMpattIe viuThivasu vA viu, vvaMti vA viuvissaMti vA / sohammIsANa devA ke risayaM sAyAsokkhaM paJcaNubbhavamANA viharaMti ? goyamA ! manuSNA saddA jAva maNuSNA phAsA jAva gevijA, aNuttarovavAiyA 'aNuttarA sadA jAva phAsA | sohammIsANesu devANaM kerisayA iDDI pannatA ? goyamA ! mahaDDiyA mahajjuiyA jAva mahANubhAgA ido pannattA jAva accuo, gevijaNuttarA ya savve mahiDDIyA jAva savve mahANubhAgA aniMdA jAva maharmiMdA NAMmaM te devagaNA pannattA samaNAuMso // su0 123 / F 7 chAyA - saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayordevAnAM kati samudghAtAH prajJaptAH ? gautama ! paJca samudghAtAH prajJaptAH tadyathA-vedanAMsamudghAtaH - kaSAyasamudghAtaH- mAraNAMtikasamudghAtaH - vaikriyasamudghAtaH taijasamudghAtaH evaM yAvadacyutaH / graiveyakAnAmAdimAstrayaH samudghAtAH prajJaptAH / saudharmezAna devAH kIdRzaM
Page #1126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1104 jIvAmigamasUtre 3 kSutpipAsaM pratyanubhavanto viharanti ? gautama ! nAsti zrutpipAsaM pratyanubhavanto viharanti yAvadanuttaropapAtikAH / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayordevA ekatvaM prabhavo vikurvitum pRthaktvaM prabhavo vikurvitum inta / prabhavaH, ekatvaM vikurvantaH ekendriyarUpaM vA yAvatpaJcendriyarUpaM vA pRthaktvaM trikurvantaH ekendriyarUpANi vA yAvatpaJcendriyarUpANi vA tAni saMkhyeyAnyapi, asaMkhyeyAnyapi sadRzAnyapi, asadRzAnyapi saMvaddhAnyapi, asaMbaddhAnyapi rUpANi vikurvanti vikurvitvA (trikurvya) Atmano yAdRcchikAni kAryANi kurvanti yAvadacyutaH, graiveyakAnutaropapAtikA devAH kim - ekatvaM prabhavo vikurvituM pRthaktvaM prabhavo vikurvitum ? gautama ! ekatvamapi pRthaktvamapi naiva khalu sampattyA vikurvitavanto vikurvantivikurviSyanti vA / saudharmezAna devAH kIdRzaM sAtasaukhyaM pratyanubhavanto viharanti ? gautama ! manojJAn zabdAn yAvat manojJAna sparzAn yAvaddyaiveyakAH, anuttaropapAtikA devA anuttarAn zabdAn yAvatsparzAn / saudharmezAnayordevAnAM kIdRzIRddhiH prajJaptAH ? gautama ! maharddhikA mahAdyutikA yAvanmahAnubhAgAH RddhyA prajJaptAH, yAvadacyutaH graiveyakA anuttarAzca sarve maharddhikA yAvatsarve mahAnubhAgA anindrA yAvadahamindrA nAma te devagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman // sU0 123 // TIkA- 'sohammIsAmu NaM bhaMte ! devANaM kati samugdhAyA panatA ? goyamA ! paMcasamugdhAyA padmattA, taM jahA - veyaNAsamugdhA e- kasAyasamugdhAe mAraNaMtiyasamugyAe - veDavviyasamugdhAe - tejasasa mugdhA e' saudharma - izAne ca khalu kalpe bhadanta ! sthitimatAM devAnAM kati 2 samudughAtAH prajJaptAH santi ? bhagavAnAha - gautama ! paJcasamudghAtAH prathitAH tadyathA-vedanAsamudghAtaH 1 kapAyasamudghAtaH - 2 mAra 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! devANaM kaha samugdhAyA paNNattA' - 30 / TIkArtha- aba gautamane prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! saudharma aura IzAna devoM ke kitane samudghAta hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! paMca samugdhAyA paNNattA' he gautama ! pAMca samudghAta hote haiM / 'taM jahA ' jinake nAma ye haiM 'veyaNAsamugdhAe, 'kasAyasamughA, mAraNaMtiya samugdhAe, veuniya samugdhAe, tejasasamugdhAe' 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! devANaM kai samugdhAyA paNNattA' ityAhi TIkA have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavan saudhama ane izAna devAnA keTalA samuddAta hAya che? A praznanA uttaramAM aluzrI ADe che - 'goyamA / paMca samugdhAyA paNNattA' he gautama / temAneM yAMya sabhuddhAta vAmAM Ave che. 'ta' jahA' tenA nAbho yA abhAge che. 'veyaNA samugghA, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiya samugdhAe, veubviyasamugdhAe,
Page #1127
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.123 saudharmezAnAdi devAnAM samudghAtani0 1105 NAntikasamudghAtaH-3 vaikriyasamudghAtaH-4 taijasasamudghAtaH-5 itthaM pazca bhavanti / atra uttarau dvau AhArakakevaliko samudghAtau na bhavataH AhArakalabdhikevalitvAbhAvAt, ataH paJcasamudghAtA uktA na tu sapteti, 'evaM jAva accue' evaM tAvad vaktavyaM yAvadacyutaH kalpaH 'gevejANaM AdillA tinni samugghAyA pannattA' graiveyakAnAntu AdimAstrayaH samudghAtA eva uttarau dvau na bhavataH / paJca samuddhAta sattve'pi kartavyatayA traya eva samudghAtA graiveyakAnAmityagre vakSyati 'no cevaNaM' ityAdinA / naitra kadAcidapi vaikriya taijasasamudghAtAbhyAM samavahatA vedanAsasuddhAta, kaSAyasamudghAta, mAraNoMtika samudghAta vaikriyasamu dghAta aura taijasamudghAta / evaMjAva accue' isI taraha sanatkumAra se lekara acyuta taka ye pAMca samudghAta hote haiM / 'gevijANaM AdillA tiNNi samugdhAyA paNNattA' graiveyaka vimAnavAsI devoM ke Adi tIna samudghAta hote haiM Age ke vaikriyasamudghAta aura taijasasamudghAta ye do samudghAta nahIM hote haiM / yadyapi yahAM pAMca samudghAta zakti kI apekSA se haiM parantu kartavyarUpa se yahAM 3 hI haiM tathA saudharma se lekara acyuta taka jo pAMca samudghAta kahe gaye haiM aura do samudghota nahIM kahe gaye haiM so pAMca samudghAta to vahAM Agamaprasiddha haiM hI para yahAM Ahorakalabdhi aura kaivalyAvasthA kA abhAva rahatA hai isalie anta ke do samuddhAta yahAM nahIM hote haiM / tathA graiveyaka vimAnoM meM jo vaikriya samuddhAta aura taijasa samudghAta kA abhAva kahA gayA hai vaha 'no ceva Na' ityAdi sUtra poTha dvArA Age spaSTa kiyA jAyagA anuttaropapAtejasasamugghAe' vahanA samuddhAta, pAya samuddhAta, bhArati samudhAta, vAya samudhAta mana terasa samuddhAta 'evaM jAva accue' se pramANe sana bhArathI sAdhana sacyuta65 sudhImA pAMya smuddhaat| DAya che. 'gevijjANaM AdillA tiNNi samugghAyA paNNattA' aveya vimAnavAsI hevAne mAnisa ! samuddaghAta hoya che pachInA vaikiya samudughAta ane tejasa samudughAta e be samudyA hotA nathI. jo ke ahIyAM pAMca samudughAta zaktinI apekSA thI che paraMtu kartavya rUpathI ahIyAM A 3 traNa ja samudughAta che. tathA saudharmathI laIne acuta ka5 sudhI je pAMca samudughAta kahevAmAM AvyA che ane be samughAta karI nathI. te te pAMca samudyate tyAM Agama prasiddha che ja paraMtu ahIMyAM AhAra labdhi ane kevalyAvasthAne abhAva rahe che. thI chellA be samughAta ahIyAM hotA nathI. tathA raiveyaka vimAnamAM je A samughAta ane tejasa saruddaghAtano abhAva kahevAmAM Avela che. te jo at 920
Page #1128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1106 jIvAbhigama 9 samavahanyate samavaniSyante, prayojanAbhAvAt prakRtyopazAntatvAca iti evamanu'taropapAtikAnAmapi vAcyam / 'sohammIsANadevA kerisaya gvadhapivAsa' saudharmezAna kalpayoH devAH khalu bhadanta ! kIdRzaM kSuca pipAsA ca kSutpipAsaM-bubhukSAM pipAsAM - pAnecchAm, 'paccaNugbhavamANA - viharaMti' pratyanubhavanto viharanti - iti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! natthi khudhapivAsaM paccaNubhavamANA viharaMti' he gautama ! teSAM nAstyepA zaGkA yat- kSutpipAsaM pratyanubhavantaste viharanti Asate / 'jAva aNuttarovavAiyA' evaM yAvadanuttaropapAtikAH / 'sohammIsANesu NaM bhaMte 1 kappe devA egataM pabhU viuvittae' saudharmezAnakalpayordevAH khalu bhadanta ! ekatvam - ekarUpaM vikurvituM prabhavaH sAmarthyavantaH kim ? 'puhutaM pabhU viuvittae' pRthaktvaM varUpANi vikurvituM prabhavaH kim ? bhagavAnAha - ' detA pabhU' hanta ! - tika devoM ke bhI ye hI tIna samudghAta hote haiM 'sohammIsANa devA kerisayaM khudhapivAsaM paccaNugbhavamANA viharaMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva kaisI kSudhA aura pipAsA kA anubhava karate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA / natthi khudhA pivAsaM paccaNubhavamANA viharaMti jAva aNuttarovavAtiyA' he gautama! saudharma . aura IzAna ke deva kSudhA aura pipAsA kA anubhava nahIM karate haiM isI taraha se sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika taka ke deva bhI hote haiM - unheM bhI kSudhA aura pipAsA kI bAdhA nahIM hotI hai 'sohamIsANe NaM bhaMte! kappesu devA egataM pabhU vivvittae puhuttaM pabhU tti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva kyA ekarUpa kI vikurvaNA karane ke liye samartha hai yA aneka rUpoM kI vikurvaNA karane ceva La' ityAdi sUtrapATha dvArA AgaLa spaSTa karavAmAM Avaze. anuttare papAtika devAne yAtru mAnava samudghAtI hoya che. 'sohammIsANa devA kerisayaM khudha pivAsa' paccaNubhavamANA viharaMti' he lagavan saudharma bhane IzAna upanA devA kevA prakAranI kSudhA--bhUkha ane pipAsA-tarasanA anubhava kare che? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI he che ! - 'goyamA / natthi khudhA pivAsa paccaNubhavamANA viha Mti jAva -aNuttarovaravAtiyA' he gautama / saudharma bhane IzAna muhayanA devA kSudhA ane pipAsAnA anubhava karatA nathI. eja pramANe sanatkRmArathI laIne anuttarapapatika sudhInA devA paNa bhUkha tarasa rahita hAya che. arthAt temAne lUma tarasa pIDA uztI nathI. 'sohammIsANesu NaM bha'te kappesu devA egattaM pabhU viuvvittae' he bhagavan / saudharma bhane IzAna mhayanA heve| eka rUpanI vidhruNA karavAne sama dA rAreka 51 kui hAya hai ?
Page #1129
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.123 saudharmezAnAdi devAnAM samudghAtani0 1107 prabhavaH, ekatvaM pRthaktvaM ca vikurvituM samarthAste devAH / * 'prabhurbubhUSuH satataM vikurvituM bahUnyayaikaM sa yadA yathecchet / vikurvaNA zaktiraho udArA ko varNayedasya prabhoH prabhutvam ||1|| ekatvasya - bahutvasyA'pi vA vikurvaNe samarthAste devA bhavanti tatra 'egataM viubve mANA - egiMdiyarUvaM vA jAva paMcidiyarUvaM vA' ekalaM vikurvantaH ekendriyarUpaM - yAvatpaJcendriyarUpANi vA 'puhutaM viuvvaimANA - egiMdiya ruvANi vA jAvaM paMcidiyakhvANi vA pRthaktvaM vahUni ruvANi vikurvantaH ekendriyarUpANi vA-dvIndriyAdi yAvat-paJcendriyarUpANi vA vikurvanti, 'tAI saMkhejjAIpi - asaMkhejjAI pi' tAni ekendriyAdi yAvatpaJcendriyAntarUpANi saMkhyeyAnyapi asaMkhyeyAnyapi vikurvanti tAni puna: - 'sarisAIpi asarisAIpi' sadRzAni - sajAtIyAni api asadRzAni - vijAtIyAnyapi, 'saMbaddhAIpi asaMbaddhAIpi' saMbaddhAni - AtmasamavetAni ke liye samartha hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'haMtA pabhU' egataM puhupta vi' hAM gautama ! saudharma aura IzAna ke deva eka samaya meM eka rUpa kI bhI vikurvaNA karane ko samartha haiM aura aneka rUpoM kI bhI vikurvaNA karane ko samartha haiM jaba ve 'egattaM viucveSANA egiMdiyarUvaM vA jAva paMcidiyarUvaM vA' eka samaya meM eka hI rUpa kI vikurvaNA karate haiM to ve eka indriya jIva ke rUpa kI vikurvaNA karate haiM yAvat paMcendriya jIva ke rUpa kI vikurvaNA karate haiM / eka samaya meM aneka rUpoM kI vikurvaNA nahIM karate haiM aura jaba ve 'puhunta biuvvaimANA' eka samaya meM aneka rUpoM kI vikurvaNA karate haiM to 'egiMdiyarUvAI vA jAvaM paMcidiyaruvANi vA, tAI saMkhejAI asaMkhejAI pi sarisAI pi asarisAI pi saMbadvAI pi asaMbaddhAI pi ruvAI viuvvaMti' ekendriyajIva paravAne samartha hoya che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI cheDe - 'haMtA bhUgatta puttaM vi' / gautama ! saudharbha bhane zAna mhayanA hevA meDa sabhayabhI eka rUpanI paNa vik.NA karavAne samartha che ane aneka rUpAnI vikuNA 42vAne pazu samartha che. nyAre tethe 'egattaM viubvemANA egiMdiyarUvaM vA jAva paMciMdiyarUvaM vA' 24 samayabhAM the ? 3panI vidurvA' are to tethe| ekendriya jIvAnA rUpanI viNA kare che. yAvat paMcendriya jIvanA rUpanI vikA kare che. eka samayamAM aneka rUponI viku.NA karatA nathI. bhane nyAre tethe| 'puhuttaM viGayemANA' o samayabhAM ane4 3yonI viThurvANA 52 che to 'egidiyarUvAI vA jAva paMcidiyarUvANivA, tAiM saMkhejjAI' asakhejjAI N pi sarisAI pi asarisAi pi asaMbaddhAI pi saMbaddhAI pi ruvAI
Page #1130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1108 jIvAbhigamasUtra api asaMvaddhAni-AtmasamavetahInAnyapi AtmapradezebhyaH pRthagbhUtAni prAsAdaghaTapaTAdIni yathA-caturdazapUrvadharA ghaTAt-ghaTasahasraM paTAt paTasahasraM kurvanti, 'rUbAI viuvvaMti' rUpANi yathoktAni vikurvanti, 'viubdhittA appaNA jahicchiyAI kajjAI kareMti' yathoktarUpANi vikuvitvA svAtmano yAdRcchikAni-Atmano'nukUlAni kAryANi kurvanti iti / 'jAva accuo' yAvadacyutaH-evaM tAvad yAvadacyutakalpadevAH / 'gevijaNuttarovavAiyA devA kiM egattaM pabhU viuvittae' graiveyakAnuttaropapAtika devAH kimekatvarUpaM vikurvituM prabhavaH ? athavA 'puhuttaM pathU viundhittae' pRthaktvaM bahurUpANi vA vikurvituM prabhavaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! egattapi' puhuttapi'ekatvamapi-bahutvamapi vikurvaNayA sraSTuM prabhavaH iti / 'jo cevaNaM saMpattIe viuvisu vA viuvvaMti vA viuvvissaMti vA' naiva khalu saMparayA sAkSAdvaikriyasaMpAdake rUpa kI vikurvaNA karate haiM yAvat paMcendriya jIva ke bhI rUpa kI vikurvaNA karate haiM ekendriya jIva kI vikarvaNA meM ve unheM saMkhyAta rUpa meM bhI vikurvita karate haiM aura asaMkhyAta rUpa meM bhI vikurvita karate haiM sadRzarUpa meM bhI vikurvita karate haiM aura astazarUpa meM bhI vikurvita karate haiM saMvaddhita rUpa meM bhI vikurvita karate haiM aura asaM. vaddhita rUpa meM bhI vikurvita karate haiM apane meM samavettarUpoM kA nAma saMbaddhita aura AtmapradezoM se pRthagbhUta rUpoM kA nAma asaMbaddhita hai jaise caturdaza pUrvadhArI eka ghaTa se hajAroM ghaToM kI vikarSaNA karate haiM, eka vastra se hajAroM vastroM kI vikurvaNA karate haiM aura phira unake dvArA icchAnusAra kArya karate haiM isI taraha se ye deva bhI karate haiN| vikurvaNA zakti kA ghaDA bhArI prabhAva hai-uktaMcaviuvvati' mendriya upanA 35nI 54 vivaryA re che. yAvat payandriya jIvanA rUpanI paNa vidurvaNu kare che. ekendriya jIvanI vidurvaNamAM teo tenA saMkhyAta rUpe paNa vivita kare che. ane asaMkhyAta rUpane paNa vikarSita kare che sadaza rUpane paNa vikarSita kare che. ane asadaza rUpamAM paNa vikarSita kare che. saMbaddhita rUpanI paNa vikurvaNA kare che. ane asaMbaddhita rUpanI paNa vidurvaNu kare che. pitAnAmAM bhaLI janArA rUpanuM nAma saMbaddhita ane Atma pradezathI judA thayelA rUpa nuM nAma asaMbaddhita che. jema cauda pUrvane dhAraNa karavAvALAM eka ghaDAmAMthI hajAro ghaDAonI vikuNu kare che. eka eka vastramAMthI hajAre vastronI vikuNa kare che. ane pachI tenAthI pitAnI IcchA pramANe kArya kare che e ja pramANe A deve paNa kare che. vikrvaNu zaktine prabhAva ghaNuM maTe che. kahyuM paNa che ke
Page #1131
--------------------------------------------------------------------------
________________ premaiyAtikA TIkA pra.3 u.3 sU.123 saudharmazAnAdi devAnAM samudghAtani0 1109 nena bikurvitavanto vA vikurvanti vA vikurviSyanti vA satyapi zaktimatve prayo janA'bhAvAt prakRtyopazAntatvAcceti / 'sohammIsANa devA kerisayaM sAyA sokkhaM pacaNubbhavamANA viharaMti' saudharmezAnakalpayordevAH khalu bhadanta ! kIdRzaM sAta 'prabhuqbhUSuH satataM vikuktuiM vahUn yauke sa yadA yathecchet / / vikurvaNA zaktiraho udArA ko varNayedasya prabhoH prabhutvatU // 1 // yahI vAta 'viuvittA appaNA jahicchiyAI kajjAI kareMti' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai 'jAva accuo' isa prakAra se eka rUpa kI aura aneka rUpoM kI vikurvaNA karane kI yaha bAta sanakumAra se lekara acyuta taka ke devoM meM kaha lenI cAhiye 'gevijjaNuttarovavAtiyA devA kiM egattaM pabhUviuvittae, puhattaM pabhU vidhittae' he bhadanta ! anuttaropapAtika deva kyA eka rUpa kI vikurvaNA karane ke liye samartha hai yA aneka rUpoM kI vikurvaNA karane ke liye samartha hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! egattaM pi puhuttaM pi, no ceva NaM saMpattIe viuvvisu vA viucaMti vA, viuvissaMti vA' he gautama ! anuttaropapAtika deva pUrvokta rUpa se eka rUpa kI bhI vikurvaNA kara sakate haiM aura aneka rUpoM kI bhI vikurvaNA kara sakate haiM / parantu abhI taka na unhoMne aisA kiyA hai, na ve vartamAna meM aisA karate haiM aura na bhaviSya meM bhI ve aisA kregeN| kyoMki aisI zakti hone para bhI ve prayojanAbhAva se aura prakRtyA upazAnta hote haiN| 'prabhUqbhUpuH satataM vikurvitu vahUn yathaike sa yadA yathecchet / vikurvaNAzakiraho udArA ko varNayedasya prabhoHprabhutvam // mA pAta viuvvittA appaNA jahicchiyaM kareMti' mA rIte 4 35nI ane aneka rUpanI vimurvaNuM karavAnuM A kathana sanakumArathI laIne azruta 465 sudhInA vAnA samayamA naye. 'gebijjaNuttarovavAiyA devA ki egattaM pabhU viuvittae, puhuttaM pabhU viuvittae lagavan ! anutta5pAti: heva eka rUpanI vikurvaNAravAne zaktimAna che? athavA aneka rUpanI vidurvaNA karavAne zatabhAna cha ? 2 // praznanA uttaramAprasuzrI 41 cha -'goyamA ! egattaM pi puhuttaM pi no ceva NaM saMpattIe viunvisu vA viuvvati vA viuvirasaMti vA' gautama anupAtika deva pUrvokta prakArathI eka rUpanI paNa vidurvaNA karI zake che ane aneka rUpanI paNa vikuNA karI zake che. paraMtu atyAra sudhI teoe tema karyuM nathI tathA vartamAnamAM tema karatA nathI. ane e rItanI zakti hovA chatAM paNa teo prajanane abhAva hevAthI ane prakRtithI upa
Page #1132
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre saukhyam - ahAdasaumanasyaM pratyanumananto viharanti ? bhagavAnAha - 'goyamA maNuNNA sadA jAva maNuSNA phAsA' he gautama! manojJAH zabdAH yAvanmanojJAH sparzAH manojJarUpANi manojJagandhAca evaM rUpaM sAnasaukhyaM pratyanubhavanto viharanti / 'jAva gevejjA' yAvadgraiveyakA itthaM sAta sAMkhyavanto viharanti / 'aNuttarocavA - iyA aNuttarA sadA jAna phAsA' anuttaropapAnikadevAcA'nuttarAH zabdA yAvadanuttarAH sparzAH ityevaM sAtasaukhyaM pratyanubhavanto viharanti iti / devaRddhimAha - 'sohammIsAmu devANaM kerisayA iDDI pannattA ? goyamA ! mahiDDiyA mahajjuiyA jAva mahANubhAgA iDIe pannattA' saudharmezAnayoH kalpayoH khalu bhadanta ! ataH aisA ve na karate haiM na karegeM aura na unhoMne aisA pahile kabhI kiyA hI haiN| 'sohammIsANa devA kerisayaM sAyAsokkhaM paccaNubhavamANA viharaMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva kisa prakAra ke sAtAjanya sukha ko bhogate hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! maNNA saddA, jAca maNuNNA phAsA jAva gevijA, aNuttarovavAiyA aNuttarA saddA jAva phAsA' he gautama! saudharma aura IzAna ke deva manojJa zabda janya yAvat manoz2a sparza janya sukhoM kA anubhavana karate haiM aisA yaha sukhAnubhava graiveyaka deva taka ke devoM ke hotA hai / aura jo anuttaropapAtika deva haiM ve anuttara zabda se janya aura yAvat anuttara sparza janya sukha kA anubhavana karate haiM 'sohammI sAsu devANaM kerisagA iDDIe pannantA ? goyamA ! mahiDDiyA mahajjuiyA jAva mahANubhAgA iDDIe pannattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke zAnta hAya che. tethI teo te pramANe karatA nathI. tathA bhaviSyamAM tema raze nahI. temaja bhUtakALamAM paNa teee te pramANe kayAreya karela nathI. 'sohammIsANa devA kerisayaM sAyAsokkhaM paccaNubhavamANA vihara ti' he bhagavan ! saudharma ane izAna kalpanA devA kevA prakAranI zAttA yukta sukhane upa. loga pure che ? yA praznanA uttaramAM prabhuzrI he che - 'goyamA / maNuNNA sahA jAva maNuNNA phAsA jAva gevijjAM aNuttarovavoiyA aNuttarI sahA jAva phAsA' huM gautama ! saudhama ane izAna kalpanA deve maneAjJa zabda janma yAvat maneAjJa sparzathI prApta thayela sukhAnA anubhava kare che. A pramANenA A sukhAnubhava preveyaka sudhInA devAne hAya che, ane je anuttarapapAtika devA che, tee anuttara zabdathI thavAvALA ane anuttara pathI thavAvALA sukhane goyamA ! mahi anubhava re che. 'sohammIsANesu devANaM kerisagA iDDhI paNNattA, DhiyA mahajjuiyA jAva mahANubhAgA iDDhIe paNNattA' he bhagavan saudharma ane
Page #1133
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.124 saudharmezAnadi devAnAM vibhUpAdini0 1111 devAnAM kIdRzIRddhiH prajJaptA ? bhagavAnAha-he gautama ! maharcikA mahAdyutikA mahAsaukhyA mahabalA mahAnubhAgA RdayA prajJaptAH te te devAH / yAvadacyutaH sarve evaM vidhAH / 'gevijaNuttarA ya savve mahaDriyA jAva savve mahANubhAgA' aveyakAnuttarAzca sarve devA RddhayA kIdRzAH ? bhagavAnAha-mahaddhikA mahAdhutikA mahAsaukhyA mahAbalA mhaanubhaagaaH| 'ajiMdA jAva ahamidA NAmaM te devagaNA pannattA samaNAuso' aniMdrA ahamindrA nAma te devagaNAH sarva tatrendra svarUpAH prajJaptAH zramaNa ! he AyuSman ||suu0 123 // atha devAdinAM vibhUSAdi varNanam mUlam-sohammIsANA devA kerisayA vibhUsAe pannattA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahA veuvviya sarIrA ya, avedevoM kI Rddhi kaisI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! saudharma aura IzAna ke devoM kI Rddhi bahuta vaDI kahI gaI hai / ataH ye mahARddhi vAle, mahAdyuti vAle, yAktU mahAprabhAva vAle hote haiM / 'jAva accuo' isI taraha se mahARddhi Adi vizeSaNoM vAle sanatkumAra devoM se lekara anyutakalpa taka ke deva hote haiN| 'gevejjaNuttarAya savve mahiDiyA jAva savve mahANubhAgA aNiMdA jAva mahamiMdA NAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso' praiveyaka se lekara anuttaravimAnoM taka ke deva bhI maharddhika yAvat mahAprabhAva vAle hote haiM / ye saba vinA indra ke hote haiM aura svayaM eka eka kI saMkhyA meM indra hote haiM / inakA koI indra ho aura vaha ina para zAsana kare aisA ve nahIM hote haiM // 123 // IzAna kalpanA devenI addhi kevI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! saudharma ane IzAna kalpanA devenI ddhi ghaNI moTI kahevAmAM Avela che. tethI teo mahA RddhivALA, mahAdyutivALA, yAvat mahAprabhAvAmA laya che. 'jAva accuo' me pramANe bhdd| Rddhi vigere vizeSa vALA sanaskumAra devothI laIne acuta ka95 sudhInA de hAya che. 'gevejjaNuttarAya sabve mahiDaDhiyA jAva savve mahANubhAgA ajiMdA jAva ahamidANAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso' vaya hevAthI enamanuttara vimAna sudhInA deve paNa mahaddhika yAvata mahAprabhAvavALA hoya che. ane e badhA Indra vinAnA hoya che. ane poteja eka ekanI saMkhyAmAM Indra hoya che. temane bIje kaMI Indra hoya ane te temanA para zAsana kare evA teo kahetA nathI. je sU. 123 che
Page #1134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1112 jIvAbhigamaste ubviya sarIrA ya, tattha NaM je te veudhviya sarIrA te hAravirAiya vacchA jAba dasa disAo ujjovemANA pabhAsemANA jAva paDirUvA, tattha NaM je te aveuniya sarIrA teNaM AbharaNavasaNarahiyA pagatitthA vimRpAe pannattA / sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devIo kerisiyAo vibhUsAe pannattAo? goyamA ! duvihAo pannattAo, taM jahA-veuvviya sarIrAo ya aveuThiNaya sarIrAo ya, tattha NaM jAo veuvviyasarIrAo tAo suvaNNa sadAlAo suvaSNasadAlAI vatthAI pavaraparihiyAo caMdANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaNiDAlAo siMgArAgAracAravesAo saMgaya jAva pAlAIo jAva paDirUvA, tattha NaM jAo aveubviyasarIrAo tAo NaM AbharaNavasaNarahiyAo pagatitthAovibhUsAe pannattAo, sesesu devA devIo Natthi jAva accuo, gevejagadevA kerisayA vibhUsA90 ? goyamA ! AbharaNavasaNarahiyA evaM devo patthi bhAgiyavvaM, pagatitthA vibhUsAe pannattA evaM aNuttarA vi / sohammIsANesu devA kerisae kAmabhoge paccaNubhavamANA viharaMti ? goyamA ! iTThA sadA iTTA rUvA jAva phAsA, evaM jAva gevejjA, aNu. ttarovavAiyANaM aNuttarA sadA jAva aNuttarA phAsA / ThiI savvesi bhANiyavvA, devittAe vi, aNaMtaraM cayaMti, caittA je jahiM gacchIta taM bhANiyavvaM ||suu0 124 // chAyA-saudharmezAnA devA kIdRzA vibhUpaNayA prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJatAH tadyathA-vaikriyazarIrAzcA'vaikriyazarorAzca tatra khalu ye te vaikriyazarIrAstehAravirAjinavakSaso yAvad dazadizA udyotayantaH prabhAsayanto yAvatpratirUpAH tatra ye te'vaikriyazarIrAste khallu AmaraNavasanarahitAH prakRtisthA vibhUSayA prjnyptaaH| saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayordevyaH kIdRzyo vibhUpayA prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH, tad yathA-vaikriyazarIrAzcA'vaikriyazarIrAzca, tatra yA
Page #1135
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.124 saudharmezAnAdi devAnAM vibhUSAdini0 1113 vaikriyazarIrAH tAH khalu suvarNazabdAH suvarNazabdAnvitAni vastrANi pravaraparihitAcandrAnanAcandravilA zinyacandrArdha samalalATAH zRGgArAgAracAruveSAH saMgata yAvat prAsAdikAH yAvatpratirUpAH, tatra khalu yA avaikriyazarIrAstAH khalu AbharaNavasanarahitAH prakRtisthAH vibhUSayA prajJaptAH, zeSeSu devA devyo na santi yAvadacyutaH / graiveyakAdevAH kIdRzAH vibhUSayA prajJaptAH ? gautama ! AbharaNavastrarahitAH evaM devyo na santi bhaNitavyam / prakRtisthA vibhUSayA prajJaptAH evamanuttarA api / saudharmezAneSu devAH kIdRzAn kAmabhogAn pratyanubhavanto viharanti ? gautama ! iSTAn zabdAn, iSTAni rUpANi yAvatsparzAn evaM yAvad graiveyakAH, anuttaropapAtikAnAm anuttarAH zabdAH yAvadanuttarAH sparzAH, sthitiH sarveSAM bhaNitavyA / devi tayApi - anantaraM cyavanti cyavitvA ye yatra gacchanti tadbhaNitavyam sva0 // 123 // TIkA- 'sohammIsANA devA kerisayA vibhUsayA pacatA ? goyamA ! duvidhA pannatA taM jahA - veucciyasarIrA ya - aveuvviyasarIrA ya' saudharmezAna devA vibhUSayA kIdRzAH prajJatAH ? gautama ? dvividhAH prajJaptAH tadyathA- - vaikriyazarIrAsvaizirIrAzca 'tattha NaM je te veubviyasarIrA te hAravirAiyavacchA jAva dasadisAo ujjIvemANA pabhAsemANA jAva paDikhvA' tatra dvayormadhye ye te khalu vaikriyazarIrAste hAravirAjitavakSaso varakuNDaladharAH varamAlA maulimukuTA divyava 'sohammINA devA kerisayA vibhUsAe paNNattA' 30 / TIkArya aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - hai bhadanta ! saudharma aura IzAna devoM ke zarIra vibhUSA se kaise lagate haiM? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! duvihA paNNattA' he gautama ! inake zarIra do prakAra ke hote haiM 'taM jahA' jaise 'veDavviyasarIrA ya aveDavviya sarIrA ya' eka vaikriya zarIra aura dUsarA avaikriya zarIra 'tattha NaM je te veDabbiyasarIrA te hAravirAiyavacchA jAva dasadisAo ujjovemANA bhAsemANo jAva paDiruvA' inameM jo vaikriya zarIra hotA hai 'sohammIsANA devA kerisayA vibhUsAe paNNattA' tyiAhi TIkA -have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavan ! saudharma ane izAna devAnA zarIra vibhUSAthI kevA lAge che? A praznanA utta2maaN anuzrI he che - 'goyamA / duvihA paNNattA' he gautama! tebhanA zarIra me prAranA hoya che. 'taM jahA ' prema 'veDavviyasarIrAya aveDavviyasarIrAya' me vaiDiya zarIra bhane bhInnu savaiDiya zarIra 'tattha NaM je te veDavviya sarIrA hAravirAivaccha jAva dasadisAo ujjovemANA pabhAsemANA jAva paDirUvA' jI0 140
Page #1136
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasatre svAbharaNAH svabhAbhiH dazadizA udhonayantaH prabhAsayantaH prakAzayantaH prAsAdikA darzanIyA abhirUpA pratirUpA bhavanti / 'tattha je te aveubbiyasarIrA te NaM AbharaNavasanarahiyA pagatitthA vigUsayAe pannattA' tatra ye te'vaikriyazarIrAste khalu AmaraNavasanAbhyAM rahitAH prakRtisthA vibhUpAbhiH prajJaptAH / 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devIo kerisayAo vibhUsAe pannattAo ?' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! yAH santi devyastA vithUpAbhiH kIdRzyaH prakIrtitAH ? bhagavAnAha-goyamA ! duvihAo paJcattAo taM jahA-veubviyasarIrAo ya aveuvviya vaha hAra virAjita hai vakSasthala jisake aisAhotA hai aura vaha apanI pramAoM se daza dizAoM ko udyotita karatA huA unheM prabhAsita karatA huA yAvat pratirUpa hotA hai yaha zarIra sundara hote haiM tathA sadA kuNDaloM se sundara uttamotama mAlAo se aura sundara 2 divya vastroM se tathA AbharaNoM se susajjita rahatA hai ataeva yaha prAsAdika, darza nIya evaM abhirUpa hotA hai aura jo avaikriya zarIra hotA hai vaha AbharaNa vasana se rahita hotA hai aura prakRtistha hotA hai ataH isakI zobhA svAbhAvikI hotI hai vibhUSAjanya nahIM hotI hai yahI vAta 'tatthaNaM je te aveubviyasarIrA teNaM obharaNavalaNarahitA pagatitthA vibhUsAe paNNattA' isa sUtra pATha se kahI haiM / sohammIsANelu NaM kappesu devIo kerisayAovibhUsAe paNNattAo' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpoM meM deviyAM vibhUSA se kaisI lagatI haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! duvihAo paNNattAo' he gautama ! inakA zarIra do prakAra temAM je vaikriya zarIra hoya che, te hAra virAjIta che. vakSasthaLanI jemAM evA hoya che. ane te pitAnI prabhAthI daza dizAne prakAzita karatA thakA tene udyotita karatA thakA yAvata prati rUpaheAya che. temanA zarIre suMdara kuMDaLethI suMdara uttamattama mALAothI ane suMdara divya evA vastrothI tathA AbhUSaNethI susajajIta rahe che. tethI te prAsAdika darzanIya abhirUpa ane prati rUpa hoya che. ene je kriya zarIra hoya che te AbhUSaNe, vastro vinAnA hoya che. ane prakRtistha hoya che. tethI tenI zabhA naisargikI-svAbhAvikI DAya che. vibhUSAthI mane zAma tamanI hAtI nathI melA pAta 'tattha gaM je te aveubiyasarIrA teNaM AbharaNavasaNarahitA pagatitthA vibhUsAe paNNattA' mA sUtrapA / pragaTa 42vAmAM Avesa che. 'sohammIsANesu Na bhaMte ! kappesu devIo kerisiyAo vibhUsAra paNNattAo' sAvana sodhabha mane zAna kalpamAM devi zaNagArathI kevI lAge che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha , 'goyamA ! duvihAo 'papNattAo' 8 gautama ! tabhanA shrii| me
Page #1137
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 124 saudharmezAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1115 sarAo ya' gautama ! dvividhAH prajJaptAH tadyathA - vaikriyazarIrAzvA'vaikriyazarIrAca / 'tattha NaM jAo veuvviyasarIrAo tAo suvaNNasaddAlAo' tatra khalu yAH vaikriyazarIravatyastAH suvarNazabdA: nUpurAdibhiH, 'suvaNNasaddAlAI- vatthAI pavaraparihiyAo' suvarNazabdavanti vastrANi pravaraparihitAH sa kiGkiNIkAni pravaramatyudbhaTa yathA bhavati evaM parihita paridhRtavatyaH / 'caMdANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaniDAlAo' candrA''nanAH candratulyamukhayuktAH candre ye vilAsAstadvatyaH candrArdhasamalalATAH candrArdhasadRzalalATavatyaH ulkA iva - udyotayantyaH vidyudghAnamarIci dIptasUryatejodhikatarasannikAzA : 'siMgArAgAra cAruvekA hotA hai arthAt ye do prakAra ke zarIra vAlI hotI hai 'taM jahA' jaise - 'veDavviya sarIrAo ya aveDavviyasarIrAo ye eka vaikriya zarIra vAlI aura dUsarI avaikriya zarIra vAlI 'tatthaNaM jAo veDabbiya sarI rAo ya tAo suvaNNasaddAlAo suvaNNasaddAlAI vatthAI pacaraparihitAocaMdANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaNiDAlAoM, siMgArAgAra cAruvesAo saMga jAva pAsAIyAo jAva paDivA' inameM jo vaikriya zarIra vAlI deviyAM haiM ve suvarNa nirmita nUpura Adi ke zabdoM se yukta rahatI haiM, kiGkiNI Adi ke zabdoM se bAcAlita sundara 2 vastroM ko sundara DhaMga se pahire rahatI haiM inakA mukhamaNDala candra ke jaisA suhA vUnA banA rahatA hai bhAla inakA aSTamI ke ardhacandra ke jaisA manohara hotA hai candramA ke jaisA inakA vilAsa hotA hai tathA candramA ke darzana se bhI adhika inakA somadarzana hotA hai ye bijalI ke jaisI sadA camakatI rahatI haiM bijalI kI sAndrakiraNoM ke teja se aura prakAranA hAya che. arthAt te e prakAranA zarIrA vALIyA hAya che. ta jahA' te zarIre yA pramANe che. 'veDavviyasarI oya aveuvviyasarIrAoya' me4 vaiDiya zarIravANI ne mIla vaiDiya zarIravANI 'tatthaNaM jAo vevviyasarIrAo tAo suvaNNa sadAlAo suvaNNasaddAlAI vatthAI pavaraparihi tAo caMdaNANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaNiDAlAo siMgArAgAracArubesAo jIva pAsAiyAo jAva paDivA' temAM ne vaiDiya zarIra vAMjI heviyA che. teo sAnA vigerethI manAvavAmAM Avela nUpura vigerenA zabdothI yukta rahe che. kiMkiNI--ghughariyA vigerenA zaDhethI vAcA yukta ane suMdara suMdara vastrone suMdara DhaMgathI paherI rAkhe che. tenA mukha maDaLA caMdranA jevA sehAmaNA rahe che. tenA bhAla pradeza AThamanA ardha caMdranA jevA manahara hAya che. temanA vilAsa caMdramAnA jevA DhAya che. tathA caMdramAnA darzanathI paNa vadhAre saumya prakAranu' temanu" darzIna heAya che. teo vijaLInI jema sadA camakatI rahe che. vijaLInA gADhA kiraNAnA tejathI ane prakAzamAna sUryanA tejathI " -
Page #1138
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra sAo saMgaya jAva pAsAIyAo jAva paDirUvA' zRGgArAkAracAraveSAH prAsAdikA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH / 'tattha NaM jAo aveubdhiyasarIrAo tAoNaM AbharaNavasaNarahiyAo pagatitthAo vibhUsAe pannattAo' tatra khalu yAH yAH avaikriyazarIrAstAH AbharaNavasanarahitAH prakRtisthAH svabhAvato'dradvelitAH vibhUSayA prajJaptAH kathitAH / 'sesesu devA devIo Natthi jAva accuo' zeSeSu devAH yAvadacyutaH saudharmezAnakalpavadeva sanatkumArAdArabhyA'cyutakalpadevaparyanta. devAnAM vibhUpayA varNana kartavyam parantu-sanatkumArAdi kalpeSu devyo na bhavanti ato devI sUtrANi na vaktavyAni ata evoktaM 'sesesu devIo natthi' zeSeSu dIpta sUrya ke teja se bhI adhika inakA teja hotA hai zRGgAra kA ye sAkSAt mUrtiyAM hotI haiM veSa inakA baDA cittAkarSaka hotA hai ye prAsAdika, darzanIya abhirUpa aura pratirUpa hotI haiM / 'tattha NaM jAo aveuvviya sarIrAo tAo' tathA jo deviyAM avaikriyaka zarIra vAlI hotI haiM ve 'AbharaNavasaNarahiyAo' AbharaNa vasana rahita hotI haiM arthAt AbharaNAdi se apane zarIra kI zobhA nahIM banAtI haiM pracyuta unake zarIra kI zobhA 'pagatitthAo vibhUsAe paNNattAo' svAbhAvika hotI hai yahI unakI vibhUSA hai / 'sesesu devA devIo Natthi jAva accuo' sanatkumAra se lekara acyuta svarga taka isI taraha se devoM ke donoM prakAra ke zarIra kI vibhUSA kA varNana hai arthAt avaikriya zarIra kI zobhA svAbhAvika hai aura vaikriya zarIra kI zobhA AbharaNAdikoM dvArA kI jAtI hai deviyoM ke zArIrika zobhA ke sUtra yahAM para nahIM kahanA cAhiye kyoMki dUsare svarga ke - Age paNa vadhAre temanuM teja hoya che. teo sAkSAt aMgAranI mUrti jevIja hoya che. temane veSa ghaNoja cittAkarSaka hoya che. teo prAsAdika, darzanIya, mali35 bhane prati35 DAya che. 'tatthaNaM jAo aveuvviyasarIrAo tAo' tabhA 2 heviyo bhavaiThiya zarIravANI DAya cha, teramA 'AbharaNa vasaNarahiyAoM -- AbhUSaNa ane vastra vinAnI hoya chearthAt AbharaNa vigerethI pitAnA zarIranI zAmA manAvatI nathI. paraMtu tebhanA zarIranI zAlA 'pagatitthAo vibhUsAe paNNattAoM' svAmAqis nI jAya che. 1 temAnI maasuusso| che. 'sesesu devA devIo Natthi jAva accuo' sanamA2 465thI sana manyuta 465 sudhiin| devenuM varNana Aja thana pramANe banne prakAranI vibhUSAvALuM che. arthAt kriya zarIranI zabhA svAbhAvikI che ane kriya zarIranI zobhA AbhUSaNa alaMkAra vigere dvArA karavAmAM Avela hoya che. deviyenA zArIrika zebhAnuM sUtra-kathana
Page #1139
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra.3 u.3 sU.124 saudharmazAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1117 devyo na santi iti / 'gevejjagadevA kerisayA vibhUsayA pannattA' he bhadanta ! aveyakA devAH kIdRzA vibhUSayA prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! te khalu devAH 'AbharaNavasaNarahiyA' AbharaNavasanarahitAH prakRtisthA vibhUpayA prajJatAH ekasyaiva bhavadhAraNIyazarIrasya sattvAt / 'evaM devI Nasthi bhANiyanvaM' evaM aveyakakalpe devyo na santIti bhaNitavyam tasmAddevI sUtrANi na vktvyaani| 'evaM aNuttarovavAiyA vi' evaM graiveyakadevavat anuttaropapAtikA api zarIra vibhUSayA nirUpaNIyAH ekamevabhavadhAraNIyaM zarIrameteSAM-devyazcA'tra na santIti vaktavyam iti / deviyAM utpanna nahIM hotI hai ataH sanatkumAra Adi kalpoM meM deviyoM ke sambandha meM zArIrika zobhA kA varNana karane vAle sUtroM ke kahane kA niSedha kiyA gayA hai / 'gevejjagadevA kerisayA vibhUsAe pannattA' he bhadanta ! aveyaka deva kaisI vibhUSA se vibhUSita kahe gaye haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! ve deva 'AbharaNavasaNarahiyA' apane zarIra kI zobhA AbharaNa Adiko dvArA nahIM banAte haiM kyoMki ye unase rahita hote haiM ataH unake zarIra kI zobhA svabhAvataH hI hotI hai| yahAM eka hI bhavadhAraNIya zarIra hotA hai "evaM devI Natthi bhANiya' yahAM para bhI deviyoM ke zArIrika zobhA sambandhI sUtra nahIM kahe gaye haiM kyoMki aveyaka kalpa meM deviyAM nahIM hotI haiN| 'evaM aNuttarovavAiyA vi' anuttara vimAnavAsI devoM ke bhI eka hI bhavadhAraNIya zarIra hotA hai ataH ye bhI aveyaka devoM kI taraha apane ahIMyAM kahevAnuM nathI. kemake bIjA svarganI AgaLa vi utpanna thatI nathI. tethI ja sanakumAra vigere kapamAM deviyenA saMbaMdhamAM zArIrika zobhAnuM pANuna 4211 // sUtra pAnI niSedha 4ii cha.' gevejjaga devA kerisayA vibhUsayA he bhagavana zaiveyaka de kevA prakAranI vibhUSAthI vibhUSita kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! te deve 'AmaraNavasaNa rahiyA' ghetAnA zarIranI zAlA mAnUpa vigaire vaa| sanAvatA nathI kemake teo AbharaNAdithI rahita hoya che. tethI temanA zarIranI zobhA svAbhAvika ja hoya che. ahIyAM temanA zarIra ekaja bhavadhAraNIya ja hoya cha. 'evaM devI natthi bhANiya' maDIyA 55 kyAnI zArI(24 zAlA saMbaMdhI sUtra kahevAmAM Avela nathI. kemake veyaka kapamAM devi hatI nathA. 'evaM aNuttarokvAiyA vi' manuttara vibhAna pAsI haivAne 5 me sdhaaraNIya zarIra ja hoya che. tethI teo paNa praveyaka devenI jema pitAnA
Page #1140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1118 jIvAbhigamasUtra * atha devAnAM kAmabhoga prastauti- 'sohammIsANesu devA kerisae kAmabhoge paJcaNubhakmANA viharaMti' saudharmazAkalpayoH khalu bhadanta ! devAH kIdRzAn kAmabhogAn zabdAdivilyAn pratyanumavanto viharanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! ihA sadA iTTA rUvA jAva phAsA' iSTAn zabda-rUpa-gandha-rasa-sparzAn pratyanubhavanto viharantIti / 'pavaM jAva gevejjA' sodharmezAnavad graiveyakAntAH sanatkumArAt jJeyAH / 'aNuttarovavAiyANaM aNuttarA sadA jAva aNuttarA phAsA' anuttaropapAtikadevAnAmanuttarAH zabdAH yAvadanu tarAH sparzAH anuttarAn sarvato viziSTAn zabdAdi viSayAn pratyanubhavanto viharantIti vodhyam / zarIra kI vibhUSA anya AbharaNAdikoM dvArA nahIM karate haiM kintu inake zarIra kI zobhA svAbhAvika hotI hai| yahAM para bhI deviyAM nahIM haiM / 'sohammIsANesu devA risae kAmabhoge paccaNumbhavamANA vi haraMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM deva kaise kAmabhogoM kA zabdAdi viSayoM kA anubhava karate rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-goyanA ! iTTA saddA, ihA svA jAva phAsA' he gautama ! saudharma aura IzAna kalpa ke deva iSTa zabda, iSTarUpa, iSTagaMdha, iSTarasa aura iSTa sparzo kA anubhava karate rahate haiM 'evaM jAva gevejjA' aisA yaha kAma bhoga sambandhI kathana veyakavAsI devoM taka jAnanA cAhiye :aNuttarovavAjhyANaM aNuttarA sadA jAva aNuttarA phosA0' anuttaropapAtika jo deva haiM ve anuttara zabdoM kA yAvat anuttara sparzo kA-sarvato viziSTa zabdAdi viSayoM kA-anu. bhava karate rahate haiM / 'ThiI savvesi bhANiyavvo' samasta devoM kI zarIranI zobhA AbhUSaNa vigere dvArA karatA nathI. paraMtu temane e zarIranI zAmA svAlAvihAya che. mI 5 heviyA DAtI nathI. 'sohammIsA Nesu devA kerisae kAmabhoge paccaNubhavamANA vi0' le bhagavan sIdhama bhane izAna kapamAM kevA prakAranA kAmabhegene arthAt zabdAdi viSane anubhava 4 che. yA praznAtabhA prabhuzrI 4 cha -'goyamA! inThA, sadA iTThA rUvA jAva phAsA' gautama ! saudharma mane UnayanA 4ve , rASTa 35, 48 gadha, chaTa 2sa, mana chaTa 25nA manulava 42di 29 che. 'evaM jAva gevejjA' ye zatanu mA AmA sadhI 4thana avaya pAsI hevAnA 4thana paryanta samo . 'aNuttarovayAiyANaM aNuttarA sadA jAva aNuttarA phAsA0 manuttarApAtira he cha tes| manuttara shhone| yAvat mnuttrsparzenA-sarvathI vizeSa prakAranA zabdAdi viSayane anubhava karatA rahe che.
Page #1141
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.124 saudharmezAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1119 atha devasthiti pratipAdanamAramate-ThiI samvesiM bhANiyavyA' pratikalpaM sthitAnAM sthitiH bhaNitavyA tathAhi-saudharmazAnAnAM jaghanyata eka palyopamam, utkarpato dve sAgaropame / evamIzAne-jaghanyata ekaM sAtirekaM palyopamam, utka to ve sAtireke sAgaropame / sanatkumAre-jaghanyato ve sAgaropame, utkarSataH sapta sAgaropamANi / mAhendre jaghanyataH sAtireke dve sAgaropame, utkarSata sAtirekANi saptasAgaropamANi / brahmaloke jaghAgataH saptasAgaropapANi, utkarpato dazasAgaropamANi |laantke jaghanyato dazasAgaropamANi, utkarpanazcaturdazasa garopamANi / mahAzukre-jaghanyatazcaturdazasAgaropamANi utkarpataH saptadaza gAgaropamANi / sahasAre jaghanyataH saptadazasAgaropamANi, utkarpato'STAdazasAgaropamANi / Anate kalpe sthiti ke sambandha meM isa prakAra se kathana karanA cAhiye-saudharma aura IzAna ke devalokoM kI sthiti jaghanya kI apekSA eka palyopama kI hai aura utkRSTa kI apekSA do sAgaropama se bhI kucha adhika, hai parantu IzAna devaloka meM jaghanya sthiti kucha adhika eka palyopama kI hai sanatkumAra meM jaghanya kI apekSA do sAgaropama kI sthiti hai aura utkRSTa kI apekSA sAta sAgaropama kI sthiti hai mAhendra kalpa meM jaghanya sthiti kucha adhika do sAgaropasa kI hai aura utkRSTa sthiti kucha adhika sAta sAgaropama kI hai brahmaloka meM jaghanyasthiti sAta sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti daza sAgaropakSa kI hai lAntaka meM jaghanyasthiti 10 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 14 sAgaropama kI hai mahAzukra meM jaghanya sthiti 14 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 17 sAgaropama kI hai sahasrAra kalpa meM jaghanya sthiti 'ThiI savvesi bhANiyavvA' saghamA hevAnI sthitinA samayamA mA prabhAnu thana karavuM joIe. saudharma ane IzAna kalpanA devenI sthiti jaghanya apekSAe eka palyopamanI che. ane utkRSTanI apekSAe be sAgaropamathI paNa kaMIka vadhAre che. paraMtu IzAna devalokamAM jaghanya sthiti kaMIka vadhAre eka patyepamanI che. sanaskumAra kalpamAM jaghanyanI apekSAe be sAgaropamanI sthiti che. ane utkRSTanI apekSAe sAta sAgaropamanI sthiti che. mahendrakalpamAM jaghanya sthiti kaMIka vadhAre be sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti kaMIka vadhAre sAta sAgaropamanI che. brahmaleka kalapamAM jaghanya sthiti sAta sAgarepamanI che. ane utkRSTa sthiti daza sAgaropamanI che. lAntaka kalpamAM jaghanya sthiti 10 dasa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 14 cauda sAgarepamanI che. mahAzuka ka5mAM jaghanya sthiti 14 cauda sAgarepamanI che, ane
Page #1142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1120 jIvAbhigamastre jaghanyato'STAdazasAgaropamANi, utkarpataH ekonaviMzatiH saagropmaanni| prANate jaghanyata ekonaviMzatiH sAgaropamANi, utkarpato viMgatiH sAgaropamANi / AraNake jaghanyato viMzatiH sAgaropamANi, utkarpataH ekaviMzati sAgaropamANi / acyute devAnAM sthiti dhanyana epharizatiH sAgaropamANi, utkarpato dvAviMzatiH sAgaropamANi / adhastanA'dhastanauveyakaprastaTe jaghanyato dvAviMzatiHsAgaropamANi / utkarSatastrayoviMzatiH sAgaropamANi / adhastanamadhyamagraiveya prastaTe jaghanyatastrayoviMzatiH sA0 utkarpatazcaturviMzatiH sA0 / adhastanoparitanagraiveyakaprastaTe jaghanyatazcaturvi zatiH sA0 utkarpataH paJcaviMzatiH sAgaropamANi / madhyamAdhastana|veyake jaghanyataH 17 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 18 sAgaropama kI hai Anata kalpa meM jaghanya sthiti 18 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 19 sAgaropama kI hai prANatakalpa meM jaghanyasthiti 19 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti 20 sAgaropama kI hai AraNakalpa meM jaghanyasthiti 20 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 21 sAgaropama kI hai acyuta kalpa meM jaghanyasthiti 21 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 22 sAgaropama kI hai adhastana adhastana greveyaka meM jaghanya sthiti 22 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti 23 sAgaropama kI hai adhastana madhyamaveyaka meM jaghanyasthiti 23 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 24 sAgaropama kI hai adhastana uparitana praiveyaka meM jaghanya sthiti 24 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 25 sAgaropama kI utkRSTa sthiti 17 sattara sAgaropamanI che. sahasAra kalpamAM jaghanya sthiti 17 sattara sAgarepamanI che. ane utkRSTa sthiti 18 aDhAra sAgaropamanI che. Anata kapamAM jaghanya sthiti 18 aDhAra sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 19 ogaNasa sAgaropamanI che. prANuta kalpamAM jaghanya sthiti 19 sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 20 vIsa sAgarepamanI che. ApaNuM kalpamAM jaghanya sthiti 20 vIsa sAgarepamanI che. ane utkRSTa sthiti 21 eka vIsa sAgaropamanI che. azruta kalpanAM jaghanya sthiti 21 eka vIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 22 bAvIsa sAgaregamanI che. adha. stana praveyakamAM jaghanya sthiti 22 bAvIsa sAgarepanI che ane utkRSTa sthiti 23 tevIsa sAgaropamanI che. adhastana madhyama greveyakamAM jaghanya sthiti 23 tevIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 24 covIsa sAgaropamanI che. adhastana veyakamAM jaghanya sthiti 24 vIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 25 pacIsa sAgaropamanI che. madhyama adhatana veyakamAM
Page #1143
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.124 saudhamaizAnAdi devAnAM vibhUSAdini0 1121 pazcaviMzatiH sA0, utkarpataH paiviMzatiH sA0 / madhyamamadhyamagraiveyake jaghanyataH paiviMzatiH sA0, utkarSataH saptaviMzatiH sA0 / madhyamoparitanauveyake jaghanyataH saptaviMzatiH sA0, utkarpato'STAviMzatiH sA0 / uparitanA'dhastanoveyake ja0 aSTAvi0 sA0, utkarSata ekonaviMzat sA0 / uparitanamadhyamaveyake jaghanyataH ekonatriMzat sA0 utkarpatastriMzat sA0 / uparitanoparitanauve. jaghanyataH triMzatsA0, utkarSataH ekatriMzatsA0 / vijaya-vaijayanta-jayantA'parAjiteSu jaghanyata ekatriMzatsA0 utkarpata-strayastriMzatsA0 / sarvArthasiddhamahAvimAne jaghanyatastrayastriMzatsA0 utkarSato'pi tathA / hai madhyama adhastana graiveyaka meM jaghanya sthiti 26 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 26 sAgaropama kI hai madhyama madhyama graiveyaka meM jaghanya sthiti 26 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 27 sAgaropama kI hai madhyama uparitana aveyaka meM jaghanya sthiti 27 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 28 sAgaropama kI hai uparitana adhastana praiveyaka meM jaghanya sthiti 28 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 29 sAgaropama kI hai uparitana madhyama aveyaka meM jaghanya sthiti 29 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 30 sAgaropama kI hai uparitana uparitana graiveyaka meM jaghanya sthiti 30 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 31 sAgaropama kI hai vijaya, vaijayanta, jayanta, aura aparAjita, inameM jaghanyasthiti 31 sAgaropama kI hai aura utkRSTa jaghanya sthiti 25 pacIsa sAgarepamanI che. ane utkRSTa sthiti 26 chavvIsa sAgaropamanI che. madhyama madhyama veyakamAM jaghanya sthiti 26 chavvIsa sAgaripamanI che ane utkRSTa sthiti 27 satyAvIsa sAgaropamanI che. madhyama uparitana daiveyakamAM jaghanya sthiti ra7 satyAvIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 28 aThayAvIsa sAgaropamanI che. uparitana adhatana veyaka mAM jaghanya sthiti 28 aThyAvIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 29 ogaNatrIsa sAgaropamanI che. uparitana madhyama zaiveyakamAM jaghanya sthiti 29 ogaNa trIsa sAgarepanI che ane utkRSTa sthiti 30 trIsa sAgarepamanI che. uparitana praveyakamAM jaghanya sthiti 30 trIsa sAgarepanI che. ane utkRSTa sthiti 31 ekatrIsa sAgaropamanI che. vijaya, vaizyanta, jyanta ane aparAjIta devalekamAM jaghanya sthiti 31 ekatrIsa sAgarepamanI ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAga, che, sarvArtha siddha mahA jI0111
Page #1144
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 34 1122 jIvAmigamasUtra ____ athodvartanAmAzrityAha- sohamgaga devANaM' ityAdi / saudharmakadevAH khalu bhadanta ! cyavanti 'caittA jahiM gacchati taM bhANiyanvaM' anantaraM cyavitvA ye yatra gacchanti tatsarvaM bhaNitavyam, he bhadanta ! saudharmakadevA anantaraM cyavitvA kutra nairayikepu-niryakSu-manuSye pu-deveSu vA gacchanti ? bhagavAnAha-gautama ! no nairayikaptpadyante na vA devepUtpadyante, kintu tiryakSu-manuSyepu' ityAdi sarve prajJApanAyAH paSThavyutkrAntyAkhyapade yathA kathitaM tathAnA'pi (vistarAddhibhemi) vAdaraparyAptapRthivyavanaspatipu paryAptagarbhavyutkrAntikatiryak paJcendriyamanuSyeSu ca saMkhyAtavarpAyuSyepu epa ca saMkSepArthaH / evamIzAnadevA api vaktavyAH / 33 sAgaropama kI hai sarvArthasiddha mahAvimAna meM ajaghanyotkarSasthiti 33 sAgaropama kI hai| udvartanAdvAraM kathana-sohammagadevANaM aNaMtaraM caitA jahiM gacchaMti taM bhANiyadhvaM' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva cavakara sIdhe kahAM para jAte haiM ? kyA ve nairayikoM meM jAte hai yA yAvat devoM meM jAte haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! he gautama ! ve naM nairayikoM meM utpanna hote haiM aura na devoM meM utpanna hote haiM kintu tiryaJca evaM manuSyoM meM utpanna hote haiM ityAdi saba kathana jaisA prajJApanA ke 6The pada vyutkrAnti meM kahA gayA hai vaisA vaha saba yahA~ para bhI kaha lenA cAhiye tathA ca ve bAdara paryAptaka pRthivI kAyikoM meM cAdara paryAptaka, apkAyikoM meM, cAdara paryAptaka vanaspatikAyiko meM saMkhyAta varSa kI Ayu vAle paryAptaka garbhaja tiryam paMcendriyoM meM vimAnamAM ajaghanyatkarSa sthiti 33 tetrIsa sAgarepanI che. dvatanadvAranu thana . 'sohammagadevANaM aNaMtara caittA jahiM gacchaMti taM bhANiyavvaM bhagavan saudharma ane IzAna kalpanA de cavIne sIdhA kyAM jAya che ? zuM teo nairayikamAM jAya che? athavA cAvat devAmAM jAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha -'goyamA ! 3 gautama ! teso nayimA utpanna thatA nathI. temaja teo dezamAM paNa utpanna thatA nathI. paraMtu tiryaMca ane manuSyamAM utpanna thAya che. A-vigere tamAma prakAranuM kathana prajJApanA sUtranA 6 chaThA vyutkAMtipadamAM je pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM te tamAma kathana ahIyAM paNa kahI levuM joIe te e rIte che-e bAdara paryAptaka pRthvI kAcikemAM bAdara paryAptaka 'aparyAptakamAM, bAdara paryAptaka vanaspati mAM sAta varSanI AyuSyavALA paryApaka garbhaja tirtha paMcendriyAmAM
Page #1145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 " pratikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1123 sanatkumArAtsahasrAraparyantA paryApta garbhavyutkrAntikatiryak- paJcendriyamanuSyeSvevasaMkhyAtavarSAyuSkeSu naikendriyeSu api AnatAdayo yAvadanuttaropapAtikadevAH cyavikhA na tiryak paJcendriyeSvapi kintu yathoktarUpeSu manuSyeSveveti sU0 // 124 // mUlam - sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu savappANA savvabhUyA jAva sattA puDhavIkAiyattAe jAva vaNassaikAiyatAe devatAe devittAe AsaNasayaNa jAva bhaMDovagaraNattAe uvavaNNapuvvA ? haMtA goyamA ? asaI aduvA aNaMtakhuttoM, sesesu kappe evaM caiva navaraM no ceva NaM devittAeM jAva gevejagA, aNuttarovavAiesu vi evaM No caiva NaM devattAe devitAe / settaM devA / neraiyANaM bhaMte !' kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahaNaNeNaM dasavAsasahassAiM ukkoseNaM tettIsa sArgarovamAI | evaM savvesiM pucchA, tirikkha joNiyANaM jahanneNaM aMto muddattaM ukkoseNaM tigNi palio mAI, evaM maNussANa vi devANaM jahA neraiyANaM / devaneraiyANaM jA ceva ThiI sacceva saMciTuNA, tirikkhajoNiyassa jahanneNaM aMto muhutto ukko " " P T aura garbhaja manuSyoM meM utpanna hote haiM / isI taraha se IzAna deva bhI sIdhe yahIM para utpanna hote haiM sanatkumAra se lekara sahasrAra taka 'ke deva saMkhyAta varSa kI Ayu vAle paryApta garbhaja paMcendriya tiryaJca aura manuSyoM meM hI utpanna hote haiM ekendriyoM meM utpanna nahIM hote hai | Anata se lekara yAvat anuttaropapAtika deva tiryak paMcendriyoM meM utpanna nahIM hote haiM kintu ve to manuSyoM meM hI utpanna hote haiM // 124 // ane garbhUja manuSyeAmAM utpanna thAya che. eja pramANe izAna deva paNa sIdhA ahIMyAM ja utpanna thAya che. sanatkumArathI laIne sahasrAra sudhInA devA sakhyAta varSInI AyuSyavALA paryApta gaja paMcendriya tiyaca ane manu. khyAmAM ja utpanna thAya che. ekendriyAmAM teo utpanna thatA nathI. AnatathI laIne yAvat anuttarApapAtika deve ti`ph paMcendriyeAmAM utpanna thatA nathI, paraMtu te te manuScAmAM ja utpanna thAya che.'|| 124 //
Page #1146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 jIvAmigamasUtre sevaNai kAlo, maNusse NaM bhaMte! maNussetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! 'jahaNNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM 'tinnilio mAI puSvakoDi puhuttamambhahiyAI / NeraiyamaNustadevANaM aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNaesai kAlo / tirikkhajoNiyassa aMtaraM jahanneNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / eesi NaM bhaMte ! rayANaM jAva devANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA maNussA iyA asaMkhejjaguNA, devA asaMkhejaguNA, tiriyA anaMtaguNA, setaM cavvihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA / sU. 125 // chAyA - saudharmezAnayoH : khalu bhadanta ! kalpayoH sarvaprANAH sarvabhUtA yAvat sakhA pRthivI kAyikatayA yAvadvanaspatikatayA devatayA devItayA AsanazayanayAvadabhANDo-karaNatayA utpanna pUrvAH ? hanta gautama ! asakRt athavA'nantakRtvaH, zeSeSu kalpeSu, evameva navaraM naiva khalu devItayA gAvadgraiveyakAH, anuttaropapAahatana naiva khalu devatayA devItayA / ta ete devAH / nairayikANAM khalu - bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH, jaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa trayatriMzatsAgaropamANi evaM sarveSAM pRcchA, tiryagyonikAnAM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trINi palyopamAni, evaM manuSyANAmapi, devAnAM yathA nairayikANAm / deva nairikayoryevasthitiH saiva saMciNA (saMsthAna - kAya sthitiH) tiryagyonikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH, manuSyaH khalu bhadanta ! manuSya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrta utkarpeNa trINi palyopamAni pUrvakoTika pRthaktvA'bhyadhikAni / nairayika manuSya devAnAmantaraM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH / tiryagyoni kasyA'ntaraM jaghanye nAntarmuhUrtam utkarSeNa sAgaropamaza'pRthaktvaM sAtirekam / eteSAM khalu bhadanta ! nairayikANAM yAvadevatAnAzca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama sarvastokA manuSyAH nairayikA asaMkhyeguNAH devA asaMkhyeyaguNAH tiryaJcaH anantaguNAH / ta ete caturvidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAH ||sU0 125 // ,
Page #1147
--------------------------------------------------------------------------
________________ yadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.125 sarva raNabhUtAdInA utpannapUvAAdakam 1995 .. TIkA-sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu savvapANA savvabhUyA jAva sattA puDhavIkAiyattAe jAva vaNassaikAiyattAe devittAe AsaNasayaNa jAva bhaMDovagaraNattAe uvavaNNapuvvA ?' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! sarve prANAH sarvebhUtAH yAvat satvA: 'prANA dvitricatuH proktAH bhUtAzca taravaH smRtaaH| jIvAH paJcendriyAjJeyAH zeSAH savA udIritAH // 1 // 'ime prANAdayaH pRthivyavanaspatikAyatayA-devatayA vA AsanatayA zayanatayA tatrA''sana-siMhAsanAdikam zayana palyaGka stambhatayA bhANDopakaraNatayA tatrabhANDamAtropakaraNaM hArA'rdhahArakuNDalAdi tattayA utpannapUrvAH kim ? bhagavAnAha'goyamA ! asaI aduvA aNaMta-khutto' he gautama ! asakRt-anekadhA tatra tatra 'kalpeSu ime utpannapUrvAH, athavA'ntakRtvaH-anantAn vArAn sAMvyavahArikarAzyantargatAnAM sarvasthAneSu prAyo'nantazaH saMprApti sambhavAt iti / 'sesesu kappesu sohammIsANesu NaM bhaMte / kappesu savvapANA savvabhUyA jaav-i0| TIkArtha-aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpoM meM kyA samasta prANa, samasta bhUta, yAvat samasta sattva kyA pRthivIkAyika rUpa se yAvat vanaspatikAyika rUpa se devarUpa se, devIrUpa se, azana, zayana, yAvat bhANDopakaraNa rUpa se utpanna ho cuke haiM ? do indriya teindriya aura cauindriya inheM prANa zabda se kahA gayA hai vRkSoM ko bhUta zabda se kahA gayA hai paJcendriyoM ko jIva zabda se kahA gayA hai aura inase atirikta bAkI ke jIvoM ko sattva zabda se kaho gayA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA, goyamA ! asaI aduvA aNaMtakhutto sesesu kappesu evaM ceva' hAM gautama ! saudharma aura IzAna kalpoM meM samasta prANa samasta bhUta, 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu savvapANA savvabhUyA jAva tyAta TIkArtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana! saudharma ane IzAna kalpamAM saghaLA prANa, saghaLA bhUte yAvata saghaLA satve 'pRthvIkAyika paNathI yAvat vanaspatikAyikapaNAthI. deva paNAthI devI paNAthI, azana, zayana, yAvat bhAMDepakaraNa rUpe utpanna thaI cUkela che? be Indriya te Indriya ane cAra IdriyavALA jIne prANa zabdathI kahela che. vRkSane bhUta zabdathI kahela che. paMcendriyone jIva zabdathI kahevAmAM Avela che. ane tenA zivAya bAkInA jIne satva zabdathI kahevAmAM Avela che. A praznanA uttarabhAM prabhuzrI gautabhasvAmI 4 cha / 'haMtA goyamA ! asaI aduvA aNaMtakhutto sesesu kappesu evaM ceva' gautama ! sIdhama mana zAna pomA saghaNA
Page #1148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1926 jIvAbhigamasUna evaM ceva' zeSa sanatkumArAdi kalpevapi jIvA utpannapUrvA anekazaH / 'navaraM no ceva NaM devittAe jAva gevejagA' navAM naiva khalu devItayA samutpannapUrvAH, sanatkumArAdiSu devInAmutpAdA'bhAvAt evaM yAvadgaveyakakalpeSu vaktavyam / 'aNuttarovavAIesu vi evaM' anuttaropapAtikepvapi kalpeSu saudharmakalpavat vaktavyatA / 'no ceva NaM devatAe devittAe' naiva khalu devatayA devitayA vA anuttarakalpeSu anantakRtvo devatvasya- pratipedhaH vijaya-jayanta-vaijayantA'parAjiteSu caturyu utkarpato'pi vAradvayam sarvArthasiddhe mahAvimAne ekavAram eva gamanasamasta jIva aura samasta sattva aneka vAra aMthavA anantavAra pRthivI kAyika rUpa se, devarUpa devIrUpa se azana zayana yAvat bhANDopakaraNa rUpa se utpanna ho cuke haiN| zeSa kalpoM meM bhI ve isI prakAra se aneka-vAra athavA anantavAra utpanna ho cuke haiM 'NavaraM no cevaNaM devittAe jIva gevejjagA, aNuttarovavAtiesu vi evaM, No cevaNaM devattAe devi ttAe' parantu sanatkumAra se lekara yAvat graiveyaka taka ke devoM meM ye samasta prANa, samasta bhUta, samasta jIva aura samasta sattva devIrUpa se utpanna nahIM hue haiM kyoMki yahAM para inakA utpAda nahIM hotA hai vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ke devoM meM ye samasta prANAdikaM devIrUpa se utpanna nahIM hue haiM aura na anaMtavAra devarUpa se utpanna hue haiM kyoMki yahAM para jIva do bAra se jyAdA utpanna nahIM hotA hai isI taraha se sarvArthasiddha vimAna meM bhI ye prANAdika 'devI rUpa se utpanna nahIM hue haiM aura na anekavAra devarUpa se utpanna * prANe, saghaLA bhUte saghaLA che, ane saghaLA sa, anekavAra athavA anaMtavAra pRthvI kAyika paNAthI deva rUpathI, devI rUpathI azana, zayana, thAvat bhAMDepakaraNa rUpathI utpanna thaI cUkela che. bAkInA kamAM paNa teo mA prabhArI mane pA2 mA mata pA sapanna tha yUDesA che. 'NavaraM No ceva NaM devittAe jAva gevenagA, aNuttarovavAtiesu vi evaM, No ceva NaM devattAe devittAe' 52tu sanamAra thI sana yAvat avaya sudhInA hevAmA e saghaLA prANa, sadaNa bhUta, saghaLA jIva, ane saghaLA satve devI paNA thI utpanna thayA nathI kema keahIyAM tene utpAta thato nathI. vijaya, vijayanta, jayanta ane aparAjIta nA devAmAM e saghaLA prANa, bhUta vigere devI - paNa thI utpanna thatA nathI. ane anaMta vAra deva paNa thI paNa utpana thatA nathI, kema ke ahIyAM ja be vAra thI vadhAre vAra utpanna thatA nathI eja pramANe sarvArtha siddha vimAna mAM paNa prANadika devI paNa thI
Page #1149
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIlA pra.3 u.3sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1129 jaghanyenA'ntarmuhUrtam tato mRtvA manuSyAda.vutpAdasambhavAt / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSeNa vanaspatikAlaH, vanaspatikAyeSu-anantakAlaM yAvadavasthAnAt / vanaspatikAlapramANam-yAvAn zAstrAntare vanaspatikAla uktastAvantaM kAlamiti bhAvaH, anantA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH te khalu pudgalaparAvartAH AvalikAyA asaMkhyeyobhAgaH iti / 'maNusse NaM bhaMte ! maNussetti kAlao kevacciraM hoi' manuSyaH khalu bhadanta ! manuSya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ya idAnIM manuSyaH sa manuSyabhavaM parityajya punaH kriyatA kAlena manuSyabhavaM nApnoti ? bhagavAnAha--goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM tinni paliyokmAI puvva-koDipuhuttamabhahiyAi" gautama ! jaghanyenAsntarmuhUrtam tato'nantaraM mRtvA tiryagAdau utkarSatastrINi palyopasAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni tAni ca mahAvideheSu saptamanuSyabhaveSu pUrvakoTyAyuSkeSu kara sIdhA devoM meM utpanna nahIM hotA hai| 'tirikkha joNiyassa jahaneNaM aMto muhuntaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tiryaka yonika jIvoM kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai 'maNusse NaM bhaMte ! maNussetti kAlao kevaciraM hoi' he bhadanta ! manuSya kI kAyasthiti kitanI hai ? 'goyamA jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAI puvvakoDipuhuttamabhahiyAI he gautama ! manuSya kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthakta adhika tIna palyopama kI hai / deva aura nAraka jIvoM meM kAyasthiti nahI hotI hai| 'tirikkhajjoNiyassa aMtaraM jahanneNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM sAgaropama sayapuhuttasAiregaM' tiryagyonika jIva kA aMtara kAla-virahakAla sIdhA he pAthI pana yatA nathI 'tirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM aMto muhuttaM ukoseNaM vaNassaikAlo tiya yoni vAnI Ayasthiti nyathI me mAtabhuta nI che. mana. bTa thI vanaspati ra pramANunI che. 'maNusse paNa bhate ! maNussetti kAlao kevacciraM hoI gavan ! manuSyotI yathAta Beii che, 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tinti paliovamAI punvakoDi puhuttamamahiyAI' he gItama! manuSyAnI sthiti dhanyathI 4 aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTa thI pUrva-kaTi pRthakatva adhika traNa palyopamanI cha, hera bhane 24 wi yasthiti tI nathI. 'tirikkhajoNiyassa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgaropamasayapuhuttasAirege' tiyAni jIvone aMtara kALa arthAta viraha kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrta ne che.
Page #1150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1128 jIvAbhigamasUtre otramAI' tiryagyonikAnAM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa trINi palyopamAni sthitiH 'evaM maNussANaM vi' evaM manuSyANAmapi / 'devANaM jahA neraiyANaM' deva nairayikayoH jaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSataH trayastriMzatsAgaropamANi / 'devaneraiyANaM jA cetra ThiI sacceva saMcidRNA' devAnAM nairayikANAM yAvatIsthiti bhavasya tAvatyeva kAyasya 10000 jaghanyena 33 sAgaropamANi utkarSataH / 'tirikkhajoNiyassa' tiryagyonikasya kAryasthiti 'jahanneNaM aMto muhu' muhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa sthiti tIna palyopama kI kahI gaI hai devoM kI sthiti jaghanya se daza hajAra varSa kI kahI gaI haiM aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI kahI gaI haiM evaM manuSyoM kI jaghanyasthiti eka antarmuhUrtta kI aura utkRSTa sthiti tIna palyopama ko kahI gaI hai yaha jaghanya aura utkRSTa sthiti tiryaJca aura manuSyoM kI jo kahI gaI haiM vaha bhogabhUmiyA tiryaJca aura manuSyoM kI apekSA lekara kahI gaI hai yahI bAta - sUtrakAra ne ina Age ke sUtroM dvArA prakaTa kI hai 'tirikkhajoNiyANaM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliocamAI, evaM maNussANa vi, devANaM jahA NeraDyANaM' / ' deva neraiyANaM jA ceva ThiI sacceva saMciTThaNA' deva aura nairayikoM kI jo bhavasthiti hai vahI unakI saMciTThaNA-kAya sthiti hai kyoMki nairayika jIvoM kA sIdhA nairayikoM meM utpAda nahIM hotA hai kyoMki 'no neraie neraiesa uvavajjai' aisA siddhAnta kathana hai isI taraha deva cava pramANe tiryaMcAnI jaghanya sthiti eka aMtamuhUta'nI kahela che. ane utkRSTa sthiti traNa patyeApamanI kahevAmAM .Avela che. devAnI jaghanya sthiti dasa hajAra varSInI kahela che ane utkRSTa thI 33 tetrIsa sAgarApamanI kahevAmAM Avela che. ane manuScAnI jaghanya sthiti eka a MtarmuhUrtanI ane utkRSTa sthiti traNa patyeApamanI kahevAmAM Avela che. A jaghanya ane utkRSTa sthiti tiryaMca ane manuSyAnI je kahevAmAM Avela che te bhegabhUmi nA tiya ca ane manuSyanI apekSA laIne kahevAmAM Avela che. eja vAta A AgaLanA sUtrapATha dvArA agara ravAmAM Ave che. 'tirikkhajoNiyANaM mahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni palio mAI evaM maNussANa vi devANaM, jahA NeraiyANaM devaNeraiyANaM jA ceva ThiI sacceva saMciTThaNa:' deva bhane narayikAnI je jIva sthiti che, teja tenI saMciTTaNA kAyasthiti che kema kenairthing vo no utpAta sIdheo nairayi abhAM thato nathI, bha 'no neraie neraiesu uvavajjai' bhmA amAze siddhAntanu uthana che, mena pramANe deva thavIne
Page #1151
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1129 jaghanyenA'ntarmuhUrtam tato mRtvA manuSyAda vutpAdasambhavAt / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSeNa vanaspatikAlaH, vanaspatikAyeSu-anantakAlaM yAvadavasthAnAt / vanaspatikAlapramANam-yAvAn zAstrAntare vanaspatikAla uktastAvantaM kAlamiti bhAvaH, anantA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH te ela pudgala parAvartAH AvalikAyA asaMkhyeyobhAgaH iti / 'maNusse NaM bhaMte ! maNussetti kAlao kevacciraM hoI' manuSyaH khalu bhadanta ! manuSya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ya idAnIM manuSyaH sa manuSyabhavaM parityajya punaH kriyatA kAlena manuSyabhavaM prApnoti ? bhagavAnAha--goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM tinni paliyokmAI putva-koDipuhuttamabbhahiyAi' gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam tato'nantaraM mRtvA tiryagAdau utkarSatastrINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni tAni ca mahAvideheSu saptamanuSyabhaveSu pUrvakoTyAyuSkeSu kara sIdhA devoM meM utpanna nahIM hotA hai| 'tirikkha joNiyassa jahuneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tiryak yonika jIvoM kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai 'maNusse NaM bhaMte ! maNussetti kAlao kevaciraM hoI' he bhadanta ! manuSya kI kAyasthiti kitanI hai ? 'goyamA jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM puvvakoDipuhuttamabhahiyAI' he gautama ! manuSya kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se pUrvakoTiM pRthaksa adhika tIna palyopama kI hai / deva aura nAraka jIvoM meM kAyasthiti nahI hotI hai| 'tirikkhajjoNiyassa aMtaraM jahanneNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM sAgaroprama sayapuhuttasAirega' tiryagyonika jIva kA aMtara kAla-virahakAla sIdhA he pAthI utpanna yatA nathI 'tirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tiya yoni vAnI yasthiti dhanyathI 4 yAta DUta nI che. sane haTa thI vanaspati ra prabhAnI che. 'maNusse Na bhate / maNussetti kAlao kevacciraM hoI gavan ! manuSyonI sthiti TI cha, 'goyamA ! jahaNeNaM atomahattaM ukkoseNaM tinti paliovamAI puvvakoDi pahuttamamahiyAI' hai gItama! bhanuSyonI sthiti dhanyathI se amuhUrtanI che. ane utkRSTa thI pUrva keTi pRthakatva adhika traNa palyopamanI cha, hera bhane nA24 wawi yasthiti hAtI nathI. 'tirikkhajoNiyassa atara jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgaropamasayapuhuttasAirega' tiyAni chalIne aMtara kALa arthAta viraha kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrta ne che. jI0 142
Page #1152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1130 jIvAbhigamasUtra aSTamabhave ca devakurvAdiSu utpAdyamAnasya jJAtavyAni / 'neraiyamaNussa devANa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhUttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' nairayika-manupyadevAnAmantaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarpaNa vanaspatikAlaH, ayaM bhAvaH-nairayikasyAntaraM nairayikatvAnniHsRtya puna rayikatva prApterapAntarAlaM kAlataH kiyaciraM bhavati ? kiyantaM kAlaM yAvad bhavatItyarthaH bhagavAnAha-jaghanyenAntarmuhUrtam kathamiticet ucyate-narakAduvRtya jIvo manuSyabhave tiryagbhavevA'ntarmuhUrta sthitvA bhUyo narakepUtpAdAt tatra manuSyabhavabhAvanaivam-kazcijIvo narakAnnirgatya garbhajamanuSyatvenotpayasarvaparyAptiparyAptaH viziSTa saMjJAnopeto caikriyalabdhimAn rAjyAdyAkAMkSI paracakrAdhupadravamAkarNya svazakti prabhAvazcaturaGgaM sainyaM vikurvitvA saMgrAmaM kRtvA ca mahAraudradhyAnopagato garbhastha eva kAlaM karoti kRtvA ca kAlaM bhUyo narakepUtpadyate tata eva mantarmuhUrtamantaraM bhavati / tiryagbhave narasAdudvRtto garbhavyutkrAntika tandulamatsyatvenotpadya mahAraudradhyAnopagato'ntarmuhUrta jIvitvA bhUyo narakeSu jAtaH / utkarpato'nantaM kAlamantaraM bhavati sa cA'nantaH kAlaH paramparayA vanaspatipRtpAdAjjJAtavya iti / evaM manuSyasya khalu bhadanta ! anantaraM manupyAdbhraSTasya punarmanupyatvaprApterapAntarAlaM kAlataH kiyaciram ? bhagavAnAha-jaghanyenA'ntarmuhUrtam taccamanuSyabhavAnniAsatya tiryagbhave'ntarmuhurta sthitvA bhUyo manuSyatvenotpatsyamAnasyajJAtavyam utkarpato'nantaM kAlam so'nantaH kAlo vanaspati kAla iti / devasya khala bhadanta ! anantaraM devatvAt paribhraSTasya bhUyo devaprApterapAntarAlaM kAlataH kiyat ciraM bhavati ? bhagavAmAha-jaghanyenA'ntarmuhUrtam kazcidevabhavAt cyutvA garbhajamanupyatvenotpadya sarvaparyAptiparyApto viziSTajJAnopetastathAvidhasya zramaNasya zramaNopAsakasya vA samIpe dharyamAryavacanaM zrutvA dharmadhyAnopagato garbhastha eva kAlaM karoti kAlaM kRtvA deveSUtpadyate tata evamantarmuhUrtamantaraM bhavati / utkarSeNa vanaspatikAla-iti 'tirikkhe joNiyassa aMtaraM' tiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM tiryaktvAt niHstasya bhUyastiyaktvaprApterapAntarAlaM kAlataH kiyaciraM bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA ! jahanne gaM aMtomuhUtta' jaghanyenA'ntarmuhUrtam tacca -jaghanya se eka antarmuharta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropama zata , pRthakatva kA hai / 'Neraiya maNussadevANaM aMtaraM jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM vaNassai kAlo' nairapika, manuSya aura deva inakA antara jaghanya se eka, antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhane SrzSTa thI 474 padhAre - sAgapabhazata pRthatva nA cha, 'neraiyamaNussa devANaM aMtaraM jahaNNeNaM atomuhuttaM "ukkoseNaM vaNassai kAlo' nai254, manuSya, ane deva teonuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUta nuM che ane utkRSTa thI 4
Page #1153
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotiko TIkA pra.3 u.3 sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1136 kasyApi tiryakatvena mRtvA manuSyabhave'ntarmuhUrta sthitvA bhUyastiryakatvena utpatsyamAnasya bhavatIti jJAtavyam, 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM sAtireka sAgaropamazatapRthaktvam tacca nairantaryeNa devanAraka-manuSyabhavabhramaNena jJAtavyam iti / saMpratyalpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM jAva devANaya kayarekayarehiMto jAva visesAhiyA' eteSAM khalu bhadanta ! nairayikANAM manuSyANAM tiryagyonikAnAM devAnAM ca katarekatarebhyolpA vA bahukA-tulyA vA-vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA sabathovA maNussA-NeraiyA asaMkhejjaguNA devA asaMkhejaguNA' he gautama ! sarvebhyaH stokA-alpA manuSyAH zreNyasaMkhyebhAgavatinabhaH pradezarAzipramANakhAt manuSyA'pekSayA nairayikA asaMkhyeyaguNA adhikAra vanaspatikAla pramANa haiM / 'eesiM NaM bhaMte ! NeraiyANaM jAva devANa ya kayare? he bhadanta ! nairayikoM le lekara devoM taka ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta hai kauna kinake gharAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA aNussA NeraDyA asaM0 tiriyA aNaMtaguNA' he gautama ! saba se kama manuSya haiN| manuSyoM kI apekSA nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM nairayikoM kI apekSA deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM aura devoM kI apekSA tiryag anantaguNeM adhika haiM / isa taraha se ye cAra prakAra ke saMsArI jIva kahe gaye haiM yahAM para kAya. sthiti kA tAtparya hai ki jo jIva jisa paryAya le marA ho aura puna: usI paryAya meM sIdhA jAkara janma letA hai vaha yahAM tiryaJcoM kI aura manuSyoM kI hI kAyasthiti hotI hai-devoM aura nAraka jIvoM kI nahIM vanaspati prabhAnu cha. 'eesi NaM bhaMte ! NeraiyANaM jAva devANaya kayare' he bhagavan! A narayika thI laIne deve sudhI mAM ke kenA karatA alpa che? keNa kenA karatAM vadhAre che? koNa konI barAbara che? ane koNa kenA thI vizeSAdhi4 cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'goyamA ! savvatthovA maNussA jeraiyA asaMkhejjaguNA tiriyA aNaMtaguNA' he gautama ! manuSyo sauthI ochA che. manuSya karatAM nacike asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. narayikenA karatAM deve asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. ane denA karatAM tiryakra anaMtagaNuM vadhAre che. A rIte A cAra prakAranA saMsArI jIvo kahevAmA Avela che ahIyAM kAyasthitinuM tAtparya e che ke- jIva je paryAyathI marIne pharIthI eja paryAyamAM sIdhA jaIne janma le che. te ahIyAM tiryacenI ane manuSyanI ja kAyasthiti thAya che. deva ane nAraka jInI kAyasthiti thatI
Page #1154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1132 jIvAbhigamasUtra -kyoMki deva mara kara punaH sIdhA deva nahIM hotA aura nAraka bharakara punaH sIdhA nAraka nahIM hotaa| tirthaga jIvoM kI jaghanya se jo eka antarmuhUrta kI kAyasthiti kahI gaI hai usakA kAraNa aisA hai ki tiryazca mara kara punaH eka eka antarmuhUrta taka tiryazca paryAya meM rahakara phira anyatra manuSya Adi gati meM usakA utpAda ho jAtA hai tathA utkRSTa se jo vanaspatikAla pramANa yahAM kAyasthiti kahI gaI hai vana vanaspati kAla jitanA zAstrAntara meM kahA gayA hai utanA kAla liyA gayA hai itane kAlataka vaha tiryaJca se bharakara punaH punaH tiryazca ho sakatA hai isa kAla meM kAla kI apekSA ananta utsapiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai kSetra kI apekSA ananta loka aura asaMkhyAta pudgala parAvateM ho jAte haiN| ye pudgala parAvarta AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiN| manuSya kI jo kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai vaha usake yAda tiryagAdikoM meM utpanna ho jAne kI apekSA se kahI gaI hai tathA jo kAyasthiti kA kAla yahAM utkRSTa kI apekSA pUrva koTi pRthakUtva adhika tIna palpopama kA kahA gayA hai vaha mahAvidehAdikoM meM nathI tenuM kAraNa e che ke-deva marIne pharIthI sIdhA deva thatA nathI ane tAraka marIne pharIthI sIdhA nAraka thatA nathI, tiya jIvonI kAyasthiti dhanyathI je eka antarmuhanI kahevAmAM Avela che, tenuM kAraNa evuM che ke-tiryaMca marI pharIne eka eka antarmuhUrta sudhI tiryaMca paryAyamAM rahIne te pachI bIje manuSya vigere gatimAM tene utpAda thaI jAya che. tathA utkRSTathI je vanaspati kAla pramANu ahIMyAM kAyasthiti kahI che. te vanaspatikAla eTale bIjA zAstramAM kahevAmAM Avela che, eTale kAla levAmAM Avela che. eTalA kALa sudhI te tiryaMcamAMthI marIne pharI pharIne tiryaMca thaI zake che. eTalA kALamAM kALanI apekSAthI anaMta utsarpiNi ane ananta avasapiNiye samApta thaI jAya che, kSetranI apekSAe anantaleka ane asaMkhyAta pudgala parAvarta thaI jAya che. e pudgala parAvarta AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAga pramANane hoya che. manuSyanI kAyasthiti je jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI kahevAmAM Avela che. te tenA pachI tiryaMca vigeremAM utpanna thavAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tathA je kAyasthitine kALa ahIMyAM utkRSTanI apekSAthI pUrvakeTi pRthala adhika traNa palyopamane kahevAmAM Avela che. te mahAvideha vigeremAM pUrva keTinA AyuSya vALA sAta
Page #1155
--------------------------------------------------------------------------
________________ premaiyacotikA TIkA pra.3 3.3 sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1133 pUrvakoTi ke Ayu vAle sAta manuSyabhavoM ko prApta karane vAle kI apekSA se aura Age bhava meM devakulaM Adi meM janma lene vAle kI apekSA se kahA gayA hai tathA antara kAla ke kathana meM nairayika, manuSya aura devoM kA jo antara kAla jaghanya se eka antarmuhUrta pramANa kahA gayA hai vaha naraka se nikala kara punaH naraka paryAya prApta karane ke pahile dUsarI jagaha eka antarmuhUrta kAla taka janma dhAraNa karane kI apekSA se kahA gayA hai-jaise koI jIva nAraka paryAya se nikalA aura usane manuSyabhava yA tiryagbhava eka antarmuhUrta ke liye dhAraNa kara liyA bAda meM vahAM se mara kara punaH usI naraka paryAya meM pahuMca gayA-isaprakAra se antara kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA nikala AtA hai-manuSyabhava meM yaha eka antarmuhUrta kAla taka isa prakAra se raha sakatA hai-jaise koI naraka se nikala kara nAraka jIva garbhaja manuSya rUpa se garbha meM utpanna ho gayA aura vaha vahAM chahoM paryAptiyAM pUrNa ho jAne se viziSTa saMjJA vAlA bhI bana gayA pUrva bhava kI apekSA cakriya labdhi se yukta vaha rAjya Adi kI cAhanA vAlA huA jaba paracakra Adi ke upadrava ko sunatA hai to apanI zakti ke prabhAva manuSya jIvene prApta karavA vALAnI apekSAthI ane AgaLanA bhavamAM devakurU vigeremAM janma dhAraNa karavA vALAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tathA aMtarakALanA kathanamAM nirayika, manuSya, ane devene aMtarakALa ja jaghanyathI je eka aMtamuhurta pramANane kahevAmAM Avela che. te narakathI nIkaLIne pharIthI naraka paryAya prApta thavAnI pahelAM bIje eka aMtarmuhUrta kALa sudhI janma dhAraNa karavAnI apekSAthI kahevAmAM Apela che. jema ke jIla nAraka paryAyathI nIkaLavyo hoya ane teNe manuSyabhava athavA tiryaMcabhava eka aMtamuhUrta mATe dhAraNa karela heI, ane pachI tyAMthI marIne pharIthI eja naraka paryAyamAM pahoMcI jAya A pramANe aMtarakALa jaghanyathI eka aMtarmuhUtane nIkaLI Ave che. manuSyabhavamAM A eka aMtamuhurta kALa sudhI A pramANe rahI zake che-jema keI nAraka jIva nArakathI nIkaLIne garbhaja manuSya paNuthI garbhamAM utpanna thaI gayela hoya ane te tyAM chae paryApti pUrNa thaI javAthI vizeSa prakAranI saMjJA vALa paNa banI gaye hAya, ane pUrva bhavanI apekSAthI vailibdhithI yukta te rAjya vigerenI cAhanA vALa thayo hoya ane jyAre paracaka vagerenA upadravane sAMbhaLe che. to potAnI zakti nA prabhAvathI tyAMja caturaMgiNI senAnI vikurvaNa karIne e
Page #1156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1134 . . . jIvAbhigamana / se vaha vahA~ caturaGga senA kI vikuNA karake usa paracakra ke sAtha saMgrAma karatA hai isa taraha mahAraudra, dhyAna meM par3A huA vaha jIva jaba garbha meM hI kAla kara jAtA hai aura punaH naraka meM utpanna ho jAtA hai to isa taraha se yaha antara jaghanya se eka antarmuharta kAla kA sadha jAtA hai tathA jaba vaha nAraka jIva tiryagbhava meM utpanna hone ke yogya hotA haiM to vaha tandula matsya kI paryAya se utpanna ho jAtA haiM aura vahAM mahAraudra dhyAna yukta hokara vaha eka antarmuhUrta taka jIvita rahakara phira naraka meM utpanna ho jAtA hai isa taraha se tiryam bhava kI vyavadhAna ke apekSA yaha jaghanya antara nairayika se nairayika hone meM sadha jAtA hai tathA utkRSTa kI apekSA jo antara anantakAla kA kahA gayA hai vaha paramparA meM vanaspati meM utpAda kI apekSA se kahA gayA hai tiryagyoni se nikala kara punaH tiryagyoni meM Ane kA antarakAla jo jaghanya se eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai vaha tiryaH jyoni se nikala kara manuSyabhava meM eka antarmuhUrta taka janma dhAraNa karane vAle tiryaJca jIva kI apekSA se kahA gayA hai tathA utkRSTa antarakAla jo isakA sAgaropama zaMta pRthakUtva kA kahA gayA hai vaha paracakanI sAthe saMgrAma-yudhdha kare che. e rIte mahAraudra sthAnamAM paDele te jIva garbhamAM ja kALa karI jAya che ane pharIthI narakamAM utpanna thaI jAya che. te A rIte A aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrta kALanuM banI jAya che. tathA jyAre te nAraka jIva tiryaMca bhavamAM utpanna thavAne cagya bane che. te te taMdula sabhyanI paryAyathI utpanna thaI jAya che. ane tyAM mahAraudra dhyAnayukta thaIne te eka aMtamuhUrta sudhI jIvate rahIne te pachI pharIne pAche narakamAM utpanna thaI jAya che. A rIte tiryaMca bhavanI vyavadhAnanI apekSAthI A jaghanya aMtara narayikathI pAchA nairayika thavAmAM siddha thaI jAya che. tathA uSNanI apekSAthI je anaMtakALanuM aMtara kahela che. te paramparAthI vanaspatimAM utpanna thavAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tinikamAMthI nIkaLIne pharIthI tiryanikamAM AvavAne aMtarakALa jaghanyathI je eka aMtamuhUrtane kahevAmAM Avela che. te tinikemAMthI nIkaLIne manuSyabhavamAM eka aMtarmuhUrta sudhI janma dhAraNa karavA vALA tiryaMca jIvanI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tathA utkRSTa aMtara kALa eka sAgarepama zata pRthaphatvane je kahevAmAM Avela che. te niraMtara deva, nAraka, ane manuSya mAM bhramaNa karavAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che.
Page #1157
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyAtikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1135 nirantara deva, nAraka aura manuSyabhavoM meM bhramaNa karane kI apekSA se kahA gayA hai manuSya se punaH manuSya hone meM jo antara kAla jaghanya se eka antarmuhUrtta kA kahA gayA hai vaha manuSya bhava meM mara kara tiryaga ke bhava meM eka antarmuhUrta taka rahe hue jIva kI apekSA se kahA gayA hai tathA utkRSTa se jo antarakAla anantakAla kA kahA gayA hai vaha vanaspatikAla kI apekSA se kaho gayA hai deva se deva hone meM jo antara eka antarmuhUrtta kA jaghanya se kahA gayA hai vaha deva bhava se cava kara manuSya bhava ko prApta kara punaH deva bhava ko prApta karane vAle jIva kI apekSA se kahA gayA hai jaise koI deva jIva deva paryAya se cathA aura vaha garbhaja manuSyarUpa meM manuSya bhava meM utpanna ho gayA chahoM paryAptiyA~ isakI garbha meM hI pUrNa ho gaI aba vaha viziSTa saMjJAna zAlI bana gayA isa sthiti meM use kisI zramaNa yA zramaNopAsaka kA dharmya Arya vacana sunane ko mila gayA usase vaha dharmadhyAna se yukta huA garbha meM hI mara gayA aura punaH deva paryAya se prApta ho gayA - isa prakAra se yaha jaghanya antara eka antarmuhUrtta kA sagha jAtA hai aura utkRSTa antara vanaspatikAla kI apekSA sadha manuSyathI pharIne manuSyathavAmAM je aMtarakALa jaghanyathI eka aMtarmuhUta nA kahevAmAM Avela che, te manuSyabhavamAM marIne tiya"ca bhavamAM eka aMtarmuhUta sudhI rahelA jIvanI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tathA utkRSTathI aMtarakALa je anaMtakALanA kahevAmAM Avela che. te vanaspatikALanI apekSAthI kahevAmAM Avela che. devathI pharIne deva thavAmAM aMtara eka antarmuhUtanu jaghanyathI ja kahevAmAM Avela che. te devabhavathI cavIne manuSyabhavane prApta karIne krIthI devabhavane prApta karavAvALA jIvanI apekSAthI kahela che jema ke kAI dhruva jIva devaparyAyathI cavIne te garbhaja manuSyapaNAmAM manuSyabhavamAM utpanna thaI jAya tenI chae paryAsiyA gamAM ja pUrI thai hAya te pachI te viziSTa saMjJAzALI khanI gayela hAya, e sthitimAM tene koI zramaNu athavA zramaNApAsikA pAsethI dhArmika oya vacana sAMbhaLavAmAM AvI gayela hAya ane tenAthI te dharmadhyAnathI yukta thaIne garbhUmAMja marI gayela hAya pharIthI dhruva paryAya prApta thayela hAya A rIte A jaghanya aMtara eka aMtarmuhUtanuM khanI jAya che. ane utkRSTa aMtara vanaspati kALanI apekSAthI manI laya che, 'se ttaM cavivahA saMsAra samAvaNNagA jIvA paNNattA' bhA
Page #1158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1936 jIvAbhigamasUra nairayikAdevA anantaguNA adhikA bhavanti / iti / 'se taM caubihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA' ta ete caturvidhA devanArakatiryaGmanuSyaprabhedabhinnA saMsArasamApannakajIvAH prajJaptA iti / iti jIvAbhigamaTIkAyAM caturvidhapratipattauvimAnA'dhikAre dvitIyo vaimAnikoddezakaH samAptaH tatsamAptau tRtIyA pratiprattiH smaaptaaH||90 125 // ' itizrI vizvavikhyAta-jagadvalama-prasiddhavAcakapazcadazabhApAkalita-lalita ___ kalApAlApakAvizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka -vAdimAnamardaka-zrI zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padabhUSita- kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkara. pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI jIvAbhigama sUtrasya prameyadhotikAkhyAyAM vyAkhyAyAM . tRtIyA pratipattiH samoptA // 3 // jAtA hai 'settaM caubdhiho saMsAra samAvaNNagA jIvA paNNattA' isa prakAra cAra prakAra ke saMsAra samApanaka jIva kahe gaye haiM // 125 // ", zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita . jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyAkhyA meM . . . . // tRtIya pratipatti samApta // pramANe cAra prakAranA saMsArasamApannaka jIve kahyA che. sU0 12pA zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita chavAbhigama - sUtranI prameyotinI TIkAnI trIjI pratipatti samApta 3
Page #1159
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1137 ||ath paMcavidhajIvAkhyA caturthI prtipttiH|| tadevamuktA caturvidhajIvapratipAdikA tRtIyA pratipattiH saMprati-kramaprAptAM paJcavidha jIvapratipAdikAM caturthI pratipattimAha - mUlam-tattha NaM je te evamAhaMsu-paMcavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA te evamAhaMsu taM jahA-egidiyA, beiM. diyA, teiMdiyA, cariMdiyA, pNciNdiyaa| se kiM taM egidiyA? egidiyA duvihA pannattA taM jahA-pajattagA ya, apajjattagA ya / evaM jAva paMcidiyA ya duvihA pajjattagAya apajjattagAya egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM bAvIsaM vaasshssaaiN| beiMdiya0 jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM bArasa saMvaccharAiM, evaM teiMdiyasla egaNapaNNaM rAI diyAI, cauridiyassa chammAsA, paMcidiyassa jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM, apajjattaga egidiyassa NaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhattaM-ukoseNa vi aMto muhattaM evaM savvesi, pajattaga egidiyANaM jAva paMciMdiyANaM pucchA, jahanneNaM aMto muhattaM-ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMto muhuttoNAI, evaM ukosiyA vi ThiI aMto muhattoNA samvesi pajjattagANaM kAyavvA / egidie NaM bhaMte ! egidiya tti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhattaM-ukkoseNaM vaNassai kaalo| beidiyassa NaM bhaMte ! beiMdiya tti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM aMtoM muhattaM,-ukkoseNaM saMkhejja kAlaM jAva cauridie saMkhejjaM kAlaM, paMcidie NaM bhate ! paMciMdie ti kAlao kevaJciraM hoI ? goyamA! jahannaNaM aMtomuttaM ukoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM / egidie NaM apajjattae NaM bhaMte! kAlao kevaciraM hoi ? goyamA! from
Page #1160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1138 jIvAbhigamasUtre jahanneNaM aMto muhutte, ukkoseNaM vi aMto muhattaM jAva paMciMdiya apajattae / pajjattaga egidieNaM bhaMte ! kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtonuhuttaM ukkoseNaM saMkhijAI vAsasahassAI / evaM beiMdie vi, navaraM saMkhejjAI vaasaaii| teiMdie NaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoii| saMkhejjA rAiM. diyaa| cauridie Na0 saMkhejjA maasaa| pajjatta paMciMdie pajjattAI saya puhuttaM sAiregaM / cauriMdiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtara hoi, goyamA! jahanneNaM aMto muhuttaM ukko. seNaM do sAgarovamasahaslAiM saMkhejjavAsasayasahassAI / beiMdiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaccira hoi ? goyamA! jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM vaNastai kaalo| evaM teiMdiyassa cauridiyasta cidiyassa apajjattagANaM evaM ceva pajjattagANa vi evaM ceva ||suuH // 126 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavantaH paJcavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAH te evamuktavantaH tadyathA-ekendriyAH, dvIndriyAH, trIndriyAH caturindriyAH pnycendriyaa| atha ke te ekendriyAH ? ekendriyA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptakAzcA'paryAptakAzca evaM yAvatpaJcendriyAH dvividhAH paryAptakAzcA'paryAptakAzca / ekendriyasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrttam-utkaNa dvAviMzatirvasahasrANi dvIndriyasya0 jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkaNa dvAdezasaMvatsarAn, evaM trIndriyasya ekonapaJcAzadrAtridivAni, caturindriyasya SaNmAsAn paJcendriyasya jaghanyenA'ntarmuhartam utkarSaNa trayastriMzatsAgaropamANi / aparyApsakaikendriyasya khala kiyanta kAla sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam 'utkarSeNApyantarmuhartam evaM sarveSAm / paryAptakaikendriyANAM khalu yAtpaJcendriyANAM - pRcchA, jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa dvAviMzativarSa sahasrANi antarmuhUtanAni evamutkRSTApi sthitirantarmuhatAnA sarveSAM paryAptAkAnAM krtvyaa| ekendriyaH - khalu bhadanta ! ekendriya iti kAlata: kiyacciraM bhavati ! gautama'!, jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarpato vanaspati.. kolaH / dvIndriyasya khalu bhadanta / dvIndriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ?
Page #1161
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1139 gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa saMkhyeyaM kAlaM yAvaccaturindriyasya saMkhyeya kAlam paJcendriyaH khalu bhadanta ! paJcandriya iti kAlata: kiMyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSataH sAgaropama sahasraM sAtirekam / ekendriyo'paryAptakaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama-! jaghanyenAntarmuhU. tam utkarSeNApyantarmuhUrtam yAvatpaJcendriya aparyAptakaH / paryAptakaikendriyaH khala bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa saMkhyeyAni varSasahasrANi / evaM dvIndriyo'pi, navaraM saMkhyeyAni varSANi / trIndriyaH khalu bhadanta !0 saMkhyeyAni rAtriMdivAni / caturindriyaH khalu0 saMkhyeyAnmAsAn / paryAptaka-paJcandriya0 sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / ekendriyasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSe dve sAgaropamasahasra saMkhyevarSA'bhyadhike / dvIndriyasya khalu antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSaNa vnsptikaalaa-| evaM trIndriyasya caturindriyasya paJcendriyasya aparyAptakAnAmeva paryAptakAnAmapi evameva sU0 // 126 // TIkA-'tattha NaM je te evaM AhaMsu-paMcavihA saMsArasamAvannagA jIvA pannatA te evamAhaMsa-taM jahA-egidiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauriMdiyA-paMciMdiyA' -caturthI pratipattiisa prakAra se cAra prakAra ke jIvoM ko pratipAdana karane vAlI tRtIya pratipatti samApta karake aba sUtrakAra paMcavidha jIva pratipAdaka caturthI pratipatti kA kathana karate haiM___'tatthaNaM je te evamAsu paMcavihA saMsArasamA vaNNagA jIvA pnnttaa'-ityaadi| . TIkArtha-isa meM prabhu ne gautama svAmI se aisA kahA hai ki he gautama ! jo aisA kahate haiM ki saMsArI jIva pAMca prakAra ke haiM-unakA yAthI pratipattA bhAra - A rIte cAra prakAranA jIvonuM pratipAdana karavAvALI trIjI pratipatti samApta karIne have sUtrakAra pAMca prakAranA jInuM pratipAdana karavA vALI cethI pratipattinuM kathana kare che. 'tattha NaM je te evamAhaMsu yA TI-'tatthaNaM je te evamAsu paMcavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA paNNattA' tyAdi sUtradvArA gautama svAmI prabhuzrI gaI cha '3-3 gautama ! jeo ema kahe che ke-saMsArI che pAMca prakAranA che temanuM
Page #1162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1140 jIvAbhigama sUtre he bhadanta ! tatra jIvavicAre ye te evamuktavantaH paJcavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAste evaM vakSyamANaM vacaH 'kecana - 2 ekendriyA:- dvIndriyAH, zrIndriyAH, caturindriyAH, paJcendriyAzca bhavanti" iti 'AhaMsu' uktavanta: 'se ki fidiyA ? gomA ! egiMdiyA duvihA pannattA - taM jahA - pajjattagA y-apajjattagA ya- evaM jAva - paMciMdiyA duvihA- pajjattagA ya - bhapajjattagA ya' 'isa sambandha meM aisA kathana hai- 'taM jahA - egiMdiyA, beDaMdiyA, teiMdiyA, riMdiyA, paMcidiyA' - ekendriya jIva, do indriya jIva, teindriya jIva, cauindriya jIva aura paMcendriya jIva- isa prakAra se ye saMsArI jIva pAMca prakAra ke haiM / 'se kiM taM egiMdiyA he bhadanta ! ekendriya jIva kitane prakAra ke haiM uttara meM prabhu kahate haiM - 'gomA ! egiMdiyA duvihA paNNattA' he gautama ! ekendriya jIva do prakAra ke haiM- jaise'pajjantagAM ya apajjantagA ya' paryAtaka ekendriya aura aparyAptaka ekendriya ' evaM jAva paMciMdiyA duvihA paNNattA' isI taraha kI dvividhatA do indriya jIva se lekara paJcendriya jIvoM taka meM jAnanI cAhiye arthAt paryAptaka do indriya aura aparyAptaka do indriya, paryAptaka indriya, aura aparyAptaka teindriya, paryAptaka cauindriya aura apasaka cauindriya, evaM paryAptaka paJcendriya aura aparyAptaka pazcendriya inameM jinake paryApti nAmakarma kA udaya hotA hai ve paryAptaka aura F yA saMbaMdhabhAM me N uthana che - 'taM jahA egiMdiyA, veiMdiyA, teiMdiyA, cariMdiyA, paMciMdiyA' khe4 Indriya vAjA kuvA, mehandriya vAjA lavo, trAyu indriya vALA jIveA cAraindriya vALA jIvA ane pAMca Indriya vALA vo yA pramANe yA saMsArI va pAMya prahAranA che. 'se kiM . te egiMdiyA' De lagavan ! 4 chandriya vAjA lavo DeMTalA aAranA che ? yA praznanA uttarabhAM prabhuzrI che - 'goyamA ! egiMdiyA duvihA paNNattA' De gautama ! zreSTha dhandriya vANA bhava me aAranA uDayA che. 'taM jahA' - 'pajjattagA ya apajattagA ya' paryAsa ane paryAsa yeDendriya 'evaM jAva paMcidiyA dubihA paNNattA' yena prabhASenu me akSara yAgu meM indriya yathI laIne pAMca indriya vALA jIvAnA kathana sudhI samajhavuM arthAt paryAptaka e indriya ane aparyAptaka e indriya, paryAptaka teindriya ane aparyAptaka teindriya, paryAptaka cauindriya ane aparyAptaka cauindriya, tathA paryAptaka pacendriya ane aparyAptaka paMcendriya AmAM jemane paryApta nAmaka nA udaya thAya che. 1
Page #1163
--------------------------------------------------------------------------
________________ prayotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1145 .. atha ke te ekendriyAH kiM lakSaNaM-kati bhedavantaH ? gautama ! ekendriyA dvividhAH tad yathA-paryAptakAzcA'paryAptAkAzca 2 evaM dvIndriyAdi yAvatpazcandriyAH dvividhAH-paryAptakAzca, aparyAptakAzca jJeyAH / 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta-ukoseNaM bAvIsaM vAsasaha 'ssAI' ekendriya jIvasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH jIvanasamayaH prajJataH ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena nyUnataH khalu antarmuhUrtam utkarSatazca dvAviMzativarSasahasrANi sthitikAlaH prajJaptaH iti / 'beiMdiya jahanneNaM aMtomuhUrta ukoseNaM vArasa saMvaccharAI dvIndriyasya jaghanyato'ntarmuhUrtam utkarSeNa dvAdaza saMvatsarAn / 'evaM teiMdiyassa egaNapaNNaM rAiMdiyAI evaM trIndriyasya jIvanakAlaH jinake aparyApti nAma karma kA udaya hotA hai ve aparyAptaka jIva kahe gaye haiN| 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA' he bhadanta ! ekendriya jIva kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM ghAvIsaM vAsasahassoI' he gautama ! ekendriya jIva kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI kahI gaI hai / 'veiMdiya0 jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bArasa saMvaccharAI he bhadanta ! do Indriya jIva kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai he gautama ! do indriya jIva kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa se cAraha varSa kI kahI gaI hai 'evaM teiMdiyassa egUNapaNNaM rAI. diyAI 'teo paryAptaka kahevAya che ane jeone aparyAptika nAmakarmane udaya hoya che 'tamAna maryAsa DyA cha. 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI Yog' he bhagavana ! eka Indriya vALA jIvanI sthiti keTalI kahevAmAM 'mAvesa cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha :-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasaharasAI' gautama ! mendriya // jIvanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela che ane GSTathI 22 vIsa 2 varSanI vAmAM Ave che. 'veiMdiya0 jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vorasasaMvaccharAI sagavan ! me dhandriya pA 7 nIsthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- he gautama ! beIndriya vALA jIvanI sthiti jaghanyathI eka aMtamuMhUrtanI kahevAmAM Avela che ane utkRSTathI bAra varSanI kahevAmAM Avela cha. 'evaM teiMdiyassa egUNapaNNaM rAI diyAI' se prabhAye ra dhandriya
Page #1164
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIra jIvAbhigamasUtre kevalaM - ekona paMcAzadrAtrididAni utpanaH jaghanyato'ntarmuhUrtam / 'cauriMdiyassa chammAMsA' caturindriyasya ca jaghanyotkarpAbhyAmantarmuhUrta - paNmAsAtha 'paMcidiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' paJcendriyasya tu jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi / 'apajattama egiMdiyassa NaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannatA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutaM' ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' aparyApta kai kendriyasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNApi, tathApi utkRSTapadamaryAdayA kiJcid vailakSaNyaM kalpaisI prakAra teindriya jIva kI 49 dina rAta kI sthiti kahI gaI haiyaha kathana utkRSTa sthiti kI apekSA kahA gayA jAnanA cAhiye tathA teindriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUta' kI kahI gaI hai 'cariMdiyassa chammAsA' cauindriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrtta kI aura utkRSTa sthiti 6 mAsa kI kahI gaI hai 'paMci - diyassa jahaNaNeNaM aMtomuttaM ukko seNaM tettIsa sAgarovamAI' tathA - paMcendriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrtta kI hai aura utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI hai| 'apajjattaga egiMdiyassa NaM bhaMte ! hari kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! aparyApta ekendriya jIva kI sthiti kitane kAla kI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA - 1 jahaNeNaM aMtomuddattaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' he gautama! aparyA ptaka ekendriya jIva kI sthiti jaghanya aura utkRSTa kI apekSA eka antarmuhUrtta kI hai parantu utkRSTa sthiti kA jo antarmuhUrtta hai vaha " vALA jIvanI 49 egaNu pacAsa rAtadivasanI sthiti kahevAmAM Avela che. A kathana utkRSTanI apekSAthI kahela che tema samavu tathA teindriya lavanI dhanya sthiti goTha aMtarmuhUrta'nI uDevAmAM Ave che. 'cauriMdviyassa chammAla' cAraindriya vALA chatranI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUta nI ane utdRSTa sthiti 6 cha bhAsanI Ahesa che. 'paMciMdiyassa jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' tathA pAMyandriya vANA lapanI nadhanyasthiti eka aMtarmuhUrtInI che, ane utkRSTasthiti 33 tetrIsa sAgarApamanI che. 'apajjattaga egiMdiyANaM kevaI kAlaM ThiI paNNattA' he bhagavan ! aparyApta ekendriya jIvanI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che ? uttaramAM prabhuzrI kahe che - 'goyamA / jahaNeNaM aMtomuddattaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' he gautama | aparyAptaka eka indriya vALA jIvanI sthiti jaghanya ane utkRSTathI apekSAthI eka aMtarmuhUnI che, paraMtu utkRSTasthitinuM je aMtarmuhRta che. te
Page #1165
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1143 nIyameveti dhvaniH / evaM savvesiM' evaM sarveSAmaparyAptaka dvIndriyAdi paJcandriyAntAnAM jaghanyotkarSAbhyAM jIvanakAlo'ntarmuhUrtakameveti / 'pajjattaga egidiyANaM jAva paMciMdiyANaM pucchA' paryAptakaikendriyANAM yAvatpaJcendriyANAM pRcchA, paryAptakaikendriya-dvIndriya-trIndriya caturindriya-paJcendriyANAM sthitikAlA 'jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vAvIsaM vAsasahassAI aMnomuhuttoNAI' jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa dvAviMzativarSasahasrANi antarmuhatonAni (aparyAptakAlenA'ntarmuhUrtahInatvAt, iti / 'evaM ukkosiyA vi Thii aMtomuhuttoNA savvesi pajjattANaM kAyavvA' evaM paryAptakaikendriyajIvAnAmiva sarveSAM dvi-tri-catu:jaghanya sthiti ke antarmuhUrta se kucha bhinna haiM / 'evaM savvesi' itanI hI sthiti jaghanya aura utkRSTa kI apekSA do indriya, teindriya, cauindriya aura paMcendriya aparyAptaka jIvoM kI hai 'pajjattaga egidiyANaM jAva paMciMdiyANaM pucchA' he bhadanta ! paryAptaka ekendriya se lekara paryAptaka paJcendriya jIvoM kI sthiti kitane kAla kI hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhattoNAI' he gautama ! paryAptakaM ekendriya jIvoM kI jaghanya sthiti to eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti eka antarmuhUrta kama 22 hajAra varSoM kI hai-yahAM jo yaha hInatA patalAI gaI hai vaha aparyApta kAla kI eka antarmuhUrta kI sthiti kAlako kama karake batalAI gaI hai 'evaM ukkosiyA vi Thiti aMtomuhuttoNA savvesiM pajjattANaM kAyavvA' isI taraha do indriya vdhanya sthitimA matabhuta thI minna cha. 'evaM sanvesiM' Aja pramANenI jaghanya ane utkRSTanI apekSAthI beIndriya, teIndriya, cauIndriy bhane payandriya aparyApta vonI sthiti cha, 'pajjattaga egidiyANaM jAva paMciMdiyANaM pucchA' hai sAvan ! payA~ sandriyathI dhana paryApta paMcendriya vALA jIvanI sthiti keTalA kALanI kahI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha ?-jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasaharasAI gautama ! paryApta ekendriyanI jaghanya sthiti te eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTasthiti eka aMtamuhUrta kama 22 bAvIsa hajAra varSonI che. ahIyAM je A hInatA batAvavAmAM Avela che, te aparyAptaka kALanI eka antarmuhUta kALanI sthiti kALane ochA karIne batAvavAmAM Avela che. "evaM ukkosiyA vi ThiI aMtomuhuttoNA savvesiM pajjattANaM kAyavvA' mera
Page #1166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1144 jIvAbhigamasUtra paJcendriya paryAptakAnAmutkRSTA sthitiH antarmuhUtauna dvAviMzativarSasahasrANi kartavyAni-iti pUrveNa saha sNbndhH| saMprati kAyasthitimAha-egidie NaM bhaMte ! egidiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' ekedriyaH khalu bhadanta ! jIvaH ekedriya iti mRtvA punarekendriyavaM kiyatA kAlena bhajate ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenA' tarmuhUrtam utkarSaNa vnsptikaalH| 'beiMdiyassa NaM bhaMte beiMdiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jIvoM kI teindriya jIvoM kI. cauindriya jIvoM kI aura paMcendriya jIvoM kI jo utkRSTa sthiti pUrva meM sAmAnyarUpa se batalAI gaI hai usameM se-saba meM se eka 2 apanI 2 utkRSTa sthiti kA antarmuhUrta kama kara lenA cAhiye isa taraha kama karane se do indriya paryAptaka, teindriya paryAptaka, cauindriya paryAptaka aura pazcendriya paryAptaka jIvoM kI utkRSTasthiti ho jAtI hai| ___ kAyasthiti kA kathana-'egidiyANaM bhaMte ! egiMdiya tti kAlo keccira hoi' he bhadanta ! ekendriya jIvoM kI kAyasthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM uko0 vaNassatikAloM' he gautama ! ekendriya jIvoM kI - kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai 'veiMdiyassa NaM bhaMte / beiMdiyatti kAlao kevacciraM pramANe be IdriyavALA jInI, traNa IndriyavALA jInI, cAra IdriyavALA jIvAnI ane pAMca IndriyavALA jIvonI je utkRSTa sthiti pahelAM sAmAnya paNathI batAvavAmAM Avela che. temAMthI eka eka pitapotAnI utkRSTa sthitinuM aMtamuhUrta kama karavuM joIe A rIte kama karavAMthI be Idriya paryApaka te. Indriya paryAsaka, cau Indriya paryAptaka ane paMcendriya paryAptaka jInI utkRSTa sthiti 25 taya che.. yasthitinu 4thana'egidiyANaM bhaMte ! egidiyatti kAlao kevacciraM hoI . magavan ! eka IdriyavALA jInI kAyasthiti keTalA prakAranI kahevAmAM Avela 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 che 3-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM unkoseNaM vaNassaikAlo' gautama ! 4 driya nI yasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANunI che. 'beiMdiyassa NaM bhaMte ! veiMdiyatti ka.lao kevacciraM hoI lagavan ! medi. yavALA jIvanI kAyasthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela che? A praznanA
Page #1167
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1145 jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM jAva cauridie saMkhenaM kAlaM' dvIndriyasya khalu bhadanta ! dvIndriya iti kRkhA punaH kriyatA kAlena dvIdriyatvaM sa prApnoti ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena-svalpAtsvalpatamakAlagatyA' tamuharta yAvat utkarSeNa saMkhyeyaM kAlaM saMkhyeyavarSasahasrANi yAvat 'vigaliMdiyANavAsasahassA saMkhejjA' iti vacanAt, caturindriyANAmapi itthameva caturindriyavasya punarlAmo jJeyaH iti / 'pacidie NaM bhaMte ! paciMdiyatti kAlao kevaccira hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAirega' paJcandriyaH khalu bhadanta ! jIvasaMdha: "kiyacciraM prApya sucAru kAlaM, kAlaiH kiyadbhiH punarAtmanaH svam / rUpaM labheteti vicAryamANo rUpaM labheteti madIyapraznaH // 1 // hoi' he bhadanta ! do indriya jIva kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomu0 ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM jAva cAridie saMkhejjaM kAlaM' he gautama ! dIndriya jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura ukRSTa se saMkhyAta kAla pramANa hai-arthAt-saMkhyAta hajAra varSa pramANa hai-uktaMca-viMgaliMdiyANa vAsasahassA saMkhejjA' isI prakAra kI kAyasthiti te indriya aura cauindriya jIva kI bhI hai 'paMcidie NaM bhaMte ! paMcidie tti kAlao kevacciraM hoi ?' he bhadanta ! paMcendriya jIva kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? 'goyamA ! jahaNNe NaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAtirega' he gautama ! paJcendriya jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se kucha adhika eka hajAra sAgaropama kI hai yaha utkRSTa sthiti uttaramA prabhuzrI 4 cha ?-goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM saMkhejja kAlaM jAva cauridie saMkhejjaM kAlaM' gautama! medriyANA vAnI 4.ysthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che ane utkRSTathI saMkhyAta kAla pramAshunii che. arthAt sajyAta 12 varSa amAnI che. 4yu ra cha -'vigaliMdiyANa vAsasahassA saMkhejjA' mA pramANunI yasthiti driyANA mAne yA2ndriyAwain para cha. 'paMcidie gaM bhaMte ! paMcidie tti kAlao kevacciraM hoI hai sAvan ! pAMca driyAvAnI yasthiti sAnI 4 cha ? 'goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAtiraMga' he gautama! pAMca IdriyavALA jIvonI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre eka hajAra sAgarepamanI che. A utkRSTa jI0144
Page #1168
--------------------------------------------------------------------------
________________ E 1146 jIvAbhigamasUtre ___ bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtama utkarSeNa sAtikaM sAgaropamasahasram / 'egidiya apajjattaeNaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMvomuhuttaM jAva paMciMdiya apajjattae' aparyAptaka ekendriyaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenotkarSeNA'pyantarmuhUrtam aparyAptalavdheretAvatkAlapramANatvAt / iti yAvatpaJcendriyA'paryAptakaH, aparyAptaka dvitri catuHpaJcendriyasUtrANyapi bhAvanIyAni / 'pajjataga egidie gaMbhaMte ! kAlao kevaccira hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM saMkhijjAiM vAsasahassAI" paryAptakaekendriyaH khalu bhadanta ! nairayika tiryaka paJcendriya, aura manuSyabhava tathA devabhava meM bhramaNa karane se niSpanna ho jAtI hai 'egidie NaM apajattae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoti' he bhadanta ! aparyAptaka ekendriya jIvoM kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai-goyamA ! jahapaNeNaM aMtomu0 ukkoseNa vi aMtomuhutaM jAMca paMcidie apavattae' he gautama ! aparyAptaka ekendriya jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI eka hI antarmuhUrta kA hai kyoMki aparyApta landhi kA kAla itanA hI hotA hai / isI prakAra se aparyAptaka dIndriya, aparyAptaka teindriya aura aparyAptaka paMcendriya jIvoM kI bhI kAyasthiti kA kAla kahA gayA hai 'pajjattagaMegidie NaM bhaMte ! kAlaMo kecciraM hoI' he bhadanta ! paryAptaka ekendriya kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate sthiti nairayika, tika, paMcendriya, ane manuSyabhava tathA devabhavamAM bhramaNa 42pAthI manI laya che. 'egidieNaM apajattaeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoti' he bhagavana ! aparyAptaka ekendriya jInI kAyasthiti keTalA kALanI kahela cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI -goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutta ukoseNa vi aMtomuhuttaM jAva paMciMdiya apajjattae', gautama ! aparyApta me IdriyavALA jIvanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrta che. ane utkRSTathI paNa eka aMtamuhUrta che. kemake aparyAptaka labdhine kALa eTale ja hoya che. Aja pramANe aparyAptaka be Idriya. aparyAptaka te Indriya, ane aparyAsaka paMcendriya jIvenI kAya sthitine kALa paNa eTalo ja kahela cha. 'pajjattaga egidieNaM bhaMte | kAlao kevaccira hoI' 3 sAvan ! paryAta eka IdriyavALA jIvanI kAyasthitine kALa keTalo kahela che? AnA uttaramAM prabhuzrI 5 cha hai-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhijjAI vAsa
Page #1169
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1147 kAlataH kiyacciraM bhavatIti praznaH bhagavAnAha-gautama! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa saMkhyeyavarSasahasrANi ekendriyasya hi pRthivIkAyikasyotkarSato dvAtriMzadvarpasahasrANi bhavasthitiH apkAyikasya saptavarSasahasrANi tejaskAyikasya trINirAtrindivAnI vAyukAyasya trINi vasahasrANi vanaspatikAyasya-dazavarSasahasrANi tato nirantara katipayaparyAptabhavasaMkalanayA saMkhyeyAnyeva varSasahasrANi ghaTante iti 'evaM veI die vi' evaM dvIndriyasyApi 'navaraM saMkhejjAI vAsAI' navaraM paryApsakaikendriyA'pekSayA vailakSaNyametat yat saMkhyeyAni varSANi dvIndriye khalu utkarSato dvAdazavaryANi bhavasthitiH, na ca sarva aveSvapi utkRSTA sthitirbhavatyeveti haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtotaM ukkoseNaM saMkhijAI vAsasahassAI' he gautama ! paryAptaka ekendriya jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se saMkhyAta hajAra varSoM kA hai yaha isa prakAra se hai-ekendriya pRthivIkAyika kI utkRSTabhava sthiti 22 hajAra varSa kI hai apkAyika kI sAta hajAra varSa kI hai tejaskAyika kI tIna rAta dina kI hai| vAyukAyika kI tIna hajAravarSa kI hai aura vanaspatikAdhika kI daza hajAra varSa kI hai| ina jIvoM ke nirantara katipaya paryApta savoM kI saMkalanA se saMkhyAta hajAra varSoM kA pramANa sadha jAtA hai evaM veiMdie vi NavaraM saMkhejjAI. vAsAI paryAptaka dIndriya jIvoM kI kAyasthiti kA pramANa bhI. jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se saMkhyAta varSoM kA hai dIndriya jIvoM kI bhavasthiti kA pramANa 12 varSa kA hai dIndriya jIvoM ke saba bhavoM meM yahI utkRSTa sthiti ho aisA niyama nahIM ho sahassAI gautama ! pati 4 4 diyaa| nI yasthitinA paNa jaghanyathI eka aMtarmahatamAM che. ane utkRSTathI saMkhyAta hajAra varSo che. te A pramANe che-eka IdriyavALA pRthvIkAyika jIvanI utkRSTa bhavasthiti 22 bAvIsa hajAra varSanI che. apUkAyikanI 7 sAta hajAra varSanI che. tejaskAyikanI traNa rAta divasanI che. vAyakAyikanI traNa hajAra varSanI che. ane vanaspatikAyika jIvanI dasa hajAra varSanI che. A jInA niraMtara keTalAka paryApta bhavenI saMkalanA-gaNanAthI saMkhyAta hajAra varSonuM pramANa maLI jya cha. 'evaM ceiMdie vi Navara saMkhejjAiM vAsAI' paryApta chadriyavANA jIvanI kAyasthitinuM pramANa paNa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM che. ane utkRSTathI saMkhyAta varSonuM che. be IndriyavALA jInI bhavasthitinuM pramANa 12 bAra varSanuM che. be IdriyavALA nA badhAja bhAmAM Aja utkRSTa
Page #1170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1948 jIvAbhigamasUtre niyamaH, tataH katipaya nirantara paryAptabhava saMkalanayA'pi saMkhyeyAnye'pi saMkhyeyAnyeva varSANi labhyante na tu varSasahasrANi vA iti / 'tei dieNaM bhaMte ! saMkhejjarAI 'diyA' trIndriyANAM bhadanta / kiyatI khalu bhavasthitiH ? gautama 1 jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSataH saMkhye yAni rAtrindivAni paryAptakatrIndriyANAM bhavasthiterutkarpato ye kona - pacAzaddivasapramANatayA katipaya nirantaraparyAptabhava saMkalanAyAmapi saMkhyeyarAtriMdivAnAmeva labhyamAnatvAditi / 'cauridieNaM0 saMkhejjAmAsA' caturindriyANAM khalu jaghanyenArmuhUrtam utkarSataH saMkhyeyAnmAsAn paryAptaka caturindriyANAmutkarpataH paNmAsapramANatayA katipayanintaraparyAptabhavakAlasaMkalanayA sakatA hai ataH katipaya nirantara paryAptabhavoM kI saMkalanA se bhI saMkhyAta varSa hI labdha hote haiM sau varSa yA hajAra varSa labdha nahIM hote haiM / 'iMdie NaM bhaMte / saMkhejjA rAIdiyA paryAptaka teindriya jIvoM kI kAyasthiti hai bhadanta ! kitane kAla kI hai ? to isake uttara meM prabhu ne kahA- he gautama ! paryAptaka teindriya jIvoM kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrtta kI hai aura utkRSTa se saMkhyAta rAtadinoM kI hai / kyoMki inakI utkRSTa se bhavasthiti 49 dina kI hai ataH katipaya nirantara paryApta bhavoM kI saMkalanA meM vaha saMkhyAta rAta dinoM ke pramANa hI labdha hotI hai / 'cauridie NaM saMkhejA mAsA' paryApta cauindriya jIvoM kI kAryasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se vaha saMkhyAta mAsoM kI hai kyoMki cauindriya * sthiti hAya evA niyama khani zaktA nathI tethI keTalAka nira'tara paryAsaka jIvAnI sa*kalanA--gaNanAthI paNa sakhyAta vaja lakhyuM ane che. se| va athavA Debhara varSa sakhdha thatA nathI. 'teIdieNaM bhaMte! saMkhejjA iMdiyA ' paryAptaka traNa iMdriyavALA jIvAnI kayasthiti he bhagavan ! keTalA kALanI kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM' ke-he gautama ! paryAptaka te Indriya jIvAnI kAcasthiti janyathI eka aMtarmuhUrtInI che. ane utkRSTathI sakhyAta rAta divasanI che. kemake emanI utkRSTathI bhavasthiti 49 egaNu pacAsa divasanI che. tethI keTalAka niraMtara paryApta bhavAnI sa kalanA--gaNanAmAM te sakhyAta rAta hivasanA prabhANubhAM na samdha thAya che. 'cauridieNaM saMkhejjA mAsA' paryAptaka cauiiMdriya jIvAnI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUtanI che, ane utkRSTathI te sakhyAta mAseAnI che. kemake cauindriya jIvanI bhavasthiti
Page #1171
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1949 saMkhyeyAnAmeva mAsAnAM prApyamAnatvAt iti / 'ejjatta paMciMdie sAgarovama sayapuhuttaM sAirega' eptikapaJcandriyAH khalu gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam dvisAgaropamazatAdArabhya navasAgaropamazataM yAvat zatapRthaktvamityarthaH / 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA!, jahanneNaM aMtomuhurta-ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabbhahiyAI ekendriyasya khalu bhadanta / kiyatkAlamantaram-ekendriyAduddRtya punarekendriyatvojIva kI bhavasthiti utkRSTa se chaha mAsa pramANa kI gaI hai ataH katipaya nirantara paryApta bhavoM kI saMkalanA meM vaha saMkhyAta mahInoM kI labdha hotI hai 'pajjattaga paMciMdie sogaropama sayapuhuttaM sAtirega' paryAptaka paJcendriya jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva kI hai arthAt dvi sAgaropama zata se lekara nava sAgagepama zata taka kI hai 'egidiyassa gaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ataraM hoI' he bhadanta ! ekendriya paryAya ko choDakara punaH usakI prApti meM kitanA aMtara hotA hai-viraha kAla paDatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgaropamasahassAI saMkhejjavAsamabhahiyAI' he gautama ! ekendriya paryAya ko choDakara punaH ekendriya paryAya prApta karane meM aMtara jaghanya se to eka aMtarmuhUrta kA paDatA hai aura utkRSTa se saMkhyAtavarSa adhika 2 hajAra sAgaropama kA paDatA hai kyoMki usakAya kI kAsthiti kA jitanA kAla hai vahI utkRSTathI cha mAsa pramANunI kahevAmAM Ave che. tethI keTalAka nirantara paryApta savAnI sadAnA gAnAthI te jyAta mahInAmAnI taya che. 'pajjatta paMcidie sAgarovamasayapuhuttaM sAtirega' paryAsa payandriya panI sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgarepama zata pRthakRtvanI che. arthAt dvi sAgaropamazatathI laIne nava sAgaropamazata sudhInI cha. 'egidiyarasa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM aMtara hoI' bhagavan me ndriya payoyane choDIne pharIthI tenI prApti thavAmAM keTalA kALanuM aMtara hoya che? hai| pi26 thAya cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 41 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabhahiyAI gautama! eka IndriyanA paryAyane choDIne pharIthI eka indriya paryAyane prApta karavAmAM jaghanyathI eka aMtarmahartinuM aMtara thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta varSa adhika be hajAra sAgaropamAM thAya che kemake-trasakAyanI kAyasthitine jeTale
Page #1172
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra palabdhau kiyataH kAlasya vyavadhAnatA ? jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarpato ve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSAdhike, sakAyasya yAvAna kAyasthiti kAlaH sa eva kAla ekendriyasyApi trasakAyasthitikAlazca-saMkhyeyavarpasahasrAbhyadhikaH sAgaropamasahasradvayAtmakaH iti / 'beiMdiyassa gaM aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' dvIndriyasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati bhagavAnAha ?-gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarpaNa vanaspatikAla dvIndriyAdibhya uddhRtya vanaspatipvanantakAlaparyantamavasthAnAt iti / 'evaM teiMdiyassa cauridiyassa paMciMdiyassa' evaM :dvIndriyasUtravat tri-catu-paJcendriya sUtrANyapi bhAvanIyAni sarvatraivaM jaghanyato'ntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAlaM yAvaditi ekendriya kA aMtara kAla hai sUtrakAra svayaM Age aisA kahegeM-'tasakAie NaM bhaMte ! tasakAya tti kAlato kevacciraM hoI' goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dosAgarovamAI sNkhejjvaasmnbhhiyaaii| veiMdidhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoti' he bhadanta ! dIndriya kI paryAya ko choDakara punaH dIndriya paryAya ko prApta karane meM antara kAla kitanekAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNaNaM aMtonuhuttaM ughosaNa vaNassaikAlo' he gautama dvIndriya paryAya ko choDakara punaH hIndriya paryAya ko prApta karane meM antarakAla jaghanya se to eka antarmuharta kA paDatA hai aura utkRSTa seM vanaspatikAla pramANa paDatA hai 'evaM leiMdiyassa cAridiyassa paMcediyassa' isI prakAra se teindriya paryAya ko chor3ane para punaH usakI prApti karane meM cauindriya paryAya ko choDakara punaH usakI prApti kALa che. eja ekendriya jIvane aMtara kALa kahela che. te sUtrakAra svayaM AgaLa 4 che. 'tasakAieNaM bhaMte / tasakAyatti kAlao kevaccira hoI, goyamA ! jahaNNaNa aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarovamA saMkhejjavAsamanbhahiyAI; veiMdiyassa gaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaccira hoti' 8 sagavan / dandriya upanA paryAyana choDIne pharIthI DhondriyapaNane prApta karavAmAM keTalA kALane aMtarakALa hoya cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMto muhattaM ukoseNaM vaNassaikAlo' gautama !dIndriya paryAyana chIna zathI dIndriya paryAyane prApta karavAmAM aMtara kALa jaghanyathI te eka aMtarmuhUrtane thAya che ma. TathA vanaspati 4 pramAnu' che. 'evaM teiMdiyassa cauridiyassa paMciMdiyassa' mA pramANe tendriya paryAyane chIna zIthI tere pAsa 42vAmAM, cauI driyanA paryAne cheDIne pharIthI cauIdriya paNAne prApta karavAmAM ane paMcendriya paryAyane cheDIne pharIthI paMcendriya paNAne prApta karavAmAM
Page #1173
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1151 prakriyottaram 'apajjattagANaM evaM ceva' aparyAptakaikendriyAdi paJcendriyAntAnAmevamevA'ptaraM jJAtavyam / AlApakaprakArastvevam-'egidiya apajjattagassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtohuttaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMvijjavAsamabhahiyAI, beiMdiya apajjattagassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtosuhRttaM-ukkoseNaM aNaMta kAlaM vaNassai kAlo, evaM jAva paMciMdiya apajjattAssa ekendriyAparyApta. kasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntamuhUrtam utkarSeNa dve sAgaropamasahastre saMkhyeyavarSAbhyadhike dvIndriyA'paryAptakasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciI savati? gautama! jaghanyenAntarmahartama utkarpaNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSAdhike dvIndriyA'paryAptakasya khalu bhadanta ! karane meM aura paMcendriya paryAya ko chor3ane para punaH usakI prApti karane meM aMtara kAla paDatA hai-arthAta-jaghanya le eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa taka kA aMtara paDatA hai| 'apajjattagANaM evaM ceva pajjattagANa vi evaM ceva' he bhadanta ! apayAptaka ekendriya kI paryAya choDane para punaH usakI prApti meM aMtara kitanA paDatA hai-isake uttara meM prakSu kahate haiM-he gautama ! aparyAptaka ekendriya paryAya ko chor3ane para puna: usakI prApti karane meM antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa se saMkhyAtavarSa adhika do hajAra sAgara kA paDatA hai do indriya aparyAptaka kI paryAya ko choDa kara puna: usakI prApti karane meM aMtara kitane kAla kA paDatA hai ? he gautama ! do indriya aparyAptaka kI paryAya ko choDane para punaH 'usako prAsi karane meM antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura aMtara kALa hoya che. arthAta jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM ane utkRSTathI vanaspati prabhAnu mata2 thAya che. 'apajjattagANaM evaM ceva pajjattagANa vi evaM cevara lAvan ! aparyAsa mandriya paryAya choDIne zathI tana prApta karavAmAM keTaluM aMtara thAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama aparyApaka eka IdriyanA paryAyane cheDIne pharIthI tene prApta karavAmAM jaghanya aMtara eka aMtarmahatuM ane utkRSTathI saMkhyAta varSa adhika ba hajAra sAgaropamanuM thAya che. be Indriya aparyAptakanI' paryAyane choDIne pharIthI tene prApta karavAmAM keTalA kALanuM aMtara paDe che? he gautama ! be Indriya apayatakanA paryAyane choDavAthI pharIthI tene prApta karavAmAM jaghanya
Page #1174
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 1152 antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! javanyenAntarmuhUm utkarSeNA'nantaM 'kAlo vanarapatikAlaH, evaM yAvat paJcendriyA'paryAptakasyeti / 'pajjattagANaM vi ' evaM ceva' paryAptakAnAmapi evameva AlApaka evam - "egiMdiyapajjatagassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutaM ukko seNaM aNataM kAlaM vaNassakAlo, evaM jAva paMciMdiyapajjattagassa' ekendriyaparyAptakasya khala bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa dve sAgaropamasahasre saMkhyeyavarSAbhyadhike, dvIndriyaparyAptakasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kriyacciraM bhavati ? gautama / jaghanyenAntarmuhUrtam utkarpeNA'nantaM kAlo vanaspatikAlaH, evaM yAvat paJcendriyaparyAptakarayApi iti // sU0 126 // ekendriyAdInAM pArasparikamalpabahulamAha " mUlam - eesi NaM bhaMte! egiMdiya beiMdiya teiMdiya cau - riMdiya paMciMdiyANaM kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA / savvatthovA paMciMdiyA ghauriMdiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA veiMdiyA visesAhiyA egiMdiyA anaMtaguNA / evamapajattagANaM savvatthovA utkRSTa se vanaspati kAla pramANa anaMtakAla kA paDatA hai isI taraha se aparyApta paJcendriya kI paryAya ko choDane para punaH usakI prApti karane meM antara jAnanA cAhiye yahA~ AlApa prakAra aisA hai - 'egiM; diya apajjantassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! - japaNeNaM aMtontaM uphoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamahiyAI beiMdiya apajjanttassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhRttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM vaNassai kAlo evaM jAva paMcidiya apajjattassa' // 120 // aMtara eka aMtarmuhUta'nuM che, ane utkRSTathI aMtara vanaspati kAla pramANu anaMtakALanu thAya che. eja pramANe aparyAptaka paMcendriyanA paryAyane cheDavAthI pharIthI tene prApta karavAmAM tenuM aMtara samajI levuM. tenA AlApanA prakAra yA pramANe che. - 'egiMdiya apajjattassa NaM bhate / aMtara kAlao kevacicara hoI goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarovamAI saMkhejjavAsamabhAhiyAI veiMdiya apajjattassa NaM bhaMte ! aMtara kAlao kevaccira hoi goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM arNataM kAlaM vaNassai kAlo evaM jAva paMci diya apajjattassa' // sU. 120 //
Page #1175
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.3 sU. 127 ekendriyAdInAmalpavahutva nirUpaNam 1953 paMciMdiyA apajattagA caDaridiyA apajattagA visesAhiyA, teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, egidiyA apajjattagA aNaMtaguNA, saiMdiyA pajjattagA vi samvatthotrA cauridiyA pajjattagA paMciMdiyapajjattagA visesAhiyA beiMdiya pajjattagA visesAhiyA teI. diya pajjattagA visesAhiyA egidiyapajjattagA aNaMtaguNA, saiMdiyA pajjattagA viselaahiyaa| eesiNaM bhaMte ! saiMdiyA gaM pajjattaga apajjattagANaM kayare kayarehito0, goyamA! sabasthovA saiMdiyA apajjattagA saiMdiyA pajjattagA sNkhejjgunnaa| evaM egidiyA vi| eesiNaM bhaMte ! beiMdiyANaM pajjattagA pajjattagANaM appA vahuM ?, goyamA! savvatthovA beiMdiyA pajjattagA apajjattagA alaMkhejjaguNA evaM teiMdiyacauridiya paMciMdiyA vi| eesi NaM bhaMte! egidiyANaM beiMdiyANaM teiM. diyANaM cauridiya paMciMdiyANa ya pajjattagANa ya apajjattagANa ya kayare kayarehito appA vA bahayA vA tullA vA visesAhiyA vA, goyamA ! savvatthovA cAuridiyA pajjattagA, paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA beiMdiyA pajjattagA visesAhiyA teiMdiyA pajjattagA visesAhiyA paMciMdiyA apajattagA asaMkhejjaguNA cauridiyA apajjattagA visesAhiyA teiMdiya apajjattagAvisesAhiyA beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA egidiya apajjattagA aNaMtaguNA saiMdiyA apjjttg| visesAhiyA egidiyaH pajjattagA saMkhejjaguNA saiMditha pajjattagA visesAhiyA, saiMdiyA visesaahiyaa| se taM paMcavihA saMsAralamAvaNNagA jIvA tti // tti cautthI patipattI ||suu0 127 // jI0 145
Page #1176
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 1154 chAyA - eteSAM khalu bhadanta ! ekendriya dvIndriyatrIndriyacaturindriyapaJcendriyANAM katarekatarebhyo'lpA vA, vahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH paJcendriyAH caturindriyA vizeSAdhikAH, trIndriyA vizeSAdhikAH, dvIndriyA vizepAdhikAH ekendriyA anantaguNAH / evamaparyAptakAnAM sarvastokAH paJcendriyA aparyAptakAH caturindriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH, trIndriyA aparyA takA vizeSAdhikAH dvIndriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH ekendriyA aparyAptakAH anantaguNAH sendriyA paryAptakA vishepaadhikaaH| sarvastokA caturindriyAH paryAptakAH paJcendriyAH paryAptA vizepAdhikAH dvIndriyaparyAptakA vizepAdhikAH trIndriyaparyApta kAvizeSAdhikAH ekendriya paryAptakAH anantaguNAH sendriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH / eteSAM khalu bhadanta ! sendriyANAM paryAptA'paryAptakAnAM katarekatarebhyo'lpA vA hukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sendriyA aparyAptakAH, sendriyA - paryAptakAHsaMkhyeyaguNAH, evaM ekendriyA api / eteSAM khalu bhadanta ! dvIndriyANAM paryAptAparyAptakAnAM alpabahutvam ! gautama ! sarvastokA dvIndri yAH paryAptakAH aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH 'evaM trIndriyacaturindriyapaJcendriyA api / eteSAM khalu madanta ! ekendriyANAM dvIndriya0 trIndriya0 caturindriya0 paJcendriyANAM ca paryAptakAnAJcA'paryAptakAnAJca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH caturindriyAH paryAptakAH, paJcendriyAH paryAkA vizeSAdhikAH dvIndriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH trIndriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH paJcendriyA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH caturindriyA aparyAsakA vizeSAdhikAH trIndrayA aparyAptakA vizeSAdhikAH dvIndriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH ekendriyAsparyAptakA anantaguNAH sendriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH ekendriyaparyAptakAH saMkhyeyaguNAH sendriyaparyAptakA vizeSAdhikA sendriyA vizeSAdhikAH / ta ete paJcavidhAH saMsAratamApannakA jIvAH / caturthI pratipattiH sU0||27|| TIkA - 'eesi NaM bhaMte ! egiMdiya beiMdiya teiMdiya cauriMdiyapaMcidialpabahutva kathana 'eesi NaM bhaMte ! egiMdiya vediya teiMdiya cariMdiya paMcidiyoNaM kayare kayarehiMto appA vA' - ityAdi / TIkArtha- gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! ina apa bahutvanuM kathana 'eesiNaM bhaMte ! egi diya veiMdriya teiMdiya cauriMdiya paMci diyANaM kayare kayarehiM to ApA vA' dhatyAhi TIkA -gautamasvAmIe prabhuzrIne evu* pUchyuM ke he bhagavan ! A eke
Page #1177
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra. 3 sU. 127 ekendriyAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1155 yA kayarekayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paMciMdiyA' eteSAM vakSyamANaka - dvi-tri- catu: - paJcendriyANAM katarebhyaH katare'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA jIvAH ityalpa - bahutvaviSayaH praznaH bhagavAnAha - gautama ! pu madhye sarvabhyaH stokAH paJcendriyAH saMkhyeyayojanakoTikoTipramANaviSkambhasUcI pramitapratarAsaMkhyeyabhAgavartyasaMkhyeyazreNIgatAkAzapradezarAzipramANatvAt / 'cauriMdiyA visesAhiyA' paJcendriyApekSayA caturindriyA vizepAdhikAH viSkambhasUcyAsteSAM prabhUtasaMkhyeyayojanaekendriya, do indriya, teindriya, cauindriya, aura paMcendriya jIvoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA 'bahuyA vA' bahuta haiM kauna kinake 'tullA vA' barAbara haiM ? kauna kise 'visesAhiyA vA' vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! samvatthovA paMcidiyA' he gautama! ina jIvoM ke bIca meM sabase kama paJcendriya jIva hai 'cariMdiyA visesAhiyA' ina paJcendriya jIvoM kI apekSA cauindriya jIva vizeSodhika haiM / paJcendriya jIvoM ko saba se alpa jo batalAyA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki ye paJcendriya jIva saMkhyAta yojana koTI koTI pramANa viSkambha sUcI se pramita jo pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga hai / usa asaMkhyAtaveM bhAgavartI jo asaMkhyAta zreNigata AkAza pradezarAzi hai isa rAzi pramANa haiM / inakI apekSA jo caturindriya jIvoM ko vizeSAdhika kahA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki ye jIva saMkhyAta ndriya, dvIndriya, te indriya, cauindriya ane pacendriya jIvAmAM kayA jIvA kayA jIvA puratA bhakSya che ? yA kavI yA vo haratAM 'bahuyA vA' vadhAre che ? Ae nA 42tAM 'tullA vA' marAmara che bhane Ae honA 42tAM 'visesAhiyA vA' vizeSAdhika he ? yA praznanA uttarabhAM anuzrI che-"goyamA ! savvatthovA paMci 'diyA' he Atama ! yA madhA bhaveobhAM sauthI mAchA pathendriya che. 'cauriMdiyA visesAhiyA' 2mA payendriya vA ratAM yAra 'driyavANA bhve| vizeSAdhika che. paMcendriya jIvAne je sauthI alpa kahevAmAM Avela che, tenuM tApa evuM che ke A pacendriya jIvA sakhyAta ceAjana kATikATi pramANa viSNubha sUcithI prataranA je asakhyAtamA bhAga che. e sakhyAtamA bhAga ti" asakhyAta zreNigata je AkAza pradeza rAzi che, e rAzi pramANunA che. tenA karatAM je caturindriya jIvAne vizeSAdhika kahyA che tenuM kAraNa evuM che ke e jIvA sakhyAta yAjana kATikATi pramANu viSyambhasUci che. e viSNu
Page #1178
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra koTikoTipramANatvAt / 'teiMdiyA visesAhiyA' trIndriyAH punazraturindriyebhyovizeSAdhikAH tepAM viSkambhasUcyA'prabhUtatara saMkhyeyayojanakoTikoTipramANatvAta / 'peiMdiyA visesAhiyA' tebhyo'pi dvIndriyAH vizeSAdhikAH teSAM dvIndriyANAM viSkambhasUcyAH prabhUtatamasaMkhyeyayojanakoTikoTipramANatvAt iti / 'egidiyA aNaMtaguNA' dvIndriyebhyo'pi ekendriyA anantaguNA adhikAH, vanaspati jIvAnAmanantA'nantatvAt iti / saMprati aparyAptavizeSaNaviziSTAnAmepAmalpavahutvamAha-evaM apajjattagANaM' evamaparyAptakAnAm tathAhi-aparyAptakaika dvi-tri catuH paJcendriyavatAM katarebhyaH katare'lpA bahukA stulyAvizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-gautama ! 'sabvatthovA paMciMdiyA apajjattagA' aparyAptakayojana koTI koTI pramANa jo viSkambha sUcI hai usa viSkambha sUcI ke jo bahuta adhika saMkhyAta yojana koTi koTI haiM, unake barAbara inakA pramANa hai inakI apekSA 'teiMdiyA visesAhiyA' teindriya jIva vizeSAdhika haiM-kyoMki inakA pramANa viSkambha sUcI ke jo prabhUtatara saMkhyAta yojana koTI haiM unake barAbara hai 'veiMdiyA visesAhiyA' inakI apekSA do indriya jIva vizeSAdhika haiM kyoMki inakA pramANa viSkambha sUcI ke jo prabhUtatama saMkhyAta yojana hai usa kI koTI koTI ke barAbara hai| 'egidiyA aNaMtaguNA' inakI apekSA ekendriya jIva anantaguNeM haiM kyoMki ekendriya jIva rAzi vanaspatikAyika jIvoM kI apekSA anantAnanta pramANa vAlI kahI gaI hai| aparyApta ekendriyAdika jIvoM ke alpavahutva kA kathana'evaM apajjattagANaM savvatthovA, paMciMdiyA apajjattagA criNmbhasUcinA je ghaNuM vadhAre saMkhyAta jana keTiTi che. tenI barAbara enuM prabhA che. tenA 42tA 'teiMdiyA visesAhiyA' ndriyANA visheSAdhika che. kemake-teonuM pramANu viSkambhasUcinuM je prabhUtatara saMkhyAta kaTi 3TI che. tenI marAsa2 cha. veiMdiyA visesAhiyA' tenA 42ta me diyavAsa jIva vizeSAdhika che. kemake tenuM pramANa viSkampasUcInA je prabhutatara saMkhyAta yauna cha tanI saTI TInI parAmara cha. 'egi diyA aNaMtaguNA' tanA karatAM eka indriyavALA ja anaMtagaNuM che. kemake-ekendriya jIvarAzi vanaspatikAyika jIvenA karatAM anantAnanta pramANuvALI kahevAmAM Avela che. aparyAptaka ekendriyAdika nA alpa bahutvanuM kathana 'evaM apajattagANaM savvatthovA paMciMdiyA, apajjattagA cariMdiyA apajjattagA
Page #1179
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 sa. 127 ekendriyAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1157 paJcandriyAH sarvataH stokAH ekapratare'gulA'saMkhyeyabhAgamAtrANi yAvanti khaNDAni tAvatpramANatvAt iti / 'cauridiyA apajjattagA visesAhiyA' aparyAtaka caturindriyAH paJcendriyebhyo vizeSAdhikAH prabhUtatarA'zulA'saMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt / teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' trIndriyA aparyAptakAzcaturindriyebhyo vizeSAdhikAH uktayukteH iti / 'beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' adhikendriyebhyo nyUnAH iti hetoH dvIndriyA aparyAptakA strIndriyebhyovizeSAdhikAH prabhUtatamapratarAGgulAsaMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt / 'egidiya diyA apajjattagA visesAhiyA' he bhadanta ! aparyAptaka ekendriyAdika jIvoM ke bIca meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna jIva kinake barAbara hai 'evaM kauna jIva kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai-he gautama ! sabase kama paJcendriya aparyAptaka haiM kyoMki eka pratara meM jitane aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa haiM unake barAbara inakA pramANa hai inakI apekSA cauindriya aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM-kyoMki eka pratara meM jitane prabhUta aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa hai unake barAbara inake pramANa haiM 'teiMdiyA apajjattagA viselAhiyA beiMdiyA apajjattagA dilelAhiyA, egidiyA apajjattagA aNaMtaguNA' aparyAptaka teindriya jIvoM kA pramANa apa. ptika cauindriya jIvoM kI apekSA vizeSAdhika hai kyoMki eka pratara meM jitane prabhUtatara aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa visesAhiyA' mAvan ! aparyAsa yendriyAla mA 4yA nA karatAM alpa che? kyA che kyA jIva karatAM vadhAre che? kayA ja kayA jIvanI kharekhara che? ane kayA jIvo kyA jIvAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama! sauthI ochA pacendriya aparyAptaka jIva che. kemake-eka prataramAM jeTalA AgaLanA asaMkhyAta bhAga pramANunA khaDe che. tenI khabara tenuM pramANa che. tenA karatAM cAra Idriya vALA aparyAptaka jI vizeSAdhika che. kemake eka prataramAM jeTalA prabhUta AgaLanA madhyAtamA mA prabhA'cha tenI ma2 tenu prabhA che. 'teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, pagidiyA apajja., tagA aNaMtaguNA' maryAta ra diyavA vAnu pramANa aparyAsa yAra IMdriyavALA jIvenA karatAM vizeSAdhika che. kemake eka prataramAM jeTalA prabhU
Page #1180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1158 jIvAmigamasUtra apajjattagA aNaMtaguNA' ekendriyAH aparyAptakAH jIvAH anantA'nantaguNAH vanaspatikAyAnAmaparyAptakAnAmanantAnantatayA sadA prApyamANatvAt / 'saiMdiyA pajjatagA visesAhiyA' sendriyAH paryAptakA vizeSaguNAdhikA iti / paryAptakaikendriyAdInAmalpatvAdikaM vakti-'savvatthovA0" ityAdi, paryAptakaikendriyAdInAM ke kebhyo'lpAH0 ityAdi praznaH ! bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA cauridiyA pajjattagA' sarvastokAzcaturindriyAH paryAptakAH yato'lpAyupazcaturindriyAstataH prabhUtakAlamavasthAnAbhAvAt, pRcchAsamaye stokA avApyante te stokA api pratareyAvanti agulA'saMkhyeyabhAgamAtrANi khaNDAni tAvad mAnatvAditi / 'paMdiyA haiM utane ye haiM / aparyAptaka teindriya jIvoM kI apekSA aparyAptaka do indriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki eka pratara meM jitane prabhUtatama aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa haiM utane ye haiM / aparyAptaka teindriya jIvoM kI apekSA aparyAptaka doindriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki eka pratara meM jitane prabhUtatama aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa haiM unake barAbara inakA pramANa hai / ina aparyAptaka doindrika jIvoM kI apekSA jo ekendriya aparyAptaka jIva haiM ve anantaguNa haiM kyoMki vanaspatikAyika jo aparyApta jIva haiM ve anantAna-ta haiN| 'seiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' sendriya paryAptaka jIva vizepAdhika haiN| paryAptaka ekendriyAdika jIvoM ke alpabahutva kA kathana 'savvatthovA caturidiyA pajjattagA, paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA, veiMdiya pajjatagA visesAhiyA, teiMdiya pajjattagA visesA. hiyA, egidiya pajjattagA aNaMtaguNA, saiMdiyA pajjattagA visesaatatara AMgaLanA asaMkhyAta bhAga pramANa khaMDe che eTalA te che. aparyApaka te Idriya nA karatAM aparyAptaka be IdriyavALA jI vizeSAdhika che. kemake eka prataramAM jeTalA prabhutatama AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga khaMDa che tenI barAbara tenuM pramANa che. A aparyAptaka be IdriyavALA jenA karatAM 'eka Idriya aparyAptaka jIve anaMta gaNe che. kemake-je vanaspatikAyika cha, ta mana tAnata cha. 'seiMdiyA pajjattagA visesAhiyA' sendriya paryAptaka jIva vizeSAdhika che. paryAptaka ekendriya jInA alpa bahatvanuM kathana'svvtthovaa caturiM diyA pajjattago, paMci diyA pajjattagA visesAhiyA, ve. iMdiyA panjattagA visesAhiyA, egi diyA pajjattagA aNaMtaguNA, sediyA pajjattagA * visesAhiyA' gItamapAbhIya prabhuzrIna kyAre me pUchyu bhagavan !
Page #1181
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.3 sU. 127 ekendriyAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1159 pajjattagA visesAhiyA' paJcandriyAzcaturindriyApekSayA paryAptakAH santo vizeSAdhikAH prabhUtatarA'gulAsaMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAditi / 'beiMdiya pajattagA visesAhiyA' paryAptakadvIndriyA vizeSAdhikAH paJcandriyApekSayA, prabhUtatarAgulAsaMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAta teI diya pajattagA visesAhiyA' dvIndriya paryAptakApekSayA trIndriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH svabhAvAdeva teSAM prabhUtatarA hiyA' jaba gautama ne prabhu se aisA pachA-he bhadanta ! paryApta ekendriya paryApna do indriya. paryApta teindriya paryApta cauhandriya paryApta paMcendriya ina jIvoM meM se kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahata haiM ? kaula kinake barAbara haiM ? aura kauna kina se vizeSAdhika haiM ? taba prabhu ne una se aisA kahA he gautama ! paryApta coindriya jIva saba se kama haiM kyoMki cauindriya jIva alpa Ayu vAle hote haiM ataH adhika kAla taka inakA avasthAna nahIM ho sakatA hai tathA pRcchA ke samaya meM ye bahuta thoDe pAye jAte haiM inakI stokatA -alpatA-bhI eka pratara meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jitane khaNDa hai inakI apekSA paryAptaka paJcendriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki inakA pramANa utanI eka pratara meM prabhUtatara aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jitane khaNDa haiM unake barAbara haiM inakI apekSA dvIndriya paryAptaka vizeSAdhika haiM kyoMki ye prabhUtatara pratarAGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa jitane khaNDa haiM utane pramANa haiM / inakI apekSA paryAptaka ekendriya paryAmaka zrIndriya paryApaka tendriya, paryApaka cauIndriya, ane pacendriya e jIvamAM kyA jI kenA karatAM alpa che? kayA cho kayA jIvo karatAM vadhAre che? kayA jIva kyA jIvanI barAbara che? ane kayA jI kyA jI karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe teone evuM kahyuM ke-he gautama! paryAptaka cAra IndriyavALA che sauthI ochA che. kemake cI Idriya jIve alpa-ochA AyuvALA hoya che. tethI vadhAre samaya sudhI temanuM avasthAna hotuM nathI. tathA pRcchAnA samaye e ghaNuMja thoDA maLe che. manuM alpatva paNa eka prataramAM AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa jeTalA khaMDa che. tenI barAbara che. tenA karatAM paryAptaka paMcendriya jIva vizeSAdhika che. kemake tenuM pramANe temanuM eka pramANe temanuM eka prataramAM prabhUtatara AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa jeTalA khaMDa che tenI barAbara che. tenA karatAM kIndriya paryApaka vizeSAdhika che kemake-teo pratyutara pratarAMgulanA asaMkhyAtamA bhAga rUpa jeTalA khaDe che. teTalA pramANunA che. tenA karatA
Page #1182
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtre aMgulA'saMkhyeyabhAgakhaNDa pramANAtvAt / 'egiMdiyapajjattagA anaMtaguNA' ekendriyaparyAptakA anantaguNAH vanaspatikAyAnAM paryAptAnAmAnantyAt / 'saI' diyA pajjattagA visesAhiyA' sendriyAH paryAptakA vizepAdhikA iti / samprati teSAM paryAptA'paryAptakasamuditAnAmalpabahutvam Aha - 'eesi NaM bhate ! saGghadiyANaM pajjattaga apajjattagANaM kayarekayarehiMto appA vA- vahuyA vA-tullA vA - visesA - hiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! sendriyaparyAptA'paryAptakAnAM katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama! 'savvatthovA saI' diyA apajjattagA, saI diyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sarvebhyaH stokA - alpAH sendriyA aparyAptakAH sendriyAH paryAptakAstu tebhyassaMkhyeyaguNA teindriya paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM kyoMki ye svabhAvataH hI prabhUtatara aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga rUpa khaNDa pramANa hote haiM / inakI apekSA ekendriya paryAptaka anantaguNeM adhika haiM kyoMki paryAptaka vanaspatikAdhika ananta hai / tathA sendriya paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM / ava gautama prabhu se aisA pUchate haiM ki 'eesi NaM bhaMte / saiMdiyA NaM pajjantaga apajjantagANaM kayare 2' he bhadanta ! ina sendriya paryAptaka aura aparyApta jIvoM ke bIca meM kauna, jIva kinakI apekSA alpa haiM ? aura kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kitake tulya hai aura kauna kinake barAbara haiM ? inake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! savvatthovA saiMdiyA apajjantagA, saiMdiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' he gautama ! sabase kama sendriya aparyAptaka haiM aura inakI apekSA sendriya 1160 taiindriya paryAsaka jIva vizeSAdhika che. kemake teo svabhAvathI prabhUtatara AMgaLanA asakhyAtamA bhAga rUpa khaMDa pramANa che. tenA karatAM ekendriya paryAMsaka anaMta gaNA vadhAre che. kemake paryAptaka vanaspati kAyika jIvA anata che. tathA sendriya paryAMsaka jIva vizeSAdhika che. have gautamasvAmI anuzrIne yevu che che - eesiNaM bhaMte ! saiMdiyANaM pajjattaga apajjattagANaM kayare kayare' he bhagavan ! yA seMdriya paryApta ane aparyApta jIvAmAM kANu jIva karyA jIva karatAM alpa che ? kyA jIva yA jIva karatAM vadhAre che. yA jIvA kayA jIvAnI kharAkhara che? ane kyA jIve kyA ve ratAM vizeSAdhi che. yA praznanA uttarabhAM prabhu zrI he che - 'goyamA ! savtra tyAtrA sadiyA apajjattA saiMdiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' he gautama ! sAthI AchA sendriya aparyAMsakA che. ane tenA karatAM sendriya paryApta saMkhyAtagaNA
Page #1183
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 4 sU. 127 ekendriyAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1161 adhikA bhavanti / ' evaM ergidiyA vi' evamekendriyA api aparyApta kai kendriyAH sarvastokAH saMkhye guNAzcAdhikA paryApta kai kendriyAH, ekendriyeSu hi bahavaH sUkSmAH stokA bhavanti ca saMkhyeyaguNAH paryApta kai kendriyA: / 'eesi NaM bha'te ! beI diyANaM pajjattagA pajjattagANaM appA bahuM0 ? goyamA ! savvatthovA beI diyA pajjattagA apajjattagA asaMkhejjaguNA' eteSAM khalu bhadanta ! dvIndriyANAM paryAptakA'paryAptakAnAmalpabahutvAdikaM katarekatarebhya iti praznaH ? gautama ! sarvasvokA dvIndriyAH paryAptA bhavanti yAvanti pratare'GgulA saMkhyeyabhAgamAtrANi khaNDAni paryApta saMkhyAtaguNe' adhika haiM / 'evaM egiMdiyA vi' isI taraha jo ekendriya aparyAptaka haiM ve saba se kama haiM aura jo ekendriya paryAtaka haiM ve unakI apekSA saMkhyAtaguNeM adhika haiM / ekendriya jIvoM meM sUkSma ekendriya jIva bahuta haiM kyoMki ye sarvaloka meM bhare hue haiM inameM bhI jo sUkSma aparyAptaka jIva haiM ve saba se kama haiM, aura inakI apekSA jo sUkSma paryAptaka jIva hai ve saMkhyAtaguNeM haiM / 'etesi NaM bhaMte! beiMdiyANaM pajjanttApajjantagANaM appA bahuM0 ?' he bhadanta ! ina paryApta aparyAptaka doindriya jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna jIva fara barAbara haiM aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara maiM prabhu kahate haiM - he gautama ! saba se kama dvIndriya paryAptaka haiM aura inakI apekSA dvIndriya aparyAptaka asaMkhyAtaguNeM adhika haiM pratara aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra meM jitane khaNDa haiM utane khaNDa vadhAre che. 'evaM egiM' diyA vi' me prabhA ne meDendriya saparyA che, te sauthI echA che. ekendriya paryAptaka che, te tenA karatAM sakhyAtagaNA vadhAre che. ekendriya jIveAmAM sUkSma ekendriya jIva ghaNA che, kemake e khadhA leAkamAM bharelA che. temAM paNa je sUkSma apasaka jIva che, te badhAthI echA che. ane tenA karatAM je sUkSma paryAptaka jIva che, te sakhyAta gaNA che. 'C siNaM bhaMte! bei MdiyANaM pajjattApajjattagANaM appA bahu0' DDe bhagavAn ! yA paryApta ane aparyAptaka e IMdriyavALA jIvomAM kyA jIvA kayA jIvA karatAM alpa che ? kayA jIvA yA jIvA karatAM vadhAre che? kyA jIvA yA jIvAnI kharAkhara che? ane kayA jIvA kayA jIvAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke gautama! sauthI ochA dvIndriya paryAptaka che. ane tenA karatA dvIndriya paryAptaka asaMkhyAta gaNA vadhAre che. prataramAM AMgaLanA sakhyAtamA bhAga mAtramAM jeTalA khaMDa che, eTalA khaMDa pramANu dvIndriya jI0 146 meM
Page #1184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1162 jIvAmigamasUtre tAvatpramANakatvAttepAm tebhyaH aparyAptakA dvIndriyA asaMkhyeyANAH pratarADagulA'saMkhyeyabhAgakhaNDapramANakatvAt iti / 'evaM teiMdiya cauridiya paMcediyA vi' evameva trIndriyAzcaturindriyAH paJcandriyA api pratyekaM sarvastokebhyo'paryAptakA asaMkhyeyaguNA adhikAH iti / samprati-ekendriyasamuditaparyAptakAparyAptakAnAmalpavahutvAdikamAha-'eesi NaM maMte ! egidiyANaM veiMdiyANaM tei diyANaM cauridiyANaM paMciMdiyANaM pajjattagANa ya apajjattagANa ya kayarekayare0 ? goyamA ! savvatthovA cauriMdiyA pajjattagA paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA' eteSAM khala bhadanta ! ekendriyANAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAM paJcandripramANa to dvIndriya paryAptaka haiM inakI apekSA aparyApta doindriya asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki inakA pramANa pratara meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra jitane khaNDa haiM utanA hai isI taraha se tIna indriya paryAptaka aura tIna indriya aparyAptaka, cAra indriya paryAptaka aura cAra indriya aparyAptaka evaM pAMca indriya paryAptaka aura pAMca indriya aparyAptaka ina saba ke sambandha meM kathana jAnanA cAhiye arthAt ina saba meM apane 2 meM paryAptaka kama haiM aura aparyAptaka asaMkhyAta guNita haiM / 'eeli NaM bhaMte ! egidiyANaM, veiMdiyANaM, teiMdiyANaM, cauridiyANaM paMciMdiyANa ya pajjattagANa ya apajjattagANa ya kayare kayare' he adanta ! ekendriya paryApta aura ekendriya aparyApta, do indriya paryApta do indriya aparyApta, teindriya paryApta teindriya aparyApta, cauindriya paryApta cauindriya aparyApta, paJcendriya paryApta aura paJcandriya aparyAptaka ina saba jIvoM ke bIca meM paryAptaka che. tenA karatAM paryAptaka aparyAptaka hIndriya asaMkhyAtagaNu vadhAre che. kemake tenuM pramANa pataramAM AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga mAtra jeTalA khaMDa che, eTalA che. e ja pramANe traNa IdriyavALA paryAptaka ane traNa IndriyavALA aparyAptaka, cAra Idriya paryAptaka ane cAra Idriya aparyAptaka, tathA pAMca Idriya paryAptaka ane pAMca Idriya aparyAptaka A badhAnA saMbaMdhamAM kathana samajI levuM. arthAt A badhAmAM pita pitAnAmAM paryAptaka ochA che. ane mapAta: masabhyAtache. 'eesiNa bhaMte ! egidiyANaM veiMdiyANaM, te iMdiyANaM, caura diyANa, paMci diyANaya panjattagANaya apajjattagANaya kayare kayare0' he bhagavan ! ekendriya paryAptaka, ane ekendriya aparyAptaka dvIndriya paryAptaka, kIndriya aparyAptaka, te Indriya paryAptaka te Idriya aparyAptaka, cI Idriya paryA ptaka, cI Idriya aparyAptaka, paMcediya paryAptaka, paMcendriya aparyAptaka A badhA
Page #1185
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.4 sa. 127 ekendriyAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1163 yANAJca paryAptakAnAM ca aparyAptakAnAM ca katarebhyaH katare'lpA - bahukA - tulyAvizeSAdhikA veti praznaH bhagavAnAha - gautama ! sarvastokA caturindriyAH paryAptakAH tadapekSayA paMcendriyAH paryAptakA vizeSAdhikA bhavanti / 'beiMdiyA pajjattagA visesAhiyA, tei diyA pajjattagA visesAhiyA, paMcidiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, cAuriMdiyA apajjattamA visesAhiyA, tei diyA apajjattagA visesAhiyA, bei diyA apajjattagA viserAAhiyA, egiMdiya apajjattagA anaMtaguNA saI diyA apajjatagA visesAhiyA, egiMdiya pajjattA saMkhejjaguNA, saidiya pajjattA visesAhiyA saI diyA visesAhiyA - 'se' taM paMcavihA saMsArasamAvannagA jIvA' dvIndriyAH paryAptakA vizeSAdhikA aparyAptaka caturindriyebhyaH / paryAptaka dvIndriyApekSayA paryAptakA strIndriyA vizeSAdhikAH / aparyAptakapaJcendriyA kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA / savvatthovA cAuriMdiyA pajjanttagA' he gautama ! saba se kama paryApta cauindriya jIva hai inakI apekSA 'paMciMdiyA pajjantagA visesAhiyA' paryAptaka paJcendriya vizeSAdhika haiM inakI apekSA 'beiMdiyA pajjansamA visesAhiyA' paryAptaka doindriya jIva vizeSAdhika hai / inakI apekSA 'tei diyA pajjantagA visesAhiyA' paryAptaka teindriya jIva vizeSAdhika haiN| paMcidiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA paJcendriya aparyAptaka jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM 'cariMdiyA apajjattagA visesAhiyA' ina kI apekSA cauindriya aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM 'teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' inakI apekSA teindriya aparyAptaka vize jIvAmAM kANu kAnA karatAM ochA che ? kANu keAnA karatAM vadhAre che ? keNu kAnI kharAkhara che? ane kANu kAnAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramApra bhuzrI kahe che 4- 'goyamA ! savvatthovA cauriM diyA pajjattagA' De gautama ! sauthI gochA paryApta yAra chadriyavAjA va che tenA ratAM 'paMci diyA pajjattagA visesAhiyA' paryApta yacendriya vizeSAdhi che. tenA puratAM 'te iMdiyA pajjattagA visesA * hiyA' paryApta te driya va vizeSAdhiH che. 'paMci diyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' tenA 42tAM pacendriya aparyApta lava asacyAtagaNA vadhAre che. 'cauriMdiyA apajjatagA visesAhiyA' tenA 4ratAM yaudhandriya aparyAptaH laSa vizeSAdhi4 che. 'teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' tenA 42tAM teSTha driya
Page #1186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1164 jIvAbhigamasUtre asaMkhyeyaguNAH paryApta katrIndriyApekSayA / caturindriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH aparyAptakapaJcendriyataH / trIndriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH aparyAptaka caturindriyApekSayA aparyAptakadvIndriyAH aparyAptakatrIndriyApekSayA / kendriyA aparyAptakA anantaguNAH aparyAptaka dvIndriyebhyaH / etadapekSayA'paryAptaka sendriyA vizeSAdhikAH / ebhyaH ekendriyaparyAptakAH saMkhyeyaguNAH / ebhyaH sendriyaparyAptA vizeSAdhikAH / ebhyo vizepAdhikAH sendriyA bhavantIti alpabahutvaprakaraNam / ta ete paJcavidhAH paJcaprakArakAH saMsArasamApannakA jIvA nirUpitAH / iti caturthI pratipattiH // sU0 127|| uktA paJcavidhA caturthI pratipattiH kramaprAptAM paDUvidhAM paJcamIM pratipattimathArabhate mUlam - tattha NaM je te evaM AhaMsu chavvihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAhaMsu taM jahA- puDhavIkAiyA AukkASAdhika haiM inakI apekSA 'veiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' doindriya aparyAptaka vizeSAdhika haiM 'egiMdiya apajjantamA anaMtaguNA' inakI apekSA ekendriya aparyAptaka anantaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'saiMdiyA apajjanttA visesAhiyA egiMdiya pajjantA saMkhejjaguNA' sendriya aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM inakI apekSA ekendriya paryAptaka jIva saMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'sadiya pajja'tagA visesAhiyA' inakI apekSA sendriya paryAptaka vizeSAdhika haiM / aura inase vizeSAdhika sendriya hai / isa taraha se pAMca prakAra ke saMsArI jIvoM ke sambandha meM yaha nirUpaNa hai | // 127 // // caturthI pratipatti samApta // aparyApta vizeSAdhiU che. tenA ratAM 'veiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' me dhandriya aparyApta vizeSAdhiH che. 'egidiya apajjattagA anaMtaguNA' tenA 42tAM meendriya vyaparyApta anaMtazA vadhAre che, tenA DaratA 'saIdiyo apa jattagA visesAhiyA egidiya pajjattA saMkhejjaguNA' sendriya aparyApta va vizeSAdhika che. tenA karatAM ekendriya paryAptaka jIva saMkhyAtagaNA vadhAre che. 'saIdiya pajjattagA visesAhiyA' tenA 42tAM sendriya paryApta va vizeSAdhi che. ane tenAthI vizeSAdhika sendriya che, A pramANe pAMca prakAranA sa`sArI jIveAnA samadhamAM A nirUpaNa karavAmAM Avela che. u sU. 127 // ceAthI pratipatti samApta
Page #1187
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.5 sU.128 paividhasaMsArasasApannakajIvanirUpaNam 1965 iyA-teukkAiyA-vAukAiyA vaNassaikAiyA tskaaiyaa| se kiM taM puDhavIkAiyA ? puDhavIkAiyA duvihA pannattA taM jhaasuhmpuddhviikaaiyaa-baayrpuddhvikaaiyaa| se kiM taM suhamapuDhavI kAiyA suhumapuDhavIkAiyA duvihA pannattA taM jahA-pajjattagA yaapajattagA ya / evaM bAyarapuDhavIkAiyA vi, evaM caukkaeNaM bheeNaM Au-teu-vAu-vaNassaikAiyANaM cau0 geyavvA / se kiM taM tasakAiyA ? tasakAiyA duvihA pannattA taM jahApajjattagA ya-apajattagA ya puDhavIkAissa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI, evaM savvesiM ThiI NeyavvA, tasakAiyasta jahanneNaM aMtomuhattaM-ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM, apajjattagANaM savvesiM jahanneNaM vi-ukoseNa vi aMtomuhattaM, savvesiM ukkosiyA ThiI aMtomuhuttaUNA kAyavvA / puDhavIkAieNaM bhaMte ! puDhavIkAiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhu-ukoseNaM asaMkhejja kAlaM jAva asaMkhejjA loyaa| evaM jAva Au0 teu0 vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM aNaMtaM kAlaM jAva AvaliyAe asaMkhejai. bhAgo / tasakAieNaM bhaMte ! tasakAiya tti kAlao kevaciraM hoi jahanneNaM aMtosuhattaM ukoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejavAsamabbhahiyAiM / apajjatagANaM chaha vi jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhattaM-pajjattagANaM vAsasahassA saMkhA puDhavI digANilatarUNa pajattA / teUrAiMdi saMkhA tasasAgarasayapuhattAI 11 pajjattagANa vi samvesiM evaM / puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! kevaI kAlaM aMtara hoi ? goyamA ! jahaNNeNaM aMto. muhurca-ukoseNaM vaNassai kAlo / evaM Au-teu vAukAi
Page #1188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 jIvAmigamasUtre yANaM vaNassaikAlo-tasakAiyANa vi, vaNassaikAiyassa puDhavIkAiyakAlo | evaM apajjattagANa vi vaNassaikAlo, vaNassaINaM puDhavIkAlo, pajjantragANa vi evaM cetra vaNassaI kAlo, pajjattavaNasaI NaM puDhacI kAlo ||suu0 128 // chAyA - tatra khalu ye te evamutavantaH pavidhAH saMsArasamApannakA jIvAsta evamuktavantaH tad yathA- pRthivIkAyikA aSkAyikAstejaskAyikA vAyukAyikA vanaspatikAyikA strasakAyikAH atha ke te pRthivIkAyikAH ? pRthivIkAyikA dvividhA prajJaptAH tad yathA - sUkSmapRthivIkAthikA bAdarapRthivIkAyikAH / sUkSmapRthivIkAyikA dvividhAH prajJaptAH tadyathA - paryAptakAcA'paryAptakAzca / evaM bAdarapRthivIkAyikA api, evaM catuSkeNa bhedena - aptejovAyuvanaspatikAyikAnAM catuSko bhedo netavyaH / atha ke te sakAyikAH ? sakAyikA dvividhAH prajJaptAH tadyathA - paryAptakAzcA'paryAptakAzca / pRthivIkAyikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA: ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa dvArSizatirvapasahasrANi, evaM sarveSAM sthitirnetavyA / trasakAyikasya jaghanye nAntarmuhUrtam utkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi, aparyAptakAnAM sarveSAM jaghanyenApi - utkapeNApyantarmuhUrtam paryAptakAnAM sarveSAmutkRSTAsthitirantarmuhUrtonA kartavyA / pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! pRthivIkAyika iti kAlataH kriyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa saMkhyeyaM kAlaM yAvadasaMkhyeyAH lokAH / evaM yAvad aptejovAyukAyikAnAm vanaspatikAyikAnAmanantaM kAlaM yAvad - AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH / jasakAyikaH khalu bhadanta !0 jaghanyenAntarmu hUrtam urpeNa dve sAgaropamasahasre saMkhyevaradhike / aparyAptakAnAM paNNAmapi - jaghanyenA'pi utkarSeNA'pi antaryuhUrtam paryAptakAnAM varSasahasrANi saMkhyeyAni pRthivyudakA nilatarUNAm paryAptAnAm tejorAtriMdivasaMkhyeyAni sasAgarazatapRthaktvAni 1 / paryAptakAnAmapi sarvepAsevam / pRthivIkAyikaraya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam - utkarSeNa vanaspatikAlaH / evamaptejovAyukAyikAnAM vanaspatikAlaH, trasakAyikAnAmapi vanaspatikAyasya pRthivIkAyikakAlaH / evamaparyAptakAnAmapi vanaspatikAlaH, vanaspatInAM pRthivIkAlaH / paryAptakAnAmapi - evameva vanaspatikAlaH paryAptavanaspatInAM pRthivIkAla: ||0 128 // TIkA- 'tattha NaM je te evaM Asu chanvihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAsu taM jahA - puDhavIkAiyA AukkAiyA teu0 vAu vaNassaikAiyA tasakA -
Page #1189
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.128 paividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1167 iyA' tatra khalu ye te tIrtha karAdaya ekamuktavantaH pavidhAH saMsArasamApanakAjIvAste evaM vakSyamANavaca uktavantaH, tadyathA--pRthivIkAyikAH, apUkAyikAH, tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikA svasahAyikA jIvAsta ete paDravidhA jIvAH prajJaptAH iti / 'se kiM taM puDhavIkAiyA' atha tatra ke te pRthivIkAyikAH pRthivIkAyikAnAM kiM svarUpalakSaNamiti praznaH ? bhagavAnAhagautama ! 'puDhavIkAiyA duvihA paNNattA, taM jahA-muhumaDhavIkAiyA-vAyarapuDhavIkAiyA' pRthivIkAyikA dvividhAH prajJalAH, tadyathA-sUkSmapRthivIkAyikAH 1 -pAMcavI pratipatti'tatthaNaM je te ekamAsu chavihA saMsAralamAvaNNagA jIvA te evmaahNsu'-ityaadi| TIkArtha-jinhoMne isa pAMcavIM pratipatti meM aisA kahA hai-ki saMsArI jIva cha prakAra ke haiM unhoMne isa sambandha meM aisA spaSTI karaNa kiyA-'taM jahA-puDhavikAiyA, AukkAiyA, teu0 vAu0 vaNassaikAiyA tasakAiyA' pRthivIkAyika, apkAyika, tejaskAyika vAyukAyika, vanaspatikAyika aura sakAyika / isa prakAra se ye 6 saMsArI jIva haiM 'se kiM taM puDhavi0' he bhadanta ! pRthivI kAyika kA kyA svarUpa hai kyA lakSaNa hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! puDhavI0 duvihA paNNattA' he gautama ! pRthivIkAyika do prakAra kA kahA gayA hai taM jahA-jaise-'suhuma puDhavikkAiyA bAdara puDhavikAiyA' pAMyamI pratipattino mAra - . 'tatthaNaM je te evamAhaMsu chabihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAsu' ItyAdi TIkAtha-jemaNe A pAMcamI pratipattimAM evuM kahyuM che, ke-saMsArI cha cha prakAranA che. temaNe A saMbaMdhamAM evuM spaSTIkaraNa karyuM che. " jahA puDhavikAiyA, AukkAiyA, teu, vAu, vaNassaikAiyA tasakAiyA' pRthivI kAyika, aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, trasakAyika, A rIte A cha saMsArI jIve che. se ki taM puDhavikAiyA' lagavana pRthvIyi vAnu zu 135 che ane tenuM lakSaNa zuM che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che kegoymaa ! puDhavikAiyA duvihA paNNattA' gautama! pRthvIya ma. prAyana pAmA sAvaTA cha. 'taM jahA' bhiDe-'suhuma puDhavikkAiyA bAdara puDhavikAiyA' sUkSma pRthvIya sana. 2 pRthvIyi tebhA suhamapuDhavikAiyo duvihA paNNattA' sUkSma pRthvIyi me prA2na uvAmA
Page #1190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1968 jIvAbhigamasa vAdarapRthivIkAyikAH 2 / tatrobhayomadhye 'muhamapuDhavIkAiyA duvihA pannattA taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ye' sUkSmapRthivIkAyikAH dvividhAH pranaptAH tadyathA-paryAptakAzcA'paryAptakAzca / 'evaM vAyarapuDhavIkAdayA vi' evaM bAdarapRthivIkAyikA api paryAptA'paryAptobhayabhedAbhyAM dvividhAH, itthaM cakhAro bhedA bhavantIti / evaM caukkaeNaM bheeNaM Au-teu-bAu-vaNassaikAiyANaM cau0 NeyanyA' evaM pRthivIkAyikavat-catuSkeNa bhedenA'ptejovAyuvanaspatikAyikAnAmapi catuSko bhedo netavyaH / tathAhi / atha ke te apkAyikAH ? gautama ! akAyikajIvA dvividhAH prajJaptAH, sUkSmAzca vAdarAzca, atha sakSmAH pRthivIkAyikAH katividhAH ? gautama ! dvividhAH sUkSma pRthivIkAyika aura cAdara pRthivIkAyika inameM 'sahumapuDhavikAiyA duvihA paNNattA' sUkSma pRthivIkAyika do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'pajjattagA ya apajjattagA ya' paryApta sUkSma pRthivI kAyika aura aparyApta sUkSma pRthivIkAyika evaM cAdarapuDhavikAiyA vi' isI taraha cAdara pRthivIyAyika bhI paryApta aura aparyApta ke bheda se do prakAra ke kahe gaye haiM 'evaM caukkaeNaM bheeNaM Au teu vAuvaNassaikAiyANaM catu0 NeyavA' isI prakAra se ina cAra bhedoM vAle apkAyika bhI hote hai tejaskAyika hote haiM vAyukAyika hote haiM aura vanaspatikAyika hote haiM arthAt sUkSma aura cAdara ke bheda se ye do prakAra ke hote haiM tathA inake jo sUkSma aura cAdara bheda hai ve pratyeka paryApta aura aparyApta ke bheda se do 2 bheda vAle aura ho jAte haiM isa taraha sUkSma tejaskAyika aura bAda tejaskAyika paryApta mAvesa cha. 'taM jahA rebha-pajjattagAya apajjattagAya' paryApta sUkSma pRthvI yi mana maparyApta sUkSma pRthvI thi: 'evaM vAdarapuDhavikAiyA vi' me pramANe bAdara pRthvIkAyika paNa paryAptaka ane aparyAptakanA bhedathI be prakAranA 4 cha. 'evaM caukaeNaM bheeNaM Au teu vAu vaNassaikAiyANaM catu0 NeyavvA' eja pramANe A prakAranA cAra bhedovALA aSkAyika paNa hoya che. teja skAcikAnA paNa eja rItanA cAra bhede che. vAyukAyikanA paNa eja pramANenA cAra bhede che. ane vanaspatikAyika paNa eja bhedevALA hoya che. arthAt sUkSama ane bAdaranA bhedathI e badhA babbe prakAranA hoya che. tathA temanA je sUkSama ane bAdara bheda che. te badhA paryAptaka ane aparyAptakanA bhedathI babbe bhedevALA pharIthI thaI jAya che. A rIte sUkSma tejasakAyika ane bAdara
Page #1191
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU. 128 paividhasaMsArasamApannakajIva nirUpaNam 1169 paryAptakAcA paryAptakAzca evaM - bAdarA apakAyikA api dvividhAH taditthamaSkAyikAprakArA bhavanti / evaM tejaH prabhRtiSvapi catvAro bhedA jJAtavyAH / 'se kiM taM tasakAiyA' atha ke te trasakAyikAH ? trasanti bhayaM prApnuvanti ye te trasAH, athavA - AtapAdi sthAneSu AtapAdinA - udvijantaH svAtmasukhAya - saMcchAyadezaM prati gacchanti ye te trasAH dvIndriyAdayo jIvarAzayaH teSAM kiyanto bhedA: ? bhagavAnAha - gautama ! 'tasakAiyA duvihA pannattA' kAyikA dvividhAH prajJaptAH / ' taM jahA - ejjattagA ya apajjattagA ya' tadyathA-paryAptakAJcA'paryAptakAzca jasakAyikAH, itthaM bheda dvayavanta ime atra pRthivIkAyikAdivatsUkSmavAdaraparyAptAsparyAptAzca catvAro bhedA na bhavanti, sUkSma - bAdara bhedayorabhAvAt / atha SaNNAM bhavasthiti: 'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsa sahassAI' pRthivIkAyikai kendriyasya sUkSma tejaskAyika aura aparyApta sUkSma tejaskAyika, paryApta vAdara tejaskAyika aura aparyApta bAdara tejaskAyika ityAdi saba yaha kathana yAvat vanaspatikAyika taka jAnanA cAhiye / 'se kiM taM tasakAiyA' he bhadanta ! sakAyika jIba kitane prakAra ke hai ? uttara meM prabhu kahate haiM'tasakAiyA duvihA paNNattA' he gautama ! trasakAyika jIva do prakAra ke haiM / 'taM jahA ' ve do prakAra ke aise haiM 'pajjattagA ya apajattagA ya' eka paryApta kAyika aura dUsare aparyApta trasakAyika | yahAM ekendriya jIvoM kI taraha sUkSma aura bAdara ye do bheda nahIM hote haiM / 'puDhavikAiyassa NaM bhaMte ! kevattiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta / pRthivIkAyika jIva kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? 'goyamA jahaNaNaM aMtomuttaM ukkoseNaM bAbIsaM vAsa sahassAI' he gautama ! tejaskAyika paryApta sUkSma tejaskAyika ane aparyAptaka sUkSma tejaskAyika, paryApta mAdara tejaskAyika ane aparNAMptaka mAdara tejasAyika, ityAdi prakArathI A saghaLuM kathana yAvartI vanaspatikAya sudhI samajavu. paNNattA' he gautama! 'se kiM taM tasakAiyA' he bhagavan ! trasahAyiGa lava DeMTalA aDAranA che ? mAnAM uttaramAM praluzrI muMDe che - 'tasakAiyA duvihA trasaDAyiGa lava me aSThAnA hyA che, 'taM jahA ' te me prahAra A rIte che. 'pajjattagAya apajjattagAya' me paryApta sAyi bhane khIla aparyApta trasa kAyika-ahIyAM ekendriya jIveAnI jema sUkSma ane pAdara e be bheda thatA nathI. 'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhagavan pRthvI ayi apanI sthiti DeMTalA iNAnI usa che ? 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM jI0 1200
Page #1192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1170 jIvAbhigamasUtre khala bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH ? gautama ! jaghanyenA'nta muhUrtam utkarpaNa dvAviMzatirpasahasrANi yAvadbhavasthitiH prajJatA / 'evaM sabvesi ThiI NeyabvA' evaM sarveSAM sthititavyA tathAhi-apkAyikasya jaghanyenA'ntarmuhartam utkaNa saptavarSasahasrANi / tejaH kAyikasya jaghanyenA'ntarmuhRtam utkaNa trINi rAtridivAni / vAyukAyikasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa trINi varSasahasrANi / vanaspatikAyikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNa dazavarSasahasrANi / evaJcapRthivIkAyika jIva kI avasthiti jaghanya se eka antarmuharta kI aura utkRSTa le 22 hajAra varSa kI kahI gaI hai / "evaM sabvesi ThiI NeyavvA' isI prakAra se yahAM sabakI sthiti ke viSaya meM gautama ne prazna kiyA hai aura usakA uttara prabhu ne diyA hai-tathA ca-java gautama ne prabhu se aisA pUchA he bhadanta ! akAyika kI kitanI sthiti kahI gaI hai ? taba prabhu ne kahA he gautama ! apkAyika kI sthiti jaghanya se eka antarmuharta kI aura utkRSTa se sAta hajAra varSa kI kahI gaI hai he bhadanta ! tejaskAyika kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? he gautama ! tejaskAyika kI sthiti jaghanya le eka antarmuharta kI aura utkRSTa se tIna dina rota kI kahI gaI hai he bhadanta ! vAyukAyika kI sthiti kitanI kahI gaI hai hai gautama! vAyakAyika kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se tIna hajAra varSa kI kahI gaI hai he bhadanta ! vanaspatikAdhika kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? cAvIsaM vAsasahassAI gautama! pRthvIjayi nI sapasthiti nyathI eka aMtarmuhUrtanI ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI kahevAmAM Avela cha. 'evaM savvesiM ThiI paNNattA' me pramANe tyAM madhAnI sthitinA samayamA gautamasvAmIe bhagavAnane prazna pUchela che, ane prabhuzrIe tene uttara Apela che. te A pramANe che-jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavan! aSkAyika jIvanI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che? tyAre tene uttara ApatAM prabhuzrIe kahyuM ke-he gautama! aSkAyikanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI ane utkRSTathI sAta hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. he bhagavana tejaskAyikanI sthiti keTalI kahI che? he gautama tejaskAyikanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI ane utkRSTathI traNa rAta divasanI che. he bhagavad vAyukAyikanI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che ? he gautama! vAyukAyikanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI ane utkRSTathI traNa hajAra varSanI kahevAmAM Avela che, he bhagavana vanaspatikAyanI sthiti keTalI kahevAmAM Avela
Page #1193
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.128 SaividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1171 prathivIkAyikAd vanaspatikAyikAntaM jaghanyasthitiH sarveSAM tulyAH utkRSTA yathA yasya varNitA tathA netnyaa| trasakAyike bhagavAnAha-gautama ! 'tasakAiyassa jahanneNaM aMtomuhurta ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI sakAyikasya jaghanyenAntamuhUrtam-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamAni / 'apajjattagANaM savvesiM aparyAptakAnAM sarveSAM pRthivyaptejovAyuvanaspatikAyikAsakAyikAnAm 'jahanneNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhutta' jaghanyotkarSAbhyAm ubhAbhyAmapyantarmuhUrtam-tatra jaghanyAntarmuhUrtApekSayA bRhattaramutkRSTam anyathA jaghanyotkRSTapadamaryAdaiva vilopitA syAt iti / ___ 'pajjattagANaM savvesiM ukkosiyA ThiI aMtomuhutta uNA kAyavyA' paryAptakAnAM sarveSAmutkRSTAsthitirantarmuhUttaunA kartavyA / atha pRthivyAdi sarvajIvakAyasthitiH he gautama ! vanaspatikAyika kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa se 10 hajAra varSa kI kahI gaI hai isa taraha se samasta ekendriya pRthivIkAyika Adi sthAvarakAyika kI jaghanyasthiti eka antarmuhUrta kI batAI gaI hai aura utkRSTa sthiti bhinna 2 batAI gaI hai 'tasakAiyasta jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovanAI sakAyika jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa sthiti 33 sAgaropama kI kahI gaI hai| 'apajjatagANaM savvesiM jahaNNeNa viukoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattagANaM savvesi ukosiyA ThiI aMtonuhutta UNA kAyavvA' aparyAptaka pRthivIkAyika, apkAthika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika inakI evaM aparyAptaka usakAyika kI ina sabakI bhI jaghanya sthiti aura utkRSTa sthiti eka antarmuhUrta kI hai parantu che. he gautama vanaspatikAyanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI 10 dasa hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. A pramANe saghaLA ekendriya pravIkAyika vigere sthAvarakAyikanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTa sthiti judI judI kahevAmAM bhAra cha. 'tasakAiyassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa tettIsaM sAgarovamAI' skAyika jIvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela cha. mane aSTa sthiti 33 tIsa sAgarApabhanI avAma mAvesa cha. 'appa jjattagANaM savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM pajjattagANaM savvesi ukkosiyA ThiI aMtomuhutta aNA kAyavvA' aparyAta pRthvIyira, mayi tejakAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyika A badhAnI ane aparyAptaka
Page #1194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1172 jIvAbhigamasUtre 'puDhavIkAieNa te puDhavIkAiyatti kAlao kevazciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM asaMkhejja' kAlaM jAva asaMkhejjA loyA' pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! pRthivIkAya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ?, bhagavAnAha - he gautama ! jaghanyenAntarmuhUrttam, pRthivIkAyAduvRtyAnyatrA'ntarmuhUrta sthitA bhUyaH pRthivIkAyatvena kasyApyutpAdAt, utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvad asaMkhyeyAlokAH utkarpato'saMkhyeyaM kAlam tameva kAlakSetrAbhyAM nirUpayati-asaMkhyeyAutkRSTa sthiti kA jo antarmuhUrta hai vaha jaghanya sthiti vAle antamuhUrta kI apekSA kucha vaDA hai aisA jAnanA cAhiye tathA paryApta avasthA meM jo ina sabakI utkRSTa sthiti haiM usameM se aparyApta avasthA kA eka antarmuhUrtta kamakaradenA cAhiye / isa prakAra ina sabakI jo utkRSTa sthiti hai vaha eka antarmuhUrtta se hIna hai aisA jAnanA cAhiyejaise paryApta pRthivIkAyika kI utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI hai to isameM se eka antarmuhUrtta kama kara denA cAhiye - isa taraha eka antarmu - hUrtta kama 22 hajAra varSa kI utkRSTa sthiti pRthivIkAyika kI hai aisA siddha ho jAtA hai / isI taraha se paryApta aSkAyika Adi jIvoM kI jo utkRSTa sthiti kahI gaI hai usameM se eka 2 antarmuhUrtta kama kara denA cAhiye 'puDhavikAieNaM bhaMte! puDhavikAiyanti kAlao kevacciraM hoi ?' pRthivIkAyika kI kAryasthiti kitane kAla kI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM prasakAyika jIvanI jaghanya sthiti ane utkRSTa sthiti eka a MtarmuhUrtInI che. paraMtu utkRSTa sthitinuM je aMtarmuhUta che te jaghanya sthitivALA aMtarmuhUta karatAM kaMika mATuM che, tema samajavuM. tathA paryAptaka avasthAmAM A badhAnI je utkRSTa sthiti che, temAMthI aparyAptAvasthAnuM eka aMtarmuhUta ochu karavuM joIe. A rIte A khadhAnI je utkRSTa sthiti che. te eka aMtarmuhUthI hIna che tema samajavuM. jemake-paryAptaka pRthvIkAyikanI utkRSTa sthiti 22 khAvIsa hajAra varSInI che. tA emAMthI eka aMtarmuhUta echu karavu joIe tema karavAthI eka aMtarmuhUta kama 22 khAvIsa hajAra varSAnI utkRSTa sthiti pRthvIkAyikanI che. tema siddha thaI jAya che. eja pramANe paryAptaka akAyika vigere jIvAnI je utkRSTa sthiti kahevAmAM Avela che. temAMthI eka eka a MtarmuhUrta 4bha 42vu' leye. 'puDhavikAieNaM bhaMte / puDhavikAiyanti kAlao kevacciraM hoI' pRthvI ayinI ayasthiti DeTA aNanI uDDI che ? mApraznanAM uttarabhAM aluzrI uDe che hai- 'goyamA ! nahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM asaMkhejjaM
Page #1195
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramegadyotikA TIkA pra.5 sU.128 paividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1973 utsarpiNyavasapiNyaH, eSA kAlato mArgaNA, kSetrato'saMkhyeyA lokAH, ayaM bhAvaH-asaMkhyeyalokapramANA''kAzakhaNDeSu pratisamayamekaikapradezApahAre yAvatA kAlena tAnyasaMkhyeyAnyapi lokAkAzakhaNDAni nirlepitAni bhavanti tAvantamasaMkhyeyaM kAlaM yAvat iti 'evaM jAva Au0 teu0-cAukkAiyA NaM' pRthivIjAva asaMkhejA loyA' he gautama ! pRthivIkAyika kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kI haiM yAvat asaMkhyAta loka pramANa hai tAtparya isakA aisA hai ki pRthivIkAya se bharakara vaha pRthivIkAyika jIva anyatra eka antamuhUrta taka rahakara phira pRthivIkAyika rUpa se utpanna ho jAtA hai utkRSTa se jo asaMkhyAtakAla kI sthiti kahI gaI hai usakA tAtparya aisA hai ki kAla kI apekSA asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNI isa asaMkhyAta kAla kI sthiti meM samApta ho jAtI hai tathA kSetra kI apekSA jo asaMkhyAtaloka pramANasthiti isakI kahI gaI hai usakA tAtparya aisA hai ki asaMkhyAta loka pramANa AkAza khaNDoM meM se prati samaya eka eka pradeza kA apahAra karane para jitane kAla meM ve asaMkhyAta lokAkAza ke khaNDa una pradezoM se kholI ho jAve itane asaMkhyAta kAla kA isakA kAyasthiti kA kAla hai 'evaM jAva Au0 teu0 vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM aNaMtaM kAlaM jAva kAlaM jAva asaMkhejjA loyA' 3 gautama ! pRthvIya panI sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanI che. thAvat asaMkhyAta leka pramANe che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-pRthvI kAyathI marIne e pRthvIkAyika jIva eka aMtamuhUrta sudhI bIje rahIne te pachI pRthvIkAyika paNAthI utpanna thaI jAya che. utkRSTathI je asaMkhyAta kALanI sthiti kahevAmAM Avela che tenuM tAtparya evuM che ke-kALanI apekSAthI asaMkhyAta utsarpiNI ane asaMkhyAta avasarpiNI A asaMkhyAta kALanI sthitimAM samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI je asaMkhyAta leka pramANanI sthiti tenI kahevAmAM Avela che, tenuM tAtparya evuM che keasaMkhyAta leka pramANa AkAza khaMDamAMthI pratisamaya eka eka pradezane apahAra karavAthI jeTalA kALamAM e asaMkhyAta lokAkAzanA khaMDe e pradezethI khAlI thaI jAya eTalA asaMkhyAtakALane tenI kAya sthitine kALa che. evaM jAva Au, teDa, vAukAiyANaM vaNassakAiyANaM aNaMtaM kAlaM AvaliyAe
Page #1196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1974 jIvAbhigamasUtre kAyikavad aptejovAyukAyikAnAmutkarpe NA'saMkhyeyakAlaM yAvadasaMkhyeyA lokAH jaghanyato'ntarmuhUrtam / 'vaNassa ikAyiyANaM anaMta kAlaM jAva AvaliyAe asaMkhejjaibhAgo' vanaspatikAyikAnAM jaghanyenA'ntarmurta punarvanaspatikAye uddhRtya vizatAm utkarpatastu - anantaM kAlaM yAvadAvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH / AvaliyAe asaMkhejjaibhAgo' isI taraha se apakAyika jIva kI kAryasthiti kA kAla, tejaskAdhika jIva kI kAyasthiti kA kAla aura vAyukAyika jIva kI kAryasthiti kA kAla hai aura vanaspatikAyika jIva kI kAryasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrtta kA hai aura utkRSTa se vaha anantarUpa hai / kAla aura kSetra kI apekSA isakA nirUpaNa isa prakAra se hai - kAla kI apekSA ananta utsarpiNIyAM aura ananta avasarpiNiyAM isameM samApta ho jAtI hai evaM kSetra kI apekSA anantAnanta lokAkAzoM meM se pratisamaya eka 2 pradeza kA apahAra karane para jitane kAla meM ve lokAkAza khaNDa una pradezoM se rahita ho jAte haiM itane ananta kAla taka kI yaha kAyasthiti hai / isI anantakAla kA varNana isameM asaMkhyAta pudgala parAvarta ho jAte haiM isa rUpa se kiyA gayA hai isa pudgala parAvarta meM jo asaMkhyAtatA hai vaha AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga se hai / aMrthAta eka AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane samaya hote haiM asaMkhejjaibhAgo' bheTa pramANe aSThAyika bhavanI DAyasthitino aNa, tensDAyi jIvanI kAyasthitinA kALa, ane vAyukAyika jIvanI kAyasthitinA kALa kahyo che. ane vanaspatikAyika jIvanI kAyasthitinA kALa jadhanyathI eka aMtarmuhUtanA che. ane utkRSTathI te anaMtarUpa che. kALa ane kSetranI apekSAthI tenuM nirUpaNa A pramANe che. kALanI apekSAe ana'ta utsarpiNIyA ane ana`ta avasarpiNI temAM samApta thai jAya che. tathA kSetranI apekSAthI anaMtAnaMta leAkAlAkAzAmAMthI prati samaya eka eka pradezanA apahAra karavAthI arthAta bahAra kahADavAthI jeTalA kALamAM te badhA leAkAlAkAkAza khaMDa e pradezAthI khAli thai jAya che eTalA ana takALa sudhInI e kAyasthiti che. eja anaMta kALanu varNana-temAM asakhyAta pudgala parAvata thaI jAya che. e rUpe karela che. e pudgala parAva`mA je asa khyAta pazuM che, te AvalikAnA asa khyAtamA bhAgathI che. arthAt eka valikAnA asaMkhyAtamAM bhAgamAM
Page #1197
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.5 sU. 128 SaDvidhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1175 'asaMkho sappaNI sappiNIu egiMdiyANa ya caunhaM / tAU atA vaNasaIe u boddhavvA ||1|| asaMkhyeyA utsarpiNya vasarpiNyastu ekendriyANAM ca caturNAm / tAcaiva tu - anantA vanaspatInAM tu boddhavyAH // 1 // 'tasakAie NaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukko seNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamanbhahiyAI' sakAyikaH khalu bhadanta ! jasakAya iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? bhagavAnAha - gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSata: saMkhyeyavarSAbhyadhike dve sAgaropamasahasre / 'apajjatagANaM chaNha vi jahaNNeNa vi ukko seNa vitomuhutaM' aparyAptakAnAM SaNNA meSAmantarmuhUrtaM jaghanyata utkarSatazca yadyapiM utane ye pudgala parAvarta hote haiM / anyatra bhI yahI artha saMkSepa se isa prakAra se kahA gayA hai 'assaMkhosappiNI sapiNI egiMdiyANa ya cauNhaM / tA ceva U anaMtA vaNassaIe u boddhavyA // 1 // ' 'tasakAieNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM do sAgarovama sahassAI' he bhadanta ! sakAyika jIva kI kAryasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! sakAyika jIva kI kAryasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se saMkhyAtavarSa adhika do hajAra sAgaropama kA hai 'apajja ptagANaM chaha vi jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta" he bhadanta ! chahoM aparyAptaka jIvoM kI sthiti kitane kAla kI hai ? isake uttara meM prabhu ne kahA hai - hai gautama ! chahoM aparyAptaka jIvoM kI bhavasthiti jeTalA samaya thAya che eTalA e pudgala parAva` heAya che. khIje paNa Aja pramANenuM kathana sakSepathI karavAmAM Avela che. te A pramANe che. 'akhaMkhosappiNI usappiNI egiMdiyANaya caunhaM / tA ceva U anaMtA vaNassaie u boddhavvA // 1 // 'tasakAieNaM bhaMte ! jahaNNeNa aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarovamasaharasAI' De lagavan ! trasAyika bhavanI prAya sthitino Aja DeTalo Ahesa che ? tenA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama / trasakAyika jIvanI kAya sthitine kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUta'nA che, ane utkRSTathI saMkhyAtta varSAM adhika me hunara saagre|bhne| che. 'appajjattagANaM chaNha vi jahaNNeNa vi ukkose va aMtomuhurtta' he bhagavan ! cha e aparyApaka jIvAnI sthiti keTalA kALanI kahI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyu ke he gautama ! chu e aparyAptaka &
Page #1198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1176 jIvAbhigamasUtre samAnAsthitistathApi vailakSaNyam aparyAptalandheretAvatkAla pramANatvAt / iti| pajjattagANaM vAsasahassA saMkhA puDhavI dagANilatarUNa pajjattA / teU rAiMdi saMkhA tasAgara sata puhuttaaii|| varSasahasrANi saMkhyeyAni pRthivyudakAnila tarUNAM paryAptAni / tejaso rAtriMdivasaMkhyAni trasasAgarazata pRthaktvAni // 1 // iti chaayaa| , 'pajjattagANa vi savvesi evaM paryAptaka pRthivyAdi sarveSAmapi gAthoktameva tathAhi-pRthivIkAyikasya jaghanyA bhavasthitirantarmuhUrttam pRthivIkAyikasya hi bhavasthiti dvAviMzativarSasahasrANyutkarpataH tataH katipayanirantaraparyAptabhakmIlane saMkhyeyAni varpasahasrANi labhyante nAdhikam iti / evamapkAyike'pi / teja:jaghanya se bhI eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se bhI eka hI antarmuharta kI hai parantu jaghanya sthiti ke antarmuharta se yaha utkRSTa sthiti kA antarmuhUta baDA liyA gayA hai 'pajjattagANaM-vAsasahassA saMkhA puDhavidagANilataruNa pajjattA, teUrAiMdi saMkhA tasasAgara satapuhuttAI paryApta pRthivIkAyika, paryApta apkAyika, paryApta vAyukAyika aura paryApta vanaspatikAyika inakI kAyasthiti saMkhyAta hajAra tejaskAyika kI saMkhyAta rAta dinoM kI hai aura usakAyika kI kAyasthiti kucha adhika zata sAgaropama pRthaktva kI hai / tAtparya isakA aisA hai ki pRthivIkAyika kI bhavasthiti jaghanya se to eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI hai aba isameM katipaya nirantara paryApta bhavoM ko milAne se kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSoM kI ho jAtI hai isI taraha se apkAyika jIva kI bhava jInI bhavasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI paNa ekaja aMtarmuhUrtanI che. paraMtu jaghanya sthitinA aMtarmuhUrtathI A utkRSTa sthitinu matabhuta moTu sevAmA sAta cha. 'pajjattagANaM vosasahassA saMkhA puDhavidagoNilataruNa pajjattA teUrAiMdi saMkhA tasa sAgara sattapuhuttAI' paryApta pRthvIkAyika, paryApta aSkAyika, paryApta vAyukAyika, ane paryApta vanaspati kAyika A badhAnI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSanI che. tejaskAyikanI saMkhyAta rAta divasanI che. ane trasakAyikanI kAyasthiti kaMIka vadhAre zata sAgarepama pRthaphatvanI che. A kathananuM tAtparya e che ke-pRthvIkAyikanI bhava sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI che. temAM keTalAka nirantara, paryApta bhavene meLavI devAthI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSonI thaI jAya che, e ja pramANe aSkAyika jIvanI bhavasthiti
Page #1199
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.5 su.128 SaDavidhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1177 kAyika saMkhyeyarAtri divAni, tejaskAyikasya bhavasthiti trINi rAtri divAnyukarpataH, tato nirantara katipaya paryAptabhava saMkalanAyAmapi labhyante saMkhyeyAni rAtrindivAni na tu mAsAvarSANi varSasahasrANi vaa| vAyu-vanaspatikAyikasUtraM pRthivIkAyikasUtravat, trasakAyikasatre sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvaM bhavasthitiH iti / athA'ntarapadArthanirUpaNamAha-'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM sthiti utkRSTa se 7 hajAra varSa kI hai-isameM bhI katipaya nirantara paryApta bhavoM ko milA dene se kAyasthiti apkAyika kI saMkhyAta hajAra varSoM kI ho jAtI hai tejaskAyika jIva kI avasthiti utkRSTa se 3 dina rAta kI kahI gaI hai so isameM katipaya nirantara paryAptaka bhavoM ko milA dene se isakI kAyasthiti saMkhyAta dina rAta kI A jAtI hai / vAyukAyika jIva kI utkRSTa se bhavasthiti tIna hajAra varSa kI kahI gaI hai so isameM bhI pRthivIkAyika kI taraha katipaya nirantara paryApta bhavoM ko milA dene se isakI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSa kI A jotI hai isI taraha se vanaspanikAyika kI bhavasthiti utkRSTa se 10 hajAra varSa kI kahI gaI hai-so isameM bhI katipaya nirantara paryApta avasthA ke bhavoM ko milAne se yaha kAyasthiti inakI saMkhyAta hajAra varSoM kI ho jAtI hai 'pajjattagANaM sabvesiM evaM' paryAptaka dvIndriyAdikoM ke sambandha meM isI taraha se kathana kAyasthiti kA kara lenA cAhiye 'puDhavikAiyassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM utkRSTathI 7 hajAra varSanI che. temAM paNa keTalAka niraMtara paryApta chane meLava. vAthI apakAyikanI kAya sthiti saMkhyAta hajAra varSanI thaI jAya che. tejaskAyikanI bhavasthiti utkRSTathI traNa rAtadivasanI kahevAmAM Avela che. temAM keTalAka niraMtara paryAptaka bhavene meLavI devAthI tenI kAyasthiti saMkhyAta rAta divasanI thaI jAya che. vAyukAyika jIvanI utkRSTathI bhavasthiti traNa hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. te temAM paNa pRthvIkAyikanI jema keTalAka niraMtara paryAptabhAne meLavI devAthI tenI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSanI thaI jAya che Aja pramANe vanaspatikAyanI bhavasthiti utkRSTathI 10 dasa hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. te temAM paNa keTalAka niraMtara paryApta avasthAnA bhavene meLavI devAthI menI sthiti sabhyAta 12 vaSanI 5 laya che. 'pajjattagANaM sabvesi parva paryAptaka kIndriya vigerenA saMbaMdhamAM Aja pramANe kAyasthitinuM kathana 420 naya. padavikAiyarasaNaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoI mApan ! pRthvIkAyikanuM aMtara keTalA kALanuM kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM jA0 158
Page #1200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1978 jIvAbhigamasUtra aMtaraM hoi ?' pRthivIkAyikasya khala bhadanta ! kiyantaM kAlamantaram pRthivIkAyAduvRtya punaH pRthivIkAye pravizataH ? 'goyamA ! jahanneNaM aMnomuhattaMukkoseNaM vaNassaikAlo' bhagavAnAha-gautaya ? antarmuhUta jaghanyata utkarSaNa vanaspatikAlam vanaspatikAlavarNanaM pUrvavat pRthivIkAyAduvRtya tAvantaM kAlaM vanaspatiSvavasthAnasaMbhavAt iti / 'evaM Au teu vAu kAiyANaM vaNassaikAlo' pRthivIvat-aptejovAyukAyasUtrANyapi vaktavyAni sarvepAmutkarpaNAntaraM vanaspatikAlam / 'tasakAiyANa vi' trasakAyikAnAmapi vanaspatikAlameva / 'vaNassai kAyassa puDhavIkAiyakAlo' vanaspatikAyasya pRthivIkAyikakAlaH / asaMkhyeyo sarpiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH vanaspatikAyAduvRttya pRthivyAdiSvavasthAnAt teSu sarveSu api cotkarpata etAvatkAla bhAvAt iti / evaM apajjattagANa vi vaNassaikAlo' evamaparyAptakAnAmapi paJca pRthivyAdInAM vanaspatikAlaH 'vaNassaI NaM puDhavikAlo' vanaspatInAM pRthivIkAlaH 'pajjatagANAaMtaraM hoI' he bhadanta ! pRthivIkAdhika kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? isake uttara meM pramu kahate haiM 'goyamA ! jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! pRthivIkAyika kA antara kAla jaghanya meM eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai "evaM AuteuvAukAiyANe vaNassaikAlo' isI taraha se apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, ina jIvoM kA bhI antara vanaspati kAla pramANa jAnanA cAhiye 'tasakoiyANa vi vaNassaikAiyassa puDhavikAlo' isI prakAra se trasakAyika kA bhI vanaspati kAla pramANa antara jAnanA cAhiye vanaspatikAyika kA antara kAla pRthivIkAyika ke antara kAla ke jaisA hai 'evaM apajjattagANa vi vaNassaikAlo, vaNassaINaM puDhavikAlo, pajattagANa vi evaM ceva vaNaprabhuzrI he cha ?-goyamA ! jahanneNaM aMtAmuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' gautama ! pRthvIkAyikane aMtarakALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtane che, ane utkRSTathI vanaspati pramANa cha. 'evaM Au teuvAukAiyANaM vaNassaikAlo' se prabhArI aSThAyika tejaskAyika, vAyukAyika, A badhA jenuM aMtara paNa vanapti prabhAnu samA. 'tasakAiyA vi vaNassaikAiyassa puDhavikAiyakAlo' me prabhArI sayino mata24 5 vanaspati 4 pramANane samaje. vanaspatikAyikane aMtarakALa pRthvIkAyikanA aMtara kALa prbhaaen| cha. 'evaM - apajjattagANaM vi vaNassai : kAlo, vaNassaINaM puDhavikAlo
Page #1201
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi paNNAmalpabahutvanirUpaNam 1179 vi evaM ceva vaNassaikAlo' pazcAnAmapi paryAptakapRthivyAdInAm utkarpaNa vanaspati kAlaM yAvasthitiH / "pajjattavaNassaINaM puDhavIkAlo paryAptakavanaspatikAyikAnAM pRthivI kAlaM yAvat utkarSeNA'ntaraM bhavati-iti sU0 // 128 // paNNAmapyalpabahutvamAha- mUlam-appA bahuyaM-savvatthovA tasakAiyA teukAiyA asaMkhejjaguNA puDhavikAiyA visesAhiyA AukAiyA visesAhiyA vAukAiyA aNaMtaguNA / evaM apajjantagA vi pajjattagA vi / eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pajjattagANa apajjattagANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? savvatthovA puDhavIkAiyA apajjattagA puDhavIkAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, eesi paM0 savvatthovA AukAiyA apajjattagApajjatagA saMkhejjaguNA jAva vaNassaikAiyA vi, savvatthovA tasakAiyA pajjattagA, tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA / eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM jAva tasakAiyANaM pajjattagaapajatagANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA bA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA tasakAithA pajjantagA, talakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA / teukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, puDhassaikAlo pajjattavaNaslaINaM puDhavikAlo' isI taraha hai aparyAptaka jIvoM kA bhI antarakAla vanaspati kola pramANa hai aparyAptaka vanaspatikAyikoM kA antara pRthivIkAla ke antarakAla pramANa hai paryAptaka jIvoM kA bhI antarakAla isI prakAra se vanaspati kAla pramANa hai aura paryAptaka vanaspatikAyikoM kA antara pRthivI kAla pramANa hai // sU0 128 // pajjattagANa vi evaM ceva vaNassaikAlo pajjattavaNassaINaM puDhavikAlo' merI pramANe aparyApaka ane aMtarakALa paNa vanaspatikALa pramaNane che. aparyAptaka vanaspatikAyikane aMtarakALa pRthvIkAyikanA aMtara kALa pramANe che. paryAptaka jIvana aMtarakALa paNa Aja pramANe vanaspati kALa pramANane che. ane aparyAptaka vanaspatikAcikenuM aMtara pRthvI kAla pramANanuM che. e sU. 128
Page #1202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1980 nIcAbhigamasUtre vikAiyA AukkAiyA vAukkAiyA apajjattagA visesAhiyA te ukkAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA puDhavIkAiya AukAiya vAukAiya pajjattagA visesAhiyA, vaNassaikAiyA apajja tagA anaMtaguNA, sakAiyA apajattagA visesAhiyA, vaNassaikAiyA pajjantagA saMkhejjaguNA, sakAiyA pajjattagA visesAhiyA / suhumassa NaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM evaM jAva suhumaNioyassa, evaM apajjattagANa vi pajjattagANa vi jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM // sU0 129 // chAyA - alpavahutvaM sarvastokAstrasakAyikA stejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH aSkAyikA vizepAdhikAH vAyukAyikA vizeSAdhikAH vanaspatikAyikA anantaguNAH evamaparyAptakA api paryAptakA api / eteSAM khalu bhadanta ! pRthivI kAyikAnAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM ca katarekatarebhyoslpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH pRthivIkAyikAH aparyAptAH pRthivI kAyikAH paryAptakAssaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu0 sarvasvokA akAyikA aparyAptakAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH yAvadvanaspatikAyikA api, sarvastokAstra sakAyikA paryAptakAH sakAyikA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM yAvat sakAyikAnAM parya sakAparyAsakAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAstrasakAyikA paryAptakAH trasakAyikA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH / tejaskAyikA aparyAptA asaMkhyeguNAH pRthivIkAyikA aSkAyikA vAyukAyikA aparyAptakA vizeSAdhikAH, tejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH pRthivyavyAyuparyAptakA vizeSAdhikAH vanaspatikAyikA aparyAptakA anantaguNAH, sakA yikA aparyAptakA vizeSAdhikAH / vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, sakAyikAH paryAptakA vizeSAdhikAH sUkSmasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNApyanyarmuhUrtam evaM yAvatsUkSma nigodasya evamaparyAptakAnAmapi paryAptakAnAmapi jaghanyenApi utkapeNA'pi antarmuhUrtam ||suu0 129 //
Page #1203
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmarUpabahutvanirUpaNam 1181 __TIkA-'appA bahuyaM0' he bhadanta ! eteSAM SaNNAM jIvAnAM madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA. tulyA vA vizeSAdhikA vA iti praznaH ? bhagavAnAhagautama ! 'savvatthovA tasakAiyA' sarvastokA strasakAyikAH dvIndriyAdi jIvAnAmeva trasakAyatvAt teSAM ca zeSakAyA'pekSayA'lpatvAt iti / 'teukkAiyA asaMkhejaguNA' trasakAyikebhya stejaskAyikA asaMkhyeyaguNA adhikA jIvA bhavanti asaMkhyeyalokAkAzapramANatvAt iti / 'puDhavikAiyA visesAhiyA' ebhyaH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH prabhUtAsaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt teSAM ca vizeSakAyA'pekSayA'lpatvAt iti / 'AukAiyA visesAhiyA' ebhyo'pkAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatarAsaMkhyeyabhAgalokAkAzapradezarAzipramANatvAt / 'vAukAiyA visesAhiyA' ebhyo vAyukAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatamA alpabahutva kA kathana'appA bahuyaM savvatthovA tasakAiyA teukkAiyA asNkhejjgunnaa'-ityaadi| TIkArtha-gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! pRthivIkAyikAdi jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna jIva kinake barAbara haiM ? kauna jIva kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai-he gautama ! sabase kama trasakAyika hai| inakI apekSA tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inakI apekSA 'puDhavikAiyA visesAhiyA' pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM 'AukAiyA visesAhiyA' inakI apekSA apkAyika jIva vizeSAdhika haiM-'vAukAiyA visesAhiyA' inakI apekSA vAyukAyika jIva vizeSAdhika haiM 'vaNa 85 matpanu 4thana 'appAbahuyaM savvatthovA tasakAiyA teukAiyA asaMkhejjaguNo' tyA gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavana pRthvIkAyika vigere jIvamAM. kayA kenA karatAM alpa che? kyA che kayA ja karatAM vadhAre che? kyA ja konI barobara che? ane kyA che ke nAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- he gautama ! sauthI ochA traNa kAyika jIve che. tenA karatAM tejaskAyika che asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA BRai 'puDhavikAiyA visesAhiyA' pRthvI yi yA vizeSAdhi che. 'Au kAiyA visesAhiyA' tinA 42di yi vizeSAdhi4 cha. 'vAukkAiyA visesAhiyA' tenA 42tai pAyi 1 vizeSAdhi4 che. 'vaNassakAiyA aNaMta
Page #1204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1982 ___jIvAbhigamasUtra saMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt / 'vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' ebhyo vanaspatikAyikA anantalokAkAzaMpradezamAnatvAt / 'evaM apajjattagA vi' evamaparyAptakA api tathAhi sarvastokA aparyAtakAstrasakAyikA tebhyastejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH tebhyaH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH tebhyo'pkAyikA vizepAdhikAH tebhyo'paryAptakA vAyukAyikA vizeSAdhikA tebhyo'paryAptakA vanaspassaikAiyA aNaMtaguNA' inakI apekSA vanaspatikAyika jIva ananta guNeM haiM 'evaM apajjattagA pi' isI taraha se aparyAptaka pRthivIkAyika Adi chahoM ke alpavahutva ko jAnanA cAhiye isa kathana kA tAtparya aisA hai-dIndriyAdika jIva hI usakAya meM liye gaye haiM ataH zeSa kAya kI apekSA inameM sarvaratokatA kahI gaI hai inakI apekSA tejaskAyika jo asaMkhyAtaguNeM kahe gaye haiM so ye asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM isaliye brasakAyikoM kI apekSA inheM asaM khyAtaguNeM kahA gayA hai inakI apekSA bhI jo pRthivIkAyikoM ko vizeSAdhika kahA hai usakA kAraNa aisA hai ki ye prabhUta asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM vaise to dekhA jAya to zeSa kAya kI apekSA alpa hI haiM apkAyikoM ko jo tejaskAyika kI apekSA vizeSAdhika kahA gayA hai vaha inake prabhRtatara jo asaMkhyAtaveM bhAga pramANa lokAkAza kI pradeza rAzi hai utane pramANa hone se kahA gayA hai apkAyikoM kI apekSA jo vAyu kAyikoM ko vizeSAdhika kahA guNA' tena42di vanaspatithi: 04 mAnatA cha. 'evaM apajjattagA vi' eja pramANe aparyAptaka pRthvI kAyika vigere chaenuM a5 bahu paNuM samajavuM A kathananuM tAtparya evuM che ke beIdiya vigere jIvaja trasakAyamAM lIdhelA che. tethI zekAya karatAM temAM sarvathI alpa paNa kahevAmAM Avela che. tenA karatAM tejaskAyika je asaMkhyAta gaNA kahelA che te asaMkhyAta kAkozanA pradezanI barAbara che. tethI trasakAcikenA karatAM tene asaMkhyAta gaNuM kahevAmAM Avela che tenA karatAM paNa pRthvIkAyikene vizeSAdhika kahelA che tenuM kAraNa evuM che ke-teo prabhUtatA asaMkhyAta kAkAzanA pradezanI barAbara che. Amate e zeSa kAyanA karatAM alpaja che. akAyikene je tejaskAyike karatAM vizeSAdhika kahevAmAM Avela che. te teonA prabhUtatara je asaMkhyAtamAM bhAga pramANa kAkAzanI pradeza rAzi che. eTalA pramANanI hevAthI kahevAmAM Avela che. akAyikenA karatAM vAyukAyikene je vizeSAdhika kahyA
Page #1205
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpavahutvanirUpaNam 1183 tikAyikA anantaguNAH / evaM pajattagA ghi' evaM paryAptakA api, sarvastokAH paryAptakAstrasakAyikAH tebhyaH paryAptakAstejarakAyikA asaMkhyeyaguNAH tebhyaH paryAptakAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH tebhyaH paryAptakA akAyikA vizeSAdhikAH, tebhyaH paryAptakAH vAyukAyikA vizeSAdhikAH, tebhyaH paryAptakA vanaspatikAyikA anntgunnaaH| gayA hai vaha inake prabhUtatama jo asaMkhyeya lokAkAza ke pradeza haiM utane pramANa vAle hone se kahA gayA hai inakI apekSA bhI jo vanaspatikAyikoM ko anantaguNA kahA gayA hai vaha inako ananta lokAkAza ke jitane pradeza haiM utane pramANa vAle hone se kahA gayA hai| 'evaM apajjattagA vi' isI taraha se sabase kama aparyAptaka trasa haiN| inakI apekSA aparyAptaka pRthivIkAdhika vizeSAdhika haiM inakI apekSA aparyAptaka apkAyika vizeSAdhika haiM / inakI apekSA aparyAptaka vAyukAyika vizeSAdhika haiN| aura inakI apekSA aparyAptaka vanaspatikAyika anantaguNeM adhika haiN| 'evaM pajattagA vi isI taraha kA kathana paryAptakoM ke sambandha meM bhI kaha lenA cAhiye-tathA caparyAptaka jo trasa haiM ve saba se kama haiM inakI apekSA paryAptaka jo tejaskAyika haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inakI apekSA paryAptaka jo pRthivIkAyika. haiM ve vizeSAdhika haiN| inakI apekSA paryAptaka jo apkoyika haiM ve vizeSAdhika haiN| inakI apekSA jo paryAptaka vAyukAyika hai ve vizeSAdhika haiN| inakI bhI apekSA jo paryAptaka vnche te temanA prabhUtatama asaMmeya lekAkAzane pradeza che eTalA pramANavALA hovAthI kahevAmAM Avela che. tenA karatAM paNa vanaspatikAyikane je anaMtagaNuM kahyA che te tene anaMta kAkAzanA jeTalA pradeza che, eTalA pramANavALA DApAthI 4DayAmAM sAva cha. evaM apajjattagA vi' me4 prabhArI sauthI ochA aparyAptaka trasa kAyike che. tenA karatAM aparyAptaka pRthvIkAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM aparyAptaka vAyukAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM paNa aparyAptaka vanaspatikAyika anaMta gaNuM vadhAre kahevAmAM Avela che. 'evaM pajjattagA vi' mA prabhArInu 'thana paryApta samayamA paY kahe levuM joIe. te A pramANe-paryAptaka je trasakAcike che. te badhAthI ochA che. tenA karatAM paryAptaka je tejarakAyika che. te asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA karatAM paryApaka je pRthvIkAyike che te vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAsaka je aSkAcike che te vizeSAdhika che. tenA karatAM paryApaka je vAyu
Page #1206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1984 jIvAbhigamasUtra paryAptakA'paryAptakAnAmepAmalpavahutvagAha-eesiNaM bhaMte !' etepAM khalu bhadanta ! 'puDhavikAiyANa' pRthivIkAyikajIvAnAm 'pajjattagANa apajjattagANa ya' paryAptakAnAmaparyAptakAnAJca-'kayare kayarehiMso appA -bahuyA cAtullA vA visesAhiyA vA' katarebhyaH katare'lpA-bahukAstulyA-vizeSAdhikA veti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! sapatthovA puDhavikkAiyA apajattagA' sarvebhyo'paryAptakAH pRthivIkAyikAH sarvastokAH / 'puDhavikAiyA pajattagA saMkhejaguNA' paryAptakA aparyAptakebhyaH saMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikAH, teSAM hi bahuspatikAyika haiM ve anantaguNeM adhika haiM / 'paesiNaM bhaMte ! puDhavikAiyANe pajjattagANa apajjattagANa ya kayare kayarehito appA vA' he bhadanta ! ye jo paryAptAparyAptaka-paryAptaka aura aparyAptaka pRthivIkAyika haiM paryAptAparyAptaka apkAyika hai, paryApta aparyAptaka tejaskAyika haiM, paryAptAparyAptaka vAyukAyika haiM, paryApnAparyAptaka vanaspatikAyika haiM aura paryAptAparyAptaka usakAyika haiM so inameM kauna kina kI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizepodhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! savvatthovA puDhavikAiyA apajjattagA' he gautama ! sabase kama aparyAptaka pRthivIkAyika jIva haiM aura 'puDhavikAiyA pajjattagA saMkhejaguNA' paryAptaka pRthivIkAyika jIva inakI apekSA saMkhyAtaguNeM adhika haiM / pRthivIkAyikoM meM sUkSma aura bAdara aise do bheda hote haiM aura ye paryApta aura aparyApta hote haiM so sakSama kAyika che te vizeSAdhika che tenA karatA je paryAptaka vanaspatikAcike che te mAnatamA dhAre cha. 'eesi NaM bhaMte ! puDhavikoyiyANaM pajjattagANa apajjattagANa kayare kayare hito appAvA0 sAvan ! 2 mA paryAtAparyA-aparyApta bhane paryAptaka pRthvIkAyika che. paryAptAparyApaka akhAyika che. paryAptAparyAptaka tejaskAyika che. paryAptAparyAptaka vAyukAyika che. paryAptaparyAptaka vanaspatikAyika che. ane paryAptAparyApaka trasAyika che. te te badhAmAM ke kenA karatAM ala5 che? keNa kenAthI vadhAre che? keNukenI khabara che? ane kaNa konAthI vizeSAdhi cha. mA prazna uttaramA pramuzrI 4 cha hai-'goyamA ! savvatthovo puDhavikkAiyA apajjattagA' gotama / sauthI maach| mapaHi4 pRthvI4s 0 che. mana. 'puDhavikAiyA panjattagA saMkhejjaguNA' aparyAsa pRthvIya karatAM paryApta pRthvIkAMyika jIva saMkhyAtagaNuM vadhAre che. pRthvIkAcikemAM sUma ane bAdara evA be bheda thAya che. ane e paryApta ane aparyApaka heya
Page #1207
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameSayotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi paNNAmalpavahutvanirUpaNam 1185 sUkSmatayA bahutvAtsakalalokagatatvAcca / 'eesi paM0 savvatthovA AukA. iyA apajattagA' eteSAM madhye'paryAptakA akAyikAH sarvastokAH, 'pajattagA saMkhejjaguNA' paryAptakAH saMkhyeyaguNAH / 'jAva vaNassaikAiyA vi' yAvadvana. spatikAyikA api bhaveyu reva meva sarvatra stokatA jJeyA / 'savvatthovA tasakAiyA pajjattagA' sarvastoMkAH paryAptakA ye trasakAyikAH ye ca-'apajagA asaMkhe. jjaguNA' ye ca tatraivA'paryAptakAste'saMkhyeyaguNAH / pRthivIkAyika jo aparyAptaka jIva haiM ve to sabase kama hai aura jo sUkSma pRthivIkAyika jIva paryAptaka haiM ve inakI apekSA saMkhyAtaguNeM adhika haiM isI prakAra se bAdara aparyAptaka pRthivIkAyikoM meM aura pAdara paryAptaka pRthivIkAthikoM meM jAnanA cAhiye isI prakAra se 'etesi Na' apkAyikoM meM jo aparyAptaka apkAyika jIva haiM ve to sabase kama haiM aura jo paryAptaka apkAyika haiM ve saMkhyAtaguNeM adhika haiM 'jAva vaNassaikAiyA vi' yAvat tejaskAyika jIvoM meM jo apaptika tejaskAyika jIva haiM ve saba se kama hai aura jo paryAptaka tejaskAyika jIva haiM ve saMkhyAtaguNe adhika haiM / vAyukAyika meM jo aparyAptaka vAyukAyika jIva haiM ve saba se kama hai aura jo paryAptaka vAyukAyika jIva haiM ve saMkhyAtaguNeM adhika haiM / isI prakAra se vanaspatikAyikoM meM jo aparyAptaka vanaspatikAyika jIva haiM ve saba se kama hai aura jo paryAptaka vanaspatikAyika jIva haiM ve saMkhyAtaguNeM adhika hai / parantu usakAthikoM meM aisA nahIM hai kyoMki 'savvatthovA che. te je aparyAptaka sUma pRthvIkAyika che teo sauthI ochA che. tathA je sUkSama pRthvIkAyika jIva paryAptaka che te enA karatAM saMkhyAtagaNuM vadhAre che. e ja pramANe bAdara aparyApaka pRthvIkAyikAmAM ane bAdara paryAptaka pRthvI4aayiddiimaa sama seva. merI pramANe 'eesiNaM0' 2mayamA maryAsa apakAyika jIva che te te sauthI ochA che. ane je paryAptaka acchAyika che te saMdhyAtA dhAre cha. 'jAva vaNassaikAiyA vi' yAvat 24Ayi4 jIva che te sauthI ochA che. ane je paryAptaka tejaskAyika che teo saMkhyAta gaNuM vadhAre che. vAyakAcikemAM je aparyAptaka vAyukAyika jIva che te sauthI ochI che. ane je paryAptaka vAyakAyika jIva che teo saMkhyAlagaNA vadhAre che. e ja pramANe vanaspatikAyikamAM je aparyAptaka vanaspatikAyika jIva che tamAM sauthI ochA che. ane paryAptaka vanaspatikAyika jIva che te saMkhyAta mathura padhAre che. para' sAbikamA pramANe nathI. bhADe-savvatthovA tasa
Page #1208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1186 aterbhigama atha samuditAnAmalpatvAdi- 'eesi NaM bhaMte! puDhavikAiyANaM jAva tasakAiyANaM - pajjattaga apajjatagANa ya kayare kayarerhito appA vA 41' eteSAM pRthivIkAyikAnAM yAvat trasakAyikAnAM paryAptakAparyAptakAnAM ca khalu bhadanta ! katarebhyaH katare'lpAH 4 ? veti praznaH bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA tasakAiyA pajjatagA tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' gautama ! sarvastokAH paryAptakA khasakAyikAH, aparyAptakAstrasakAyikA asaMkhyeyaguNAH / ' teDakkAyA apajja tasakAiyA pajjantagA tasakAiyA apajjattagA saMkhejjaguNA' isa sUtra ke anusAra paryAptaka jo trasakAyika jIva haiM ve saba se kama haiM aura aparyApta jo sakAyika haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| paryAptaka soM kA pramANa pratara meM gata jitane aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa haiM utanA batAyA gayA hai 'esi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM jAva tasakAiyANaM pajjarAga apajjattagANa ya kayare kayare hiMto appA vA 4, he bhadanta ! ina paryAptAparyAptaka pRthivIkAyikoM aSkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyikoM aura kAyikoM meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'samvatthovA tasakAiyA pajjatagA tasakAiyA apajattagA asaMkhejjaguNA' paryApta trasakAyika jIva sabase kama haiM aura aparyApta vasAyika jIva inakI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'teDakkAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' kAiyA pajjattagA tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' mA sUtrapAhanA uthana pramANe paryAptaka je trasakAyika jIvo che tee sauthI echA che. ane aparyAptaka je trasAyika jIva che teo asaMkhyAtagaNA vadhAre che. paryApta trasenuM pramANu prataramAM rahela jeTalA AMgaLanA asakhyAta bhAga pramANa khaMDa che bheTalA uhesa che. 'eesiNaM bhaMte! puDhavikAiyoga jAya tasakAiyANaM pajjattaga apajjattagANa ya kayare kayare hiMto apAvA 4' he bhagavan mA paryAptAparyAta pRthvI ayi hai|, acchAyi, terasthAyi, vAyuayi, vanaspatiayi / , ane trasakAyikAmAMthI keANa kAnA karatAM alpa che? koNa kAnA karatAM vadhAre che ? kANu kAnI kharAkhara che? ane kANu kAnAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM alu uDe che hai-he gautama | 'savvatthovA tasakAiyA pajjattagA, tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' paryApta vasAyika va saunI thoDA cha bhane aparyApta sa
Page #1209
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi paNNAmalpavahutvanirUpaNam 1987 ttagA asaMkhyeyaguNA' tejaskAyikA aparyAptakA asaMkhejjaguNAH (etadeSAM vailakSaNyaM puurvaapekssyaa)| 'puDhavi kAiyA AukkAiyA vAukAiyA-apajjattagA visesAhiyA' (aparyAptaka tejaskAyApekSayA) aparyAptakapRthivIkAyikA ebhyo'pkAyika aparyAptakA vizeSAdhikAH tebhyo vAyukAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikAH 'teukkAiyA pajjattagA saMkheguNA' tebhyo vAyubhyastejaskAyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmeSu paryAptakAnAmapayoptebhyaH saMkhyeyaguNatvAt / 'puDhavI Au vAu pajjattagA visesAhiyA' paryAptaka pRthivIkAyAstebhyo'pkAyAstebhyo vAyuinakI apekSA jo aparyAptaka tejaskAyika jIva haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA 'puDhavikAiyA, AukAiyA vAjakAiyA apajjattagA visesAhiyA' jo aparyAptaka pRthivIkAyika akAyika evaM vAyukAyika jIva haiM ve vizeSAdhika haiM 'teukkAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, puDhavi Au vAu pajjattagA visesAhiyA' inakI apekSA tejaskAyika paryAptaka saMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA jo paryAptaka pRthivIkAyika apkAyika, aura vAyukAyika jIva haiM ve - vizeSAdhika haiM / aparyApta tejaskAyikoM ko asaMkhyAtaguNA adhika batalAyA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki ye asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiN| phira aparyAptaka pRthivI, apU, aura vAyukAyikoM ko jo vizeSAdhika kahA gayA hai vaha kramazaH inakI rAzi prabhUta prabhUtatara aura prabhUtatama asaMkhyAta lokAkAza ke pradeza rAzi ke barAbara kahI gaI hai isaliye kahA gayA hai| bAkI kA kathana spaSTa [4 7 tenA 42di masabhyAtA dhAre cha. 'teukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNo' tenA 42ta 2 aparyApta yi 71 che. teyo masabhyAta gayA dhAre che. tenA 42di 'puDhavikkAiyA, AukAiyA, vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA' 2 aryAta vIyira, ayi mana vAyuyi4 1 che. tathA vizeSAdhi cha. 'teukAiyo pajjattagA saMgejaguNA, puDhaviAuvAu pajjattagA visesAhiyA' tenA 42tA paryAta 42454 sadhyA padhAre che. tenA karatAM je paryAptaka pRthvIkAyika jIva aSkAyika jIva ane vAyukAyika jIva che te badhA vizeSAdhika che. aparyApaka tejaskAyikene asaMkhyAtagaNuM vadhAre batAvavAmAM Avela che tenuM kAraNa evuM che keteo asaMvyAta lokAkAzanA pradezonI barAbara che. ane aparyAptaka pRthvIkAyika, aSkAyika, ane vAyukAyikane je vizeSAdhika kahevAmAM Avela che. te kramazaH temanI rAzi prabhUta prabhAtara ane prabhUtatama asaMkhyAta kAkAzanA pradeza rAzinI barAbara kahela
Page #1210
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrla jIvAbhigamasUtra kAyA vizepAdhikAH / ' vaNassa ikAiyA apajjattagA anaMtaguNA' aparyAptaka vanaspatikAyA anantaguNAH / 'sakAiyA apajjattagA visesAhiyA' sakAyikA aparyAptakA vizeSAdhikA vanaspatikAyikebhyaH / ' vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' pUrvAt vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH / 'sakAiyA pajjattagA visesa hiyA' pUrvAt paryAptakasakAyA vizeSAdhikAH / athaiSAM sthitiH - 'sumasta NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannatA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM vi aMtomuhutaM' sUkSmasya nigodarUpasya ca khala bhadanta ! kiyatIsthitiH ? gautama ! jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrtam ( kiJcidvailahai / 'vaNassaikAiyA apajjattagA anaMtaguNA, sakAiyA apajattagA visesAhiyA, vaNassaikoiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, sakAiyA pajjatagA vise sAhiyA' 'paryAptaka' vAyukAyikoM kI apekSA aparyApta vanaspatikAyika jIva anantaguNeM haiM kyoMki inakA pramANa anantalokAkAza ke pradezoM ke barAbara kahA gayA hai| aparyApta vanaspatikAyikoM kI apekSA aparyApta sakAyika vizeSAdhika haiM / inakI apekSA paryApta vanaspatikAyika jIva saMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA paryApta sakAyika vizeSAdhika haiM / sthiti kathana - 'humasaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! sUkSma jIva kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutaM' ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' he gautama! sUkSma jIva kI jaghanya aura utkRSTa sthiti eka che, tethI tebha vAmAM Ave che. yA zivAyanuM sthana spaSTa 4 che. 'vaNa. rasaikAiyA apajjattagA anaMtaguNA, sakAiyA apajjattagA visesAhiyA' paryA vAyukAyikAnA karatAM aparyAptaka vanaspatikAyika jIva anaMtagaNuA che. kemake tenuM pramANa ana talAkAkAzanA pradezeAnI kharAkhara kahevAmAM Avela che. aparNAMka vanaspatikAyikAnA karatAM aparyApta sakAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM vanaspatikAcika jIva sa yAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM paryAM. taka sakAyika vizeSAdhika che. sthitinuM kathana-- 'suhumasaNaM bhaMte kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhagavan sUkSma lavanI keTalAkALanI sthiti kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che - 'goyamA' jahaNe NaM aMttomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' he gItamA sUkSma lavanI jadhanya ane utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUrtInI kahevAmAM Avela che. paraMtu * "
Page #1211
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi ghaNNAmalpabahutvanirUpaNam 1188 kSaNyam' / 'evaM jAva suhuma Nioyassa' evaM yAvat sUkSma pRthivyAdi kAyAnigodAntasya / nnu-sUkSmavanaspatinigodA eva tatastatsUtreNaiva gatArthatA kimartha nigodasUtraM pRthanirdizyate iti cenna abhiprAyA'navavodhAt, sUkSmavanaspatayo hi jIvA , vivakSitAH sUkSmanigodAstu-pratyekamanantajIvAnAmAdhArabhUtAH zarIrarUpAH tata ubhayorbhedaH, uktazva 'golA ya asaMkhejjA asaMkha nigodo ya golao bhaNio / ekikami nigoe aNaMtajIvA muNeyavvA // 1 // ego asaMkhabhAgA vaTTai undhaTTaNovavAyaMmi / ega nigode NiccaM evaM sesesu vi sa eva // 2 // antarmuhUrta kI kahI gaI hai| parantu utkRSTasthiti kA jo antarmahata hai vaha jaghanyasthiti ke antarmuhUrta se baDA hotA hai 'evaM jAva suhuma Nioyassa' isI taraha sUkSma pRthivIkAyika, sUkSma akAyika, sUkSma tejaskAyika, sUkSmavAyukAyika, sUkSma vanaspatikAyika aura nigoda ina saba kI bhI jaghanya aura utkRSTasthiti eka eka antahUrta kI hai| yadi yahAM para aisI AzaMkA kI jAya ki jaza sUkSama jo vanaspati kAyika hai ve nigoda svarUpa hI haiM to phira inake svatantra sUtra ke kahane kI kyA AvazyakatA hai ? so aisI AzaMkA ThIka nahIM haiM kyoMki sUkSma vanaspati jIvarUpa se vivakSita kiye gaye haiM / uktaMca 'golA ya asaMkhejjA asaMkhanigodo ya golao bhaNio, ekkirakami nigoe aNaMtajIvA puNeyavvA // 1 // ego asaMkhabhAgo vaha uvvaNovavAyaMni / ega nigode niccaM evaM sesesu vi sa eva // 2 // utkRSTa sthitinuM je aMtarmuhUrta che te jaghanya sthitinA aMtamuhUrtathI moTuM DAya che. 'evaM jAva suhamaNioyassa' se pramANe sUkSma pRthvIyi, sUkSma aSkAyika sUkSama tejaskAyika, sUma vAyukAyika, sUkSma vanaspatikAyika ane nigada A badhAnI jaghanya sthiti paNa ane utkRSTa sthiti paNa eka eka aMtamuhUrtanI che. je ahIyAM evI zaMkA karavAmAM Ave ke-jyAre sahama je vanaspatikAyika nigoda rUpa ja che. te pachI tenA mATe svataMtra sUtra kahevAnI zI jarUra che? te A pramANenI zaMkA barAbara nathI. kenake sUkamavanaspati jIva paNAthI vivakSita karavAmAM Avela che. kahyuM paNa che ke 'golAya asaMkhejjA asaMkhanigodo ya golaobhaNio / ekkikkami nigoe aNatajIvA muNeyavvA // 1 //
Page #1212
--------------------------------------------------------------------------
________________ --- jIvAbhigamana aMtomuhuttamettaM ThiI nigoyANa jati nidviA / pallati nigoyA tamhA aMtomuhutteNaM // 3 // chAyA-golazcA'saMkhyeyo'saMkhyeyanigodazca golako bhaNitaH / ekaikasmin nigode ananta jIvA jJAtavyA // 1 // . eko'saMkhyeyabhAgo (vartate) vRttaM udvartanopapAtayoH / eka nigode nityam-evaM zeSeSvapi sa eva // 2 // antarmuhUrtamAna sthiti nigodAnAM yAti nirdiSTA / paryaTante nigodAstasmAdantarmuhUrtena // 3 // akSarArthI cevam-sUkSmaligodaiH sarvataH sakalo loko vyAptaH aJjanacUrNapUrNa samudgavat tasminnityaM nigodai vyApta loke nigodamAtrAvagAhanA asaMkhyeyA nigodA vRttAkArA bRhatpramANA golakA iti vyapadizyante nigoda iti ca nAma anantAnAM jIvAnAmekaM zarIram / tata uktam-'asaMkhyeyA golA' ekaikasmin golake'saMkhyeyatamo bhAgaH pratisamayamudvartate anyazcotpadyate tathAhivivakSitasamaye vivakSitanigodasyaiko'saMkhyeyatamo bhAga udvartate, anyazcA'saM aMtomuhuttameta liI nigoyANa jaMti niddiTThA / pallaraMti nigoyA tamhI aMtosuhuneNaM // 3 // ina gAthAoM kA tAtparya aisA haiM ki sUkSma nigodoM se yaha sampUrNa loka aJjanacUrNa se pUrNa samugaka kI taraha cAroM ora se vyApta ho rahA hai ina nigodoM kA nAma dUsarA golaka bhI hai ye asaM. khyAta haiM aura inakA AkAra gola hai ananta jIvoM kA AdhArabhUta jo eka zarIra hai usakA hI nAma nigoda hai golaka asaMkhyAta haiM eka 2 golaka meM asaMkhyAta 2 nigoda meM eka 2 nigoda meM ananta aMtomuhuttamettaM ThiI niyogANa jaMti niddivA / pallaTaMti nigoyA tammA aMtomuhutteNa // 2 ego asaMkhejjabhAgo vaTTai uvvaTTaNovavAmi / ega nigode niccaM evaM sesesu vi sa eva // 3 // A gAthAonuM tAtparya evuM che ke-sUma nigodethI A saMpUrNa loka aMjanacUrNa pUrNa samudgakanI jema cAre bAjuthI vyApta thaI rahela che. A nigenuM nAma bIjuM gelaka paNa che e asaMkhyAta che. ane tene AkAra goLa che. anaMta jIvenA AdhArabhUta je eka zarIra che. tenuM ja nAma nigada che. gelika asaMkhyAta eka eka gelakamAM asaMkhyAta asaMkhyAta nigada eka eka nigedamAM anaMta anaMta jIva che. A nigamA je anaMta
Page #1213
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 5 su. 129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpabahutva nirUpaNam 1191 khyeyatama bhAgastasminnapUrva utpadyate dvitIyasamaye'pi anyo'saMkhyeyabhAga udvartate anyathApUrva utpadyate, evaM sakalakAlamanusamayamudvartanopapAtau ataeva - 'ega Nigode Nicca' iti nityagrahaNam, yathA caikasminnigode tathA sarveSvapyasaMkhyeyeSu sarvalokavyApiSu nigodeSu jJAtavyam sarveSAmapi ca nigodAnAM nigodajIvAnAM sthiti vinirdiSTAntamuhUrtamAtraM tasmAtsarve nigodA anusamayam - udvartanotpAtAbhyAmantarmuhUrtamAtreNaiva parAvartante na tu zUnyA bhavantIti bhAvaH / ' evamapajjattagANa vi' evamaparyAptakAnAmapi sUkSmapRthivyAdi kAyikAnAm atra sUkSmapRthi - kAyikAsparyApta kAdArabhya saptasUtrANi vaktavyAni (aparyAptakAni ) 'pajjattagANa vi jahaNeNa vi uvakoseNa vi aMtomuhuttaM evaM paryAptakAnAmeSAM saptAnAmapi sthitirjaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrta pramANA vaktavyA iti bhAvaH // 130 // jIva hai eka nigoda meM jo ananta jIva haiM unameM eka asaMkhyAtavA~ bhAga pratisamaya nikalatA rahatA hai-vahAM se mRtyu ko prApta hotA rahatA hai - aura anya jIva vahA~ para utpanna hotA rahatA hai isa taraha pratisamaya vahAM udvartanA aura utpAta hote rahate haiM / jisa prakAra se yaha kathana eka nigoda meM kahA gayA hai usI taraha kA kathana samasta asaMkhyAta nigodoM meM jo ki sarvaloka vyApI hai samajha lenA cAhiye samasta nigodoM kI aura nigoda jIvoM kI sthiti eka antarmuhUrtta pramANa hI jaghanya aura utkRSTa se kahI gaI hai nigoda jIvoM meM zUnya eka samaya bhI nahIM rahatA hai kyoMki usameM pratisamaya udvarttanA aura utpAta hote rahate haiM / ' evaM apajjantagANa vi pajjattagANa vi jahanneNaM viukoseNa vi aMtomutta" isI taraha se aparyApta viSayaka sapta jIva che, temAMthI eka asaMkhyAtamA bhaga prati samaya nikaLatA rahe che arthAt tyAMthI mRtyune prApta thatA rahe che. ane bIjA jIvA tyAM utpanna thatA rahe che. A rIte prati samaya tyAM uttarainA ane utpAta thatA rahe che. je pramANe A kathana eka nigeAdana sabaMdhamAM kahevAmAM Avela che. eja pramANenu kathana saghaLA asaMkhyAta nigeAdamAM ke je salAka vyApI che. samajI levuM. saghaLA nigedAnI ane nigeAda jIvAnI sthiti eka aMtarmuhUrta pramANaja jaghanya ane utkRSTathI kahevAmAM Avela che. nigeAda jIvAmAM zUnya eka samaya paNa rahetuM nathI. kemake temAM prati samaya udvanA ane utpAta thatA rahe che. 'evaM apajjattagANa vi pajjattagANa vi jahaNeNa vi ukkoseNa vi a'to muhuttaM' A rIte apa/saka saMbaMdhI sasa sUtrI ane paryApta vaSayaka sasa sUtrI paNa
Page #1214
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamale 1992 etepAM kAyasthitiM darzayati mUlam-suhase NaM bhaMte suhame tti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jahapaNeNaM aMtomuhattaM-ukoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejjA loyA, savvesiM puDhatrIkAlo jAva suhama Nioyasta puDhavIkAlo, apajattagANaM savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa viaMtomuhatta, evaM pajattagANa vi savvesiM jahaNNeNa viukoseNa vi aMtomuhattaM / suhamassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM-ukoseNaM asaMkhejje kAlaM kAlao asaMkhejjA bho ustappiNI ostappiNIo, khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo, suhumavaNassaikAiyasta suhumaNi soyarasa vi jAva asaMkhejaibhAgo / puDhavIkAiyAdINaM vaNaslaikAlo / evaM apajjattagANaM pajjattagANa vi||suu. 130 // chAyA-sUkSmaH khalu bhadanta ! sUkSma iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhartam utkarpaNA'saMkhyeyakAlaM yAvadasaMkhyeyA lokAH, sarveSAM pRthivIkAlo yAvatsUkSmanigodasya pRthivIkAla: aparyAptakAnAM sarveSAM jaghanyenApyutkarpagApyantarmuhUrta evaM paryAptakAnAmapi sarveSAM jaghanyenA'pyutkaNApyantarmuhUrtam / sUkSmasya khalu bhadanta ! kriyanta kAlamantaraM bhavati ? gautama / jaghanyenAntarmuhUrtamutkarpaNA'saMkhyeyaM kAlam, kAlato'saMkhyAtA utsarpiNyavasarpiNyaH kSetrato'gulasyA'saMkhyeyabhAgaH, sUkSmavanaspatikAyikasya sUkSmanigodasyApi yAvadasaMkhyeyabhAgaH / pRthivI kAyikAdInAM vnsptikaalH| evamaparyAptakAnAM paryAptakAnAmapi // 130 // sUtrI aura paryAptaviSayaka saptasUtrI bhI kaha lenA cAhiye ina sava meM bhI jaghanya aura utkRSTasthiti eka antarmuharta kI hai // 129 // kAyasthiti kathanasuhumeNaM bhaMte ! suhumetti kAlao kevacciraM hoI' ityAdi / kahI levI joIe. A badhAmAM, paNa jaghanya ane utkRSTa sthiti eka a.tamuhUrtanI che. e sU. 129 che kAyasthitinuM kathana 'suhumANaM bhaMte ! suhumaMti kAlao kevacciI hoI' tyA
Page #1215
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA 35sa. 130 sUkSmANAM kAyasthityAdinirUpaNam 1993 .. TIkA-'suhumeNaM bhaMte ! suhumetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM aMto0 ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM' sUkSmaH khalu nigodovA bhadanta ! sUkSma iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrta tiSThati utkarSeNA'saMkhyeyakAlam 'jAva asaMkhejjA loyA' yAvadasaMkhyeyA lokAH, asaMkhyeyA utsapiNyavasarpiNyaH eSA kAlato mArgaNA kSetrato'saMkhyeyA lokAH, asaMkhyeyalokAkAzAnAM pratisamayame kaikAkAzapradezApahAre yAvatA kAlena nirlepatA tAbAnkAlo'saMkhyeyakAlaH / 'savvesiM puDhavIkAlo jAva suhuma Nioyassa puDhavIkAlo' sarveSAM sUkSmapRthivyAdijIvAnAM kAyasthiti dhanyenAntarmuhUrtam TIkArtha-he bhadanta ! yaha sUkSma jIva sUkSma jIva haiM isa prakAra se vaha kitane kAla taka kahA jA sakatA hai arthAt sUkSma jIva kI kAyasthiti kitanI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejjA loyo he gautama ! sUkSmajIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla aura asaMkhyAtaloka pramANa hai isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsapiNiyAM aura asaMkhyAta avasapiNiyAM A jAtI haiM tathA asaMkhyAta lokAkAzoM ke jitane pradeza haiM utane pradezoM meM se pratisamaya eka 2 pradeza vahAM se nikAlane para jitane kAloM meM ve pradeza vahAM se pUre nikala Ate haiM utane kAla kI isakI kAyasthiti hai isI kA nAma asaMkhyAta kAla hai 'savvesi puDhavikAlo jAva suhamaNioyassa puDhavikAlo' isI taraha se samasta TIkAtha-he bhagavan! A sUphamajIva sUkSama jIva che. e pramANe te keTalA kALa paryanta kahI zakAya che? arthAta sUmajIvanI kAyasthiti keTalI che? yA prazna uttaramA prabhu zrI 4 cha hai-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejjA loyA' hai gautama! sUkSma panI Aya sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhurtanI che ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa ane asaMkhyAta leka pramANa che. A asaMkhyAtakALamAM asaMkhyAta utsapi. zuM asaMkhyAta avasariNI AvI jAya che. tathA asaMkhyAta kAkAza nA jeTalA pradeza che. eTalA pradezamAMthI pratisamaya eka eka pradeza tyAMthI bahAra kahADavAthI jeTalA kALamAM te pradeza tyAMthI pUrA nIkaLI jAya che, eTalA ANanI tebhanI Ayasthiti cha. menu nAma masabhyAta che. 'savvesiM puDhavikAlo jAva suhama nioyassa puDhavikkAlo' se pramANe samasta pRthvI jI0 150
Page #1216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1194 jIvAmigamasye utkarSaNa pRthivIkAlaH sUkSmanigodasyA'pi / 'apajjattagANaM savvesi jahanneNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' aparyAptaka sarva pRthivyAdikAyikAnAM jaghanyo kAbhyAmantarmuhUrta sthitiH navaraM-jaghanyAdutkRSTa zabdamaryAdayA yatkiJcidvizeSAdhikam / 'pajjattagANa vi savvesi jahanneNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta' evaM paryAptakA api jaghanyotkarpAbhyAmantarmuhUrtasthitimantaH (vaishissttyshcotkRsstte)| athA'ntara-nirUpaNam-suhumassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi' sUkSmasya sUkSma pRthivI Adi jIvoM kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuharsa kI hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla pramANa yAvat asaMkhyAtaloka pramANa hai isI taraha kI kAyasthiti kA kAla nigoda kA bhI hai pRthivIkAyika kI kAyasthiti kA kAla utkRSTa se itanA hI batalAyA gayA hai ataH sUtrakAra ne yahA~ 'sanvesiM puDhavIkAlo' aisA kahA hai 'aMpajjattagANaM savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhurta, evaM pajjattagANa vi savvesi jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta' he gautama ! jitane bhI aparyApta avasthA vAle sUkSma pRthivIkAyAdika jIva haiM unakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se bhI antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI antarmuharta kA hai isI prakAra se jitane bhI paryApta sUkSma pRthivIkAyika jIva haiM unakI kAyasthiti kA kAla jaghanya meM eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI eka anta muMhata kA hai| antara kathana-'suhurmassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he vigere nI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUtanI che. ane utkRSTathI asaMkhyAtakALa pramANunI cAvata asaMvyAta leka pramANunI che. A ja pramA che nI kAryasthitine kALa nigodane paNa che. pRthvIkAyikanI kAyasthitine kALa mizedana paNa che. pRthvIkAcikanI kArya sthitine kALa utkRSTathI eTaleja kahevAmAM bhArata cha. tethI sUtradhAre mahAyAM 'savvesi puTavIkAlo' meM prabhArI 48 cha. 'apajjatAgANaM savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi attemuhuttaM, evaM pajjagANa vi sabvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto muMhatta' gautama ! apryaasaka avasthAvALA jeTalA sUkSama pRthvIkAyika jIve che. temanI kAyasthitine kALa jaghanyathI paNa aMtamuhUtane che ane utkRSTathI paNa aMtarmuhUrtane che. eja pramANe jeTalA paryApta sUkama pRthvIkAyika jIve che. temanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtane che ane utkRSTathI paNa eka aMtarmuhUtane che,
Page #1217
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.5 sU. 130 sUkSmANAM kAryasthityAdinirUpaNam 1195 khala bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? ' goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM - ukko - seNaM asaMkhejjaM kAlaM bhagavAnAha - gautama ! antarmuhUrtaM jaghanyenA'saMkhyeyakAla - mutkarSeNa / 'kAlao asaMkhejjAo ussappiNI osappiNIo' kAlato'saMkhyAtAutsarpiNyavasarpiNyaH kAlata eSA mArgaNA - 'khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' kSetrato'GgulasyA'saMkhyeyo bhAgaH (aGggulamAtrakSetrasyA'saMkhyeyatame bhAge ye - AkAzapradezAH te pratisamayamekaikapra dezA pahAre yAvatIbhirutsarpiNyavasarpiNIbhi nirlepA bhavanti tAvatya utsarpiNyavasarpiNyaH) evaM pRthivIkAyikasya sUkSma pRthibhadanta ! sUkSma jIva kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? arthAt sUkSma avasthA ko choDakara punaH sUkSma avasthA prApta karane meM antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! -jahaNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' he gautama ! jaghanya antara eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se antara asaMkhyAta kAla kA hotA hai isa asaMkhyAta kAla meM 'asaMkhejjAo ussappiNIo sappiNIo khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' asaMkhyAta utsarpiNIyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyA~ A jAtI haiM tathA kSetra kI apekSA aGgulamAtra kSetra ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAza pradeza haiM. unameM se eka eka samaya meM eka 2 pradeza kA apahAra karane para jitane kAla meM ve pradeza sabake saba usa meM se nikala jAte haiM - arthAta vaha sthAna una pradezoM se sarvathA zunya bana jAtA hai, to . aisA karane meM jitanI utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM samApta ho aMtarakALanuM kathana 'sumassa NaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM aMtara hoI' De lagavan sUkSma lavA aMtarakALa keTalA kALanA kahevAmAM Avela che? A arthAt sUkSma avasthAne cheDhIne pharIthI sUkSma avasthA prApta karavAmAM keTalA kALanu a Mtara DAya che ? yA praznanA uttaramAM praluzrI ahe che - goyamA ! jahaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' he gautama! dhanyathI me aMtarmuhUrta aMtara hoya che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara hoya che. A asaMkhyAta kALamAM 'asaMkhejjAo ussappiNIosappiNIo khettao aMgularasa asaMkhejjaibhAgo' asaMkhyAta utsarpiNIyA ane asaMkhyAta avasarpiNIyA AvI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI AMgaLa mAtra kSetranA asayAtamAM jeTalA AkAza pradeza che temAMthI eka eka samayamAM eka eka pradezanA apahAra karavAthI--mahAra kahADhavAthI jeTalA kALamAM te badhAja pradeze temAMthI nIkaLI jAya arthAt e
Page #1218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 1196 jIvAbhigamasUye vIkAyAduvRtya pRthivyAdau sthitvA punarAgamane'ntarmuhurta jaghanya utkarSeNAnantA utsarpiNyavasarpiNyaH, kAlataH - kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pulaparAvartAH AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgo yAvatparAvartate tAvatpramANamantaramiti / evaM sUkSmA'ptejovAyukAyikasUtrANyapi vaktavyAni / 'muhama vaNassaikAiyarasa muhumaNioyassa vi jAva asaMkhejjaibhAgo' sUkSmavanaspatikAyikasya sUkSmanigodajAtI haiM utane kAla pramANa hai hai bhadanta ! sUkSma pRthivIkAyika kA antara kitane kAla kA hai ? to isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki he gautama! sUkSma pRthivIkAyika kA antara jaghanya se to eka anna kA hai aura utkRSTa se antara ananta kAla kA hai isa anantakAla meM ananta utsarpiNiyAM avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM tathA kSetra kI apekSA ananta loka samApta ho jAte haiM arthAt ananta lokAkAza meM jitane pradeza haiM unameM se eka eka pradeza kA apahAra karane para jitanA ananta kAla vyatIta ho jAtA hai utane anantakAla kA antara hai tathA asaMkhyAta pudgala parAvartarUpa yaha antara hai ye asaMkhyAta pudgala parAvarta yahA~ AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa liye gaye haiM arthAt AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane samaya hai utane samaya pramANa ve pudgala parAvarta haiM isI prakAra kA antara sUkSma aSkAyika kA sUkSma tejaskAyika kA, sUkSma vAyukAyika kA bhI jAnanA cAhiye 'suma vaNassa ikAiyassa suhumaNioyassa jAva asaMkhejjaibhAge' sthAna e pradezeA vagaranuM banI jAya teA tema karavAmAM jeTalI utsarpiNIce ane avasarpiNIyA samApta thaI jAya che eTalA kALa pramANunu temanuM aMtara che. he bhagavan sUkSma pRthvIkAyikanuM aMtara keTalA kALanu kahela che? A praznane uttara ApatAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama ! sUkSmapRthvIkAyika nu' a Mtara jaghanyathI teA eka aMtarmuhUnuM che. ane utkRSTathI anantakALanu aMtara che. A anaMtakALamAM anaMta utsarpi`NIyA ane avasarpiNIcA samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI anaMtaleAka samApta thai jAya che. arthAt anaMta leAkAkAzamAM jeTalA pradeza che temAM eka eka pradezanA apahAra karavAthI jeTale anaMta kALa vIti jAya eTalA anaMta kALanu aMtara che. tathA asa`khyAta pudgala parAvartana rUpa A aMtara che. e asa`khyAta pudgala parAvata ahIyAM AvalikAnA asa`khyAtamA bhAga rUpa lIdhelA che. arthAt AvalikAnA asakhyAtamAM bhAgamAM jeTalA samaya che eTalA samaya pramANu e puddagala parAvata che. e ja pramANenu aMtara sUkSma apkAyikanu' sUkSma tensDAyiunu sUkSma vAyuAyiunu pazu sabhavu 'suhumavaNassa ikAiyassa suhu.
Page #1219
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyortikA TIkA pra.5 jhU.130 sUkSmANAM kAyasthityAdinirUpaNam 1997 . syApi yAvadasaMkhyeyabhAgaH vanaspatikAyAdbhuvaM bhrAntvA vanaspatikArya punarvizataH / 'puDhavIkAiyAdINaM vaNassaikAlo' pRthivIkAyikAdInAM jaghanyenAntarmuhUtam utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'evaM apajjattagANaM pajjattagANa vi' evaM paryAptakA''paryAptakasUkSmapRthivIkAyikAdInAM sUtrANi AlApakaH sarvatra svayamUhanIyaH suu0||130|| mUlam-evaM appAbahugaM savvatthovA suhuma teukAiyA suhuma puDhavIkAiyA visesAhiyA suhuma Au vAukAiyA 'visesAhiyA suhuma NioyA asaMkhejaguNA suhumavaNassai"kAiyA aNaMtaguNA suhamA visesAhiyA evaM apajjattagANana pajjattagANa vi evaM ceva / eesi NaM bhaMte | suhamANaM pajja tApajjattANaM kayare kayarehito appA vA-bahuyA vA tullA vA . visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA suhumA apajjattagA saMkhejjaguNA pajjattagA evaM jAva suhuma nnigoyaa| eesiNaM bhaMte ! suhumANaM suhuma puDhavIkAiyANaM jAva suhamaNigoyANa -sUkSma vanaspatikAyika jIva kA antara jaghanya se eka antarmuharta kA hai aura utkRSTa se antara asaMkhyAtakAla kA hai yaha asaMkhyAta pRthivI kAla pramANa hai aisA hI antara sUkSma nigoda kA hai 'puDhavIkA. iyAdINa vaNassaikAlo-evaM apajjattagANaM pajjattagANa vi' pRthivI kAyika AdikoM kA antara vanaspatikAla pramANa arthAt jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai utkRSTa se asaMkhyAta kAla pramANa hai isI prakAra se aparyApta viSayaka sapta sUtrI aura paryApta viSayaka saptasUtrI kaha lenA cAhiye // 130 // maNioyassa jAva asaMkhejjabhAgo' sUkSma vanaspatithi parnu mata2 dhanyathI eka aMtarmuhanuM che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara che. A asaMkhyAta pRthvIkAyika kAla pramANunuM che. e ja pramANenuM aMtara sUkSma nigadanuM cha. 'puDhavIkAiyAdINaM vaNassaikAlo evaM apajjattagANaM pajjattagANaM vi' pRthvIya vigerenuM aMtara vanaspatikALa pramANa che. arthAt jaghanyathI eka aMtarmuhUrta nuM che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa pramANa che. e ja pramANe aparyApta saMbaMdhI sapta strI ane paryApta saMbaMdhI samasutrI kahI levI joIe. su. 1301
Page #1220
--------------------------------------------------------------------------
________________ : 1998 jIvAbhigamasUtra ya pajjattApajjattagA0 kayare kayare0 savvatthovA suhumateukAiyA apajjattagA suhuma puDhavIkAiyA apajjattagA visesAhiyA suhama Au apAjattagA visesAhiyA suhama vAu apajjattA visesAhiyA suhama teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA suhuma puDhavI Au vAu pajjattagA visesAhiyA suhama NioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA suhuma NioyA pajattagA saMkhe. jaguNA suhuma vaNassaikAiyA apajattagA aNaMtaguNA suhama apajjattagA visesAhiyA suhumavaNastai pajattagA saMkhejaguNA suhumA pajattA visesAhiyA ||su. 131 // chAyA-evamalpabahutvam sarvastokAH sUkSmatejaskAyikAH sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH sUkSmA'nvAyukAyikA vizeSAdhikAH mukSmanigodA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmavanaspatikAyikA anantaguNAH, sUkSmA vizeSAdhikAH, evamapaptikAnAm-paryAptakAnAmapyevameva / etepAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM paryAptakA 'paryAptakAnAM katarekatarebhyo alpA vA vahukA vA tulyA vA vizepAdhikA vA? gautama ! sarvastokAH sUkSmAH aparyAptAH saMkhyeyaguNAH paryAptakA evaM yAvat suukssmnigaudaaH| eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM sUkSmapRthivIkAyikAnAM yAvasUkSmanigodAnAM ca paryAptA'paryAptAnAM katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSmatejaskAyikA aparyAptakAH sUkSmapRthivIkAyikA aparyAptakA vizepAdhikAH sUkSmApkAyikA apaptiA vizeSAdhikAH sUkSmavAyukAyikA aparyAptA vizeSAdhikAH sUkSmatejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmapRthivyavyAyuparyAptakA vizeSAdhikAH sUkSmanigodA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH sUkSmanigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmavanaspatikAyikA aparyAptakA anantaguNAH sUkSmA'paryAptA vizeSAdhikA: sUkSmavanaspatiparyAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmAH paryAptAvizepAdhikAH suu0||131|| TIkA-'evaM appA bahugaM' evamalpavahutvam etepAM khalu bhadanta ! katarebhyaH 'evaM appA bahugaM savvatthovA suhuma teukAiyA'-ityAdi / / TIkArtha-he bhadanta ! inakA alpabahutva kisa prakAra se hai ? uttara 'evaM apAbahuNaM savvatthovA suhuma teukAiyA' tyAta TIkArtha- he bhagavana enuM alpa bahutva kevA prakAranuM kahela che? AnA
Page #1221
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.5 sU.131 sUkSmapRthvIkAyAdInAmalpavahutvam 1199 katare'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagabAnAhagautama ! 'samvatthovA muMhumateukAiyA' sarvastokAH sUkSmatejaskAyikA asaMkhyeyalokAkAzaMpradezapramANatvAt, 'muhumapuDhavIkAiyA visesAhiyA' sUkSmatejaskAyikebhyaH sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH prabhUtA'saMkhyeyalokAkAzapradezaparimANatvAt 'muhuma AuvAU visesAhiyA' sUkSmAkAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatarAsaMkhyeyalokAkAzapramANatvAt / tebhyaH sUkSmavAyukAyikA vizeSAdhikAra, prabhUtatamA'saMkhyeyalokAkAzapradezarAzimAnatvAt, 'suhuma Ni oyA asaMkhejjaguNA' meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'evaM appA bahuge' inakA alpabahusva isa prakAra se hai-'savvatthovA suhuma teukAiyA' sUkSma tejaskAyika jIva saMbase kama haiM kyoMki inakA pramoNa lokAkAMza ke asaMkhyAta bhArga meM jitane pradeza haiM utanA haiM 'suhuma puDhavikAiyA visesAhiyA' inakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM kyoMki ina kA pramANa lokAkAza ke prabhUta asaMkhyAtaveM bhAgoM meM jitane pradeza haiM utanA hai 'suhama Au vAU visesAhiyA' sUkSma apkAyika aura sUkSma vAyukAyika sUkSma pRthivIkAyikoM kI apekSA vizeSAdhika haiM kyoMki inakA sakSma apkAyikoM kA pramANa lokAkAza ke prabhUtatara asaMkhyAtaveM bhAgoM meM jitane pradeza haiM utanA hai tathA sUkSma apkAyikoM kI apekSA sUkSma vAyukAyikoM kA pramANa vizeSAdhika hai kyoMki inakA pramANa lokAkAMza ke prabhUtatama asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza haiM utanA hai| 'suhumaNioyA asaMkhejaguNA' sUkSma (uttarabhI prabhuzrI 4 cha 3-3 gautama ! 'evaM appA bahuge tabhanu 5 maI pamA prabhArI cha.-'savvatthovA sahamateukAiyA, sUkSma teyi4 va sauthI ochA che. kemake temanuM pramANa kAkAzanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM rekhA pradeza cha. cha. 'sahama puDhavikAiyA visesohiyA' tenA 42tA sUkSma mIyi vizeSAdhi cha. 'suhama Au vAU visesAhiyA' sUkSma bhI yika ane sUkSama vAyukAyika sUma pRthvI kAcikenA karatAM vizeSAdhika che. kemake temanuM sukSama aSkAyikanI jema kAkAzanA prabhUtatA asaMkhyAta bhAgamAM jeTalA pradeza che. eTaluM che. tathA sUkama akAcikenA karatAM sUma bAlukAyikonuM pramANa vizeSAdhika che. kemake tenuM pramANa lokAkAzanA prabhUtatm asabhyAtabhA mArAmArA pradeza cha. sayu cha. 'suhumaNioyA asaMkhejaguNAM' sUkSma ni tanA tai msbhyaatge| padhAre cha, bha624
Page #1222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1200 jIvAmigama pUrvebhyaH sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAH eSAM prati golakamasaMdhyeyatvAt / 'muhamavaNassaikAiyA aNaMtaguNA' ebhyaH sUkSmavanaspatikAyikA anantagaNAH pratinigodazarIre'nantAnAM sadbhAvAt / 'suhamA visesAhiyA' ebhyaH sUkSmAH sAmAnyato vizeSAdhikAH, sUkSmapRthivIkAyikAdInAmapi sAmAnyataH sUkSme prakSepAt iti prathamamalpavahuttvam / .. saMprati-epAmevAparyAptAnAmalpatyAdi-evaM apajjattagANaM' evamaparyAptakAnAm tathAhi-sUkSmA'paryAptakAnAM bhadanta ! katarebhyaH katare ? ityAdi yathA sUkSmANAM tathaivA'paryAptaka sUkSmANAmalpabahukham / nathAhi-aparyAptakanigoda inakI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki ye hara eka golaka meM asaMkhyAta hote haiN| 'suhama vaNassahakAjhyA aNaMnaguNA' sakSama vanaspanikAyika jIva inakI apekSA anantaguNeM adhika haiM kyoMki ye pratinigoda meM ananta ke rUpa meM rahate haiM / 'suhamA visesA hiyA' inakI apekSA jo sAmAnya sUkSma jIva haiM ve vizeSAdhika haiM kyoMki sAmAnya meM sUkSma pRthivIkAyAdikoM kA samAveza ho jAtA hai isaliye yaha alpayahutva inakA sAmAnya rUpa se kahA gayA hai aba ina jIvoM kI aparyAptAvasthA ko lekara alpayahutva kahA jAtA hai jo isa prakAra se hai-'evaM apajattagANaM' aparyApta sUkSma pRthivIkAyAdikoM kA alpayahutva bhI isI prakAra kA hai-yahAM para AlApa prakAra apane Apa udbhAvita kara lenA cAhiye tathAca-he bhadanta ! sUkSma aparyAptaka jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM kauna kinakI apekSA bahuta hai ? kauna kinake barAvara haiM ? aura kauna kinase vizemosamAta masabhyAta DAya che. 'suhumavaNassaikAiyA aNataguNA, sUkSma vanaspati kAyika jIva tenA karatAM anaMtagaNuM vadhAre che. kemake e dareka nigodamAM manAta pAthI 29 che. 'suhumA visesAhiyA' tenA 42tA 2 sAmAnya sakSama jIva che. te vizeSAdhika che. kemake-sAmAnyamAM sakSama pRthvIkAyikene samAveza thaI jAya che. tethI temanuM A alpa bahutva sAmAnya paNAthI kahevAmAM Avela che. . have A jIvonI aparyAptAvasthAne uddezI alpa bahu paNuM kahevAmAM bhAve cha 2 mA prabhArI cha-'evaM apajjattagANaM' aparyApta sUkSma pRthvIya vigerenu. alpa bahatva paNa Aja pramANe che. ahIMyAM tenA AlApake pite ja banAvIne kahI levA joIe je A pramANe samajavA-he bhagavana sUma aparyAptaka mAM kathA che ke nA karatAM a5 che? kayA che kyA che karatAM vadhAre che? kayA che tenI barAbara che ? ane kayA jIvo konAthI vizeSAdhika che? AnA uttaramAM A pramANe kahevuM joIe ke sauthI ochA
Page #1223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1201 prameyadyotikA TIkA pra.5 sU. 131 sUkSmapRthvIkAyAdInAmalpabahutvam tejaskAyikAH sarvastokAH ebhyaH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH ebhyo'paryApta vAyukAyikA vizeSAdhikAH ebhya nigodA asaMkhyeyaguNAH ebhyo'paryAptavanaspatikAyikA anantaguNAH ito'paryAptakasakSmA vizeSAdhikAH - iti / eSAM tRtIyA'lpabahutvaM bhASate - ' pajjattagANa vi evaM ceca' paryAptakAnAmapyevameva tathAhi - tejaskAyikAH sarvastokAstebhyaH paryApta sUkSmapRthivI kAyikA vizeSA.fraredbhyaH paryApta sUkSmApakAyikA vizeSAdhikAstebhyaH paryApta sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAstebhya paryApta sUkSmavanaspatikAyikAH - anantaguNAstebhyaH sAmAnyataH paryAptasUkSmA vizeSAdhikAH / bAdhika hai| taba vahAM para aisA kahanA cAhiye ki sabase kama aparyAptaka sUkSma tejaskAyika jIva haiM inakI apekSA aparyAptaka pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM / inakI apekSA aparyAptaka aSkAyika evaM vAyukAfor vizeSAdhika haiM / inakI apekSA aparyAptaka sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM haiM inakI apekSA aparyAptaka vanaspatikAyika anantagurNe haiN| inakI apekSA aparyAptaka sUkSma vizeSAdhika haiM / inakI paryAsAvasthA ko lekara alpabahutva isa prakAra se hai - tathA ca paryApta sUkSma tejaskAyika jIva sabase kama haiM inakI apekSA paryApta sUkSma pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM inakI apekSA paryAptaka sUkSma aSkAyika jIva vizeSAdhika haiM- inakI apekSA paryApta sUkSma vAyukAyika vizeSAdhika hai inakI apekSA paryAptaka sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM haiM inakI apekSA paryApta vanaspatikAyika anantaguNeM adhika haiN| inakI apekSA paryAptaka sUkSma jIva vizeSAdhika haiM / 'eesi NaM aparyAptaka sUkSma tejaskAcika jIva che. tenA karatAM aparyAptaka pRthvIkAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM aparyAptaka aSThAyika ane vAyukAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM apamaka sUkSma nigAha asaMkhyAtagaNA che. tenA karatAM aparyAptaka vanaspatikAyika anaMtagaNA che, tenA karatAM aparyAptaka sUkSma vizeSAdhika che. tenI paryAptAvasthAne uddezIne apamahutva A pramANe samajavuM jemake-paryApta sUma tejaskAyika jIva sauthI alpa che. tenA karatAM paryApta sUkSma pRthvIkAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAptaka sUkSma aSThAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAptaka sUkSma vAyukAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAMsaka samA nigeAda asaMkhyAtagaNA che. tenA karatAM paryAptaka vanaspatikAyika anaMtagaNuA vadhAre jI0 200
Page #1224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1202 bhIvAmigamasUtra ___ atha caturthA'lpavahutvam-'eesi NaM bhaMte ! pajjattApajjattagANaM kayare0 savvatthovA suhumA' etepAM khalu bhadanta ! paryAptA'paryAptakAnAM katarebhyaH katare alpA vA4 bhagavAnAha-gautama ! sarvastokAH sUkSmAH, iha khalu vAdareSu paryAptebhyo'paryAptAH asaMkhyeyaguNAH, ekaikaparyAptanizrayA asaMkhyeyAnAmaparyAptAnAmutpAbhaMte ! suhamANaM pajjattApajjattANaM kayare0 ?' ava gautama ne prabhu se aisA pUchA hai ki he bhadanta jo sUkSma pRthivIkAyika paryApta haiM aura jo sUkSma pRthivIkAyAdika aparyApta haiM, jo sakSma apkAyika paryApta haiM, aura jo sUkSma apkAyika aparyApta haiM jo sUkSma tejaskAyika paryApta haiM aura jo sUkSma tejaskAyika aparyApta haiM, jo sUkSma vAyukAyika paryApta haiM aura jo sUkSma vAyukAyika aparyApta haiM, jo sUkSma vanaspatikAyika paryApta haiM aura jo sUkSma vanaspatikAyika aparyApta haiM Adi so inameM kauna kinakI apekSA kama haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! ina jIvoM ke sUkSmAvasthAvAle paryApta kA aura sUkSma apaptikAvasthA vAloM ke bIca meM sabase kama sUkSma aparyAptaka haiM aura paryAptaka unase saMkhyAtaguNeM adhika haiM yahAM jo aisA kahA gayA hai vaha bAdaroM kI apekSA se nahIM kahA gayA hai kyoM ki bAdaroM meM paryAptakoM kI apekSA aparyApta asaMkhyAtaguNeM adhika cha. tanA 42i paryApta sUkSma va vizeSAdhi cha. 'eesiNaM bhaMte ! suhamANaM pajjattApajjattANaM kayare' gautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che 3-3 mAn sUkSama pRthvIkAyika paryApta ane sUkSama pRthvI kAyika, aparyAptaka, sUkSama aSThAyika paryApta ane sUkSama aSThAyika aparyAptaka, sUkSama tejaskAyika paryApta, ane sUma tejaskAyika aparyAptaka, sUmavAyukAyika paryApta ane sUkSama vAyukAyika aparyAptaka, sUkSama vanaspatikAyika paryAptaka ene sUkSama vanaspatikAyika aparyAptaka, A badhAmAM keNuM kenA karatAM ochA che? keNa kenAthI vadhAre che? keNu tenI khabara che? keNa kenAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! A badhA mAM sUkSama avasthAvALA paryAptaka ane sUkSama avasthAvALA aparyApakemAM sauthI ochA sUkSama aparyA che ane paryAptaka tenAthI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. ahIyAM je A kathana karyuM che te bAdaranI apekSAthI kahela nathI. kemake-bAdamAM paryAptakenA karatAM
Page #1225
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.5 sU.131 sUkSmapRthvIkAyAdInAmarUpabahutvam 1203 dAta, taduktam-prajJApanAyAM prathame prajJApanAkhyapade-'pajjattaganissAe apajjattagAvakkamati jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' paryAptakanizrayA aparyAptakAvyutkrAmanti yatraikastatra niyamAt-asaMkhyeyAH / sUkSmeSu punarnA'yaM kramaH paryAptAzvA'paryAptApekSayA cirasthAyinaH iti sadaiva te bahavo labhyante tata uktaM sarvastokAH sUkSmA aparyAptakA tebhyaH paryAptaka sUkSmAH sNkhyeygunnaaH| 'savvatthovA suhumA apajjattagA' sarvastokAH sUkSmA aparyAptakAH tebhyaH 'saMkhajjaguNA pajjattagA' saMkhyeyaguNAH paryAptakAH 'evaM jAva suhuma NigoyA' evaM yAvatsUkSmanigodAH pRthivIkAyAdibhyo nigodaparyante paryAptAparyApteSu alpavahulam / ___ atha sarveSAM samuditAnAM paryAptAparyAptAnAM paJcamAlpabahutvam-'eesiNaM bhaMte ! muhumANaM suhumapuDhavIkAiyAgaM' eteSAM khallu bhadanta ! sUkSmapRthivyaptejovAyuvanaspatInAm 'jAva suhumaNioyANa ya' yAvatsUkSmanigodAnAM katarekatarehai kyoMki vahIM eka 2 paryAptaka kI nizrA se asaMkhyAta aparyApsakoM kA utpAda hotA hai prajJApanA ke prathama prajJApanA nAmake pada meM aisA kahA hai 'pajattaganissAe apajattamA vakkamati jattha ego tattha niyamA asaMkhelA' parantu sUkSmoM meM yaha krama nahIM hai isaliye yahAM aisA yaha sUkSma paryAptakoM kA alpavahutva yAvat sUkSma nigoda ke paryAptaka aura aparyAptaka vikalpa taka jAnanA cAhiye aba gautama sUkSma pRthivIkAyika Adi meM jo paryAptaka dazA aura aparyAptaka dazA hai usa sambandha meM prazna karate haiM Upara meM jo pUchA gayA hai vaha sUkSma paryAptaka aura sUkSma aparyAptaka sAmAnya dazA ko lekara pUchA gayA hai aba isa prazna meM ve pratyeka sUkSma paryAptaka kI aura sUkSma aparyAptaka kI avasthA ko lekara pUcha rahe haiM-'eesi NaM bhaMte ! suhumANaM aparyApaka asaMkhyAgaNuM vadhAre che. kemake tyAM eka eka paryAptakanA AzayathI aparyAptakane utpAda thAya che. prajJApanA sUtranA prajJApanA nAmanA pahelA padamAM ma yu cha -'pajjattaganissAe apajjattagA vakkamati jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' 52tu - sUkSmAmA mA bha. hAtA nathI. tathI mahIyAM yA sUkSma paryAptakanuM ane sukama aparyAptakanuM alpa bahatva yAvat sUma nizadinA paryAptakanA kathana paryata ahIyAM samajI levuM. have gautamasvAmI sUma pRthvIkAyika vigeremAM je paryAptaka dazA ane aparyAptaka dazA che tenA saMbaMdhI prazna kare che. upara je prazna pUchela che te mi paryAptaka ane sUkSma aparyAptakanI sAmAnya avasthAne laIne pUchavAmAM Avela che. have A praznathI teo pratyeka sUkSma paryAptakanI ane sUkSma apayaatnii masthAna dezIra pUche che. 'eesiNaM bhaMte ! suhamANaM suhuma puDhavI
Page #1226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1204 jIvAbhigamasUtra bhyo'lpA vA 4 ? bhagavAnAha-gautama ! savvatthovA muhumateukAiyA apajatagA' aparyApta sUkSma tejaskAyikAH sarvastokAH, 'suhamapuDhavIkAiyA apajjatagA visesAhiyA' aparyApta-sUkSmapRthivIkAyA vizepAdhikAstejaskAyikebhyaH 'muhumaAu apajjattagA visesAhiyA' ebhyaH sUkSmApkAyikA aparyAptakA vizeSAdhikAH 'muhuma ghAu apajjattagA visesAhiyA' ebhyaH sUkSmA'paryAptakavAyukAyikAvizeSAdhikAH 'suhuma teukAiyA pajattagA saMkhejjaguNA' ebhyassUkSmatejaskA. suhuma puDhavikAiyANaM jAva suhamaNioyANa ya pajjattA pajjattA0 kayare kayarehito' he bhadanta ! ye jo sUkSma pRthivIkAyika se lekara sUkSma nigoda taka ke jIva paryAptaka aura aparyAptaka donoM prakAra ke haiM so unameM kauna kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM kauna kinake barAbara hai| aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'savvatthovA suhuma teukADyA0' he gautama !sabase kama sUkSma aparyAptaka tejaskAyika jIva haiM 'suhuma puDhavi kAiyA apajjattagA visesAhiyA' aparyApta sUkSma tejaskAyikoM kI apekSAaparyApta sUkSma pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM / 'suhuma Au apajjattA, visesAhiyA' aparyApta sUkSma pRthivIkAyikoM kI apekSA sUkSma aparyAptaka apakAyika vizeSAdhika haiN| 'suhuma vAu apajjattA visesAhiyA' aparyAptaka apkAyikoM kI apekSA sakSama aparyAptaka vAyukAyika vizeSAdhika haiM / 'suhuma teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma aparyAptaka vAyukAyikoM kI apekSA sUkSma paryAptaka tejaskAkAiyANaM jAva suhumaNioyANaya pajjattApajjattA0 kayare kayare 'hiMto' bhagavad ! A sUkSama pRthvIkAyikathI laIne sUkSama nigada sudhInA je paryAptaka ane aparyAptaka banne prakAranA jIve che. te temAM keNa kenA karatAM alpa che? ke kenA karatAM vadhAre che? koNa kenI barAbara che? ane keNa kenAthI vizeSAdhi cha ? mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 che 3-'savvatthovA suhumateukA. iyA0' gautama ! sauthI maach| sUkSma arthAta 424yi / cha. 'suhamapuDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA' aparyApta sUkSma pRthvIyiTInA 42di sUkSma aparyApta mAthi vizeSAdhi cha. 'sahuma vAu apajjattagA visesAhiyA aparyAptaka aSThAyikenA karatAM sUkSma aparyAptaka vAyukAyike vizeSAdhika che. 'suhuma teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma aparyApta vAyuyanA 42di sUkSma paryApta yi sabhyAta! padhAre che. 'suhuma puDhavIAuvAu pajja
Page #1227
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.5 sU.131 sUkSmapRthvIkAyAdInAmalpavahutvam 1205 yikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAdhikAH 'suhuma puDhavI Au vAu pajjattagA visesAhiyA' pUrvApekSayA paryApta sUkSmapRthivyabvAyukAyikAH kramazaH parepare vizeSAdhikA:, 'muhumaNioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' paryAptakavAyukAyebhyo'paryAptakanigodA asaMkhyeyaguNAH 'mRhumaNigoyA pajjattagA saMkhejjaguNA, paryAptaka sUkSmanigodAstu-saMkhyeyaguNA'dhikAH 'suhumavaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA' aparyAptakasUkSmavanaspatikAyA anantaguNAH nigoda paryAptakasUkSmebhyaH pratinigodaM teSAmanantAnAM sadbhAvAt / 'muhuma apajjattagA visesAhiyA' ebhyaH sAmAnyato'paryAptasUkSmAH-vizeSAdhikAH sUkSmapRthivIkAyikAyika saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma puDhavI Au vAu pajjattagA visesAhiyA' sUkSma paryAptaka tejaskAyikoM kI apekSA paryAptaka sUkSma pRthivIkAyika paryAptaka sUkSma apkAthika paryAptaka sUkSma vAyukAyika ye Apasa meM vizeSAdhika haiM 'suhuma NiogA apajjattagA asaMkhejjaguNA' paryAptaka sUkSma vAyukAyikoM kI apekSA sakSma apayAptaka nigoda asaMkhyAta guNeM adhika haiM / 'suhuma NigogA panjatagA saMkhejjaguNA' sUkSma aparyAptaka nigodoM kI apekSA sUkSma paryAptaka nigoda asaMkhyAtaguNa adhika haiM 'suhuma vaNaslaikAiyA apajjattagA aNataguNA' sUkSma paryAptaka nigoda kI apekSA sUkSma apaptika vanaspatikAyika anantaguNe adhika hai| kyoMki prati nigoda meM inakA anantarUpa se sadbhAva rahatA hai 'suhama apajjattagA visesAhiyA' sUkSma aparyAptaka vanaspatikAyikoM kI apekSA sAmAnya sUkSma aparyAptaka vizeSAdhika haiN| ina sAmAnya sUkSma aparyAptakoM tti viSe sAhica sUkama paryAptakatejaskAcikenA karatAM paryAptaka sUphama pRthvI kAyika, paryAptaka, sUkSama ayyAyika paryAptaka sUkSma vAyukAyika e badhA paraspara (pazeSAdhi che. 'suhamaNiogA apajjattagA asaMkhejjaguNA' paryApta sUkSma vAyuyaAnA 42 sUkSma aparyApta nigAha asaNyAtaga dhAre cha. 'suhamaNioyA pajjattagA saMkhejaguNA' sUkSma aparyAta nigohAnA 42ta sUkSma paryApta nigAha "yA gayA vadhAre che. 'sahama vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA' sUkSma pyaataka nigenA karatAM sUma aparyAptaka vanaspatikAyika anaMtagaNuM vadhAre che. ubha3-prati nigAhamA mana ta pAthI tanA hamAra rahe che. 'suhamaapajjattagA visasAhiyA' sUkSma aparyApta vnsptimaayin| 42ta sAmAnya sUkSma 25. taka vizeSAdhika che. A sAmAnya sUma aparyAptakane je vizeSAdhika A
Page #1228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1206 jIvAmigamasUtra donApyatra samAvezAt / 'muhugavaNassai pajjattagA saMkhejjaguNA' paryAptasUkSmavanaspatikAyAH saMkhyeyaguNA aparyAptaka sUkSmA'pekSayA 'suhumA pajjattagA visesAhiyA' sUkSmaparyAptakavanaspatikAyApekSayA sAmAnyataH sUkSmAH paryAptAvizepAdhikA bhavanti iti / pazcamAlpabahutvam ||suu0 131 // saMprati vAdarAdInAM sthityAdikamAha mUlam-bAyarala NaM saMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtosuhattaM ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI pannattA evaM bAyara tasakAiyassa vi bAyara puDhavIkAiyassa bAvIsavAsasahassAiM bAyara Aussa sattavAsasahassaM, bAyarateusla tinni rAiMdiyA, vAyaravAussa tiSiNavAsasahassAI bAyara vaNastaikAiyassa dasavAsasahassAiM, evaM patteya. sarIrabAyarassa vi, niobasta jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, evaM vAyAgigodassa vi, apajjattagANaM savvesiM aMtomuhattaM, ejjattagANaM ukkosiyA ThiI aMtomuhatUNA kAyadA savvesi / bAyare NaM bhaMte ! bAyare ti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoleNaM asaMkhejjaM kAlaM ko jo vizeSAdhika kahA gayA hai usakA kAraNa sUkSma paryAptaka pRthivIkAyAdikoM kA isameM antarbhAva ho jAtA hai / sAmAnya sUkSma aparyAptakoM kI apekSA 'suhama vaNassai pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma vanaspati paryAptaka saMkhghAtaguNeM haiN| 'suhama pajjattagA visesAhiyA' sUkSma paryAptaka vanaspatikAyikoM kI apekSA sAmAnya sUkSma paryAptaka vizeSAdhika haiM kyoMki inameM paryApta sUkSma pRthivIkAyAdikoM kA samAveza huA hai| yaha inakA pAMcavAM alpabahutva hai||131|| kahyA che, tenuM kAraNa sUkSma aparyAptaka pRthvIkAyione temAM aMtarbhAva thayela che. sAmAnya sUkSma aparyAptInA 42tAM 'suhumavaNassai pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma vanaspati paryApta sacyAta cha. 'suhuma pajjattagA visesAhiyA' sUkamaparyAptaka vanaspatikAcikenA karatAM sAmAnya sUkSma paryAptaka vizeSAdhika che. kemake paryAptaka sUphama pRthvIkAyikone temanAmAM samAveza thayela che. A tenuM paMcamuM a5 bahu paNuM kahela che. te 131 che
Page #1229
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 vAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1209 TIkA-'vAdarassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahaneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI ThiI pannattA' vAdarasya sAmAnyato vAdarasya vAdaranAmakarmAdivataH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam tata acaM maraNAt utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi prajJaptA / evaM bAyara tasakAissa vi' evaM bAdaratrasakAyikasyApi, sAmAnyato vAdaraviSayaka sUtravat bAdarapRthivyaptejovAyuvanaspati pratyekavAdaravanaspati vAdaranigoda vAdaratrasakAyika sUtrANi api vaktavyAni tatra sarvatra hi jaghanyato'ntamuhUrtam, utkarpato vizeSaH / tatrAha-'vAyarapuDhavIkAiyassa bAvIsavAsasahassAI' . TIkArtha-aba gautama ne prabhuse aisA pUchA hai-he bhadanta ! bAdara jIva kI-cAdara nAma karmAdi vAle jIva kI-kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI pannattA' he gautama ! jaghanya se pAdarAdi nAma karma vAle jIva kI sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI hai / 'evaM bAdara tasakAissa vi bAdara puDhavIkAissa bAvIsavosa sahassAI' isa sAmAnya bAdara viSayaka sUtra kI taraha hI bAdara pRthivIkAyika, bAdara apkAyika, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika, pratyeka vanaspatikAyika, bAdara nigoda, aura bAdara trasakAyika isa saba ke sUtra bhI kaha lenA cAhiye inakI sabakI jaghanya sthiti to eka antarmuhUrta kI hai parantu utkRSTa sthiti meM jo vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai-bAdara pRthivIkAyika TIkAtha-gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavana bAdara jIvanI arthAt bAdara nAma karmavALA jIvanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela cha 1 mA praznAnA uttaramA prabhuzrI cha-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI ThiI paNNattA' gautama ! mArA nAmabhavANI nal sthiti eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI 33 tetrIsa sAgarepanI che. eva vAyara tasakAiyassa vi bAdarapuDhavIkAiyassa bAvIsaM vAsasahassAI' mA mAnya bAdara aSkAyika, bAdara vAyukAcika, bAdara vanaspatikAyika, pratyeka patikAyika bAdara nigoda ane bAdara trasakAyika A tamAma nuM kathana paNa karI levuM joIe. A badhAnI jaghanya sthitine eka aMtarmuhUrtanI che. jad utkRSTa sthitimAM je vizeSa paNa che te A pramANe che.-Adara appA jI015
Page #1230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1208 jIvAbhigamasUtra vAdaratrasa kAyikasyApi vAdarapRthivIkAyikasya dvAviMzatirvasahasrANi vAdarAkAyikasya saptavarpasahasrANi, vAdaratejaskAyikasya trINi rAtri divAni vAdaravAyostrINi varSasahasrANi, bAdaravanaspatikAyikasya dazavarpasahasrANi evaM pratyekazarIravAdarasyApi nigodasya jaghanyenApi utkarSeNApi antarmuhartam evaM bAdaranigodasyApi, aparyAptakAnAM sarvepAmantarmuhartam, paryAptakAnAmutkRSTA sthitirntmuNhttonaa kartavyA sarvepAm / vAdaraH khalu bhadanta ! vAdara iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarpaNA'saMkhyeya kAlamasaMkhyeyA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'gulasyA'saMkhyeyabhAgaH, vAdarapRthivIkAyikA'ptejovAyukAyikasya pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikasya-vAdaranigodasya (vAdaravanaspaterjaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarpaNA'saMkhyeyaM kAlamasaMkhyAtA utsarpiNyavasapiNyaH kAlarAH kSetrato'GgulasyAsaMkhyeyabhAgaH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikasya vAdaranigodasya pRthivIva0 vAdaranigodasya khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNAnantaM kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrataH sArdha tRtIyA pRdgalaparAvartAH) eteSAM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa saptatiH sAgaropamakoTikoTayaH saMkhyAtItAH samAH aMgulA'saMkhyeyabhAgaH tathA asaMkhyAtA u0 oghe ca vAdarataruH anuvandhaH zeSakaH vakSyAmi / utsarpiNyavasarpiNyaH ardhattIyapudgalapAvartAH // 1 // dve sAgaropamasahasra sAdhike bhavatastrasakAye / antarmuhUrtakAlo bhavatyaparyAptakAnAM sarvepAm // 1 // paryAptavAdarasya ca vAdaratrasakAyikasyApi / eteSAM sthitiH sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam // 2 // tejasaH saMkhyeyAni rAtriMdivAni dvividha nigodasya muhUrvArdhantu / zeSANAM ca saMkhyeyAni varSasahasrANi ca sarveSAm // 3 // antaraM vAdarasya vAdaravanaspateniMgodasya vAdaranigodasya eteSAM caturNAmapi pRthivIkAlo yAvadasaMkhyeyA lokAH, zeSANAM ca vanaspatikAlaH / evaM paryAptakAnAmaparyAptakAnAmapi antaram odhe ca vAratarau oghanigode vAdaranigode ca kAlamasaMkhyeyamantaraM zeSANAM vanaspatikAlaH ||suu0 // 132 // bAdarAdikoM kI sthiti Adi kI prarUpaNA'vAyarassa Na bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ityAdi / bAdarAdinI sthiti vigerenuM kathana / 'bAyaramsaNaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' ityAdi
Page #1231
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1209 ____TIkA-'vAdarassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI ThiI pannattA' vAdarasya sAmAnyato vAdarasya vAdaranAmakarmAdivataH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam tata Urca maraNAt utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi prajJaptA / 'evaM bAyara tasakAissa vi evaM bAdaratrasakAyikasyApi, sAmAnyato bAdaraviSayaka sUtravat bAdarapRthivyaptejovAyuvanaspati pratyekavAdaravanaspati vAdaranigoda vAdaratrasakAyika sUtrANi api vaktavyAni tatra sarvatra hi jaghanyato'ntamuhUrtam, utkarpato vizeSaH / tatrAha-vAyarapuDhavIkAiyassa vAvIsavAsasahassAI' - TIkArtha-ava gautama ne prabhuse aisA pUchA hai-he bhadanta ! bAdara jIva kI-bAda nAma karmAdi vAle jIva kI-kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuntaM ukkoleNaM tettIsaM sAgarovamAI ThiI pannattA' he gautama ! jaghanya se pAdarAdi nAma karma vAle jIva kI sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI hai / 'evaM bAdara tasakAissa vi bAdara puDhavIkAissa bAvIsavosa sahassAI' isa sAmAnya bAdara viSayaka sUtra kI taraha hI vAdara pRthivIkAyika, bAdara apkAyika, vAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika, pratyeka vanaspatikAyika, bAdara nigoda, aura bAdara trasakAyika isa saba ke sUtra bhI kaha lenA cAhiye inakI sabakI jaghanya sthiti to eka antarmuhUrta kI hai parantu utkRSTa sthiti meM jo vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai-bAdara pRthivIkAyika TIkAtha-gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavana bAdara jIvanI arthAt bAdara nAma kamavALA jIvanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA' gautama ! mArA nAmamA vana sthiti eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI 33 tetrIsa sAgaropamanI che 'evaM vAyara tasakAiyassa vi vAdarapuDhavIkAiyassa vAvIsaM vAsasahamsAI' mA sAmAnya bAdara aSkAyika, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika, pratyeka vanaspatikAyika bAdara nigoda ane bAdara trasAyika A tamAma nuM kathana paNa karI levuM. joIe. A badhAnI jaghanya sthitine eka aMtarmuhartanI che. paraMtu utkRSTa sthitimAM je vizeSa paNuM che te A pramANe che-bAdara aSkA jI0 152
Page #1232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1210 jIvAbhigamasye vAdarapRthivIkAyikasya dvAvizatirpasahasrANi sthitiH / 'vAyara Aussa sattavAsasahassAI' vAdarAkAyikaraya saptavarSasahasrANi sthitiH| evameva tejAkAyikAdi sUtrANyapi tatra-vAdaratejAkAyikasyotkarSeNa 'ghAyara teussa tinnirAIdiyA' vAdaratejaskAyikasya trINi rAtridivAni sthitiH| 'vAyara vAussa tinni vAsahassAI' vAdaravAyukAyikasyotkarpaNa trINi varSasahasrANi yaavsthitiH| 'vAyaravaNassaissa dasavAsasaharasAI' sAmAnyato bAdaravanaspatikAyikasyotkapeNa dasavarSasahasrANi sthitiH| 'evaM patteyasarIravAyarassa vi' evaM dazavarSasahasrANi pratyekazarIravAdara (vanaspati) kAyasyApyutkaNa sthitiH / 'nioyassajahanneNA vi-ukkoseNa vi antomuhutta' sAmAnyato nigodasya jayanyotkarSAbhyAmapi sthitirantarmuhUrtamAtrameva bhvti| 'evaM vAdara Nioyassa vi' vAdaranigodasyApi sAmAnya nigodavat ubhAbhyAM sthitiH / vAdaratrasakAyikasyotkapeNa trayastriMzat sAgaropamANi jaghanyatastUktamevAntarmuhUrtam / samprati-vAdara 1 bAdara 2 pRthivya3 ptejo4 vAyu5 vanaspati pratyeka trasa8 nigoda9 bAdarakI utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI hai-cAdara apkAyika kI utkRSTa sthiti 7 hajAra varSa kI hai bAdara tejaskAyika kI 3 dina rAta kI hai cAdara bAyukAyika kI 3 hajAra varSa kI hai sAmAnya se vAdara vanaspatikAyika kI daza hajAra varSa kI hai pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI bhI 10 hajAra varSa kI hai sAmAnya se nigoda kI jaghanya aura utkRSTa sthiti eka antarmuharta kI hai bAdara nigoda kI bhI jaghanya aura utkRSTa sthiti eka antarmuhattaM kI hai| bAdara trasakAya kI jaghanya se to eka antarmuharta kI hai aura utkRSTa sthiti 33 sAgaropama kI hai aba bAdara 1, bAdarapRthivIkAyika 2, yAdara apkAyika 3 vAdara tejaskAyika 4, bAdara vAyukAyika 5, vAdara vnsptikaavikanI utkRSTa sthiti 7 sAta hajAra varSanI che. bAdara tejaskAyikanI sthiti 3 traNa rAta divasanI che. bAra vAyukAyikanI sthiti traNa hajAra varSanI che. sAmAnyathI bAra vanaspatikAyikanI sthiti 10 dasa hajAra varSanI che. sAmAnya nya paNuthI nigoda jIvanI jaghanya ane utkRSTa sthiti eka aMtamuhUrtanI che. bAdara nigoda jIvanI paNa jaghanya ane utkRSTa sthiti eka aMtamuhUrtanI che. ane bAdara trasakAyanI sthiti jaghanyathI te eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgaropamanI che. ve mAra 1, mA12 pRthvI thi: 2, mA2 mayi 3, mA42 4. skAyika 4, bAdara vAyukAyika 5, bAdara varnaspatikAyika , pratyeka vanaspati -
Page #1233
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 vAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1511 10 nigodAnAM dazAnAmapi sthiti darzayati--'apajjattagANaM savvesiM aMtomuhuttaM pUrvoktA'paryAptakadazAnAM jaghanyotkarSAbhyAM sthitirantarmuhUrnameveti / 'pajjatagANaM ukkosiyA ThiI aMtomuhuttUNA kAyavA savvesiM' paryAptakapRthivyAdi dazakAnAM sthitirutkRSTA'ntarmuhUtoMnA kartavyA tathAhi jaghanyataH sarveSAmantarmuhUrtasthitiH, utkarSataH sAmAnya bAdrasya trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtenonAni aparyAptakA'vasthAbhAvinA antarmuhUrtenonatvAt / evaM vAdarapRthivIkAyikayika 6, pratyeka vanaspatikAyika 7 usakAyika 8 nigoda 9 evaM cAdara nigoda 10 ina 10 kI aparyAptAvasthA vAle jIvoM kI sthiti sUtrakAra prakaTa karate haiM-'apajjattagANaM savvesiM aMtomuhattaM' isameM unhoMne aisA kahA hai ki ye jaba aparyAptAvasthA vAle hote haiM to inakI sthiti jaghanya aura utkRSTa se eka antaIhUrta kI hI hotI hai 'pajjattaga NaM ukkosiyA ThiI aMto huttaNA kAyavvA savvesiM' aura jaba ye paryAsa avasthA vAle hote haiM taba inakI utkRSTasthiti aMtamuhUrta kama karake isa prakAra se jAnanI cAhiye-sAmAnya bAdara jIva kI utkRSTasthiti eka antarmuhUrta kama 33 lAgaropama kI hai yahAM jo eka antarmuhUrta kama utkRSTasthiti meM se kiyA gayA hai vaha usakI jaghanyasthiti kA antarmuhUrta kama kiyA gayA hai isI taraha bAda pRthivIkAyika jIva kI jo utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI kahI gaI hai usameM meM aparyApta dazAbhAvI eka antarmuhUrta kama kI hai arthAt eka kAyika 7, trasakAyika 8, nigoda 9, ane bAdara nigada 10, A dasenI aparyAptAvasthAnI sthiti sUtra42 pragaTa 42 cha. 'apajjattagANaM savvesiM aMto. muhutte' m|| sUtra 4thI to me 4 cha ?-- yA nyAre apryaaptaavasthA vALA hoya che. tyAre teonI sthiti jaghanya ane utkRSTa sthiti eka matatanI DAya che. 'pajjattagANaM ukkosiyA ThiI aMtomuhuttaNo kAyavvA savve hiM ane jyAre teo paryApta avasthA vALA hoya che. tyAre temanI utkRSTa sthiti aMtarmuhUrta kama karIne A pramANe samajavI-sAmAnya bAdara jIvanI utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUrta kama 33 tetrIsa sAgaropamanI che. ahIyAM je eka aMtarmuhUrta kama utkRSTa sthitimAM karyuM che. te tenI jaghanya sthitinuM aMtamuhUrta kama karavAmAM Avela che. eja pramANe bAdara pRthvIkAyika jIvanI utkRSTa sthiti je 22 bAvIsa hajAra varSanI kahI che temAMthI aparyApta dazAbhAvI eka aMtamuhUrta kama karela che. arthAt eka aMtamuhUrta kama 22 bAvIsa hajAra varSanI paryApta bAda pRthvI kAyikanI
Page #1234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1212 jIvAbhigamasUtre paryAptakasya saptavarSasahasrANyantarmuhUtanAni vAdaratejaskAyikaparyAptakasya trINi rAtri divAnyantarmuhUrtInAni vAdaravAyukAyika paryAptakasya trINi varSasaha- snANyantarmuhUnAni bAdaravanaspatikAyaparyAptakasya dazavarSasahasrANyantarmuhUrtonAni - pratyeka vAdaravanaspatikAyAptakasyApi dazavarSasahasrANyantarmuhUtonAni, sAmAnyato nigodaparyAptakasya vAdaranigodAparyAptakasya cobhayorapi jaghanyotkarpAbhyA antarmuharta kama 22 hajAra varSa kI paryApta bAdara pRthivIkAyika kI . utkRSTa sthiti hai bAdara apkAyika kI utkRSTasthiti sAta hajAra gharSa kI hai so paryApta bodara apkAyika kI utkRSTa sthiti eka anta. muhUrta kama sAta hajAra varSa kI hai bAda tejaskAyika kI utkRSTasthiti '..3.dina rAta kI kahI gaI hai-so isameM se eka antarmuhUrta kama karane * para paryApta bAdara tejaskAyika kI utkRSTasthiti eka antarmuhUrta kama 3 dina rAta kI hai bAdara vAyukAyika kI utkRSTa sthiti 3 hajAra varSa kI hai so eka antarmuhUrta kama karane para yaha paryApta bAdara vAyukAyika kI utkRSTa sthiti ho jAtI hai vAdara vanaspatikAyika kI utkRSTa sthiti 10 hajAra varSa kI hai-so isameM se eka antarzahUrta kama karane para yaha sthiti paryApta bAdara vanaspatikAyika kI ho jAtI hai / pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI bhI sthiti meM se eka antamuMhata kama karane para paryApta pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI utkRSTa - sthiti ho jAtI hai samuccaya nigoda paryAptaka kI aura cAdara nigoda paryAptaka kI ina donoM kI sthiti jaghanya se aura utkRSTa se eka utkRSTa sthiti kahela che. bAdara aSkAyikanI utkRSTa sthiti sAta hajAra varSanI che. temaja payata bAdara aSkAyikanI utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUrta kama sAta hajAra varSanI che. bAdara tejaskAyikanI utkRSTa sthiti 3 traNa rAta divasanI che. te AmAMthI eka aMtarmuhUrta ochuM karavAthI paryAptaka bAdara tejarakAyikanI utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUrta kama 3 traNa rAta divasanI che bAdara vAyukAyikanI utkaTa sthiti 3 traNa hajAra varSanI che. te e rIte eka aMtarmuhUrta kama karavAthI aparyApta bAdara vAyukAyikanI utkRSTa sthiti ' thaI jAya che. bAdara vanaspatikAyikanI utkRSTa sthiti 10 dasa hajAra varSanI che. temAMthI eka aMtarmuhuta kama karavAthI A sthiti paryAptaka bAdara vanaspatikAyikanI thaI jAya che. pratyeka bAdara vanaspatikAyikanI sthitimAMthI paNa eka aMtamuhUrta kama karavAthI paryApta pratyeka bAdara vanaspatikAyikanI utkRSTa sthiti thaI jAya che. samuccaya nigoda paryAptanI ane bAdara nigoda paryApta
Page #1235
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 vAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1213 mapyantarmuhUrta sthitiH / jaghanyato vAdaratrasakAyika paryAptakasyAntarmuhUrtam utkarpata striMzatsAgaropamANi-antarmuhatonAni / ___ arthateSAM kAyasthiti:-'vAyareNaM bhaMte ! vAyaretti kAlao kevaciraM hoI ? jahanneNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM-asaMkhejAo ussappiNI osapipNIo kAlao-khettao aMgulassa asaMkhejaibhAgo' vAdaraH khalu bhadanta ! sAmAnyato bAdara iti maryAdayA kAlatA-kAlapramANena kiyacciraM tiSThati ? gautama ! jaghanyato'ntarmuhUrtam-utkRrSeNA'saMkhyeyakAlam tadeva darzayati-asaMkhyA. tA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH, kssetrtshcaa'gulsyaa'sNkhyeybhaagH| 'vAyaraantarmuhUrta kI hai bAdara sakAyika paryAtaka kI utkRSTa sthiti eka antarmuhUrta kama 33 sAgaropama kI hai| inakI kAyasthiti kA kathana-'bAyareNaM bhaMte ! bAyare tti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! bAdara jIva vAda avasthA meM kitane kAla taka rahatA hai ? arthAt bAdarakAyika kI kAyasthiti kitane kAla kI hai| uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM asaMkhejjAo ussappiNIo sappiNIo kAlao, khettao aMgulassa asaMkhejAibhAgo' he gautama ! bAdarakAyika yAdara kAyika avasthA meM kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura jyAdA se jyAdA asaMkhyAta kAla taka rahatA hai isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta A beunI sthiti jaghanyathI ane utkRSTathI eka aMtamuhUrtanI che. bAdara trasakAyika paryAnanI utkRSTa sthiti eka aMtamuhUrta kama 33 tetrIsa sAgarepamanI che. kAyasthitinuM kathana 'bAyare NaM bhaMte ! vAyaretti kalaoM kevacciraM hoI, sAvana mAhara jIva bAdara avasthAmAM keTalA kALa paryantara rahe che arthAt bAdarakAyikanI kAyasthiti keTalA kALanI che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke'goymaa ! jahaNgeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM asaMkhejjAo ussappiNIosappiNIo kAlao khettao aMgulassa asaMkhejaibhAgo' gautama ! 2kAyika bAdarakAyika avasthAmAM ochAmAM ochuM eka aMtarmuharta sudhI rahe che. ane vadhAremAM vadhAre asaMkhyAta kALa sudhI rahe che. A asaMkhyAta kALamAM asaMkhyAta utsapiNi ane asaMkhyAta avasarpiNI samApta thaI jAya che. ane AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pradezamAM jeTalA AkAza pra.
Page #1236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1214 jIvAbhigamasUtra puDhavIkAiyA AuteukAiyassa' vAdarapRthivIkAyikasya kAyasthitirjadhanyenAntamuhUrtam utkarpaNa 'sattarisAgarovamakoDAkoDoo' saptatiH saagropmkottikottyH| evamapkAyikabAdarasya tejaskAyikavAdarasya vAdaravAyukAyasyA'pi ca kAyasthitiH jnyeyaa| 'patteyasarIvAdara vaNarasaikAiyassa' pratyekazarIrabAdaraho jAtI hai aura aMgula ke asaMkhyAlaveM bhAga pradeza meM jitane AkAza pradeza rahate haiM una pradezoM se usa aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga sthAna ko rikta karane meM jitanA samaya lagatA hai itane samaya kAla taka rahatA hai bAda pRthivIkAyika, cAdara akAyika, cAdara tejaskAyika aura bAdara vAyukAyika Adi ke sUtroM meM se bAda pRthivIkAyika kA jo sUtra hai usameM vAdara pRthivIkAyika kI kAyasthiti jaghanya se eka atarmuhUrta kI hai aura utkRSTa le 70 sAgaropama koTI koTI kI hai| isI prakAra kI kAyasthiti bAdara akAdhika, bAdara tejaskAyika aura bAdara vAyukAyika jIvoM kI bhI hai sAmAnya bAdara vanaspati kAyika jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura . utkRSTa se asaMkhyAta kAla kI hai isa asaMkhyAna kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samA jAtI haiM tathA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza haiM una pradezoM ko eka 2 pradeza vahAM se khAlI karane meM jitanA kola pUrA khAlI karane meM lagatA hai vaha bhI samApta ho jAtA hai arthAt aMgula ke asaMkhyAtaveM rahe che. e pradezathI e AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga sthAnane khAlI karavAmAM jeTale samaya lAge che. eTalA kALa sudhI rahe che. bAdara pRthvI kAyika, bAdara acchAyika bAdara tejaskAyika ane bAdara vAyukAyika vigerenA sUtramAM bAdara pRthvIkAyikanuM je sUtra che temAM bAdara pRthvIkAyikanI kAya sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI 70 sitera sAgarepama keTI keTInI che. A ja pramANenI kAyasthiti bAdara " aSkAyika, bAdara tejaskAyika, ane khAdara vAyukAyika jIvanI paNa che. sAmAnya bAdara vanaspati kAyika jIvanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanI che. A asaMkhyAta kALamAM asaMkhyAta utsarpiNI ane asaMkhyAta avasarpiNIne samAveza thaI jAya che. tathA AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalA pradeza che. e pradezane eka eka samayamAM eka eka pradeza tyAMthI khAlI karavAmAM jeTale kALa pUrepUrA khAlI karavAmAM lAge che. eTalA kALamAM te samApta thaI jAya che. arthAt AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pradeza
Page #1237
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 vAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1215 vanaspati kayikasyAntarmuhUrtam jaghanyena utkarSaNa asaMkhyeyaM kAlaM, tameva kAlakSetrAbhyAM nirUpayati vAdarapRthivIkAyikavat-asaMkhyAtA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetratazcAGgularayA'saMkhyeyabhAgaH / vAdaravanaspatikAyikasyA'pyutkarSaNa vAdara pRthivIkAyikarat jaghanyato'ntarmuhUrtam / sAmAnyato nigodasyAntarmuhUrtam jaghanyena 'ukoseNaM aNataM kAlaM' utkarpaNA'nantaM kAlam 'aNatA ussappiNI osappiNIkAlo' anantAH kAlata utsapiNyavasarpiNyaH 'khettao ajAijjA poggalapariyaTA kSetrato'rdhavRtIyAH pudgalaparAvartAH / vAdaranigodasyAntarmuhUrtam utkarSeNa bAdarapRnIkArikajIvavat / vAdarAparyAptakAnAM sarveSAM kAyasthitiH jaghanyotkRSTAbhyAM ekasantatipramANA, bAdaraparyAptakAnAmantarmuhUrtam utkarpaNa bhAga pradeza barAbara ye utsapiNiyAM avasarpiNiyAM ho jAtI haiN| pratyeka vAdara vanaspati kI kAyasthiti sAdara pRthivIkAyika kI jaisI jaghanya se eka antarmuhUrta aura utkRSTa se 70 koDAkoDI sAgara kI haiM sAmAnya nigoda jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka aMtarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se ananta kAla kI hai isa ananta kAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM ho jAtI haiM / tathA kSetra kI apekSA DhAI pudgala parAvarta ho jAte haiM / bAdara nigoda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se 70 koDAkoDI sAgara kA hai pAdara usakAya kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se saMkhyAta varSa adhika do hajAra sAgaropama kI hai / bAdara paryAptaka kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI eka hI antarmuhUrta kA barAbara e utsarpiNI ane avasarpiNI thaI jAya che. pratyeka bAdara vanaspatikAyanI sthiti bAdara pRthvIkAyikanI jema jaghanyathI eka aMtahita ane utkRSTathI 70 sittera keDA keDI sAgaranI che. sAmAnya nigoda jIvanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI anaMtakALanI che. A anaMta kALamAM anaMta utsarpiNI ane anaMta avasarpiNI thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI aDhI pudgala parAvarta thaI jAya che. bAdara nigoda jIvanI kApasthitine kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrtane che. ane utkRSTathI 70 sittera keDA keDI sAgarane che. bAdara trasa kAyikanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhartAnI che. ane utkRSTathI saMkhyAta varSa adhika be hajAra sAgaropamanI che. bAdara paryAptanI kAyasthitino kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrtane che. ane utkRSTathI paNa eka ja aMtartano che. A rIte
Page #1238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1216 jIvAbhigamasUtra sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam tata UrdhvamavazyaM vAdarasya sataH paryAptalabdhivicyuteH ityucyate / vAdara pRthvIkAyikaparyAptakasyAntarmuhUrtam jaghanyataH, ukarSeNa saMkhyeyavarSasahasrANi tadanantaraM tathA svAbhAvyAt vAdara pRthivIkAyikasya sataH paryAptilabdhibhraMzAt / evameva'pkAyikasUtramapi jJAtavyam / paryApta bAdaratejaskayikasyAntarmuhUrtam utkarpataH saMkhyeyarAtriMdivAni, tejaskAyikasyoskRSTA bhavasthitiH, trINi rAtridivAni utkRSTa sthitikasya paryAptabhavA nirantaraM katipayA eveti saMkhyeyAnyeva rAtri divAni / vAyukAyika saamaanyvaadrvnsphaiN| isa taraha ina daza kI paryAptAvasthA meM kAyasthiti kA kAla jaghanya aura utkRSTa se eka eka antarmuhUrta kA hI hai paryAptAvasthA meM ina 10 kI kAyasthiti kA kAla isa prakAra se hai yAdara paryApta kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa ke kucha adhika sAgaropamazata pRthaktva kA hai isake vAda vAdara hote hue bhI paryApta labdhi kI vicyuti ho jAtI hai paryAptaka vAdara pRthivIkAyika kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se saMkhyAta hajAra varSoM kI hai / isake bAda bAdara pRthvIkAyika hote hue bhI paryApta landhi kI vicyuti ho jAtI hai paryApta apkAyika kI bhI kAyasthiti itanI hI hai paryApta tejaskAyika kI kAya.. sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se saMkhyAta rAtra divasoM kI hai / paryAptavAyukAyika kI sAmAnya bodara vanaspatikAyika kI evaM pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI, jaghanya aura utkRSTa A dasenI aparyAptAvasthAmAM kAyasthitine kALa jaghanyathI ane utkRSTathI eka eka aMtarmuhUrtane che. paryAptAvasthAmAM A 10 dasenI kAyasthitine kALa A pramANe che.-khAdara paryAptanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUtane ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgaropama zata pRthaphatvane che. te pachI bAdara hovA chatAM paNa paryApta labdhinI yuti thaI jAya che. paryAptaka bAdarapRthvI kAyikanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI saMkhyAta hajAra varSanI che. te pachI bAdara pRthvIkAyika hovA chatAM paNa paryApta labdhinI myuti thaI jAya che. paryApaka aSkAyikanI kAyasthiti paNa e ja pramANenI che. paryApaka tejaskAyikanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI saMdhyAta rAta divasanI che. paryApta vAyukAyikanI sAmAnya bAdara vanaspatikArSikanI ane pratyeka bAdara vanaspatikAyikanI jaghanya ane
Page #1239
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1217 tikAya pratyekavAdaravanaspatikAyasUtreSvapi utkRSTA sthiti daraparyAptapRthvIkAyasUtravadeva / sAmAnyato nigodaparyAptasyAntarmuhUrtam ubhAbhyAm jaghanyotkRSTAbhyAm / vAdaratrasakAyaparyAptasyAntarmuhUrtam jaghanyataH, utkarpaNa sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam tacca nairayikatiryamanuSyadevabhavabhramaNena bhavati iti jJeyam / eteSAM sarveSAM saMgraharUpeNa mUlagAthA-'tahA asaMkhejjA u0'tathA'saMkhyAtA utsapiNyavasarpiNyA kAlataH 'oheya' oghe sAmAnyasya vAdarasyaitAvatkAlaparyantaM sthitiH 'vAyara taru aNuvaMdho sesao voccha' vAdarataru anubandhaH zeSato vakSyAmi 'uslapika ar3Aiya poggalANa pariyaTThA' kAlato'saMkhyAtA utsapiNyavasarpiNyaH kSetrato'rdhatRtIyAH pudgalaparAvartAH 'beudahi sahassA NaM sAhiyA hoti tasakAe' dve sAgaropamasahasre sAdhike bhavataH "aMtomuhuttakAlo hoi apajjattagA samvesiM' sarveSAmaparyAptakAnAmutkarSeNAntarmuhUrtasthitiH / 'pajjatta vAyarassaya-bAyaratasakAiyassa vi' paryApta bAdarasya ca bAdara trasakAyikasyA'pi, 'eesiM ThiI sAgarovamasayapuhutaM sAireMga' sarveSAmeteSAM sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam 'teussa saMkharAiMdiyA' tejaskAyikasyotkarSataHsaMkhyeyAni rAtri divAni sthitiH| 'duviha Nioe muhattamaddhaM-sesANaM saMkhejjA vAsasahassA ya-samvesi' dvividhAnAM nigodAnAM sAmAnyAnAM bAdarANAM ca muhUrtaM bhavasthitiH zeSANAM sarveSAM ca kAyasthiti, bAda paryApta pRthivIkAyika ke sUtra meM jaisI kahI gaI hai vaisI hI hai| samAnya se paryApta nigoda kI kAyasthiti jaghanya aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kI hai / bAdara usa paryAptaka kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazatapRthaktva kI hai| yaha kAyasthiti nairayikoM ke tiryagyonikoM ke, manuSyoM ke, evaM devoM ke bhavoM meM bhramaNa karane se sampanna ho jAtI hai| isI prakAra ina saba kI kAyasthiti ko saMgraha karake prakaTa karane vAlI ye 'tahA asaMkhejjA u0 ohe ya ghAyara taru aNubaMdho sesao voccha' ityAdi saMgraha gAthAeM haiN| utkRSTa kAyasthiti bAdara paryAsaka pRthvIkAyikanA sUtramAM je pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANenI sAmAnyathI paryAptaka nigadanI kAyasthiti jaghanya ane utkRSTathI eka aMtamuhUrtanI che. bAdara trasa paryAptakanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUtanI che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgaropama zata pRthaktvanI che. A kAyasthiti nirayikanA tiyonikanA manuSyanA ane devonA bhavamAM bhramaNa karavAthI maLI jAya che. e ja pramANe A badhAnI kAyasthitine saMgraha karIne batAvavAvALI A pramANenI gAthA che. ___ 'tahA asaMkhejjAu0 oheya vAyara taru aNubaMdho sesao voccha' tyAdi jA0 153
Page #1240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1218 jIvAbhigamasUtra saMkhyeyAni varSasahasrANi bhavasthitirutkaNa bhavati iti / sampratyetepAlantaramAha'vAyarasa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao' ityAdi praznasUtram he bhadanta ! sAmAnyato bAdarasya kiyantaM kAlamantaraM bhavatIti prazna: ? bhagavAnAha-gItama! 'aMtaraM vAyarassa vAyaravaNaissa nioyassa vAyaraNioyassa' vAdarasya sAmAnyato vAdara. vanaspatikAyikasya sAmAnyato nigodasya vAdarAnigodasya ca 'eesiM cauNDa vi' eteSAM caturNAmapi vAdarAdudvRtya-punarvAdaraprAptau antaraM-vyavadhAnantu 'puDhavIkAlo' pRthivIkAlaM yAvat asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH 'jAva asaMkhejjA loyA' kSetrato'saMkhyeyA lokAH yadeva sUkSmasya sataH kAyasthiti parimANa tadeva vAdarasyAntaraparimANamapi, sUkSmasya ca kAyasthiti parimANamapi tadeva / ' sesANaM vaNassaikAlo' zeSANAM vAdarapRthivIkAyAdInAM jaghanyato'ntarmuhUrtamutka___ antara kathana-gautama ne prabhu se aisApUchA hai-he bhadanta ! sAmAnya vAdara kA kitane kAla kA antara hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'aMtaraM bAyarassaM pAyaravaNassaissa niogassa bAdaraNi oyassa cauNha vi puDhavikAlo jAva asaMkhejjA logA' he gautama ! sAmAnya bAda bAdara vanaspatikAyika kA nigoda kA evaM bAda nigoda kA ina cAra kA antara pRthivIkAla pramANa hai isa pRthivIkAla pramANa meM asaMkhyAta utsapiNiyAM aura asaMkhyAta avasapiNiyAM samA jAtI haiM tathA kAla kI apekSA ye utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM 'jAva asaMkhejjA loyA' yAvat asaMkhyAta loka pramANa hotI haiN| sUkSma kI jo kAyasthiti kA pramANa-parimANa hai vahI bAdara kA antara parimANa hai kyoMki sUkSma kI kAyasthiti kA yahI pramANa hai 'sesANaM aMtaranuM kathana gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke-he bhagavana sAmAnya bAdarane heTasA garnu mata2 DAya cha ? yA prazna uttaramA prasuzrI cha hai-aMtaraM bAyarassa vAyaravaNassaiMssa., Niogassa vAyaraNioyassa cauNha vi puDhavIkAlo jAva asaMkhejjA logA' gItama! sAmAnya mArane mAra banaspativinA nigadane ane bAdara nimedane A cArene aMtarakALa pRthvIkALa pramANane che. A pRthvIkALa pramANamAM asaMkhyAta utsarpiNI ane asaMkhyAta avasaNiye samAI jAya che. tathA kALanI apekSAthI A utsarpiNI ane maksapiNIyo 'jAva asaMkhejjA loyA' yAvat asaNyAta alprabhAethAya che. sUkamanI kAyasthitinuM je pramANa che, eja bAdaranuM aMtara parimANa che. bhaI-sUkSabhanI sthiti se prabhArI cha, 'sesANaM vaNassaikAlo, mInA
Page #1241
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sa.162 vAdarAdInAM ziyAdinisa 58m 1619 peNa anantaM kAlaM sa ca kAlaH vanaspatikAla eva jJAtavyaH, tathA ca pRthivIkAyikasUtre jaghanyato'ntarmuhUrtamutkarpato'nantaM kAlaM sa cAnantaH kAlo vanaspati kAlaH / evaM vAdarAkAyika-vAdaratejaskAyika sUtrANyapi vaktavyAni / sAmAnyato vAdaravanaspatikAyikasUtre jaghanyato'ntarmuhUrtam utkarpato'saMkhyeyaM kAlaM sa cA'saMkhyeyaH kAlaH pRthivIkAlo jJAtavyaH / pratyekavAdaravanaspatisUtraM ca vAdarapRthivIkAyikavat / sAmAnyato nigodasUtraM ca sAmAnyato vAdaravanaspativaNaslaikAlo' bAkI kA bAdara pRthivIkAyika AdikoM kA antara parimANa jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla parimANa hai vanaspatikAla kA antara parimANa anantakAlarUpa kahA gayA hai isI taraha se bAdara apkAyika aura bAda tejaskAyika ke sUtroM ko kaha lenA cAhiye sAmAnya se bAdara vanaspatikAyika sUtra meM jaghanya se eka antarmuhUrta aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kA antara kahA gayA hai yaha asaMkhyAta kAla pRthvI kAla pramANa jAnanA cAhiye yaha pRthivIkAla asaMkhyAta utsarpiNiyoM rUpa aura asaMkhyAta aksapiNiyoM rUpa kahA gayA hai ye utsapiNiyAM aura avasarpiNiyAM kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka pramANa hotI hai pratyeka bAda vanaspatikAthika sUtra bAdara pRthivIkAyika sUtra ke jaisA antara kathana meM vyAkhyeya hai| sAmAnya se nigodasUtra sAmAnya se bAdara vanaspatikAyika jhUtra kI taraha vaktavya hai / sAmAnya nigoda sUtra sAmAnya bAdara banaspatikAyika sUtra kI taraha evaM bAdara brasakAyika sUtra bAdara pRthvIkAyika vigerenuM aMtara parimANa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM che. ane utkRSTathI vanaspatikALa parimANa che. -vanaspatikAyanuM aMtara parimANu anaMtakALa rUpa kahevAmAM Avela che. e ja pramANe bAdara apsAyika ane bAdara tejaskAyikanA sUtre kahI levA joIe. sAmAnya rIte bAdara vanaspatikAyika sUtramAM jaghanyathI eka aMtamuhUrta ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara kahevAmAM Avela che. A asaMkhyAtakALa pRthvIkALa pramANanuM samajI levuM. A pRthvIkAla asaMkhyAta utsarpiNI rUpa ane asaMkhyAta avasarpiNI rUpa kahevAmAM Avela che. A utsarpiNI ane avasapi NI kSetranI apekSAthI asaMkhyAta leka pramANanI hoya che. pratyeka bAdara vanaspatikAyika sUtra bAdara pRthvIkAyika sUtranA aMtara kathana pramANe che. sAmAnya rIte nigoda sUtra sAmAnya paNAthI bAdara vanaspatikAyanA sUtranA kathana pramANe kahI levuM. sAmAnya nigoda sUtra sAmAnya bAdara vanaspatikAcika sUtranA
Page #1242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1220 .. .... ......_ jAvAbhagamasUtra kAyikasUtravat / vAdara-trasakAikasUtraM cAdarapRthivIkAyikastravat / 'evaM pajjattagANaM apajjattagANaM vi aMtaraM' vAdarapRthivIvat paryAptakAnAM sarveSAM sAmAnya vAdavAdarapRthivyAdInAmantaram tathA-aparyAptAnAmapi / 'ohe ya vAyara taru oghanigoe vAyaraNioe ya kAlamasaMkhejja aMtaraM' sAmAnyato bAdarataruNAm oghanigodasya sAmAnyato nigodasya vAdaranigodasya cAntaram-asaMkhyeya kAlasya bhavati / 'sesANaM vaNassaikAlo' zeSANAM vAdarapRthivyAdInAmantaraM vanaspatikAlo'nantaM kAlaM yAvat suu0||132|| saMpratyetepAmalpavahutvamAha mUlam-appA0 savvatthovA bAyaratasakAiyA bAtharateukAiyA asaMkhejaguNA patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA asaMkhenaguNA bAyaraNioyA asaMkhenaguNA bAyarapuDhavIkAiyA asaMkhejjaguNA AuvAu asaMkhejaguNA bAyaravaNassaikAiyA aNaMtaguNA bAyarA visesAhiyA // 1 // evaM apajattagANa vi-2| pajantagANaM savvatthovA bAyarateukAiyA bAyaratasakAiyA asaMkhejaguNA pattayacAdara pRthivIkAyika sUtra ke jaisA vyAkhyeya hai / 'evaM pajjattagANaM apajjattagANaM vi aMtaraM' cAdara pRthivIkAyika kI taraha saba ina paryAptakoM kA aura aparyAptakoM kA sAmAnya bAdaroM kA aura bAdara pRthivyAdikoM kA antara jAnanA cAhiye 'ohe ya bAtharatala odha'nigoe bAyaraNioe ya kAlamasaMkhejjaM aMtaraM' sAmAnya se bAdara vanaspatikAyikoM kA sAmAnya se nigoda kA aura bAdara nigoda kA antara asaMkhyAta kAla kA hotA hai sesANaM vaNassaikAlo bAdara pRthivyAdikoM kA antara vanaspatikAla pramANa hai // 132 // kathana pramANe ane bAdara trasakAyika sUtra bAdara pRthvIkAyikanA sutra pramANe sabha de.. 'evaM pajjattagANaM apajjattagANaM vi. aMtaraM' pAha2 pRthvIyinA kathana pramANe A badhAja paryAptakenuM ane aparyAptakenuM sAmAnya bAdanuM mane mA62 pRthivyATinu mata2 sama se. 'oheya vAyarataru oghanigoe vAyaraNioe ya kAlamasaMkhejja aMtaraM' sAmAnyapaNAthI 42 vanaspatiyAnu sAmAnyapaNAthI nigodanuM ane bAdara nigenuM aMtara asaMkhyAta kALanuM thAya che. 'sesANaM vaNassaikAlo' mA42 pRthvIyijAnu mata2 vanaspati in pramANunuM che. e sa. 132 che
Page #1243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1221 prameyayotikA TIkA pra. 5 . 133 vAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam sarIrakhAyarA asaMkhejaguNA sesA taheva jAva bAdarA visesAhiyA 3 / eesi NaM bhaMte! vAyarANaM pajjatApajattANaM kayare kayarehiMto appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarA pattA bAyarA apajjantagA asaMkhejjaguNA, evaM savve jahA vAyaratasakAiyA 4 / eesi NaM bhaMte! vAyarANaM vAyara puDhavIkAiyANaM jAva bAyaratasakAiyANa ya pajjantApaja gANaM kayare kayarehiMto appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarate ukkAiyA pajjattagA bAyaratasaMkAiyA apaJcattagA asaMkhejjaguNA pareyasarIrabAyaravaNassaikAiyA pajjanttagA asaMkhejjaguNA bAyaraNigodA pajjanttagAM asaMkhejjaguNA puDhavi AuvAu pajjatagA asaMkhejjaguNA vAyara apajjatagA asaMkhejjaguNA patteyasarIrabAyaravaNassai apajatamA asaMkhejjaguNA0 vAyarANioyA apajjantagA asaMkhejjaguNA bAyarapuDhavI AuvAuapajjatagA asaMkhejjaguNA vAyaravaNassai pajjatamA anaMtaguNA bAyarA pajjatamA visesAhiyA bAyaravaNassai apajjattamA asaMkhejjaguNA vAyarA apajjatagA visesAhiyA vAyarA pajjantamA vise sAhiyA 5 / eesi bhaMte! sumANaM sumapuDhavIkAiyANaM jAva suhumaNioyANaM bAyarapuDhavIkAiyANaM jAva vAyara tasakAiyANa ya kapare kayarehiMto appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthotrA vAyaratasakAiyA bAyara ukAiyA asaMkhejjaguNA patteyasarIra bAyaravA ukAiyA asaMkhejjaguNA taheva jAva kAiyA asaMkhejaguNA suhumate ukkAiyA asaMkhejjaguNA hu maputrIkAiyA visesAhiyA suhugaAukAiya suhumAu kAya visesAhiyA suhubhanioyA asaMkhejjaguNA vAyaraM vAyaravAu
Page #1244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1222 jIvAbhigamasUtre vaNastaikAiyA aNaMtaguNA vAyarA viselAhiyA suhumavaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA suhamA visesaahiyaa| evaM apajjattagA vi pajjatagA vi, gavaraM savvatthovA bAyarateukAiyA pajjattagA bAyaratalakAiyA pajjattA asaMkhejjaguNA patteyasarIra bAyaravaNassai0 sesaM taheva jAna suhuma pajjattA visesaahiyaa| eesi NaM bhaMte ! suhamANaM bAyarANa ya pajjattANaM apajattANa ya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA vA! goyamA! savvatthovA bAyarA pajjattA, bAyarA apajjattA asaMkhejjaguNA samvatthovA suhumA apajjattA suhumapajjattA saMkhejjaguNA evaM suhamapuDhavI-bAyarapuDhavI jAva suhumanioyA navaraM patteya sarIrabAyaravaNassai0 savvatthovA pajjattA apajjattA asaMkhejjaguNA, evaM bAdaratasakAiyA vi| savvesiM pajjatta apajattagANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarateukAiyA pajattA bAyaratasakAiyA pajjattagA asaMkhejaguNA te ceva apajjattagA asaMkhejjaguNA patteyasarIrabAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA bAyaraNigoyA pajjattA asaMkhejjaguNA bAyarapuDhavIkAiyA asaMkhejjaguNA AuvAuapajja. ttagA asaMkhejjaguNA bAyarateukAiya apajjattA asaMkhejjaguNA patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA bAyaranigodapajjattA asaMkhejjaguNA bAyarapuDhavI0 AuvAukAiya apajjatagAasaMkhejjaguNA suhumateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA suhumapuDhavIAuvAuapajjattA viselAhiyA suhumateukAiyapajattagA saMkhejjaguNA sukhamapuDhavIAuvAu pajjattagA visesAhiyA suhumanioyA apajjattamA asaMkhejjaguNA suhumanioyA pajjattagA asaMkhejjaguNA vAyaravaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA
Page #1245
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.5 sU.133 vAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1223 bAyarA pajjattagA visesAhiyA vAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA bAyarA apajjattA diselAhiyA suhamavaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA suhamA apajjattA visesAhiyA suhumavaNassaikAiyA pajjatA saMkhejjagA suhumA pajjattagA visesAhiyA suhumA visalAhiyA ||suu0 133 // __ chAyA--alpavahutvam sarvastokA vAdara trasakAyikAH vAdaratejaskAyikAasaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH cAdaranigodA asaMkhyeyaguNAH vAdara pRthivIkAyikA asaMkhyeyaguNAH avyAyukAyikA asaMkhyeyaguNAH vAdaravanaspatikAyikA ananta guNAH, vAdarA vizeSAdhikAH1 evamaparyAptakAnAmapi-2 / paryAptakAnAM sarvastIkA bAdaratejaskAyikAH-cAdarasakAyikA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdarA asaMkhyeyaguNAH zepAstathaiva yAvad vAdarA vizepAdhikAH3 / etepAM khalu bhadanta ! vAdarANAM paryAptA'paryAptakAnAM katarekatarebhyo'lpA vA yAvadvizepAdhikAH ? gautama ! sarvastokA bAdarAH paryAptAH vAdarA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH, evaM sarve yathA baadrtrskaayikaa:4| eteSAM khalu bhadanta ! bAdarANAM vAdarapRthivIkAyikAnAM yAvad' bAdaratrasakAyikAnAM ca paryAptA'paryAptAnAM katarekatarebhyo'lpA vA yAvad vigepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA vAdaratejaskAyikAH paryAptakAH, vAdaratramakAyikA aparyAsakA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdagbanampanikAyikAH paryAptakA asaMkhyeya. guNAH vAdaranigodAH paryAptakA asaMkhyeyaguNAH pRthivyapvAyuparyAptakA amaMtryeyaguNAH vAdaratejo'paryAptakA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdagvanaspanikAyikA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH vAdara nigodA aparyAptakA asaMgvyeyaguNAH vAdarapRthivyavAyu aparyAptakA asaMgaThye gragaNAH vAdagranampatiparyAptakA anantaguNAH bAdaraparyAptakA vizeSAdhikAH vAdagbanamvanyaparyAmakA asaMkhyeyagaNAH cAdarA aparyAptakA vizepAdhikAH vAdagaH paryApmakA vishessaadhikaaH5| panapA khanTa bhadanna ! yakSmANAM sUkSmapRthivIkAyikAnAM yAvandhamAnagodAnAM vAdagaNAM vAdagpRthivIkAyikAnAM yAvadAdAtrasakAyikAnAM ca kankanabhyo'lyA vA yAvadvizeSAdhikA vA ? gautama ! garvagnIkA vAdagnayakAyikAH bAdaranejamkAyikA amaMgvyayaguNAH pratyekazarIravAdaravanampanikAyikA ananyayaguNAH narthava yAradvAdanavAya. kAyikA asaMkhyayagaNAH sUkSma jamkAyikA bhavyayagaNAH sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH mUkSmASkAyikA vizeSAdhikAH . yAyikA vizeSAdhikAH
Page #1246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1224 jIvAbhigamana sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAH vAdaravanaspatikAyikA ananta guNAH bAdarA vizeSAdhikAH sUkSmavanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH sUkSmA vishessaadhikaaH| evamaparyAptakA api paryAptatA api navaraM-sarvastokA bAdaratejaskAyikAH paryAptAH vAdaratrasakAyikAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH, pratyekazarIravAdarAvanaspati0 zepaM tathaiva yAvatsUkSmaparyAptA vishepaadhikaaH| eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM ca paryAptakAnAmaparyAptakAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA yAvadvizeSAdhikAH ? gautama ! sarvastokA bAdarAH paryAptAH vAdarA aparyAptA asaMkhyeyaguNAH sarvastokAH sUkSmA aparyAptAH sUkSmaparyAptAH asaMkhyeyaguNAH evaM sUkSmapRthivI vAdarapRthivI yaavtsuukssmnigodaaH| navaraM pratyekazarIravAdaravanaspati sarvastokAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH, evaM vAdaratrasakAyikA api sarveSAM paryAptakAnAM katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA? gautama ! sarvastokA bAdaratejaskAyikAH paryAptAH bAdaratrasakAyikAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH te evAparyAptakA asaMkhyeyaguNAH, pratyekazarIravAdaravanaspatya paryAptakA asaMkhyeyaguNAH bAdaranigodAH paryAptA asakhyeyaguNAH bAdarapRthivIkAkAyikA asaMkhyeyaguNAH apavAyuparyAptA asaMkhyeyaguNAH bAdaratejaskAyikA'paMptiA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH-cAdaranigoda paryAptA asaMkhyeyaguNAH vAdarapRthivIkAyikAH vAdarApkAyikAH bAdaravIyukAyikAH aparyAptakA asaMkhyeyazuNAH sUkSmatejaskAyikA aparyAptA asaMkhyeyaguNAH sUkSmapRthivyapvAyu aparyAptakA vishessaadhikaaH| sUkSmatejaskAyikA paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmapRthivyavAyuparyAptakA vizeSAdhikAH sUkSmanigodA apayauptakA asaMkhyeyaguNAH sUkSmanigodAH paryAptakA asaMkhyeyaguNAH, bAdaravanaspatikAyikAH paryAptakA anantaguNAH bAdarAH paryAptakA vizeSAdhikAH bAdaravanaspatyaparyAptA asaMkhyeyaguNAH, bAdarA aparyAptA vizeSAdhikAH, bAdarA vizeSAdhikAH 'sUkSmavanaspatikAyikA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH sUkSmA aparyAptakA vizeSAdhikAH sUkSmavanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmAH paryAptA vizeSAdhikAH sUkSmA vizeSAdhikAH ||suu0 133 // . . TIkA-'appA0' he bhadanta ! bAdarANAM vAdarapRthivIkAyikA'pkAyika tejaskAyikavAyukAyikAnAM bAdaravanaspatikAyikAnAM bAdatrasakAyikAnAM . . . inake alpacahatva kA kathana., . 'appA satvatthovA bAyara tasakAiyA' ityaadi| . . alpa bahutvanuM kathana 'appA savvatthovA bAyara tasakAiyA' tyAha, ----
Page #1247
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.5sa. 133 bAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1225 katarebhyaH katare'lpA bahukA vA yAvadvizepAdhikA vetyalpavahutvaviSayakaH praznaH bhagavAnAha-gautama ! 'sabathovA vAyaratasakAiyA' sarvastokA vAdaratrasakAyikAH, dvIndriyAdInAmeva vAdaratrasatvAt, teSAJca zeSakAyA'pekSayA'lpavAt / 'bAyara teukAiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo vAdaratejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH, asNkhyeylokaakaashprmaannkhaat| 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' ebhyaH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAdhikAH sthAnAssaMkhyeyaguNatvAt / vAdaratejaskAyA hi manuSyakSetra eva / tathAcoktam-prajJApanAyAM ___TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA jaba pUchA hai-he bhadanta ! bAdara, pRthivIkAyika, bAdara apkAyika, bAdara tejaskAyika, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika, aura bAdara trasakAyika inake vIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kinakI apekSA vizeSAdhika haiM taba prabhu ne unase aisA kahA-he gautama ! 'savvatthovA vAyaratasakAiyA' bAdara trasakAyika sabase kama haiM kyoMki dIndriyAdikoM ko hI vAdara trasa kahA gayA hai ye bAdara trasa zeSakAyika jIvoM kI apekSA alpa haiM ! 'vAyara teukAiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA vAdara tejaskAyika asaMkhyAtaguNaM adhika haiN| kyoMki inakA pramANa asaMkhyAta lokAkAza ke barAbara kahA gayA hai / 'patteya sarIra cAdara vaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAya asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / kyoMki inakA sthAna asaMkhyAtaguNA haiN| TIkAI-gautamasvAmI prabhuzrIne pUche che ke-he bhagavana bAdara bAdara pRthvIkAyika, bAdara akAyika, bAdara tejaskAyika, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika ane bAdara trasAyika e badhAmAM kaNa kenAthI alpa che? koNa konAthI vadhAre che? ke kenI barAbara che? ane keNa kenAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gItama! 'savvatthovA vAyaratasakAiyA' mA42 saya4 sauthI bhakSya che. 12 - kIndriyAdikene ja bAdara trasa kahevAmAM Avela che. A bAdara trasa zeSa kAyika thI 65 che. 'vAyara teukAiyA asaMkhejjaguNA' tenA 42di mA62 terskAyika asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake teonuM pramANa asaMkhyAta leka4||shnii // 2 // 2 hepAmA mAvesa che. 'patteyasarIra yAdaravaNassaikAiyA asNkhejgu' tenA karatA pratyeka zarIra bAra vanaspatikAya asaMkhyAtagaNu badhAre che. kemake-temanA rasthAna asaMkhyAtagaNu che. bAdara tejaskAyika manuSyakSetramAM jo0 154
Page #1248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1226 joSAmigamasUtra dvitIyasthAnapade-'kahi NaM bhaMte ! vAyara teukAiyANaM pajattApajattANaM ThANA pamnattA ? goyamA ! aMto maNussakhette aDAijjesu dIvasamuddesu nivAghAeNaM pannarasasu kammabhUmIsu vAghAeNaM paMcamu mahAvidesu ettha NaM vAyara seukAiyANaM pajjattagANaM ThANA pannattA'. tathA-'jattheva vAyara teukAiyANaM pajjattANaM ThANA pannattA tattheva apajjattagANaM bAyarateukAiyANaM ThANA pannattA' kutra khalu bhadanta ! vAdara tejaskAyikAnAM paryAptA'paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! antarmanuSyakSetre sArdhatRtIyeSu dvIpasamudreSu nirvyAghAtena paMcadazasu karmabhUmiSu vyAghAtena paMcasu mahAvideheSu atra khalu bAdaratejaskAyikAnAM paryAptakAnAM bAdara tejaskAyika manuSyakSetra meM hI hote haiM-prajJApanA meM aisA hI kahA gayA hai-'kahiNaM bhaMte ! bAdarateukAiyANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ? 'goyamA ! aMto maNussakhette aDrAijjesu dIvasamudesu nivvAghAeNaM pannarasasu kammabhUmIsu vAghAeNaM paMcasu sahAvidehesu etthaNaM bAyara teukkAiMyANa ThANA pannattA' tathA-'jattheva bAyara teukAiyANaM pajjattANaM ThANA pannattA tattheva apajjattANaM vAyara teukAiyA NaM ThANA panattA' gautama ne prabhu se jaba aisA prazna kiyA ki he bhadanta ! bAdara tejaskAyika jIvoM ke cAhe ve paryAptAvasthA vAle hoM cAhe aparyAptAvasthA vAle hoM sthAna kahAM para kahe gaye haiM ? taba gautama se prabhu ne aisA kahA-he gautama ! paryAptA paryApta bAdara tejaskAyika jIvoM kA sthAna-nivAsa-niyAghAta kI apekSA itanI jagaha kahA gayA haimanuSyakSetra meM, aDhAidvIpa meM aura 15 karma bhUmiyoM tathA vyAghAta kI apekSA 5 mahAvidehoM meM evaM jahAM paryApta cAdara tejaskAyika jIvoM gAya che. prjnyaapn| sUtramA makara prabhArI vAbhA mAvata cha. 'kahiNa bhate! bAdara teukAiyANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA, goyamA ! aMto maNussakhette aDDhAijesu dIvasamuddesu nivvaMAdhAeNaM pannarasasu kammabhUmisu vAghAeNaM paMcasu mahAvidehesu etthaNaM bAyara teukkAiyANaM ThANA paNNattA; tathA jattheva bAyara teukAiyA NaM pajjattANaM ThANA paNNattA tattheva apajjattANaM bAyara teukAiyANa ThANA paNNattA' gautamasvAmIe prabhuzrIne jyAre evuM pUchyuM ke-he bhagavan ! bAdara tejaskAcika jInA (cAhe teo paryApta avasthAvALA hoya ke cAhe aparyApta avasthAvALA hAya) sthAne kyAM AvelI che? AnA uttaramAM prabhuzrIe gautama svAmIne kahyuM ke he gautama! paryApta bAdaMra tejaskAyika jIvonuM sthAna nivAsa nivvaghAtanI apekSAe ATalI jagAe kahevAmAM Avela che. jemake manuSya - - kSetramAM, aDhAI dvipamAM ane 15 paMdara karmabhUmimAM tathA vyAghAtanI ape
Page #1249
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 vAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1227 sthAnAni prajJaptAni tathA-yatraiva vAdaratejaskAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni tatraivAparyAptakAnAM vAdaratejaskAyikAnAM sthAnAni prajJaptAni) vAdaravanaspatikAyikAstu-triSvapi lokeSu bhavanti / uktaJca-prajJApanAyA sthAnAkhyadvitIyapade'kahi NaM bhaMte ! vAyaravaNassaikAiyA NaM pajjattagANaM ThANA pannattA ? goyamA ! sahANeNaM sattasu ghaNodahIsu-sattasu ghaNodahIvalaesu aholoe pAyALemu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu uDaloe kappesa vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesa tiriyaloe agaDesu talAesu nadIla dahesu vAvIsu pukkhariNIsu guMjAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu ujjharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dIvemu samuddesu savvesu ceva jalAsaemu jalahANesu, ettha NaM vAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA ke sthAna haiM vahIM para aparyApta bAda tejaskAyika jIvoM ke sthAna haiM ataH pratyeka zArIra vAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA yAdara paryApta tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNe hIna haiM aisA kathana spaSTa ho jAtA hai tathA inakI apekSA ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM yaha kathana puSTa ho jAtA hai| kyoMki bAdara vanaspatikAyika jIva tInoM lokoM meM haiM / prajJApanA ke dvitIya sthAnapada meM aisA hI kahA huA hai-'kahiNaM bhaMte ! cAdara vaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA pannattA ? goyamA ? sahANeNaM sattasu ghaNodahIsu sattasu ghaNodahivalaesu aholoe pAyAlesu bhavaNetu avapatthaDesu uDaloe kappesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDe tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu bAvIsu pukkhariNi guMjAliyAsu saresu sarapaMtIsu, ujjharesu cillalesu pallalesu vappiNesu, dIvesu samuddesu savvesu ceva jalAsaesu jalahANesu ettharNa kSAthI 5 pAMca mahAvidehamAM ane jyAM paryApta bAdara tejarakAyika jIvonA sthAna che tyAMja aparyApaka bAdara tejaskAyika jInA sthAne che, tethI pratyeka zarIra bAra vanaspatikAcikenA karatAM bAdaraparyAsaka tejaskAyika jIva asaMkhyAtagaNA ochA che. e rItanuM kathana spaSTa thaI jAya che. tathA tenA karatAM teo asaMkhyAtagaNu vadhAre che. e kathana paSTa thAya che. kemake-Adara vanaspatikAyika jIva traNe lokamAM che. prajJApanA sUcanA mIta sthAnamA me prabhArInu 4thana 42vAmAM Avesa -'kahi NaM bhaMte / pAdaravaNarasaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! saTANeNaM sattasu ghaNodahIsu sattasu ghaNodahivalAsu aholoe pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu uDhaloe kApelu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDemu tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahemu vAvIsu pukkhariNisu guMjAligAsu saresu sarapaMtisu, ujjharesu cillAlesu pallAlemu, dIvesu, saguddesu savyesu ceva jalAsapasu jalaTThANesu etyaNaM vAyara
Page #1250
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 1228 jIvAmigamasUtra 'pannattA, tathA jattheva vAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA pannattA tattheva vAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA pannattA" (kutra khalu bhadanta ! vAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! svasthAnena saptasu ghanodadhiSu saptasu ghanodadhivalayeSu adholoke pAtAlepu bhavaneSu bhavanaprastaTeSu Urdhvaloke kalpeSu vimAnAvalikAsu vimAnaprastaTesu tiryagloke agaDesu talAveSu nadIpu ideSu vApISu puSkariNISu guJjAlikAsu sarassu sarampaGktikAmuM ujjhareSu cilleSu palvaleSu vipineSu dvIpeSu samudreSu sarveSveva jalAzayeSu jalasthAneSu atra khalu vAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAnitathA-yatraiva vAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni tatraivabAdaravanaspatikAyAnAmaparyAptakInAM sthAnAni prajJaptAni) tataH kSetrasyA'saMkhyeyaguNatvAd upapadyante bAdaratejaskAyikApekSayA pratyekazarIravAdaravana ghAyara vaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA' tathA 'jattheva .vAyara vaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA tatthevaM vAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA' isakA bhAva yahI hai ki urdhvaloka meM, madhyaloka meM aura adholoka meM sarvatra bAdara vanaspatikoM ke sthAna haiM adholoka meM saptadhanodadhiyoM meM sapta dhano* dadhivAta valaya AdikoM ke meM, urdhvaloka meM, kalpoM meM vimAnAvalikA AdikoM meM, madhyaloka meM jitane jalAzaya jalasthAna Adi pradeza haiM * unameM inake sthAna haiN| jahAM para paryApta bAdara vanaspatikAyikoM ke .sthAna haiM-vahI para aparyApta bAdare vanaspatikAyikoM ke sthAna haiN| ataH isa taraha inake kSetra kI asaMkhyAta guNatA hone se ye pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika bAdara tejaskAyikoM kI apekSA asaMkhyAtazuNe sadha jAte haiN| 'vAyaraNioyA asaMkhejjaguNA' pratyeka -vaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA' tathA 'jattheva vAyara vaNassaikAiyANa pajjattagANaM ThANA paNNattA tattheva bAyara vaNarasaikAiyANaM apajjatagANaM ThANA paNNattA' mA 4thanana mA cha hai-. madhyatA bhI, ane alAkamAM badheja bAdara vanaspatikAyikenA sthAne che. alekamAM, sAta ghane dadhimAM sAta ghane dadhivAtavalaya vigeremAM urvilokamAM, kalpamAM vimAnAvalikA vigeremAM, madhyalekamAM jeTalA jalAzaya jalasthAna vigere pradeza che. temAM teonA sthAne che. jyAM paryApta bAdara vanaspatikAcikenA sthAne che. tyAM ja aparyApaka bAdara vanaspatikAcikenA sthAne che. tethI A rIte teonA kSetranuM asaMkhyAtagaNa paNuM hovAthI pratyeka
Page #1251
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 5 . 133 vAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam * 1229 spadikAyA asaMkhyeyaguNAdhikA iti / 'vAyaraNioyA asaMkhejjaguNAdhikAH, - bAdara nigodAnAmatyantasUkSmAvagAhanakhAt, jaleSu ca sarvatrApi prAyobhAvAt panakazaivAlAdayo hi jalepvavayaM bhAvinaH, te ca vAdarAnantakAyikA iti / 'vAyara puDhavIkAiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo vAdarapRthivIkA yikA asaMkhyeyaguNAH, aSTAsu pRthvIpu sarveSu vimAna bhavanaparvatAdiSu sadbhAvAt / 'AucAu asaMkhejjaguNA' - ebhyo vAdarApkAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIto jalasyAdhikyatvAt ebhyo'saM. khyeyaguNA vAdaravAyukAyikAH, zupire sarvatra vAyoH sadbhAvAt / 'vAyaravaNazarIra pAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA bAdara nigoda asaMkhyAta - guNeM adhika haiN| kyoMki bAdara nigodoM kI avagAhanA atyaMta sUkSma hotI hai aura ye prAyaH karake sarvatra jaloM meM hote haiM / panaka pAMcavarNa ke phUlana zaivAla Adi to jala meM avazya hote hI haiM / ye vAdara anantakAyika hai aura ye anantaguNeM haiM 'vAyara puDhavikkAiyA asaMkhejja - guNA' inakI apekSA arthAt vAdara nigodoM kI apekSA bAdara pRthivIkAyika asaMkhyAtaguNeM haiN| kyoMki inakA sadbhAva ATha pRthiviyoM meM vimAnoM meM aura parvatAdikoM meM pAyA jAtA hai / 'Au vAu asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara aSkAyika vAdara vAyukAyika - asaMkhyAguNeM adhika haiM arthAt vAdara pRthivIkAyikoM kI apekSA bAdara aSkAyika jIva asaMkhyAta guNeM adhika isaliye haiM ki pRthi. bIkI apekSA jala kI adhikatA hai aSkAyikoM kI apekSA vAyu. kAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai / kyoMki zuSira Adi sthAnoM . meM sarvatra inakA sadbhAva rahatA hai / 'bAyara vaNassaikAiyA anaMta zarIra khAdara vanaspatikAyika, khAdara tejaskAyikAnA karatAM asaMkhyAtagaNA thai laya che 'vAyaraNioyA asaMkhe jaguNA' pratye! zarIra bAhara vanaspatiSThAyinA karatAM khAdara nigeAda asakhyAtagaNA vadhAre che. kemake mAdara nigeAdanI avazAhanA atya'ta sUkSma heAya che, ane te ghaNu karIne badheja jaLamAM hAya che. panaku--pAMca varSoMnA phulana zevALa vagere teA jalamAM avazyaja heAya ja che, me bAhara anaMtaprAyi che bhane anaMtagAthA che. 'vAyara puDhavikAiyA asaMkhejja guNA' tenA ratAM arthAt mAhara nigohanA ratAM mAhara pRthvI asaNyAta gaNA che. kemake temanA sadbhAva ATha pRthiviAmAM vimAnAmAM bhavaneAmAM ane parvatAhiMDeAbhAM bhaNI Ave che. 'Au vAu asaMkhejjaguNA' tenA 2tAM mAhara akAyika, khAdara vAyukAyika, asa khyAtagaNA vadhAre e mATe che ke pRthivI karatAM jalanuM adhikapANuM che. akAyikAnA karatAM vAyukAyika jIva asaMkhyota gaNA vadhAre kemake suSira vagere sthAnemAM adheja tene saddabhAva rahe
Page #1252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1230 jIvAbhigamasUtra ssaikAiyA aNaMtaguNA' vAdaravanaspatikAyikA anantaguNA vAyukoyikebhyA, prati vAdaranigodamananta jIvAnAM bhAvAt / 'vAyarA visesAhiyA' sAmAnyato bAdarA vizeSAdhikA vAdaratrasakAyikAdInAmapi sAmAnyavAdare sadbhAvAt / gatamekamaudhikamalpabahutvaM / dvatIyamAha-"evamapajjattagANa ci' evamaparyAptavAdaratrasAdInAmapi tayArisarvastokA aparyAptavAdaratrasakAyAH tebhyo'paryAptavAdaratejaskAyA asaMkhyeyaguNA, tebhyo'paryApta pratyekazarIravAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH, tebhyo'paryAptavAdaranigodA asaMkhyeyAH, tebhyo'paryAptavAdarapRthivIkAyikA guNA' inakI apekSA arthAt vAyukAyikoM kI apekSA yAdara vanaspatikAyika anantaguNeM adhika haiM kyoMki prati bAdara meM aura prati nigoda meM ananta jIvoM kA sadbhAva rahatA hai / 'yAyarA visesAhiyA' ina kI apekSA sAmAnya cAdara vizepAdhika haiN| kyoMki inameM bAdara prasakAyikoM kA bhI prakSepa ho jAtA hai / isa prakAra se yaha audhika alpabahutva kahA gayA hai| dvitIya alpavahutva kA kathana isa prakAra se hai 'evama pajjattagANa vi' aparyApta yAdara sakAyika jIva sabase kama haiM inakI apekSA aparyApta bAdara tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA aparyApta pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA aparyApta cAdara nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika hai| inakI apekSA aparyApta pAdara pRthivIkAyika jIva asaMkhyAtazuNe adhika haiN| inakI apekSA . bAyara vaNassaikAiSA aNaMtaguNA' tanA 42di arthAt vAyuyihInA 42di bAdara vanaspatikAyika anaMtagaNuM vadhAre che. kemake pratyeka bAdaramAM ane pratyeka nigAhamA manatAnu astitva DAya che. 'vAyarA visesAhiyA' tenA Bdi sAmAnya bAdara vizeSAdhika che. kemake-temAM bAdara trasakAyikane paNa prakSepa thAya che. A rIte A audhika apa bahuvanuM kathana karavAmAM Avela che. have bIjA alapa bahutvanuM kathana karavAmAM Ave che. 'evamapajjattagANa vi' maryAta mAha2 saya 1 sauthI mAchA che. tenA karatAM aparyApaka bAdara tejaskAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che tenA karatAM aparyAptaka pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika jIva asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. tenA karatAM aparyApaka bAdara nigoda asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA karatAM aparyAsaka bAdara pRthvIkAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che.
Page #1253
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 vAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1231 asaMkhyeyAH, tebhyo'paryApta bAdarA'kAyA asaMkhyayAH, tebhyo'paryApta vAdaravAyukAyA asaMkhyeyAH, tebhyo'paryApta vAdaravanaspatikAyA anantAH, tebhyo'paryApta sAmAnya vAdarA vizeSAdhikAH sarvatra yukti saiva saiva / / atha paryAptakAnAM tRtIyA'lpa-bahutvam-'pajjattagANaM' paryApta bAdarapRthivyaptejovAyuvanaspatitrasakAyikAnAM katare'lpA: katarebhyaH ? gautama ! 'savvatthovA bAyara teukAiyA' sarvastokA:-sarveSvalpAH paryAptazadaratejaskAyikAH epAmAvalikAsamayavargasya katipayasamayanyUnairAvalikA samayairguNitasya yAvAnsamayarAzistaaparyApta bAdara apkAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA aparyApta bAdara vAyukAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA aparyApta bAdara vanaspatikAyika anantaguNeM adhika haiN| inakI apekSA aparyApta sAmAnya vAdara vizeSAdhika haiN| yahAM sarvatra yukti pUrvokta jaisI hI hai| tRtIya alpavahutva kA kathana-'pajjattagANaM' he bhadanta ! paryApta bAdara pRthivIkAyika paryApta vAdara apkAyika, paryApta vAdara tejaskAyika, paryApta vAdara vAyukAyika, paryApta bAda usakAyika, ina meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake gharAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-gautama ! 'savvatthovA bAyara teukAiyA' sabase kama paryApta bAdara tejaskAyika haiM kyoMki inakA parimANa katipaya samayanyUna AvalikA ke samayoM se AvalikA ke samayoM ke tenA karatAM aparyApaka bAdara aSkAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM aparyApaka bAdara vAyukAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM aparyApaka bAdara vanarapatikAyika jIva anaMta gaNuM vadhAre che. che. tenA karatAM aparyAptaka sAmAnya bAdara vizeSAdhika che. ahiyAM yukti badhe ThekANe pahelAnA kathana pramANe ja che. trIjA a5 bahatvanuM kathana __ 'pajjattagANaM.' se mApana paryA // 2 vIyi4 paryApta mAha mayika paryApta bAdara tejaskAyika, paryApta bAdaravAyukAyika, paryApta bAdara trasakAyika, A badhAmAM koNa kenAthI ochA che? keNu tenA karatAM vadhAre che. kenI barobara che? ane keNa kenA karatAM vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prazrI gautamasvAmIna cha :- gautama ! 'savvatthovA vAyarateukAiyo' sIdhI ochA paryApta bAdara tejaskAyika che. kemake temanuM pramANa keTalAka samaya nyUna
Page #1254
--------------------------------------------------------------------------
________________ r 1232 jIvAbhigamasUtre tpramANatvAt / uktaJca-'Avali vaggo kameNAvalIe guNiohi vAyaro teU' / AvalikA vargaH krameNAvalikA guNito hi vAdaraM tejaH || 'vAyaratasakAiyA asaM khejjaguNA' paryAptavAdaratejaskAyikebhyaH paryApta cAdara kAyA asaMkhyeyaguNAH kathitAH pratare yAvantyaGgulA'saMkhyeyabhAgamAtrakhaNDAni tAvatpramANakatvAt tepAm | 'patteyasarIra vAyarA asaMkhejjaguNA' ebhyaH pratyekazarIravAdaraparyAptavanakiye gaye ko guNita karane para jo samaya rAzi AtI hai usa rAzi ke barAbara hai ise hameM yoM samajhanA cAhiye - mAnalIjiye AvalikA pramANa 4 hai ina cAra ko 4 se guNA karane para 16 AtA hai katipaya samaya kA pramANa mAnalIjiye 2 hai 16 meM se do ko kama karane para 14 AtA hai ye AvalikA ke samaya hai ina samayoM meM AvalikA ke varga 16 ko guNita karane para 224 hote haiM ye 224 samaya rAzi kA kalpita pramANa A jAtA hai isa aGka saMdRSTi ko artha saMdRSTi meM ghaTita karane ke abhiprAya se yahAM kalpita karake likhA hai isa a saMdRSTi kA artha saMdRSTi nahIM samajhanA cAhiye / uktaMca - 'Avaliarat kameNAvalIe guNio hi vAyaro teU' 'bAyara tasakAiyA pajjatagA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara paryApta trasakAyika asaMkhyAtaguNeM adhika hai / inakA pramANa eka pratara meM jitane aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra khaNDa ho jAte haiM utane barAbara haiM / inakI apekSA 'patte sarIra bAyarA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra bAdara AvalikAnA samayeAthI AvalikAnA samayene guNavAthI je samaya rAzI Ave che. me rAzinI bharobhara che. mAne yA rIte samannvu lehye-bhaaNniiseottheAvalikAnuM pramANa 4 che. A cArane 4 thI guNuvAthI 16 seALa thAya che. katiya samayanuM pramANa 2 e che, te seALamAMthI 2 e echA karavAthI 14 cauda thAya che. A AvalikAnA samaya che. A samayeAthI AvalikAnA va 16 seALa thAya che. katipaN samayanuM pramANu 2 e che. te seALamAMthI 2 e ochA karavAthI 14 cauda thAya che. A AvalikAne samaya che. A samayeAthI AvalikAne vaga 16 seALane guNavAthI 224 khasA cArvIsa thai jAya che. A 224 khase cAvIsa samaya rAzinu kalpita pramANu Ave che. A aMka saSTine atha sadRSTimAM ghaTAvavAnA abhiprAyathI ahIMyAM kalpanA karIne lakhavAmAM Avela che. A aMka saSTinA atha sadRSTi samajavI na joie ache - 'Avalivaggo kameNAvalIe guNiohi bAyaro teu, bAyara tasakAiyo asaMkhejjaguNA' tenA ratAM mAhara paryApta vasAyi asaNyAtagA vadhAre che. temanu pramANu eka prataramAM jeTalA AMgaLanA asakhyAtamA bhAga
Page #1255
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 cAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1233 spatikAyikA asaMkhyevaguNAH uktayukte / uktazca-patteya pajjattaga vaNassaikAiyA u payaraM harati logassa aMgula asaMkhabhAgeNa bhAiyaM-iti / 'sesA taheva jAva vAyarA visesAhiyA' zepAstathaiva yAvadvAdarA vishessaadhikaaH| pratyekazarIra vAdaravanaspatikAyA'pekSayA vAdaranigodaparyAptakA asaMkhyeyaguNAH tepAm atyanta* sUkSmAvagAhanatvAt / tebhyaH paryAptavAdarapRthivIkAyA asaMkhyeyaguNAH / ati prabhUta saMkhyeyAtarAGgulA'saMkhyeyabhAgakhaNDamAnatvAt, tebhyo'pi paryAptabAdarAkAyikA asNkhyeyaannaaH| ati prabhUtatarAsaMkhyeyapratarA'gulAsaMkhyeyabhAgakhaNDamAnatvAt tebhyaH paryAptavAdaravAyukAyikA asaMkhyeyaguNAH, dhanIkRtavanaspatikAdhika paryApta jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| kyoMki ina kA pramANa eka pratara meM agula ke asaMkhyAtaveM bhAga jitane khaNDa hote haiM una khaNDoM ke barAbara hai| uktaMca-patteya pajjanta vaNassAkAiyA u payaraM harati logassa aMgula asaMkhejjabhAgeNa bhAiyaM inakI apekSA pAdara paryApta nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki inakI avagAhanA atyanta sUkSma hotI hai aura jalAzayoM meM sarvatra inakA prAyaH sadbhAva rahatA hai inakI apekSA bAdara pRthivIkAyika paryApta jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki inakA pramANa atiprabhUta saMkhyeya pratara meM aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga gharAvara jitane khaNDa hote haiM una khaNDoM ke barAbara hai / inakI apekSA bAdara 'apkAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe adhika haiN| kyoMki inakA prabhRtatara asaMkhyeya pratara meM azula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jitane khaNDa hote haiM bhAvanA bhI thAya che. tenI 2252 che. tenA 42tai 'patteyasarIvAyarA asaMkhejjaguNA' pratye4 zarI2 mA42 vanaspatiya paryAta 71 asaNyAta vadhAre che. kemake temanuM pramANa eka prataramAM AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga 2sA 31 thAya che. me manI cha. 4 5 cha hai-'patteya pajjattavaNarasaikAiyA u payaraM harati logassa aMgula asaMkhejjabhAgeNa bhAiya' tenA karatAM bAdara paryApta nigada asaMkhyAtagaNA vadhAre che. kemake temanI avagAhanA atyaMta sUkSama hoya che. ane jaLAzayomAM badhe ja tene prAyaH sadabhAva rahe che. tenA karatAM bAdara pRthvIkAyika paryApta jIva asaMkhyAtagaNA vadhAre che. teonuM pramANa atyaMta prabhUta rAMgeya prataramAM AMgaLanA asaM khyAtamAM bhAganI barobara jeTalA khaDe thAya che e khaDenI barobara che. tenA karatAM bAdara aSThAyika paryAptaka asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake temanuM atyaMta prabhUtatara asaMyeya prataramAM AMgaLane asaMkhyAtamAM bhAga pramANanA jeTalA khaDe thAya che, e khaMDanI barobara che, tenA karatAM bAra vAyukAyika jI0655
Page #1256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1234 jIvAbhigamasUtre lokA'saMkhyeya pratareSu saMkhyAtatamabhAgavartiSu yAvanta AkAzapradezAratAvatpramANakatvAt tepAm / tebhyo vAdaravanaspatikAyAH paryAptAH anantaguNAH, prativAdaraikaikanigodamanantAnAM jIvAnAM bhAvAt / tebhyaH sAmAnyato vAdara paryAptakA vizeSAdhikAra, paryApta bAdaratejaskAyikAdInAmapi tatra prakSepAt / / ___atha caturthA'lpavahusamAha-'eesi NaM bhaMte ! vAdarANaM pajjattApajattANaM phayare-2 appA vA jAva visesAhiyA' eteSAM khalu bhadanta ! vAdara paryAptA'paryAptAnAM katarebhyo katare'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikAveti una khaNDoM ke barAbara hai / inakI apekSA vAdara vAyukAyika :paryAsaka asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki inakA pramANa ghanIkRta loka ke saMkhyAta bhAgavartI asaMkhyAta prataroM meM jitane AkAza pradeza haiM una AkAza pradezoM ke barAbara haiM inakI apekSA bAdara vanaspatikAyika paryApta jIva anantaguNeM haiM kyoMki hara eka vAdara nigoda meM ananta jIvoM kA sadbhAva kahA gayA hai inakI apekSA sAmAnya bAdara paryAsaka jIva vizeSAdhika haiN| kyoMki inameM bAda usakAyika Adi bhI saMmilita ho jAte haiN| caturtha alpabahutva kA kathana-'etesi Ne bhaMte ! vAyarANaM pajattA pajjattANaM kayare kayarehito' gautama ne isa caturtha alpabahutva kI vaktavyato meM prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! ina bAdara paryAptAparyAptaka pRthivIkAyAdikoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinakI pasaka asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake temanuM pramANa ghanIkRta lekanA saMkhyAtamA bhAgamAM rahela asaMkhyAta pratamAM jeTalA AkAza pradezo che. e AkAza pradezonI barAbara che. tenA karatAM bAdara vanaspatikAyika paryApta anaMta gaNuM che. kemake dareka bAdara nigodamAM anaMta jIne sadubhAva kahevAmAM Avela che. tenA karatAM sAmAnya bAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika che. kemake emAM bAdara trasakAyika vigerene paNa samAveza thaI jAya che. cothA a5 mahatvanuM kathana 'eesiNaM bhaMte ! bAyarANaM pajjattopajjattANaM phayare kayarehito' gautama svAmIe A cethA alpa bahunA saMbaMdhamAM prabhuzrIne evuM pUche che kehe bhagavana A bAdara paryAptAparyAptaka pRthvIkAyika vigeremAM kayA che kayA cha karatAM alpa che? keNu kenAthI vadhAre che? keNa konI barAbara che? . ane keNu kenA karatAM vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che
Page #1257
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sa. 133 vAdarAdInA virUpaNam 1235 praznaH ? bhagavAnAha - gautama ! 'savvatthovA vAyarA pajjattA' sarvastokA vAdarAH paryAptAH / ' vAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyAptavAdarA asaMkhyeyaguNAH iha vAdaka paryAptanizrayA asaMkhyeyA'paryAptavAdarA utpadyante / 'pajjattaganissAe apajjattagA vakamaMti jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' iti vacanAt paryAptakaniHzrayA aparyAptA utpadyante vyutkrAmanti / yatraikastatra niyamAdasaMkhyeyAH tataH sarvatra paryAptebhyo'paryAptA asaMkhyeyaguNAH vaktavyAH, apekSA barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-, savvatthovA bAyarA pattA ' he gautama saba se kama bAdara paryAtaka haiM kyoMki ye parimita kSetravartI hote haiM inakI apekSA - 'bAyarA apajjanttagA asaMkhejjaguNA' bAdara aparyAptaka asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| kyoMki eka eka bAdara paryApta kI nizrA se asaMkhyAta bAdara aparyAptakoM kA utpAda hotA hai ' evaM savve jahA vAyaratasakAiyA 4' inakI apekSA sUkSma aparyApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki samasta loka meM vyApta rahate haiM - isaliye inakA kSetra asaMkhyAtaguNA adhika hone ke kAraNa inheM pUrva jIvoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA adhika kahA gayA hai 'pajjantanissAe apajjantagA ahir jattha ego tattha NiyamA asaMkhejjA' aisA Agama kA kathana hai / inakI apekSA sUkSma paryAptaka saMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki ye cirakAlAvasthAyI hone ke kAraNa saMkhyAtaguNI avasthA meM hI ye sadA maujUda rahate haiM / yahAM sarva saMkhyA se sAta sUtra hai - jo isa prakAra 4- 'savvatthovA bAyarA pajjattA' he gautama! sauthI gochA mAhara pryaas| che. bhte| parimita kSetramAM rahevAvANA hoya che. tenA uratAM 'bAyarA apa jattagA asaMkhejjaguNA' gAhara aparyAsa asaNyAtalA vadhAre che, bhddeeka eka khAdara paryAptanI nizrothI asa`khyAta Adara thAya che. 'evaM savve jahA bAyara tasakAiyA' tenA asa khyAtagaNA vadhAre che. kemake e saghaLA leAkamAM kSetra asaMkhyAta gaNu vadhAre hAvAnA kAraNe ene pahelAnA jIvAnA karatAM asaNyAtagayA padhAre hevAmAM Ave che. 'pajjattanissAe apanattagA vyApta rahe che. tethI temanu' mati jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' mA pramANe bhAgabhanu sthana che. tenA karatAM sUkSma paryAptaka saMkhyAtagaNA vadhAre che. kemake tee cirakALa rahenArA heAvAnA kAraNe sakhyAtagaNI avasthAmAMja tee sadA meAjUda rahe che, aparyAptakAnA utpAda ratAM sUkSma aryA
Page #1258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1236 jIvAbhigamasUtra etadabhiprAyeNAha-'evaM sabve jahA vAyaratasakAiyA' yathA bAdarasakAyikAH evaM sarve jJeyAH AlApakastatra tatra svayamUhanIyaH / AlApakalakSaNaM tu jainAgamaTIkAkAra pUjyamahArAja ghAsIlAlakRtazivakope-vivakSitArtha-vodhArtha vAkya mAlApako bhavet / atha paJcamAlpavahutvaM samuditAnAmeSAM paryAptAparyAptakAnAm 'eemi NaM bhaMte ! bAyara puDhavIkAiyANaM jAva vAyaratasakAiyANa ya eteSAM khalu bhadanta ! se hai-prathala sUtra sAmAnya sUkSma evaM vAdaroM kI paryAptAparyAptAvasthA viSayaka hai. dvitIya sUtra sUkSma bAdara pRthivIkAdhika kI paryAptAparyAptAvasthA viSayaka hai tRtIya sUtra sUkSma bAdara apkAyikoM kI paryAsAparyAptAvasthA viSayaka hai / caturtha sUtra sUkSma bAdara tejaskAyika jIvoM kI paryAptAparyAptAvasthA viSayaka hai| pAMcavAM sUtra-sUkSmavAdavAyukAyika jIvoM kI paryAptAparyAptAvasthA ke viSaya meM hai / chaThavAM sUtrasUkSma bAdaravanaspatikAyika jIvoM kI paryAptAparyAptAvasthA ke viSaya meM hai| aura sAtavAM sUtra-sUkSma cAdara nigoda kI paryAptAparyAptAvasthA ke sambandha meM hai| inameM AlApaka prakAra svayaM hI udbhAvita kara lenA cAhiye alApaka kA lakSaNa jainAgamoM ke TIkAkAra pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta zivakoSa meM 'vivakSitArtha bodhArthavAkyamAlApako bhavet' vivakSita artha ke bodhArtha jo vAkya hai vaha AlApaka hai aisA lakSaNa kiyA gayA hai / caturtha alpavahutva samApta / ahIMyAM sarva saMkhyAnA sAta sUtra che. je A pramANe che. paheluM sUtra sAmAnya sUkSma ane bAdonI paryAptAparyAptAvasthA saMbaMdhinuM che. bIjI sUtra sUkama bAdara pRthvIkAyikanI paryAptAparyAptAvasthA saMbaMdhI che. trIjuM sUtra sUkSma bAdara akAcikenI paryAptAparyApta avasthA saMbaMdhI che. cothuM sUtra sUma bAdara tejaskAyika jIvonI paryAptAparyAptAvasthA saMbadhI che. pAMcamuM sUtra sUma bAdara vAyukAyika jInI paryAptAparyApta avasthA saMbaMdhI che. chayuM sUtra sUma bAdara vanaspatika yika jInI paryAptAparyApta avasthA saMbaMdhI che. ane sAtamuM sUtra sUkSama bAdara nimedanI paryAptAparyApta avasthAnA saMbaMdhamAM che. A viSayanA AlApa prakAre teija samajIne kahI levA AlApanAM lakSaNe jenAmenA TIkAkAra pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAje banAvela zivakeSamAM 'vivakSitArthabodhArthavAkyamAlApako bhavet' vivakSita atha nA mAdha thavA bhATa 2 vAya che te AlApaka kahevAya che. A pramANe lakSaNa batAvavAmAM Avela che. cothuM a5 bahutva samAsa
Page #1259
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 vAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1237 cAdara samAnya-vAdarapRthivIkAyikA'ptejovAyusakAyikAnAma 'pajjattA pajjattA NaM kayarekayarehito appA vA jAba visesAhiyA vA' paryAptA'paryAptAnAM katare katarebhyo'lpAH yAvadvizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA vAyara teukAiyA pajjattagA' sarvebhyaH stokA vAdaratejaskAthikAH paryAptAH 'vAyaratasakAiyA pajattagA asaMkhejaguNA' tebhyaH paryAptavAdaratejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH 'patteyasarIravAyaravaNassaikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA', tebhyaH paryAptaka pratyekazarIravAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH, 'vAyaranigoyA paMcama alpabahutva isa prakAra se hai-isameM samudita paryAptAparyAptakoM kA alpavahuta vivakSita huvA hai-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'eesiNaM bhaMte ! boyarANaM vAyara puDhavIkAiyANaM jAva pAyara tasakAiyANaM ya pajjattApajjattANaM kayare kayarehito.' he bhadanta ! bAdara, bAdarathivIkAyika, bAdara apkAyika, bAdara tejaskAyika, vAdara vAyukAyika vAda vanaspatikAthika, aura cAdara sakAyika inakI paryAptAparyAptAvasthA meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu ne kahA haihe gautama ! 'savvatthovA vAyara teukAiyA pajjattagA' saba se kama paryApta bAdara tejaskoyika jIva haiM inakI apekSA 'vAyara tasakAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' bAdara sakAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA paryApta bAdara pratyeka vanaspati - pAMcamAM a85bahatvanuM kathana ' A pAMcamAM alpa bahutvamAM samudita paryAptAparyApakonA alpa bahatvanI - vivakSA karavAmAM Avela che. A saMbaMdhamAM gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyu cha , 'eesiNa vAyarANaM vAyarapuDhavIkAiyANaM jAva vAyara tasakAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto0' sagavan 162, mA42 pRthvIya, bAdara aSkAyika, bAdara tejaskAyika, bAdara vAyukAyika bAdara vanaspatikAyika ane bAdara trasakAyikAnI paryAptAparyAptAvasthAmAM kyA che kayA 'jInA karatAM alpa che ? keNa konA karatAM vadhAre che ke kenI re. bara che, ane keNa kenAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4he. che - gautama! 'savvatthovA bAyara teukAiyA pajattagA' sAthI mAchA paryApta mA2 tA4i71 cha. tanA 42tA 'bAyarA tasakoiyA pajattagA asaMkhejaguNA' mA62 saya paryApta AyAtamA payAre . tanA2tai paryApta bAdara pratyeka vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM
Page #1260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1238 jIvAbhigamasUtra pajjattagA asaMkhejjaguNA' pratyekazarIravAdaraparyAptakavanaspatikAyApekSayA vAdaranigodaparyAptakA asaMkhyeyaguNAH / 'puDhacI AuvAu pajjattagA asaMkhejaH guNA' tebhyaH paryApta vAdarapRthivIkAyAH-ebhyaH paryAptavAdarAkAyikAH, ebhyaH paryAptavAdaravAyukAyA asaMkhyeyaguNAH 'vAyarateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' ebhyo'paryAptavAdaratejaskAyA asaMkhyeyaguNAH 'patteyasarIravAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' ezyo'paryAptapratyekazarIravAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH 'vAyara NioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' tebhyo'paryAptavAdaranigodA asaMkhyeyaguNAH vAyarapuDhavI AuvAu apajjattagA asaMkhejjaguNA' tebhyo'paryAptavAdarapRthivIkAyikA:-tebhyazcA'paryAptavAdarApkAyAH kAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai inakI apekSo paryApta yAdara nigoda jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiN| inakI apekSA vAdara pRthivIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA bAdara apkAyika paryApta jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / paryApta yAdara vAyukAyika kI apekSA 'bAyara teukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' bAdara tejaskAyika aparyApta jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiN| kyoMki bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM meM jitane AkAza pradeza haiM utane hai aura bAdara tejaskAyika apa pti asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara pramANa vAle haiM bodara tejaskAyika aparyApta jIvoM kI apekSA 'patteya sarIra vAyara ghaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra bAdara vanaspati aparyAptaka asaMkhyAtaguNe adhika haiN| inakI apekSA 'vAyaraNioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' bAdara nigoda aparyAptaka asNkhyaatparyApta bAdara nigada jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM bAdara pRthvI kAcika paryApta jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM bAra vAyukAyikanA paryApta asabhyAta cha. paryApta mAha2 vAyuvinA 42di 'vAyarateukAiyA apajjattago asaMkhejaguNA' mAha te44Ayi: aparyAta 4 masabhyAta vadhAre che. kemake bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAta kAkAzanA pradezamAM jeTalA AkAza pradeza che. eTalA che. ane bAdara tejakAyika aparyAptaka jIve nA 42i 'pattaya sarIravAyaravaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejagANA' pratyeka zarIra bAra vanaspatikAyika aparyApaka asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA 42di 'bAyara NioyA apajjattagI asaMkhejjaguNA' mA2 nigAha aparyApta HHHHHHHHHHHI
Page #1261
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 vAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1239 ebhyo'paryAptavAdaravAyukAyAH kramagatyA pUrvapUrvabhyo'saMkhyeyaguNAH / 'vAyaravaNassai pajjattagA aNaMtaguNA' paryAptakA vAdaravanaspatikAyAH puurvsmaadnntgunnaaH| prativAdaraikaikanigodamanantAnAM jIvAnAM bhAvAt / 'vAyara pajjattagA visesAhiyA' tebhyaH sAmAnya paryAptavAdarA vizeSAdhikAH paryAptavAdaratejaskAyikAdInAmapi tatra prakSepAt / 'vAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyAptavAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH ekaikaparyAptavAdara vanaspatikAyikanigodaniHzrayA'saMkhyeyAnAmaparyApta bAdaravanaspatikAyikanigodAnAmutpAdAt guNeM adhika haiM, 'pAyara puDhacI Au vAu apajjattagA' inakI apekSA aparyApta bAdarapRthivIkAyika aparyApta vAdarathivIkAyikoM kI apekSA aparyApta bAda apkAyika, bAdara apkAyika aparyAptakoM kI apekSA aparyApta bAdara vAyukAyika asaMkhyAtazuNe adhika haiN| 'vAyara vaNassai pajjattagA aNaMtaguNA' aparyApta bAdara vAyukAyikoM kI apekSA paryApta bAdara vanaspatikAyika anantaguNeM adhika haiM / kyoMki hara eka cAdara rUpa eka eka nigoda meM ananta jIvoM kA sadabhAva rahatA hai / 'vAyara pajjattagA visesAhiyA' paryApta bAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA sAmAnya vAdara paryApta jIva vizeSAdhika haiN| kyoMki sAmAnya bAda paryAptaka jIvoM meM paryApta bAdara tejaskAyika kA antarbhAva ho jAtA hai| 'bAyara vaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya bAda paryAptaka jIvoM kI apekSA bAdara vanaspati aparyAptaka jIva asaMkhyAnaguNe adhika haiN| kyoMki eka 2 cAdara masa jyAta padhAre che. 'vAyara puDhavI Au vAu apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyApaka bAdara nigodanA karatAM aparyAptaka bAdara pRthvI kAyika aparyAptaka bAdara pRthvIkAcikenA karatAM aparyAptaka bAdara aSkAyika aparyApta bAdara apa. viDInA 42di aparyApta mA42 vaayuaayi| masadhyAtamA dhAre cha. 'vAyara vaNassai pajjattagA aNaMtaguNA' aparyApta mA62 vAyuvinA 42di paryApta bAdara vanaspatikAyika anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-dareka bAdara rUpa eka eka nigohamA sanata vana samApa 29 che. 'vAyara pajjattagA visesAhiyA' paryAptaka bAdara vanaspatikAcikenA karatAM sAmAnya bAdara paryAptaka jIva vizedhika che. kemake sAmAnya bAdara paryAptaka mAM paryApta bAdara tejaskAyikane madhAma satarbhAva 24 laya che. 'vAyara vaNansaDa apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya paryAptaka jenA karatAM bAdara vanaspati aparyAptaka jIva asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake eka eka bAdara paryAptaka vanaspatikAyika nigodanA
Page #1262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1240 jIvAbhigamasUtra iti / 'vAyarA apajjatagA-visesAhiyA' bAdaravanaspati aparyAptakebhyo'paryApta bAdarA vishessaadhikaaH| 'bAyarA pajjattA visesAhiyA' tebhyaH paryApta vAdarAvizeSAdhikAH / iti vAdarAzritAlpavahutvam / : saMprati sUkSmavAdarA'lpavahutvam-'eesi NaM bhane ! suhumANaM-muhumapuDhavIkAiyANaM jAva suhumanigoyANaM' sAmAnyataH sUkSmANAM sUkSmapRthivIkAyikAnAM sUkSmA'ptejovAyuvanaspatitrasakAyikAnAM sUkSmanigodAnAm 'vAyarANaM vAyarapuDhabokAiyANaM jAva vAyaratasakAiyANa ya' sAmAnya vAdarANAM vAdaraparyAptaka sanaspatimAyika nigoda ke Azraya asaMkhyAta aparyApta cAdara vanaspatikAyika nigoda jIvoM kA utpAda hotA rahatA hai| 'bAyarA apajjattagA vikhesAhiyA' bAdara vanaspati aparyAptakoM kI apekSA aparyApta bAdara jIva vizeSAdhika hai 'bAyarA pajjattA visesAhiyA' aparyApta bAdara jIvoM kI apekSA cAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika haiN| isa prakAra se yaha bAdara jIvoM ke Azrita alpa- bahutva kA kathana hai| * ava sUkSma bAdara jIvoM kA alpabahutva isa prakAra se hai-'eesi NaM bhaMte ! suhamANaM suhuna puDhavIkAiyANaM jAva suhuma nigodANaM' gautama ne yahAM aisA pUchA hai-he bhadanta ! ina sUkSmoM ke, sUkSma pRthivIkAyikoM ke, yAvat-sUkSma apkAyikoM ke, sUkSma tejaskAyikoM ke, sUkSma vAyukAyikoM ke, sUkSma vanaspatikAyikoM ke, sUkSma usakAyikoM ke-evaM sUkSma nigodoM ke-tathA 'bAyarANa, bAyarapuDhavIkAiyANaM jAva bAyara tasakAiyANa kayare kayarehito' bAdaroM ke bAdara pRthivIkAyikoM AzrayathI asaMkhyAta aparyAptaka bAdara vanaspatikAyika nigoda ane utpAda : theta 29 cha. 'bAyarA apajjattagA visesAhiyA' mA42 vanaspatiya apayo: tIna 42di aparyApta mA42 pa vizeSAdhi4 cha. 'bAyarA pajjattA visesAhiyA' aparyApta mA42 vaan| 42di mA42 pati vizeSAdhiH cha. A rIte A bAdara chavo saMbaMdhI alpa bahatvanuM kathana karela che. : ve sUkSma mA62 lAnu 85 mahutva pAmA mAve cha.-'eesiNaM "bhate / sahumapuDhavIkAiyANaM jova suhuma nigodANaM' gautamasvAmI yA samayamA evuM pUchayu che ke-he bhagavan! A sUkSama chamAM sUma pRthvIkAyikamAM thAvat sUdama acchAyikemAM sakSama tejaskAyikamAM sUphamavAyukAyiomAM, sUkSama * panaspatithimA, sukSma yi , mane sUkSma nigohamA tathA 'vAya rANaM, vAyara puDhavIkAiyANaM jAva vAyara tasakAyiyANaM kayare0' mAharomA mAdara
Page #1263
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.5 sU. 133 vAdarAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1241 pRthivIkAyikAnAM vAdaratejovAyuvanaspatikAyikAnAM vAdaratrasakAyikAnAM ca 'kayare kayarehiMto 0 ' katarekatarebhyo'lpAvA vahukA vA tulyA vA vizeSA'dhikAveti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! savcatthovA vAdaratasa kAiyA' he gautama ! sarvastokAH sarvebhyo'lpA vAdaratrasakAyikAH 'vAyara ukAiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo vAdarataijasakAyikA asaMkhyeyaguNAH 'patteyasarI vAyara'caNassa ikAiyA asaMkhajjaguNA' ebhyaH pratyekazarIra vAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH 'tava jAva bAyaravAukAiyA asaMkhejjaguNA' vAdaranigodA asaMkhyeyaguNAH tebhyo vAdarapRthivIkAyikAH, tebhyo vAdarAkAyikAH tato vAdaravAyuke, bAdara akAyikoM ke, bAdara tejaskAyikoM ke, cAdara vAyukAyikoM ke, cAdara vanaspatikAyikoM ke, aura trasakAyikoM ke bIca meM kona jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? aura kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake apekSA barAbara haiM ? aura kauna kinake vizebAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! sanvatthovA bAyara tAiyA' he gautama ! saba se kama bAdara trAsakAyika jIva haiM vAyara teDakAiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'patteya sarIra vAyaravaNassaha asaM khejjaguNA' bAdara tejaskAyika jIvoM kI apekSA pratyeka zarIra bAdara ' vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'taheva jAva bAyara vAukAiyA asaMkhejjaguNA' pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI apekSA yAvat - bAdara nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA bAdara pRthivIkAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA bAdara asskaapRthvIkAyikAmAM khAdara apkAyikAmAM, khAdara tejaskAyikAmAM, khAdara vAyukAyikA mAM ane mAdara trasakAyikAmAM kyA jIvA kayA jIvA karatAM alpa che? ane kayA jIvA kayAM jIvA karatAM vadhAre che? kANu kAnI kharAkhara che? ane keNu kAnAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che }-'goMyamA ! savvatthovA vAyaratasakAiyA' he gautama! sauthI gochA mAra sAyika va che. 'vAyara teukAiyA asaMkhejjaguNA' tenA 42tAM mAharatesvAyi! lava asaNyAtagA vadhAre che. 'patteya vAyara vaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' mAdara tejaskAcika jIveAnA karatAM karatAM pratyeka bAdara vanaspati ayi chava asaNyAtagA vadhAre che. 'taheva jAva vAyara vAkAiyA asaMkhejjaguNA' pratye mAra vanazyati ayi nA ratAM yAvat mAhara nigoha asa khyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM khAdara pRthvIkAyika asaMkhyAtagaNA vadhAre jI0 156
Page #1264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1242 jIvAbhigamasUtra kAyikAH asaMkhyeyaguNAH 'suhumateukAiyA asaMkhajjaguNA' tataH sUkSmatejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH 'muhumapuThavI. visesAhiyA' tataH sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH 'suhuma Au0 vAu0' tataH sUkSmA'SkAyikAH tataH sUkSmavAyukAyikA vizeSAdhikAH / 'muhama nioyA asaMkhejjaguNA' tataH sUkSma nigodA asaMkhyeyaguNAH / 'vAyaravaNassaikAiyA aNaMtaguNA' tato vAdaravanaspatikAyikA anantaguNA adhikAH 'vAyarA visesAhiyA' tataH sAmAnyato vAdarA vizeSAdhikA 'muhumavaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' tanaH sUkSmavanaspatikAyA asaMkhyAtaguNAH 'muhumA visesAhiyA' tataH sAmAnyataH sUkSmA vizeSAyika asaMkhyAtaguNe adhika haiM aura inakI apekSA bAdara vAyukAyika asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'suhuma teukAiyA asaMkhejjaguNA' cAdara vAyukAyikoM kI apekSA sUkSma tejaskAyika asaMkhyAtazuNe adhika hai 'suhama puDhavI. visesAhiyA' inakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM / 'suhama Au vAu' inakI apekSA sUkSma apkAyika jIva vizeSAdhika haiN| inakI apekSA sUkSma vAyukAyika jIva vizeSAdhika hai 'suhama NioyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA sakSama nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'bAyara vaNassaikAiyA aNaMta. guNA' sUkSma nigodoM kI apekSA bAdara vanaspatikAyika jIva ananta guNeM adhika haiM 'vAyarA visesAhiyA' cAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA sAmAnya bAdara jIva vizeSAdhika hai 'suhama vaNassaikAiyA asaMkhejjaguNo' sAmAnya bAdara jIroM kI apekSA sUkSma vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'suhumA risesAhiyA' sUkSma che. tenA karatAM bAdara aSThAyika asaMkhyAtagaNu vadhAre che. ane tenA karatAM , mA42 vAyuyi masaNyAta padhAre che. 'suhUma teukAiyA asaMkhejjaguNA' bAdara vAyukAyikAnA karatAM sUma tejaskAyika asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. 'suhama puDhavIkAiyA visesAhiyA' tenA 42di sUkSma pRthvIyi 1 vizadhi cha. 'suhuma Au vAu' ten| 42ta sUkSma mayi 71 vizeSAdhi che. mana nA 42di sUkSma vAyu4Ayi41 vizeSAdhi4 cha. 'suhumaNioyA asaMkhejja guNA' tenA 42di suukssmniyo| asabhyAta padhAre cha. 'vAyara vaNassai kAiyA aNataguNA' sUkSma nigohAnA 42di mA42 vanaspatiya 71 manAta gayA thAre cha... 'vAyarA visesAhiyA' mA2 vanaspatiyAnA 42di sAmAnya mAha 04 vizeSAdhi4 cha. 'suhuma vaNarasaikAiyA asaMkhejaguNA' sAmAnya mA62 vAnA 42di sUkSma vanaspati yi 04 masaNyAta padhAre che. 'suhumA
Page #1265
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyAtikA TIkA pra.5 sU.133 vAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1243 dhikAH / 'evaM apajjattagA vi-pajjattagA vi evaM pUrvokta prakAreNa paryAptakAsparyAptakAnAmubhayepAmapi alpa vahutvaM jJAtavyam, 'navaraM savvatthovA vAyaraneukAiyA pajjattA' vailakSaNyazca paryAptavAdara tejaskAyikAH sarvastokAH 'vAyaratasakAiyA pajjalagA asaMkhejjaguNA' paryApta bAdaratejaskAyikebhyaH paryAptavAdara sakAyikA asaMkhyeyaguNAH patteya sarIra vAyara vana' tebhyaH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH 'sesaM taheva jAva suhuma pajjattA visesAhiyA' zeSa tayaiva yAvatsUkSmaparyAptA vizeSA'dhikA iti / vanaspatikAtika jIvoM kI apekSA sAmAnya sUkSma jIva vizeSAdhika haiN| 'evaM apajjattagANa vi pajjattagANa vi' isI taraha se paryApta aura aparyApta ina donoM prakAra ke sUkSma vAdara jIvoM kA alpavahutva Adi jAnanA cAhiye 'navaraM savvatthovA bAyara teukAiyA pajattA' parantu yahAM antara itanA hI hai ki bAdara tejaskAyika paryApta jIva sabase kama hai| 'bAyara tasakAiyA pajjattagA asaMkhejaguNA' paryApta cAdara tejaskAyikoM kI apekSA paryApta vAdara sakAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'patteyasarIravAyara bana0' paryApta vAda trasakAyikoM kI apekSA paryApta bAdara pratyeka zarIra vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'sesaM taheva jAca suhuma pajjattA visesAhiyA' vAkI kA kathana pUrvokta jaisA hI hai yAvat sUkSma paryApta vizeSAdhika haiN| arthAt paryApta bAdara pratyeka zarIra vanaspatikAyika jIvoM kI apekSA bAdara nimoda paryAptaka, inakI apekSA bAdara paryAptaka pRthivIkAyika, visesariyA' sUkSma vanaspati yivAnA 42di sAmAnya sUkSma vizeSA. ghi cha. 'evaM apajjattagANa vi pajjattagANa vi' merI pramANe paryApta mana aparyApta A banne prakAranA sUma bAdara jIvenuM alpa bahatva vigere samajha le 'navara savvatthovA vAyara teukAiyA pajjattA' 52 gaDI yAM aMtara eTaluM ja che ke-bAdara tejaskAyika paryApta jIva sauthI ochA che. 'ghAyara tasakAiyA pajjattagA asaMkhenjaguNo' paryApta mAha te4Ayiauna 42tA paryApta 12 samayi asaNyAtamA dhAre cha. 'patteyasarIrabAyaravaNassai. phAiyA asaMkhejaguNA' pAta mA62 yin| 42di paryApta pratye zarIra mAravana:patizaya 71 mayA thAre che. 'sesa taheva jAca sahamapajjattA lisesAhicA' mAnu na paDatAM // prabhArI che. yAvat sUma paryAptaka vizeSAdhika che. arthAt paryApta bAdara pratyeka zarIra vanaspati kAyika jenA karatAM bAra nigeTa paNa, tenA karatAM bAdara paryApaka pravI
Page #1266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2che jIvAmigamasUtra ___sarvasUkSmavAdara paryAptA'paryAptAnAmalpavahutvam-'eesi NaM bhaMte ! suhamANaM vAyarANa pajjattANaM apajjattANa ya kayarekayarehito0' etepAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM vAdANAMca paryAptakAnAmaparyAptakAnAM ca sarveSAM madhye katare-2 katarebhyaH 2 alpA bahukAstulyA vizeSAdhikAveti ? bhagavAnAha-gogama ! 'savvatthovA inakI apekSA vAdara paryAptaka apkAyika, inakI apekSA cAdara paryAptaka vAyukAyika ye saba asaMkhyAtaguNeM haiM / bAdara paryApta vAyukAyikoM kI apekSA sUkSma tejaskAyika paryApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika, sUkSma apkAyika sUkSma vAyukAyika ye saca paryApta jIva yathottara vizeSAdhika haiM paryApta sUkSma vAyukAyikoM kI apekSA paryApta sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA paryApta bAdara vanaspatikAyika jIca anantaguNeM haiM / inakI apekSA sAmAnya yAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika hai / inakI apekSA sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka jIva asaMkhyAtaguNe adhika hai| aura inakI apekSA sAmAnya sUkSma paryAptaka jIva vizepa adhika haiN| isa prakAra se yaha samasta sUkSma evaM vAdara jIvoM kA unakI paryApta aura aparyApta avasthA ke samaya kA alpabahutva kathana hai| ___ 'eesi NaM bhaMte ! suhumANaM ghAyarANa ya pajjattANaM apajjattA ya kayare kayarehito' he bhadanta ! paryApta sUkSma 1 aura aparyApta sakSma 2 kAyika, tenA karatAM bAdara paryApaka aSkAyika, tenA karatAM bAdara paryAptaka vAyukAyika A badhA asaMkhyAtagaNuM che. bAdara paryAptaka vAyukAcikenA karatAM sUma tejaskAyika paryApaka asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM sUma pRthvIkAyika, sUkSama aSThAyika sUma vAyukAyika A badhA paryAptaka yathettara vizeSAdhika che. paryAptaka sUma vAyukAcikenA karatAM paryAptaka sUma nigoda asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM paryAptaka bAdara vanaspatikAyika jIva anaMtagaNuM che. tenA karatAM sAmAnya bAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika che. tenA karatAM sUma vanaspatikAyika paryApaka jIva asaMkhyAtagaNI vadhAre che. ane tenA karatAM sAmAnya sUkama paryAptaka jIva vizeSAdhika che. A pramANe A kathana saghaLA sUkSama ane bAdara chavAnuM temanI paryAptaka ane aparyAptaka avasthAnA samayanuM a85 baheva che. 'eesiNa bhaMte ! suhumANaM vAyarANaya pajjattANaM apajjattANaya kayare kayare "haMto' he bhagavan paryApta sUkSama ane aparyAptaka sUddhama, bAdara paryApta ane _ bAdara aparyAptakamAM keNa kenAthI alabhya che? keNu tenA karatAM vadhAre che?
Page #1267
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 vAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1245 vAyarA pajjattA bAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sarvabhyo'lpA bAdarAH aparyAptakAH vAdarA aparyAptakA ye te tu asNkhyeygunnaaH| 'samvatthovA suhumA apanattA' sarvastokAH sUkSmA aparyAptakAH / 'suhamA pajjattA saMkhejjaguNA' sUkSma paryAptakA aparyAptakApekSayA sNkhyeygunnaaH| evaM suhumapuDhavI vAyarapuDhavI jAva muhuma nioyA vAyaranioyA' evaM sarvastokAH sUkSmapRthivIkAyAH bAdarapRthivIkAyAMstu-saMkhyeyaguNAH adhikAH / evamapkAyikAH vAyukAyikAH nigodAzca sUkSmAH stokAH vAdarAH saMkhyeyaguNA adhikaaH| 'navaraM patteyasarIra vAyarayAdara paryApta aura bAdara aparyApta inake bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'savvatthovA bAyarA pajjattA' he gautama ! saba se kama cAdara paryApta jIva haiM kyoMki ye parimita kSetravartI haiN| inakI apekSA 'bAyarA apajattA asaMkhejjaguNA' bAdara aparyApta jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / kyoMki eka eka bodara paryApta jIvoM kI nizrA se asaMkhyAtaM bAdara aparyApta jIvoM kA utpAda hotA hai / 'sabvatthovA suhamA apajjattA suhama pa0 saMkhejjaguNA' sUkSma aparyApta saba se kama haiN| inakI apekSA sUkSma paryAptaka saMkhyAta guNeM adhika haiN| 'evaM jahA suhuma puDhavI bAyara puDhavI' sUkSma pRthivIkAyika saba se stoka hai bAdara pRthivIkAyika saMkhyAtaguNeM adhika haiM 'evaM' isI taraha se apkAyika meM vAyukApika meM aura nigoda meM sUkSma kama haiM aura ke kenI barAbara che? ane keNa kenAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'savvoyAvA vAyarA pajjattA' gautama ! sauthI ochA bAdara paryAptaka jIva che. kemake-teo parimita kSetramAM rahevAvALA che tenA 42di 'bAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA' mA2 maryApta asaMkhyAtagaNI vadhAre che. kemake-eka eka bAdara paryAptaka jIvonI nAthI masayAta mA42 aparyApta cha na pAta thAya che. 'sabvatthovA suhumA apajjattA suhumA pajjattA saMkhajjaguNA' sUkSma maryAsta sauthI mch| che. te 42i sUkSma paryApta samayAta padhAre che. evaM jAna suhuma puDhavI vAyara puDhavI sUkSma pRthvIya sIdhI sa. mAra pRthvIkAyika saMkhyAtagaNuM vadhAre che. "rva" eja pramANe aplAcike, vAyu kAcikemAM, ane nigodamAM sUkrama sauthI ochA che ane bAdara saMkhyAlagaNA padhAre che 'nayara pattayasarIramAyaravaNamsaikAiyA visesAdiyA' 52tu mahIyAM
Page #1268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1246 jIvAbhigamasane vaNa' navaraM pratyekazarIravAdaravanaspanikAyikA vizeSAdhikAH / 'savvatthovA pajjattA apajjattA asaMkhejaguNA' paryAyAH sAmAnyataH sarvestokAH nadapekSayA'. paryAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti iti / 'evaM vAyaratasakAiyA vi' evaM bAdarajasakAyikA api paryAptAH sarvastIkAH vAdarA asNkhyeygunnaaH| 'savve siM pajjattabhapajjatagANaM kayarekayarahito.' sarveSA paryAptakA'paryAptakAnAM katarebhyaH katare'lpA bahukAstulyA vizeSAdhikAveti prazna: ? bhagavAnAha-gautama ! 'sancatyovA bAdarateukAiyA pajattA-vAyara sakAiyA pajjattA asaMkhejaguNA' sarvaranokAH vAdaraparyAptanejaskAyikAH tato bAdaraparyAptatrasakAyikA asaMkhyetraguNAH 'te ceva apajjattagA asaMkhejjacAdara saMkhyAtaguNe adhika hai / 'navaraM patteya sarIra ghAyara vaNa' parantu yahAM para pratyeka zarIra pAdara vanaspatikAyika vizeSAdhika haiM / 'savyasthovA pajjattA apajjattA asaMkhejjaguNA' saba se kama sAmAnya paryAptaka jIva haiM aura aparyAptaka jIva inase saMkhyAtaguNe adhika haiM 'evaM vAyara tasakAiyA vi' isI taraha se vAdara usakAyika paryApta bhI saya se kama haiM aura bAdara trasakAyika aparyApta asaMkhyAtaguNe adhika haiN| 'savvesiM pajjattagApajjattagANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA' he bhadanta ? samasta paryApta aparyAptakoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa hai kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake gharAbara haiM ? aura kinakI apekSA vizepAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama / 'savvatthovA ghAyara teukAiyA pajjattA' sabase kama paryApta bAda tejaskAyika jIva haiM 'vAyara tasakAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' bAdara tejaskAyika paryApta jIva kI vizeSatA e che ke-pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika vizeSAdhika che. 'savvatthovA pajjattA apajjattA asaMkhejjaguNA' sothI maach| sAmAnya paryApta 1 cha. mane aparyApta4 tenA 42di Pmasa jyAdig qdhAre cha. 'evaM tasakAiyA vi' me pramANe mAra sAya paryApta pA sauthI maach| che. bhane mAha2 sAthi mayAgata mnyaatge| padhAre che. 'savvesiM pajjattagopajjattagANaM kayare kayare hito' he sagavana saghaNA paryApta mana aparyAptakamAM kaNa konAthI a9pa che? koNa kenA karatAM vadhAre che? keNa kenI barobara che? ane keNa kenA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha / gItama! 'savvatthovA bAyara teukAiyA pajjattA' sauthI maach| paryApta mA62 te424Ayi 71 . 'vAyara tasakAiyA pajjattA asaMkhejjaguNA' mA62 te424AyanA 42di mAha2 saya4 paryAptI
Page #1269
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra.5 sR. 133 vAdarAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1247 guNA' ye paryAptAH santaH sarvastokAH ta evA'paryAptakAH santo'saMkhyeyaguNAH / 'patteyasarIra vAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyAptavAdaratrasakA yikApekSayA pratyekazarIravAdaravanaspatikAcikA aparyAptA asaMkhyeyaguNA adhikAH / 'vAyaraNioyA pajjattA asaMkhejja0' pratyekazarIravAdaravanaspatyaparyAptApekSayA bAdaranigodAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH / tadapekSayA 'vAdarapuDhavI0 asaMkhejjA 0 ' vAdarapRthivIkAyikAH paryAptA asaMkhyeyaguNA adhikA: / 'AucAu pajjattA asaMkhejjA 0 ' tato'SkAyikAH paryAptA0 tato vAyukAyikAH paryAptAzcA'saMkhyeyaguNA adhikAH / ' vAyara te ukAiya apajjattA asaMkhejjaguNA' vAdaravAyukAyika paryAptato bAdaratejaskAyikA aparyAptA asaMkhyeyaguNA adhikAH / 'patteya0 asaMkhejja0' tataH pratyekazarIra vAdaravanaspatikAyAH asaMkhyeyaguNAH / 'vAyaranioya apekSA paryAptaka bAdara prasakAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'te ceca apajjattagA asaMkhejjaguNA' jo paryAptAvasthA meM sarvastoka hai hI aparyAptAvasthA meM asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'patteyasarIra vAyara vaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyApta bAdara trasakAyika kI apekSA pratyeka zarIra aparyApta vAdara vanarapatikAyika asaMkhyAta - gurNe adhika haiM / 'bAyara NioyA pajjattA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra vAdara aparyApta vanaspati kI apekSA paryApta bAdara nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika hai| inakI apekSA 'bAdara puDhavI asaMkhejjA' yAdara pRthivIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'Au vAu pajjattA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA paryApta aSkAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai inakI apekSA paryApta vAyukAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai 'vAyara teukAiya apajjattA asaMkhejjaguNA' bAdara asabhyAtA vadhAre che. 'te cetra apajjattagA arAMkhejjaguNA' ?yo paryApta avasthAmAM sauthI alpa che, eja aparyApta avasthAmAM asa`khyAtagaNA vadhAre che. 'patteyasarIra vAyaravaNassa i apajjattagA asa khejjagugA' aparyApta mAhara sakAyikAnA karatAM pratyeka zarIra mAdara aparyAptaka vanaspatikAyika asaMkhyAta gayA vadhAre che. 'vAyaraNioyA pajjattA asa khejjaguNA' pratye! zarIra mAhara aparyAptaka vanaspatikAyikAnA karatAM paryApta khAdyara nigeAda asaMkhyAtagaNuA padhAre che. tenA ratAM 'vAdara puDhavI asa khejjA' gAhara pRthvIzrayi paryApta asaNyAtagaNA vadhAre che. tenA ta 'jAu vAu pajjattA asa khejja guNA' paryAptaka aSThAyika jIva asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenAM karatAM paryAptaka vAyuSThAyika va sabhyAtA padhAre the, 'bAvara teDakAiyA apajjattA asa -
Page #1270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1248 jIvAbhigamasUtre 0 pajjattA asaMkhejjaguNA' tato vAdaranigodAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH / 'vAyarapuDhacI AuvA ukAi apajjattagA asaMkhejja0' tato bAdarapRthivIkAyikA aparyAptAH tatatha vAdarAkAyikA aparyAptAH tato'pi vAdaravAyukAyikA aparyAptAH kramazaH parepare'saMkhyepaguNA: / ' muhUma teukAiyA apajjattagA asaMkhejja0' tataH 'sUkSmatejaskAyikA yesparyAptaste'saMkhyeyaguNA adhikA: / 'guhumapuDhacI AucAu apajjattagA visesAhiyA' tataH sUkSmapRthivIkAyikA aparyAptAH tatatha sUkSmA'kAyikA aparyAptAH tato'pi sUkSmavAyukAyikA aparyAptAH kramazaH pare pare vizeSAdhikAH / 'suhumate ukAiya pajjatagA saMkhejjaguNA' sUkSmavAyukAvAyukAyika paryApta kI apekSA bAdara tejaskAyika aparyApta asaM- rupAta adhika hai / 'patteya0 asaMkhajja0' inakI apekSA pratyeka zarIra bAdara canaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai / 'vAyara - nioya pajjattA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra badara vanaspatikAyika jIva kI apekSA paryApta bAda nigoda jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM " vAyara puDhavI Au vAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara pRthivIkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNe haiN| inakI apekSA vAdara akAyika aparyApsa, inakI bhI apekSA vAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma teukAiyA apajjantagA asaMkhejja' inakI apekSA aparyApta sUkSma tejaskAyika asaMkhyAta - guNeM adhika haiM / 'suma puDhavI Au vAu apajjattagA' inakI apekSA aparyApta sUkSma pRthivIkAyika, inakI apekSA aparyApta sUkSma aSkAfor inakI apekSA aparyApta vAyukAyika ye saba kramazaH Age 2 khejjaguNA'--mAhara vAyuayi paryAptanA uratAM mAhara tennasAyika aparyApta asa MkhyAtagaNA vadhAre che. 'patteya0 asaMkhejjaguNA' tenA 42tAM pratyeka zarIra mahara vanaspatiprAyiSTha lava asaMkhyAtagA vadhAre che. 'vAyara puDhavI Au vAu kAiyA apajjattagA asaMkhe jaguNA' tenA 42tAM jAhara pRthvIzrayi ayA~khta, tenA karatAM khAdara apsAyika aparyAptaka, tenA karatAM paNa mAdara vAyu DAyika aparyApta asaNyAtagaNA vadhAre che. 'suhuma teukAiyA apajjanttargA asa' khejjaguNA' tenA 4ratAM aparyApta sUkSma tesmAthi asaNyAtagaegA vadhAre che. 'huma puDhavI Au vAu apajjattagA' tenA 42tAM aparyApta sUkSmapRthvI DAyi tenA karatAM aparyAptaka sUkSma akAyika tenA karatAM aparyAptaka vAyukAyika meM madhA ubhazaH pachi pachinA vizeSAdhi4 thatA gayesa che. 'suhuma te / iyA pajjattagA sauMkhejjaguNA' sUkSma vAyumAthi aparyAptAnA ratAM paryApta sUkSma "
Page #1271
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 vAdarAdInAmalpavahutvanirUpaNam 1249 yikA'paryAptApekSayA paryAptAH sUkSmatejaskAyikA saMkhyeyaguNAH / 'suhumapuDhavI Au-vAu pajjattagA visesAhiyA' pUrvataH sakSamapRthivIkAyikaparyAptAH tataH prakSmA'pkAyikaparyAptAH tatazca-sUkSmavAyukAyikaparyAptA vizeSAdhikAH iti / / 'muhuma-nioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' pUrvot-sUkSma nigodA aparyAsakA asaMkhyeguNAH / 'muhuma nigoyA pajjattagA asaMkhejaguNA' aparyAptakebhyaH paryAptasUkSmanigodA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavanti / 'vAyaravaNassaikAiyA pajattagA aNaMtaguNA' sUkSma nigodaparyAptakebhyo bAdaravanaspatikAyikAH paryAptA anantaguNAH / 'vAyarA pajjattagA visesAhiyA' tato vAdarAH paryAptAH sAmAnyato vishessaadhikaaH| 'vAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' tato vanaspatikAvizeSAdhika hote gaye hai| 'suhuma teukAiya pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma vAyukAyika aparyAtaka kI apekSA paryApta sUkSma tejaskAyika saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma puDhavI Au vAu pajjattaNA viseMsAhiyA' pUrva kI apekSA sUkSma pRthivIkAyika paryAsa, inakI apekSA sUkSma apkAyika paryApta aura inakI bhI apekSA sUkSma vAyukAyika 'paryAsa ye vizeSAdhika hai 'suhuma nioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA sUkSma nigoda aparyAsaka asaMkhyAtaguNe adhika haiN| 'suhama nigoyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' aura aparyAptaka sUkSma 'nigodoM kI apekSA paryAptaka sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'vAyara vaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA' paryAsa bAdara vanaspatikAyika jIva paryApta sUkSma nigodoM kI apekSA anantaguNeM adhika haiN| 'bAyarA pajjattagA visesAhiyA' sAmAnya bAdara paryAptaka paryApta davelis sabhyAta padhAre cha. 'suhuma puDhavI Au vAu apajjattagA visesAhiyA' paryApta sUkSma te424AyiOMnA 42ta sUkSma pRthvI yi vizeSAdhi cha, 'suhuma nioyA apajjattagA asaM khejjaguNA' tenA 42di sUkSma nigoha aparyApta asaNyAta dhAre che. 'suhuma nioyA pajjattagA asaMkhe kALo ane aparyAptaka sUma nigodanA karatAM paryAptaka sUma nigeTa masabhyAta pAre che. 'boyara vaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA' paryAptaka bAdara vanaspatikAyika jIva paryAptaka sUma nigenA karatAM mana tazA padhAre che. 'vAyarA pajjattagA visesAhiyA' sAmAnya mAra paryApta4, paryApta mA62 pana35tithiAnA 42tA vizeSAdhi cha, 'vAyara lI0 155
Page #1272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1250 jIvAmigamasUtra yikA aparyAptA asaMkhyeyaguNA adhikAH 'cAyarA apajjattagA vise0' cato bAdarA aparyAptA vizeSAdhikAH / 'vAyarA visesAhiyA' vAdarA'paryAptakApekSayA pAdarAH sAmAnyato vizeSAdhikAH / 'muhumavaNassaikAiyA apajjanagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya vAdarataH sUkSmavanaspatikAyikA aparyAptakA asNkhyeygunnaadhikaaH| 'muhamA apajjattagA visesAhiyA' tadapekSayA sUkSmA aparyAptA vizeSAdhikAH / 'muhumavaNassaikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' sUkSmAparyAptApekSayA sUkSmavana spatikAyikAH paryAptAH saMkhyeyaguNA adhikAH / 'suhumA pajjattagA visesAhiyA' paryApta sUkSmavanaspatikAyikApekSayA sUkSmAH paryAptA vizeSAdhikAH / bodara vanaspatikAyikoM kI apekSA vizeSAdhika haiM / 'pAyara vaNassaiapajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya vAdara paryAptakoM kI apekSA aparyAsaka vAdara vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| pAyara. apajjattagA visesAhiyA' inakI apekSA bAdara aparyApta vizeSAdhika haiM / 'bAyarA visesAhiyA' bAdara aparyAptakoM kI apekSA sAmAnya pAdara jIva vizeSAdhika haiM / 'suhuma vaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya vAdara jIvoM kI apekSA aparyAsaka sUkSma vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM 'suhamA apajjasagA visesAhiyA' pUrva. kI apekSA aparyApsaka sUkSma jIva vizeSAdhika haiN| 'suhuma vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' aparyAptaka sUkSma jIvoM kI apekSA sUkSma vanaspatikAyika paryAsa jIva saMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'suhamA pajjattaMgA visesAhiyA' sUkSma paryAptaka banaspatikAyikoM kI apekSA sUkSma paryAptaka jIva vizeSAdhika hai 'suTumA dhaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya paryAptInA 42di aparyApta mA62 vanaspatizAyi masadhyA dhAre cha. 'vAyara apajjattagA visesAhiyAnI mAha apti vizeSAdhi4 che.'vAyarA visesohiyA' mA42 aparyApta mA ta sAmAnya mAha2 01 vizeSAdhi cha. suhama vaNa. ssaikAiyA apajjattagAM 'asaMkhenaguNA' sAmAnya mA42 vAna42di ma5yati sabha maspatiya maMsa Vidn padhAre 'cha. 'apajjattagA visesA. hiyA' tenA 42 aparyApta sUkSma vizeSAdhi4 che. 'suhuma vaNassaikAiyA pannattagA saMkhenaguNA' aparyApta sUkSmavAnA' 2di sUkSma vanaspatiya4 paryApta 04 -sadhyArtagA ivadhAre cha. 'suhamA pajjattagA visesAhiyA' saMbha .. paryAptaka vanaspatikAcikenA karatAM sUma. paryAptaka jIva vizeSAdhika che,
Page #1273
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sa.134 nigodasvarUpanirUpaNam 1251 'muhumA visesAhiyA' sUkSmaparyAptakApekSayA sAmAnyataH sUkSmA vizeSAdhikA bhavanti-iti ||suutr 133 // . atha sthityAdibhinirUpitanigodAnAM vaktavyatA- . - mUlam-kaivihAM NaM bhaMte ! nigoMdA pannattA ? goyamA ! duvihA nigodA pannattA, taM jahA-NioyA yaM nioya jIvA yAM NioyANaM bhaMte ! kaivihA pannattA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahA-suhamaNioyA ya baayrnnioyaa.y| suhamaNioyA NaM bhaMte ! kaivihA pannattA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahApajattaMgA ya apajattagA ya / bAyaraNioyA vi duvihA paNattA, taM jahA-pajattagA ya apajjattagA y| NioyajIvANaM bhaMte ! kAvihA pannattA ?, goyamA! duvihA pannattA, taM jahAsuhamaNioyajIvA ya bAyaraNioyajIvA ye| suhamaNioyaM jIvA duvihA pannattA taM jahA-pajattagA ye apajattagA yaM / bAyara-nioyajIvA duvihA pannattA, taM . jahA-pajjattagA ya apajjattagA ya ||suu0 134 // * chAyA-katividhAH khalu bhadanta ! nigodAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhA nigodAH prajJaptAH tadyathA-nigodAzca nigodajIvAzca / nigodAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptA ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH tadyathA-sUkSmanigodAzca bAdaranigodAzca / sUkSmanigodAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptAzca aparyAptAzca / bAdaranigodA api dvividhAH prajJaptAH tayathA-paryAptAzcAparyAptAzca / nigodajIvAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJeptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-sUkSmanigodajIvAzca-vAdaranigodajIvAzca / sUkSmanigodajIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptAzcA'paryAptAzca / bAdaranigodajIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptAzcA'paryAptAzca ||suutr 134 // visesAhiyA' sUkSma paryAptaka jIvoM kI apekSA sAmAnya sUkSma jIva vizeSAdhika haiM // 133 // 'suhumA visesAhiyA' sUkSma paryApta savAnA 42di sAmAnya sUkSma 01 vizeSAdhi4 cha. // sU. 133 // .
Page #1274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1252 jIvAbhigamane TIkA- 'kavihANaM bhaMte ! NioyA paNNattA, katividhAH khalu bhadanta ! nigodAH prajJaptAH (nigodAH jIvAnAmAdhAravizeSAH ) bhagavAnAha - 'goyamA ! duvihA NioyA pannattA taM jahA - NioyA ya NioyajIvA ya' gautama ! dvividhA nigodA: prajJaptAH sAmAnyataH tadyathA - nigodAca ( nigodA jIvA zrayavizeSAH ) nigodajIvAtha vibhinna taijasakArmaNajIvA eva / 'NioyANaM bhaMte ! kaivihA pannattA ? goyamA duvihA pannattA taM jahA - suhumaNi oyA ya, vAyaraNioyA ya' nigodAH khalu bhadanta ! katividhAH ? nigodoM kI vaktavyatA'kavihANaM bhaMte / nigodA paNNattA' - ityAdi / TIkArtha- gautama ne isa sUtra dvArA prabhu se aisA pUchA hai - 'kaivihANaM bhaMte / nigodA paNNattA' he bhadanta / nigoda kitane prakAra ke ke kahe gaye haiM ? ananta jIvoM kA jo AdhAra hotA hai vaha nigoda arthAta zarIra kahA gayA hai uttara meM prabhu ne kahA hai- 'goyamA ! duvihA NioyA paNNattA' he gautama / nigoda do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise - 'NioyA ya NiodajIvA ya' eka nigoda dUsare nigoda jIva jIvoM ke Azraya vizeSa jo ho ve nigoda haiM aura jinake tejasa aura kArmaNa bhinna hote haiM ve nigoda jIva haiM / 'NioyANaM bhaMte ! kativihA paNNattA' he bhadanta ! nigoda kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! duvihA pa0 taM jahA' he gautama ! nigoda do prakAra ke kahe gaye haiM- jaise- 'suhumaNioyA yaM nigeAdAnu kathana 'kavihANaM bhaMte! nigodA paNNattA' chatyAhi 1 TIko--gautamasvAmIe A sUtra dvArA prabhuzrIne evuM pUchela che ke : 'kaivihoNaM bhaMte ! nigodA, paNNattA' he bhagavan ! nigoha va DeMTalA aAranA kehelAmAM Avela che ? ana ta ..jIvAnA je AdhAra haiAya te nigeAda arthAt - zarIra kahevAya che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke'gomaa ! duvihA NioyA paNNattA' he gautama! nigoha me aAranA uDevAmAM 'mAvesa che. 'taM 'jahA' nema 'NioyA ya NioyajIvAya' the nigoha bhane - khIjA nigeAda jIvAnA AzrayasthAna rUpa je hAya te nigeAda kahevAya che. ane bheTalA tensa bhane u linna hoya che te nigoha va che. 'NioyANa bhaMte ! katividhA paNNattA' he bhagavan ! nigoha DeTA prahAranA uDevAmAM Aveda che? mA' praznaMnA 'uttarabhAM anuzrI che - 'goyamA duvihA paNNattA taM jahA ' he gautama! nigoha me aAranA hevAmAM Ave che. bha- 'suhumaNioyAya
Page #1275
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.5 sU.134 nigodasvarUpanirUpaNam 1253 bhagavAnAha-gautama ! dvividhAH prajJaptAH tadyathA-sUkSma nigodAzca sarvalokapannA bAMdaranigodAzca-mUlakandAdayaH / 'suhuma NioyANaM bhaMte ! kaivihA pannattA? goyamA ! duvihA pannattA taM jahA-pajjattA ya apajjattA ya' sUkSmanigodAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH tadyathA-paryAptAzcA'paryAptAzca / "bAyara NioyAM vi duvihA pannattA-taM jahA-pajjattA ya apajjattA ya' bAdara nigaudA api dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptAzcA'paryAptAzca / ' ___ atha nigodajIvAn darzayati-nioyajIvA NaM bhaMte ! kaMivihA pannattA? duvihA pannattA taM jahA-suhuma nioyajIvA ya vAyara nioyajIvA ya' nigodaya ghAyara NioyA ye sUkSma nigoda aura bAdara nigoda samastaloka meM sUkSma nigoda tila meM taila kI taraha bhare hue rahate haiM mUlakandAdi rUpaM jo jIva vizeSa haiM ve bAda nigoda haiN| punaH prazna-'suhuma NioyANaM bhaMte ! kati vihA pa0' he bhadanta ! sUkSma nigoda kitane prakAra ke kahe gaye hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! duvihAM paNNattA' he gautama ! sUkSma nigoda do prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise-'pajjattagA ya apajjattagA ye paryAptaka aura aparyAptaka isI prakAra se 'bAyaraNioyA vi duvihA paNNattA' bAdara nigoda bhI do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'pajjattagA ya apajjattagAyabAdara, paryAptaka aura bAdara aparyAptaka 'NiogajIvANaM bhaMte ! kati vihA paNNattA' he bhadanta ! nigoda jIva kitane prakAra ke kahe hai ? uttara meM prabhu kahate haiM ? 'duvihA paNNattA' he gautama ! nigoda jIva do boyaraNioyAya' sUkSma ni ma mA ni samastamA sUkSma nigAha talamAM telanI jema bharelA rahe che. mULa kanTa vigere rUpa je jIva vizeSa cha; te mA42 nigAha che. prazna 'sahamaNioyANaM bhaMte ! kativihA paNNattA' bhagavana sUkSma nigada keTalA prakAranA kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 49 cha hai-'goyamA ! duvihA paNNattA' 3 gautama ! sUkSma nigoha meM prdhaan| vAma gAvesa cha. 'taM jahA' rebha 'pajjattagAya apajjattagAya' paryApta mana maryAta me pramANe "bAyaraNioyAvi duvihA paNNattA' mA42 nigAha 5 me AnApAmA mAvata cha 'taM jahA' 'pajjattagAya apajittagAya' mA62 paryAsa sana mA62 aparyAta 'NiogajIvANaM bhaMte ! kati vihA paNNattA bhagavan ni sA prazna uvAmAM Ave che. praznamA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'duvihA paNNattA' gautama ! nigAha
Page #1276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 jIvAbhigama jIvAH khalu bhadanta | katividhAH prajJaptAH ? gautama / dvividhAH prajJaptAH tadyathA - sUkSma nigodajIvAzca, vAdara nigodajIvAzca / ubhayatra cakArau nigodajIvatayA tulyatApradarzaka | 'suhumanioyajIvA duvihA pannattA, taM jahA - pajjattagA ya apajjatagA ya' sUkSma nigodajIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA - paryAptakAzcA'paryAptakAma 1 ubhayatra cakArau tulyatAM dyotayataH / 'vAyaranioyajIvA duvihA pannacA taM jahA - pajjattagAya apajjattagAya' vAdaranigodajIvA dvividhA prajJaptA - sva-, dyathA-paryAptakAzcA'paryAptakAzceti // 0 // 134 // sAmAnyato nigodavarNam - mUlam - nioyANaM bhaMte! davvaTTayAe kiM saMkhejjA, asaM khejA, anaMtA ? goyamA ! no saMkhejjA asaMkhejjA no anaMtA; evaM pajattagA vi apajattagA vi / suhumaNioyANaM bhaMte | dabaTuyAe kiM saMkhejjA asaMkhejA anaMtA ? goyamA ! No saMkhejjA, asaMkhejA no anaMtA, evaM pajattagA vi apajattagA vi / evaM bAyarA vi paMjjattagA vi apajjattagA vi no saMkhejjA asaMkhe-jjA No anaMtA / nioyajIvANaM bhaMte! davvaTTayAe kiM do prakAra ke kahe gaye hai jaise- 'suhuma Nioda jIvA ya vAyaraNioya jIvA ya' sUkSma nigoda jIva aura bAdara nigoda jIva nigoda jIvoM maiM tulyatA sUcana karane ke sUtra meM do 'ca' zabda prayukta kiye gaye haiM / 'suma NiodajIvA duvihA paNNattA' sUkSma nigoda jIva do prakAra ke kahe gaye haiM jaise 'pajjantagA ya apajjattagA ya' eka paryAptaka aura dUsare aparyAptaka 'bAyara Nioda jIvA duvihA paNNattA' bAdara nigoda jIva do prakAra ke kahe gaye haiM- jaise 'pajjantagA ya agajjatagA ' eka paryAptaka aura dUsare aparyAptaka // 134 // lava me ahAranA uDevAmAM Ave che. prema - 'suhumaNioya jIvAya bAyaraNioda nIvAya' sUkSma nigeAda chatra ane mAdara nigeAda jIva nigADha jIvAmAM tulyatva matAvavA bhATe sUtrabhAM 'tha' na prayoga zvAmAM Ave che. 'suhumaNioda jIvA duvihA paNNattA' sUkSma nigoha kapa meM ahAranA uDevAmAM Ave che. bha'pajjantagAya apajjattagAya' me paryApta bhane mIle paryAsa 'bAyaraNigoda jIvA duvihA paNNattA' maharanigoha va pazu meM ahAranA bha- 'pajjattagAya apajjattagAya' me paryA 4 mane mIla vAmAM Ave che. paryAsa // 134 //
Page #1277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'prameyadyotikA TIkA pra.5 sU. 135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1255 " saMkhejjA asaMkhejjA anaMtA ? goyamA ! no saMkhejjA no -asaMkhejjA anaMtA, evaM pajjattagA vi apajjattagA vi evaM suhumanioya jIvA vipajjattagA vi apajjattagA vi, bAyara nioyajIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi / nioyANaM bhaMte / pasaTTayAe kiM saMkhejjA0 ? pucchA, goyamA ! no saMkhe ! .jjA no asaMkhejjA, anaMtA, evaM pajjattagA vi apajattagA vi / evaM suhamanioyA vi pajjatagA vi apajjattagA vi ya, parasaTryApa savve anaMtA, evaM bAyaranioyA vi pajjattayA vi apajjattayA vi, pasaTTyAe savve anaMtA evaM nioyajIvA navavihA vi pasaTTayAe sabbe anaMtA / eesi NaM bhaMte ! nioyANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM davayAe pasaTTayAe davvaTupaesa yAe kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tulA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA vAyaranioyA pajjattayA davvaTTayAe bAyaranioyA apajjatayA dar3havaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhumanioyA apajjattayA davvaTUpAe asaMkhejjaguNA, suhumatioyA pajjattayA davvaTTayAe saMkhejjaguNA, evaM paesaTryAe vi / davvaTupaesaTTyAe sava sthovA bAyaranioyA ya apajJjattA davvaTuyAe jAva suhumanioyA pajjattayA ya davvaTTayAe saMkhejjaguNA, suhumanioehiMto pajjattaehiMto davvaTTayAe bAyaranioyA pajjattA paesayAe anaMtaguNA, bAyaranioyA apajjattA parasaTTayAe asaMkhejja0 jAva suhumanioyA pajjattA paesaTuyAe saMkhejjaguNA / evaM Nioya jIvA vi, NavaraM saMkamae jAba suhumaNioyajIvehiMto pajjataehiMto davvaTTayAe bAyaranioyajIvA pajjattA paTTayAe asaMkhejjaguNA, sesaM taheva jAva suhumaNioya jIvA pajjattA parasaTTayAe saMkhejjaguNA / eesi NaM bhaMte !
Page #1278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1256 jIvAmigamasUtre .nioyAgaM suhumANaM vAyarANaM pajjantANaM apajjantANaM- nioyajIvANaM suhumANaM vAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM davvaTUyAe pasaTTayAe kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tulA for visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA vAyaranioyA pajjattA davvaTTayAe, vAyaranioyA apajjattA dagvaTTayAe asaMkhe jjaguNA, suhamanioyA apajjattA davbaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhumanioyA pajjatA davvaTTayAe saMkhejjaguNA, suhumaMnioehiMto davvaTryAe vAyaranioyajIvA pajjattA davvaTTayAe anaMtaguNA, vAyaranioyajIvA apajjattA davvaTTayAe asaM khejjaguNA, suhumanioya jIvA apajjattA caTTayAe asaMkhejja guNA, suhumanioyajIvA pajjattA davtraTTayAe saMkhejjaguNA, paTTayAe, savvatthovA vAyaranigoyajIvA pajjattA parasaTTayAe, bAdaranioyA apajjattA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhumanio jIvA apajjattayA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhumanioyajIvA pajjattA parasaTTyAe saMkhejjaguNA, suhumaNioya jIveti pAe vAyaraNioyA pajjattA paesTyAe aNaM-taguNA, bAyaranioyA apajjattA parasaTTayAeM asaMkhejjaguNA, jAve suhamaNioyA pajjattA parasaTTyAe saMkhejjaguNA, davva"paesa yA savvatthovA bAyaranigoyA pajjattA duvyAMpa 'bAyaranioyA apajjattA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA jAvaM suhumanioyA pajjatA davvaTTyAe saMkhejjaguNA, suhumanioehiMto duvvaTTayAe bAyaranioya jIvA pajjanttA davvaTTayAe anaMtaguNA, sAtava jAva sumaNioyA jIvA pajjattayA davvaTTayAe saMkhejjaguNA, suhumanioya jIvehiMto davvaTTayAe bAyaranioya jIvA pajjattA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA sesA taheva jAva 2. - +
Page #1279
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1257 suhamaNioyA pajjattA paesaTuyAe sNkhejjgunnaa| se taM chavihA saMsArasamAvaNNagA ||suu0 135 // ___ chAyA-nigodAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA ki saMkhyeyA asaMkhyeyA anantA ? gautama ! no saMkhyeyA asaMkhyeyA no anantAH, evaM paryAptakA api aparyAptakA Api sUkSmanigodAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA ki saMkhyeyA asaMkhyeyA anantAH ? gautama ! no saMkhyeyA asaMkhyeyA no anantAH, evaM paryAptakA api aparyAptakA agi, evaM vAdarA api paryAptakA api aparyAptakA api no saMkhyeyA asaMkhyeyA no anantAH / nigodajIvAH khalu bhadanta ! dravyarthatayA kiM saMkhyeyA asaMkhyeyA anantAH ? gautama ! no saMkhyeyA no asaMkhyeyA anantAH, evaM paryAptakA api aparyAptakA api, evaM sUkSmanigodajIvA api paryAptakA api, aparyAptakA api, bAdaranigodajIvA api paryAptakA api aparyAptakA api / nigodAH khalu bhadanta ! pradezArthatayA kiM saMkhyeyA0 1 pRcchA ? gautama ! no saMkhyeyA no asaMkhyeyA anantAH, evaM paryAptakA apyaparyAptakA api / evaM sUkSma nigodA api paryAptakA api-aparyAptakA api ca, pradezArthatayA sarve'nantAH, evaM bAdaranigodA api paryAptakA api aparyAptakA api, pradezArthatayA sarve'nantAH, evaM nigodajIvA navavidhA api pradezArthatayA sarve'nantAH / eteSAM khalu bhadanta ! nigodAnAM sUkSmANAM bAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM dravyArthatayA pradezArthatayA dravyArthapradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA tulyA vA vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA bAdaranigodaparyAptakA dravyArthatayA, bAdaranigodaaparyAptakA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodA aparyAptakA dravyAyatayA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodAH paryAptakA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, evaM / pradezArthatayA'pi / dravyArthapradezArthatayA sarvastokA bAdaranigodAzca paryAptAH, dravyArthatayA yAvatsUkSmanigodAH paryAptAzca dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigo' debhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA bAdara nigodAH paryAptAH pradezArthatayA'nantaguNAH, bAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH. yAvatsUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / evaM nigodajIvA api, navaraM saMkrame yAvatsUkSmanigodajIvebhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA nigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, zeSa tayaiva-yAvatsUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA sNkhyeygunnaaH| eteSAM khalu bhadanta ! nigodAnAM sUkSmANAM bAdarANAM paryAptAnAmaparyAptAnAM nigodajIvAnAM sUkSmANAM vAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM dravyArthatayA pradezArthatayA katare kamarebhyo'lpA vA-bahukA vA yAvad jI0 158
Page #1280
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUle vizeSAdhikAH ? gautama ! sarvastokA vAdaranigodAH paryAptA dravyArthatayA vAdaranigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH, sakSmanigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodAH paryAptA dravyArthatayA'saMkhyaguNAH sUkSmanigodebhyo dravyArthatayA vAdaranigodajIyAH paryAptA dravyArthatayA'nantaguNAH vAdaranigIdajIvA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodajIvA paryAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodajIvAH paryAptA dravyArthatayA sNkhyeygunnaaH| pradezArthatayA sarvastokA vAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArtha'tayA vAdaranigoda aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodajIvA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodajIvebhyaH pradezArthatayA bAdaranigodAH paryAptAH pradezArthatayA'nantaguNAH, vAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH yAvatsUkSmanigodAH paryAptA:pradezArthatayA sNkhyeygunnaaH| dravyArthapradezArthatayA sarva stokA vAdaranigodAH paryAptAH dravyArthatayA, vAdaranigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH yAvatsUkSmanigodAH paryAptA dravyArthatayA'saMkhyeyamuNAH sUkSmanigo debhyo dravyArthatayA vAdaranigodajIvAH paryAptAH dravyAtayA'nantaguNAH zepAstathaiva yAvat sUkSmanigodajIvAH paryAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodajIyebhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA vAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH zepAstathaiva yAvat sUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / ta ete pavidhAH saMsArasamApanakAH ||suu0135|| TIkA-'nioyA NaM bhaMte ! davaTTayAe ki saMkhejjA asaMjjA aNaMtA' jIvAzrayavizepAH zarIrarUpA nigodAH khala bhadanta ! dravyArtharUpeNa kiM 'saMkhyeyAH asaMkhyeyAH anantA vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! no saMkhejjA asaM 'NigodArNa bhaMte ! davaTTayAe kiM saMkhejjA asaMkhejjA'-i0 / TIkArtha-gautama ne isa sUtra dvArA prabhu se pUchA hai-NigodANaM bhaMte / vvaTThayAe ki saMkhejjA asaMkhejjA aNaMtA' he sadanta ! dravya* rUpa se nigoda-jIvAzraya vizeSa zarIra rUpa nigoda kyA saMkhyAta haiM yA asaMkhyAta haiM ?.yA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'NiogANaM bhate ! vvayAe saMkhejjA asaMkhejjA' tyAha TIrtha-gautabhasvAmI prabhuzrIna pUche che haiM-'NigodANaM bhaMte ! vva* dRyAe ki saMkhejjA asaMkhejjA. aNaMto' sagavan / dravya 3 nigAha-0pAzraya vizeSa zarIra rUpa nigoda zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke mana cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! no saMkhejjA
Page #1281
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodaravarUpanirUpaNam 1259 khejA no aNaMtA' gautama ! no saMkhyeyA agulA'saMkhyeyabhAgAvagAhanavatAM teSAM sarvalokA''pannatvAt-ato'saMkhyeyAH asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAta, anantA api no anantatayA kevalavedasA'nupalambhAt iti / evaM pajjattagA vi' evameva paryApta nigodA api no saMkhyAtAH no anantAH kintvasaMkhyAtAH jnyeyaaH| 'evaM apajattagA vi' evam-aparyAptanigodA api asaMkhyAtA eva / 'muhuma nioyANaM bhaMte ! davaTTayAe ki saMkhejjA asaMkhejjA arNatA ? goyamA ! no saMkhejjA asaMkhejjA no aNaMtA' sUkSmanigodAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA kiM saMkhyAtAH asaMkhyAtAH anantAH veti praznaH bhagavAnAha-gautama ? no saMkhyeyAH zarIrApekSayA'gulAsaMkhyeyabhAgAvagAhanAnAM sakalalokApannatvAt kintu asaMkhyAtAH asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANAta-anantA api no bhavanti kevalavedasAsnupalambhAt / 'evaM pajjattagAvi' evametadyuktoktyA'saMkhyAtA eva, paryAptasUkSmanigodA dravyArthatayA jJeyAH / 'evaM apajjattagA vi evam aparyAptakA api sUkSma'goyamA ! nI saMkhejjA asakhejjA no aNaMtA' he gautama ! nigoda na saMkhyAta haiM aura na ananta haiM kintu asaMkhyAta haiM / 'evaM pajjattagA vi apajjattagA vi' isI prakAra se paryApta nigoda bhI na saMkhyAta hai na ananta haiM kintu asaMkhyAta haiM / 'evaM apajjattagA vi' isI prakAra aparyAptaka nigoda bhI asaMkhyAta hI haiM ananta Adi nahIM haiN| 'suhumaNioyajIvA NaM bhaMte ! davaTTayAe ki saMkhejjA asaMkhejA arNatA' he bhadanta ! sUkSma nigoda jIva kyA dravya dRSTi se saMkhyAta haiM ? yA asaMkhyAta haiM ? yA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goSamA ! No saMkhejA, asaMkhejjA, No aNaMtA' he gautama ! sUkSma ligoda jIva na saMkhyAta haiM na ananta hai kintu asaMkhyAta haiN| 'evaM pajjattagA vi apajjattagA vi' isI prakAra se sUkSma nigoda asaMkhejjA no aNaMtA' he gautama ! nigAha sadhyAta nathI. mana mAnata nathI. paratu majyAta cha. 'evaM pajjattagAvi apajjattagA vi' se prabhArI pani nigAha 55 sadhyAta nathI. manAta 5 nathI.' 52'tumasacyAta cha. 'evaM apajjattagA vi' se prabhArI maryAta nigAha 5 adhyAta cha. manAta ANyAta nathI. 'suhamaNioyajIvANaM bhaMte ! vvaTThayAe kiM saMkhejjA asaMjjA gaMtAM he bhagavana sUma nigoda je dravya dRSTithI zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! No saMkhejjA, asaMkhejjA, No aNaMtA gautama! sUkSma nigAha 7 saNyAta nathI. tabhara mana ta 555 nathI tu asabhyAta cha. 'evaM
Page #1282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1260 jIvAbhigama nigodA asaMkhyAtA: no saMkhyAtA no anantA uktyukteH| evaM vAyarA vi pajjagAvi apajjattagAvi no , saMkhejjA asaMkhejjA no aNaMtA' evaM vAdara nigodA api dravyArthatayA paryAptakA api aparyAptakA api no saMkhyAtAH no anantAH kintu asaMkhyAtA AlApa uuhniiyH| saMprati dravyArthatayA nigodajIvasaMkhyAM jJAtumAha-'nioyajIvANaM maMte ! davaTayAe ki saMkhejjA asaMkhejjA arNatA ? goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejjA aNaMtA' nigodajIvA: khala bhadanta ! dravyArthatayA ki saMkhyAtA: asaMkhyAtA anantA vA ? bhagavAnAha-gautama ! no saMkhyAtAH no asaMkhyAtAH kintu anantAH pratinigodamanantAnAM nigodadravyajIvAnAM bhAvAt iti / 'evaM pajjattagA vi apajjattagA vi evaM paryAptakA aparyAptakA api nigodajIvA dravyArthatayA'nantAeva, paryAptaka bhI aura sUkSma nigoda aparyAptaka bhI asaMkhyAta hI hai saMkhyAta yA ananta nahIM haiN| "evaM suhama Nioya jIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' isI taraha se sUkSma nigoda jIva bhI haiM aura inake paryApsaka aura aparyAptaka bheda bhI asaMkhyAta hI haiM saMkhyAta thA ananta nahIM haiN| 'bAyaraNiodajIvA vi pajjattagA vi apajja. ttagA vi' isI prakAra se cAdara nigoda jIva aura unake bheda rUpa paryAptaka aura aparyAptaka bheda bhI asaMkhyAta hI haiN| saMkhyAta yA ananta nahIM haiN| 'NiodANaM bhaMte ! paesaTTayAe ki saMkhejjA, asaM khejjA aNaMtA' he bhadanta nigoda kyA pradezoM kI dRSTi se kyA saMkhyota haiM ? yA asaMkhyAta haiM ? yA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA' he gautama ! nigoda pradezoM kI dRSTi se na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM, kintu ananta pajjattagA vi apajjattagA vi' me prabhArI sUkSma nigaa| paryAsa mana sUkSma nigA maryAta para masabhyAta cha. saNyAta manata nathI. 'evaM suhamaNioyajIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' me pramANe sUkSma nigaDha che paNa samajavA. ane tenA paryAptaka ane aparyAptaka bheda paNa masa jyAta cha. saMbhyA manAta nathI. 'vAyara NiodajIvA vi pajjatagA vi apajjattagA vi' me prabhArI mA2 nigaa| 71 mana nA le rUpa paryAptaka ane aparyAptaka bhedo paNa asaMkhyAtaja che. saMkhyAta ke anaMta nathI. 'NiodANaM bhaMte ! paesaThThayAe ki saMkhejjA, asaMkhejA, aNaMtA' mApan nigeda pradezanI daSTithI zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta
Page #1283
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1966 kintu no saMkhyeyoH no saMkhyeyAvA jnyeyaaH| evaM suhumaNioya jIvA vipajjattayA vi apajjattayA vi evaM paryAptakA api aparyAptakA api sUkSmanigodajIvA dravyAryatayA'nantA eva, no saMkhyeyA na vA'saMkhyeyA voddhvyaaH| 'bAyaranioya: jIvA vi pajjattagA vi apajjattA vi' evaM sAmAnya vAdaranigodavat paryAptakA aparyAptakA api vAdaranigodajIvA saMkhyeyA'saMkhyeyahInA anantA jnyeyaaH|' - saMprati pradezatayA navasUtreSu nigodasUtratrayamAha-'nioyA NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki saMkhejjA0 pucchA ? goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejjA aNaMtA; evaM pajjattayA vi apajjattayA vi| evaM muhuma NioyA vi pajjatayA vi apajjattayA vi ya paesaTTayAe savve aNaMtA' nigodAH khalu bhadanta ! kisaMkhyeyA asaMkhyeyA anaMtAveti praznaH pradezArthatayA ? bhagavAnAha-gautama ! anantA evaM na saMkhyeyA asaMkhyeyA bhavanti / evaM paryAptakA api aparyAptakAapi nigodAH pradezAryatayA'nantAH saMkhyeyA'saMkhyeyA neti saMkSepaH 'evaM sAmAnyaH nigodavatsUkSmanigodAH paryAptAzcApi aparyAptAzcApi saMkhyeyA'saMkhyeyahInA anaMntA bhavanti / kiM bahunA-pradezArthatayA sAmAnyato nigodAH sUkSmanigodA: paryAptI aparyAptAH sarve sAkalyena anantAH na tu saMkhyeyA asaMkhyeyAveti nisskrssH| 'evaM vAyaranioyA vi pajjattayA vi apajjattyA vi' evaM 'evaM pajjattago vi apajjattagA vi' isI prakAra ke inake paryApsaka aura aparyAsaka bheda rUpa jo nigoda haiM ve bhI haiM arthAt ye paryAptaka aura aparyAptaka nigoda pradezoM kI apekSA ananta hI haiM saMkhyAta yA asaM. khyAta nahIM haiM / 'evaM suhuma NioyA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' isI taraha se sUkSma nigoda bhI aura unake paryAptaka aura aparyAptaka bheda bhI pradezoM kI dRSTi se ananta hI haiM saMkhyAta yA asaMkhyAta nahIM haiM / 'evaM bAyara nigoyA vi pajjattayA vi appajjattathA vi' paesahayAe savve gaMtA' isI prakAra ke bAdara nigoda bhI aura unake paryAtaka aparyAptaka bheda bhI pradezoM kI dRSTi se ananta hI hai saMkhyAta yA cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA | no sakhejjA, no bhaisakhejjA, aNaMtA' gautama ! nigaa| prazAnI TithI saMnyAta nathI tabhara masabhyAta paNa nathI. para manAta che. 'evaM pajjattagA vi apajjattagA vi' eja pramANe temanA paryApaka ane aparyAptakanA bheda rUpa je nigada che te paNa samajavA. arthAt A paryAptaka ane aparyApaka nigada pradezanI daSTithI manAta che, sabhyAta , masabhyAta hAta nathI. 'evaM suhama NioyA vi pajjattago vi apajjattagA vi 4 pramANe sUkSma nigA paNa mane tanA
Page #1284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1962 ____ jIvAbhigamastra vAdaranigodA api paryAptakA api aparyAptakA api pradezArthatayA'nantAH na tu saMkhyeyA asaMkhyeyAveti 'paesaTTayAe savve aNatA' pradezArthatayA sarve vAdara nigodA anantA eva na saMkhyAtA asNkhyaataaH| evaM NioyajIvA navavihA vi paesaTTayAe savve aNatA' evaM pUrvavaNitasAmAnyanigodA yathA dravyArthatayA tathaiva pradezArthatayA sAmAnya sUkSma vAdaratrayabhedavantaH paryAptA'paryAptayuktA navavidhA api sarve nigodajIvA anantA eva, na tu saMkhyAtA'saMkhyAtAH sakalanayA navanigodasUtrANi nava sAmAnyato nigoda jIvasUtrANi sarvasaMkalanayAsSTAdaza nigodaviSaye sUtrANi bhavanti / asaMkhyAta nahIM haiM / 'evaM Nioda jIvA navavihA vi paesaTTayAe savve aNaMtA' isI prakAra pradezoM kI apekSA se nau prakAra ke bhI nigoda jIva saba ananta hI haiM saMkhyAta yA asaMkhyAta nahIM hai| nigoda jIvoM meM bhI jo yahAM navavidhatA kahI gaI hai vaha isa prakAra se haiM-1 sAmAnya nigoda 2 sUkSma nigoda, aura 3 cAdara nigoda ye 3 bheda mUla meM haiM aba inake 3-3 bheda aura karake milAne para nigoda ke nau bheda ho jAte haiM-ve bheda isa prakAra se batAe gaye haiM-sAmAnya nigoda 1 sAmAnya paryApta nigoda 2 sAmAnya aparyApta nigoda 3 sAmAnya sUkSma nigoda 1 sAmAnya sUkSma paryApta nigoda 2 aura 3 paryAptaka ane aparyAptaka bheda paNa pradezanI daSTithI anaMtaja che. saMkhyAta masaNyAta DotA nathI. "evaM vAyara NioyA vi pajjattayA vi apajjattayA vi paesaTTayAe savve aNaMtA' me pramANe mA2 nigaa| mane tanA paryAta aparyAptaka bhedo paNa pradeza paNuthI anaMta ja che. saMkhyAta ke asaMkhyAta nathI. ni mA maDIyo nava 42 pApAmA mAvesa cha. evaM "NiodajIvA navavihA vi paesaTTayAe savve aNaMtA' me pramANe prazapAthI nava prakAranA nigoda jI paNa anaMta ja che. saMkhyAta ke asaMkhyAta nathI. ahIyAM nigoda mAM je nava prakArapaNuM kahela che te A pramANe che. 1 sAmAnya nigoda sUma nigada ane bAdara nigeda mUlamAM A rItanA traNa bhede che. tenA 3-3 traNa traNa bheda bIjA karavAthI badhA maLIne nigadanA nava bheda thaI jAya che. e bhede A pramANe batAvavAmAM Avela che. sAmAnya nigada 1 sAmAnya paryAptaka nigoda, 2 sAmAnya aparyAptaka nigada 3 sAmAnya sUkSama nigoda 1 sAmAnya sUkSama paryAptaka nigada 2 ane sAmAnya sUkSama aparyA.
Page #1285
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpa nirupaNam 1263 ____ ayaiSAM dravyArthatayA pradezArthatayobhayatayA ca parasparamalpavahutam-"eesiNaM bhaMte ! NioyANaM suhumANaM bAyarANaM pajjayANaM NioyajIvANaM, muhumANaM vAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM vvaTThayAe paesaTTayAe kayarekayarehito appA vA jAva visesAhiyA' eteSAM khalu bhadanta ! nigodAnAM sakSmANAM bAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAs, tathA-nigodajIvAnAM sUkSmANAM pAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM dravyarUpeNa-pradezarUpeNa ca katarebhyaH kataresAmAnya sUkSma aparyApta nigoda tathA sAmAnya bAdara nigoda 1 sAmAnya bAdara paryApta nigoda 2 aura sAmAnya bAdara aparyApta nigoda 3 isI prakAra le nigoda jIvoM ke bhI nau bheda kaha lenA cAhiye kula bheda nigoda aura nigoda jIvoM ke 9-9 milAne se 18 ho jAte haiM ina 18 bhedoM ke 18 sUtra hote haiM / 18 sUtroM dvArA varNita ye nigoda aura nigoda jIva saba pradeza dRSTi kI apekSA se ananta haiN| - aba sUtrakAra inakA dravya dRSTi se, pradeza dRSTi se aura ubhaya " dRSTi se paraspara meM alpabahutva kA kathana karate haiM-isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'eesi NaM bhaMte ! NioyANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM vaTTayAe, paesahayAe vvaTThapaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA bahuyA vA' he bhadanta ! ina nigodoM ke nigoda sUkSmoM ke aura nigoda bAdaroM ke jo ki paryApta aura aparyApta haiM bIca meM kauna dravya kI apekSA pradezoM kI ptaka nigada 3 tathA sAmAnya bAdara nigada 1 sAmAnya bAdara paryApta nigoda 2 ane sAmAnya bAdara aparyAptaka nigoda 3 Aja pramANe nigedajInA paNa nava bheda samajI levA. nigoda ane nigada nA kula bheda nava nava thAya che ta banenA meLavavAthI 18 aDhAra bheda thaI jAya che. A aDhAra bhedenA 18 aDhAra sUtre thAya che. A aDhAra sUtro dvArA varNavavAmAM Avela A nigoda ane nigoda jIva badhA pradezapaNAthI anaMta che. - have sUtrakAra A badhAnuM dravyapaNAthI pradezapaNAthI ane bane prakArathI parasparanA alpa bahatvanuM kathana kare che. A saMbaMdhamAM gautamasvaamii prabhuzrIna se che che 3-eesiNaM bhaMte / NioyANaM suhamANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattagANaM dabaTTayAe paesaTTayAe davbaTupaesaTTayAe kayare kayare hito. magavan / ma nigAhonA nigoha sUkSmAnA bhane nigoha bArinA je paryApta ane aparyApta bhede che temAM dravyanI apekSAthI pradezanI apekSAthI. ane dravya pradezonI apekSAthI keNu kenAthI alpa che? ane koNa
Page #1286
--------------------------------------------------------------------------
________________ DDED 1264 jIvAbhigama 'lpA vA-vahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavantIti praznaH bhagavAnAhagautama ! 'savvatthovA vAyaraNioyA pajjattA dabayAe-vAyaraNioyA apajjattayA davaTThayAe asaMkhejjaguNA' sarvastokA vAdaranigodA mUlakandAdigatAH paryAptA dravyarthatayA bhavanti-pratikSetravartitvAt-(ebhyaH) aparyAptavAdara nigodA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNA ekaika paryAptavAdaranigodanizrayA'saMkhyeyAnAmaparyAptAnAM vAdaranigodanAmutpAdAt / 'muhumaNioyA apajjattayA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' ebhyo'paryAptavAdaranigodebhyo'paryApta sUkSmani 'godA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH sakalalokApannatayA kSetrasyA'saMkhyeyaguNatvAt 'muhumaNioyA pajjattayA davaTThayAe asaMkhejaguNA ebhyaH sUkSmanigodAH paryAptakA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH sUkSmevoghato'paryAptebhyaH paryAptakAnAM apekSA aura dravya pradeza donoM kI apekSA alpa haiM ? kauna inakI apekSA bahuta hai kauna inakI apekSA barAbara haiM ? aura kauna inakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM -'goyamA! satvatthocA bAdara NioyA pajjattago vvaTThayAe, bAdara NigodA apa-jjattagA vaTTayAe asaMkhejjaguNA' he gautama ! yAdara nigoda paryAptaka dravya dRSTi se saba se kama haiM kyoMki ye pratiniyata dezavI hote haiM / inakI apekSA aparyAptaka bAdara nigoda haiM ve dravya dRSTi se asaMkhyAtaguNe adhika haiM / kyoMki eka eka paryApta bAdara kI nizrA se asaMkhyAta bAdara nigodoM kA utpAta hotA rahatA hai 'suhumaNiodA apajjattagA vvaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhuma NioyA pajjatagA davaTTayAe saMkhejjaguNA' inakI apekSA jo sUkSma nigoda aparyAptaka jIva haiM ve dravya dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA jo kenI apekSAe vadhAre che ane koNa kenI barobara che? ane kaNa kenA karatAM vizeSAdhi cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'goyamA ! savvatthovA bAdara NioyA pajjattagA davaDhayAe bAdaraNigodA apajjattagA davaDhayAe asaMkhenja. guNA' gautama ! mA42 nigoI paryApta vyaSTithI sauthI maach| che. kemake teo prati niyata dezamAM rahenArA hoya che. tenA karatAM je aparyAptaka bAdara nigoda che. teo dravyapaNAthI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake eka eka paryAptaka bAdaranI nizrAthI asaMkhyAta bAdara nigodane utpAta .45 1ya che. 'suhumaNigodA ajjattagA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA, sahumaNioyA pajjattagA davaDhayAe sakhejjaguNA' nA 42 re sUkSma nigoha aparyApta jIva che. teo dravyapaNAthI asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM je sakSama
Page #1287
--------------------------------------------------------------------------
________________ * pramaiyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1265 saMkhyeyaguNatvAt / 'evaM paesaTTayAe vi' evaM pradezArthatayA'pi tathAhi -sarvastokA vAdaranigodAH paryAptAH pradezArthatayA dravyANAM stokatvAt tebhyo vAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH dravyANAmasaMkhyeyaguNatvAt / tebhyaH sUkSmanigodAH aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH dravyANAM saMkhyeyaguNatvAt iti / 'dabaha paeTTayAe' ubhayatayA vicAraM prastauti 'savvatthovA vAyaraNioyA ya pajattayA davaTTayAe' sarvastokA vAdaranigodAzca paryAptAH santastu dravyAthatayA asaMkhyeyaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhye guNAH, 'jAva muhuma nioyA pajjattayA davaTTayAe saMkhejjaguNA' tebhyaH sUkSmanigodAH sUkSma nigoda paryAptaka haiM ve dravya dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika haiN| kyoMki sakSamoM meM sAmAnya se aparyAptoM kI apekSA paryApta saMkhyAtaguNeM hI hote haiM / 'evaM paesaTTayAe vi' isI taraha se pradeza dRSTi se bhI jAnanA cAhiye arthAt pradeza dRSTi se sabase kama paryApta bAdara nigoda jIva hai kyoMki dravyoM kI stokatA hai / inakI apekSA aparyApta bAdara nigoda jIva pradeza dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / kyoMki dravya asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA aparyApta sUkSma nigoda aparyApta jIva pradeza dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| ina kI apekSA sUkSma nigoda paryAptaka jIva pradeza dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika haiM, kyoMki dravya saMkhyAtaguNita haiN| 'davvaTThapaesaTTayAe' dravya dRSTi aura pradeza dRSTi donoM dRSTiyoM se vicAra karane para 'savvatthovA nigoda paryAptaka che teo dravya paNAthI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemakesUkSamAM sAmAnyapaNAthI aparyAptakenA karatAM paryAptake saMkhyAlagaNAja hAya cha 'evaM paesaTTayAe vi' se prabhArI pradeza pAyI 5 sabhA, arthAt pradeza paNAthI sauthI ochA paryAptaka bAdara nigoda jIva che. kemake- dravyonuM alpa paNuM che, tenA karatAM aparyAptaka bAdara nigoda jIva pradeza paNathI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake dravya asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM aparyAptaka sUma nigoda paryAptaka jIva pradezapaNAthI asaMkhyAtagaNa padhAre che. bhadravya sabhyAta cha. 'davvada paesaTTayAe' dravya pAthI bhane bhane pradeza pAthI sama panne prAthI viyA2 42vAthI 'savvathovA bAdaranigodA pajjattagA davayAe' mA2 nigo paryApta jIva dravya paNAthI sauthI ochA che, tenAthI asaMkhyAtagaNuM vadhAre bAdara jI0 159
Page #1288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1266 jIvAbhigamasUtra paryAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, 'suhuma nioehito pajjattaehito dabbaddha yAe vAyaraNioyA pajjattA paesaTTayAe aNaMtaguNA' sUkSmanigodebhyaH paryAptakebhyaH dravyArthatayA vAdaranigodAH paryAptAH pradezArthatayA'nantaguNAH ekaika nigodasyA'nantA'NukA'nantaskandhanippanatvAt / 'vAyaraNioyA apajjattA paesadvAe asaMkhejjaguNA' dravyANAmasaMkhyeyaguNatvAt, tebhyaH sUkSmanigodA aparyAptAH pradezArthatayA'sakhyeyaguNAH, 'jAva sRhumaNioyA pajjattA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptA pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, dravyANAM saMkhyeyaguNatvAt, 'evaM. gioyajIvA vi evaM sAmAnyanigoda'cAdara nigodA pajjattagA vaTTayAe' cAdara nigoda paryAptaka jIva dravya dRSTi kI apekSA sabase kama haiM / inase asaMkhyAtaguNeM yAdara nigoda aparyAptaka jIva haiM / inase dravya dRSTi kI apekSA sUkSma nigoda aparyAptaka jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inase dravyadRSTi kI apekSA sUkSma nigoda paryAptaka jIva saMkhyAtaguNe adhika hai| 'suhamanigodehito pajjattaehito bAdaranigodA pajattA paesahayAe arNataguNA' paryApta sUkSma nigodoM se pAdara nigod paryAptaka jIva pradeza dRSTi kI apekSA anantaguNeM adhika haiM 'cAdara nigodA apajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' cAdara nigoda paryAptaka jIvoM se bAdara nigoda aparyAptaka jIva pradeza dRSTi kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiN.| ina cAdara nigoda aparyAptaka jIvoM se pradeza dRSTi kI apekSA sUkSma nigoda aparyAptaka asaMkhyAtaguNeM adhika hai sUkSma nigoda aparyAptaka se sUkSma nigoda paryAptaka saMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'evaM nigoda jIvA vi' sAmAnya nigoda kI taraha nigoda jIva nigoda aparyAptaka jIve che. tenA karatAM dravya daSTinI apekSAthI sUma nigoda aparyAptaka jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM dravyadaSTinI apekSAe sUkSma nigAparyAsa 4 sadhyA padhAre cha. 'suhama nigodehito pajjA ttaehito cAdara nigodA pajjattA paesaTTayAe aNaMtaguNA' paryAta sUkSma nigAho nA karatAM bAdara nigoda paryAptaka jIva pradezapaNAthI anaMtagaNuM vadhAre che. 'bAdaranigodA apajjattA paesadvayAe asaMkhejjaguNA' yA42 nigoha paryApta enA karatAM bAdara nigoda aparyAptaka jIva pradeza daSTinI apekSAthI saMkhyAta gaNuM vadhAre che. A bAdara nigoda aparyAptakanA karatAM pradeza daSTinI ape kSAthI sUkSama nigoda aparyAptaka -asa khyAtagaNuM vadhAre che. sUkSama nigoda aparyAtanA 42di sUkSma nigoI paryAta sadhyA dhAre che. evaM nigoda
Page #1289
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1267 vabhigoda jIvA api alpabahutvena jnyaatvyaaH| 'navaraM saMkamae jAva suhumanioyA pajjattA paesadvAe saMkhejjaguNA' tebhyaH sUkSmanigodAH, paryAptA pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH dravyANAM saMkhyeyaguNatvAt, 'evaM NioyajIvA vi evaM sAmAnya nigodajIvavannIgedajIvA alpavahutvena jnyaatvyaaH| 'navaraM saMkamae jAva muhamanioyajIvehito pajjattaehito davaTThayAe bAyaraNioyajIvA pajjattA paesadvayAe asaMkhejjaguNA' ekasyAH karmaprakRteranyasyAM ekasyAH karmaprakRtI' prayatnena pariNamanaM sAMkramastatramUloktakrameNA'lpabahutvaM jJAtavyam, saMkramo yAvat sUkSmanigodajIvebhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA vAdaranigodanIvAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, 'sesaM taheva jAva suhumaNioyajIvA pajjattA paesaTTayAe saMkhejaguNA' zepaM tathaiva yAvatmakSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / eSAmubhayArthatayA'lpatvavahutvAdi-'eesi NaM bhaMte ! muhubhI alpabahutva meM lagA lenA cAhiye 'navaraM saMkamae jAva suhama nigodajIvehiM pajjattaehito vvayAe bAyaranigodajIvA pajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' eka karma prakRti kA anya karma prakRti meM prayatna se jo pariNamana ho jAtA hai usakA nAma saMkrama hai isa saMkrama meM mUlokta krama se alpabahutva hai yaha saMkrama yAvat dravyadRSTi se jo sUkSma nigoda paryAptaka jIva hai una jIvoM kI apekSA paryAya dRSTi se bAdara nigoda' paryAptaka jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'sesaM taheva jAva suhuma nigodajIvA pajjattA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' bAkI kA aura saba kathana pUrvokta jaisA hI haiM yAvat sUkSma nigoda jIvoM meM jo paryAptaka jIva haiM ve pradeza dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'eesi NaM bhaMte ! jigodANaM suhamANaM bAyarANaM pajjattagANaM, navA vi sAmAnya nigodanI jema nigoda jIvanuM alpa bahatva paNa samajI se. 'NavaraM saMkamae jAva suhumanigodajIvehiM pajjattaehiMto duvvaTThayApa bAyara nigodajIvA pajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' 4 4 pratinu mIla karmaprakRtimAM prayatna pUrvaka je pariNamana thaI jAya che. tenuM nAma saMkrama che. A saMkramamAM malekta kramathI alpa bahu paDyuM che. A saMkrama cAvat dravya paNathI je sUkSama nigoda paryApaka jIva che. e jIvenA karatAM paryAya daSTithI mAhara nigAhapati 1 asavyAta! padhAre che. 'sesaM taheva jAva suhuma nigoda jIvA pajjattA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' mADInu mI saghaNu 4thana pahelA jema kahevAmAM Avela che eja pramANe che. yAvat sUma nigoda jIvomAM 2 paryAta tathA pradeza pAthI jyAgA dhAre cha. 'eesiNaM
Page #1290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1268 jIvAbhigamasUtre mANaM vAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM NioyajIvANaM suhumANaM vAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM davvaTTayAe parasaTTayAe kayare kayarehiMto 0 ' eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM vAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAm tathA ( etadvizeSaNaviziSTa) nigodajIvAnAM nigodAnAzca dravyArthatayA katarebhyaH katarelpA bahukA stulyA vizeSAveti praznaH bhagavAnAha - gautama ! ' savvatthovA vAyaranioyA pajjattA davvaTTayAe' sarvebhyaH stokA vAdaranigodAH paryAptA dravyArthatayA nigodAnAM stokatvAt 'bAyaraNioyA apajjattA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' ebhyo bAdaranigodA aparyAptA dravyAryatayA'saMkhyeyaguNAdhikAH nigodAnAmasaMkhyeyaguNatvAt aparyAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNA adhikA bhavanti, 'suhumaNioyA apajjanttANaM Nigoda jIvANaM suhumANaM bAyarANaM pajjatagANaM apajjaptagANaM davvaTTayAe para saTTayAe kayare kayarehito' aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM - he bhadanta ! sAmAnya nigoda, sAmAnya sUkSma aura sAmAnya bAdara inameM jo paryApta aura aparyApta jIva haiM unake bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA dravya paryAya ubhaya dRSTi se alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'savvatthovA bAyara nigodA pajjanttA davvaTTayAe' he gautama ! bAdara nigodA~ meM jo paryAptaka jIva haiM ve dravya dRSTi se saba se kama hai kyoMki nigodoM meM stokatA hai 'bAdaranigodA apajjattagA davvadvayAe asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara nigoda aparyAptaka jIva dravya dRSTi bhaMte! NigodANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattagANaM apajjattANaM NigodajIvANaM suhumANaM bAyarANaM paJjattagANaM apajjattagANaM davvaTTayAe parasaTTayAe kayare kayare hiMto' gautamasvAmI have prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavan! sAmAnya nigeAda sAmAnya sUkSma ane sAmAnya khAdara emAM je paryAptaka ane aparyAptaka jIva che, temAM kayA vA yA jIvAnA karatAM dravya ane paryAya ane dRSTiI alpa che ? kANu keAnA karatAM vadhAre che? kANu kAnI kharekhara che? ane kANu anAthI 'vizeSAdhi che ? yA praznanA utterabhAM prabhuzrI he che - 'savvatthovA bAyaranigodA pajjanttA davvaTTayAeM' he gautama! bAhara nigeAdAmAM je paryAptaka jIvA che teo dravyapaNAthI sauthI ochA che. kemake nigeAdAmAM apapaNu che 'bAdara NigodA apajjattagA davbaTTayAe asaMkhejjaguNA' tenA 12tAM mAvara nigoha atharyAptaH lava dravyapathAthI asabhyAtA vadhAre che. 'suhuma nigodA
Page #1291
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra.5 su. 135 sAmAnyato nirgAdasvarUpanirUpaNam 1269 pajjattA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' ebhyaH sUkSmanigodA: paryAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH 'suhumaNibha ehiMto davvaTTayAe bAyaranibhayajIvA pajjattA davvaTTayAe anaMtaguNA' sUkSmanigodebhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptA dravyArthatayA'nantaguNAH / 'bAyaranioyajIvA apajjattA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' ebhyo bAdaranigodajIvA aparyAptakA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH 'suhumanioyajIvA apajjattA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' tataH sUkSmanigodajIvA aparyAptA dravyArtha - tayA'saMkhyeyaguNAH 'suhumanioyajIvA pajjattA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' tataH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH dravyAryatayA saMkhyeyaguNA iti / 21 'paesa yAe - savvatthovA bAyaranioyajIvA pajjattA parasaTTayAe ' sarvastokA bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA 'bAyaraNioyA apajjattA paMesaTTayAe asaMkhejjaguNA' tataH pradezArthatayA bAdaranigodajIvA aparyAptAH se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma nigodA pajjantA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' inakI apekSA jo sUkSma nigodoM meM paryAptaka jIva haiM ve dravya dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma nigodA pajjattA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' sUkSma nigodoM meM jo paryApta haiM ve inakI apekSA dravya dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'huma Nioe hiMto davAe bAyaraNioyajIvA pajjattA davvaTTayAe anaMtaguNA' bAyaraNioya jIvA apajjattA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA suhuma NioyajIvA pajjattA davvaTTayAe saMkhejjaguNA parasaTTayAe savvatthovA bAyaranigodajIvA pajjattA paNNattA' pradeza dRSTi se vicAra karane para bAdara nigodoM meM jo jIva paryAptaka haiM ve saba se kama haiM 'bAdara nigodA apajjatagA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' bAdara nigodoM meM jo aparyAptaka jIva hote haiM, ve pradeza dRSTi se pUrva kI apekSA asaMkhyAta pajjattA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' tenA uratA sUkSma nigohomAM ne paryA lave che tetheo dravyapaNAthI asabhyAtA vadhAre che. 'suhuma nigodA pajjanttA davvaTTayAeM sakhejjaguNA' sUkSma nigohobhAM bhethe paryAsa che tethe tenA ratAM dravyapaNAthI sauMdhyAtalA vadhAre che. 'paesaTuyoe savvatthovA bAyara nigoda bAyaranigodajIvA pajjattA paNNattA' pradezayAgAthI vicAra haratAM jAhara nigohoma ? paryApta va che tethe sauthI gochA che. 'bAdara nigodA apajjattagA paevaTThayoe asa khejjaguNA' yAvara nigohomAM ke yaryA va che tema pradezapaNArthII paDesAnA ratAM asabhyAtA vadhAre che. suhumanigodajIvA
Page #1292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1270 jIvAbhigamasUtre pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, 'suhamanioyajIvA apajjattA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' tatazca sUkSmanigodajIvaza aparyAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH 'humanioyajIvA pajjattA parasahAe saMkhejjaguNA' ye ca paryAptAH sUkSmanigodAste pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / 'suddamaNioyajIvehiMto paesahayAe vAyara nioyA pajjatA parasAe anaMtaguNA' sUkSmanigodajIvebhyazca pradezArthatayA paryAptA bAdaranigodA: pradezArthatayA'nantaguNAdhikAH | 'vAyaranigodA apajjattA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' tato bAdaranigodA aparyAptakAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH ebhyaH sUkSmanigodAH aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 'muhamanioyA pajjattA parasaTTayAe saMkhejjaguNA' ebhyaH sUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / gurNe adhika haiM 'sumanigodajIvA apajjattA paesaiyAe asaMkhejjaguNA' sUkSmanigoda jIvoM meM jo aparyAptaka jIva haiM, ve pradeza dRSTi se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika hai / 'huma nigoda jIvA pajjantA parasaTTayAe saMkhejjaguNA' sUkSma nigodoM meM jo paryApta jIva haiM ve pradeza dRSTi se pUrva kI apekSA saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suma nigoda jIverhito vAyara nigodA pajjanttA paesaiyAe aNaMsaguNA' paryAptaka sUkSma nigoda jIvoM se vAdara nigoda paryAptaka jIva pradezadRSTi se anantagurNe adhika haiN| inakI apekSA 'vAyaranigodA apajjantagA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' bAdara nigodoM ke aparyAptaka jIva pradeza dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / ina kI apekSA pradeza dRSTi se sUkSma nigoda aparyAptaka asaMkhyAtaguNeM adhika haiM ! 'suma nigodA pajjanttA parasaTTayAe saMkhejjaguNA' inakI apanjanttA parasaTTayAe asa khejjaguA' sUkSma nigohobhAM ne aparyApta bhayo che, tethe pradeza pAthI pahelAnA puratA asaNyAtagA vadhAre he suhuma nigodajIvA pajjattA parasaTTayAe sa khejjaguNA' sUkSma nigohobhAM ne paryAsaH kave che tethe pradeza pazuAthI pahesAnA ratAM sabhyAtA vadhAre che. 'suhuma nigodajIvehiMto pasaTTayAe bAyara nigodA pasaTTayAe anaMtaguNA' paryAsa sUkSma nigAha lava thI khAtara nigoda paryAMsaka jIva pradezapaNAthI anaMtagaNA vadhAre che. tenA 42di 'bAyara nigodA apajjattagA parasaTTayAe asa khejjaguNA' bAhara nigohanA aparyAptaka jIve pradeza daSTithI asa yAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM pradeza dRSTithI sUkSma nigoha aparyApta asaNyAtagayA vadhAre che. 'suhuma nigodA
Page #1293
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra.5 su. 135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam ubhayatayA'lpabahutvamAha-eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmavAdaraparyAptAparyAptanigodajIvAnAM dravyArtha pradezArtho bhayArthatacA kramapekSyAlpabahutvaM kasyeti maznaH : 1 gautama ! 'davyA savvatthovA bAyaranioyA pajjattA davvaTTayAe vAyaranioyA _apajjattA davvaTTyAe ' dravyArtha pradezArthatayA sarvastokA bAdaranigodAH paryAptA dravyAryatayA tadapekSayA bAdaranigodA aparyAptakA dravyArthatayA 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyaguNAH 'jAva suhuma nibhoyA pajjattA davvaTTyAe saMkhejjaguNA' tebhyaH sUkSmanigodA aparyAptA dravyArtha tayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmani- godAH paryAptakA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH 'huma NizroehiMto danvayAe - bAyaraNioyajIvA pajjattA davvaTTyAe anaMtaguNA' sUkSmanigodebhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptAH dravyAryatayA'nantaguNAH ekaika'nigode'nantajIvAna bhAvAt / ' sesA taddeva jAva suhuma NioyajIvA pajjattayA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' paryAptakavAdaranigodajIvebhyo bAdara'nigodajIvA aparyAptA dravyArtha tayA'saMkhyeyaguNAH nigodAnAmasaMkhyAtatvAt, tebhyaH sUkSmanigodajIvA aparyAptakAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH 'sumaNi'oya jIverhito davvaTTayAeM vAyaranioyajIvA pajjatA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' sUkSmanigodajIvebhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH 'sesA taheva jAva suhumanioya pajjattA -apekSA sUkSma nigoda paryAptaka pradeza dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika : haiM / he bhadanta ! sUkSma vAdara paryApta aparyApta nigoda evaM nigoda jIvoM ke bIca meM dravyArtha se pradezArtha se aura ubhayArtha se kauna kina kI apekSA alpa haiM kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM ? he gautama ! 'davbaTTapae sahayAe savvatthovA bAdara nigodA pajjanttA' davvaTTayAe bAdaranigodA apajjantA davvaTTayAe' dravyArtha aura pradezArthaM se vicAra karane para bAdara nigoda meM jo paryApta jIva 1271 pajjattA paesaTUyAe sauMkhejjaguNA' tenA uratAM sUkSma nigoha paryApta pradeza * paNAthI saMkhyAtagaNA vadhAre che he bhagavan sUkSma mAdara paryAptaka ane apaaMsaka nigoda jIvemAM dravyAthI pradezAthI ane anne prakArathI kANu kAnA karatAM alpa che? kANu kAnA karatAM vadhAre che? kANu kAnI kharAkhara che ? ane kANu kAnAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke "he gautama! 'davbaTTapa saTTayAe savvatthovA bAdaranigodA pajjantA duvvaTTayAe bAdara 'nigodA apajjatA davvaTTayAeM' dravyArtha mane ahezArthapaNArthI diyAre 12vAma
Page #1294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2272 jIvAbhigamasye paesaTTayAe saMkhejjaguNA' zepAstathaiva yAvatsUkSma nigodAH paryAptAH pradezAthatayA saMkhyeyaguNAH / ayaM bhAvaH-pradezArthatayA sarvastokA vAdaranigoda jIvAH paryAptakAH pradezArthanigodAnAM stokatyAt, tebhyo bAdaranigodajIvA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH nigodAnAmasaMkhyeyatvAt, evaM tebhyaH-sUkSmanigodajIvA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodajIvA: paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, tebhyo vAdaranigodAH paryAptAH pradezAyatayA'nantaguNAH ekaikanigodasyA'NukAnantaskandhanippannatvAt tebhyo vAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH ekaikavAdara paryAptanigoda niHzrayA saMcyAtItAnAM vAdaraparyApta nigodAnAmutpAdAta, tebhyaH sUkSmanigodA hai ve dravyArtha se sabase kama haiM inakI apekSA yAdara nigodoM meM jo aparyAptaka haiM ve isa dravyArtha kI apekSA se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA sUkSma nigodoM meM jo paryAptaka ve dravyArtha se saMkhyAtaguNeM adhika haiM / ina paryApta sUkSma nigodoM kI apekSA vAdara nigodoM meM jo paryApta jIva haiM ve dravya dRSTi se anantaguNeM haiN| kyoMki hara eka bAdara nigodoM meM ananta jIvoM kA sadbhAva rahatA hai inakI apekSA bAdara nigoda aparyAptaka dravya dRSTi se asaMkhyAta guNe adhika haiM / inakI apekSA bAdaranigodoM meM jo aparyAptaka haiM ve dravyadRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inase jo sUkSmanigodo meM apayApta jIva hai ve dravyadraSTi se asaMkhyAtaguNe adhika hai| inakI apekSA jo sUkSma nigoda paryAptaka haiM ve dravyadRSTi se saMkhyAtaguNe adhika haiM / ina paryApta sUkSma jIvoM kI apekSA jo abhI dravyadRSTi se vicAra : AvatAM bAdara nigodamAM je paryAptaka jIva che, te dravyArthathI sauthI ochA che. tenA karatAM bAdara nigodamAM je aparyAptaka che teo A dravyArthanA karatAM asaMyAtagaNI vadhAre che. tenA karatAM sUma nigodamAM je paryAsake che. teo dravyArthInI apekSAthI asaMkhyAtagaNu vadhAre che. tenA karatAM sUkama nigodamAM je paryApta che teo dravyArthathI saMkhyAtagaNuM vadhAre che. A paryAptaka sUkSama nigodenA karatAM bAdara nigodamAM je paryAptaka jIve che. te dravya dRSTithI anaMtagaNu che. dareka bAdara nigodamAM anaMta jIne sadbhAva rahe che. tenA karatAM bAdara nigoda aparyAptaka dravyadaSTithI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM bAdara nigodamAM je aparyApta che, teo dravya dRSTithI asaMkhyAtagaNI vadhAre che temanAthI je sUma nigodemAM aparyAptaka jIva che teo dravyadaSTithI asaMkhyAta - - gaNuM vadhAre che. tenA karatAM je paryAptaka sUkSma nigoda jIva che. teo dravya
Page #1295
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sa.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1273 aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyAtaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyAtaguNAH, dravyArthapradezArthatayA sarvastokA bAdaranigodAH paryAptA dravyArthatayA tebhyo vAdaranigodA aparyAptA dravyArthatathA'saMkhyeyaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptA dravyArtha tayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodajIvAH paryAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH sarvatra yuktirnigodAnAM dravyArthacintAyAmiva tebhyo bAdaranigodajIvAH paryAptAH dravyArtha tayAnantaguNAH prativAdaranigodamanantajIvAnAM bhAvAt tebhyo bAdaranigodajIvA aparyAptA dravyArtha tayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmaligodAjIvA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH, tebhyaH, sukSmanigodajIvAH paryAptAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, atra yuktiH-nigodajIvAnAM dravyArthacintAyAmiva / paryApta sUkSmanigodajIvebhyo dravyArthatayA cintitebhyo bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, prativAdaranigodaparyAptajIvamasaMkhyeyAnAM lokAkAzapradezapramANAnAM pradezAnAM bhAvAt / tebhyo bAdaranigodajIvA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH yuktiH pUrvavat tebhyaH sUkSmanigodajIvebhyaH paryAptebhyaH pradezArthatayA cintitebhyo vAdaranigodAH paryAptAH pradezArthatayA'nakiyejA cuke hai bAdara nigoda paryAptaka jIva pradeza dRSTi se asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inakI apekSA sUkSma nigodoM meM jo paryAptama jIva haiM ve pradeza dRSTi se saMkhyAtaguNe adhika haiM ina paryApta sUkSma nigoda jIvoM kI apekSA ki jinakA vicAra pradeza dRSTi se kiyA gayA hai vAdara nigoda paryApta jIva pradezArtha se anantaguNeM adhika haiN| kyoMki eka eka nigoda meM ananta aNuoM kA sadbhAva hotA hai| inakI apekSA bAdara nigoda aparyAptakaH pradezArtha se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA sUkSma nigoda aparyAptaka prdedaSTithI saMkhyAtagaNI vadhAre che. A paryAptaka sUma nA karatAM hamaNA ja jeone dravyadRSTithI vicAra karavAmAM Avela che. te bAdara nigoda paryA. ptaka jIva pradeza daSTithI asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA karatAM sUma nigodemAM je paryAptaka ja che, te pradeza paNAthI saMkhyAtagaNuM vadhAre che. A paryAptaka sUma nigoda nA karatAM jene vicAra pradeza daSTithI karavAmAM Avela che te bAdara nigoda paryAptaka jIva pradezArtha paNAthI anaMtagaNuM vadhAre che. kemake eka eka nigodamAM anaMta aNuone sadubhAva heAya che. nA karatAM bAdara nigoda aparyAptaka pradezArtha paNAthI asaMkhyAtagaNuM vadhAre jA0 160 THLETTERS
Page #1296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1274 ma jIvAbhigamasUtra ntaguNAH ekaikanigode'nantANUnAM sadbhAvAt, tebhyo vAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayAsaMkhyeyaguNAH yuktinigoda pradezArthacintAyAm / "se taM chavitA-saMsArasamAvanagA jIvA' ete paDUvidhAH saMsArasamApannakA jIvA iti // paJcamIpattiH ||suu0135|| " itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhApAkalita-lalita kalApAlApakapravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka -vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya - padabhUpitakolhApurarAjaguru-vAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI jIvAbhigamasUtrasya prameyadyotikAkhyAyAM vyAkhyAyAM iti paJcamI prtipttiH|| zArthatA se asaMkhyAtaguNe adhika haiN| inakI apekSA sUkSma nigoda paryApta jIva pradezArthatA se saMkhyAtaguNe adhika haiM / isa prakAra se ye chaha prakAra ke saMsArI jIva hote haiM // 13 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita " jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyAkhyA meM ||pNcmii pratipatti samAsa // che. tenA karatAM sUkSama nigoda aparyAptaka pradezArtha paNAthI asaMkhyAtagaNa vadhAre che. tenA karatAM sUkSama nigoda paryAptaka jIva pradezArtha paNAthI saMkhyAta gaNuM vadhAre che. A rIte A cha prakAranA saMsArI jIve kahyA che. sU.12pa zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtranI prameyotikA TIkAnI pAMcamI pratipatti samApta . 5
Page #1297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1275 prameyadyotikA TIkA pra.6 sU.136 saptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam atha SaSThI pratipattiH prArabhyate. saptavidhajIva nirUpaNaparA-pavidhajIvanirUpaNaparAM pazcamI parisamApyA''rabhyate-- . mUlam-tattha je te evamAsu sattavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAhaMsu, taM jahA-neraiyA tirikkhajoNiNIo maNussA maNussIo devA devIo / neraiyassa ThiI jahanneNaM dasavAsasahaslAiM ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM, tirikkhajoNiyassa jahanneNaM aMtomuhurta ukoseNaM tinni paliovamAI, evaM tirikkhajoNiNIe vimaNussANa vi maNussINa vi, devANaM ThiI jahA neraiyANaM, devINaM jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM paNaSaNapaliovamANi / neraiyadevadevINaM jacceva ThiI sacceva saMciTaNA / tirikkhajoNiNINaM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tini paliovamAiM putvakoDipuhuttamamahiyAI / evaM maNulassa maNussIe vi| neraIyasta aMtaraM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| evaM savvANaM tirikkhajoNiyavajjANaM, tirikkhajoNiyANaM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamalayapuhRttaM sAiregaM / appAbahuyaM-savvatthovAo maNussIo, maNussA asaMkhejaguNA neraiyA asaMkhejaguNA tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo devA asaMkhejjaguNA devIo saMkhejjaguNAo tirikkhajoNiyA annNtgunnaa| se taM sattavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA / sammattA chaTI pratipatti ||suu.136|| chAyA-ye te evamuktavantaH saptavidhAH saMsArasamApannakA jIvAsta evamuktavantaH tadyathA-nairayikAH tiryazca: tiryagyonikyaH manuSyA:-manuSyaH devAH devyaH / nairayikasya sthitirjaghanyena dazavarpasahasrANi, utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi, tiryagyonikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trINi palyopamAni, evaM tiryagyonikyA api, maNuSyANAmapi mANupINAmapi devAnAM sthitiyathA nairayikANAm, devInAM sthiti dhanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa paJcapaJcAzat
Page #1298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1276 jIvAbhigamasUtra palyopamAni / nairayikadevadevInAM yaiva sthitiH saiva sNcittnnaa| tiryagyonikInAM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarpaNa trINi palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni / evaM manuSyasya mAnuSyA api / nairayikasyAntaraM jaghanyenA'ntarmuhurtam utkarSeNa vanaspatikAla evaM sarveSAM tiryagyonikavarjitAnAm / tiryagyAnikAnA jaghanyenAntarmuhUrtam utkaNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / alpabahutvaMsarvastokA manuSyaH mAnuSyA asaMkhyeyAH nairayikA asaMkhyeyAH tiryagyonikyoisaMkhyeyaguNAH, devA asaMkhyeyaguNAH devyaH saMkhyeyaguNAH tiryagyonikA anntgunnaaH| ta ete sAtavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH / sU0 136 // _____TIkA-'tattha NaM je te evamAsu sattavihA saMsArasamAvannagA jIvA te evamAhaMsu taM jahA-neraiyA tirikkhajoNiNIo maNussA maNussIo devAdevIo' tatra yete khalu pUrvajA evamuktavantaH saptavidhA:-saptadhA bhinnAH saMsArasamApannakA jIvAH sthAsyanti sthitavantaH ta evamuktavantaH tadyathA-nairayikAH narakasthA:, tiryazca:-tiryagyonikyaH manuSyAH mAnuSyaH devA devyo bhavanti / -SaSThI pratipatisaptavidha saMsArasamApannaka jIvoM kA kathanaSaDavidha pratipatti kaha kara ava sUtrakAra krama prApta saptavidha pratipatti kA kathana karate haiM___ 'tattha je te eva mAsu sattavihA saMsAra samA0' ityAdi / TIkArtha-prabhu gautama se kahate haiM-he gautama ! 'tatya je te eva. mAhaMsu' jo isa pratipati meM pUrva meM maiMne kahA hai ki 'sattavihA saMsArasamAvaNNag2A' saMsArI jIva sAta prakAra ke haiM 'te evamohaMsu' unhoMne isa viSaya meM aisA kahA hai 'taM jahA neraDyA tirikkhA tirikkhajoNiNIo, maNussA saNuslIo devA devIo' nairayika 1 tiryagyo chaThThI pratipattine AraMbha cha prakAranI pratipattinuM kathana karIne have sUtrakAra kamathI Avela sAta prakAranI pratipattinuM kathana kare che 'tattha je te evamAhaMsu sattavihA saMsArasamA0' tyAha TarIya--prabhuzrI gautabhasvAmIna. 4 cha 3-3 gautama ! 'tattha je te evamAhaMsu' 884 pUrvAyA se usa -'sattavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA' sArI ch| sAta 42nA cha. 'te evamAsu' temAye 20 sAdhamA mA prabhArI Desa cha. 'taM jahA neraiyA tirikkhA tirikkhajoNiNIo, maNussA, maNussIo, devA devIo' na2yi4 1 tiya yoni 2 manuSya 3
Page #1299
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 6 sU.136 saptavidha saM0 sa0 jIvanarUpaNam 1277 eteSAmetAsAM sthitiH - 'neraissa ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAI ukko seNaM tettIsa sAgarovamAi " nairayikasya sthitirbhadanta / kiyatI ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi | 'tirikkhajoNiyassa jahanneNaM aMtosuhuttaM ukko seNaM tini palionamAI' jaghanyena tiryagyonikasyAntarmuhUrtamutkarSeNa trINi palyopamAni sthiti gautama ! ' evaM tirikkhajogiNIe vi' evaM tiryagyonikyA api sthitirjaghanyotkarSAbhyAM jJeyA / 'maMNussANa vi- maNussINa vi' manuSyANAmapi mAnuSINAM cApi sthitirepaiva / nika 2 manuSya 3 mAnuSI 4 deva 5 aura deviyAM 6, 'raiyassa TiI jahanneNaM dasavAsasahassAI, ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' nairayika jIvoM kI sthiti jaghanya se 10 hajAra varSa kI hai aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI hai 'tirikkhajoNiyassa japaNeNaM aMtotaM ukkoseNaM tiNi pali0' tiryagyonika pulliGga jIva kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se tIna palyopama kI hai ' evaM tirikkha joNiNI vi' isI prakAra kI sthiti jaghanya aura utkRSTa se tiryagyonika striyoM kI bhI hai / 'maNussANa vi maNussINa vi' manuSyayonika pulliGga jIvoM kI sthiti bhI jaghanya aura utkRSTa se kramazaH eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se tIna palyopama kI hai manuSyayonika striyoM kI bhI yahI sthiti hai yaha tiryagyonika evaM manuSyayonika jIvoM kI sthiti kA kathana bhogabhUmi devakuru Adi akarmabhUmi jIvoM kI apekSA se kiyA gayA jAnanA cAhiye bhAnuSI 4 va 5 deviyo 6, 'neraiyassa ThiI jahaNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM tiNNi paliovamAI' nairayi lavanI sthiti dhanyathI 10 isa bhara varSAnI che bhane utkRSTathI 33 tetrIsa sAgarApabhanI che. 'tirikkhajoNiyarasa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAI' tiryagyoniGa yu3pa latinA jIvanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUnI che. ane utkRSTathI traNa pathbhnii che. 'evaM tirikkha joNiNIe vi' yena pramANe tiryagyoniH striyonI madhanya bhane utkRSTa sthiti pazu che, 'maNurasANa va maNussINa vi' bhanuSya caiAnika purUSa jIvAnI jaghanya ane utkRSTa sthiti paNa yathA kama eka aMta. muhUrtInI ane utkRSTathI traNa cepamanI che. manuSya ceAnika striyAnI sthiti paNa eja pramANe samajavI. A tiryaMcaiAnika ane manuSya ceAnika jIvAnI sthitinu sthana bhAga bhUmi devakurU vigerene aTha bhUminA jIvAnI apekSAthI
Page #1300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1278 jIvAbhigamasUtra 'devANaM ThiI jahA neraiyANaM' devAnAM tathA sthitiyathA nairayikANAm dazavarSasahasrANi utkarpatastrayastriMzatsAgaropamANi / 'devINaM jahanneNaM dasavAsasahassAIunkoseNaM paNapaNNapalibhovamAI' devInAM jaghanyA dazavarSasahasrANi-paJcapazcAzatpalyopamAnyutkRSTA sthitiH| IzAna-devInAmaparigRhItAnAmutkarpata etAvasthitikatvAt / athaiSAM kAyasthiti:-'neraiya devadevINaM jaccaiva ThiI saccaiva saMciTThaNA' nairayikadevadevInAM yaiva-bhavasthitiH saiva saMsthAnA kAyasthitiH mRtvAbhUyo'nantaraM nairayikeSu tasyotpAdA'bhAvAt / evameva devadevInAmapi ubhayostu lyatvAt / tiryagrayonikasUtre jaghanyato'ntarmuhUrtam tadanantaramanyatrotpAdAda, . 'devANaM ThiI jahA rayANa' devoM kI sthiti narayikoM kI jaisI sthiti kahI gaI hai vaisI hI hai jaghanya se 10 hajAra varSa kI aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI hai tathA 'devINaM ThiI jahaNNeNaM dasavAsasaha0 u0 paNapaNNapaliovamANi' deviyoM kI sthiti jaghanya se to 10 hajAra varSa kI hai aura utkRSTa 55 paliopama kI hai aparigRhIta IzAna deviyoM kI itanI utkRSTa sthiti hotI hai kAyasthiti kA kathana-'Neraiya devadevINaM jacceva ThiI sa ccaiva saMciTThaNA' nairayika jIvoM kI evaM deva aura deviyoM kI jo bhavasthiti hai vahI unakI kAyasthiti hai kyoMki nairayika marakara sIdhe punaH narakoM meM nairayika rUpa se utpanna nahIM hote hai aura deva evaM deviyAM svarga loka se cava kara punaH sIdhe svargaloka meM janma dhAraNa nahIM karate haiM aisA niyama hai / tiryagyonika sUtra meM kAyasthiti kA kAla 42vAmAM Ave che tebha samarapu. 'devANa ThiI jahA neraiyANa havAnI sthiti narayikenI je pramANe sthiti kahevAmAM Avela che. e ja pramANenI che. arthAta jaghanyathI 10 dasa hajAra varSanI ane utkRSTathI 33 tetrIsa sAgaropamanI cha. tathA 'devINaM ThiI jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM paNapaNNapaliovamANi' deviyenI sthiti jaghanyathI 10 dasa hajAra varSanI che. utkRSTathI papa paMcAvana papamanI che. aparigrahIta deviyenI utkRSTa sthiti eTalIja che. kAya sthitinuM kathana __ 'raiyadeva devINaM jacceva ThiI sa ccaiva saMciThaNA' nai2yivAnI tathA deva ane devinI je bhavasthiti che, eja temanI kAyasthiti che. kemakenarayike marIne sIdhA pharIthI narakamAM narayika paNAthI utpanna thatA nathI. ane deva ane devi svargalekathI cavIne pharIthI sIdhA svargalokamAM janma dhAraNa karatA nathI. evo niyama che. tiryanika sUtramAM kAyasthitine kALa _
Page #1301
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.6 sU.136 saMptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1279 utkarSeNA'nantaM kAlam anantA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyAlokAH asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH, te ca pudgalaparAvartA AvalikAyA asaMkhyeyobhAga iti / 'tirikkhajoNiNoNaM jahaNNeNaM aMtomuhurta-ukkoseNaM tinnipaliovamAI puccakoDi puhuttamabhahiyAi' tiryagyonikInAntu-jaghanyenAntarmuhatam tato mRtvA'nyatrotpAdasaMbhavAt , utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvAbhyadhikAni. tAni ca nirantaraM saptasu pUrvakoTayAyupkabhaveSu-tatojaghanya se eka antarmuhU kA hai| isake bAda niyama se usakA utpAda anyatra ho jAvegA aura utkRSTa se kAsthiti kA kAla ananta hai isa anantakAla meM ananta utsapiNiyAM aura ananta avasapiNiyAM samA jAtI hai tathA kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka A jAte haiM aura asaMkhyAta pudagala parAvarta ho jAte haiM ye asaMkhyAta pudagala parAvarta AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiN| arthAt eka AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane samaya hote haiM utane hote haiM / 'tirikkhajoNiNINa jahaNNeNaM aMtomu0 u0 tinni paliovamoI puvvakroDi puhuttamabhahiyAI tiryagyonika striyoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmahUrta kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palpopasa kA hai jaghanya kAyasthiti kAla ke anantara inakA anyatra bhava meM utpAda ho jAtA hai tathA utkRSTa kAyasthiti kA kAla inako jo kahA gayA hai vaha lagAtAra pUrva koTi kI Ayu vAle sAta bhavoM meM aura AThaveM bhava meM devakurU jaghanyathI eka aMtarmuhUrta che. te pachI niyamathI tene utpAta anyatra thaI jAya che. ane utkRSTathI kAyasthitine kALa anaMta che. A anaMtakALamAM anaMta utsarpiNa ane anaMta avasarpiNI samAI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI asaMkhyAta leka AvI jAya che. ane asaMkhyAta pudgala parAvarta thaI jAya che. A asaMkhyAta pugalaparAvarta AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa hoya che. arthAt eka AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalA samaya hoya che. eTalA thAya che..'tirikkhajoNiNINaM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM pubakoDi puhuttamabhahiyAI tiya-yoni liyonI yasthitimA dhanyathA me mata. muhUtane che. ane utkRSTathI pUvakeTi pRthakatva adhika traNa palyopamane che. jaghanya kAyasthiti kALanI pachI tene anya bhavamAM utpAda thaI jAya che. tathA temane utkRSTa kAyasthitine kALa je kahevAmAM Avela che. te lAga lAgaTha pUrvakeTinI AyuSyavALA sAta bhavamAM ane AThamAM bhavamAM devakurU vigeremAM temane
Page #1302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1280 jIvAbhigamane 'STamabhave devakurvAdiSu utpannAyA draSTavyAni / 'evaM maNusasma maNussIe vi evaM manuSyasya manuSyAzca bhavasthitiH / devasya devyAzca bhavasthitiH kAyasthityA tulyA, devasya devyAzca mRtvA'nantaraM tadbhavenotpAdAbhAvAt / / atha etepAmanantaram-'neraiyassa NaM maMte !' nairayikasya khalu bhadanta ! narakAduvRtya , punarnarakatvaprAptAvantaraM kiyat ? gautama ! 'neraiyasta aMtaraM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNasamaikAlo' jaghanyenAntarmuhartam utkarSeNa vanaspatikAlaH tiryagmanuSyagarbhe evAzubhA'vyavasAyena maraNAt / 'evaM savyANaM tirikkhaAdikoM meM inake utpanna ho jAne kI apekSA se kahA gayA hai. 'evaM maNuslassa saNussIe vi' isI prakAra se manuSya aura mAnavI inakI kAyasthiti kA kAla hai deva aura deviyoM kI jo bhavasthiti kA kAla hai vahI unakI kAyasthiti kA kAla hai___ antara kathana-'jeraissaNaM bhaMte ! he bhadanta ! nairayika paryAya choDane ke zada punaH nairayika paryAya ko prApta karane ke liye vyavadhAna phitane kAla kA paDatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'neraiyasta aMtaraM jaha0 aMtomuhuttaM uhoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! nairayika paryAya se uddhRta hue jIva ko punaH nairayika paryAya kI prApti karane meM antara jaghanya se to eka antamahata kA paDatA hai aura utkRSTa se antara vanaspatikAla pramANa paDatA hai| eka antamuharta kA antara jaghanya se usa samaya paDatA hai ki jaba vaha jIva 'naraka se uddhRtta ho kara tiryazca yA manuSya ke garbha meM Akara vahIM Guld pAnI apekSAthI apAmA sAsa cha. 'evaM maNussassa maNussIe vi' eja pramANe manuSya ane manuSya strInI kAyasthitine kALa che. deva deviyenI bhAvasthitine je kALa che. eja emanI kAyasthitine kALa che. .. . mataranu 4thana 42vAmAM mAve che. - 'NerajhyassaNaM bhaMte ! 8 lagavan / nayi paryAya choDyA pachI zathI mayika paryAyane meLavavA mATe keTalA kALanuM aMtara-vyavadhAna paDe che? A praznamA uttaramA prabhuzrI 49 cha hai-'neraiyarasa 'aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kAlo ra gautama ! 32yi paryAyathA nAsA ne zanI nai4ix paryAyanI prApti karavAmAM aMtara jaghanyathI te eka aMtarmuhUrtanuM che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANanuM aMtara paDe che. eka aMtarmuhUrtanuM, aMtara jaghanyathI e samaye paDe che ke-jyAre e jIva narakathI nIkaLIne tiryaMca ane manuSyanA garbhamAM AvIne tyAMja azubha adhyavasAyathI marI jAya che,
Page #1303
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.6 sU.136 saptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1281 joNiyavajjANaM tirikkha joNiyANaM jahanneNaM aMtomuhu ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' evaM sarveSAM tiryagyonikavarjAnAm tiryagyonikAnAmantaraM tu jaghanyenA'ntarmuhUrtam, uddhRtya anyatrAntarmuhU sthitvA punastatrA'gamanAt , utkarSatastu sAgaropamazatapRthaktvaM saatirekmntrm| tiryagyonikIsUtre manuSyamAnuSIsUtre devIsUtre cotkarSeNa vanaspatikAlasya jaghanyenA'ntarmuhUrtasyAntaramavehi / athAlpabahulam-'appA bahuyaM' he bhadanta ! nairayikasya yAvaddevyazca katareketarebhyo'lpA bahukA vA0 iti praznaH ? bhagavAnAha-gautama / 'satyovAo maNussIo' sarvastokA mAnuSyaH katipaya koTikoTi pramANatvAditi / 'maNussA asaMkhejjaguNA' tAbhyo manuSyAH asaMkhyeyaguNAH saMmUchimamanuSyANAM zreNyasaMkhyeyapradezarAzipramANatvAt / 'neraiyA asaMkhejaguNA' tebhyo'saMkhyeguNA nairyikaaH| 'tirikkha joNiNIo asaMkhejjaguNAo' tato'saMkhyeyaguNAdhikAstiryapara azubha adhyavasAya se mara jAtA hai aura utkRSTa antara taSa paDatA hai ki jaba vaha jIva naraka se nikala kara paramparArUpa se ananta kAla taka vanaspatikAyikoM meM hI banA rahatA hai 'evaM savvANaM tirikkhajoNiyavajjANaM, tirikkhajoNiyANaM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM 'ukoseNaM sAgarovamasatapuhuttaM sAiregaM' isa kA yaha antara kAla samasta tiryagyonika jIvoM ko choDa kara zeSa jIvoM kA hai tiryamyonika jIvoM kA antara kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva kA hai / 'appA bahuyaM' / inake alpabahutva kA kathana-savvatthovAo maNussIo' manuSya striyAM sabase kama haiM inakI apekSA 'maNussA asaMkhejjaguNA" manuSya asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inakI apekSA 'neraiyA asaMkhejjaguNA' ane utkRSTa aMtara tyAre paDe che ke jyAre e jIva narakathI nIkaLIne para52|| 35thI mana sudhI vanaspati yimain 27sA DAya che. 'evaM savvANaM tirikkhajoNiyavajjANaM, tirikkhajoNiyANaM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasatapuhattaM sAirega' mA zatanu mA mata2 janu 4thana tiryaMgyanika jIvone choDIne te zivAyanA cha saMbaMdhI che. tiryaMgyanika jIvana aMtara kALa jaghanyathI eka aMtamuharta che ane utkRSTathI kaIka thAre saagre|5m zata pRthaitpanu cha. 'appAvahuyaM' sAmanA 285 maDupArnu ithana 'savvatthovAo maNussIo manuSya strIyA sauthI sa85 cha. tenA 42di magussA asaMkhejjaguNA' bhanuSyA madhyAta padhAre cha. nA 42di 'neraiyA
Page #1304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1282 jIvAmigamasUtre gyonikAH striyaH pratarAsaMkhyeyabhAgavarti zraNyAkAzapradezarAzipramANakhAt / 'devA asaMkhejjaguNA' tato devA asaMkhyeyaguNAH vAnavyantarajyotiSkANAmapi jalacaratiryagyonikIbhyaH saMkhyeyaguNatayA pratipAdanAt / 'devIo saMkhejjaguNAo' devyo devebhyaH saMkhye yaguNAdhikAH dvAtriMzAGgulakhAt / uktaM ca- 'vatIMsaguNA nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo' inakI apekSA tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai / inakI apekSA 'devA asaMkhejjaguNA' deva asaMkhyAtaguNe haiM inakI apekSA 'devIo saMkhejjaguNAo, tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' 'deviyAM saMkhyAtaguNI adhika haiM inakI apekSA tiryagyonika jIva anantaguNeM adhika haiN| manuSya striyoM kA pramANa katipaya koTI koTI 'kA kahA gayA hai isaliye unheM sabase kama kahA hai inakI apekSA jo . manuSyoM ko asaMkhyAtaguNA adhika kahA hai vaha saMmUcchima manuSyoM koNi ke asaMkhyAta pradezoM kI rAzi pramANa hone se kahA hai inakI apekSA jo tiryagyonika striyoM ko asaMkhyAtaguNI adhika kahA hai 'vaha unake pratara ke asaMkhyAtaveM bhAgavata jo zreNIrUpa AkAza ke pradeza haiM vaha unakI rAzi pramANa hone se kahA hai inakI apekSA jo devoM ko saMkhyAtaguNA adhika kahA hai vaha vAnavyantara evaM jyotiSka devoM ko jalacara tiryagyonikoM se saMkhyAtaguNA mahAdaNDa meM kahA gayA hone se kahA hai inakI apekSA jo deviyoM ko saMkhyAtaguNA 7 asaMkhejjaguNA' 'nairathi4 asabhyAtA vadhAre che. 'tirikkhajoNiNIo asaMkhe anuLAno tenA karatAM ti zyeAnika jIva. asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA 42tAM 'devA asaMkhejjaguNA dev| asabhyAtAzA che. 'devIo saMkhejjaguNAo, tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' deviyo saMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA ratAM tiryenika jIva anaMtagaNA vadhAre che. manuSya zriyAnuM pramANa katiya kATi kATinuM kahevAmAM Avela che. tethI temane sauthI ochI hAvAnuM kahela che. tenA karatAM manuSyAne je asaMkhyAtagaNA vadhAre kahyA te samUcchi ma manucaiAnuM zreNinA asakhyAta pradezanI rAzi pramANa hAvAthI kahela che. tenA karatAM tiyacaiAnika srircAne asa khyAtagaNI vadhAre kahI che te tenA prataranA asaMkhyAta bhAgamAM je zreNIrUpa - AkAzanA pradeza che. tenI rAzi pramANa hAvAthI Dela che. tenA karatAM devene je saMkhyAtagaNA vadhAre kahyA, che te vAnabyatara ane jyeAtiSTa devAne jalacaratigyeAnikethI sakhyAtagaNA mahAIkamAM kahevAmAM Avela, hAvAthI kahela che, tenA karatAM daiviyeAne je
Page #1305
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 6 su. 136 saptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam battIsarUva ahiyAo hoMti devANaM devIo ' dvAtriMzadguNA dvAtriMzadurupAdhikA bhavanti devAnAM devyaH / 'tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' devIbhyastiryagyonikA anantaguNAH, vanaspatijIvAnAmanantA''nantyAt / upasaMhAramAha - 'settaM sattavihA saMsArasamApannagA jIvA' itthaM te saMsArasamApannakAH saptavidhA jIvA nirUpitA: // sU0 136 // / 1283 itizrI vizvavikhyAta - jagavallabha - prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalita kalApAlApakapravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka- zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padabhUSitakolhApurarAjaguru - bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI - ghAsIlAla - vrativiracitAyAM zrI jIvAbhigamasUtrasya prameyadyotikAkhyAyAM vyAkhyAyAM SaSThI pratipattiH samAptAH // 5 // kahA hai vaha unake battIsaguNA hone se kahA hai kyoMki 'battIsaguNA battIsarUva ahiyAo hoMti devANaM devoo' aisA siddhAnta kA vacana hai / inakI apekSA jo tiryagyonikoM ko anantaguNA kahA hai vaha vanaspati jIvoM kI anantAnantatA ko lekara kahA hai / 'settaM santavihA saMsAra samApannagA jIvA' isa prakAra se sAta prakAra ke saMsAra samApanaka jIva kahe gaye haiM | // 120 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyAkhyA meM SaSThI pratipatti samApta saMkhyAtagaNI kahI che te temanuM khatrIsa gaNA paNu. hAvAthI kahela che. kemake 'battIsa guNA battIsarUva AhiyAo hoMti devANaM devIo' mA prabhASenu siddhaaNtanuM vacana che. tenA karatAM tiya caiAnikAne je anaMtagaNA kahyA che te vanasthti bhavAnI anaMtAnaM tatAne sIdhe uDevAmAM Ave che. 'settaM sattavihA saMsAra samAvannagA jIvA' mA pramANe sAta prahAranA saMsAra sabhApatra ve vAmAM Ave che. // sU. 130 // zrI jainAcA` jainadhama divAkara pUjyazrI ghAsIlAla tiviracita jIvAbhigama sUtranI prameyadyotikA TIkAnI pAMcamI pratipatti samApta // 5 // chaThThI pratipatti sa pUrNa
Page #1306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1284 "jIvAbhigamasUtra . atha saptamI pratipattiH kramaprAptAmaSTavidha pratipattimAha mUlam-tattha je te evamAhaMsu aTTavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAhaMsu paDhamasamayaneraiyA, apaDhasasamayaneraiyA, paDhamalamayatirikkhajoNiyA, apaDhamasamayalirikkhajoNiyA, paDhamasamayamaNussA, apaDhamasamayamaNussA, paDhamasamayadevA, apaDhamasamayadevA / paDhamasamayaneriyassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! paDhamasamayaneraiyasla jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM / apaDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM dasavAMsasahassAI samaUNAI ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI / paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukoseNaM ekkaM samayaM, apaDhamasamayatirikkha joNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM-ukoseNaM tinni paliovamAI samaUNAI, evaM maNussA vi jahA tirikkhajoNiyANaM, devANaM jahA neraiyANaM tthiii| neraiyadevANaM jacceva ThiI sacceva saMciTaNA duvihANa vi / paDhamasamayatirikkhajoNie NaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyatti kAlao kevacciraM hoi goyamA jahanneNaM eka samayaM-ukoseNaM ekka samayaM, apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUgaM-ukoseNaM vnnssikaalo| paDhamasamayamaNussANaM jahapaNeNaM ukkoseNaM ekkaM samayaM, apaMDhamasamayamaNussANaM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM-ukoseNaM tinni pali. ovamAiM puvakoDI puhuttmbhhiyaaii| aMtaraM paDhamasamayanera iyassa jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAiM ukko. seNaM vaNassaikAlo, apar3hamasamayaneraiyassa jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| paDhamasamayatirikkhajoNiyassa
Page #1307
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMmaiyayotikA TIkA pra.7 5.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1285 jahaNNeNaM do khuDDAga bhavaggahaNAiM samaUNAI ukkoseNaM vaNa ssaikAlo, apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM lAgarovamasayapuhattaM saatirege| paDhamasamayamaNusassa jahanneNaM do khuDDAiM bhavaggahaNAI samaU NAI ukkoseNaM vaNassaikAlo, apaDhamasamayamaNusassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vnnssikaalo| devA NaM jahA neraiyANaM jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAI-ukkoseNaM vaNassaikAlo, apaDhamasamayadevANaM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| appAbahuyaMeesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM jAva paDhamasamaya devA'Naya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! samvatthovA paDhamasamayamaNussA paDhamasalaya. neraiyA asaMkhejjaguNA, paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA, paDhabha samayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA / apaDhamasamayaneraiyANaM jAva apaDhamasamaya deNaM, evaM ceva appA bahuyaM, navaraM apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM apaDhamasamayaneraiyANaM kayare kayarehito aMppA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA! samvatthovA paDhamasamaya nairaiyA-apaDhamasamaya neraiyA asaMkhejazuNAevaM ske| paDhamasamaya neraiyANaM jAva apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehito appA vA jAba visesAhiyA vA ? goyamA ! samvatthovA paDhamasamayamaNustA apaDhamasamayamaNussA asaMkhejaguNA, paDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA paDhamasamaya devA asaMkhejjaguNA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA apaDhamasabhayaneraiyA asaMkheja. guNA apaDhamasamaya devA asaMkhenaguNA apaDhamalamayatirikkha
Page #1308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 289 jIvAbhigama joNiyA anaMtaguNA / se taM aTTavihA saMsArasamAvaNagA jIvA pannattA | aTUviha paDipattI samattA // sU0 137 // chAyA - tatra ye te evamuktavantaH - aSTavidhAH saMsArasamApannakA jIvAste evamuktavantaH prathamasamayanairathikAH aprathamasamayanairayikAH, prathamasamayatiryagyonikA : aprathamasamayatiryagyonikAH, prathamasamayamanuSyAH aprathamasamayamanupyAH, prathamasamayadevAH aprathamasamayadevAH / prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! prathamasamayanairayikasya jaghanyenaikaM samayam - utkarpeNaikaM samayam, aprathamasamayanairathikasya jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni, utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / prathamasamayatiryagyonikasya jaghanyenaikaM samayam utkarSeNaikaM samayam aprathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam - utkarSeNa trINi palyopamAni samayonAni evaM manuSyANAmapi yathA tiryagyonikAnAm devAnAM yathA nairayikANAM nairayika- devayoryaiva sthitiH saiva saMsthitiH dvividhayorapi / prathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenaikaM samayam utkarSeNaikaM samayam aprathamasamaya tiryagyonikasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam utkarSeNa vanaspatikAlaH / prathamasamayamanuSyANAM jaghanyenaikaM samayam - utkarSeNaikaM samayam, aprathamasamayamanuSyasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonamutkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni / antaraM prathamanairayikasya jaghanyena dazavarSasahasrANi - antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayanaira vikasya jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNa vanaspatikAlaH / prathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe samayone- utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam - utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / prathamasamayamanuSyasya jaghanyena dve kSullake bhavagrahaNe samayone utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamaya manuSyasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam - utkarSeNa vanaspatikAlaH / devAnAM yathA nairayikANAm jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNa vanaspa tikAlaH | aprathamasamaya devAnAM jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNa vanaspatikAlaH / alpabahutvam - eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAM yAvatprathamasamayadevAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA yAvadvizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanupyAH prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayadevA asaM - khyeyaguNAH, prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH / aprathamasamayanairayikANAM
Page #1309
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra 7 su. 137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1287 yAvadaprathamasamayadevAnAm, evamevAlpabahutvam navaram-aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / eteSAM khalu prathamasamayanairayikANAm aprathamasamayanairayikANAM katare katarebhyo'lpA vA yAvad vizeSAdhikA vA? gautama ! sarvastokAH prathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH evaM sarve / prathamasamayanairayikANAM yAvadaprathamasamayadevAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA yAvad vizeSAdhikA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH, aprathamasamayamanuSyA asaMkhye'yaguNAH prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / ta ete. 'STavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prjnyptaaH| aSTavidha pratipattiH pUrNA / suu.137|| - TIkA-'tattha je te evamAsu aTTavihA saMsArasamApannagA jIvA te evamAiMsu-paDhamasamayaneraiyA-apaDhamasamaya nerayA, paDhama samayatirikkha joNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, paDhamasamayamaNussA, apaDhamasayamaNussA, paDhamasamayadevA, apaDhamasamayadevA' tatra vicAraNAyAM ye te trikAlajJAnavantaH 'aSTavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH santIti' uktavantaH te mahAnta evamaSTavidhagaNanAyAmevam-prathamasamayanairayikAH, aprathamasamayanairayikAH, prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikAH, prathamasamayamanuSyAH , aprathamasamayamanuSyAH , prathamasamayadevAH apra -sAtamI pratipatti'tattha je te evamAhaMsu aTThavihA saMsAra samAvaNNagA jIvA' 10 / . TIkArtha-isa meM prabhu ne gautama se aisA kahA hai ki-he gautama ! jinhoMne aisA pratipAdana kiyA hai ki saMsAra jIva ATha prakAra ke hote hai-unhoMne isa viSaya meM aisA spaSTIkaraNa kiyA haiM-'paDhamasamaya neraIyA apaDhamasamayaneraiyA paDhamasamayatirikkhajoNiyA apaDhama samayatirikvajoNiyA' prathamasamaya nairayika 1 aprathama samaya nairayika 2, prathama saptamI pratipattine AraMbha * 'tattha je te evamAsu aThabihA saMsArasamAvaNNagA jIvA' tyA TIkALuM--A saMbaMdhamAM prabhuzrIe gautamasvAmIne evuM kahe che ke he gautama ! jeoe evuM pratipAdana karyuM che ke saMsArI jIva ATha prakAranA DAya che. tamAme mA samayamA yA pramANunI spaSTatA 42 cha. hai 'paDhama samayaneraiyA apaDhamasamayaneraiyA, paDhamasamaya tirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikhaz2oNiyA' prathama abhaya rayi 1 maprathama samaya nayi 2, prathamasamaya
Page #1310
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigama 1288 thamasamayadevAH' iti uktavantaH / tatra 'paDhayasamayaneraiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pattA ? goyamA ! paDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM' prathamasamayanairayikasya khala bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJatA ! gautama ! jaghanyotkarSAsyAmekaM samayam / 'apaDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM dasavAsa sahassAI samaUNAi' aprathamasamayanairayikasya jaghanyataH samayonadazavarSasahasrANi / ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAI samaUNAI' samayonatrayastriMzatsAgaropamANi utkrptH| 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM samaya tiryagyonika 3 aprathamalamayatiryagyonika 4, prathamasamaya manuSya 5 aprathamasamaya manuSya 6 prathama samaya deva 7 aprathama samaya 'deva 8 'paDhama samaya neraiyassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! jo prathama samaya nairayika hai usakI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! paDhama samaya neraiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM vi ekkaM samartha he gautama! jo prathama samana nairathika hai usakI sthiti jaghanya se bhI eka samaya kI hai aura utkRSTa se bhI eka samaya kI hai| 'apaDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI aprathama samaya nairayika kI jaghanya se sthiti eka samaya kama daza hajAra varSa kI hai aura utkRSTa se sthiti eka samaya kama tettIsa sAgaropama kI hai 'paDhama samaya tirikkhajoNiyassa jaha0 evaM - tiryanika 3, aprathama samaya tiyanika 4 prathama samaya manuSya " 5 aprathama samaya manuSya 6 prathama samaya deva 7 ane aprathama samaya deva 8 'paDhama samaya neraiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' 3 maapn| 'ke je prathama samayanarayike che, temanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela ''che 1 cha. // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha 'goyamA ! paDhama samaya neraiyassa jahaNNeNaM eka samayaM unakoseNa vi eka samaya 3 gautama ! re prathama samaya nirayika che, temanI sthiti jaghanyathI paNa eka samayanI che mana kRSTayI 51 me samayanI che. 'apaDhamasamayaneraiyassa jahaNNeNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI' maprathamasabhaya 32thi'kanI jaghanya sthiti eka samaya kama dasa hajAra varSanI che, ane utkRSTa sthiti bhe samaya 45 tetrIsa sAgaropamanI che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyarasa jahaNNeNaM eka samayaM unakoseNaM vi eka samayaM' prathama samayavatI tivyaninI dhanya
Page #1311
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1289 ekkaM samayaM prathamasamayatiryagyonikaraya jaghanyena utkarSeNa caikaM samayam / 'apaDhamasamayatirikkha joNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' ukoseNaM vinni paliovamAI samaUNAI' aprathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena samayona kSullakaM bhavagrahaNam utkarSeNa samayona tripalyopamAni / "evaM maNussANa vi jahA tirikkhajoNiyANaM' yathA tiryagyonikANAmevaM manuSyANAmapi / 'devANaM jahA nerahayANa' deva-nairikayoryathAyatham / 'neraiya devANaM jacceva Thii sacceva saMciTThaNA duvihANa vi' nairayikadevayoyavasthitiH saiva saMsthitiH dvividhayopi, dvayorapi samayaM ulkoseNaM ekkaM samayaM prathamasamayavartI tiryagyonika kI jaghanyasthiti eka samaya kI hai aura utkRSTa sthiti bhI eka samaya kI hai 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyasla jaha* khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUrNa, ukkoseNaM tinni paliovamAI samaUNAI' aprathama samayavartI tiryagyonika kI sthiti jaghanya se eka samaya kama kSullakabhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa sthiti eka samaya kama tIna palyopama rUpa hai / sabase choTA kSullaka bhava 256 AvalikA kA hotA haiN| 'evaM maNussANa vi jahA tirikkhajoNiyANaM' isI prakAra kI sthiti jaghanya aura utkRSTa se manuSyoM kI bhI hai / 'devANaM jahA NeraiyANaM ThiI' nairayikoM kI jaisI sthiti devoM kI hai| 'gairaiyadevANaM jacceSa ThiI sacceva saMciTThaNA duvihANa vi' prathama samayavartI nairathika aura aprathama samayavartI nairayika tathA prathama samayavartI deva aura aprathayaM samayavartI deva ina donoM meM jo bhava sthiti hai vahI kAyasthiti hai kyoMki sthiti eka samayanI che. ane utkRSTa sthiti paNa ekaja samayanI che. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNa' samaUNaM, ukkoseNe tinni. paliovamAiM samaUNAI' maprathamasabhayatI tiyayAni:nI sthiti jaghanyathI eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa che. ane utkRSTa sthiti eka samaya kama traNa palyopama rUpa che. sauthI nAne bhulakabhava 256 base chappana yAtina DAya cha, 'evaM maNussANa vi jahA tirikkhajoNiyANaM' me. prabhAlnI sthiti dhanya bhane thI manuSyonI ] che. 'devANaM jahA neraiyANaM tthiii| nayiThAnI prabhArI sthiti hI cha me pramANe hevAnI sthati cha. 'jeraiyadevANaM jacceva ThiI sacceva saMciThThaNA duvihoNa vi' prathama samayAvati nirayika tathA prathama samayavati deva ane aprathama samayavarti narayika ane aprathama samayavati deva e bannenI je bhavasthiti che. e ja pramANe temanI kAyasthiti che. kemake deva ane narayika e bannene eja bhAvapaNAthI ' jI0 162
Page #1312
--------------------------------------------------------------------------
________________ ! jIvAbhigamasUtre prathamA'prathamasamayordevanai rikayoryevasthiti rbhavasya saiva saMsthitiH kAyasya devanairayikANAM bhUyo bhUyastadbhAvabhAvitayA nairantaryeNotpAdA'yogAt iti / athaiSAM kAyasthitiH- 'paDhamasamayatirikkhajoNie NaM bhaMte / paDha0 kA kevacciraM hoI goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM unakoseNaM ekkaM samayaM prathamasamayatiryagyonikAH khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonikarUpeNa kAltaH kiyacciraM bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha - gautama ! jaghanyotkarSAbhyAmekaM samayaM kAyasthitiH / 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggaNaM samaUpraNaM vaNassaikAlo' aprathamasamaya tiryagyonikasya tu jaghanyena samayona kSullakaM bhavagrahaNam prathamasamayahInatvAtsamayonatA, utkarSeNa vanaspatikAlaH anantAnantAkAla: asaMkhyeyotsarpiNyavasarpiNIrUpaH kAlataH - kSetrato'sa' khyeyA lokAH / 'paDhamasamaya deva aura nairagrika ina do kA usI bhava rUpa se sIdhA janma nahIM hotA hai / 'paDhamasamaya tirikkhajoNieNaM bhaMte ! kolao kevacciraM hoI' he bhadanta ! prathama samayavartI tiryaJca kI kAryasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! jahaNeNaM ekkaM samayaM koseNaM evaM samayaM' he gautama prathama samayavartI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se bhI eka hI samaya kA hai / 'apaDhama samaya tirikkhajoNiyassaM jahanne khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNassaddakAlo' aprathama samayaghartI tiryagyonika jIva kI kAryasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kama kSudrabhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa haiM isa vanaspatikAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM ho jAtI haiM tathA kSetra kI apekSA asaMkhyAtaloka ho jAte sIdhA nRnma thartoM nathI. 'paDhamasamayatirikkhajoNieNaM bhaMte! kAlao kevacciraM hoiH De bhagavan!! prathabha sabhayavartI tiryathanI ayasthitinA Aja bheTakheo ahevAmAM Aveda- che-1 praznanI uttarasAM anuzrI ahe che. he 'goyamA ! jahaNaNaM eka samayaM ukkoseNaM vi" ekkaM samayaM he gautama ! prathama sabhayavarti tirya-: cainika jIvanI kAyasthitinA kALa jaghanyathI eka samayanA che. ane utkRSTathI cAlu 44- sabhayanA che 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNaNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM- ukkoseNa varNassai kAlo'. aprathama sabhayavatI' tirygyonijIvanI kAyasthinA kALa, jaghanyathI ekasamaya4ma kSudra bhava grahaNurUpa che. ane utkRSTathI, vanaspatiThANa - prabhANu-che, bhA vanaspati aNabhAM. asaM jyAta t piNIyA ane asakhyAta avasarpiNIyA thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI '~ 1290
Page #1313
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1291 maNassANaM jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM prathamasamayamanuSyANAM kAyasthitireka samayamubhAbhyAm samayAntare prathamasamayakhavizeSaNAyogAt / 'apaDhamasamayamaNusassa jahanneNaM khuDDaDAgaM bhavaggahaNaM samaUNa-ukkoseNaM timbhi paliovamAI puncakoDIpuhuttamamahiyAI' aprathamasamayamanuSyasya jaghanyena kSullaka bhavagrahaNaM- samayonam utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni / devanArakayostulyoktA pUrva kaaysthitiH| .. , athASTAnAmantaraM krameNa brUte-'paDhasamayaneraiyassa_NaM bhaMte !' prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! kiyacciraM kAlato'ntaram ? gautama ! 'aMtaraM pddhmsmyhaiN| 'paDhamasamayamaNussANaM jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM' prathamasamayavartI manuSyoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya' se eka samaya hai aura utkRSTa se bhI eka samaya hai isake bAda unase prathama samayavartItvarUpa vizeSaNa se viziSTatA nahIM rahatI hai 'apaMDhama samaya maNussassa janneNaM khuDDAgaM bhavaggahANaM samaUNaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM putvakoDiputtamamahiyAI' aprathama samayavarti manuSya kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kama kSudra bhava grahaNarUpa hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama rUpa hai ' aba sUtrakAra ina AThoM ke antara kA varNana karate haiM-'paDhamasamaya neraiyassa NaM bhaMte !' isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! jo nairayika prathama samayavatA hai usakA antara kAlako apekSA. asaNyAta : tha ya che. 'paDhamasamayamaNussANaM jahaNNeNaM evakaM samayaM ukkoseNaM vi ekkaM samayaM prathama samayavati manuSyAnI yasthitimA nyathI eka samayane che ane utkRSTathI paNa eka samayane che. te pachI temAM prathama samayapatitva 35 vizeSaguthI viziSTatva hetu nathI.. 'apaDhamasamaya maNussassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM ukkoseNaM samaUNaM tinni paliovamAiM puvvakoDi puhuttamama hiyAI'. maprathama-samayapati bhanuSyanIyasthitinA dhanyathI me4 samaya karma kSudra bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTathI pUrva keTi pRthaphatva adhika traNa palyopama rUya che. . ve 20 maahen| matanu na 42vAmA mAve che. 'paDhamasamaya neraiyassa NaM bhaMte ! // sUtra / gautamatvAmI prabhuzrI se pUchesa che ke he bhagavad je narayika prathama samayavati che. temanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe
Page #1314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1295 jIvAmigamastra neraiyassa jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAi 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' prathamasamayanairayikasya dazavarSasahasrANyantarmuhUrtAbhyadhikAni jaghanyenA'ntaram narakAnniHsRtya punarnarakAgamane vanaspatikAla utkarSeNeti narakAdudvayaM pAraMparyeNa vanaspatiSu gatvA'nantamapi kAlamavasthAnAt / 'apaDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' aprathamasamayanairayikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam samayA'dhikAntarmuhUrtam tacca-narakAdudvartyatiryaggarbha vA manuSyagarne vA'ntarmuhU sthitvA bhUyo narake tpadhamAnasya jJAtavyam (samayAdhikatA ca-prathamakitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! prathama samayavartI nairayika kA antara 'jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamanbhahiyAI jaghanya se eka antarmuhUrta adhika daza hajAra varSa kA hai aura 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkRSTa antara vanaspatikAla pramANa hai isakA tAtparya aisA hai ki daza hajAra varSa kI sthiti vAlA koI nAraka jIva naraka se nikala kara anyatra gati meM eka antarmuhUrta rahane ke bAda punaH nairayikoM meM utpanna ho jAtA hai usakI apekSA yaha jaghanya antara kahA gayA hai tathA utkRSTa antara naraka se nikala kara paramparA rUpa se vanaspatiyoM meM anantakAla taka janma lene vAle nAraka kI apekSA se hai 'apaDhama samaya neraiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM ghaNassaikAlo' aprathama samayavartI nairayika kAantara kAla kI apekSA jaghanya se eka samaya adhika antarmuhUrta kA hai aisA yaha antara naraka se nikala kara tiryaggati kI strI yA manuSyagati kI strI ke garbha meM eka antarmuhUrta taka raha karake bAda meM vahAM se maraNa kara punaH narakacha. -3 gautama ! bhatha sabhayatI naiyinu mata2 'jahaNNeNaM dasa vAsasa.. hassAiM aMtomuhuttamabhahiyAI' nyathI me matabhuta adhi46 se 2 varSanu cha. ane, 'ukoseNaM vaNassai kAlo kRSTa mata2 vanaspati pramANa cha. A kathananuM tAtparya e che ke-dasa hajAra varSanI sthitivALe kaI nAraka jIva narakamAMthI nIkaLIne bIjI gatimAM eka aMtamuhUrta rahyA pachI, pharIthI narayika paNAthI utpanna thaI jAya che. te apekSAe A jaghanya aMtara kahevAmAM Avela che. tathA utkRSTa aMtara narakamAMthI nIkaLIne paraMparA rUpe vanaspatimAM anaMta kALa sudhI janma levAvALA nArakanI apekSAthI che. 'apaDhamasamayaneraiyarasa jahaNNeNaM' aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' maprathama, samayavatI nairayikanuM aMtara kALanI apekSAthI jaghanyathI eka samaya adhika aMtamuhUrtanuM che. A pramANenuM A aMtara narakamAMthI nIkaLIne tirya
Page #1315
--------------------------------------------------------------------------
________________ . prameya dyotikA TIkA pra.7 su. 137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam samayasyA'dhikatvAt ) utkarSeNa vanaspatikAlaH | 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM do khuDDAga bhavaggahaNAI samaUNAI" jaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe samayone te ca kSullaka manuSyabhavagrahaNavyavadhAnAtprabhRti punastiryakSvevotpadya - mAnasyAva sAtavye tathAhi - ekaM prathamasamayonaM tiryak kSullakabhavagrahaNaM - dvitIyaM sampUrNameva manuSyakSullakabhavagrahaNam iti / 'ukkoseNaM vaNassakAlo' prathamasamayatiryagyonikasyAntaraM vanaspatikAMka utkarSeNa tadatikrame manuSya bhavavyavadhAnena bhUyaH prathamasamaya tirthaktvopapatteriti / gati meM utpanna hue nAraka kI apekSA se hai 'paDhamasamayatirikkhajoNissa jahane do khuDDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI' prathamaM samaya vartI tiryagyonika jIva kA kAla kI apekSA jaghanya antara eka samaya kama do kSudra bhava grahaNarUpa hai ye do kSullaka bhava kSullaka tiryaJca evaM kSullaka manuSya ke haiM - ' arthAt ina do kSullaka tiryazcaM kSullaka manuSya bhavoM ko lene ke bAda punaH vaha prathamasamayavartI tiryagyonika jIva ho jAtA hai isa taraha punaH choDI huI prathama samayavartI tiryagyonika avasthA ko prApta karane meM use ina do kSullaka bhavoM kA vyavadhAna jaghanya se kahA gayA hai tiryak kSullaka bhava kA grahaNa usakA eka samaya kama kA hotA hai aura kSullaka manuSya bhava kA grahaNa sampUrNa samaya kA hotA hai tathA 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' isa prathama samaya vartI tiryagyonika jIva kA utkRSTa vanaspatikAla pramANa hai itane kAla ko samApta karake vaha manuSya bhava lekara punaH vahAM se prthmgaMtinI strI athavA manuSya gatinI strInA ga'mAM eka 'a MtarmuhUta sudhI rahIne te pachI tyAMthI marIne pharIthI naraka gatimAM utpanna 'thayelAM nArakunI apekSAthI che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM do khuDDogaM bhavaggahaNAIM samaUNAI' prathama sabhayavartI tiryagyoni bhavatu ajanI apeM kSAthI jaghanya * aMtara eka samaya kama e kSudra bhava 'grahaNa rUpa che. A khe kSullakabhava kSullaka ti ca ane kSullaka manuScAnA che. arthAt A e kSullaka tiya ca ane kSullaka manuSyeAnA bhavAne lIdhA pachI pharIthI te prathama samaya vatI tiSyeAnika jIva thaI jAya che. A rIte pharIthI cheDelI prathama samaya vati tiya caiAnika avasthAne prApta karavAmAM tenA A be kSullaka bhavAnu vyavadhAna-aMtara jaghanyathI kahevAmAM Avela che. ti ka kSullaka bhavanuM grahaNa tenu eka samaya krama hovu e che. ane kSullaka manuSya bhava grahaNa sa pUrNa sbhyn| thAya che. tathA "ukkoseNaM vaNarasaikAlo' yA prathama sabhayavatI tithe. aiAnika jIvanuM utkRSTa aMta vanaspati kAla pramANunu che. eTalA kALane
Page #1316
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana 'apaDhamasamaya tirikkha joNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM samayAhiyaM' aprathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena samayAdhikakSullakabhavagrahaNam / tattu-tiryagyonikakSullakabhavagrahaNacaramasyA'dhikRtA'prathamasamayatvAt tatra mRtasya manuSya kSullaka bhavagrahaNena vyavadhAne sati tiryaktvenotpadyamAnasya prathamasamayAtikrame jJAtavyam aprathamasamayAntarasyaitAvanmAtratvAditi / 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhutaM sAirege' utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam devAdibhavAnAmetAvatkAlatvAt / 'paDhamasamayamaNUsassa jahaNNeNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAI samaUgAI samayavartI tiryagyonika jIva ho jAtA hai / 'apaDhama samayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM aprathama samaya vartI tiyagyonika jIva kA antara jaghanya se eka samaya adhika kSullaka bhavagrahaNa, rUpa hai aura 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuTutta' utkRSTa se sagaropamazata pRthaRtva rUpa hai isakA tAtparya aisA hai ki tiryagyonika jIva kA jo kSullakabhava ke grahaNa karane kA caramasamaya hai vaha aprathama samayarUpa hai isa aprathama samaya meM mRta huA vahajIva manuSya kA kSullaka bhava grahaNa karane rUpa vyavadhAna se vyavahita ho jAtA hai phira vaha puna: aprathama samayavartI tiryaka rUpa se utpanna. ho jAtA hai arthAt aprathama samayavartI koI tiryagyonika jova mara kara manuSya ke kSullaka bhava ko dhAraNa karane vAlA ho gayA aura phira vaha vahAM se bhI mara kara punaH apanI pUrva kI sthiti meM A gayA to isa paristhiti meM use apanI pUrvasthiti prApta karane meM eka samApta karIne te manuSyabhava dhAraNa karIne pharIthI tyAMthI prathama samaya vatI tiyayoni 1 2 laya che. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNeNaM khuDAgaM bhavara-haNaM samayAhiyaM maprathamasamayavatI tiya yoni parnu tara dhanyathI 4 ,samaya madhikSusa ma Da 35 cha. mane 'ukkoseNaM sAgarotramasayapuhutta utkRSTathI sAgarI5ma zata pRthatva 35 che. mA 4thananu, tAtparya evuM che ke- tinika jIvane kSullaka bhava grahaNa karavA rUpa je zarama samaya che, te aprathama samaya rUpa che. A aprathama samayamAM marela te! jIva manuSyanA kSullaka bhava grahaNa karavA rUpa vyavadhAnathI vyarvahita-vyavadhAna vALa thaI jAya che. te pachI te pharIthI aprathama samayavatI tiryagenika paNathI utpanna thaI jAya che. arthAt aprathama samayavatI ke tiryagenika, jIva marIne manuSyanA kSullaka bhavane dhAraNa karavAvALo thaI jAya che ane te pachI te tyAMthI paNa marIne pharIthI te pitAnI pahelAnI sthitimAM AvI .
Page #1317
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1295 prathamasamayamanuSyasyAntaraM dve kSullake bhavagrahaNe samayone 'ukoseNaM vaNassaikAlo utkarSeNa vanaspatikAlaH, tiyaksUtravadatra bhAvanA kAryA / 'apaDhamasamayamaNUsassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathamasamayamanuSyasya jaghanyena samayAdhika kSullakaM bhavagrahaNam / 'ukoseNaM vaNassaikAlo' utkarSeNa vnsptikaalH| samaya adhika jo manuSya bhava kA kSullaka bhava hai usakA vyavadhAna hone se yaha aprathama samayavatI tiryagyonika jIva ko eka samayA: dhika kSullaka bhava grahaNa karane rUpa byavadhAna hotA hai / yaha vyavadhAna hI usakA antara hai kyoMki aprathama samaya kA pramANe itanA hI hotA hai / utkRSTa se jo antara kahA gayA hai vaha devAdikoM ke bharSa grahaNa karane rUpa vyavadhAna se vyavahita hue jIva kI apekSA se kahA gayA hai| kyoMki devAdika bhavoM kA kAla itane pramANa vAlA hotA hai| ___ manuSya bhava ke antara kI vaktavyatA-prathama samayavartI manuSyayonika jIva kI aura aprathama samayavartI manuSyayonika jIva kI antara vaktavyatA-'tiryagyonika jIva ke antara kI vaktavyatA jaisI hI hai parantu yahAM para vyavadhAna tiryazvagati ke kSullaka bhavagrahaNa karane se kahanA cAhiye yahI vAta 'paDhamasamaya maNussassa jahanneNaM do khuDDAI bhavaggahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' isa sUtra, bArA prakaTa kI gaI hai / 'apaDhamasamayamaNussassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathamasamayavartI manuSya kA antara jaghanya jaya te A paristhitimAM tene pharIthI pitAnI pahelAnI sthiti prApta kare vAmAM eka samaya adhika je manuSya bhavane kSullaka bhava grahaNa karavA rUpavyavadhAna thAya che, e vyavadhAna ja tenuM aMtara che. kemake-aprathama samayanuM pramANu eTaluM ja hoya che. utkRSTathI je aMtara kahyuM che, te devAdikanA, bhava grahaNuM karavA rUpa vyavadhAnathI vyavadhAna vALA thayela chavanI apekSAthI kahevAmAM Avela che kemake-devAdika bhavane kALa eTalA pramANuvALo hoya che. * manuSya bhavanA aMtaranuM kathana prathama samayavatI manuSyanika jIvana ane aprathama samayavatI manuSyanika jIvanA aMtaranuM kathana tiryanika jIvanA aMtaranA kathana. pramANa 04 che. pAta 'paDhamasamayamaNussassa jahaNNeNaM do khuDDAI bhavaggahaNAI samaUNAI' ukkoseNa vaNassaikAlo' - sUtra dvArA pragaTa 420 cha...' "apadamasamayamaNussassa jahaNNeNa khuDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' maprathama sabhayavatI
Page #1318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1296 jIvAbhigamasye 'devANaM jahA neraiyANa' devAnAntu yathA nairayikANAm 'jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAI ukko0 vaNassaikAlo, apaDhamasamaya. jaha0 aMto. ukko0 daNassaikAlo' dazavarpasahasrANi-antarmuhartAbhyadhikAni jaghanyena vanaspatikAlazcotkarSeNa / aprathamasamayadevAnAM jaghanyenAntarmuhUrtam vanaspatikAla utkaNeti / * atha caturNA prathamasamayAnAM pArasparikamalpavahukhaprakAraH 'eesiNaM bhaMte! eteSAM prathamasamayastha-nairayika-tiryagyonika-manuSya-devAnAM katare katarebhyoM 'lpA bahukA stulyA vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! sancasthovA paDhamasamayamaNussA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH zreNyasaMkhyese samayAdhika kSullaka bhava grahaNa rUpa hai 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai 'devANaM jahANeraDyA NaM nairayikoM kA antara jaghanya se antarmuhAdhika 10 hajAra varSa kA aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa jaisA kahA gayA hai-vaisA hI antara kali devoM kA bhI jAnanA cohiye| aba satrakAra prathama samayavartI. cAroM ke pArasparika alpabahutva ko kathana karate haiM-'eesi gaMbhaMte ! he bhadanta ! ina prathama samayavatA nairathika tiryagyonika, manuSya aura devoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiN| kauna kinakI apekSA gharAvara haiM / aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA savvatthovA paDhamasamaya maNussA' he gautama ! saMbase kama prathama samayavartI manuSya haiN| kyoMki inakA pramoNa zreNI bhanudhyatu bhAtara dhanyathA samayAdhi la1 saya 35 cha. 'ukkoseNa varNassaikAlo' - mana utkRSTathI vanaspati ra pramANa cha. 'devANaM jahA NeraiyANa' nacikenuM aMtara jaghanyathI aMtamuhUrta adhika 10 dasa hajAra varSanuM ane uSTathI vanaspati kAla pramANe je kahevAmAM Avela che. e ja pramANene aMtarakALa ne paNa samaje. have sUtrakAra prathama samayavartI miracika tinika, manuSya, ane deva zya ,yaaren| 52252nA 2565 matpanu 4thana 42 che. eesiNaM bhaMte !' bhagavana A prathama samayavatI narayika, tiryanika, manuSya, ane devAmAM kANa kenA karatAM alpa che? koNa kenAthI vadhAre che? keNa kenI barAbara che ane keNa kenAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che -gAyamA savvatthovA paDhamasamayamaNussA', gautama ! sauthI maach| prathama
Page #1319
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyayotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1997 yabhAgamAtrasvAt, 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' tataH prathamasamayanairayikAH asaMkhyeyaguNAH prabhUtanairayikANAmekasamaye utpAdasaMbhAvAt / 'paDhamasamayadevAH asaMkhejjaMguNA' tataH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH vyantara - jyotiSkANAM: prabhUtAnAmekasamaye utpAdasaMbhavAt / 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyA asaMkhejjaHguNA' tato'saMkhyeyaguNAH prathamasamayatiryagyonikAH iha ye nArakAdi gatitrayA Agatya tiryaktvaprathamasamaye vartante-te prathamasamayatiryazcaH tato yadyapi prati-- nigodamasaMkhyeyo bhAgaH sadA vigrahagati samayavartI labhyate tathApi-nigodA.. nAmapi tiryaktvAd na te prathamasamayatiryazvaH ta ebhyaH saMkhyeyaguNA ev| - * . athA'prathamasamayAnAmepAmalpabahutvam-'apaDhamasamayaneraiyANaM jApa apaDhamake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai 'paDhamasamayaneraDyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA prathama samayavartI nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika hai| kyoMki eka samaya meM prabhUta aneka-nArakoM kA utpAda ho sakatA hai 'paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA prathama samayavartI jo devaM haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki eka samaya meM aneka vyantara aura jyotiSka devoMke utpAdakA saMbhava hai 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA prathama samayavartI jo tiryagyonika jIva hai ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM / jo nAraka Adi gati trasa se Akara ke tiryazcAvasthA ke prathama samaya meM rahate haiM ye prathamasamayavartI tiryaJca haiN| zeSa nahIM / aise tiryazca hI pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika kahe gaye haiN| ___ aba prathama samayavartI inhIMcAroM kA alpavahutva dikhAyA jAtA samayavatI manuSya che. kemake temanuM pramANa zreNInA asaMkhyAtamAM bhAga mAtra cha. 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' tn| 42di prathama sabhayatI naiyi4 asa khyAtagaNuM che. kemake eka samayamAM prabhUta aneka nArakane utpAda thaI laya che. paDhamasamayadevA asaMkhejjagaNA' tanA 42tAM prathama samayavatI' ? deva che. te asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake eka samayamAM aneka vyakhtara bhana yAti hevAna pAta sana cha. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asNkheiLA tenA karatAM prathama samayavatI je tiryaMcenika jIva che. teo ane sakhyAtagaNuM vadhAre che je nAraka vigere gati trasamAMthI AvIne tiya cAvasthAnA prathama samayamAM rahe che. teo prathama samayavatIya tiryaMca che. bAkInA nahIM evA tija pUrvanA karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre kahevAmAM Avela cha. tebha sabhA have aprathama samayavartI e cAreyanuM alpa bahutva kahevAmAM Ave che. mI013
Page #1320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1298 jIvAbhigamasUtre samayadevANaM evaM ceva appAbahu0 aprathamasamayanairayikANAM yAvadaprathamasamayadevAnAm evamevAlpavahutvam-eteSAM khalu bhadanta ! katare katarebhyo'lpA vA.' gautama! sarvastokA aprathamasamayamanuSyAH zreNyasaMkhyeyabhAgatvAt tadapekSayA'prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH / aMgulamAtrakSetrapradezarAzeH prathamavargamUche dvitIyavargamUlena guNite yAvAnpradezastasya rAzistAvatpramANAsu zreNISu yAvanta AkAzapradezAstAvatpramANatvAt / tato'prathamasamayadevA a0 tato'prathamasamayatiryajyonikA anantaguNAH vanaspatInAmanantatvAt / hai| 'apaDhamasamayaneraiyANaM jAba apaDhamasamayadevANaM evaM caiva appA bahu' aprathama samayavartI nairayikoM kA aura yAvata aprathama samayavartI devoM kA alpabahutva isI prakAra se hai-arthAt gautama ne prabhu se aisA pUchAM ki he bhadanta ! aprathamasamayavartI nairayikoM se lekara aprathama samayavartI devoM taka ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kinase vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvasthovA apaDhamasamayamaNussA' he gautama ! sabase kama aprathamasamayavartI manuSya haiM / kyoMki inakA pramANa aNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai| inakI apekSA aprathama samayavartI nairayika asaMkhyAtaguNe adhika haiM / kyoMki inakA pramANa aGgulamAtra kSetra meM jo pradeza rAzi hai usa rAzi kA prathama jo vargamUla ho ve usa varga mUla meM usI rAzi ke dvitIya varga mUla se guNA karane para jitanI pradezarAzi Ave utanI "apaDhamasamayaneraiyANaM jAva apaDhamasamayadevANaM evaM ceva ApAbahu' maprathama samaya vatI narayikanuM ane yAvat aprathama samayavatI devanuM alpa bahutva eja pramANe che. arthAt gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavana ane prathama samayavatI nirayikathI laIne aprathamasamayavatI deve sudhImAM keNa, kenethI alpa che? keNa kenAthI vadhAre che? keNa kenI barobara che? ane By nAthI vizeSAdhi4 cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha hai 'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNussA' gautama / sauthI mAchA maprathama samayavatI manuSya che. kemake temanuM pramANu zreNInA asaMkhyAmAM bhAga pramANa mAtra che. tenA karatAM aprathama samayavatI narayika asaMkhyAtagaNuM vadhAre che, kemake temanuM pramANa aMgulamAtra kSetramAM je pradeza rAzi che. te rAzinuM je paheluM vargamULa hoya, e varga mULathI guNavAthI jeTalI pradeza rAzI Ave eTalI prardeza rAzI pramANa zreNimAM jeTalA AkAza pradeza che. tenI barAbara che
Page #1321
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1299 * athaiSAM prathamA'prathamasamayagatA'lpabahutvamAha - 'eesi NaM - paDhamasamayanera - apaDhamasamayaneraiyANaM kayare kayarehiMto 0 ' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairavikANAmaprathamasamayanairayikANAM katare katarebhyo'lpA bahukA stulyAvizeSAdhikAveti prazne bhagavAnAha - gautama ! 'savvotthovA paDhamasamayaneraiyA' prathamasamayanairayikAH sarvastokAH ekasamaye saMkhyAtItAnAmapi stokAnAmevotpAdAt / 'apaDhamasamaya neraiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo'prathamasamayanairayikA asaMkhye 1 pradezarAzi pramANa zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM unake barAbara hai / inakI apekSA aprathama saprayavatIM deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| kyoMki vyantara aura jyotiSka deva adhika haiM / inakI apekSA aprathama samayavatA tiryagyonika anantaguNe adhika hai kyoMki vanaspatiyoM kA pramANa ananta kahA gayA hai / aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM - 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamaMtha raiyANaM apaDhamasamaya neraiyANaM kayare kayarehiMto' he bhadanta / ina prathama samayavartI aura aprathama samayavartI nairayikoM ke bIca meM htra fort apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kisase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - gautama ! 'savvatthovA paDhamasamayaneraiyA' he gautama ! sabase kama prathama samaya ke nairayika haiM ? kyoMki eka samaya meM saMkhyAtIta aise nArakI alpa hI utpanna hote haiM / inakI apekSA 'apaDhamasamaya neraiyA asaMkhejjaguNA' aprathama samayavartI jo nairayika tenA karatAM aprathamasamayavatI deva asakhyAtagaNA vadhAre che. kemake vyantara ane jayAti deva vadhAre che tenA karatAM aprathamasamayavatI tizyonika jIva anaMtagaNA vadhAre che. kemake vanaspatiyonu pramANu anaMta kahevAmAM Avela che. have gautamasvAmI anuzrIne yevu che che 'eesiNaM bhaMte! paDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamayaneraiyANaM kayare : kayarehiMto' De lagavan yA prathama samayavatI ane aprathamasamayavatI nairayikAmAM kANukAnA karatAM alpa che? kANu kAnA karatAM vadhAre che? kANu kAnI kharAkhara che ? kANu kAnA karatAM vizeSAdhi4 che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI cheDe 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayaneraiyA' he gautama! sauthI mochA prathama sabhayanA nairyi| che, kemake eka samayathI sakhyAtIta evA nArakIyo alpa ja hAya che. tenA 42di 'apaDhamasamayaneraiyA asa khejjaguNA' aprathama sabhayavartI ne nairayiSTha
Page #1322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1300 jIvAbhigama yaguNAH cirakAlAvasthAyinAM teSAmanyAnyotpAdenA'tiprabhUtabhAvAt / "evaM samve evaM sarve tiryagyonikamanuSyadevAnAM prathamasamayasthAH sarvastokAH aprathamasamayasthA asNkhyeygunnaaH| athaipAM prathamA'prathamasamayAnAM samudAyena parasparamalpavahutvam 'eesi. paDhamasamayaneraiyANaM jAva apaDhamasamayadevANaya kayare kayarehito0' prathamAshaiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki cirakAlAvasthAyI nArakiyoM ke bIca meM anya 2 nArakiyoM kA utpAta hotA rahatA hai / isaliye unakA pramANa bahuta ho jAtA hai / 'evaM sabve' isI taraha se tiryagyonika manuSya aura devoM ke bIca meM prathama samayastha tiryagyonika, manuSya aura deva sabase kama haiM aura aprathama samayavartI tiryagyonika, manuSya aura deva apane meM ke prathama samayavartI tiryag manuSya aura devoM kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM / arthAt tiryagyonika jIvoM meM jo prathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve saba se kama hai aura inakI apekSA jo prathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve saMkhyAtaguNeM adhika hai / isI taraha se prathama samayavartI manuSya saya se kama hai aura aprathama samayavartI manuSya inakI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika hai / kyoMki saMmUcchima manuSya bhI isameM A gaye haiM isI prakAra prathama samayavartI deva saba se kama haiM aura aprathama samayavartI deva unakI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika hai| che, teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake cirakALanI avasthAvALA nArakImAM bIjA bIjA nArakIne utpAda thatuM rahe che. tethI temanuM pramANa padhAre tha/ taya che. 'evaM savve' se prabhArI tiyAni , manuSya mana hevAmA prathamasamayavatI tinika, manuSya ane deva sauthI a5 che. ane A prathama samayavatI tiryAnika, manuSya ane deva pitAmAnA prathama samayavatI tiryagU, manuSya ane henA karatAM asaMkhyAtagaNu vadhAre che. arthAta tirya penika jImAM je prathamasamayavartI tiryanika jIva che, teo sauthI ochA che. ane tenA karatAM je prathamasamayavartI tiyanika jIva che, teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. e ja pramANe prathama samayavatI manuSya sauthI alpa che. ane aprathama samayavatI manuSya tenA karatAM asaMkhyAtagaNu vadhAre che. kemake saMmUThThima manuSya paNa temAM AvI jAya che. e ja pramANe prathama samayavatI ke sauthI ochA che. ane aprathama samayavatI deva tenA karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. have gautamasvAmI prabhuzrIne AnA samudAyane uddezIne a5 bahuva
Page #1323
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1301 prathamasamayanairayikatiryagyonikamanuSyadevAnAM katarebhyaH katare'lpA vA0 ? bhagavAnAha-gautama, ! 'savvatthovA paDhamasamayamaNussA' prathamasamayamanuSyAH sarvastokAH ekasmin saMkhyAtItAnAmapi stokAnAmevotpAdAt / 'apaDhamasamayamaNussA asaMkhejaguNA' tebhyaH aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH cirakAlAvasthAyitayA'tiprabhUtatvena labhyamAnAt 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA' paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' tebhyaH prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH tebhyo ____ aba gautama ! prabhu se inake samudAya ko lekara alpabahutva Adi ko pUchate hai / he bhadanta ! prathama samayavartI aprathama samayavartI tiryagyonika Adi jIvoM meM kauna kinakI apekSA alpatvAdi vizeSaNa vAle haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'savvatthovA paDhamasamaya maNussA' saba se kama prathama samayavartI manuSya haiM kyoMki prathama samaya meM aise manuSya kama hI utpanna hote hai jo saMkhyAtIta ho |'aphmsmy' aprathama samayavartI jo manuSya haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki aprathama samaya meM jo manuSya hote haiM ve cirakAlAvasthAyI hone ke kAraNa bahuta adhika pAye jAte haiM / inakI apekSA aprathama samayavartI nairayika asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki eka samaya meM bhI. bahuta adhika nAraka jIvoM kA utpAda ho sakatA hai inakI apekSA prathama samayavartI deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / kyoMki vyantara jyotiSka devoM kA eka bhI samaya meM pracuratA se kadAcit utpAda ho sakatA hai| inakI apekSA prathama samayavartI tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNe vigere saMbaMdhI prazna kare che. ke he bhagavan! prathama samayavartI apramatha samayavatI tiryanika vigere jIvomAM keNa kenA karatAM alpa vigere vizessopaay cha 1 mA praznAnA uttaramA prabhuzrI 4 cha 2-3 gautama ! 'savvattho. vA paDhamasamayamaNussA' sauthI ch| prathama sabhayavatI manuSyo che, bha-prathama samayamAM evA manuSya thaDAja utpanna thAya che. ke je saMkhyAtIta hoya che. 'apaMDhamasamaya' maprathama samayavatI bhanuSya cha, temA masayAtaga dhAre che. kemake aprathama samayamAM je manuSya hoya che teo cirakAlAvasthAthI hevAnA kAraNe ghaNuM vadhAre maLI Ave che. tenA karatAM aprathama samayavatI nairayika asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake-vyantara ane jyotiSka dene utpAta eka samayamAM kadAca pracuratA thI thaI zake che tenA karatAM prathama samaye vatI tiyanika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake-temane utpAta
Page #1324
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - 1302 - jIvAbhigamana devAzcA'saMkhyeyaguNAH / uktyukteH| 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA'tebhyo devebhyaH prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH nArakavarjagatitrayAdapi utpAdasambhavAt, 'apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejjAguNA' tato'saMkhyeyaguNAH aprathamasamayanairayikAH aMgulamAtrakSetrapradezarAzeH prathamavargamUle dvitIyavargamUlena guNite .yAvAnpradezarAzistatpramANatvAt / 'apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' tebhyaH aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, tebhya aprathamasamayatiryagyonikAstu anantaguNAH vanaspatijIvAnAmanantatvAt / upasAramAha-'se taM aTThavihA saMsArasamAvannagA jIvA paNNattA' evaM ta ete saMsArasamApannakA jIvA aSTavidhA prajJaptAH iti suu0||137|| iti saptamyAM pratipattAvaSTavidhapratipattiH // adhika haiM / kyoMki inakA nAraka ko choDakara gati sa se bhI utpAda hotA hai| inakI apekSA aprathama samayavatAM narayika asaMkhyAta guNe adhika haiM kyoMki aMgula mAtra kSetra pradezarAzi ke prathama vargamUla meM usI rAzi ke vittIya vargamUla se guNA karane para jitanI pradezarAzi AtI hai, utanA pramANa isakA kahA gayA hai / inakI apekSA aprathamasamayavartA tiryagyonika jIva anantaguNeM adhika haiN| kyoMki vanaspatikAyika jIva ananta haiM / 'settaM aTThavihA saMsAra samAvanagA jIvA paNNattA' isa prakAra se yaha spaSTIkaraNa oTha prakAra se saMsArI jIvoM ke sambandha meM kiyA gayA hai // 137 // . zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyokhyA meM sAtavIM pratipatti samApta // 7 // nArakane choDIne gati trayamAM paNa thAya che. tenA karatAM aprathamasamayavartI narayika asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake AMgaLa pramANa kSetra deza rAzinA prathama varga mULamA eja rAzInA bIjA vargamULathI guNavAthI jeTalI pradeza rAzI Ave che. eTaluM pramANa temanuM kahevAmAM Avela che. tenA karatAM A prathama samayavatI tiyanika jIva anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-vanaspati 4yi 71 mana ta cha. 'settaM aDhavihA saMsArasamApannagA jIvA paNNattA' 21 pramANe A spaSTI karaNa ATha prakAranA saMsArI jInA saMbaMdhamAM karavAmAM sAvata cha. // sU. 137 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita chavAbhigama sUtranI prameyotikA TIkAnI sAtamI pratipatti samApta che
Page #1325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1303 prameyadhotikA TIkA pra.8 sU.138 navavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam athASTamI pratipattiH tatra navavidha pratipattimAha* mUlam-tattha NaM je te evamAhaMsu navavihA saMsArasamA. vanagA jIvA te evamAhaMsu-puDhavIkAiyA AukkAithA teu, kAiyA-vAukAiyA-vaNassaikAiyAbeiMdiyA-teiMdiyA-cau.. ridiyaa-pNciNdiyaa| ThiI savvesi bhANiyavvA / puDhavIkAMi. yANaM saMciTaNA puDhavIkAlo jAva vAukAiyANaM, vaNassaINaM vaNassaikAlo, beiMdiyA teiMdiyA-cauridiyA saMkhejjaM kAlaM; paMciMdiyANaM sAgaropamasahassaM sAiregaM / aMtaraM samvesiM aNataM kAlaM vaNastaikAiyANaM asaMkhejja kAlaM / appAbahugaM, sabasthovA paMciMdiyA cauridiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA, beiMdiyA visesAhiyA, teukAiyA asaMkhejaguNA, puDhavIkAiyA-AukAiyA-vAukAiyA visesAhiyA vaNassaikAiyA annNtgunnaa| se taM navavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA ||suu0 138 // Navaviha paDivattI samattA // , chAyA-tatra khalu ye te evamuktavanto navavidhAH saMsArasamApanakA jIvAsta eva muktavantaH pRthivIkAyikA:-apkAyikA:-tejaskAyikA:-vAyukAyikA:vanaspatikAyikAH-dvIndriyA-strIndriyAzcanurindriyAH pnycndriyaaH| sthitiH sarveSAM bhaNitavyA / pRthivIkAyikAnAM 'saMciTThaNA' saMsthitiH pRthivIkAlo yAvad vAyukAyikAnAm vanaspatInAM vanaspatikAlaH, dvIndriyA strIndri. yAzcaturindriyAH saMkhyeyaM kAlam pazcandriyANAM sAgaropamasahasraM sAtirekam / antaraM sarveSAmanantaM kAlam vanaspatikAyikAnAmasaMkhyeyaM kAlam / alpavahutvam sarvastokAH paJcendriyA caturindrayA vizeSAdhikAH trIndriyA vizeSAdhikAH dvIndriyA vizeSAdhikA: tejaskAyikA asaMkhyAH pRthivIkAyikA akAyikA vAyukAyikA vizeSAdhikAH vanaspatikAyikA anantaguNAH / ta ete navavidhAH saMsArasamApanakA. jIvA prajamA s013||
Page #1326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1304 fiermagamasUtre // navavidha pratipattiH // TIkA- 'tattha NaM je te evamAhaMsu NavavihA saMsArasAmAvannagA jIvA te evamA puDhavAiyA AukAiyA teukAiyA vAukAiyA vaNassaikAiyA, iMdiyA- te iMdiyA - cauriMdiyA paMcidiyA' tatra khalu ye te dayArdracittA evamuktavanto - navavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH santi ta evamuktavantaH - pRthivIkAyikAH aSkAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikA yikAH dvIndriyAtrIndriyAzcaturindrayAH paJcendriyAH, ta ete catvArastrasA saMkalanayA navavidhA jIvAH pradarzitAH / athaiSAM sthitiH 'ThiI savvesiM bhANi - roat' sthiti fvAnAM bhaNitavyAH / tathAhi - pRthivIkAyikasya jaghanyato'ntamuhUrtam u karpato dvAviMzatirvarSasahasrANi 1 aSkAyikasyA'ntarmuhUrtam - saptavarSa - aSTamI pratipatti 'tatthaNa je te evamAhaMsu navavidhA saMsAra samAvannaga jIvA' - I0 / TIkArtha- gautama se prabhu aisA kaha rahe haiM ki jina AcAryo ne aisA kahA ki saMsArI jIva nau prakAra ke haiM unhoMne isa sambandha meM aisA vivecana kiyA hai - 'puDhavIkAiyA AkkAiyA, ukkAiyA, ghAukAiyA, vaNassaikAiyA, veiMdiyA, teiMdiyA, 'cauriMdiyA, paMciMdiyA' pRthivIkAyika 1 aSkAyika 2 tejaskAyika 3 vAyukAyika 4 vanaspatikAyika 5 doindriya 6 teindriya 7 cauindriya 8 aura paMcendriya 9 isa prakAra ke saMsArI jIva haiM 'ThiI savvesi bhANiyavvA' yahA~ saba kI sthiti kA varNana karanA cAhiye-jaise pRthivIkAyika ekedriya kI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI hai| akAdhika jIvoM kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI navamI pratipattinA Arabha 'tattha NaM je te evamAhaMsu navavihA saMsArasamAvannagajIvA' ityAhi. TIkA-gautamasvAmIne prabhuzrI evu' kahe che ke je AcArca/e evuM hela ke-sa'sArI jIva nava prakAranA che. teoe A samadhamAM evu' aDesa che hai-'puDhavIkAiyAM AukAiyA, teukAiyA; vAukAiyA, vaNassaikAiyA, iMdiyA, te iMdiyA, cauriMdiyA, paMci diyA' pRthvI Aya 1 saya 2 tensya 3 vAyukAyika 4 vanaspatikAyika pa e IMdriya 6, te indriya cha, cauiMdriya 8 Ane yathendriya 8 bhA rIte nava prahAranA saMsArI bhave che. 'ThiI savvesiM bhANiyavvA' aDIyAM madhAnI sthitinu vArjuna 4rI sevu leAme nebha-pRthvI kAyika ekendriyanI jaghanya sthiti aMtarmuhUtanI che. ane utkRSTa sthiti 22 khAvIsa hajAra varSanI che, aSThAyika jIvAnI jaghanya sthiti eka ata
Page #1327
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1305 prameyadyotikA TIkA pra. 8 sU.138 navavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNamsahasrANi 2 tejaskAyikasyAntarmuhUrtam- trINi rAtraMdivAna 3 vAyukAyikasyAntarmuhUrtam- trINi varSasahasrANi 4 vanaspatikAyikasyA'ntarmuhUrtam - dazavarSa sahasrANi 5 dvIndriyasyAntarmuhUrtam - dvAdazasaMvatsarAn 6 trIndriyasyA'ntarmuhUrtamekonapaJcAzadrA tridivAni 7, caturindriyasyA'ntarmuhUrtam - paNmAsAn 8 paJcendriyasyAntarmuhUrtam-trayastriMzatsAgaropamANi 9, jaghanyotkarSAbhyAM sthitiH / saMprati kAya sthitimAha - 'puDhavIkAyANaM saMciNA puDhavIkAlo jAva vAukAiyANaM' pRthivIkAyikAnAM saMciNA - kAryasthitiH pRthivIkAlam asaMkhyeyaM kAlaM / hai aura utkRSTasthiti sAta hajAra varSa kI hai| tejaskAyika jIvoM kI jaghanyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se tIna dina rAta kI hai vAyukAyika jIvoM kI sthiti jaghanya se eka antamuhUrta kI hai aura utkRSTa se tIna hajAra varSa kI hai vanaspatikAyika jIvoM kI jaghanyasthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti daza hajAra varSa kI hai hIndriya jIva kI jaghanyasthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti 12 varSa kI hai teindriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti 49 dinarAta kI hai cauindriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti chaha mAsa kI hai pazcendriya jIva kI jaghanyasthiti eka antarmuhUrta kI hai / aura utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI hai / 1 kAya sthiti - 'puDhavikAiyANaM saMciNA puDhavikAlo jAva vAukkAiyANaM' pRthivIkAdhika jIvoM kI kAyasthiti asaMkhyAta kAla 'hU'nI che. ane utkRSTa sthiti sAta hajAra varSoMnI che. tejaskAyika jIvenI jaghanyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUnI che. ane utkRSTathI traNa divasa rAtanI che. vAyukAyika jIvAnI sthiti jaghanyathI eka antarmuhUtanI che, ane utkRSTathI traNa hajAra varSInI che. vanaspatikAyika jIvAnI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUta nI che. ane utkRSTa sthiti dasa hajAra varSoMnI che. e IMdriyavALA jIvAnI jaghanya sthiti eka atarmuhUtanI che ane utkRSTa sthiti 12 khAra vanI che. traNa IMdriyavALA jIvAnI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUtanI che. ane utkRSTa sthiti 49 egaNa pacAsa divasa rAtanI che. cAra iMdriyavALA jIvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUnI che. ane utkRSTa sthiti cha mAsanI che. pacendriya jIvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUta'nI che. ane utkRSTa sthiti tetrIsa sAgarApamanI che. kAyasthitinuM kathana puDhavIkAiyANa saMciNA pRDhavikAlo jAva vAu kAiyANaM' 'pRthvI aDi jI0 164
Page #1328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1306 jIvAmigamasUtra saMcA'saMkhyeyotsapiNyavasarpiNI kAlarUpaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH / evam-aptejo vAyukAyikAnAM kAyasthitiH pRthivIkAlapramANaiva / 'vaNassaINaM varNassaikAlo' vanaspatInAM vanaspatikAlaM kAyasthitiH anantaM kAlamanantA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH Avali. kAyA asaMkhyeyo bhAgaH iti / 'beiMdiyA-teiMdiyA-cauriMdiyA saMkhejja kArla dvIndriya-trIndriya-caturindriyANAm saMkhyeyakAlaM kAyasthitiH / 'paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM sAirega' sAtirekasAgaropamasahasraM kAyasthitiH paJcandriyANAm / kI hai yaha asaMdhyAta kAla asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI rUpa hotA hai aura loka kI apekSA asaMkhyAta loka rUpa hotA hai isI taraha se apkAyika, tejaskAyika, aura vAyukAyika jIvoM kI kAyasthiti kA kAla pRthivIkAla-anantakAla pramANa rUpa hI hai| 'vaNasaINaM vaNassaikAlo' vanaspatikAyika jIvoM kI kAyasthiti kA kAla anantakAla rUpa hai / yaha anantakAla ananta utsarpiNI aura ananta avasarpiNI rUpa hotA hai tathA kSetra kI apekSA anantaloka rUpa hotA hai evaM asaMkhyAta pudgala parAvartarUpa hotA hai ye 'pudgala AvalikA ke asaMkhyAta AgarUpa hote haiN| veiMdiyA teiMdiyA cauriMdiyA saMkhenaM kAlaM' doindriya, teindriya, cauindriya ina jIvoM kI kAyarithati kA kAla saMkhyAta kAlarUpa hai evaM 'paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM sAtiregaM' tathA paJcendriya jIvoM kI kAyasthiti ko kaoNla nI kAyasthiti asaMkhyAta kAlanI che. A asaMkhyAtakALa asaMkhyAta utsarpiNI rUpa thAya che. anyalakanI apekSAe asaMkhyAta leka rUpa hoya che. eja pramANe aSkAyika, tejaskAyika, ane vAyukAyika jIvonI kAya sthitine in pRthvI-mana pramANa 35 / che. 'vaNassaI Na vaNassai kaalovanaspatikAyika jIvonI kAyasthitine kALa anaMtakALa rUpa che. A anaMta kALa anaMta utsapiNI ane anaMta avasarpiNI rUpa hoya che. tathA kSetranI apekSAthI anaMtaka rUpa hoya che. ane asaMkhyAta pudgala parAvartarUpa hoya , cha. 'mA pugI sAlAnA masa jyAta mA 35 hAya che. 'beiMdiyA te iMdiyA cauridiyA, saMkhejjaM kAlaM' medriya, te 4driya, yo driya, mA lavAnI 4ya sthitimA 4 sajyAta 35 che. 'evaM paMciMdiyANa sAgaropamasahassaM sAtireMga' tathA 'yandriya avAnI 15 sthiti 44 dhAre
Page #1329
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.8 sU.138 navavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1307 01.. athaiSAmantaram 'aMtara savvesiM aNataM kAlaM, vaNassaikAiyANaM asaMkhejjakAlaM' antaraM sarveSAM pRthivyaptejovAyu dvi tri catuSpazcendriyANAmanantaM kAlaM vanaspatikAyikAnAmasaMkhyeya, kAlam asakhye yA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH zeSepUtkarpato'pyetAvantaM kAlam avasthAnasaMbhavAt / 'appAvahuyaM' alpavahutvam-pRthivyaptejovAyuvanaspati dvi-tri-catu-ppazcendriyANAM katare katarebhyo'lpA bahukAstulyA vizeSAdhikAveti.prazne bhagavAnAhakucha adhika eka hajAra sAgaropana kA hai yaha kAyasthiti kA kAla pratyeka jIva kA utkRSTa rUpa kahA gayA hai jaghanya rUpa se kAyasthiti kA. kAla saba jIvoM kA eka eka antarmuhUrta kA hI hai 'aMtaraM savvesiM aNaMtaM kAlaM' ina samasta jIvoM kA antarakAla, isa prakAra se haipRthivIkAyika paryAya ko chor3ane ke bAda punaH pRthivokAyika paryAya ko prApta karanA cAhatA hai to usakI prApti meM use aMtara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se antara anantakAla kA hotA hai kyoMki kisI 2 pRthivIkAyika jIva vanaspatiyoM meM itane kAla taka pRthivIkAyika paryAya ko chor3ane ke bAda avasthAna ho sakatA hai isI taraha kA antara kAla apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vIndriya teindriya, cauindriya aura paJcendriya jIvoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye / vanaspatikAyika kA antarakAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se asaMkhyAtakAla kA hai isameM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho eka hajAra sAgarepamAne che. A kAya sthitine kALa pratyeka jIvane utkRSTa rUpathI kahevAmAM Avela che. jaghanya paNuthI kAyasthitine kALa badhA jIvane me ye matabhutani che. 'aMtaraM savvesiM aNataM kAlaM' mA saghaNAlA ne aMtarakALa A pramANe che. pRthvIkAyika jIva je pRthvIkAya paryAya ne choDyA pachI pharIthI pRthvIkAyika paryAyane prApta karavA cAhe te tene prApta karavAmAM tenuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM hoya che, ane utkRSTathI aMtara anaMta kALanuM hoya che. kemake-kaI kaI pRthvIkAyika jIvane vanaspati kAyikamAM ATalA kALa paryanta pRthvIkAyika paryAyane choDayA pachI tenuM arvasthAna thAya che. e ja pramANene aMtarakALa aSkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika dviIndriya te Idriya, cauIdriya ane paMcendriya jInA saMbaMdhamAM paNa samajavuM. vanaspatikAyikane aMtarakALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtane che. ane utkRSTathI asaMkhyAtakALane che. temAM asaMkhyAta utsarpiNIyo ane asaMkhyAta ava.
Page #1330
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigama 1308 gautama ! ' savvatthovA paMcidiyA' sarvastokAH paJcendriyAH saMkhyeyayojanakoTipramANa vikammamUcI pramitapratarAsaMkhyeyabhAgavartya saMkhye yazreNIgatAkAzapradezarAzipramANatvAt / ' cauriMdiyA visesAhiyA' tataH pUrvasmAccaturindriyA vizeSAdhikAH viSkambhasUcyA sneSAM prabhUtasaMkhye prayojanakoTikoTIpramANatvAt / 'veiMdiyA visesAhiyA' tato dvondriyA vizeSAdhikAH teSAM viSkambhasUcyAH prabhUtatamasaMkhyeyayojanakoTikoTi pramANanvAt / 'teukAiyA asaMkhejjA' tatastejAtI hai aura kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka A jAte hai inake alpabahutva ke prazna ke uttara meM isa prakAra kA kathana hai 'savvatthovA paMcidiyA' paJcendriya jIva saba se kama haiM kyoMki inakA pramANa saMkhyAta yojana koTI koTI pramANa jo viSkambha sUcI hai usa sUcI : pramita pratara ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitanI asaMkhyAta zreNiyAM haiM - una zreNiyoM meM jitanI AkAza pradeza rAzi hai usake barAbara hai inakI apekSA - 'cauriMdiyA visesAhiyA' cauindriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki inakA pramAga viSkambha sUcI ke prabhUta saMkhyAta yojana koTI koTI gata AkAza pradeza rAzi ke barAbara kahA gayA hai inakI apekSA 'teiMdiyA visesAhiyA' teindriya jIva vizeSAdhika 'haiM kyoMki inakA pramANa viSkambha sUcI ke prabhUtatara asaMkhyAta yojana koTI koTIgata AkAza pradezarAzi ke barAbara kahA gayA hai 'veiMdiyA 'visesAhiyA tekvAiyA asaMkhe0 puDhavikA0 Au0 vAu0 visesAhiyA, vaNassatikAiyA anaMtaguNA' doindriya jIvoM kA pramANa inakI sarpiNiyo samApta thai jAya che temanA alpa bahutvanA praznanA uttaramAM A prAstu' sthana uresa che, 'savvatyotrA paMcidiyA' pathendriya tra sothI mAchA che. Demake temanu pramANa sakhyAta yojana keTi koTi pramANu je viSNubha sUcI che. e sUcIthI pramita prataranA asakhyAtamAM bhAgamAM jeTalI asaMkhyAta zreNiyo che e zreNiyomAM jeTalI AkAza pradeza rAzI che. tenI kharekhara che. tenA 42tAM 'cauriMdiyA visesa hiyA' yA2 driyavANA bhve| vizeSAdhika che. kemake temanuM pramANu viSNubha sUcInA prabhUta saMkhyAta ceAjana koTI koTI gata AkAza pradeza rAzinI khareAkhara kahevAmAM Avela che. tenA karatAM tairUyiA visesahiyA' | 'driyavAjA va vizeSAdhiH che Dema - tenu prabhANu viSkula sUcinA prabhUtatara asa`khyAta ceAjana keTI kADhI gata AkAza pradeza rAzInI maromara aDevAmAM Ave che, 'veiMdiyA visesAhiyA, teukka. iyA asaMkhe0 puDhavi -
Page #1331
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1309 'prameyadyotikA TIkA pra 8 su. 138 navavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam jaskAyikA asaMkhyeyAH asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt / ' puDhavIkAiyA ' tataH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH - prabhUtAsaMkhyeya lokAkAzapradezapramANatvAt / 'AukAiya0' tatopkAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatarAsaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt - 'vAukAiyA visesAhiyA' tato bAyukAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatamAsaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt / ' vaNassa ikAiyA anaMtaguNA' tato vanaspatikAyikA anantaguNAH anantalokAkAzapradezapramANatvAt / upasaMhAraH'settaM NavavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA paznattA' ta ete navavidhAH pRthivyAapekSA vizeSAdhika kahA gayA hai- kyoMki ye viSkambha sUcI ke prabhUtatama asaMkhyAta yojana koTI koTI gata AkAza pradezarAzi ke barAbara haiM / ekendriya tejaskAyika kA pramANa inakI apekSA asaMkhyAtaguNA adhika hai kyoMki ye asaMkhyAta lokAkAzagata pradeza rAzi pramANa haiM inakI apekSA pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM kyoMki inakA pramANa prabhUna asaMkhyAta lokAkAza ke pradeza barAbara kahA gayA hai inakI apekSA aSkAyika jIva vizeSAdhika haiM kyoMki inakA pramANa prabhUtatara asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM inakI apekSA vAyukAyika jIva vizeSAdhika haiM kyoMki inakA pramANa prabhUtatama asaMkhyAta lokAkAza gata pradezoM ke barAbara hai inakI apekSA vanaspatikAdhika jIva anantaguNeM haiM kyoMki inakA pramANa ananta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara hai 'se ttaM NavavihA saMsAra kAiyA0 Au0 vAu visesa, hiyA, vaNassa ikAiyA aMgaMta guNA' me Mdriya vALA jIvetu pramANa tenA karatAM vizeSAdhika kahevAmAM Avela che. kemake e viSNubha sUcInA prabhUtatama asakhyAta ceAjana keATI kADhI gata AkAza pradeza rAzInI kharekhara che. ekendriya tejaskAyikanu' pramANa tenA karatAM asaMkhyAta, gaNuM vadhAre che. kemake e asakhyAta lekAkAza gata pradeza rAzi pramANu che. tenA karatAM pRthvIkAyika jIva vizeSAdhika che, kemake tenuM pramANu prabhRta a sakhyAta leAkAkAzanA pradezeAnI mareAkhara che. tenA karatAM aSThAyika jIva vize. SAdhika che. kemake tenu pramANu prabhUtatara asaMkhyAta leAkAkAzanA pradezanI kharAkhara che. tenA karatAM vAyukAyika chatra vizeSAdhika che. kemake tenuM pramANa prabhUtatama asaMkhyAta leAkAkAza gata pradezanI kharAkhara che. tenA karatAM vanaspati kAyika chatra anaMtagaNA che. kemake tenu' pramANa anaMta leAkAkAzanA ahezAnI romara che. 'settaM NavacihA saMsAra samAvaNNago jIvA paNNattA' mA
Page #1332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 jIvAmigamasUtre dayaH paJcendriyAntAH saMsArasthitimanto jIvAH pradarzitAH iti / amI pratipattirnavavidhA samAptAH ||0138 / atha navamI pratipattiH - dazavidhAM pratipatiM darzayatimUlam - tattha NaM je te evamAhaMsu dasavihA saMsArasamA vannagA jIvA te etramAhaMsu taM jahA- paDhamasamayaegiMdiyAapaDhamasamaya egiMdiyA, paDhamasamayabeiMdiyA apaDhamasamayabeiMdiyA, jAva paDhamasamayapaMciMdiyA, apaDhamasamaya paMcidiyA / paDhamasamayae giMdista pAM bhaMte / kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? gomA ! jahanne ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM, apaDhamasamayae giMdista jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaMukkosaNaM vAvIsaM vAsasahaslAI samaUNAI / evaM savvesi paDhamasamayikANaM jahenneNaM ekko samao ukkoseNaM ekko samao, apaDhasamaikANaM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaMukoseNaM jA jasta ThiI sA samaUNA jAva paMciMdiyANaM tettIsaM sAgarovamAI samaUNAI | saMciNA paDhamasamayassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM apaDhamasamaiyANaM jaha " neNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaU gaM ukkoseNaM egiMdiyANaM vaNaslaikAlo, beiMdiya-te iMdiya - cauriMdiyANaM saMkhejjaM kAlaM paMciMdiyANaM sAgarotrama sahastaM sAiregaM / paDhamasamayae giMdiyA gaM kevaiyaM aMtaraM hoi ? goyamA ! jahanteNaM do khuDDAgabhavaggaha NAIM samaUNAI ukkoseNaM vaNassakAlo apaDhamasamayaegi yassa aMtaraM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samagrAhiyaM - ukko - samAvaNNagA jIvApannattA' isa prakAra kA yaha spaSTI karaNa nau prakAra ke jo saMsArI kahe gaye haiM unake sambandha meM kiyA gayA hai || 1.38 // rItanuM spaSTIkaraNa nava prakAranA je saMsArI jIva kahelA che, tenA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. 5 sU 138 5
Page #1333
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.9 1.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1311 seNa do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamanbhahiyAI, sesANaM savvesi paDhamasamayikANaM aMtaraM jahanneNaM do khuDDAiM bhavaggahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo apaDhamasamayikANaM sesANaM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukoseNaM vaNassaikAlo / paDhamasamaiyANaM savvesi savvatthovA paDhamasamaya paMjidiyA paDhamasamayacauridiyA visesAhiyA paDhamasamaya teiM. diyA visesAhiyA paDhamasamayabeiMdiyA visesAhiyA paDhamasamayaegidiyA visesaahiyaa| evaM apaDhamasamayikA vi navaraM apaDhamasamayaeMgidiyA annNtgunnaa| doNhaM appabahu savva sthovAM paDhamasamayaegidiyA apaDhamasamayaegidiyA aNaMtaguNA sesANaM savvatthovA paDhamasayiyA apaDhamasamaiyA asNkhejjgunnaa| eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaegidiyANaM apaDhamasamayaegidiyANa jAva apar3hamasamayapaMciMdiyANa ya kayareM kayarehito appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthoMvA paDhamasamayapaMciMdiyA paDhamasamayacauridiyA visesAhiyA paMDhamasamayateiMdiyA visesAhiyA evaM heTAmuhA jAva paDhamasamayaegidiyA visesAhiyA apaDhamasamayapaMciMdiyA asaMkhaijjaguNA apaDhamasamayacauridiyA visesAhiyA jAva apaDhamasamayaegi. diyA annNtgunnaa| settaM dasavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA / se taM saMsArasamAvaNNagajIvAbhigame ||suu0139|| chAyA-tatra khalu ye te evamuktavanto dazavidhAH saMsArasamApanakA jIvA sta evamuktavantaH tadyathA prathamasamayaikendriyAH aprathamasamayaikendriyAH prathamasamaya dIndriyAM: yAvatprathamasamayapazcendriyAH - aprathamasamayapazcendriyAH / prathamasamayaikendriyasya khala bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJatA ? gautama ! jaghanyenake samayamaM-utkarSeNaikaM samayam / aprathamasamayaikendriyasya jayanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam-utkarSeNa dvAviMzatirbarSasahasrANi samayonAni, evaM sarveSAM prathamasamayikAnAM jaghanyenaika samayam utkarSeNaikaM samayam aprayamasamayikAnAM jaghanyena. kSullaka
Page #1334
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - 1312 jIvAbhigamasUtra bhavagrahaNaM samayonam-utkaNa yA yasya sthitiH sA samayonA yAvatpaJcendriyANAM trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / 'saMciTaNA' saMsthitiH prathamasamayikasya javanyenaika samayam-utkarSeNaikaM samayam aprathamasamayikAnAM jaghanyena kSullaka bhavagrahaNaM samayonam-utkaNe ndriyANAM vnsptikaalH| dvIndriya-trIndriyacaturindriyANAM saMkhyeyaM kAlam-pazcendriyANAM sAgaropamasahasraM sAtirekam / prathamasamayaikendriyANAM kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe samayone, utkarSeNa vanaspatikAlaH, aprathamasamayaikendriyANAmantaraM jaghanyena kSullaka bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkarSeNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavAbhyadhika zeSANAM sarveSAM prathamasamayikANAmantaraM jaghanyena dve kSullake bhavagrahaNe samayone utkarpaNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayikANAM zeSANAM jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkaNa vanaspatikAlaH / prathamasamayikAnAM sarveSAM sarvastokAH prathamasamayapaJcendriyAH prathama pamayacaturindriyA vizeSAdhikAH prathamasamayatrIndriyA vishessaadhikaaH| prathamasamayadvIndriyA vizeSAdhikAH prathamasamayaikendriyA vizeSAdhikAH evamaprathamasamayikA api, navaram-aprathamasamayakendriyA anaMtaguNAH / dvayoralpabahutvam sarvastokAH prathamasamayaikendriyA aprathamasamayaikendriyA anantaguNAH, zeSANAM sarvastokAH prathamasamayikAH aprathamasamayikA asaMkhyeyaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayaikendriyANAm aprathamamamayaikendriyANAM yAvad aprathama samayapaJcandriyANAM ca katarekatarebhyo'lpA vA yAvad vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvasnokAH prathamasamayapazcendriyAH prathamasamaya caturindriyA vizeSAdhikAra, prathamasamayatrIndriyA vizeSAdhikAH evamadhomukhA yAvatprathamasamayakendriyA vizeSAdhikAH, aprathamasamayapaJcandriyA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayacaturindriyA vizepAdhikAH yAvadaprathamasamayaikendriyA anantaguNAH / ta ete dazavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAH / soyaM saMsArasamApannakajIvAbhigama iti / / sU0 130 // . navamIprattipattiH samAptA TIkA-'tattha NaM je te etramAsu-dasavihA saMsArasamAvannagAjIvA-te eva mAhaMsu-taM jahA-par3hamasamayaegidiyA-apaDhamasamaya egidiyA-paDhamasamaya veI. navamI pratipatti'tattha NaM je te evamAhaMsu-dasavihA saMsArasamApannagA .jIvA , zamI pratipatti mA . 'tattha NaM je te evamAsu-dasavihA saMsArasamovaNNagA jIvA te evamA- :
Page #1335
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkApra.9 5.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1313 diyA-apaDhamasamaya beiMdiyA jAva apaDhamasamayapaciMdiyA' tatra khalu ye te marmajJA evamuktavantaH saMmArasamApannakadazavidhA jIvAH te itthaM samarthayanta:-uktavantaH tadyathA-zravaNe dIyatA kSaNaH prathama eva-na dvitIyAdiH samayo vartanasya' yeSAM te tathAvidhAH 1 aprathamasamayaikendriyAH 2 prathamasamayadvIndriyAH 3 aprathamasamaya dvIndriyAH 4 yAvat-aprathamasamayapaJcendriyA gaNyante taavdgnnnaakaaryaa-10| tatra dazavidheSu-'paDhamasamayaegidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA' te. evamAhaMsu taM jahA-ityAdi / TIkArtha-gautama se prabhu aisA kaha rahe haiM-he gautama ! jina marmajJoM ne saMsArI jIva 10 prakAra haiM aisA kahA haiM unhoMne isa sambandha meM isa prakAra se spaSTIkaraNa kiyA hai-'paDhamasamaya egidiyA apaDhamasamaya egidiyA' prathama samayavartI ekendriya, aprathamasamayavartI ekendriya paDhamasamaya veiMdiyA, apaDhamasamaya veiMdiyA' prathama samayavartI doindriya, aprathama samayavartI doindriya 'jova paDhamasamaya paMdhidiyA apaDhamasamaya paMciMdiyA' yAvat prathama samayavartI tendriya aprathama samayavartI teindriya prathama samayavartI cauindriya aprathama samayavartI cauindriya-tathA prathama samayavartI paMcendriya aura aprathama samayavartI paMcendriya, isa prakAra se ye 10 prakAra ke saMsArI jIva kaheM gaye haiN| aba gautama ! prabhu se aisA pUchate haiM-'paDhamasamaya egidihaMsu taM jahA' tyAdi .. TIkAIgautamasvAmIne prabhuzrI kahe che ke he gautama! jemano saMsArI jIvo 10 dasa prakAranA che, e pramANe kahyuM che teoe A saMbaMdhamAM bhI pramANe 25STI42 43 cha. 'paDhamasamayaegidiyA apaDhemasamayaaigidiyA' prathama sabhayatI mendriya saMprathama samayavatI sandriya, 'paDhama samaya aeNiMdiyA, apaDhamasamayabeiMdiyA' prathama samayavatI medriya' ma magraMtha sabhayavatI me ndriya, jAva paDhamasamayapaMciMdiyA, apaMDhamasamayapaMciMdiyA' cAvatuM prathama samayavatI te Idriya aprathama samayavatI te Idriya prathama samayavatI cau Idriya ane aprathama samayavartI cIIdriya tathA prathama samaya vati paMceMdriya ane aprathamasatyavatI paMcendriya- A pramANe e badhA maLIne 10 dasa prakAranA saMsArI che kahevAmAM AvelA che. have gautamasvAmI teonI sthitinA viSayamAM prabhuzrIne pUche che ke'pddhmsmyegidiyssnnN bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA 3 mApan / prathama jI0 165
Page #1336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1314 . . . . jIvAbhigamane prathamasamayaikendriyajIvasya khala bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH ? bhagAvAnAha'goyamA ! jahanneNaM eka samayaM-ukoseNaM eka samayaM' jaghanyotkarpAbhyAmekaH pratiSThAkAlaH / 'apaDhamasaya egidiyassa jahanjeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaMukoseNaM vAvIsaM vAsasahassAI samaUNAI' aprathamasamayaikendriyasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam SaT pazcAzadadhikAvalikA zatadvayapramANam prathamasamaye'prathamasamayatvA'bhAvAtsamayonatA / utkaNa dvAviMzatirvasahasrANi samayonAni / evaM savvesiM paDhamasamaikANaM jahanneNaM eko samao ukkoseNaM eko samao' evaM sarveSAM dvayAdi paJcendriyaprathamasamayavatAM jaghanyotkarpAbhyAM sthiti rudbhAvayasta NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! prathama samayavartI ekendriya jIva kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM prathama samayavartI ekendriya jIva kI sthiti jaghanya se eka samaya kI aura utkRSTa se bhI eka samaya kI kahI gaI hai tathA 'apaDhamasamayaegidiyassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samauNaM ukkoseNaM yAvIsaM vAsasahassAI samaUNAI tathA aprathama samayavartI ekendriya jIva kI sthiti jaghanya se to kSudra bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se eka samaya kama 22 hajAra varSa kI hai yaha sthiti pRthivIkAyika ekendriya jIva kI apekSA se kahI gaI jAnanA cAhiye 'evaM samvesiM paDhamasamayikANaM jahaNeNaM ukkoseNaM eko samao' isI prakAra se prathama.samayavartI jitane bhI ekendriyAdika jIva haiM una saba samayavatI eka IndriyavALA jIvanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA! jahaNNeNaM ekkaM samaya ukoseNaM ekkaM samayaM prathama sabhayavatI me4 chadriyavANA panI sthiti jaghanyathI eka samayanI che ane utkRSTathI paNa eka samayanI che. tathA "japddhmsmyegidiyss jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM bAvIsaM vAsasahassAI samaUNAI' maprathama sabhayavatI medriyANA panI sthiti nyathI / eka kSudra bhava grahaNa rUpa che, ane utkRSTathI eka samaya kama 22 bAvIsa hajAra varSanI che. A sthiti pRthvI kAyika eka IdriyavALA jIvanI apekSAthI vAma mAvI cha tema sabhA. 'evaM savvesiM paDhamasamayikANaM jahaNNeNaM eko samao ukkoseNaM ekko samao' mA prabhArI prathama samayavatI reTA - ndriyAdika jIve che, e badhAnI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtanI che, ane
Page #1337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'pramaiyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 saM0 jIvanirUpaNam 1315 nIyA / 'apaDhamasamayabeiMdiyassa jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samaUrNa' aprathamasamayadvIndriyasya jaghanyena samayonakSullaka bhavagrahaNam / 'ukkoseNaM jA jassaThiI sA samaUNA jAva paMciMdiyANaM vettIsa sAgarovamAiM samaUNAI utkarSaNa yA yasya sthitiH sA samayonA kAryA yAvatpazcendriyANAM trayastriMzatsAgaropamANi samayo 'nAni tatrA'prathamasamayadvIndriyasUtre jaghanyaM samayonakSullakabhavagrahaNaM pUrvavat 1, utka pataH samayona dvAdaza saMvatsarAH samayonAH 2 |.aprthmsmytriindriye'pi jaghanyaM tayaiva pUrvavat 1 utkarSata ekona pazcAzad rAtridivAni samayonAni / aprathamasamaya* caturindriyasUtre'pi jaghanyaM pUrvavat-1 utkarSataH samayonA SaNmAsAH 2 / aprathama kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTasthiti bhI eka hI antarmuhUrta kI hai / 'apaDhama samaya0 jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM jA jassa ThiI sA samaUNA jAva paMciMdiyANaM 'tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI' aprathama samayavartI ekendriyAdika jIvoM kI sthiti jaghanya se to eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa se apanI 2 kahI gaI sthiti ke anurUpa hai para utkRSTa sthiti meM se eka 2 samaya kama karake vaha una jIvoM kI kahI gaI hai jaise dvIndriya jIva jo ki aprathama samayavartI hai usakI jaghanya sthiti eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNarUpa hai aura utkRSTasthiti 'eka samaya kama 12 varSa kI hai teindriya jIva kI jo ki aprathamasamayavartI hai usakI sthiti jaghanya se to eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa sthiti eka samaya kama 49 dina rAta kI hai| aprathama samayavartI cauindriya jIva kI jaghanya sthiti eka utkRSTa sthiti pa 44 mata itanI cha. 'apaDhamasamaya0 jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM jA jassa ThiI sA samaUNA jAva paMciMdiyANaM tettIsaM sAgarovamAI samaUNAI' maprathama samayavatI' me driya vigere nI sthiti jaghanyathI eka samaya, kama bhulaka bhavagrahaNa rUpa che. ane utkRSTathI pita pitAnI kahevAmAM Avela sthiti pramANe che. paraMtu A utkRSTa sthitimAMthI eka eka samaya e che karIne te sthiti e jInI kahevAmAM Avela che. jemake-je aprathama samayavatI e IdriyavALA jIve che teonI sthiti jaghanyathI eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTa sthiti eka samaya kama 12 bAra varSanI che. aprathama samayavatI te Idriya jIvanI jaghanya sthiti eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa che ane utkRSTa sthiti eka samaya kama 49 ogaNapacAsa divasa rAtanI che. A prathama samayavatI cAra IdriyavALA jIvanI jaghanya sthiti eka samaya kama
Page #1338
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana -samaya pazcendriye jaghanyaM pUrvavat 1 utkarpataH samayona trayastriMzatsAgaropamANi 2 / ( sarvatra prathamasamayahInataiva samayonatA) atha krameNa kAyasthitireteSAm'saMciTThaNA paDhamasamayassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM prathamasamaya-- vAn iti kRtvA phAlataH prathamasamayaikendriyasya jaghanyotkarpAbhyAmekaM samayaM . kAyasthitiH / 'apaDhamasamayakANaM jahaNNeNaM khuDAgaM bhavaggaNaM samaUNaM' aprathama* samayavatA mekendriyAdInAM jaghanyena samayena kSullakabhavagrahaNam tataH paramatyatraphasyA'pyutpAdAt / 'ukkoseNaM egidiyANaM vaNassaikAlo' utkarpato vanaspatisamaya hIna kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa sthiti eka samaya kama 6 mAsa kI hai aprathama samayavartI paJcendriya jIva kI jaghanya sthiti to eka samaya kama.kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura uskRSTa * sthiti eka samaya kama tetIsa sAgaropama kI hai| yahAM jo sarvatra eka ..samaya hInatA kahI gaI hai vaha prathama samaya kI hInatA ko lekara ko kahI gaI hai| ___kAyasthiti-'saMciTThaNA paDhamasamayassa jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM prathama samayavartI samasta ekendriyAdika jIvoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura uskRSTa se bhI eka samaya kA hai / tathA-'apaDhamasamayakANaM jahaNNeNaM khui.DAgaM bhavaggaNaM samajaNaM' aprathama samayavatI ekendriyAdika jIvoM kI . kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kama kSudra bhava grahaNa rUpa hai kyoMki isake bAda kisI 2 ekendriyAdika jIva kA anytrkSullaka bhava grahaNa rU5 che. ane tenI utkRSTa sthiti eka samaya kama 6 che mAsanI che. aprathama samayavatI paMcendriya jIvanI jaghanya sthiti te eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTa sthiti eka samaya kama tetrIsa ,sAgaropamanI che. ahIyAM badheja je eka samayanuM hIna paNa kahevAmAM Avela che te prathama samayanI hInatAne laIne kahevAmAM Avela che. tema samajavuM. yasthitinu 4thana 'saMciTaNA paDhamasamayarasa jahaNNeNaM ekkaM samaya unakoseNaM ekkaM samaya' - prathama samayavatI saghaLA eka iMdriyavALA vigere nI kAya sthitine kALa jaghanyathI eka samayane che ane utkRSTathI paNa eka samayane che. tathA * 'apaDhamasamayakANaM jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' maprathama sabhayavatI , ekendriyAdika ivenI kAyasthitine kALa jaghanyathI te eka samaya kama kSudra -bhava grahaNa rUpa che kemake te pachI kaI kaI ekendriyAdika ne utpAta
Page #1339
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam . 137 kAlaH ekendriyANAm sa ca kAlaH anantaM kAlam anantA utsarpiNyavasapiNyA kAlataH, kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH, teca pudalaparAvartA AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH, 'beiMdiya teiMdiya cauriMdiyANaM saMkhejjaM kAlaM' . dvi-tri-caturindriyANAmaprathamasamayavatAM pUrvavat 1 utkarSataH saMkhyeyakAlam tata ..UrdhvamavazyamudvartanAt / 'paMciMdiyANaM sAMgarovamasahassaM sAiregaM' aprathamasamayapaJcendriyANAM kSullakabhavagrahaNam-sAtirekasAgaropamasahasrazca jaghanyotkarSAbhyAm / ___ athaiSAmantaramAha-'paDhamasamaya egidiyANaM kevaIyaM -aMtaraM - hoi! prathamasamayaikendriyANAM. kiyacciramantaram ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM bekhuDDAga kAya meM bhI utpAda ho jAtA hai / 'ukkoseNaM egidiyANaM vaNassaikAlo'.aura utkRSTa se ekendriyAdika jIvoM kA. kAyasthiti kAla vanaspatikAla pramANa hai 'beiMdiyANaM teiMdriyANaM-cariMdiyANaM saMkheja :kAlaM' doindriya teiMdriya aura cauindriya jIvoM kA kAyasthiti kA kAla - utkRSTa se saMkhyAta kAla pramANa hai isake bAda niyama se anyatra utpanna ho jAte haiM |, "paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM sAirega paJcendriya jIvoM kI jo ki aprathama samayavartI haiM kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kama kSullaka bhava grahaNarUpa hai. aura utkRSTa se eka hajAra.sAgaropama kI hai| ... : * , antara kathana-'paDhama -samaya egidiyANaM kevaiyaM aMtara hoI' he bhadanta ! jo prathama samayavartI ekendriya jIva hai unakA antara kitane : kAla kA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanne] do khaMDAga ...mI zarIzamA (yamai) 5] 24 naya cha. 'ukkoseNaM egidiyANaM vaNasaha kAlo' bhane kRSTathI medriyavAya nA 4iya sthitimA - vanaspati 4 mA che. 'beiMdiyANaM teiMdiyANaM cariMdiyANaM saMkheja kAlaM' meM driya, te Idriya ane cAra IdriyavALA 'jIne kArya sthitine kALa"utkRSTathI saMdhyAkALa pramANe che. te pachI niyamathI teo bIje utpanna thaI jAya che. 'paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM sAirega' maprathama samayavatI pazyandriya vAnI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rU5 che ane utkRSTathI eka hajAra sAgarepamAne che. mata2 dvAranu thana' . . 'paDhamasamayaegidiyANaM kevaiyaM kAlaM aMtara hoI' . mAvan ! prathama samayavatI je ekendriya jIva che, tenuM aMtara keTalA kALanuM kahela che? A prazna uttaramA prabhuzrI 4 che ?-'goyamA ! jahaNNeNaM do khuDDAga bhavaggahaNAI
Page #1340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1318 jIvAbhigamasUtra bhavaggahaNAI samaUNAI' dve kSullake bhavagrahaNe samayone jaghanyena te kSullakabhavagrahaNe dvIndriyAdi bhavagrahaNavyavadhAnataH punarekendriyeSvevotpadyamAnasya jJAtavye tathAhiekaM prathamasamayonamekendriya kSullakabhavagrahaNameva dvitIyaM saMpUrNameva dvIndriyAdhanyatama kSullakabhavagrahaNamiti / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarpato vanaspatikAlaH sa ca uktarUpa eva / 'apaDhamasamayaegidiyANaM aMtaraM jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathamasamayaikendriyANAmantaraM jaghanyena samayAdhikakSullakabhavagrahaNam apaggahaNAI samauNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! eka samaya do kSullaka bhava grahaNarUpa antara jaghanya se hai aura vanaspati phAla pramANa rUpa antara utkRSTa se hai / dvIndriyAdika jIvoM ke bhavoM kI grahaNatA rUpa vyavadhAna ko lekara isa prathama samayavartI ekendriya paryAya ko choDakara puna: isI prathama samayavartI, ekendriya paryAya meM "Ane vAle jIva kI apekSA se yaha jaghanya antara kahA gayA hai isameM yaha jIva eka samaya hona ekendriya jIva ke kSullaka bhava ko grahaNa karatA hai aura vitIya bhava meM vaha sampUrNa dIndriyAdika jIvoM meM se kisI eka ke pUrNa kSullaka bhava ko grahaNa karatA hai / tathA isakA utkRSTa antara jo vanaspatikAla pramANa kahA gayA hai vaha isa ke ananta utsarpiNiyoM meM aura ananta avasarpiNiyoM meM avasthAna hone kI apekSA se kahA gayA hai kyoMki itane samaya taka ina kAloM meM vartamAna jIva aprathama samayavartI hI kahA jAvegA prathama samayavartI nahIM / 'apaDhamasamaya egidiyANa-aMtaraM jahanneNa khuDUDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathama samayavartI ekendriya jIvoM kI paryAya ko chor3akara samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' ke gautama ! me samaya 4bha me susa bhava grahaNuM rUpa jaghanyathI aMtara che. be Idriya vigere jIvonA bhavAnI grahaNa tArUpa vyAghAtane laIne A prathama samayavatI ekendriya paryAyane cheDIne pharIthI eja prathama samayavatI ekendriya paryAyamAM AvanArA nI apekSAthI A jaghanya aMtara kahevAmAM Avela che. AmAM e jIva eka samaya kama eka IdiyavALA zubhalaka bhavane grahaNa kare che. tathA tenuM utkRSTa aMtara je vanaspati kAla pramANu kahevAmAM Avela che. te tenuM ananta utsarpiNIcAmAM ane anaMta avasarpiNImAM avasthAna hovAnI apekSAthI kahela che. kemake eTalA samaya paryata A kALamAM vartamAna jIva aprathama samayavataja vArI prathama samayaktI pArI nahI. 'apaDhamasamaya egidiyANaM aMtara jahaNNeNaM khuDUDAgaM bhavaggahaNAI samayAhiya' maprathama sabhayatA mendriya
Page #1341
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1319 'ukkoseNaM dosAgarovamasahassAI. saMkhejjavAsamabbhahiyAI utkarSaNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSAbhyadhike / 'sesANaM savesiM paDhamasamaikANaM aMtaraM jahanneNaM do khuDDAiM bhavaggahaNAI samaUNAI' zeSANAM sarveSAM dvi tri catuSpazcendriyANAM prathamasamayakAnAM jaghanyenAntaraM samayone dve kSullakabhavagrahaNe, 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSato vanaspatikAlaH sa ca pUrvokta eva 'apaDhamasamaikANaM sesANaM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathama samayaka dvi tri catuSpazcandriyANAM sarveSAM jaghanyena kSullakabhavagrahaNaM samayAdhikam 'ukkoseNaM vaNasassai kAlo' utkarSato vanaspatikAlaH, iti / punaH usI paryAya ko grahaNa karane meM antara jaghanya se samayAdhika kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa se antara 'do sAgaropama sahassAI saMkhejjavAsamanbhahiyAI' saMkhyAta varSa adhika do hajAra sAgara kA hai 'sesANaM samvesiM paDhamasamaikANa aMtaraM jahanneNaM do khuDDAI bhavaggahaNAI samaUNAI' bAkI ke do indriyAdi jo prathama samayavartI jIva haiN| unakA antara jaghanya se eka samaya hIna 'do kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura uskRSTa antara 'vaNassaikAlo' vanaspati kAla pramANa hai 'apaDhama samaikANaM sesANaM jahaNaNaM khuDDAga bhavaggaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tathA aprathama samayavartI jo vIndriyAdika jIva haiM unakA antara jaghanya se eka samaya adhika kSudrabhava grahaNarUpa hai aura utkRSTa antara vanaspatikAla pramANa hai isakA pramANa pUrva meM batAdiyA gayA hai inakA alpapaTutva.isa prakAra se hai-'paDhama samayakANaM samvesi savvatthovA paDhamasamaya paMdhi nI paryAyane cheDIne pharIthI eja paryAyane grahaNa karavAmAM aMtara jaghanyathI sabhayAdhi4. kSudamA 1 ra 35 che. mate TathI matira 'do sAgaroSama saharasAI saMkhejjavAsamabhahiyAI' sabhyAta qSa adhi4 me sAgaranu . 'sesANaM savvesiM paDhamasamaiyANaM aMtaraM jahaNNeNaM do khuDDAI bhavaggahaNAI samaUNAI' mInA me driya bigare 2 prathama samayavatI 1 cha tenu mAtara jaghanyathI eka samayahIna be kSullaka bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTa aMtara 'vaNassai kAlo' vanaspati pramANu che. 'apaDhamasamaiyANaM sesANaM jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tathA maprathama samaya vatI je dvIndriya vigere jIve che. temanuM aMtara jaghanyathI eka samaya adhika kSudra bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTa aMtara vanaspati kAla pramANa che tenuM pramANa pahelAM batAvavAmAM AvI gayela che,
Page #1342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1320 . jIvAbhigamasUtra ' athAlpabahutvam-'paDhamasamayikANaM sanvesi savvatthovA paDhayasamayapaMcidiyA' prathamasamayakaikendriyAdi paJcandriyAntAnAM sarvastokAH prathamasamayaka paJcendriyAH alpAnAmaivaikasmin samaye prathamasamayapazcendriyANAmutpAdAt / 'pahama samayacaridiyA visesAhiyA' tataH prathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAra prabhUtAnAmekasamaye utpAdasaMbhavAt / 'paDhamasamayateiMdiyA visesAhiyA' pUrvasmAta-prathamasamayatrIndriyA vizeSAdhikAH prabhUtatrIndriyANAmekasamaye utpAdAta / 'paDharmasamayabeIdiyA visasAhiyA' tato'pi prathamasamayadvIndriyA vizeSAdhikA: ekadA katipayA dvandriyotpAdasaMbhavAt / 'paDhamasamayaegidiyA visesAhiyA' diyA prathama samayavartI jIvoM meM sabase kama prathama samayavartI paJce ndriyaM jIva haiM kyoMki eka samaya meM prathama samayavartI paJcendriya jIvoM kA utpAda alpa hI hotA hai 'paDhamasamayacauridiyA visesAhiyA' inakI apekSA prathama samayavartI cauindriya jIva vizeSAdhika hai| kyoMki aise cauindriya jIva kA utpAda eka samaya meM inakI apekSA adhika hotA hai 'paDhama samaya teiMdiyA visesAhiyA' prathama samayavartI cauindriya jIvoM kI apekSA prathama samayavartI teindriya jIva vizeSAdhika haiN| kyoMki aise teindriya jIva kA utpAda eka samaya meM inakI apekSA bahuta adhika hotA hai 'paDhamasamaya veiMdiyA visesAhiMyA' inakI apekSA prathama samayavartI do indriya jI vizeSAdhika hai.kyoMki aiseM doindriya jIvoM kA utpAda eka samaya meM inakI " . . . 85 parne sthAna - 'paDhamasamayakANaM savvesiM savvatthovA paDhamasamayapaMciMdiyo' prathama saMbhaya' thatI mAM sauthI ochA prathama samayatI paMcendriya jIva che. kemake eke samayamAM prathama samayavatI paMcendriya jIvone utpAta alpa ja thAya che. 'paMDhamasamayacauri diyA visesAhiyA' tanA 42di prathama sabhayavatI yaudriya jIva vizeSAdhika che. kemake evAM coIdriya ane utpAta eka samayamAM tenA 42di baMdhAre thAya che. 'paDhamasamaya teidiyA visesAhiyA' prathama sabhayatI cAIdriya jIvonA karatAM prathama samayavatI traNa IdriyavALA jIvo vizeSAdhika che kemake-evA traNa IdriyavALA jIvone utpAda eka samayamAM tenAM karatAM ghara padhAre thAya che. 'paDhamasamaya veiMdiyA visesAhiyA' ten| 42di prathama samayavatI be IdriyavALA jIvo vizeSAdhika che. kemake evA be IdriyavALA ane utpAta eka samayamAM tenA karatAM ghaNuja vadhAre pramANamAM thAya che. 'paDhamasamayaegidiyA visesAhiyA' tenA 42di prathama sabhayatI 2 mendriya
Page #1343
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139. dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam . 1321 tato'pi ca prathamasamayaikendriyA vizeSAdhikAH dvi-indriyAdibhya udvatyaikendriyaMtvenotpannAH pUrvapUrvabhyo vizeSAdhikA eva nA'saMkhyeyAH na vA'nantaguNAH iti / 'evaM apaDhamasamayayikA vi' evamaprathamasamayikA api jJAtavyAH / tathAhi sarvastokA apathamasamaya paJcendriyAH tato'prathamasamaya caturindriyA vizeSAdhikAH tato'prathamasamaya trIndriyA vizeSAdhikAH tato'prathamasamaya dvIndriyA vizeSAdhikA: tato'prathama samaya kendriyA anantaguNAH vanaspati jIvA'nantatvAt / tadevAha-'NavaraM apaDhamasama egidiyA aNaMta guNA' navaram-aprathamasamayaikendriyA anantaguNA iti / apekSA bahuta hI adhika mAtrA meM hotA hai 'paDhamasamaya egiMdiyA visesAhiNa' inakI apekSA prathama samayavartI jo ekendriya jIva haiM haiM ve vizeSAdhika haiM kyoMki aise ekendriya jIvoM kA utpAda eka samaya meM inakI apekSA bahuta hI adhikAdhika hotA hai| kyoMki dIndriyAdika jIvoM kI paryAya ko choDakara ekendriya rUpa se utpanna hue jIva pUrva pUrva kI apekSA vizeSAdhika hI hote haiM / asaMkhyAta yA anantaguNa nahIM hote haiM 'evaM apaDhamasamayakA vi' isI taraha se aprathama samayavartI jIva bhI jAnanA cAhiye tathA ca-saba se kama aprathamasamayI paJcandriya jIva haiM inako apekSA aprathamasamayavartI cauindriya jIva vizeSAdhika haiM inakI apekSA aprathama samayavartI teindriya jIva vizeSAdhika haiM inakI apekSA prathamasamayavartI do indriya jIva vizeSAdhika haiM inakI apekSA aprathama samayavartI ekendriya jIva anantaguNe adhika haiM / kyoMki vanaspati jIva anantaguNeM kahe jIve che te vizeSAdhika che. kemake evA ekendriya jIvene utpAta eka samayamAM tenA karatAM ghaNeja adhikAdhika thAya che. kemake dvIndriya vigaranA paryAyane choDIne ekendriya paNuthI utpanna thayelA chepahelAM pahelAnA karatAM vizeSAdhi 1 thAya cha, asabhyAta ? mana ta yatA nathI. 'evaM apaDhama samayakAvi' se prabhArI maprathama sabhayavatI'vAnA samayamA 5 sabhA. jemake sauthI ochA aprathamasamayavatI paMcendriya jIve che. tenA karatAM aprathamasamayavatI cauIdriya jI vizeSAdhika che. tenA karatAM aprathama samayavatI traNa IdriyavALA jI vizeSAdhika che. tenA karatAM aprathama samaya vatI be iMdriyavALA jI vizeSAdhika che. tenA karatAM aprathamasamayavatI eka IdriyavALA jI anaMtagaNuM vadhAre che. kemake vanaspati jIva anaMta g| vAmAM mAvesa cha. 4 vAta 'NavaraM apar3hamasamayaegidiyA aNaMta guNA' mA sUtra dvArA pragaTa 42 che, jI0 166
Page #1344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2011 jIvAbhigamasUtra ___ atha prathamasamayA'prathamasamayAnAM pratyekamalpavahutvam -'doNheM appabahU' dvayoralpabahutvam, he bhadanta ! prathamasamayA'prathamasamayaikendriyadvIndriyAdInAM phatarebhyaH katare'lpA vA0 praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvathovA paDhamasamayaegidiyA' prathamasamayaikendriyAH sarvastokAH: alpAnAmekasamaye dvIndriyAdibhya AgatAnAmutpAdAt / "apaDhamasamayaegidiyA aNaMtaguNA' ebhyo'prathamasamayakendriyA anantaguNAdhikAH vanaspatInAmAnantyAt / 'sesANaM savvatthovA paDhamasamayA apaDhamasamaiyA asaMkhejaguNA' zepANAM dvIndriyAdInAM sarvastokAH prathama'gaye haiM yahI vAta 'NavaraM apaDhamasamayaegidiyA aNaMtaguNA' isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai| pratyeka prathama samayavartI aura aprathama samayavartI ekendriyAdika jIvoM kA alpabahutva kathana-'doNha appa bahU' he bhadanta ! prathalasamayavartI aura aprathamasamayavartI jo ekendriya doindriyAdika jIva haiMinameM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM? kauna kinake barAbara haiM ? aura kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'samvatthovA paDhamasamayaegidiyA' he gautama ! sabase kama prathama samayavartI ekendriya jIva hai kyoMki aise ekendriya jIva jo ki dIndriyAdika jIvoM kI paryAya se A karake yahAM utpanna hote hai bahuta hI kama hote haiM / 'apaDhama samaya egidiyA aNaMtaguNA' inakI apekSA jo aprathama samayavartI ekendriya jIva haiM ve anantaguNe adhika hai kyoMka aise ekendriyoM meM vanaspati kAyika jIva bhI Ate haiM aura ve ananta haiM / 'sesANaM samvatthovA - pratyeka prathama samayavatI ane aprathama samayavatI ekendriyAdika __ &AnA ma85 "matvanu 4thana-'doNhaM appa bahU' magavan ! prathamasamayavatI ane aprathamasamayavatI je ekendriya, hIndriya. vigere jIve che, temAM kayA jI kenA karatAM alpa che? kyA cho kayA jIvo karatAM vadhAre che? kayA jIve kenI barAbara che ane kayA jIve honAthI vizeSAdhi che.. mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'savvatthovA paDhamasamayaegidiyA gautama ! sauthI yA prathama samayavatI mandriya cho che. kemake evA eka IndriyavALA che ke je be Idriya vigere jAnI paryAyathI mAtIna mahIyA pannaM thAya che. yA ghara ma85 che. 'apaDhama samayaegidiyA aNaMtaguNA' tana'42i maprathama samayavatI 2 mendriya che, teo anaMtagaNuM vadhAre che. kemake evA ekendriya jIvamAM vanaspati yi4 saya 55 sAlI laya cha, mana tathA mana ta cha. 'sesANaM savvatthovA Deltakin
Page #1345
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam samayakAH aprathama mayakA-asaMkhyeya gunnaaH| prathamasamayadvIndriyA asaMkhyeyaguNAH, eSAM sarvasaMkhyayA'pyasaMkhyAtaguNatvAt trIndriya caturindriyayorapi krama eSa eva / paJcendriya prathamAprathamayoralpabahutvaM jJAtavyam / samprati dazAnAmalpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaegidiyANaM apaDhamasamayaegidiyANaM jAva apaDhamasamaya. paMciMdiyANa ya kayarekayarehito' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayaikendriyANAmaprathamasamayaikendriyANAM prathamasamayadvIndriyANAmaprathamasamayadvIndriyANAM prathama- paDhanasamaiyA' isI taraha bIndriyAdika jIvoM ke bIca meM jo prathama -samayavartI bIndriya jIva haiM ve sabale kama haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI bIndriya jIva haiM ve 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtaguNe adhika haiM / teindriya jIvoM meM prathama samayavartI jo teindriya jIva haiM ve sabase kama haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI te indriya jIva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| cauindriya jIvoM meM 'jo prathama samayavartI cauindriya jIva haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiN| isI taraha se paJcendriya jIvoM meM jo aprathama samayavartI paMcendriya jIva haiM ve saba se kama haiM aura aprathama samayavartI jo paJcendriya jIva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| . ___ aba ina dazoM jIvoM kA alpabahutya isa prakAra se hai-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaegidiyANaM apaDhamasamaya egidiyANaM jAva apahamalaSaya paMciMdiyANaM ya kayare0' hai bhadanta ! prathamasamaya ekendriya jIvoM ke aura prathamasamayavartI ekendriya jIvoM ke yAvat paDhamasamayA' se prabhAva dIndriyAmire prathama samayavatI vandraya jIva che teo sauthI ala5 che. ane tenA karatAM aprathama samayavatI je be diyavA che, tasA 'asaMkhejjaguNA' asaNyAta padhAre cha / IdiyavALA jemAM prathamasamayavAto je traNa IdriyavALA jIve che teo sauthI ochA che. ane tenA karatAM je aprathama samayavatI traNa IdriyavALA jIve che teo asaMkhyAtagaNI vadhAre che. cAra IdriyavALA jIvamAM je prathama samayavatI je cAra IdriyavALA jIve che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. eja pramANe paMcendriya jImAM aprathama samayavatI je paMcendriya jIva che, teo sauthI aha5 che. ane prathama samayavatI je paMcendriya jIva che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. A dase prakAranA jInA alpa bahatvanuM kathana 'eesiNaM bhaMte ! paDhamasamayaegidiyANaM / apaDhamasamayaegi diyANaM nAva apaDhamasamaya paMciM'diyANaM kayare' mApan prathama sayama medriyANA
Page #1346
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra samayatrIndriyANAmaprathamasamayatrIndriyANAM prathamasamayacaturindriyANAmaprathamasamaya caturindriyANAM prathamasamayapazcendriyANAmaprathamasamayapazcandriyANAM katare katarebhyo'lpA cA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAi-gautama ! 'savvatthovA paDhamasamayapaMciMdiyA' sarvastokAH prathamasamaya pazcAndrayAH / 'paDhamasamayacauridiyA visesAhiyA' ebhyaH prathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAH / 'paDhamasamayateiMdiyA visesAhiyA' ebhyaH prathamasamayatrIndriyA vizeSAdhikA / 'evaM hehAmuhA paDhamasamayaegidiyA visesAhiyA' evamadhomukhAH pazcA''nupULa yAvatprathamasamayekendriyA vizeSA'dhikAH tataH prathamasamayadvIndriyA vizeSAdhikAH prthmsmytriindriyebhyH| tataH prathamasamayakendriyA vishessaadhikaaH| 'apaDhamasamaya paMciMdiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo'. prathamasamayapazcandriyA asaMkhyeyaguNAH / aprathamasamayaikendriyA dvIndriyAdibhya aprathama samayavartI paJcendriya jIvoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM . kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kina jIvoM kI apekSA bahuta haiM ? .. kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? . isake uttara meM prabhu kahate haiM-'savvatthIvA paDhamasamaya paMciMdiyA' he gautama ! saba se kama prathama samayavartI paMcendriya jIva haiM inakI apekSA * jo prathama samayavartI cauindriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiM 'paDhamasamaya te0 vi inakI apekSA jo prathama samayavartI teindriya jIva hai ve . vizeSAdhika hai 'evaM hehA suhA paDhamasamayaegidiyA vi0' inakI apekSA prathama samayavartI dvIndriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiM / inakI apekSA prathama samayavartI jo ekendriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'apaDhamasamayapaMciMdiyA asaMkhejjaguNA' aprathama mAM ane aprathama samayavatI ekendriya jIvomAM yAvatu aprathama samayavartI paMcendriya jIvomAM kayA cho kyA jIvonA karatAM alpa che? kayA jIve kayA jIvenA karatAM vadhAre che. kayA cho kayA jInI babara che ? ane kyA che kayA jIve thI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha ta-savvatthovA paDhamasamayapaMciMdiyA' gautama ! sauthI maach| prathama * samayavatI paMcendriya jIve che. tenA karatAM je prathama samayavatI cAra chadriyavANI' tayA vizeSAdhi cha. 'paDhama samaya te. vi' tanA karatAM prathama samayavatI je te Idriya jIve che. teo vizeSAdhika cha. 'evaM heDhA muhA paDhamasamaya egidiyA vi' tenA 42di prathama samayavatI 2 , dvAdriya jIvo che te vizeSAdhika che. tenA karatAM prathama samayavatI je ekendriy 71 cha vizeSAdhi cha, tn| 42di 'apaDhamasamayapaMciM diyA asaMkhe
Page #1347
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.169 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1335 uddhRtyaikendriyabhavaprathamasamaye vartamAnAste stokA eva paJcandriyAratu-aprathamasamayavartinazcirakAlAvasthitayA gaticatuSTaye'tiprabhUtAH tato'saMkhyeyaguNAH / 'apaDhamasamaya cauridiyA visesAhiyA' tato'prathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAH yato'prathamasamaya dvIndriyA vishessaadhikaaH| tatazca-'apaDhayasamaya egidiyA 'aNaMtaguNA' tebhyaH aprathamasamayaikendriyA anantaguNAH vanaspatInAmanantatvAt iti / upasaMhAraH-'se taM dasavihA saMsArasamAvannagA jIvA pannattA' ta ete samayavartI jo paMcendriya jIva hai ve asaMkhyAtaguNaM adhika haiM / aprathama samayavartI ekendriya jIva dIndriyAdikoM se nikala kara ekendriyabhava ke prathama samaya meM jo vartamAna hote haiM ve kama hI haiM parantu aprathama samayavartI jo paMcendriya jIva haiM ve cirakAlAvasthAyI hone se cAroM gatiyoM meM bahuta adhika hote haiM / isaliye inheM asaMkhyAtaMguNeM adhika kahA gayA hai 'apaDhamasamaya cAridiyA visesAhiyA' inakI apekSA jo aprathama samayavartI cauindriya jIva haiM ve vizeSAdhika hai| inakI apekSA aprathama samayavartI jo teindriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiN| * inakI apekSA jo 'apaDhama samaya teiMdiyA visesAhiyA' aprathama samayavartI teindriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiM / inakI apekSA jo aprathama samayavartI bIndriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiN| inakI apekSA 'apahama samaya egidiyA arNataguNA' jo aprathama samayavartI ekendriya jIva haiM ve anantaguNe adhika haiN| kyoMki vanaspatikAyika ananta jjaguNA' maprathama samayavatI 2 pazyandriya 01 cha, tamAma yAta vadhAre che. aprathama samayavatI eka IdriyavALA jIvo kIndriya vigere jIvomAMthI nIkaLIne ekendriya bhavanA prathama samayamAM je vartamAna hoya che. teo ochAja che. paraMtu aprathama samayavatI je paMcendriya jIvo che, teo cirakALa paryanta rahevAvALA hovAthI cAre gatimAM ghaNuM vadhAre hoya che. tethI temAna 2masabhyAta! qdhAre 4uvAmAM Ave che. 'apaDhamasamayacauri diyA visesAhiyA' tenA 42di prathama samayaktI yA2 driyANA vA. teo vizeSAdhika che. tenA karatAM aprathama samayavatI je te Idriya jIva che tayA vizeSAdhi che. tenA 42 re 'apaDhamasamaya teiMdiyA bisesAhiyA' ma prathama samayavatI je te Idriya jIve che te vizeSAdhika che. tenA karatAM A prathama samayavatI dIndraya 71 te vizeSAdhita cha. tanA 42ai 'apaDhama samaya egidiyA aNataguNA' maprathama samayavatI remendriya 01. tamyA
Page #1348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1656 jIvAbhigamasUtra dazavidhAH saMsArasamApanakA jIvAH prajJaptAH / samprati-mUlopasaMhAramAha-'settaM saMsArasamAvaNNagajIvAbhigame' so'yaM saMsArasamApanaka jIvA'bhigama iti / iti zrI jIvAbhigama dazavidha prattipattiH samAptAH tatsamAptI samApta saMsArasamApanakajIvAbhigamaH sU0 // 139 // __atha dazamI pratipattiH-samprati-saMsArA'saMsArasamApanakajIvAbhigamaM darzayati-- mUlam -se kiM taM savvajIvAbhigame ? savvajIvesu NaM imAo Nava paDivattIo evamAhijjati ege evamAhaMsu-duvihA savvajIvA pannattA jAva dasavihA savvajIvA pnnttaa| tattha je te evamAhaMsu-duvihA sabajIyA pannattA te evamAsu taM jahAsiddhA ya-asiddhA ya iti / siddheNaM bhaMte ! siddhe tti kAlao kevaccira hoi ? goyamA ! sAI apajasie / asiddhe NaM bhaMte ! asiddhe ni kAlao kevacciraM hoI ? goyamA asiddhe duvihe pannatte taM jahA-aNAie vA apajavasie aNAie vA spjvsie| siddhassa.NaM bhaMte ! kevaiyaMkAlaM aMtaraM hoi ? goyamA! sAiyassa apajjavasiyassa Nathi aMtaraM / asidvassa NaM bhaMte ! kevaiyaM aMtaraM hoi ? goyamA! aNAiyassa apajjavasiyassa Nasthi aMtaraM, aNAiyassa sapajjavaliyassa Natthi aNtrN| eesi NaM bhaMte ! siddhANaM asiddhANa ya kayare kayarehito appA vA kahe gaye haiM / 'settaM dasavihA saMsArasamAvannagA jIvA' isa prakAra kA yaha kathana 10 prakAra ke saMsArI jIvoM ke sambandha meM kiyA gayA hai| 'settaM saMsArasamAvannaga jIvAbhigame' isI samApti meM isa dasavIM prattipatti ke samApta ho jAne para saMsArI jIvoM kA yaha jIvAbhigama samApta ho jAtA hai // 139 // mana ta padhAre cha. bhiDe-vanaspatizayi sanata sA che. 'setta dasabihA saMsArasamAvanagA jIvA' mA pramANe mA 4thana 10 sAnA saMsArI vAnA samadhana vAmAM mAvasa cha. 'setta saMsArasamAvannagajIvAbhigame A kathananI samAptithI A dasamI pratipatti samApta - thatA sudhImAM saMsArI chanA A jIvAligama saMbaMdhI kathana samApta thAya che. sU. 139
Page #1349
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.140 saMsArA'saMsAra sa0 jIvanirUpaNam 1327 bahukA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA siddhA asiddhA aNaMtaguNA tti ||suu0 140 // chAyA-atha ko'sau sarvajIvAbhigamaH ? sarvajIveSu khallu imA nava pratipattayaH evamAkhyAyante eke evamuktavanto dvividhAH sarvajIvAH prajJaptA yAvadazavidhAH sarvajIvAH prjnyptaaH| tatra ye te evamuktavanto dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAsta evamuktavantaH tadyathA-siddhAzca-asiddhAzca iti| siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama! sAdiraparyavasitaH asiddhaH khalu bhadanta ! asiddha iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! asiddho dvividhaH prajJaptaH tadyathA-anAdikovA'paryavasitaH anAdiko vA smryvsitH| siddhasya. khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / asiddhasya khalu bhadanta ! kiyadantaraM bhavati ? gautama ! anAdikasyA'. paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! siddhAnAmasiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH siddhAH asiddhA anantaguNA // suu0140|| ___TIkA-'se kiM taM savva jIvAbhigame' atha ko'sau sarvajIvAbhigamaH tatrasarvajIvAH saMsAri-mukta bhedAH tatra-saMsAriNo'STavidhakarmavandhanabaddhAH, muktAaSTavidha bandhanavirahitAH siddhakSetraM sthitAH ? bhagavAnAha-gautama ! 'samba jIvemu NaM' sarvajIveSu khalu sAmAnyarUpeNa 'imAo Nava paDivattIo' anantaraM vakSyamANA imA nava pratipattayaH 'evamAhijjati' evam-upadaryamAnaprakAreNA'' sarva jIvAbhigama_ 'se kiM taM savva jIvAbhigame ityAdi / . TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! sarva jIvAbhigama kA kyA tAtparya hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'sabajIvesu NaM imAo Nava paDivattIo eva mAhijjati' he gautama ! sarva jIvoM meM ye nau pratipattiyAM isa prakAra se kahI gaI haiM inameM 'ege evamAhaMsu' kisI apekSA isa prakAra se kahate haiM-'duvihA savdha jIvA | sarva jIvAbhigama 'se ki taM savvajIvAbhigame' tyAta TIkAIgautamasvAmI prabhuzrIne pUche che ke he bhagavana sarva javAbhiga. bhanu tapaya zucha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'savva jIvesu Na imAo Nava paDivattIo evamAhijjati' he gautama ! sAmA mAna
Page #1350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2228 jIvAbhigamasUtra khyAyante 'ege evamAsu' kecana-kyaca ke evaM-yathAbhidhAsye-uktavantaH / kintatrAha 'duvihA savva jIvA pannattA' sarve jIvA dvaidhA bhedamApannAH apekSayA rAzidvayamadhye eva sarva jIvAnAmantarbhAvAt / 'jAva dasavihA sadhya jIvApannattA' tri prakArakAH sarvajIyAH prajJaptAH catuppazcAdi dazAnta prakArakA yAvat / 'tatya NaM je te evamAsu duvihA savya jIvA pannattA te evAmAiMsu' tatra khala jIvabhedaprakAre ye te evamuktavanto dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAsta evaM vakSyamANaprakAreNoktayantaH 'taM jahA tadyathA 'siddhA ya asiddhA ya siddhAzcA'siddhAzcapaNNattA' samasta jIva isa prakAra do prakAra ke kahe gaye haiM arthAt jitane bhI jIva haiM una saba kA antarbhAva ina do bhedoM meM hI ho jAtA hai'jAva dasavihA savva jIvA paNNattA' kisI apekSA aise kahate haiMsamasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM kisI apekSA aisA kahate haiM samasta jIva cAra prakAra ke kahe gaye haiM kisI apekSA aisA kahate haiM-samasta jIva pAMca prakAra ke kahe gaye haiM koI 2 aisA kahate haiMsamasta jIva 6 prakAra ke kahe gaye haiM kisI apekSA aisA kahate haisamasta jIva-sAta prakAra ke kahe gaye hai kisI apekSA aisA koI aisA kahate haiM-samasta jIva 8 prakArake kahe gaye haiM kisI apekSA aisA kahate haiM-samasta jIva 10 prakAra ke kahe gaye haiN| inameM 'je evamAhaMsuduvihA savva jIvA pannattA' jinhoMne aisA kahA hai ki samasta jIva do prakAra ke haiM-'te evamAsu' unhoMne isa sambandha meM aisA vivecana kiyA haipratipattiyo mA prabhArI avAma mAvesa che. tabhA 'ege eva mAiMsu mAyA mA prabhArI 4 cha. 'duvihA savva jIvA paNNattA' saghA vo me prakAranA kahevAmAM Avela che. arthAt jeTalA jIve che e badhAne aMtarbhAva mAme homa 1 25 Mya cha, 'jAva dasavihA savva jIvA paNNatto' / apekSAthI evuM kahe che ke-saghaLA jIve traNa prakAranA kahevAmAM Avela che keI apekSAthI evuM kahe che ke saghaLA jI cAra prakAranA kahelA che. koI apekSAthI evuM kahe che ke samasta che pAMca prakAranA kahevAmAM Avela che. kaI kaI evuM kahe che ke-saghaLA jIvo cha prakAranA kahevAmAM AvelA che. 'keI apekSAthI evuM kahe che ke-saghaLA cha sAta prakAranA kahevAmAM AvelA che. keI apekSAthI evuM kahe che ke-saghaLA jIve ATha prakAranA kahevAmAM AvelA che. keI apekSAthI evuM kahe che ke saghaLA jI nava prakAranA kahevAmAM Avela che. keI apekSAthI evuM kahe che ke saghaLA jI 10 dasa prAranA 4AmA mAveza cha. tebha 'je evamAhasu duvihA saba jIvA paNNattA' hemAme me usa cha hai sAla meM prAranA DerA che. 'te evamAiMsu
Page #1351
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.140 saMsAra saMsAra sa0 jIvanirUpaNam 1329 tatra-sitaM paddhaM yadaSTaprakArakaM jJAnAvaraNIyAdi karma taddhmAtaM-bhasmasAtkRtaM yaiste siddhAH kRtasiddhazilAdhiSThAnAH haMsAdi padavat siddhapadasiddhiH nirdagdhakarmendhanAH muktAH ityarthaH / asiddhAH saMsAriNaH jJAnAvaraNIyAdhaSTavidhakarmanigar3abandhanabaddhAH anayoreva madhye sarvajIvAnAM samAvezAt ubhayatra ca zabdau svagatA'nekabhedapradarzakau iti / siddha jIvasya bhavasthirabhAvAtkAyasthiti darzayati-'siddhe NaMbhaMte ! siddhatti kAlao kevacciraM hoI' siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti siddhakharUpeNa kiyaciraM bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA ! sAI apajjavasie' sAdira'siddhA ya asiddhA ya' siddha' aura asiddha aise do jIva ke do bheda haiM-jinhoMne apane sAtha lage hue jJAnAvaraNAdi ATha prakAra ke karmoM ko naSTa kara diyA hai ve siddha haiM isakI 'sitam-bama-karma dhyAtaM "bhasmIkRtaM yaiste siddhA' aisI vyutpatti hai| ye siddha jIva siddha zilA para adhiSThita rahate haiM / jo saMsArI jIva haiM ve asiddha jIva haiM kyoMki ye saMsArI jIva jJAnAvaraNa Adi ATha prakAra kI karmarUpa jaMjIroM se jakaDe rahate haiN| ina donoM prakAra ke jIvoM meM hI samasta jIvoM kA antarbhAva ho jAtA hai| sUtra meM jo 'pAMca' pada prayukta hue hai ve inake bheda prabhedoM ke saMgrAhaka haiM / siddha jIvoM kI bhavasthiti hotI nahI hai ataH inakI bhavasthiti na kaha kara sUtrakAra aba inakI kAyasthiti kA kathana karate haiM isameM gautama ne prabhu se yahI bAta pUchI hai'siddheNaM bhaMte ! siddha ttikAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! siddhoM kI kAyasthiti kA kAla kitanA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate tamAme mA samAM me vivayana yu cha hai 'siddhA ya asiddhA ya siddha ane asiddha e pramANenA jIvanA be bheda che. jeoe pitAnI sAthe lAgelA jJAnAvaraNIya vigere ATha prakAranA karmone naSTa karelA che. teo siddha vAya cha mana temAnI vyutpattI "sitam' baddham-karma dhmAtaM bhasmIkRtaM yaiste siddhAH' mA pramANe cha mA siddha siddha zilA 52 miti 2 che. jeo saMsArI jIve che teo asiddha jIva kahevAya che. A be prakAranA jImAM je pAMca pada prayukta thayelA che te teonA bheda prabhedo ne batA vanAruM che. siddha jIvanI bhavasthiti hatI nathI. tethI temanI bhAvasthiti na kahetAM sUtrakAra have temanI kAyasthitinuM kathana kare che. A saMbaMdhamAM gautama svAmI prasuzrIna se pUchA cha :-'siddheNaM bhaMte / siddhatti kAlao kevacciraM ho he bhagavana siddhonI kAyasthitine kALa keTaluM hoya che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 49 cha hai 'goyamA ! sAiM apajjavasie' 8 gautama ! siddhAnI jI0 167
Page #1352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1330 fterbhigamasUtre paryavasitaH saMsAravimuktisamaye siddhatvabhAvAtsAditA siddhatvapracyate bhAvAd aparyavAsitA / ayamarthaH yadA''tmanaH saMsAraparyAyo nivartate tadaivasiddhatva paryAya utpadyate tatazca siddhatvaM sAdiH punazca siddhatva paryAyasya kadA'pi nAzo na bhavati ataH sAdiH aparyavasitatha siddhaH utpattimatve sati avinaSTatvAditi / 'asiddhe NaM bhaMte / asiddhatti kAlao kevacciraM hoha' asiddhaH khalu bhadanta ! asiddha iti kRtvA kiyaciraM kAlato bhavati ? bhagavAnAha - gautama ! 'asiddhe duvihe patte' asiddho dvividhaH prajJaptaH 'taM jahA ' - aNAie vA apajjavasie' tadyathA - anAdi kovA'paryavasitaH 'aNAdIe vA sapajjavasie' hU~- 'goyamA ! sAIM apajjacasie' he gautama / siddhoM kI kAryasthiti kA kAla arthAt siddhoM kA siddharUpa se rahane kA kAla - sAdi aparya yati hai | isakA tAtparya aisI hai ki jaba AtmA kI saMsAra rUpa paryAya nivRtta hotI hai tabhI siddhatva paryAya kA AvirbhAva hotA hai isase yaha siddhatva bhAva sAdi hotA hai aura prakaTa hokara phira isakA vinAza nahIM hotA haiM isa se yaha aparyavasita hotA hai isI kAraNa ise sAdi aparyavasita kahA gayA hai / 'asiddhe bhaMte ! asiddhetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta / asiddha kI kAya sthiti kA kAla kitanA hai ? arthAt asiddhoM ko asiddha rUpa se rahane kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'asiddhe duvihe paNNatte' asiddha do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise- 'aNAievA apaavasievA' eka anAdika asiddha aura aparyavasita asiddha 'aNAdie sapajjavasievA' dUsarA anAdika asiddha aura saparyavasita kAyasthitinA kALa arthAt siddhonA siddha paNAthI rahevAnA kALa sAdi apavasita che. A kathananu tAtpaya e che ke jyAre AtmAnI saMsAra rUpa paryAya nivRtta thAya che. tyAreja siddha paNAnI paryAyanA AvirbhAva thAya che. ethI e siddhatvabhAva sAda heAya che. ane pragaTa thaIne pAchA tenA vinAza thatA nathI tethI e apayavasita hAya che. eja kAraNathI tene sAdi apa vasita DevAmAM Ave che. 'asiddheNa bhaMte / asiddhatti kAlao kevacciraM hoi' De bhagavan asiddhonI kAyasthitinA kALa keTalA che ? arthAt asiddhone asiddha paNAthI rahevAne kALa keTale che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! 'asiddhe duvit paNNatte' asiddha me ahAranA vAmAM AvelA che. 'taM jahA ' 9- 'aNAievA apanjavasie vA 4 manAhi vyasiddha mane marya sisiddha 'aNAdie vA sapajjavasie' mIla anAdi asiddha bhane sayarya vasita asiddha temAM pahelA vikalpamAM e jIvAne grahaNa karelA che ke jeo
Page #1353
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.140 saMsArA saMsAra saM0 jIvanirUpaNam 1331 anAdiko vA saparyavasitaH tatra yo jIvaH kadAcidapi mokSa na prApsyati abhavyatvAt-tathAvidha kAraNatvAdvAsau'nAdhaparyavasitaH, yastu-siddhi prAptaH so'nAdisaparyavasitaH, tadayamarthaH-so'nAdikAlAdeva saMsAre vidyate tathA'nAdikAlaM yAvasthAsyati saMsAra eva na tu jAtu kadAcidapi mukto bhaviSyati so'nAthaparyavasitaH yastvanAdikAlAt saMsArapravAhe tiSThan antato bhavavandhanaM samucchicasiddhi prApsyati so'nAdi saparyavAsita iti / ' ____ athA siddhA'siddhayorantaram-'siddhassa NaM bhate ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' siddhasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? 'goyamA ! sAiyassa apajavasiyassa patthi aMtaraM' gautama | sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / bhasiddha inameM prathama vikalpa meM una jIva ko grahaNa kiyA gayA hai jo kadAcidapi bhI mukti ko prApta nahIM kara sakatA hai aise jIva ko abhavya kahA gayA hai kyoMki isa jIva ke mukti ke kAraNoM kA prAdurbhAva nahIM ho sakatA hai jo anAdi se mithyAtvavAsita hotA huo bhI zAstra guru Adi ke upadeza se mithyAtva kA vamana kara samyagdarzana rUpa kAraNoM kI prApti se mukti mArga kA pathika bana jAtA hai aura mukti ko prApta kara liyA karatA hai aisA jIva dvitIya vikalpa koTi meM gRhIta huA hai| - aba khUtrakAra siddha aura asiddha ke antara kA kathana karate haiM'siddhastarNa bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi' he bhadanta ! siddha jIva kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'sAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' he gautama ! jo jIva sAdi aparyavasita hai usake antara nahIM hotA hai kyoMki koI paNa samaye mukti meLavI zaktA nathI. evA ene abhavya kahevAmAM AvelA che kemake-A jIvanI muktinA kAraNene prAdurbhAva thaI zakatuM nathI ke je anAdithI mithyAtvathI yukta hovA chatAM paNa zAstra gurU vigerenA upadezathI mithyAtvanuM samyak darzana rUpa kAraNenI prAptithI mukti mArganA pathika banI jAya che. ane mukti prApta karI le che. evA che ne bIjI vi. ka5nI kaTimAM grahaNa karelA che. have siddha ane asiddhonA aMtaranuM kathana karavAmAM Avela che 'siddharasa Na bhaMte / kevaiya kAlaM aMtaraM hoI' bhagavan siddha yonu mata2 keTalA kALanuM kahevAmAM Avela che? praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke ra gautama! 'sAiyassa apajjavasiyasa natyi aMtaraM' 3 gautama! 2 sAla
Page #1354
--------------------------------------------------------------------------
________________ 133 jIvAbhigamasUtra artha bhAva:-yasmAdayaM sAdiraparyavasitastasmAtkAraNAnAsti antaram anyathA'paryavasitatvaM na syAt iti / 'asiddhassa NaM maMte ! kevaiyaM aMtaraM hoI' asidasya khala bhadanta ! kiyat kAlamantaraM bhavati ! 'goyamA ! aNAdiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' anAdikasyA'paryavasitasyA'siddhasyA'ntaraM nAsti, gautama ! apayavasitatvAdevA'siddhalasyA'acyuteH / 'aNAdiyassa sapajjavasiyassa nasthi aMtara' anAdikAlasya saparyavasitasyA'pyantaraM nAsti punarapyasiddhatvA'yogAt iti / antara to saparyavasita hone meM hotA hai yahA~ saparyavasitatA hai nahIM yadi yahAM para bhI antara hone lage to vahA~ aparyavasitatA nahIM A sakegI 'asiddhassaNaM bhaMte ! kevaiyaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! asiddha jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'aNodiyassa apajjavasiyasa nathi aMtaraM' he gautama ! jo jIva anAdi aparyavasita hai usake bhI antara nahIM hotA hai kyoMki yaha to anAdi kAla se hI asiddha hai aura ananta kAla taka asiddha rahegA phira isakI asiddhAvasthA chUTane kA prazna nahIM hotA hai 'aNAdiyasla sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' parantu jo jIva anAdi kAla se asiddha calA A rahA hai parantu yaha usakI asiddhatA ananta kAla taka rahane vAlI nahIM hai to aise jIva kA bhI antara nahIM hotA hai| aba inake alpabahutva kA kathana isa prakAra se hai-'eesiNa bhaMte ! siddhANaM asiddhANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA' aparyavasita jIva che, tene aMtara hotuM nathI. kemake aMtara saparyavasita (hevAmAM hoya che. ahIMyAM saparyasitapaNuM che ja nahIM je ahIMyAM paNa mata2 yA khANe ta tyo mapa sitA manI za nahI 'asiddhassa NaM bhaMte / kevaiyaM aMtaraM hoI gavan masiddha parnu mata2 38sA garnu hAya cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha hai 'aNAdiyassa apajjavasiyassa nathi aMtara gautama! 2 mAha mayasita cha, tara 5 mata DA nathI. kemake te te anAdikALathIja asiddha che. ane anaMtakALa sudhI asiddha raheze pachI tanI masiddha avasthA zUTi pAnI prazna hAta nathI. 'aNAdiyassa sapajjavasiyssa nasthi aMtaraM' 52201 manAhi thI masiddha DAya che. paraMtu A tenI asiddhatA anaMta kALa sudhI rahevAvALI hotI nathI. te evA jIvanuM aMtara paNa hotuM nathI. tamanA 2565 mahupayAnu thana 42vAmAM mAra cha. 'eesi NaM bhaMte / __--- siddhANaM asiddhANaya kayare kayarehito ! appA vA bahuyA vA' bhagavan sika
Page #1355
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyautikA TIkA pra.10 su. 141 prakArAntAreNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1333 saMpratyeSAmalpa hulam -'eesi NaM bhaMte ! siddhANaM asiddhANa ya kayare karehiMto appA vA huA vA' eteSAM khalu bhadanta ! siddhAnAmasiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA - bahukAveti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA siddhAH ' gautama ! sarvebhyo'lpAH siddhAH aSTavidhakarmabandhanarahitAH / 'asiddhA anaMtaguNA' asiddhAH siddhetarA anantaguNAH siddhA'pekSayA nigodajIvAnAmati prabhUtatvAt sU0 // 140 // mUlam - ahavA duvihA savvajIvA pannattA taM jahA-saiMdiyA ceva aniMdiyA ceva / saiMdie NaM bhaMte! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! saIdie duvihe pannate aNAdIe vA apajjevasie aNAie vA sapajjavasie, aNidie sAdie vA apa jjavasie doha vi aMtaraM natthi / savvatthovA aniMdiyA saiMdiyA anaMtaguNA | ahavA duvihA savvajIvA' pannattA teM jahA - sakAiyA ceva akAiyA caiva evaM caiva evaM sajogI caiva ajogI caiva taheva ' evaM salessA ceva - alessA ceva sasarIrA ceva asarIrA ceva ) saMciTTaNaM aMtaraM appAbahuyaM jahA saiMdihe bhadanta ! siddha aura asiddha jIvoM ke bIca meM kauna jIva alpa haiM aura kauna jIva bahuta haiM gautama ke isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! savvatthovA siddhA' he gautama ! sabase kama siddha jIva haiN| 'asiddhA anaMtA' aura inakI apekSA asiddha jIva anantaguNeM adhika haiM / kAraNa isakA yaha hai ki nigoda jIva bhI asiddha jIvoM meM parigaNita ho jAte haiM ataH ve siddhoM kI apekSA atiprabhUta haiM // 140 // ane asiddha jIvAmAM kayA jIvA yA jIvAthI alpa che? ane kayA jIvA kayA jIvA karatAM vadhAre che? kayA jIvA kayA jIvAnI kharAkhara che. tathA kayA jIvA kayA jIvA karatAM vizeSAdhika che ? gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM aluzrI Ahe che te-' goyamA ! savvatthovA siddhA' he gautamaM ! sauthI gochA siddha laveA che. 'asiddhA aNataguNA' bhane tenAztA asiddha va anaMta gaNA vadhAre che. tenuM kAraNa e che ke nigeAda jIve paNa asiddha jIveAmAM gaNavAmAM AvelA che. tethI teo siddhonA karatAM ghaNA vadhAre che. 5 sU 140 //
Page #1356
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasatre yANaM / ahavA duvihA savva jIvA pannattA taM jahA-saveyagA ceva aveyagA ceva / saveyae NaM bhNte| saveyaga iti kAlao kevacciraM hoI ? goyamA ! saveyae tivihe pannatta taM jahAaNAdIe apamjAsae aNAdIe sapajjavasie sAie sapajjavasie, tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaM taM kAlaM jAva khettao avarlDa poggalapariyaha desUrNa / aveyae NaM bhaMte ! aveyae ti kAlao keva. DicaraM hoI ? goyamA ! aveyae duvihe pannate, taM jahA-sAIe kA apajjavasie sAIe vA sapajjavasie, tattha NaM je se lAIe sapajjavasie se jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / saveyagasta NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA! aNAiyassa apajjavasiyasta Nasthi aMtaraM aNAiyassa sapajjavasiyasta Nasthi aMtaraM sAIyasla sapajjavasiyassa jahanneNaM eka samayaM unakoseNaM aMtomuhataM / aveyagassa NaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI ? sAIyasla apajjavasiyassa patthi aMtaraM, sAIyassa sapajjavasiyasta jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM arNataM kAlaM jAva abaDhe poggalapariyaTai desUrNa / appAbahugaM, savvatthovA aveyagA, saveyagA aNaMtaguNA / evaM saka sAI ceva akasAI cetra 2 jahA saveyae taheva bhANiyavve / ahavA duvihA savdhajIvA-lalessAya alessA ya jahA asiddhA siddhA, savvatthovA aleslA salessA aNaMtaguNA ||suu0 141 // __ chAyA-athavA-dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sendriyAzcaivA'nindriyAcaitra / sendriyaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! sendriyo dvividhaH prajJaptaH anAdiko vA aparyavasitaH ? anAdiko vA saparyavasitaH 2 bhanindriyaH sAdikovA'paryavasitaH, dvayorapyantaraM nAsti / sarvastokA anindriyAH
Page #1357
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1335 sendriyAH anantaguNAH / athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sakAyikAzcaivA'kAyikAzcaitra, evameva evaM sayoginazcaivA'yoginazcaiva, tathaiva, (evaM salezyAzcaivA'lezyAzcaiva, sazarIrAzcaivA'zarIrAzcaiva) saMciTThaNaM antaram alpavahutvam yathA sendriyANAm athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptA tad yathA-savedakAzcaivA'vedakAzcaiva / savedakaH khalu bhadanta ! savedaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! savedakastrividhaH prajJaptaH, tadyathA-anAdiko'paryavasitaH anAdikA saparyavasitaH sAdikaH saparyavasitaH tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenAntarmahUrtam-utkarSe NAnantaM kAlaM yAvatkSetrato'pArdhaM pudgalaparAvarta dezonam // avedakaH khalu bhadanta ! avedaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! avedako dviviyaH prajJaptaH, tadyathA-sAdiko vA'paryavasitaH sAdiko vA saparyavasitaH, tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenaikaM samayamutkaNAntarmuhUrtam / avedakasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapAdhaM pudgalaparAvata dezonam / alpabahutvam sarvastokA avedakAH savedakA anantaguNAH / evaM sakapAyinazcaivA'kapAyinazcaiva-2 yathA savedaka stathaiva bhaNitavyAH / athavA dvividhAH sarvajIvAH salezyAzcA'lezyAzca, yathA'siddhAH siddhAH, sarvastokA alezyAH salezyA anantAH sU0 // 141 // TIkA-'ahavA' prakArAntareNa 'duvihA savvajIvA pannattA' dvividhAH sarvajIvAH prajJaptA:-saMsAriNo'saMsAriNazca 'taM jahA' tadyathA 'saiMdiyA ceva aNidiyA ceva' sendriyAzcA'nindriyAzca tatra-tvagAdibhiH sahitAH sendriyAH saMsAriNaH / taddhInA asaMsAriNo muktAH / tatra 'saI die NaM bhaMte ! kAlao kevaccira athavA duvihA savya jIvA pannattAtaM jahA-ityAdi / TIkArtha-athavA samasta jIva do prakAra ke haiM-'taM jahA' jaise 'saIdiyA ceva aNidiyA ceva' eka sendriya aura dUsare anindriya inameM jo sendriya haiM ve saMsArI haiM aura jo anindriya haiM ve mukta haiN| 'se diyANaM bhaMte ! kolamo kevacciraM hoI' he bhadanta ! sendriya jIvoM 'athavA duvihA savva jIvA paNNattA taM jahA' tyAta TI-mathaqA saghAwal ] praznA che. 'taM jahA' bha3-'saIdiyA ceva aNidiyAcetra' se seMdriya ane mI bhanidriya tebhA 2 sedriya cha temA saMsArI cha, mana mA bhanidriya che. tegA bhuta cha. 'se diyA NaM bhate ! kolao keraccira hoi' sAvan sendriya vAnI sthiti kSI cha ?
Page #1358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1336 jIvAbhigamaste hoi' sendriyo jIvo bhadanta ! kAlataH khalu kriyacciraM bhavati ? 'goyamA ! saIdie-duvihe pannatte taM jahA-bhaNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' gautama ! sendriyo dvividhaH -tadyathA-anAdika Ayantarahito'paryavasitaH ? anAdiko vA saparyavasitaH paryavajJAnasahitazca-2 'aNidie sAdIe vA apajjavasie doNhaM vi aMtaraM natthi' anindriyaH sAdikovA'paryavasitaH dvayorapyantaraM nAsti / aparyavasitatvAt / / ' atha sendriyA'nindriyayoH katarekatarebhyo'lpA: ? gautama ! 'savvatthovA aNidiyA' sarvastokA anindriyAH 'sai diyA aNaMtaguNA' sendriyAH saMsAriNakI sthiti kAla kI apekSAse kitanI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA! laiMdie duvihe pannatte' he gautama! sendriya jIva do prakAra ke kahe gaye haiM-'aNAie vA apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie' anAdi aparyavalita (abhavya) aura anAdi saparyavasita (bhavya) 'aNidie sAdie apajjavasie doNhavi aMtaraM natthi' anindriya jIva sAdi aparyavasita haiN| donoM meM antara nahIM hai| * apa gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! sendriya aura anindriya jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kina kI apekSA yahuta haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'satvatthovA aNiMdiyA saiMdiyA aNaMtaguNA' he gautama ! sabase kama anindriya jIva haiM aura inakI apekSA sendriya jIva anantaguNe adhika haiM kyoMki sendriya jIvoM meM nigoda jIvoM kA bhI antarbhAva ho jAtA hai aura ye nigoda ' mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! saiMdie duvihe pagNatte' 3 gautama / sendriya 71 2. 542n| 4vAmA mAsA che. 'aNAie vA apajjavasie, aNAie vA sapajjavasie' manAhi apapasita (ARvya) bhane manAhi sapa pasina (vya) 'aNidie sAdie apajjavasie doNha vi aMtaraM nattha' aniMdriya jIva sAdi aparyAvasita che. bannemAM aMtara nathI. have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana! seMdriya ane anindriya jemAM kayA jI kenA karatAM alpa che? kyA che ke nA karatAM vadhAre che. ? kayA che tenI khabara che? ane kayA jI kayA vAthI vizeSAdhi cha ? 2 // praznanA ttaramA prabhuzrI 41 cha hai-'savvatthovA ajiMdiyA saiMdiyA aNataguNA' gautama! sauthI sauch| manindriya 71 che, ane tenA karatAM sendriya jIva anaMtagaNuM vadhAre che. kemake seMdriya jIve mAM nigoda jIvene paNa aMtarbhAva thaI jAya che, ane e nigada jIve
Page #1359
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1337 stebhyo'nantaguNAH nigodAnAmAnantyAt / 'ahavA duvihA savva jIvA pannattA taM jahA-sakAiyA ceva akAiyA ceva evaM ceva' athavA-dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sakAyikAH kArmaNAdi zarIraviziSTAH akAyikAH muktaaH| evameva sarvaM sakAyikA'kAyikeSu vaktavyam / 'evaM sajogI ceva ajogI cekataheva' sendriyA'nindriyavat sayoginazcaivA'yoginazcaiva / tathaiva 'evaM salessA caiva alessA ceva, sasarIrA ceva asarIrA ceva' evaM sendriyA'nindriyavat jIva ananta haiM ! / 'ahavA duvihA samdhajIvA pa0' athavA-isa taraha se bhI samasta jIva do prakAra ke haiM-'taM jahA-sakAiyA ceva akA. iyA ceva' eka sakAyika aura dUsare akAyika 'evaM ceva' ina sakAyika aura akAyika jIvoM ke sambandha meM jaisA kathana Upara ke jIvoM ke sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI kara lenA cAhiye kArmaNa Adi zarIroM se jo viziSTa hote haiM ve sakAyika haiM aura jo ina kArmaNa Adi zarIroM se rahita haiM ve akAyika haiM "evaM sajogI ceva ajogI ceva' isI taraha se samasta jIva sayogI aura ayogI ke bheda se do prakAra ke haiM / ayogI jIvoM meM siddha jIva gRhIta hue haiM aura sayogI jIvoM meM sendriya jIva gRhIta hue haiN| 'taheva' inake viSaya meM samasta sthiti Adi kA kathana pUrva ke jaisA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'evaM salessA ceva alessA ceva' isI prakAra se salezya jIva aura alezya jIva ke bheda se samasta manAta che. 'ahavA duvihA savva jIvA paNNatA' athavA mArIta para sapA me 2cha 'taM jahA sakAiyA ceva aphAiyA gheva' se sAyi4 bhane mIon Astr43 'evaM ceva' mA sAyi: mana mayi vana samayamA je pramANenuM kathana uparanA jIvonA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. eja pramANe kathana karI levuM joIe. kArmaNa vigere zarIrathI je viziSTa hoya che teo sakAyika che. ane jeo A kAmaNa vigere zarIrathI rahita che teyo mayi4 che. 'evaM sajogI ceva ajogIceva' 80 pramANe sAla sagI ane agInA bhedathI be prakAranA che. acagI jIvemAM siddha jIve grahaNa thayelA che. ane sagI mAM seMdriya jIva grahaNa karAyela che. 'taheva' memanA samadhamA sthiti vigaire saghaNu 4thana paDasA hA pramANe mahI yA 5 4za se naye. 'evaM salessAceva alessA ceva' se prabhANe alezyajIva ane alezyajIvanA bhedathI samasta jI be prakAranA thAya che, jI0 168
Page #1360
--------------------------------------------------------------------------
________________ . . . . 1338 jIvAbhigamasUtra salezyAH kRSNanIlAdi lezyAvantazcaiva lezyArahitAzcatra vyAkhyayAH nathA-sazarIrAzcaiva azarIrAzcaiva, 'saMciDhaNaM aMtaraM appA bahuyaM jahA saI diyANa sakAyikAdArabhyA'zarIrAntabhedabhinnAnAM sarveSAM saMciDhaNaM kAyasthiti:- antaram alpavahutvaM ca jJAtavyaM sendriyavat / 'ahavA-duvihA sanyajIvA pannattA taM jahA saveyagA ceva aveyagA ceva / saveyae NaM bhaMte ! saveyae tti kArao kevacciraM0' athavA pakSAntare dvividhAH sajIvAH tadyathA-savedakAcavA'vedakAzcaiva kA bhadanta ! savedakaH savedaka iti rUpeNa kAlataH khalu kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA ! saveyae tibihe pannatte, taM nahA-aNAIe apajjavasipa jIva do prakAra ke hote haiM inameM jo kRSNa nIla Adi lezyAoM se yukta hote haiM ve salezya jIva haiM aura jo inase hIna hote haiM ve alezya jIva haiM / inake sambandha meM 'saMciTThaNaM aMtaraM appA pahugaM jahA saiMdiyANaM' kAyasthiti kA kathana antara kathana evaM alpayatva kA kaMthana sendriya jIvoM ke prakaraNa kI taraha hI jAnanA cAhiye / tathA ye saba prakaraNa kathana samasta jIva do prakAra ke haiM eka 'sasarIrA ceva asarIrA ceva' zarIra sahita aura eka zarIra rahita yahAM taka ke prakaraNa taka kahA gayA jAnanA cAhiye 'ahavA-duvihA savva jIvA paNattA' athavA samasta jIva do prakAra ke isa prakAra se bhI kahe gaye hai-'taM jahA' jaise 'savedagA ceva avedagA ceva' eka savedaka aura aura avedaka 'savedaeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! savedaka jIvoM kI kAyasthiti kitanI kahI gaI hai| isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! savedae tivihe pannatte' he gautama ! savedaka temAM jeo kRSNa nIla vigere lezyAthI yukta hoya che. teo salezya chava che ane tenAthI je . rahita hoya teo alezya chava che. teonA saMbaMdhamAM 'saMciDhaNaM aMtaraM appA bahugaM :jahA saMidiyANa' yasthitinu 4thana, aMtarnu kathana, ane alpa bahatvanuM kathana seMdriya jIvonA prakaraNa pramANe ja samajI levuM, tathA te tamAma prakaraNanuM kathana "saghaLA che be prakAranA che, eka 'sasarIrA ceva asarIrA ceva' zarIra sahita ana 4 zarI2 2hita mA 4thana sudhIna 42nu 4thana Desa che ma samA. 'ahavA duvihA savva jIvA paNNattA' athavA saMghA' prA2nA mA zata thAya cha-bha-'savedagA caiva avedagAM ceva' me4 savai bhane mI ava44 'savedaeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI" bhagavan sa4 lonI sthiti hI vAmAM Avesa cha 1 mA prazna uttaramA . prabhuzrI 4 cha hai-'goyamA / savedae tivihe
Page #1361
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam .1339 aNAIe sapajjavasie' gautama ! savedakastrividhaH prajJaptaH, tadyathA-anAdiko'paryavasitaH 1 anAdikaH saparyavasitaH 2 'sAie sapajjavasie' sAdikaH saparyavasitazca 3, tatrA'nAdyaparyavasito'bhavyo bhavyo vA tathAvidha samagryabhAvAnmuktigamanA'yogyaH, uktaJca-bhavyA ci na sijhaMti kei' iti anAdi saparyavasitobhanyo - muktigamanayogyaH pUrvamapratipannopazamazreNiH, sAdisaparyavasitaH pUrvapratipannopazamazreNiH, upazamazreNi pratipadya vedopazamottarakAlAvedakatvamanubhUyajIva 3 prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'aNAdIe apajjavasie 1 aNAdIe sapajjavasie 2 sAie apajjavasie' anAdika aparyavasita 1 anAdika saparyavasita 2 aura sAdika aparyavasita , inameM prathama vikalpa meM koI 2 bhavya athavA abhavya liye gaye haiN| - abhavya to saMsAra samudra se pAra kabhI hotA hI nahIM hai / parantu kaI , bhavya bhI aise hote haiM ki jinheM mukti gamana kI yogyatA hone para bhI vaha tathAvidha sAmagrI kI prApti ke abhAva se mukti kI prApti se vaMcita rahatA hai jaise pativratA vidhavA-pativratA vidhavA meM santAna prajanana zakti to hotI hai para tathAvidha bAMya sAmagrI kI prAti ke , abhAva se vaha usakI zakti prakaTa nahIM ho pAtI hai isI prakAra kI - usa bhavya kI bhI sthiti rahatI hai abhavya to vandhyA strI ke taraha hotA hai / 'bhavvA vi na sijjhaMti kei' aisA Agama kA vacana hai muktigAmI bhavya kI jisane pahale uzamazreNI ko prApta nahIM kI hai dvitIya vikalpa meM liyA gayA hai| sAdi saparyavasita vaha hai ki jisane paNNatte' gautama ! sape64 pa 42nA apAmA mAdA che. 'taM jahA' sabhaDe 'aNAdIe apajjavasie 1 aNAdIe sapajjavasie 2 sAie apajjavarsie rU anAdika aparyAvasita 1 anAdika saparyavasita 2 ane sAdika aparyAvasita 3 temAM pahelA vikalpamAM kaI kaI bhavya athavA abhavya levAmAM AvelA che. abhavya te saMsAra samudrathI kaI paNa vakhate pAra thatA ja nathI paraMtu keTalAka bhaLe paNa evA hoya che, ke jeone muktigamananI thatA hovA chatAM paNa te tathAvidha sAmagrInI prAptinA abhAvathI temanI te zakita pragaTa thaI zaktI nathI, eja pramANenI e bhavya jIvanI sthiti paNa hoya cha. malavyato vaiarjI strInA kA DAya che. 'bhavvA vi na sizaMti keI AgamanuM evuM vacana che ke muktigAmi bhavya ke jeNe pahelAM upazama zreNI prApta karela nathI. evAne bIjA vikalpamAM levAmAM AvelA che. sAdi saMparya vasita te che ke jeNe upazama zreNInI prAptithI vedanuM upazamana karI dIdhela che.
Page #1362
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - jIvAmigamasta zreNi samAptau bhavakSayAdapAntarAle maraNato vA pratipatato vedodaye punaHsavedakatvopapattaH / 'tatya NaM je se sAdIe sapajjavasie' tatra khalu teSu tripu savedakaH sAdi saparyavasitaH 'se jahanneNaM aMtomuhUta' tasya sAdi saparyavasitasavedakasya japanyenA'ntarmuhUrtamantaram zreNisamAptau savedakatve sati punarantarmuhUrte na zreNipratipattau-avedakatva bhAvAt, atrAha kazcit kimekasmin janmani velAdvayamupazamazreNIlAmo bhavati ? yadevamucyate, satyam-etadbhavati uktaJca -'naikasmin janmani upazamazreNiH kSapakaNizca jAyate' upazamazreNi dvayantu jAyata eveti, tata evamupapadyate jaghanyenA'ntarmuhUrtam / 'ukoseNaM aNaMtaM kAlaM' utkarSe NAnantakAlam upazamaNi kI prApti se veda kA upazamana kara liyA hai aura usake uttara kAla meM avedakatva kA anubhavana karake usa zreNi se patita hone para puna: vedodaya vAlA bana gayA hai 'tatthaNaM je se sAdIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhutaM' aise usa sAdi saparyavasita savedaka jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai kyoMki aisA vaha jIva eka antarmuhUrta taka savedaka bana kara puna: upazamaNi kA lAbha karane para avedaka bana jAtA hai yahAM aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye ki 'kyA eka janma meM do bAra upazama zreNi kA lAbha jIva ko hotA hai kyoMki eka janma meM upazama zreNi kA lAbha jIva ko do vAra taka ho jAtA hai hAM aisA to hotA hai ki eka janma meM upazamaNi aura kSapaka aNi ina do kA lAbha nahIM hoto hai para eka janma meM do bAra upazama zreNi kA lAbha ho jAtA hai / ataH isa apekSA sAdi saparyavasita savedaka jIva kI kAya ane tenA uttarakALamAM adaka paNane anubhava karIne e zreNathI patita , yA pachI zathI vahIyavAsanI laya cha; 'tatthaNaM je se sAdIe sapajjasie se jahaNNeNaM ato muhutta' mevAta sA sapa vasita sahara panI sthiti ne kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtane che kemake e te jIva eka aMta hurta sudhI savedaka banIne pharIthI upazama zreNIne lAbha karavAthI avedaka banI jAya che, ahIyAM evI zaMkA karavI na joIe -ke zuM eka janmamAM be vAra upazama zreNIne lAbha jIvane thAya che? kemake eka janmamAM upazama zreNIne lAbha jIvane be vAra sudhI thaI jAya che; ho evuM te thatuM nathI ke eka janmamAM upazama zreNI ane kSapaka zreNI e bene lAbha thato nathI, paraMtu eka janmamAM be vAra upazama zreNIne lAbha thaI jAya che, tethI A apekSAthI sAdi saparyavasita saMvedaka jIvanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka
Page #1363
--------------------------------------------------------------------------
________________ pranayotikA TIkA pra.10 sU.141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1341 -AnantyaM darzayati-'jAva khetto avaTuM poggalapariyaTTa desUrNa' anantA utsarpiNyavasarpiNyaH eSA kAlato mArgaNA, kSetrato'pArdhapudgalaparAvartam dezonam etAvakAlAvaM pUrvapratipannopazamazreNeravazyaM muktyAsannatayA zreNi pratipattAva vedakala bhAvAt iti / 'avedaeNaM bhaMte ! avedaetti kAlao kevacciraM hoi' avedakaH khalu madanta ! avedaka iti kAlataH kevaJciraM bhavati ? bhagavAnAha-goyamA ! avedae huvihe pannatte, taM jahA-sAdIe vA apajjavasie sAdIe vA sapajjavasie' gautama ! avedako dvividhaH-sAdikovA'paryavasitaH (samayAnantaraM) kSINavedaH, avedakatvaM sthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai aura utkRSTa se ananta kAla kA kahA gayA hai isa anantakAla kA kAla aura kSetra kI apekSA se nirUpaNa isa prakAra se kahA gayA hai ananta utsarpiNiyAM aura avasapiNiyAM kAla kI apekSA se ho jAtI hai aura 'jAva khettao avaDU poggalapariyaha desUNaM' yAvat kSetra kI apekSA se kucha kama ardha pudgala parAvarta rUpa kAla samApta ho jAtA hai| tAtparya isakA aisA hai ki eka vAra upazamazreNi prApta karake avedaka bana kara punaH zreNi se girA huA jIva savedaka ho jAtA hai aura utkRSTa se itane kAla ke bAda punaH zreNi ko prApta kara vaha avedaka bana jAtA hai 'avedae NaM bhaMte ! aveyaetti kAlao kevaciraM hoi' he bhadanta ! avedaka jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! avedae duvihe paNNatte' he gautama ! avedaka do prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise 'sAIevA aMtamuhUrtane kahevAmAM Avela che ane utkRSTathI anaMtakALane kahevAmAM Avela che. A anaMta kALanuM kALa ane kSetranI apekSAthI A pramANe nirU paNa karavAmAM Avela che. anaMta utsarpiNI ane anaMta avasarpiNI ganI apekSAthI 27 taya che. mane 'jAva khettao avaDUDhaM poggalapariyaTuM desUrNa' thAvat kSetranI apekSAthI kaMIka ochuM ardha pudgala parAvarta rUpa kALa samApta thaI jAya che. A kathananuM tAtparya e che ke eka vAra upazama zreNane prApta karIne avedaka banIne pharIthI e zreNithI paDe te jIva sadaka thaI jAya che, ane utkRSTathI eTalA kALa pachI pharIthI zreNine prApta karIne te avedaka manI laya cha; 'avedae Na bhaMte ! avedaetti kAlao kevacciraM hoI' 3 bhagavan aveka jIvanI kAyasthitine kALa keTale kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 5 che hai-'goyamA ! avedae duvihe paNNatte gautama ! ma 1
Page #1364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1346 . jIvAbhigamana jIvapariNAmaH sa ca kAraNasAphalyamAdAya samutpadyate'taH sAdikaH samutpannasya punaravinAze'paryavasitaH kathyate ? epa prathamo bhedaH, sAdiko vA saparyavasitaupazAntavedaH 2 / 'tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahanneNaM ekkaM samaya tatrobhayA'vedakayoryaH sa sAdikaH saparyavasito'vedakaH sa ca jaghanyenai samayam, upazamazreNiM pratipannasya vedopazamasamayA'nantare'pi maraNe punaH savedakatvopapatteH 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM' utkarSeNAntarmuhartam upazAntavedazreNikAlam, tata urva zreNyAH pratipatane niyamataH savedakatvabhAvAt / sAdhaparyavasitAvedakaratusadaivA'vedakaH anyathA'paryacasitatvameva na syAt, iti / athaiSAmantaram-'savedagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' savedakasya apajjavasie sAievA sapajjavasie' eka sAdika aparyavasita aura dUsarA sAdika saparyavasita inameM jo 'sAie sapajjavasie se jahaNaNaM ekkaM samayaM ukoseNaM aMtImuhutta' sAdika saparyavasita avedaka hai usakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kA hai savedaka koI jIva jaba upazamazreNi para AruDha ho jAtA hai-taba veda kI upazAMti se usameM avedakatA A jAtI hai bAda meM jagha vaha usase kama se kama eka samaya ke bAda aura adhika se adhika eka antarmuhUrta ke bAda patita ho jAtA hai to isa sthiti meM yaha kAyasthiti kA isakA pramANa A jAtA haiM / tathA jo avedaka sAdi saparyavasita hai vaha to sadA hI avedaka rahegA nahIM to usameM aparyavasitatA hI nahIM A skegii| isakA antara kathana-'savedgassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM antaraM 'hAnA apAmA mAsA . 'taM jahAbha 'sAIevA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' me4 sA apayavasita mana mA ale sa5 sita bhAbhI remA 'sAie sapajjabasie se jahaNNeNaM eka samayaM ukkoseNaM aMtomuhatta' sA&i& saparyavasita saMvedaka che. tenI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samayane che. ane utkRSTathI eka aMtamuhUrta che. saMvedaka koI jIva upazama zreNI para A rUDha thaI jAya che. tyAre vedanI upazAMtIthI temAM aneka paNuM AvI jAya che ane te pachI jyAre te ochAmAM ochA eka samaya pachI ane vadhAremAM vadhAre eka aMtamuhUrta pachI patita thaI jAya che te A sthitimAM A kAya sthitinuM tenuM pramANa AvI jAya che. tathA je avedaka sAdi ardhavasita che te te sadA avedaka jaraheze nahIM te temAM aparyavasita paNuM ja AvI zake nahIM
Page #1365
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyatikA TIkA pra. 10 sU 141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1343 khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM praznaH ? gautama ! savedaka strividhaH anAdiraparyavasitaH 1 anAdiH saparyavasitaH 2 sAdiH saparyavasitazca 3 tatra yo'nAdiparyavasitastasya 'aNAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' anAdyaparyavasita savedakasya nAstyantaram aparyavasitatayA sadA tadbhAvAparityAgAt / 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa nasthi aMtaraM' anAdi saparyavasita dvitIya savedakasyA'pi - nAstyantam anAdi saparyavasitohi apAntarAle upazama zreNImapratipadya bhAvI kSaNavedo na ca kSINavedasya punaH savedakatvaM sambhavati pratipAtA'bhAvAditi / hoi' he bhadanta ! savedaka jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama savedaka jIva tIna prakAra kA hai - eka anAdi aparyavasita, dUsarA anAdi saparyavasita, aura tIsarA sAdi saparyavasita inameM 'aNAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM jo anAdi aparyavasita savedaka jIva haiM usake antara hotA hI nahIM haiN| kyoki aparyavasitatA meM sAditA nahIM A sakatI hai veda kI sAditA ke abhAva meM punaH usakI prApti kA honA banatA nahIM hai ataH isa vikalpa meM antara kA abhAva kahA gayA hai / 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' jo savedaka anAdi saparyavasita hai usa ke bhI antara nahIM hai kyoMki aisA savedaka jIva upazamazreNi ko prApta nahIM karake bhAvI kSINa veda vAlA hotA hai / kSINa vedakatA meM punaH jo savedakatA nahIM hotI haiM usakA kAraNa pratipAta kA abhAva aMtara kALanuM kathana 'savedakassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAla aMtaraM hoI' he bhagavan saveha labanu aMtara keTalA kALanu DAya che? tenA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke hai gautama ! savedaSTa jIva traNa prakAranA haiAya che. eka anAdi apa vasita; khIjA anAdi saparyavasita netrI sAhi saparyavasita tebhAM 'aNAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' ? anAhi aparyavasita sarve va che, teyAne aMtara hotu nathI kemake apa vasitapaNAmAM sAhipaNu AvI zakatu nathI vedanA sAdi paMNAnA abhAvamAM phrIthI tenI prApti thavAnu manatu ja nathI. tethI A vipa bhAM tara lAva vAmAM Ave che. 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' ne save nAhi saparyavasita che, tene pazu bhAMtara hotu nathI bha evA savedaka jIva upazama zreNIne prApta karyAM vinA bhAvI kSINu veDhavALA thaI jAya che. kSINu veDhakapaNAmAM pharIthI je savedaka paNuM hetu nathI. tenu kAraNu pratipAtanA abhAva che, sAddika sapa vasita savekanuM aMtar jadhanyathI eka
Page #1366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1344 mIvAbhigamana 'sAdIyassa sapajavariyassa jahanneNaM ekkaM samayaM' sAdikasaparyavasitatRtIyavedakasya jaghanyenai samayamantaram, dvitIyavAramupazamazreNi pratipannasya kasyApi upazamasamayAnantaraM maraNasambhavAt / 'ukkosegaM aMtomuhurta'utkaNAntarmuhartamantaram sAdi saparyavasita vedakasya dvitIyavAramupazamazreNi pratipannopazAntavedasya ami samApte rUvaM punaH savedakatvasambhavAt / 'aveyagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' kiyantaM kAlamavedakassa khalu bhadanta ! bhavatyantaram ? bhagavAnAha-gautama ! 'sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' sAdikA'paryavasitA'vedakasya nAstyantaram kSINavedasya punarapi hai sAdika saparyavasita savedaka kA antara jaghanya se eka samaya kA hai aisA yaha antara dvitIyavAra upazamaNi para ArUDha hokara punaH vahAM se patita hokara savedaka avasthA ko prApta karane vAle jIva kI apekSA se kahA gayA hai / 'ukkoseNaM aMtomuhattaM tathA utkRSTa se antara eka antarmuhUrta kA hai| yaha utkRSTa antara jo sAdi saparyavasita avedaka jIva dvitIya vAra uzamaNi kI prApti karane se upazAnta veda vAlA ho gayA hai aura zreNi se eka antarmuhurta taka vahAM sthita hokara phira patita ho gayA hai / evaM punaH saveda avasthA vAlA bana gayA hai usakI apekSA se kahA gayA hai / 'avedagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! avedaka jIva kA antara kitane kAla kA hai ? isake uttara meM prabhu ne kahA 'goyamA! sAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' he gautama ! sAdika aparyavasita ave. daka kA antara nahIM hotA hai / kyoMki aisA jIva kSINa vedyAlA, samayanuM che evuM A aMtara bIjI vAra upazama zreNI para ArUDha thaIne tyAMthI patita thaI savedaka avasthAne prApta karavAvALA jIvanI apekSAthI kahe pAmA mAvesa cha. 'ukkoseNaM aMtomuhutta' GavthI se matabhuta tara che. A utkRSTa aMtara je sAdi saparyasita avedaka jIva bIjI vAra uparAma zreNInI prApti karavAthI upazAMta vALA thaI gayelA hoya ane zreNIthI eka aMtarmuhUrta paryata tyAM sthira rahIne te pachI patita thaI gayela hoya ane pharIthI savedaka avasthAvALA banI gayela hoya tenI apekSAthI kahevAmAM Avela hai. 'avedgassaNaM bhaMte / kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' 3 mAvan ma parnu mata2 mA Aganu yu cha ? 2mA prakSanA uttama prabhuzrI cha -'goyamA / sAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' he gautama ! sAmipaya sita mvekekanuM aMtara hotuM nathI. kemake evA jIva kSINa veda vALA hoya che. tethI temAM
Page #1367
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1345 savedakatvA'bhAvAt sarvavedAnAM nirmUlanAzitattvAt / 'sAIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhurta' sAdi saparyavasitadvitIyAvedakasya jaghanyenA'ntarmuhUtameva upazamazreNI samAptau savedakatve sati punarantarmuhUrtenopazamazreNI lAbhato'vedakatvopapatteH / 'ukoseNaM aNaMtaM kAlaM utkarSeNA'nanta kAlam / anantA utsarpiNyavasaviNyaH kAlataH, 'jAva AvaDU poggalapariyaTai desUrNa' yAvadapArdha pudgalaparAvarta dezonaM kSetrataH, prathamamupazamazreNiM pratipadha, tatrA'vedako bhUtvA zreNi hotA hai ataH isameM phira se savedakatA nahIM A sakatI hai| kyoMki yahAMto samastakarmanirmUla naSTa kara diye gaye hote haiM 'sAiyassa sapajavasiyassa jahanneNaM aMtaraM aMtomuhuttaM' sAdi saparyavasita jo avedaka jIva haiM usako antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai kyoMki aisA jIva upazamaNi se girakara phira savedaka bana jAtA hai aura phira eka antarmuhUrta ke bAda upazama zreNi kI prApti se avedaka bana jAtA hai ataH sAdi saparyavasita avedaka jIva kA antara jaghanya se eka antahUrta kA kahA gayA hai / 'ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM' tathA-isakA utkRSTa se antara ananta kAla kA batAyA gayA hai isa ananta kAla meM 'jAva avaDhe poggala pariyaha desUrNa' yAvat kucha kama ardhapudgala parAtana rUpa kAla samApta ho jAtA hai / isa kucha kama ardhapudgala parAvartana meM ananta utsarpiNI kAla evaM ananta avasarpiNI kAla ho jAte haiM / tAtparya kahane ko yahI hai ki aisA vaha pharIthI saMvedakapaNuM AvI zakatuM nathI. kemake ahIyAM te saghaLA karma nirmaLa naSTa 42rI hevAmA mAda DAya che. 'sAiyassa sapajjavasiyassa jahaNNeNaM aMto. muddatta sAdi saparyavasita je avedaka jIva che tenuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtatuM hoya che. kemake e jIva upazama zreNIthI patita thaIne pAcho saMvedaka banI jAya che. ane pachI eka aMtamuhUrta pachI upazama zreNInI prAptithI adaka banI jAya che. tethI sAdi saparyavasita avedaka jIvanuM aMtara dhanyathI 4 matabhutanu vAmAM Ave che. 'ukkoseNaM aNaM taM kAlaM' tathA utkRSTathI tenuM aMtara anaMta kALanuM kahevAmAM Avela che. A anaMta mi 'jAva avaDUDhaM poggalapariyaE desUrNa' yAvat 444 maach| ma punara parAvarta rUpa kALa samApta thaI jAya che. A kaMIka ochA ardha pudgala parAvarta kALamAM anaMta utsarpiNI kALa ane anaMta avasarpiNI kALa thaI jAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke e te avedaka jIva pahelAM upazama zreNIne prApta karIne vedane upazama karIde che, ane pachI te jyAre e upazama zreNInA jI0 169
Page #1368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1346 jIvAbhigamasUtre samAptau savedakatve sati punaretAvatA kAle zreNI pratipatI bhavedakatvopapatteH / iti / 'appAvahugaM' ete khalu bhadanta ! katarebhyaH katare jIvA alpA vA bahukA vA0 ? gautama ! 'savvatthovA aveyagA' sarvasvokA avedakAH 'saveyagA anaMtA' savedakA ye te'nantAH nigodajIvAnAmapi prabhUtatvAt / prakArAntareNa sarveSAM avedaka jIva pahale upazamazreNi prApta karake veda kA upazamana kara detA hai aura phira vaha jaba usa upazama zreNi ke kAla kI - arthAt eka antarmuhUrta kI samApti ke bAda usa zreNi ke kAla se maraNa karatA hai - patita ho jAtA hai- kyoMki isa zreNi para ArUDha hue jIva kA usa zreNi se patana avazya hI hotA hai aisA siddhAnta kA vacana hai - to avedaka na raha kara vaha veda sahita vana jAtA hai- phira itane kAla ke bAda vaha punaH usa zreNi para ArUDha hokara avedaka dhanatA haiM / 'appA bahugaM' he bhadanta ! ina jIvoM meM kauna jIva kina jIva kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kina jIvoM kI apekSA bahuta haiM ! kauna jIva kina jIvoM ke barobara haiM evaM kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! savvatthovA aveyagA' saba se kama avedaka jIva hai aura avedaka jIvoM kI apekSA 'saveyagA anaMtA' savedaka jIva anantaguNe adhika haiN| kyoMki save daka jIvoM meM nigoda jIva bhI A jAte haiM ve napuMsaka veda vAle hote haiM - ataH yahAM anantatA kahI gaI hai / ' evaM sakalAI ceva aka kALanI arthAt eka aMtarmuhUrtInI samApti pachI e zreNIthI mara prApta kare che. arthAt patita thaI jAya che. kemake e zreNI para ArUDha thayela jIvanu e zreNIthI avazyaja patana thAya che. evu' siddhAMtanu vacana che. te te rIte aveTTaka na rahIne te sarvezvaka manI jAya che. te pachI eTalA kALa pachI te irIthI me zreNI para bhAi thahane aveha janI laya che. 'appA bahugaM De bhagavat A jIvAmAM kayA jIve kayA jIvA karatAM alpa che? kayA jIvo kayA jIvonA karatAM vadhAre che? kyA jIvo yA jIveAnI kharAkhara che? ane yA jIvA kayA jIveA karatA vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI che - 'goyamA ! sacvatthovA avegayA' he gautama! yave! lava sothI mAchA che. mane ave lavAnA ratAM 'saveyagA aNatA' save va anaMta gaNA vadhAre che. kemake savedaka jIveAmAM nigeAdya jIvone paNa samAveza thaI jAya che. teo napuMsaka veDhavALA hoya che. tethI ahIyAM anaMtapaNu kahevAmAM
Page #1369
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam / 1347 haividhyam-'evaM sakasAI ceva akasAI ceva' evaM sakaSAyikAzcaivA'kaSAyikAzcaiva 'jahA saveyage taheva bhANiyavve' yathA savedakastathaiva bhaNitavyaH tathAhi-athavA dvividhAH sarvajIvAH tatra ye kaSAyaiH krodhAdibhiH saha vidyante te sakapAyAsta eva sakaSAyikAH, kaSAyAH krodhAdayo na vidyante yeSAM te'kaSAyikA saMsAriNo'saMsAriNazcetyarthaH / trividha sakaSAyikasyA'pi saMciTThaNA kaaysthitiH| antarazca yathA savedakasya, dvividhA'kapAyikasyA'pi kAyasthitirantaraM ca yathA'vedakasya taccaivam-'sakasAieNaM bhaMte ! sakasAiyatti kAlao kevacciraM hoI ! goyamA ! sakasAie tivihe pannatte, taM jahA-aNAie vA apajjavasie-aNAsaI ceva' isI prakAra se samasta jIva sakaSAyI aura akaSAyI jIva ke bheda se do prakAra ke haiM-krodhAdi kaSAyoM se yukta jIva sakaSA. yika jIva haiM aura inase rahitajIva akaSAyika jIva haiM inake viSaya kA spaSTIkaraNa savedaka jIvoM ke spaSTIkaraNa ke jaisA hI hai| inameM sakaSAyika jIva saMsArI jIva haiM aura akaSAyika jIva asaMsArImukta jIva haiM ! inakI kAyasthiti kA kAla evaM antara kAla ina saba kA kathana savedaka jIva ke hI jaisA hai jo isa prakAra se kahA gayA hai-'sakAieNaM bhaMte ! sakasAi tti kAlao kevacciraM hoi ?' jaya gautama ne prabhu se aisA pUchA-he bhadanta ! sakaSAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai? to isake uttara meM prabhu ne unase aisA kahA hai-'goyamA ! sakasAie tivihe pannatte' he gautama ! inakI kAyasthiti ke kAlako hRdyaM gama karane ke liye pahile isa bAta ko hRdayaMgama karalo ki sakaSAyika jIva tIna prakAra kA kahA gayA hai hesA cha. 'eva sakasAI ceca akasAI ceva' me prabhArI sadhA sa4. SAyI ane akaSAyInA bhedathI be prakAranA kahelA che. krodha vigere kaSAethI yukta jIva sakaSAyika jIva kahevAya che. ane tenAthI rahita jIva akaSAyI jIva kahelA che. temanA saMbaMdhI spaSTIkaraNa savedaka jInA spaSTIkaraNanA jevuM ja che. temAM sakaSAyika jIva saMsArI jIva che. ane akaSAyika jIva asaMsArI-mukta jIva che. temanI kAyasthitine kALa ane aMtara kALa e badhAnuM kathana savedaka jIvanA kathana pramANe ja che. je A pramANe kahevAmAM mAvasa che. 'sakasAie NaM bhaMte ! sakasAiyatti kAlao kevacciraM hoI' gautama svAmIe jyAre prabhuzrIne evuM pUchayuM he bhagavan ! sakaSAyika jIvanI kAya sthitine kALa keTale kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe tayAne sayu 4hyu -'goyamA ! sakasAie tivihe pannatte' he gautama | tamAnI kAyasthitinA kALane hRdayagama karavA mATe pahelAM e vAta dhyAnamAM rAkho ke -
Page #1370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6348 nIvAmigamasTe ie vA sapajjavasie-sAie sapajjavasie, tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM aNaMtA osappiNI ussappiNIo kAlao khettao avaDa poggalapariya desUNaM / akasAie NaM bhaMte ! aphasAiyatti kAlao kevacciraM hoi ?, goyamA ! akasAie duvihe pannatte-taM jahAjaise eka 'aNAdIe vA apajjavasie' anAdi aparyavasita sakAyika jIva, dUsarA 'aNAie vA sapajjavasie' anAdi saparyavasita sakAyika jIva aura tIsarA 'sAie vA sapajjavasie' sAdi saparyavasita sakaSAyika jIva 'tatthaNaM je se sAie sapajjavasie' ina meM meM jo sAdika saparyavasita sakaSAyika jIva haiM 'se jahanneNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM' usakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se ananta kAla hai isa anantakAla meM 'aNaMtAotappiNI ussappiNIo kAlao-khettao avaDapoggalapariya desUrNa' ananta utsarpiNI kAla aura ananta avasarpiNI kAla samApta ho jAte haiM tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardha pudagala parAvartarUpa kAla samApta ho jAtA hai| 'akasAie NaM bhaMte ! akasAiyatti kAlao kevaciraM hoI' he bhadanta ! akaSAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! akasAie duvihe pannatte' he gautama ! sAyI / ] nA 4uvAmAM mAtA cha. saMbha-4 'aNAdIe vA apajjavasie' mAnA apaya vasita sapAyI 75 mIta 'aNAievA sapajjavasie' manAhi sapayasita sapAyI ana trIta 'sAIe vA sapajjavasie' sAha sa5 sita sAyi 73 'tattha NaM je se sAie sapaJjavasie' tabhAra sAha sasita sa4pAya che. 'se jahaNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM aNaMta #aa tenI kAyasthitine kALa jaghanyathI te eka aMtamuhUrta che; ane agNTathI mAnata Na cha. mA manatAmA 'aNaMtA osagpiNI ussappiNIo kAlao-khettao avaDDhapoggalapariyaTTa desUrNa' mAnata mane manAta avasarpiNI kALa samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI kaMIka ochA ma pusa 52rAvata 35 4ANa samAsa tha ya che. 'akasAie Na bhaMte ! aka sAiyatti kAlao kevacciraM hoI' ke bhagavan / mayi panI ya sthitimA kALa keTale kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke '. 'goyamA ! akasAie duvihe paNNatte' 3 gautama ! ma4pAyI 75 me 2nA
Page #1371
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1349 sAie vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie-tattha NaM je se sAie sapajjava. sie se jahanneNaM ekkaM samayaM-ukkoseNaM aMtomuhuttaM / sakasAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! aNAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM aNAiyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM sAiyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM : ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / akasAiyasa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! sAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM, sAiyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDU poggalapariya desUrNa' sakapAyikaH khalu bhadanta ! sakaSAyaka iti kAlataH kriyacciraM bhavati gautama! sakapAyika strividhaH prajJaptaH tadyathA-anAdiko vA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH 3 tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSato'nantaM kAlamanantA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'pApudgalaparAvarta dezonam / aSAyikA - khalu bhadanta ! akapAyika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! akaSA yiko dvividhaH prajJaptaH tadyathA-sAdiko vA'paryavasitaH 1 sAdiko vA saparya. vasitaH 2 tatra-khalu-yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenaikaM samayam-utkarSeNAntarmuhUrtam / sakapAyikasya khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH kiyacciraM bhavati? akaSAyika jIva do prakAra ke kahe gaye haiM / 'taM jahA' jaise 'sAie vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' sAdika aparyavasita akaSAyika aura sAdika saparyavasita akaSAyika 'tatthaNaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhattaM' inameM jo sAdika saparyavasita akaSAyika jIva haiM usakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kA hai 'sakasAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! sakaSAyika jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara pAmA mAvesA cha, 'taMja hA' bha3-sAie vA apajjavasie sAie vA sapajabasie' sAla apayavasita gAyi bhane sAha sa5 sita mAthi 'tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahaNNeNa ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' temAM jeo sAdika saparyavasita akaSAyI jIva che, tenI kAyasthitine kALa dhanyathI ye smyn| cha. mana kRSTathI me matabhuta nA cha. 'saka sAiyassa NaM ate ! aMtara kAlao kebacciraM hoI' lagavan sapA4i parnu mata2 sA nuhAya cha ? mA prazna uttaramA prabhuzrI yu-goyamA /
Page #1372
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra gautama ! anAdikasyA'paryavasitaraya nAstyantaram anAdikasya saparyavasitasya nAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenaikaM samayam-utkarSeNAntarmahUrtam / apAyikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati gautama ? sAdikasyA''paryavasitasya nAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapApudgalaparAvarta dezonam iti chAyA) etasya vyAkhyAnaM savedakaprakaraNavajjJAtavyam iti / meM prabhu ne kahA hai-'goyamA ! aNAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtara' jo jIva anAdi aparyavasita kaSAya vAlA hai usake to antara hotA nahIM hai isI taraha se 'aNAiyassa sapajjavasiyassa nathi aMtaraM' jo kaSAya vAlA jIva anAdi saparyavasita kaSAya vAlA hotA hai usake bhI antara nahIM hotA hai kyoMki aisA jIva kSINa kaSAya vAlA hI hotA hai aura jo 'sAiyassa sapajjavasiyassa' kaSAya vAlA jIva sAdika saparyavasita hotA hai usakA antara jaghanya se to 'ekkaM samayaM' eka samaya kA hotA hai aura utkRSTa se 'aMtomuhatta' eka antarmuhUrta kA hotA hai| 'akasAiyassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! jo jIva akaSAyika haiM usakA antara kitane kAla kA hotA hai ? he gautama ! jo akaSAyika jIva sAdi aparyavasita kaSAya vAlA hotA hai usakA antara nahIM hotA hai aura jo akaSA. yika jIva sAdika saparyavasita kaSAya vAlA hotA hai usakA antara jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se ananta aNAiyassa apajjavasiyasa natthi aMtaraM' hai gautama! 204 manAta mbhapaya sita pAyavANA cha tasAnu mata2 chAtu nathI. merI pramANe 'aNAi yassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' 2 SAyavANA va manAta sa5 vasita kaSAyavALA hoya che. temane paNa aMtara hotuM nathI. kemake evA jIva kSINuM 4pAyA jAya che. sana 2 'sAiyassa sapajjavasiyassa' 4SAyavANA 01 sAdika saparyavasita hoya che, temanuM aMtara jaghanyathI te eka samayanuM hoya cha. ma 6STathI 'aMto muhutta' se matabhutana DAya che. 'akasAissa Na bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI lagavan 2 1 maSAyI-4Aya rAta che. tenuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! je akavAcika jIva sAdi aparyavasita kaSAyavALA hoya che, temanuM aMtara hotuM nathI. ane je akaSAyika jIva sAdika saparyasita kaSAyavALA hoya che tenuM aMtara jaghanyathI te eka aMtamuhUrtanuM hoya che. ane utkRSTathI
Page #1373
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.10 su.142 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1351 ___'ahavA duvihA sandhajIvA pannattA' athavA sarvajIvA dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA-'salessA ya alessA ya' salezyAzca alezyAzca tatra-lezyAjIvapariNAmarUpA sA vidyate yeSAM te salezyAH saMsAriNo jIvA ityarthaH na vidyate lezyA kRSNAdikA paramazuklaparyavasAnA yeSAnte'lezyAH siddhAH jIvAH ityrthH| tadevAtidezena darzayati-'jahA asiddhA siddhA' yenaiva prakAreNa siddhA'siddhayo nirvacanaM tathaiva-salezyA'lezyayoH kartavyam sampati salezyA'lezyayokAla taka kA hotA hai / isameM yAvat kucha kAma ardhapudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai| 'ahayA duvihA saca jIvA paNNattA' athavA-sarva jIva do prakAra ke kahe gaye haiN| 'taM jahA' jaise-'salessA ya aleslA ya' eka lezyA yukta aura dUsare lezyA rahita jIvoM ke parimANarUpa lezyAeM hotI hai ye lezyAeM jina jIvoM ke hotI hai ve salezya jIva hai aise jIva saMsArI hote haiM aura jinake ye lezyAeM nahIM hotI hai ve alezya jIva hai| kRSNa, nIla, kApota, pIta padma, aura zukla isa prakAra se 6 lezyAeM AgamagranthoM meM pratipAdita huI hai / siddha jIvoM meM ye lezyAeM nahIM hotI hai ataH inheM alezya kahA gayA hai| 'jahA aliddhA siddhA' jisa prakAra se pahile asiddha aura siddhoM kA nirvacana kiyA jA cukA hai usI prakAra se ina salezya aura alezya jIvoM kA bhI nirvacana vyAkhyAta kara lenA cAhie inameM 'savvatthovA alessA' saba se kama anaMtakALa sudhInuM aMtara hoya che. temAM yAvat kaMIka kama ardha pudgala parAvartakALa samApta thaI jAya che. 'aivA duvihA savvajIvA paNNatA' mayA sarva va me. prAranA . vAma mAvasa cha. bhiDe 'salessAya alessAya' 4 sakhezya arthAt vezyA. vALA jIva ane bIjA alezya-lezyA rahita jIva nA parimANu rUpa lezyAo hoya che. e lezyAo jIvane hoya che, te salezya jIva kahevAya che. evA ja saMsArI hoya che. ane jemane e legyAo hotI nathI teo alezya jIva kahevAya che. kRSNa, nIla, kApita pIta-pILI, padma, ane zuM A rIte 6 cha lezyAo Agama graMthamAM pratipAdita thayela che. siddha mAM e vezyAo hatI nathI. tethI teone matezya vAmAM Ave che. 'jahA asidvA siddhA' 2 pramANe paDasA masiddha ane siddhonuM vivecana karavAmAM AvI gayela che. e ja pramANe A salezya mana masezya khAnu viveyana pa 42rI ne ye. tebhA 'samvatthovA
Page #1374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1352 jIvAbhigamasUtra ralpavahutvam-'savyatthovA alessA' sarvastokAH alezyA-lezyayormadhye'lpA alezyAH tadapekSayA salezyA anantazuNAH nigodajIvApekSayA suu0||141|| ___ prakArAntareNa punadvaividhyamAha- mUlam-gANI cetra aNNANI ceva / nANINaM bhaMte ! kAlao ketraccira hoi ? goyamA ! NANI dubihe pannatesAIe vA apajjavasie sAIe vA sapajjavasie tattha NaM je se sAIe sapajavasie se jahanleNaM aMtomuhUttaM ukkoseNaM chAvaTi sAgarovamAI sAiregA, aNNANI jahA saveyayA / nANissa aMtaraM jahaneNaM aMtomuhutaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM avaI poggalapariyaSTaM desUrNa / aNNANiyasta doNha vi AdillANaM natthi' aMtaraM, sAIyasla sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM chAvaddhiM sAgarovamAiM sAiregAI / appAbahu savvatthovA NANI aNNANI aNaMtaguNA / ahavA duvihA savvajIvA pannattA sAgArovauttA ya, aNAgArovauttA ya, saMciTaNA aMtaraM cajahanneNaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, appAbahu sAgArovauttAsaMkhejaguNA / ahavA duvihA savvajIvA pannattA, taM jahAAhAragA ceva aNAhAragA ceva / AhAraeNaM bhaMte ! jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! AhArae duvihe pagnatte taM jahAchaumattha AhArae ya kevali AhArae ya chaumastha AhAraeNaM alezya jIva haiM aura inakI apekSA 'salessa jIvA aNaMtaguNA jo salezya jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM / kyoMki nigoda jIva bhI salezya mAne gaye haiN| isa apekSA inameM anantatvakA kathana kiyA gayA hai // 141 // alessA' sauthI mAchA mavezya ch| che. ana tenA 42di 'salessa jIvA aNataguNA' 2 sayezya ke tamA mana ta padhAre 4sA che. bha-nigAha jIne paNa salezya mAnavAmAM AvelA che. e apekSAthI teomAM anaMtapaNAnuM 4thana 42yAmAM mAvasa cha. // sU. 143 //
Page #1375
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1353 prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa dvaividhyam jAba kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamayaUNaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva kAlao khettao aMgulassa asaMkhejaibhAgaM / kevali AhArae NaM jAva kevaciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM desuNA puSakoDI / aNAhAraeNaM bhaMte ! kevacciraM ? goyamA ! aNAhArae duvihe pannatte taM jahA-chaumastha aNAhArae ya kevali aNAhArae ya chaumastha aNAhAraeNaM jAva kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM do samayA / kevali aNAhArae duvihe pannatte, taM jahA-siddha kevali aNAhArae ya bhavattha kevali aNAhArae ya / siddhakebaliaNAhArae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sAIe apajjavalie / bhavatthakevaliaNAhArae NaM bhaMte ! kaivihe pannatte ? goyamA ! bhavatthakevaliaNAhArae duvihe pannatte taM jahAsajogi bhavattha keli aNAhArae ya-ajogi bhavatthakevali aNAhArae ya / sajogi bhavatthakevali aNAhArae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? ajahaNNamaNukkoseNaM tiNi smyaa| ajogi bhavatthakevali aNAhArae jahanneNaM aMtomuhuttaM ukko. seNaM aMtomuhuttaM / chaumastha AhAragassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM? goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM do smyaa| kevali AhAragasta aMtaraM ajahaNNamaNukoseNaM tiNi samayA / chaumattha aNAhAragassa aMtaraM jahanneNaM khuDDAgabhavaggahaNaM dusamayaUNaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva aMgulassa asaMkhejaibhAgaM / siddhakevali aNAhAragassa sAIyassa apajavasiyassa natthi aMtaraM / sajogibhavatthakevali aNAhAragasta jahanne] aMtomuhuttaM ukkoseNa vi, ajogibhavattha kevaliaNAhAragassa mI0 179
Page #1376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1354 jIvAmigamastra natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte! AhAragANaM aNAhAragANa ya kayare kayarehito appAbahu0 ? goyamA ! savvatthovA aNAhAragA-AhAragA asaMkhejjA sU0 142 // chAyA-jJAnizcaivA'jJAninazcaiva, jJAnI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati gautama ! jJAnI dvividhaH prajJaptaH sAdikovA'paryavasitaH 1 sAdiko vA saparyavasita:2, tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSeNa paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, ajJAnino yathA svedkaaH| jJAnino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNAnantaM kAlamapApudgalaparAvarta dezonam / ajJAnino dvayorapi Adikayo sti antaram , sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrttam utkarSeNa paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / alpavahutvam-sarvastokA jJAninaH ajJAnino'nantaguNAH athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sAkAropayuktAzca-anAkAropayuktAzca saMciTThaNA antaraM ca jaghanyenotkarSeNApi antarmuhUrtam alpavahutvam sAkAropayuktAH saMkhyeyAH / athavA sarvajIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-AhArakAzcaivA'nAhArakAzcaiva / AhAraka: khallu bhadanta ! yAvat kiyacciraM bhavati ? gautama ! AhArako dvividhaH prajJaptaH tadyathA-chadmasthAhArakazca kevali AhArakazca-chadmasthAhArako yAvat kiyacira bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM dvisamayonam utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvatkAlataH kSetrato'gulasyA'saMkhyeyabhAgam / kevali AhArakA khala bhadanta ! yAvatkiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSe Na dezonA pUrvakoTiH / anAhArakaH khalu bhadanta ! kiyacciraM bhavati ? gautama ! anAhArako dvividhaHprajJaptaH tadyathA-chadmasthA'nAhArakazca, kevali anAhArakazca / chadmasthAnAhArakaH khalu yAvatkiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenakaM samayamutkarSeNa dvau smyo| kevali anAhArako dvividhaH prajJaptaH tadyathA-siddhakevali anAhArakazca-bhavastha kevali anAhArakazca / siddhakelyanAhArakaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati? gautama ! saadiko'pryvsitH| bhavasthakevalyAnAhArakaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! bhavastha kevalyanAhArako dvividhaH prajJaptaH sayogi bhavastha kevalyanAhArakaca, ayogi bhavastha kevalyanAhArakazca / sayogi bhavastha kevalyanAhArakaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? ajaghanyotkarSeNa trayaH samayAH, ayogi bhavastha kevalyanAhArako jaghanyenAntarmuhUrtam -utkarSeNAntarmuhUrtam / chadamasthAhArakasya kiyantaM kAlamantaram ? gautama ! jayajyenaikaM samayam utkarSeNa dvau samayau / kevalyanAhArakasyAntaram ajagha yotkarSaNa
Page #1377
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra.10 sU. 143 prakArAntareNa dvaividhyam 1355 trIn samayAn / chadmasthAnAhArakasyAntaraM jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM dvisamayonam utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvadaGgulasyA'saMkhyeyaM bhAgam / siddha kevalyanAhArakasya sAdikasyAsparyavasitasya nAstyantaram / sayogi bhavastha kevalyanAhArakasya jagha - nyenA'ntarmuhUrtam - utkarSeNApi, ayogi bhavastha kevalyanAhArakasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! AhArakANAmanAhArakANAM ca katare katarebhyo'lpA vA bahu vA ? gautama ! sarvastokA anAhArakAH AhArakA asaMkhyeyAH ||sU0 142|| TIkA - punarapi prakArAntareNa dvaividhyaM darzayati- dviprakArakAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA - nANI ceva annANI ceva' jJAninazcAjJAninazca 'nANI NaM bhaMte ? kAlao kevacciraM hoI' jJAnI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! 'nANI - duvihe pannatte' jJAnI dvividhaH proktaH tadyathA - 'sAIe vA apajjabasie sAIe vA sapajjavasie' sAdiko vA'paryavasitaH sa ca kevalI kevalajJAnasya prakArAntara se dvividhatA kA kathana karate haiM / 'NANI ceva aNNANI ceva' ityAdi / TIkArtha- prabhu gautama se kaha rahe haiM - he gautama ! samasta jIva isa prakAra se bhI do prakAra ke haiM- eka 'nANI' jJAnI aura dUsare 'annANI 'deva' ajJAnI / aba gautamane prabhu se aisA pUchA hai- 'nANI NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! jJAnI kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai - he gautama ! 'nANI duvihe paNNatte' jJAnI do prakAra kA kahA gayA hai / 'taM jahA' - jaise 'sAdIe vA apajjabasie vA' eka sAdika aparyavasita jJAnI aura dUsarA 'sAie vA sapajjabasie' sAdika saparyavasita jJAnI sAdika aparyava have prakArAntarathI dvividha paNAnuM sthana karavAmAM Ave che. 'NANIceva aNNANI ceva' ityAhi TIkA prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama ! saghaLA jIvA A prabhANe pazu me prAranA uDelA che, bhebhaDe-kheDa 'pANI' jJAnI bhane jIla 'aNNaNI ceva' ajJAnIyo, Duve gautamasvAmI anuzrIne yevu che che hai'nANI NaM bhate ! kAlao kevacciraM hoI' De bhagavan ! jJAniyonI ayasthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! 'nANI duvihe paNNatte' jJAnI me ahAranA uDevAmAM AvelA che. 'sAdIe vA apajjavasie' me sAhi aparyavasita jJAnI bhane mIla 'sAie vA sapajjavasie' sAhi saparyavasi jJAnI sAhi ayayavasita 'ta jahA ' te
Page #1378
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamastra sAdhaparyavasitatvAt sAdiko vA saparyavasitaH- matijJAnAdimAna, matijJAnAdau chamastha vRttitA'taH sAdi saparyavasitatvam / 'tattha paM je sAIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM tatra dvayomadhye yaH sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenAnta, muhUrtam samyaktvasya jaghanyata etAvanmAtra kAlatvAt samyaktvavanazca jJAnisvAda, uktazca-'samyagdRSTeniM mithyAdRpTeviparyAsaH" iti / 'ukkoseNaM sita jJAnI kevalI bhagavAna hote haiM kyoMki kevala jJAna sAdI hotA hai aura hokara ke phira chUTatA nahIM hai ataH isa jJAna bAlA jo kevalI hai vaha sAdika aparyavasita kahA gayA hai tathA jo mati jJAnAdika hote haiM ve sAdi aura saparyavasita haiM aura inakI pRtti chadmastha jIvoM meM hotI hai 'tatthaNaM je se sAdIe sapajavasie se jahanne] aMtomuhattaM ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAI sAtiregAI inameM jo sAdika saparyavasita jJAnI hotA hai vaha jaghanya se to eka antamuhUrta kI kAyasthiti vAlA hotA hai aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropama kI kAyasthiti vAlA hotA hai / samyaktva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa sthiti kucha adhika 66 sAgaropama kI kahI gaI hai / samyaktvazAlI jIva ko hI jJAnI kahA gayA hai ataH jaghanya aura utkRSTa ye sthiti isI bhAva ko le kara yahAM para jJAnI kI yatalAI gaI hai| ___uktaMca-'samyaSTeni mithyAdRSTeviparyAsaH' tathA utkRSTa sthiti jJAnI kevaLI bhagavana hoya che. kemake kevaLajJAna sAdi hoya che. ane te thayA pachI pAchu chUTatuM nathI. tethI A jJAnavALA je kevalI che. teone sAdika aparyasita kahevAmAM Avela che. tathA je matijJAna vigere hoya che, te sAdi / ma sapa pasita cha. mana tanI vRtti chastha DAya che. 'tatya Na je 1 se sAdIe sapajjavasie se jahaNNe NaM ato muhattaM unoseNaM chAvaDhi sAgarovamAI sAtiregAI tabhI sA sapa sita jAnI hAya che. te dhanyathA to eka aMtarmuhUrtanI kAyasthitivALA hoya che. ane utkRSTathI kaIka vadhAre 66 - chAsaTha sAgarepamanI kAyasthitivALA hoya che. samyakatvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUnI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTa sthiti kaMIka ochI chAsaTha sAgaropamanI kahevAmAM Avela che. samyakUzAlI jIvane ja jJAnI kahelA che tethI jaghanya ane utkRSTa sthiti eja bhAvane grahaNa karIne ahIMyAM jJAnIna samayamA vAmAM mAvada cha. 4chucha hai-'samyagdRSTeni mithyA dRSTe viparyAsa' tathA tabhanI 2 Gove sthiti 4Ama mAvesa cha. te maprati
Page #1379
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 10 su. 143 prakArAntareNa dvaividhyam 1357 chAvadvi sAgarovamA sAiregAI' utkarSeNa paTTa paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi samyagdarzana kAlasyA'pi utkarSata etAvanmAtratvAt apratipatita samyaktvasya vijayAdi gamanazravaNAt uktaJca bhASye - -- 'do vAre vijayAi gayassa tinni'ccue ahava tAIM / airegaM narabhaviyaM nANA jIvANa savvaddhA ||1|| chAyA - dvau vArau vijayAdiSu gatasya athavA trInacyute tAni / atireko narabhavikaM nAnA jIvAnAM sarvArddhA // 1 // 'annANI jahA saveyagA' ajJAnino yathA savedakAH, ajJAnI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ajJAnI trividhaH prajJaptaH - anAdiko - vAsparyavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH 3 anAdyaparyavasitaH, sa yo na kadAcidapi siddhiM yAsyati (abhavyaH ) anAdi kahI gaI hai vaha apratipatita samyaktvI jIvakA vijayAdikoM meM gamana sune jAne ke kAraNa ko lekara kahI gaI hai / 'uktaMca' - 'do vAre vijayAi gayassa tinniccue ahava tAI / airegeM narabhaviyaM nANA jIvANa savvaddhA' 'annANI jahA saveyagA' he bhadanta ! ajJAnI jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? to isake uttara meM kahA gayA hai - he gautama ! ajJAnI tIna prakAra kA kahA gayA hai - 1 - anAdika apavasita ajJAnI, dUsarA anAdika saparyavasitaajJAnI, aura tRtIya sAdi saparyavasita ajJAnI inameM jo abhI taka siddhi ko prApta nahIM huA hai aura na hogA aisA abhavya jIva anAdi aparyavasita ajJAnI hai jo anAdi se mithyAdRSTi se calA A rahA hai parantu samyaktva kI patita samyakRtvI jIvatu' vijaya vigeremAM gamana sAMbhaLavAmAM AvyAnA AdhAra thI kahevAmAM Avela che. kahyu paNa che ke 'do vAre vijayAi yassa tinni'ccue ahava tAI / airegaM narabhaviyaM nANAjIvANa savvaddhA' // 1 // 'aNNANI jahA savegA' he bhagavan ajJAnI lavanI ayasthitinA aMNa keTaleA kahela che? AnA uttaramAM kahe che ke-De gautama! ajJAnI traNa prakAranA kahevAmAM Avela che, eka anArdika apa vasita ajJAnI, bIjA anAdi sapa`sita ajJAnI,ane trIjA sAdi sapa vasita ajJAnI temAM jeee atyAra sudhI siddhi prApta karI nathI. ane bhaviSyamAM prApta karIzakavAnA nathI, evA alabhya jIva anAdi apavasita ajJAnI che. je anAdithI mithyA puSTi paNAthI AvatA hAya paraMtu samyaktvanI prAptithI jemanuM' mithyAtva
Page #1380
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 1358 jIvAbhigamastra saparyavasitazca saH yo'nAdi mithyAdRSTiH samyaksamAsAdya'pratipatita samyakta eva kSapakazreNi pratipatsya te sAdi-saparyavasitaH samyagdRSTi bhUtvA jAtamithyAdRSTiH, sa jaghanyenAntarmuhUrtam samyaktvAt pratipatya punarantarmuhurtena kasyA'pi samyagdarzanAvAptisambhavAt utkarpaNAnantaM kAlam anantA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'pArdhaM pudgalaparAvarta dezonam / jJAninA kiyazciraM kAlato bhadanta ! antaram bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! sAdyaparyavasitasya nAstyantaram aparyavaprAti se jisakA mithyAtva chUTa gayA hai aura apratipatita samyaktva huA hI vaha kSapaka zreNi ko prAptakarane vAlA ho jAne vAlA hai aisA samya. ktvo jIva anAdi saparyavasita ajJAnI jIva hai sAdi saparyavasita ajJAnI jIva vaha hai jo samyaktva ko prApta kara punaH mithyAdRSTi bana gayA hai| aisA vaha jaghanya se antarmuhUrta taka kI kAyasthiti vAlA hotA hai kyoMki samyaktva se pratipatita hokara vaha punaH samyaktva kI prApti kara liyA karatA hai tathA utkRSTa se ananta kAla kI kAyasthiti vAlA hotA hai kyoMki ananta utsarpiNI aura ananta avasarpiNI kAla ke bAda tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudagala parAvarta ke bAda samyaktva ko mApta karatA hai / antara kathana-'NANista NaM bhaMte ! he bhadanta ! jJAnI jIva kA kitane kAla kA antara hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai he gautama ! sAdi aparyavasita jIva ke to antara hotA nahIM hai kyoMki aise jIva kA chUTi gayela che. ane apratipatita samyakatva thaIne te kSepaka zreNIne prApta karavAvALA thaI javAnA hoya evA samyaktvI che anAdi saparyasita ajJAnI jIva che. sAdisaparyavasita ajJAnI jIva te kahevAya che ke je samyaphatvane prApta karIne pharIthI mithyAdaSTi banI gayela hoya. evA te jIva jaghanyathI aMtamuhUrta paryantanI kAyasthitivALA hoya che. kemake samyaktvathI prati patita thaIne te pharIthI samyakatvanI prApti karI le che. tathA utkRSTathI anaMtakALanI kAyasthitivALA hoya che. kemake-anaMta utsarpiNI ane anaMta avasarpiNI kALa samApta thayA pachI tathA kSetranI apekSAthI kaMIka ochA ardha pudgala parAvartana pachI samyakatvane prApta kare che. aMtara kALanuM kathana 'NANissa NaM bhaMte ! bhagavan jAnI nu mata2 TakSA garnu 4vAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! sAdi aparyavasita jIvanuM aMtara hatuM ja nathI. kemake evA jIvanuM samyaktva
Page #1381
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam sitatvena saptatAvA'parityAgAt / 'gANissa aMtaraM' sAdi saparyavasita jJAnino'ntaram 'jahanneNaM aMtomuhuttaM' jaghanyenAntarmuhUrtam-etAvanmithyAdarzanakAlena vyavadhAnena bhUyo'pi jJAnabhAvAt, 'ukoseNaM aNaMta kAlaM avaDUM poggala. pariyaTa desUrNa' utkarSaNAnantaM kAlam anantA utsapiNyavasapiNyaH kAlato'pAdha pudgalaparAvarta dezonam kSetrataH, samyagdRSTeH samyaktvAtpratipatitasyaitAvantaM kAlaM mithyAtvamanubhUya tato'vazyaM samyaktvAsAdanAt / 'aNNANiyassa doNhavi AdillANaM natthi aMtaraM' dvayorapyajJAninorAdikayo styantaram, ajJAninaH kiyacciraM kAlato'ntaram ? gautama ! anAdyaparyavasitasya nAstyantaram aparyavasitatvAdeva / anAdi saparyavasitasyA'pi nAstyantaram saMprAptakevalajJAnasya pratipAtA'bhAvAt / 'sAdIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM' sAdi samyaktva chUTatA nahIM hai| kyoMki aparyavasita avasthA vAlA hone se samyaktvarUpa pariNAma se hI pariNata banA rahatA hai| jo jJAnI sAdi aparyavasita hai usakA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se antara ananta kAla kA hai / itane kAla ke bAda vaha punaH jJAnI bana jAtA hai / he adanta ! ajJAnI jIva kA antara kitane kAla kA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! jo anAdi aparyavasita ajJAnI hai usake tathA anAdi saparyavasita jIva ke to antara hai nahIM kyoMki anAdi aparyavasita avasthA meM ajJAna kA sadbhAva sadA vidyamAna rahegA aura anAdi saparyavasitatA avasthA meM ajJAna kI samApti meM kevalajJAna kA sadbhAva hone se usakA chUTanA hogA nahIM isa kAraNa antara kA AnA hotA nahIM hai / jo sAdi saparyavasita ajJAnI jIva hai usakA antara hotA chUTatuM nathI. kemake aparyAvasita avasthAvALA hovAthI samyakatva rUpa pariNA mathI ja pariNatabanelA rahe che je jJAnI sAdi aparyavasita hoya che. teonuM 'aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM che ane utkRSTathI anaMtakALanuM aMtara hoya che. eTalA kALa pachI pharIthI jJAnI banI jAya che. he bhagavana ! ajJAnI jIvanuM aMtara keTalA kALanuM che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama !jeo anAdi aparyavasita ajJAnI che teone tathA anAdi saparyAvasita jIne te aMtara hatuM ja nathI. kemake-anAdi aparyavasita avasthAmAM ajJAnane saddabhAva sadA kAyama ja raheze. ane anAdi saparyavasita paNAnI avasthAmAM ajJAnanI samAptimAM kevaLajJAnane sadbhAva hovAthI te chUTi zakatuM nathI, tethI aMtara AvI zakatuM nathI. je sAdi saparyAvasita ajJAnI jIva heya
Page #1382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1360 _jIvAmigamako saparyavasitasyA'zAnino jAnyenAntarmuhurtam jayanyasamyagdarzanakAlasyatAvanmAtratvAt / 'ukkoseNaM chAvahi sAgaroramAI sAiregAI' utkaNa paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, itopyu samyadarzanapratipAte'jJAnabhAvAt iti / ___ 'adhyAvahu' alpabahutvam jJAnA'jJAninAM katarebhyaH katare'lyA padukAvati 'praznaH ? gautama ! 'saJcatyovA nANI' sarvastrokA jJAninaH 'aNNANI aNaMtaguNA' ajJAnino'nantaguNAH nigodajIvA'pekSayA / punadvaividhyam-'ahayA duvihA sancajIvA pannattA' athavA-dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA-'sAgAgeva uttAyaaNAgArovauttAya' sAkAropayuktAcA'nAkAropayuktAzca / 'saMciTaNA-aMtaraM ca jahanneNaM-ukoseNa vi aMtomuhurta dvayorapi kAyasthiti:-antaraJca jaghanyenohai so vaha yahAM jaghanya se eka antarmuharna kA aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropasa kA hai| ___ alpabahutva kA kathana-he bhadanta ! jJAnI aura ajJAnI jIvoM 'meM kauna jIva alpa haiM ? aura kauna jIva vahata haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ? saba se kama jJAnI jIva haiM aura ajJAnI jIva inakI apekSA anantaguNe adhika haiN| kyoMki ajJAniyoM meM nigoda jIvoM kA bhI antarbhAva ho jAtA hai| 'ahavA duvihA savya 'jIvA' athavA samasta jova do prakAra ke isa prakAra se bhI hai-'sAgarovauttA ya aNAgArovauttA ya' eka sAkAropayukta aura dUsare anAkAropayukta 'saMciTThaNA aMtaraM jahanneNaM ukkoseNa vi aMtomuhatta' ina donoM kI kAyasthiti aura antara jaghanya se evaM utkRSTa se eka 2 che. temanuM aMtara hoya che. te te ahIMyAM jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM ane utkRSTathI kaMika vadhAre 66 chAsaTha sAgaropamanuM che. alpabahatvanuM kathana . he bhagavana jJAnI ane ajJAnI chamAM kayA che a5 che? ane kayA jI vadhAre che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke he gautama! sauthI ochA jJAnI jIva che. tenA karatAM ajJAnI che anaMtagaNuM vadhAre cha. OMbha-majJAniyomA nigo vAna pazu samAveza | naya che. 'ahavA 'duvihA savvajIvA' athavA saghAlo mA prabhArI 5 me rItanA 25 taya ..cha. 'sAgArovauttA ya aNAgArovauttA ya' 4 sAropayukta bhane ilan manA . ropayuta ,saMciDhaNA aMtaraM jahaNNeNaM ukkoseNa vi aMtomuhutta' mA mannenI 'kAya sthiti ane aMtara jaghanyathI ane utkRSTathI eka eka aMtarmuhUrtanuM
Page #1383
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa dvaividhyam 1361. skarSato'pi cAntarmuhUrtameva atra sarvajIvAzchadmasthA eva na kevalino'pi vivakSitAH, etayoH kAyasthitirantaraM ca. jaghanyotkarSAbhyAmaratarmuhUrtam anyathAkevalinAmupayogasya sAkArasyA'nAkArasya caika sAmayikatvAt kAyasthitAvantare caikasamayo'pyucyeta iti / 'appAbahu' alpabahutvam sAkAropayuktAnAmanAkAropaMyuktAnAM ca katarekatarebhyo'lpA-bahukA0 ? gautama ! sarvastokA anAkAropayuktAH anAkAropayogasya stokakAlatayA pRcchA samaye teSAM stokAnAmevAvApyamAnatvAt, tataH-'sAkAro0 saMkhe0' sAkAropayuktAH saMkhyeyaguNAH, anAkApayogAddhAta: sAsAropayogaddhAyAH saMkhyeyaguNatvAditi / 'ahavA duvihA-savvajIvA pannattA' athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-'AhAramA cevaantarmuhUrta kA hai| yahAM sAkAra anAkAra upayoga vAle sarva jIva rUpa se chadmastha jIva hI vivakSita hue haiM aura inhIM ko lekara kAyasthiti aura antara kAla kA yaha kathana kiyA gayA hai nahIM to kevalI kA upayoga-sAkAra aura anAkAra upayoga-eka samaya kI sthiti vAlA hotA hai ataH inheM bhI grahaNa karane ke liye kAsthiti aura antarakAla ke kathana meM eka samaya kA grahaNa karanA cAhiye thA parantu yaha yahAM nahIM kahA gayA hai ataH sAkAra aura anAkAra upayoga vAloM meM yahAM chadamastha jIva hI gRhIta hue haiM aisAM jAnanA cAhiye inake alpabahutva kI cintA meM sabase kama anAkAra upayoga vAle haiM aura inakI apekSA sAkAra upayoga vAle saMkhyAtaguNaM adhika haiN| kyoMki anAkAra upayoga ke kAla se sAkAra upayoga kA kAla saMkhyAtaguNA adhika hotA hai| che. ahIMyAM sAkAra upayogavALA ane anAkAra upagavALA sarva jIva paNathI chastha jIvaja vivakSita thayela che. ane temaneja laIne kAyarithati ane aMtarakALanuM A kathana karavAmAM Avela che. nahIMte kevalIne upaga sAkAra anAkAra ane prakArathI eka samayanI sthitivALo hoya che, tethI tene paNa grahaNa karavA mATe kAyasthiti ane aMtara kALanA kathanamAM eka samaya grahaNa kare joItuM hatuM. paraMtu te ahIyAM kahevAmAM Avela nathI. tethI sAkAra ane anAkAra upagavALAmAM ahIMyAM chadmastha jIvaja grahaNa karAyA che. tema samajavuM. temanA alpa mahatvanA vicAramAM sauthI ochA anAkAra upagavALA che. ane tenA karatAM sAkAra upagavALA saMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake- anAkAra upaganA kALathI sAkAra upagane kALa saMkhyAtagaNuM vadhAre hoya che, jI0 171
Page #1384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1362 jIvAmigamasUtra anAhAragA ceva' AhArakAcA'nAhArakAzca / anayoH kAyasthitimAha-'AhAeNaM bhaMte ! jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! AhArae duvihe pannatte taM jahA-chaumastha AhArae ya-kevali AhAraeya' AhArakaH khalu bhadanta ! AhAraka iti maryAdayA kiyacciraM kAlato bhavati ? gautama ! sa dvividhaH tadyathA-chadmasthAhArakazcakevalyAhArakazca / 'chaumattha AhArae NaM jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM khuDUDAgaM bhavaggahaNaM dusamayaUNaM' chadmasthAhArakaH AhAraka iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! dvi samayonaM jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNam-etajjaghanyAdhikArAd vigraheNAgatya kSullakabhavagrahaNavatsatpAde bhavatIti jJAtavyam tatrayadyapi lokAntaniSkuTAdAvutpAde catuHsAmayikI paJcasAmayikI ca vigrahagatiH ___'ahavA-duvihA savvajIvA paNNattA' athavA sarva jIva do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' ve isa prakAra se-'AhAragA ceda aNAhAragA ceva' eka AhAraka jIva aura dUsare anAhAraka jIva aba gautama inakI kAyasthiti ke sambandha meM aisA pUchate haiM-AhAraeNaM bhaMte ! jIve kevacciraM hoI' he bhadanta ! AhAraka jIva AhAraka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyalA ! AhArae duvihe paNNatte' he gautama ! AhAraka jIva do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise-'chaumastha AhArae ya kevali AhArae ya' eka chadmastha AhAraka aura dUsarA kevali AhAraka inameM jo 'chaumastha AhAraeNaM jIve kevaccira hoi' chamastha AhAraka jIva hai vaha he bhadanta ! kitane kAla taka chamastha AhAraka rUpa se rahatA hai ? to isakA uttara 'goyamA! 'ahavA duvihA savvajIvA paNNattA' athavA saba me 12 // 43pAma mAvA che. te mA prabhArI cha. 'AhAragA ceva aNAhAragA ceva' se mA.24 jIva ane bIjA anAhAraka jIva have gautamasvAmI temanI kAyasthitinA saMbaMdhamAM prabhuzrIne evuM pUche cha -'AhAraeNaM bhaMte ! jIve kevacciraM hoI' sAvana mA.24 04 maahiiraka paNAthI keTalA kALa sudhI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 8-'goyamA' AhArae duvihe paNNatte' he gautama ! mADA24 21 me 12nA DapAmA mAvesa cha. 2 mA prabhArI cha.-'chaDamattha AhArae ya kevali AhArae ya' se chamastha mA 24 ana mI pani mADA24 tebhAM reyA 'chaumattha AhAraeNaM jIve kevacciraM hoI' bhagavan chamastha mAha24 4 panta chidmastha paNuthI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama |
Page #1385
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 prakArAntareNa vaividhyam 1363 tathApi bAhulyena trisAmayikye veti tamadhikRtyaitatsUtram / uktaJca-'eka-dvauvA'nAhArakA' tattvArthasUtre a. 2 sU. 31, trisAmayikyAM ca vigrahagatau dvAvAdhau samayau anAhAraka iti tAbhyAM hInaM kathitam / 'ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva kAla. khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' utkarSeNAnantaM kAlam asaMkhyeyA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH, kSetrato'GgulasyA'saMkhyeyo bhAgaH, ayaM bhAvaHaGgulamAtrakSetrAmulA'saMkhyeyabhAge yAvanta AkAzapradezAstAvantaH pratisamayamekaikapradezApahAre yAvatA kAlena nirlepAH bhavanti tAvatya utsarpiNyavasapiNyaH, tAvantaM hi kAlamavigraheNotpAdyate, avigrahautpattau satatamAhArakaH / he gautama ! 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamaUNaM ukkoseNaM saMkhejjakAlaM jAva kAla0 khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' aisA hai ki vaha chamasthAhAraka chadmasthAhAraka rUpa se kama se kama do samayahIna kSudra bhava grahaNa karane rUpa kAla taka rahatA hai aura utkRSTa se saMkhyAta kAla taka rahatA hai arthAt asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai| jIva jaba vigraha gati se Akara ke utpAda kSetra meM utpanna hotA hai usa samaya vaha tona samaya taka vigrahagati meM rahatA hai aura vahAM do samaya AhAraka taka rahatA hai isI kAraNa yahAM para kSudra bhava grahaNa karane rUpa kAla meM se do do samaya anAhAraka avasthA ko kama karake chamasthAhAraka kI kAyasthiti kA kAla kahA gayA hai aura utkRSTa jo isa kA kAla kahA gayA hai so isakA tAtparya aisA hai ki yaha jIva itane samaya taka avigraha se hI utpanna hotA hai ataH avigraha se utpanna 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNa ukkoseNaM asaMkhejjakAlaM nAva kAlao khettao aMgulassa asaMkhejjai bhAgaM' -nya sthADA24 chamasthAhA24 paNathI ochAmAM ochA be samayahIna kSudrabhavagrahaNa karavA rUpa kALa sudhI rahe che. ane utkRSTathI asaMkhyAtakALa sudhI rahe che. arthAt asaMkhyAta kALamAM asaMkhyAta utsarpiNI ane asaMkhyAta avasarSiNiye samApta thaI jAya che. jIva jyAre vigraha gatithI AvIne utpAda kSetramAM utpanna thAya che, te vakhate e traNa samaya sudhI vigraha gatimAM rahe che. ane tyAM be samaya sudhI anAhAraka rahe che. e kAraNathI ahIMyAM zukrabhava grahaNa karavA rUpa kALamothI bamba samaya AhAraka avasthAnA kAma karIne chadmastha AhArakanI kAya sthitine kALa kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI je tene kALa kahyo che. te tenuM tAtparya evuM che ke-A jIva ATalA samaya sudhI avigraha gatithI utpanna thavAnA kAraNe e niraMtara AhAraka ja banelA rahe che. he bhagavana !
Page #1386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1364 _ jIvAbhigamasUtra 'kevali AhArae NaM jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtoguhattaM-ukoseNaM desUNA punvakoDI' kevalyAhArakaH khalu kevalyAhAraka ini kAlanaH kicciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhRtam sa cA'ntakRtkevaTIjJAtavyaH / utkarpaNa dezonA pUrvakoTiH pUrvakoTayAyupo navavarSAdArabhyotpanna kevalajJAnasya avgntvyaa| 'anAhAraeNaM bhaMte ! kevacciraM0 ? goyamA ! aNAsAe duvihe pannatte hone ke kAraNa yaha nirantara AhAraka hI banA rahatA hai / he bhadanta ! kevalyAhAraka kitane kAla taka kevalyAhAraka ke rUpa meM rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! kevalyAhAraka jaghanya se eka antarmuharta taka aura utkRSTa se 'demRNA pUJcakoDI' kucha kama pUrva koTI taka kevalyAhAraka rUpa se banA rahatA hai jaghanya se eka antarmuhUrta taka kevalyAhAraka kevalyAhAraka rUpa se banA rahatA hai aisA jo kahA gayA hai vaha antakRtkevalI kI apekSA se kahA gayA hai kyoMki antakRtkevalI eka antarmuhUrta ke bAda mukti ko prApta kara liyA karate haiN| yahAM utkRSTa meM jo dezonatA yAhI gaI hai vaha ATha varSa ke pahile kevalajJAna utpanna nahIM ho sakane kI apekSA ko lekara kahI gaI hai-arthAt jo manuSya pUrvakoTi Ayu vAlA hai para use jo kevala jJAna prApta hogA vaha ATha varSa ke bAda hI prApta hogA aura vaha kevala jJAna prApta karake eka pUrva koTi taka usa paryAya meM rahegA ataH chamasthAvasthA ke ATha varSa kama kara diye gaye haiMthahI dezonatA yahAM lI gaI hai 'anAhAraeNaM bhaMte ! kevaciraM' he bhadanta ! anAhAraka kevalI AhAraka keTalA kALa paryata kevalI AhAraka paNAthI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! kevalI AhAraka jaghanyathI eka matabhuta sudhI mane STayI 'desUNA puca koDI' mAchA pUrva maTi sudhI kevalI AhAraka paNuthI rahe che. e pramANe je kahevAmAM Avela che. te antakRtyevalInI apekSAthI kahevAmAM Avela che. kemake-aMtakRtyevalI eka aMtarmuhUrta pachI mukti prApta karIle che. ahIyAM utkRSTamAM je dezenapaNuM kahevAmAM Avela che te ATha varSanI pahelA kevaLa jJAna utpanna na thavAnA kAraNane laIne kahevAmAM Avela che. arthAt je manuSya pUrva keTinA AyuSyavALA hoya paraMtu temane je kevaLajJAna prApta thavAnuM hoya te ATha varSa pachIja prApta thaze ane te kevaLajJAna prApta karIne eka pUrva keri paryanta e paryAyamAM raheze. tethI chavI avasthAnA ATha varSa 7. 4Ama mAvA che. meka dezAnapADayAM aDa] 420 . 'aNAhArae
Page #1387
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'pramaiyadyautikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa dvaividhyam 1365 taM jahA chaumattha aNAhArae ya kevali aNAhArae ya' anAhArakaH khalu bhadanta ! kiyacciraM kAlataH ? gautama ! anAhArako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-chadmasthAnAhArakazca kevalyanAhArakazca / 'chaumastha aNAhAraeNaM maMte ! jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM eka samayaM-ukoseNaM do samayA' chadmasthAnAhArakA khalu kAlato bhadanta ! kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenaikaM samayas-utkarSaNa dvau samayau jaghanyAdhikArAd dvi sAmayikI vigrahagatimapekSyaitat / 'kevali aNAhArae duvihe pannatte-taM jahA-siddha kevali aNAhArae ya bhavattha kevali aNAhAjIva anAhAraka rUpa le kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! aNAhArae duvihe paNNatte' he gautama ! anAhAraka do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise 'chaumastha aNAhArae ya kevali aNAhArae ya' eka chadmastha anAhAraka aura dUsare kevalyAnAhAraka inameM he bhadanta ! jo chadbhasthAnAhAraka jIva haiM vaha chadmasthA nAhAraka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! he gautama ! chadbhasthAnAhAraka kama se kama ekasamaya taka aura utkRSTa se do samaya taka chadmasthAnAhArakapanA se rahatA hai| do samaya taka chadmasthAnAhAraka rUpa se rahane kA jo samaya kahA gayA hai vaha do samaya vAlI vigrahagati kI apekSA se kahA gayA hai kyoMki jIva ina samayoM meM anAhAraka rahatA hai / 'kevali aNAhArae duvihe paNNatte' kevalI anAhAraka do prakAra ke kahe gaye hai jaise eka siddhakevali-anAhAraka aura dUsare avastha kevali anAhAraka NaM bhaMte kevacciraM bhagavan mAnADA24 71 manAhA24 thI l am panta rahe cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4che che 3-'goyamA ! aNAhArae duvihe paNNatte gautama ! manA 24 me praa2n| vAmAM mAvA che. ''ta jahA' ma 'chaumatthaaNAhArae ya kevali aNAhArae ya me4 7525 minAhA24 ane bIjA kevalI anAhAraka temAM je chadmastha anAhAraka jIva che te chadmasthA anAhAraka paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA !' gautama ! chamastha manAhA24 mAchA mAM mech| me4 samaya paryanta ane utkRSTathI be samaya paryanta chavAstha anAhAraka paNathI rahe che. be samaya sudhI chavastha anAhAraka paNAthI rahevAno je samaya kahevAmAM Avela che. te be samayavALI vigraha gatinI apekSAthI kahevAmAM sAta cha. bha3-01 mA samayomA manA24 2 cha. 'kevali aNAhArae duvihe paNNatte pakSI mnaaii|24 me. prA2na vAma mAvA che. ma
Page #1388
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasthe rae ya' kevalyanAhArako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-siddha kevalyanAhArakazca 1 bhavastha kevalyanAhArakazca 2 / tatra siddha kevali aNAhArae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? siddha kevalyAnAhArakaH khalu kAlataH kiyacciraM bhadanta ! bhagavAnAigautama ! 'sAIe apajavasie' sAdiko'paryavasitaH, siddhasya sAdyaparyavasitatayA siddhAnAhArakatvasyApi tadviziSTasya tathA bhAvAt iti / 'bhavattha kevali aNAhAraeNaM bhaMte ! kaivihe pannatte' bhavastha kevalyanAhAraka; khalu bhadanta ! kati prabhedavAn ? gautama ! 'bhavattha kevali aNAhArae duvihe pannatte taM jahA-sajogi bhavattha kevali aNAhArae ya ajogi bhavattha kevali aNAhArae ya' bhavastha kevalyanAhArako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-sayogi bhavastha kevalyanAhArakazcA'yogi inameM jo siddhakevali anAhAraka hai ve he bhadanta ! kitane samaya taka siddha' kevali anAhAraka rUpa se rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM'sAdIe apajjavasie' he gautama ! siddhakevali anAhAraka siddha kevali anAhArakarUpa se sAdi aparyavasita kAla taka rahate haiN| kyoMki siddha sAdi aparyavalita hote haiM isaliye isase viziSTa jo anAhArakA hai vaha bhI sAdi aparyavasita hotA hai| ___ 'bhavattha kevali aNAhArae NaM dete hai bhadanta ! jo bhavastha kevali anAhAraka hai ve kitane prakAra ke haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM'bhavatthakevali. duvihe paNNatte' he gautama ! bhavastha kevali anAhAraka do prakAra ke kahe gaye haiM-jaise-'sajogi bhavatthakevali aNAhArae ayogi bhavatthakevali aNAhArae' eka sayogi bhavatthakevali anA hAraka aura dUsarA ayogibhavastha kevali anAhAraka 'inameM jo 'seka siddha kevalI anAhAraka ane bIjA bhavastha kevalI anAhAraka che. te bhagavana te siddha kevalI keTalA samaya paryanta anAhAraka paNAthI rahe che ? mA praznamA uttarabha prabhuzrI 49 cha hai-'sAdIe apajjavasie' gautama | siddha kevalI anAhAraka paNAthI sAhi aparyavasita kALa pathagna rahe che. kemake siddha sAdi aparyavasita hoya che. tethI tenAthI viziSTa je manAhA cha ta 55 sA a5yavasita Doya che. 'bhavatthavevali aNAhArae NaM bhaMte ! 3 bhagavan 2 sastha pasI manA 24 che te hekSA prAranA cha ? uttaramA prabhuzrI 4 cha -'bhavatthakevaliya0 duvihe paNNatte' 3 gautama! bhavastha kevalI anAhAraka be prakAranA kahevAmAM AvelA che. jemake 'sajogibhavAtthakevali aNAhArae, ayogi bhavattha kevali aNAhArae' me4 sayogI vAvastha kevalI anAhAraka ane bIjI ayogI bhavastha kevalI anA
Page #1389
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1367 prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa dvaividhyam bhavastha kevalyanAhArakazca-2, yogaH kAyAdi vidyate yasya sa prathamaH 1 kAyAdi . yogahInazca dvitIyo'yogi-bhavastha kevalyanAhArakaH / 'sajogi bhavattha kevali aNAhArae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi-ajahanna maNukkoseNaM tini samayA' sayogi bhavasthakevalyanAhArakaH khalu kAlataH kiyacciraM bhadanta ! gautama ! ajanyotkarSeNa trayaH samayAH, te cA'STasAmayika kevali samudghAtAvasthAyAM tricatuSpazcamarUpAH teSu samayatrayeSu kevalakArmaNakAyayogamAvAt / uktazca-- kArmaNa zarIrayogI caturthaka paJcame tRtIye c|| samayatrayo'pi tasmAdbhavatyanAhArako niyamAt // 1 // iti // 'ajogi bhavatthakevali aNAhAraeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi jahanneNaM jogi bhavatthakevaliya aNAhAraeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi' sayogi bhavastha kevali anAhAraka hai vaha he bhadanta ! isa avasthA meM kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'ajahaNNamaNukkoseNaM tinni samayA' he gautama ! sayogi bhavastha kevali anAhAraka . ajaghanya aura unutkRSTa se 3 samaya taka rahatA hai tAtparya yaha hai ki kevali samudghAta ATha samaya kA hotA hai isa meM tIsare cauthe aura pAMcaveM ina tIna samayoM meM eka kArmaNa kAya yoga hI rahatA hai aura jahAM taka kArmaNa kAyayoga hotA hai vahAM anAhArakatA rahatI hai| ___ uktaMca-'kArmaNa zarIrayogI caturthake paMcame tRtIye ca, samayatraye'pi tasmAt bhavatyanAhArako niyamAt' / DA24 sabhA mA 'sajogi bhavattha kevaliya aNAhArae NaM bhaMte ! kAlao phevacciraM hoI sayoga 125 sI mAnA 24 cha te sagavan se ava. sthAmAM keTalA kALa sudhI rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'ajahaNNamaNukkoseNaM tinni samayA' he gautama ! aya sasthati anAhAraka jaghanya ane utkRSTathI traNa samaya sudhI rahe che. A kathananuM tAtparya e che ke-kevali samuddaghAta ATha samayane hAya che. temAM trIjA, cothA ane pAMcamAM A traNa samayemAM eka kAmaNa kAya coga ja rahe che. ane jyAM kArpaNa kArya ga hoya che. tyAM anAhAraka paNa rahe che kahyuM paNa che ke 'kArmaNazarIra yogI caturthake paMcame tRtIye ca' samayatraye'pi tasmAta, bhavatyanAhArako niyamAt'
Page #1390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1368 jIvAbhigamasUtre aMtamudutaM ukoseNaM aMnomuhurta ayonimavastha kevalyanAhArako bhadanta ! kAlataH kriyacciraM khalu ? gautama ! jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrtam / eSAmantaramAha'chaumattha AhAragasa kevaDathaM kAlaM aMtaraM ? goyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM - ukkoseNaM do samayA' chamatthAhArakasya kiyantaM kAlamantaram ? gautama ! javanyenaikaM samayam - utkarSeNa dvau samayau AhArakasyApyantarakAlo jaghanyenA'yamekaH samayaH utkarSeNa bAhulyamatastrisAmaya kI vigrahagatau dvau samayau / 'kevali AhAragassa aMtaraM 'ajogi bhavatthakevala aNAhAraeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! jo ayogi bhavasthakevali anAhAraka hai vaha isa rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-hai he gautama! 'jahaneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtonuttaM' isa rUpa meM jaghanya se bhI eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta taka rahatA hai / antara kathana - 'chaumattha AhAragassa kevaiyaM kolaM aMtaraM' he bhadanta ! chadmastha AhAraka kA antara kitane kAla kA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! chadmastha AhAraka kA antara 'jahanneNaM ekkaM samayaM use do samayA' jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se do samaya kA hotA hai / tAtparya isa kathana kA yahI haiki jitanA samaya utkRSTa aura jaghanya se chaddmastha anAhAraka kA hai utanA hI samaya AhAraka kA antarakAla hai 'kevali AhAragassa 'ajogi bhavattha kevala aNAhAraeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' De bhagavat je aceAgI bhavastha kevalI anAhAraka che, te e rIte keTalA kALa panta rahI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke huM gautamAM 'jahaNNogaM aMto muhutta ukkose aMtomuhuttaM' dhanyathI me antarmuhUrta sudhI teo A rIte rahe che. ane utkRSTathI paNa eka ja aMtarmuhUta sudhI rahe che. 'antara dvAranuM kathana 'chaumattha AhAragassa kevaiyaM kalaM aMtaraM' he bhagavan ! chadmastha AhAraunu khatara keTalA kALanu che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe cheke he gautama ! chAstha bhADAraunu a Mtara 'nahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM do samayA' dhanyathI me samayanu ane utkRSTathI e samayanuM heAya che. A kathananuM tAtpa eja che ke jeTalA samaya utkRSTa ane jaghanyathI chadmastha anAhArakanA che. eTalA ja abhayana! AhArazrno aMtarA che. 'kevali AhAragassa aMtaraM ajahaSNamaNu
Page #1391
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramai yadyotikA TIkA pra.10 sa.142 prakArAntareNa dvaividhyam ajahaNNamaNukkoseNaM tini samayA' kevalyAhArakasya antaram ajaghanyotkarSaNa trayaH samayAH ayameva sayogi bhavasthakevalI kathyate / athA'nAhArakamAha-chaumattha aNAhAragassa aMtaraM-jahanneNaM khuDUDAgaM bhavaggahaNaM dusamayaUNaM-ukkoseNaM asaM khejjakAlaM jAva aMgulassa asaMkhejjaibhArga' chadmasthAnAhArakasyAntaraM kAlataH kiyad bhadanta ! jaghanyena dvi samayonaM kSullakaM bhavagrahaNam utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvada'GgulasyA'saMkhyeyabhAgam / asaMkhyeyA utsapiNya vasarpiNyaH kAlataH, kSetratogula syA'saMkhyeyo bhAga iti yAvat / yAvAn chadmasthAhArakakAla: so'nAhAraka chamasthAntaram / aMtaraM ajahaNNamaNukkoseNaM tinni samayA' kevalyAhAraka kA antara jaghanya aura utkRSTa kI apekSA tIna samaya kA hai yahI kevalyA'hAraka sayogI bhavastha kevalI kahA gayA hai / 'chaumastha aNAhAra"gassa aMtaraM jahaNNeNaM khuDDAga bhavaggahaNaM dusamayaUNaM ukkoseNaM asaM khejjaM kAlaM' he bhadanta ! chadmastha anAhAraka kA aMtara kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! chadmastha anAhAraka kA antara jaghanya se to do samaya kama kSudra bhava grahaNa karane rUpa kAla pramANa hotA hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla pramANa hotA hai| tAtparya yahI hai ki jitanA kAla chadmastha AhAraka kA hai vahI chadamastha anAhAraka kA antara kAla hai / isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNI kAla aura asaMkhyAta avasarpiNI kAla samAsa ho jAte haiM inakI saMkhyA yahAM aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza kkoseNaM tinni samayA' vali bhAnu mata2 dhanya bhane aSTathI traya samayanu cha. 2mA Tale mADA24 sayogI avazya pakSI 4 // che. 'chaThamattha aNAhAragassa aMtaraM jahaNNeNaM khuDAga bhavaggahaNaM dusamayaUNaM ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM' bhagavan ! chamastha mAnADA24nu mAta2 Ta DAya cha ? uttaramA prabhuzrI kahe che ke he gautama! chadmastha anAhArakanuM aMtara jaghanyathI te be samaya kama kSudra bhavagrahaNa karavA rUpa kALa pramANanuM che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa pramANunuM hoya che. tAtparya eja che ke jeTale kALa chaddastha AhAraka che. eja chI anAhArakane aMtarakALa che. asaMkhyAta kALamAM A asaMkhyAta utsarpiNI kALa ane asaMkhyAta avasarpiNI kALa samApta thai jAya che. temanI saMkhyA ahIyAM AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAgamAM jeTalA pradeza hoya che eTalI hoya che. sthaLe sthaLe je kSullaka bhavagrahaNa, jI 152
Page #1392
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 1370 jIvAbhigamasUtra __ atha sthAnasthAne paunaH punyena vyavahita kSullakazabdArthakaH atrocyateekArthe hi kSullakastokalaghavaH, ekAyupyasaMvedanakAlo bhavaH, kSullakazcA'sau bhavastasya grahaNam taccA''valikAtaH paT paJcAzadadhikamAvalikAzatadvayam / athaikazvAsocchvAse-AnaprANe kiyacchullakabhavagrahaNamaGgI kriyate ? atrocyate 'kiJcitsamadhika saptadaza, tatkathaM tadAha-iha muhUrtamadhye sarva saMkhyayA paJcapaSTiH sahasrANi paJcazatAni partinizAni kSullakabhavagrahaNAnAm, uktaJca "pannahi sahassAI paMceva sayA havaMti chattIsA / khuDDAga bhavaggahaNA havaMti aMtomuttami // 1 // chAyA-paJcaSaSTiH sahasrANi pazcaiva zatAni bhavanti pada triMzat / kSullakabhavagrahaNAni bhavantyantarmuharte // 1 // hote haiM utanI hotI hai / jagaha 2 jo 'kSullaka bhavagrahaNa' aise zabda kA prayoga huA hai-so isakA bhAva aisA hai-jo bhava saba se choTAlaghu hotA hai usakA nAma kSullaka bhava hai jahAM para bhujyamAna Ayu kA bhoga-hotA hai usakA nAma bhava hai isa bhava kA jo grahaNa haiM usakA nAma kSullaka bhava grahaNa hai yaha kSallaka bhava grahaNa "256 AvalikA kAla pramANa hotA hai eka Ana prANa meM kucha adhika , 17 kSullaka bhavagrahaNa hote haiN| eka muharta ke bIca meM 65536 kSullaka bhava grahaNa hote haiM cUrNI meM aisA hI kahA gayA hai- . 'pannaTi sahassAI paMceva layA havaMti chattIsA khuDDAga bhavaggahaNA havaMti aMtomuhuttami' // 1 // eka muhUrta meM Ana prANoM kI saMkhyA 3773 hotI hai uktNcei zabda prayoga karavAmAM Avela che tene heta e che ke je bhava sauthI nAne laghu hoya che tenuM nAma kSullaka bhava che. jyAM bhegavavamAM AvatA Ayu ne upabhegA thAya che tenuM nAma bhava che. e bhavane je grahaNa thAya athota - bhegavAya tenuM nAma kSullaka bhavagrahaNa che. A mulaka bhavagrahaNa 256 basa * chA5na AvalikA kAla pramANane hoya che. eka Ana prANamAM kaMIka vadhAre 17 sattara kSullaka bhavagrahaNa thAya che. eka muhUrtamAM papa36 pAMsaTha hajAra pAMcaso chatrIsazullaka bhavagrahaNa thAya che. cUrNamAM eja pramANe kahevAmAM Avela che. 'pannaDhi sahassAI paMceva sayA havaMti chattIsA, / khuDDAga bhavaggahaNA havaMti aMto muhuttami // 1 // .. eka muhUrtamAM A prANanI saMkhyA 3773 traNa hajAra sAtase tera
Page #1393
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhaiyadyotikA TIkA pra010 rU. 142 prakArAntareNa dvaividhyam 2302 AnaprANAmuhUrte - trINi sahasrANi saptazatAni trisaptatyadhikAni / uktaJca--- " tini sahassA sattayasayAI tevattariM ca UsAsA / eso bhaNio sandehiM anaMtanANIhiM // 1 // chAyA - trINi sahasrANi sapta ca zatAni tri saptatizrocchvAsAH / epa muhUrtI bhaNitaH sarvairainantajJAnibhiH // 1 // - tato'tra trairAzikakarmAvatAraH, yadi trisaptatyadhika saptazatottarai khibhiH sahasrairucchvAsAnAM paJcaSaSTiH sahasrANi paJcazatAni SaT triMzAni kSullakabhavagrahaNAnAM bhavanti, tata ekocchvAsena kiM labhyate ? rAzitraya sthApanA - 3773 / 65 536 / 1 / atrAntyarAzinA - ekakalakSaNena madhyarAzerguNanato jAtaH saH tAvAneva / ekena guNitaM tadeva bhavatItinyAyAt, tataH Adyena rAzinA bhAgaharaNaM labdhAH saptadaza kSullakabhavAH, zeSAstvaMzAH tatra - trayodazazatAni paJcanavatyadhikAni / " 'tinni sahassA satta ya sayAI tevattari ca UsAsA / esa muhutto bhaNio savvehiM anaMtanANIhiM // 1 // eka zvAsocchvAsa meM kitane kSullaka bhavagrahaNa hote hai ? yaha pota jAnanA ho to yahAM para nairAzika vidhi dvArA isa prakAra se ise nikAla lenA cAhiye - 3773 / 65536 / 1 isa prakAra se tIna rAziyAM sthApita karo phira anta kI rAzi eka se madhyarAzi meM guNA karo aura Agata saMkhyA meM prathama rAzi kA bhAga do 65536 x 1 se. guNA karane para 65536 hI Ate haiM / isa meM prathama rAzi 3773 kA bhAga dene para kucha adhika 17 kSullaka bhava A jAte haiM / uktaMca -- thAya che. kahyu paNa che ke 'tinni sahassA sattaya sayAI tevattari ca UsAsA / esa muhutto bhaNio savvehiM aNatanANIhiM // 1 // eka zvAseAcchavAsamAM keTalA kSullaka bhavagrahaNa hAya che? e vAta jANavI hAyate| ahIyAM airAzika vidhi dvArA A pramANe te samajavI joIe. 3773 traNa hajAra sAtasA ttAMtera 65536 pAMsao hajAra pAMcasA chatrIsa 1 eka A rIte traNa rAzinI sthApanA karavI. pachI chellI je ekanI rAzI che tenAthI madhya-vacalI rAzinA guNAkAra karavA ane temAM AvelI saMkhyAmAM pahelI rAzIthI bhAga karavA 6553-1thI 'guNavAthI 65536 saja Ave che. temAM pahelI rAzI 3773 thI bhAgAkAra karavAthI kaIka vadhAre 17 sattara kSullakalava AvI jAya che. kahyuM che ke
Page #1394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1372 jIvAbhigamasUna uktaJca-'sattarasa bhavaggahaNA khuDUDANaM havaMti ANu pANumi / terasa ceva sayAI paMcANaiM ceva aMsANaM // 1 // chAyA-saptadazabhavagrahaNAni kSullAnAM bhavantyAnaprANe / trayodazacaiva zatAni paMcanavatizcaivAM'zAnAm // 1 // athai tAvadbhirazaiH kiyatya AvalikAH ? ucyate-samadhikazcaturnavatiH, paT pazcAzadadhikazatadvayenAvalikAnAM trayodazazatAni paMcanakzatAni guNyantetrilakSasaptapaJcAzat sahasrANi zatamekaM viMzatyadhikam-357120 guNanaphalam, chedarAziH sa eva 3773, labdhA caturnavati rAvalikAH, zepA AvalikAMzAH catuviMzatizzatAni-aSTa pazcAzAni, chedaH sa eva evaM yadaikasminnAnaprANe AvalikAH saMkhyAtumiSyante tadA-saptadaza dvAbhyAM SaT paJcAzadadhikAbhyAM zatAbhyAM guNyante, tatastaduparitanAzcaturnavati rAvalikAH prakSipyante, tata AvalikAnAM catuzcatvArizatAni SaT catvAriMzAni bhavanti ! 'sattarasa bhavaggahaNA khuDDANaM havaMti ANupANummi, - terasa ceva sayAI paMcANaiM ceva aMsANa' // 1 // kSullaka bhavoM meM jo adhikatA hai usameM 1395 me 256 kA EguNA karane para 357120 AvalikAoM kI saMkhyA AtI hai 3773 cheda rAzi hai so isa chedrarAzi kA bhAga 357120 meM dene se 94 Ate haiM aura nIce 2452 bacate haiM 17 meM 256 kA guNA karane para 4352 Ate haiM inameM 94 AvalikAoM ko joDane para 4446 AvalikAoM kI saMkhyA A jAtI hai / uktaMca 'sattarasa bhavaggaNA khuDDANaM havaMti ANupANummi / terasa ceva sayAI paMcANaIceva aMsANaM // 1 // bhulakabhamAM je adhikatA che temAMthI 135/terase paMcAmAM 256 base chappanane guNAkAra karavAthI 357120 traNa lAkha sattAvana hajAra eka se vIsa AvalikAonI saMkhyA Ave che. 3773 traNa hajAra sAtaso totera cheda rAzi che. te A cheda rAzIne bhAga 357120 traNa lAkha sattAvanA eka so vIsanI sAthe karavAthI 94 cerANu, Ave che. ane nIce 245ra be hajAra cAra se bAvana bace che. 17 sattaramAMthI 256 base chappanane guNAkAra karavAthI 435ra cAra hajAra traNase bAvana Ave che. temAM 94 corANuM AvalikAone meLavavAthI 4446 cAra hajAra cAra beMtAlIsa AvalikA enI saMkhyA banI jAya che. kahyuM paNa che ke
Page #1395
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa dvaividhyam uktaJca-'ekkou ANupANU coyAlIsaM sayAu chaayaalaa| Avaliya pamANeNaM aNaMtanANIhiM nihiho // 1 // - chAyA-ekastu AnaprANazcatvAriMzacchatAni tu para cavAriMzat / AvalikA pramANenA'nantajJAnibhinirdiSTaH // 1 // iti // - yadi punarmuhUrte-AvalikAH saMkhyAtumiSyante tata etAnyeva catuzcatvAriMzacchatAni trisaptatyadhikAni bhavanti iti saptatriMzacchataistrisaptatyadhikaiguNyante jAtA ekA koTiH saptaSaSTiH zatasahasrANi catuH saptatiH sahasrANi saptazatAni aSTa paJcAzadadhikAni 16774758, ye'pi cAvalikAyA aMzAzcaturviMzatizatAni aSTapaJcAzadadhikAni 2458, te'pi muhUrtagatocchvAsarAzinA 3773 guNyante / 'eko u ANu pANU coyAlIsaM sayA u chAyAlA, - Avaliya pamANeNaM aNaMta nANIhi niddivo // 1 // tAtparya kahane kA yahI hai ki yadi koI eka Ana prANa meM kitanI AvalikAeM hotI haiM yaha jAnanA cAhe to isa pUrvokta vidhi se vaha jAna sakatA hai tathA 17 kSullaka bhavagrahaNa meM kitanI AvalikAeM hotI haiM yaha bhI isI rIti se jAnA jA sakatA hai| isI taraha yaha jAnanA hove ki eka muhUrta meM kitanI AvalikAeM hotI haiM to isake liye aisI vidhi karanI cAhiye pUrva meM jo AvalikAoM kI saMkhyA 4446 AI hai usameM eka muhUrta kI ucchvAsarAzi 3773 kA guNA karo guNA karane para yaha saMkhyA 16774758 eka karoDa saDasaTha lAkha cauhattara hajAra sAta sau aThAvana A jAtI hai AvalikA ke aMza jo 2458 haiM unameM bhI muhUrta taka ucchavAsa rAzi 3773 se 'ekko u ANu pANU coyAlIsa sayA u chAyAlA Avaliya pamANeNaM, aNaMtanANIhiM nidvio // 1 // kahevAnuM tAtparya e ja che ke je kaI eka AnaprANamAM keTalI AvalikAo thAya che ? e jANavA cAhe te A pUrvokta kamathI te samajI zakAya che. tathA 17 kSullaka bhava grahaNamAM keTalI AvalikAo hoya che ? A paNa eja rItathI jANuM zakAya che. e ja pramANe e jANavuM hoya ke, eka mahatamAM keTalI AvalikAo hoya che? te te mATe evI vidhikaravI joIe ke je vidhi pahelA AvalikAonI saMkhyA 4446. cAra hajAra cAra se chetAlIsa AvI che. temAM eka aMtamuhUrtanI ucchavAsa rAzi 3773 traNa hajAra sAtaso tetara ne guNAkAra karo e guNAkAra karavAthI A saMkhyA 16774758 eka karoDa saDasaTha lAkha cumetera hajAra sAta aThAvana AvI jAya che. AvalikAnA aMza je 2458 covIsa aThAvana
Page #1396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1374 jIvAbhigamasUtra asyaiva chedasya te'zA ityAvalikA''nayanArtha tenaiva bhAgo hiyate, labdhAstAvatya evA''valikAH caturviMzatizatAnyaSTApaMcAzatAni 2458, tAni mUlarAzI prakSipyante jAto mUlarAzirekA koTiH saptapaSTirlakSAH saptasaptatiH sahasrANi dve ca zate SoDazottare etAvatya AvalikA muhUrte bhavanti / yadi vA- muhUrtagatAnA kSullakabhavagrahaNAnAM paMcaSaSTiH sahasrANi zatAni patriMzAni ekabhavagrahaNa pramANena SaTpaJcAzena zatadvayenA''valikAnAM guNyante tathApi tAvatya evA''valikA bhavanti / uktazca-"egAkoDI sattahi lakkha sattasattarI sahassA ya / __do ya sayA solahiyA AvaliyAo muhuttammi // 2 // guNA karo phira inhIM se usa rAzi ko bhAjita karo taba Agata 2458 ko mUla rAzi meM arthAt 16774768 eka karoDa sarasaTha lAkha cauhattara hajAra sAtasau aThAvana meM joDa do taba yaha saMkhyA 16777216 eka karoDa sarasaTha lAkha sitottara hajAra do sau solaha AtI hai tAtparya yahI hai ki eka muhUrta meM itanI AbalikAeM hotI haiM / athavA yaha vidhi isa prakAra se bhI kI jAnI jA sakatI hai ki eka muhUrta meM jo kSullaka bhavoM kI saMkhyA 65536 vatAI gaI so usameM 256 AvalikAoM ke eka kSudra bhava grahaNa se guNA karo taba bhI 16777 256 saMkhyA nikala AtI hai uktaMca 'egA koDI sattahilakkha sattasattarI sahassA ya, do ya sayA solahiyA AvaliyAo muhuttami' // 1 // che temAM paNa muhUrta sudhI ucchavAsa rAzi 3773 traNa hajAra sAtase. teMterathI- guNavA ane pachI eja rAzithI e rAzine bhAgavI tyAre AvelA 2458 jevIsa aThAvanane mULa rAzimAM arthAt 16774758 eka kAreDa saDasaThalAkha cumetera hajAra sAtasa aThAvanamAM meLavI devAthI A saMkhyA 16777216o eka karoDa saDasaTha lAkha satera hajAra base seLa Ave che. kahevAnuM tAtparya e ja che ke eka muhUrtamAM ATalI AvalikAe thAya che athavA A vidhi A rIte paNa karI zakAya che ke eka muhUrtamAM je kSullaka jInI saMkhyA 65516 pAMsaTha hajAra pAMcase chatrIsa battAvavAmAM AvI gayela che. temAM 256 base chappana AvalikAonA eka kSudra bhavagrahaNuthI guNAkAra kare te paNa 1677725dA nI saMdhyA AvI jAya che. 4hyu 5 cha hai 'egA koDI sattaTTi lakkha sattasattarI sahassA yA , do ya sayA solahiyA AbaliyAo muhuttami // 1 // .
Page #1397
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa vaividhyam 1375 chAyA-ekA koTi saptaSaSTilakSAH sapta saptatiH sahasrANi ca / dve ca zate poDazAdhike AlikA (bhavanti) muhUrte // 2 // ___-'siddha kevali aNAhAragassa sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' anAhAraka sAdyaparyavasitasiddhakevalino nAstyantaram aparyavasitakhAt / 'sa jogi bhavattha kevalianAhAragassa jahanneNaM aMtomuhurta-ukkoseNa vi' he bhadanta ! sayogi bhavastha kevalyanAharakasya kAlataH kiyacciramantaram ? gautama ! jaghanyenokaNA'pi antarmuhUrtam samudghAta pratipatteranantaramevA'ntarmuhUrtena zailezI pratipattibhAvAt, navaraM jaghanyAdutkRSTaM vizepAdhikam anyathobhayapadanyAsA'yogAt iti / 'ajogi bhavattha kevali aNAhAragassa natthi aMtaraM' ayogi bhavastha kevalyanAhArakasyA'ntaraM nAsti gautama ! ayogyavasthAyAM sarvasyA'pyanAhArakatvAt / 'siddhakevali aNAhAragassa sAdIyassa apajjavasiyassa Nasthi aMtaraM' sAdi aparyavasita siddha kevali anAhAraka ke aparyavasita hone se antara nahIM hotA hai / 'sajogi bhavattha kevali anAhAragassa - jahanneNaM aMtobahuttaM ukoseNa vi' jo sajogi bhavastha kevali anA.hAraka hai unakA antara jaghanya le aura utkRSTa se eka hI antarmuharta kA antara hotA hai / kyoMki ve kevali samudghAta karane ke anantara hI ' eka antarmuhUrta ke bAda hI zailezI avasthA prApta kara lete haiM / parantu yahAM jaghanya ke antarjuhUrta se utkRSTa kA antarmuhUrta vizeSAdhika hotA hai| yadi aisA nahIM hotA to phira donoM antarmuhUtoM meM koI pharaka nahIM Ane se donoM ke prayoga kI AvazyakatA hI pratIta nahIM hotI hai . siddha kevali aNAhAragassa sAdiyassa apajjavasiyassa nathi aMtaraM' sAla aparyavasita siddha kevali anAhArakanuM aparyavasita hovAthI aMtara hatuM nathI 'sajogi bhavattha kevali anAhAragassa jahaNNeNaM atomuhutta ukkoseNaM vire . sagI bhavastha kevalI anAharaka hoya che, temanuM aMtara jaghanyathI ane utkRSTathI ekaja aMtamuhUrtanuM hoya che. kema ke-teo kevali samudughAta ' ryA pachIja eka aMtamuhUrta pachIja zelezI avasthA prApta karI le che. paraMtu ' ahIyAM jaghanya antamuhUrtanA karatAM utkRSTa aMtarmuhUrta vizeSAdhika heya ' che. je e pramANe na hoya te banne antarmuhUrtAmAM koI paNa phera na bhAvavAthI mannanA prayoga mAzyatA rata nahI 'anogi bhavattha kevali aNAhAragassa natthi aMtaraM' 2 mayogi bhastha vali manADA24 DAya che. teone paNa aMtara hotuM nathI kemake agi avasthAmAM badhA jIve mnaa|24 DAya cha,
Page #1398
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 1376 'eesiNaM bhaMte ! AhAragANaM anAhAragANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahugA vA0' eteSAmAhAkANAmanAhArakANAM ca katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA0 praznaH 'goyamA ! savvatthovA aNAhAragA-AhAragA asaMkhejjA' gautama ! sarvastrokAH, siddhavigrahagatyApannasamudghAtagatAH sayo* gya-yogi kevalinaH eSAmanAhArakatvAt / AhArakA asNkhyeygunnaadhikaaH| nanu-siddhebhyo'nantaguNA vanaspatijIvAH te ca prAya AhArakAstathA ca kathannA'ajogi bhavastha kevali aNAhAragassa natthi aMtaraM' jo ayogI bhava. sthakevali anAhAraka haiM unake bhI antara nahIM hotA hai kyoMki ayogi avasthA meM saba jIva anAhAraka hI hotehaiN| alpabahutva vicAra-'eesi NaM bhaMte ! AhAragANaM anAhAragANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA0' gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! ina AhAraka aura anAhAraka jIvoM ke bIca meM kauna kinase alpa haiM aura kauna kinase se bahata haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA aNAhAragA AhAragA asaMkhejjaguNA' he gautama ! anAhAraka jIva saba se kama haiM kyoMki siddha, vigrahagati yukta, samudghAtagata jIva, sayogi kevalI aura ayogI kevalI ye hI anAhAraka hote haiM inakI apekSA AhAraka jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / yahAM para aisI AzaMkA nahIM karanI cAhiye ki siddhoM se anantaguNe vanaspatikAyika jIva haiM aura ye prAyaH AhAraka hI hote hai ataH AhAraka jIva asaMkhyAtaguNeM kaise kahe gaye anantaguNeM kyoM nahI kahe gaye ? kyoMki hara eka nigoda kA asaM. samaparnu 4thana'eesi Na bhaMte ! AhAragANamanAhAragANa ya kayare kayarehito ! appA vA bahuga vA0' mA sUtra pAthI gautabhasvAmI prabhuzrI me pUchayu cha ke he bhagavan! A AhAraka ane anAhAraka jIvamAM kayA cho kayA jIvenA karatAM alpa che? kyA che kayA jIvo karatAM vadhAre che ? A prazna uttaramA suzrI 4 cha -'goyamA ! savvatthovA aNAhAragA AhAragA asaMkhejjaguNA' he gautama ! sAnADA24 0 sAthI mAchA cha. bha, siddha, vigraha gatiyukta, samughAta gata jIva sagI kevali ane agI kevalI eja anAhAraka hoya che. tenA karatAM AhAraka asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. ahIMyAM evI zaMkA karavI na joIe ke siddhothI anaMtagaNuM vanaspatikAyika jIve che. ane e prAyaH AhAraka ja hoya che. tethI AhAraka jIva asaMkhyAtagaNu kevI rIte kahevAyA ? anaMtagaNu kema na kyA ? kemake kare
Page #1399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1377 prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa dvaividhyam 'nantaguNAH ucyate-iha prati nigodamasaMkhyeyo bhAgaH pratisamayaM sadA vigraha gatyApanno labhyate, vigraha gatyAtpannA anAhArakAH uktaJca "viggaha gai mAvannA kevaliNo samuhayA ajogI ya / siddhA ya aNAhArA sesA AhAragA jIvA // 1 // chAyA-vigrahagatyApannAH samuddhatA ayoginazca kevlinH| siddhAzcAnAhArAH zeSA AhArakA jIvAH // 1 // iti vacanAt / tato'saMkhyeguNAH evAhArakA ghaTante nA'nantaguNAH, iti suu0||142|| punaH prakArAntareNa dvaividhyamAha-- mUlam-ahavA-duvihA savvajIvA pannattA, taM jahA-sabhAsagA-abhAsagA ya / sabhAsae NaM bhaMte! sabhAetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM ekkaM samayaM ukoseNaM atomuhuttaM / abhAsaeNaM bhaMte! abhAsapatti kAlao kevaJciraM hoi? goyamA ! abhAsae duvihe pannatte, taM jahA-sAIe vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie, tattha NaM je se sAie sapajavasie, se jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM aNaM-tA ussappiNI osa ppiNIo vaNassai kAlo / bhAsagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA : jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM aNaMtaM kAlaM vaNassai kAlo / abhAsagassa sAIyassa * khyAtavAM bhAga sadA vigrahagati meM vartamAna rahatA hai aura vigraha gati ke jIva anAhAraka hote hai 'viggahagaimAvanno kevaliNo samuhayA . ajogI ya siddhA ya aNAhArA sesA AhAragA jIvA' aisA siddhAnta kA kathana hai ataH AhAraka jIva asaMkhyAta guNeM hI haiM anantaguNe nahIM hai aisA hI mAnanA cAhiye // 142 // nigodane asaMkhyAtamo bhAga sadA vigrahagatimAM vartamAna rahe che. ane viDatina va manA24 saya che. 'viggahagaimAvannA kevaliNo samuhayA ajogI ya / siddhA ya aNAhAragA sesA AhAragA jIvA' mA pramANe siddhAMtanuM kathana che. tethI AhAraka jIva aMkhyAtagaNa ja che anaMtagaNuM 'DAta nathI tabha samata.. ||suu. 142 // . . jI0 173
Page #1400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1378 jIvAbhigamasTe apajjavasiyassa natthi aMtaraM, sAIyassa sapajjavasiyasta jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / appAvahu0 savvattho vA bhAsagA, abhAsagA aNaMtaguNA / ahavA duvihA savvajIvA sasarIrI ya asarIrI ya, asarIrI jahA siddhA, thovA asarIrI, ' sasarIrI aNaMtaguNA |ahvaa duvihA savvajovApannattA, taM jahAcarimA ceva acarimA ceva / carimeNaM bhaMte! carimetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! carime aNAIe sapajjavasie, acarime duvihe aNAIe vA apajjavasie-sAIe apajjavasie, doNhaM pi natthi aNtrN| appAbahu0 savvatthovA acarimA carimA aNaMtaguNA / ahavA duvihA savvajIvA pannattA sAgArovauttA ya aNAgArovauttAya, doNhapi saMciTaNovi aMtaraM pi jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aMtomuhattaM, appAbahu0 savvasthovA aNAgArovauttA asaMkhejjaguNA, se taM duvihA savvajIvA pannattA ||suu0 143 // - chAyA-athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tayathA-sabhASakAzcA'bhASa'kAzca / sabhApakaH khalu bhadanta ! sabhApaka iti kAlataH kiyaciraM bhavati / gautama jaghanyenaikaM samayam utkaNAntarmuhUrtam / abhASakaH khalu bhadanta ! abhApaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! abhApako dvividhaH prajJaptaH tadyathAsAdikovA'paryavasitaH 1 sAdiko vA saparyavasitaH tatra khalu yaH sa sAdikaH sapavasitaH sa jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlam anantA utsapiNyavasapiNyA vanaspatikAlaH / bhASakasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarpaNAnantaM kAlaM vanaspatikAlaH / abhASakasya sAdikasyAH 'paryavasitasya nAstyantaram / sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenaikaM samayam-utkarSaNAntarmuhUrtam / alpavahutvam sarvastokA bhASakAH, abhASakA anantaguNA. / athavA dvividhAH sarvajIvAH sa zarIrAzcA'zarIrAH azarIrAH yathA siddhAH, stokA azarIrAH, sazarIrA anntgunnaaH| athavA sarvanIvA dvividhAH prajJaptAH, tadyathAcaramAzcaivA'caramAzcaiva / caramaH khalu bhadanta ! carama iti kAlataH kiyaccira bhavati ? gautama ! caramonAdikaH saparyavasitaH acaramo dvividhaH prajJaptaH tadyathA
Page #1401
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 10 su. 143 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1379 anAdikovA'paryavasitaH 1 sAdiko vA'paryavasitaH 2 dvayorapi nAstyantaram, alpabahutvam, sarvastokA acaramAH, caramAzcA'nantaguNAH athavA - dvividhAH sarvajIvA: sAkAropayuktAcA nAkAropayuktAzca dvayorapi saMciNA'pyantaramapi jagha - nyenAntarmuhUrtam - utkarSeNApyantarmuhUrtam alpavaddhutvam sarvastokA anAkAropayuktAH sAkAropayuktA asaMkhyeyaguNAH / ta ete dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH ||sU0 143 // TIkA- ' ahavA duvihA savvajIvA pannattA taM jahA - sabhAsagA ya - abhAsagA ya' athavA pakSAntare dvividhAH saMsAriNo'saMsAriNaH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA - sabhASakAzcA'bhASakAJca / tatra -'sabhAsaraNaM bhaMte ! sabhAsatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM bhASate ya:- saM khalu bhadantaM ! bhASaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenaikaM samayam bhASAdravyagrahaNasamaye eva saraNato'nyato vA kutshcitkaarnnttdvyaapaarsyaa'pyuprmaat| utkarSeNA prakArAntara se sarva jIvoM kI vividhatA kA kathana - 'ahavA duvihA savva jIvA paNNattA' - ityAdi / TIkArtha - athavA - samasta jIva do prakAra ke isa taraha se bhI kahe gaye haiM- 'ta' jahA' jaise - 'sabhAsagA abhAgA ya' eka sabhASaka aura dUsare abhASaka arthAt bhASA paryApti vAle aura vinA bhASA paryAsi vAle, inakI kAyasthiti ke kAla kA kathana 'sabhAsaeNaM bhaMte! sabhAsae ti kAlao kevacciraM hoMti' he bhadanta ! bhASaka bhASaka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? 'goyamA ! jahaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' he gautama ! bhASaka bhASakarUpa se kama se kama eka samaya taka aura jyAdA se jyAdA prakArAntarathI saghaLA jIvAnI dvividhatAnuM kathana~~~ ' ahavA dubihA sajIvA paNNattA' ityAdi. TIkA athavA saghaLA jIvA A rIte paNa e prakAranA kahevAmAM bhAve che. 'taM jahA' prema - 'sabhAsagA abhAsagA ya' the! sabhASa bhane khIjA abhASaka arthAt bhASA paryApti vALA ane bhASA paryApti vinAnA tebhanI DAyasthitinA anu athana- 'samAsae NaM bhaMte ! sabhAsaetti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan ! lASa! bhASa! paNAthI DeTalA Aja sudhI rahe che ? 'goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samaya N ukkoseNaM atosuhuttaM' he gautama ! lASa lASa caNAthI sochAbhAM gochA eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre ekaaMtarmuhUta sudhI rahe che A kathananA
Page #1402
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 lIvAbhigamasUtra tamuhUrtam tAvatkAlaM nirantarabhASa dravyagrahaNanisargasambhavAttata Urdhva jIvasvAbhAvyAniyamata evoparamatIti / 'abhAsae NaM bhaMte ? goyamA ! abhAsae duvihe -pannate taM jahA-sAIe vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' abhASaka: khala bhadanta ! abhApaka maryAdayA kiyaccirakAlam ? gautama ! abhApako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-sAdiko vA'paryavasitaH sAdiko vA'saparyasitaH / 'tattha gaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM aMtomurta-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM aNaMtA ussappiNI osappiNI vaNassaikAlo' tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH eka antarmuhUrta taka rahatA hai / isakA bhAva aisA hai ki yadi bhASA 'dravya ke grahaNa karane ke samaya meM hI mRtyu ho jAve yA anya kisI kAraNa se bhASA dravyagrahaNa karane ke vyApAra se ruka jAve to vahAM para 'jaghanya se eka samaya kahA gayA hai aura utkRSTa jo samaya kahA gayA hai vaha bhASA dravya grahaNa karate samaya vaha itane samaya taka ise apane vyavahAra meM lA sakane kI apekSA se kahA gayA hai 'abhAsaeNaM bhaMte ! he bhadanta ! abhASaka abhASaka rUpa meM kitane samaya taka banA rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'abhAsae duvihe paNNatte' abhASaka do prakAra kA kahA gayA hai 'sAievA apajjavasie sAie vA sepajjavasie' eka sAdika aparyavasita aura dUsarA sAdika saparyavasita inameM jo 'je se sAie sapajjavalie' abhASaka sAdi saparyavasita hai 'se jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM' vaha jaghanya se eka antarmuhUrta taka abhASaka rUpa se raha sakatA hai| bhAva e che ke-je bhASA dravyanA grahaNa karavAnA samayamAMja maraNa thaI jAya athavA bIjA keI kAraNathI bhASA dravya grahaNa karavAnA vyavahArathI rekAI jAya te tyAM jaMghanyathI eka samaya kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI je samaya kahevAmAM Avela che. te bhASA dravyagrahaNa karavAnA samaye te eTalA samaya sudhI tene pitAnA vyApAramAM lAvavAnI apekSAthI kahevAmAM mAvata cha. 'abhAsae NaM bhaMte' hai sAvan ! malASa 2malASa pAthI keTalA samaya sudhI banelA rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 4-gautama / 'abhAsae duvihe paNNatte' malA 2. 42 // 4pAmA mAkSA cha. 'sAie vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' me sA4i maparyavasita ' mana bhI sahi sapa vasita tamA rAje se sAie sapajjavasie' malA* 54 sA isapaya vasita cha 'se jahaNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM aNaMta kAla' te jaghagyathI eka aMtarmuhUrta sudhI ane utkRSTathI anaMta kALa sudhI abhA
Page #1403
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1381 sa jaghanyenAntarmuhUrtam bhASaNAduparamyA'ntarmuhUrtena kasyApi bhUyo'pi bhApaNapravRtteH prathivyAdi bhAvasya vA jaghanyata etAvanmAtrakAlatvAt / utkarSato vanaspatikAlaH, sa.ca anantA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudalaparAvartAH te ca AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH / 'bhAsagasla NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ?, jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM vaNarasaikAlo' bhASakasya khalu bhadanta ! kiyatkAlamantaram ? gautama ! jayanyenAntarmuhUrtam arthAt kama se kama eka antarmuhUrta taka vaha bhASaka se virata raha sakatA hai bAda meM to vaha kisI na kisI ke sambandha meM sabhASaNa meM pravRtta ho hI jaavegaa| 'ukkoleNaM aNaMta kAlaM aNaMtA ussappiNIo sa0 vaNaslaikAlo sathA abhASaka kA abhASaka rUpa se rahane kA utkRSTa kAla vanaspati kAla pramANa hai arthAt itane kAla taka vaha adhika se adhika rUpa meM abhASaka avasthA meM banA raha sakatA hai isa vanaspatikAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai tathA kAla kI apekSA anantaloka samApta ho jAte haiM asaMkhyAta pudagala parAvarta ho jAte haiM / ye pudgala parAvarta yahAM AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiM / vanaspatiyoM meM itane kAla taka aMbhASakatA rahatI hai| ___ antara kathana-'bhAsagassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM ho / bhadanta ! bhASaka kA antara-kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu Saka paNAthI rahI zake che. arthAt ochAmAM ochA eka aMtarmahata paryakta te bhASaNathI rahita rahI zake che. ane te pachI te kaI ne kaI viSayanA bhASAmA pravRtta tha ze. 'ukkoseNaM aNaMta kAlaM aNaMtA ussappiNI osa ppiNo vaNassaikAlo' tathA mamApana malASa pAthI rahepAnI Ta vanaspati kALa pramANa che arthAta ATalA kALa paryanta te vadhAremAM vadhAre rIte abhASaka avasthAmAM banIne rahI zake che. A vanaspati kALamAM anaMta utsapiNi ane anaMta avasarpiNi samApta thaI jAya che. tathA kALanI apekSAthI anaMtaleka samApta thaI jAya che. asaMkhyAta pugala parAvata thaI jAya che. A padugala parAvarta ahIyAM AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAga pramANu hoya che. vanaspatimAM ATalA kALa paryanta abhASakapaNuM rahe che. * matadAtharnu 4thanabhAsagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtara hoI' bhagavan / sAnu matara keTalA kALanuM hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke, he gautama !
Page #1404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1385 jIvAbhigamasUtra utkarpaNAnantaM kAlaM vnsptikaalH| 'abhAsagassa.' abhApakasya bhadanta ! kiyakAlamantaram ? gautama ! epa dvividhaH-tatra 'sAIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' sAdikasyAparyavasitasyAntaraM nAsti, 'sAIya sapajjavasiyassa jahanneNaM eka samaya-ukkoseNaM aMtomuhutta' sAdisaparyavasitasya jaghanyenaikaM samayam-utkarSeNA'ntarmuhUrtam / 'appAbahu0' alpavahutvaM bhadanta ! bhApakANAmabhApakANAM ca katare katarebhyaH pratIkSante ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA bhAsagA' sarvastokAH bhASakAH 'abhAsagA aNaMtaguNA' abhApakA anantaguNAH / 'ahavA-duvihA savvajIvA' athavA dvibhedavantaH sarvajIvAH, tadyathA-sasarIrI ya-asarIrIya asarIrI kahate haiM-he gautama ! 'jahaNNaNaM aMtomuhuttaM ukko0 aNaMta kAlaM vaNassahakAlo' bhASaka kA antara kAla jaghanya se to antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai / 'abhAsaga sAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' sAdi aparyavasita abhASaka kA antara kAla abhASaka kI aparyavasitatA meM hai hI nahIM aura jo sAdi apayavasita abhASaka hai usakA antara kAla jaghanya se to "eka samayaM eka samaya kA hai aura 'ukkoseNaM aMto0' utkRSTa se eka antarmuhUrta kA hai| . alpabahutva vicAra-'appA bahu0 savvatthovA bhAsagA, abhA. sagA aNaMtaguNA' ina bhASaka aura abhASakoM ke bIca meM sabase kama bhASaka haiM aura abhASaka inase saMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'ahavA-duvihA savva jovA sarIrI asasarIrI ya' athavA sazarIra aura azarIra ke bheda se samasta jIva do prakAra ke haiM / asiddha 'jahaNNeNaM aMtomuhutta ukoseNaM aNataM kAlaM vaNassai kAlo bhASana mata24 jaghanyathI te eka antarmuhUrtane che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANe cha. 'abhAsagassa sAiyarasa apajjavasiyassa Natthi aMtara' sAha bhayavasita abhASakane aMtarakALa abhASakanA aparyavasita paNamAM che ja nahIM ane je sA sapa vasita malASa cha tara mt24|| dhanyathI to 'ekkaM samaya" me sabhayanA cha bhane 'unakoseNaM atomuhutta' aSTathI me mata. bhutanA che. alpabaddhatvane vicAra- ___ 'AppA bahu savvatthovA bhAsagA abhAsA aNaMtaguNA' mA mASa4 bhane bhASakamAM sauthI ochA bhASaka che. ane abhASaka tenAthI anaMtagaNuM dhAre cha. 'ahavA duvihA savvajIvA sasarIrI ya asarIrI ya' mathavA sazarIra ane azarIranA bhedathI saghaLA ja be prakAranA che. asiddhone sazarIra
Page #1405
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkApra010 sU.143 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1383 jahA siddhA' sazarIrAH-zarIravanto'zarIrAzca-kArmaNa zarIrahInAH siddhAste siddhasUtravajjJeyAH / alpavahutvasUtre-'thovA asarIrI' sarvastokA azarIrAH 'sarIrI aNaMtaguNA' sazarIrA anantaguNA azarIrA'pekSayA bhavanti / ahavA duvihA savvajIvA pannacA' athavA dvi prakArakAH sarvajIvAH prajJaptAH 'taM jahA-carimAceva acarimAceva' caramA antima bhavavanto bhavyavizeSAH ye'nupadaM siddhi prApsyanti acarimA aneka bhavavanto'bhavyAH siddhayai yatamAnA api na jAne kadA siddhiM gntaarH| 'carameNaM bhaMte ! carametti kAlo kevacciraM hoi ! goyamA ! carime aNAIe sapa kA nAma sazarIra aura siddha kA nAma azarIra hai ataH isake sambadhi 'kA kathana siddha aura asiddha ke sUtroM ke jaisA hI hai| inake alpavahutva kA kathana isa prakAra se hai-thovA asarIrI' azarIra siddha jIva-kArmaNa zarIra hIna jIva-saba se kama hai / 'sasarIrI aNaMtaguNA' aura inakA apekSA sazarIra jIva anantaguNe adhika hai| 'ahavA duvihA savva jIvA paNNattA' athavA-samasta jIva isa prakAra se bhI do prakAra ke haiM-'taM jahA' jaise-'carimA ceva acarimA ceva' carama antima bhava vizeSa vAle aise bhavya jIva aura acarama aneka bhavoM vAle-abhavya jIva inameM jo niyama se mukti ko prApta karane vAle hote haiM ve carama zabda se aura jo siddhi ke liye prayatna karane para bhI siddhi prApti se vaMcita rahate haiM ve acarama zabda se vyavahRta hue haiM / 'carameNaM bhaMte ! carametti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! caraga jIva caramarUpa se kaba taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu ane siddhone azarIra kahevAmAM Ave che. tethI temanA saMbaMdhamAM A pramANe 4thana 42vAmA mAvasa cha. 'thovA asarIrI' mazaza siddha bhe| zarI2 2hita va sauthI maach| che. 'sasarIrI aNaMtaguNA' mane tena tai sazarIza va manatama padhAre cha. 'ahvA duvihA savva jIvA paNNattA' mathavA saMghamA 7 mA pramANe 5 me 2na cha ta jahA' bha3'carimo ceva acarimA ceva' 52ma chedA apavizeSa mA mevA maya ch| ane acarama aneka bhavALA-abhavya jIva temAM jeo niyamathI muktine prApta karavA vALA hoya che teo carama zabdathI ane jeo siddhine mATe prayatna karavA chatAM paNa siddhinI prAptithI vaMcita rahe che. teo acarama zapathI vyapAhata thye| cha. 'carameNaM bhaMte / carametti kAlao kebacciraM hoI' bhagavan! carama jIva caraNa paNAthI keTale kALa rahe che ? A praznanA
Page #1406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1384 jIvAmigamatra javasie' acarime duvihe aNAIe vA apajjavasie sAIe vA apajjavasie' caramaH khalu bhadanta ! carama iti kRtvA kiyacciraM kAlato bhavati ? gautama ! cara'mo'nAdikaH saparyavasito'nyathAcaramatvA'yogAt / acaramo dvividhaH prajJaptaH tadyathA-anAdikovA'paryavasitaH 1 sAdiko vA'paryavasitaH 2 tatra prathamo'bhavyo dvitIyaH siddhaH / 'doNDaM pi natthi aMtara' dvayorapi tayoH kasyA'pi nAstyantaram / kahate haiM-he gautama ! carasa jIva anAdi saparyavasita hotA hai arthAt anAdi kAla se usake sAtha mithyAtva lagA AtA hai para vaha mukti 'ko prApta karane vAlA niyama se hotA hai ataH jisa bhava meM vaha mithyAtva kA vamana kara samyaktvAdi vAlA ho jAtA hai uso bhava meM vaha mukti prApta kara letA hai isI kAraNa ise anAdi saparyavasita kahA gayA hai tathA-'acarime duvihe pa0' acarama abhavya jIva jise abhI taka mukti prApta nahIM huI hai aura Age bhI na jAne kA mukti "prApta karane vAlA hogA aisA jIva do prakAra kA kahA gayA hai-eka anAdi aparyavasita abhavya aura dUsarA sAdi aparyavasita abhavya inameM jo prathama vikalpa vAlA abhavya hai use to trikAla meM bhI mukti prApta nahIM hotI hai aura jo sAdi aparyavasita abhavya hai - use mukti prApta ho jAtI hai 'doNhaM vi Nasthi aMtara' ina donoM meM kisI meM bhI antara nahIM hai kyoMki jo anAdi saparyavasita carama uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- he gautama ! carama jIva anAdi saparyavasita heya ja che arthAta anAdi kALathI tenI sAthe mithyAtva lAgeluM rahe che. paraMtu te niyamathI muktine prApta karanArA hoya che. tethI je bhavamAM te mikyA ne De cheDIne samyaktva vigerethI yukta banI jAya che ejabhavamAM te mukti prApta i karI le che. e kAraNathI ja tene anAdi saparyavasita kahevAmAM Avela che. tathA '..'acarime duvihe paNNatte' manya2ma 22saya 1 2 matyAra sudhI bhuti - prApta thayela nathI ane abhiSyamAM paNa na jANe kyAre muktine prApta karavA -. vALA thaze evA che be prakAranA kahevAmAM AvelA che. eka anAdi aparya vasita abhavya ane bIjA sAdi aparyavasita abhaya. temAM je pahelA - vikalpavALA abhavya jIve che tene te traNe kALamAM paNa mukti prApta thatI : nathI ane je sAdi aparyavasita abhavya jIva che tene mukti prApta thaI laya cha 'doNhaM vi nasthi aMtaraM' se mannemA nAmA 5 mata2 nathI. - kema ke-je anAdi saparyavasita carama jIva che, temAM carama paNuM hevAthI
Page #1407
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvavidhyam 1385 'appAbahu0' caramA'caramANAM ca bhadanta ! katare katarebhyo'lpAH ? gautama ! 'savvatthovA acarimA' sarvastokA acaramAH abhavyAnAM siddhAnAmevAcaramatvAt 'carimA aNaMtaguNA' acaramA'pekSayA caramA anantaguNA adhikA bhavanti saamaanybhvyaa'pekssmnntgunntvaa'bhidhaanm-anythaa'nntgunntvaa'yogaat| 'ahavA duvihA savvajIvA sAgArovauttA ya aNAgArova uttAya athavA dvividhAH sarvajIvAH sAkAropayuktAzcAnAkAro'payuktAzca 'doNDaMpi saMciTThaNA vi-aMtara pi' dvayorapi kAyasthitirantaraM ca 'jahanneNaM aMtomuhutta-ukko0 aMto' jaghanyotkarSAbhyAmanta hai usameM caramatA hone se antara nahIM hai aura acarama meM jo anAdi aparyavalita acarama hai usameM tathA jo sAdi saparyavasita acarama hai avidyamAna caramatA hone se antara nahIM hai / inameM jo acarama haiM ve saba se kama haiM kyoMki abhavya aura siddha ye hI acarama hote haiM tathA jo gharama haiM ve anantaguNeM adhika hai yaha anantaguNatva kA kathana sAmAnya bhavyA zrita haiM nahIM to anantaguNatA nahIM bana sakatI hai| mUlaTIkAkAra ne ailA hI kahA hai caramA 'anantaguNAH sAmAnya 'bhavyApekSametat bhAvanIyam' 'ahavA duvihA savya jIvA sAgArovauttA ya aNAgArovauttA ya-athavA sAkAropayukta aura anAkAropayukta ke bheda se samasta jIva jo prakAra ke kahe gaye haiM 'dohaM vi saMciTThaNaM vi aMtaraM pi jahanneNaM aMtomuhRttaM ukoseNaM aMtomuhuttaM' ina donoM kI kAyasthiti kA kAla 'ora antara jaghanya aura utkRSTa se eka 2 antarmuhUrta kA hai inameM anAkAropayukta jIva aMtara hotuM nathI. ane acaramamAM je anAdi aparyavasita acarama che. 'temAM tathA je sAdi aparyavasita acarama che temAM avidyamAna arcarama paNuM hevAthI aMtara hetuM nathI temAM je acarama che. teo sauthI ochA che, kema ke abhavya ane siddha eja acarama hoya che. tathA jeo carama che. teo anaMtagaNuM vadhAre che A anaMtagaNunuM kathana sAmAnya bhavya jIvane uddezIne kahela che nahIM te anaMtagaNuM pazu banI zakatuM nathI mULa TIkAkAre -mela pramANe DerA cha. 'caramA anaMtaguNA 'sAmAnya bhavyApekSametat bhAvanIyam' 'ahavA duvihA savva jIvA sAgArovattA ya aNAgArovauttA ya' mathavA te sAkApayukta ane anAkarApayukta nA bhedathI saghaLA jIvo be prakAranA apAmA mAvata cha 'doNhaM vi saMciDhaNaM aMtaraMpi . jahaNNeNaM aMtomuhuttaM' ukkoseNaM aMtomuhurta' mA mannanI sthiti Na mana mata2 dhanya ane utkRSTa thI eka eka aMtamuhUrta che. temAM anAkApayukta jIva sauthI ochA che. ane sAkArapayukta jIva tenAthI asaMkhyAtagaNuM jI0 176
Page #1408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1386 jIvAbhigamasUtre rmuhUrtam | 'appA bahu0 savvatthovA aNAgArovauttA' sarvastokA anAkAropayuktAH, alpabahutva vicAre' 'sAgArovauttA asaMkhejjaguNA' sAkAropayuktA asaMkhyeyaguNAH' athopasaMharati- 'settaM duvidhA savvajIcA pannattA' ityaM sarvajIvA dvividhAH prajJaptAH, vicArya vyutpAditA iti // sU0 143 || samprati trividhavaktavyatAmAda mUlam - tattha NaM je te evamAhaMsu tivihA savdajIvA pannattA te evamAhaM taM jahA sammadiTTi, micchAdiTTo / 'samsadiTTINaM bhaMte / kAlao kevacciraM hoi ? goyamA | sammadiTTI duvihe pannatte taM jahA - sAIe vA apajavasie sAIe vA sapajava sie, tattha NaM je se sAIe sapajjabasie se jahanneNaM aMtomuddattaM ukkoseNaM chAvaTThi sAgarotrasAI sAiregAI | micchA diTThI tivipannatte taM jahA - sAie vA sapajjavasie ajAIe vA apajavasie aNAIe vA sapajavasie tattha NaM je te sAIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva ava poggalapariSaddhaM deNaM sammAmicchAdiTTI jahanneNaM aMtomuhurtta ukkoseNaM aMtomuhuttaM / sammadiTTissa aMtaraM sAiyassa apajjavasivassa natthi aMtaraM sAIyassa sapajjavasiyarasa jahanneNaM sabase kama haiM aura sAkAropayukta jIva ina se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'se taM duvihA' isa prakAra se samasta jIva do prakAra ke kahe gaye haiM yahAM para isa viSaya ko saMgraha karake prakaTa karane vAlI yaha gAthA hai 'siddha saiMdiyakAe joe vee kasAyalessA ya, NANuvaogAhArA bhAsa sarIrI ya caramo ya' // 1 // 143 // dhArai che. 'settaM duvihA' me abhANe sadhanA bhaveo me ahAranA aDDevAbhAM ovelA che. ahiyAM A viSayanA saMgraha karIne batAvavA vALI A gAthAM kahevAmAM AvI che. 'siddha saiMdiyakAe joe vee kasAyalessA ya, NANuvaogAddArA bhAsasarIrI ya caramo ya // 1 // sU. 143 //
Page #1409
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyotikA TIkA pra.10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1387 aMtomuhutaM ukoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaI poggalapariyaTeM / micchAdiTissa aNAIyassa apajjavasiyassa patthi aMtaraM aNAIyassa sapajjavasiyasla nathi aMtaraM, sAIyassa sapajavasiyassa jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM chAvarddhi sAgarovamAI sAiregAI, sammAmicchAdihissa jahanneNaM aMtomuhuttaM, ukoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDe yoggalapariyaTeM desUNaM / appA- bahu0savvatthovAsammAmicchAdiTThI sammadiTThI aNaMtaguNA micchAdiTThI aNaMtaguNA 'ahavA tivihA savvajIvA pannattA, taM jahAparittA aparittA no parittA aparittA / paritteNaM bhaMte / kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! paritte duvihe pannatte taM jahA-kAyaparinte ya saMsAraparitte ya, kAyaparitte gaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi ? goyamA !jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejjA logaa| saMsAraparitteNaM bhaMte / saMsAraparittetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM, ukkoleNaM aNaMtaM kAlaM jAva avarlDa poggalapariyaTeM desUrNa / aparitteNaM bhaMte ! aparittetti kAlao kevaccira hoi ? goyamA ! aparitte duvihe paNNatte kAya aparitte ya saMsAra aparitte ya,kAya aparitteNaM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM, . vaNassai kAlo, saMsArAparitte duvihe pannatte aNAIe vA apa. jjavasie aNAIe vA sapajjavasie, no paritte no aparitte sAie apajjavasie / kAyAparittassa jahanneNaM aMtaraM aMtomuhuttaM ukoleNaM vaNassai kAlo, saMsArAparittassa patthi aMtaraM, kAyAparittassa jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhijja kAlaM puDhavIkAlo / saMsArAparittassa aNAiyassa apajjavasiyassa nasthi aMtaraM. aNAiyassa sapajjavasiyassa nasthi aMtaraM . no paritta no aparittassa vi nasthi aMtaraM / appAbahu0 savva
Page #1410
--------------------------------------------------------------------------
________________ * * 1388 jIvAbhigamasUtra tthovA parittA no parittA no aparittA anaMtaguNA aparittA anaMtaguNA ||su014|| chAyA-tatra khala ye te evamuktavanta strividhAH sarvajIvAH prajJaptAH te evamuktavantaH tadyathA-samyagdRSTayo-mithyAdRSTayaH-samyamithyAdRSTayaH 3 / samyagdRSTiH khalla bhadanta ! kAlataH kiyaccira bhavati ? gautama ! samyagdRpTivividhaH prajJaptaH, tadyathA-sAdiko vA aparyavasitaH, sAdiko vA saparyavasitaH 2 tatra khalu yo'sau sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkaNa paTpaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / mithyAdRSTi strividhaH prajJaptaH tad yathAsAdiko vA saparyavasitaH anAdiko vA aparyavasitaH anAdiko vA saparyavasitaH, tatra khalu yo'sau sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSaNA'nanta kAlaM yAvad apArtha pudgalaparAvarta dezonam / samyamithyAdRSTirjaghanyenAntamuhUrtam-utkarSaNAntarmuhUrtam / samyagdRNTerantaraM sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram, sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarpaNAnantaM kAlaM yAvadapArdha pudgalaparAvartam / mithyAdRSTeranAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram anAdikasya saparyavasitasya nAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntamuhUrtam utkarSeNa paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, samyamithyAdRSTejaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapArdhapudgalaparAvarta dezonam / 'alpavahutvam-sarvastokAH samyamithyAdRSTayaH samyagdRSTayo'nantaguNAH / * mithyAdRSTayo'nantaguNAH / athavA-trividhAH sarvajIvaH prajJaptAH tadyathA-parIttAzca .1 aparItAH 2 no parittA no aparIttAH 3 / parIttaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati, gautama ! parItto dvividhaH prajJaptaH tadyathA-kAyaparI' tazca 1 saMsAraparIttazca 2 / kAyaparIttaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNAsaMkhyeyaM kAlaM yAvad asaMkhyeyA lokAH / saMsAraparIttaH khalu bhadanta ! saMsAraparItta iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNAnantaM kAlaM yAvadapAdhaM pudgalaparAvateM dezonam / aparItaH khalu bhadanta ! aparito dvividhaH prajJaptaH kAyAparittazca 1 saMsArAparIttazca 2 / kAyAparItaH khalu jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarpaNAnantaM kAlaM, vanaspatikAlaH saMsArAparItto dvividhaH prajJaptaH anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 no parItto no aparIttaH saadiko'pryvsitH| kAyaparIttasya jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarpaNa vanaspatikAlaH, saMsAraparIttasya nAstyantaram kAyAparIttasya jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarpaNAsaMkhyeyaM kAlaM pRthiviikaalH| saMsArAparIttasyA'*
Page #1411
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyotikA TIkA pra.10 sU 144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1389 nAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram, anAdikasya saparyavasitasya nAstyantaram no parItta nau aparIttasyApi nAstyantaram / alpavahukham0 sarvastokAH parIttAH no parItA no aparItA anantaguNAH aparIttA anantaguNAH iti ||suu0 143 / / TIkA-'tattha NaM je se evaM Ahesu tivihA savvajIvA panattA te evamAiMsu taM jahA-sammadiTThI-micchAdiTThI-sammAmicchAdiTThI' tatra khallu jIva bheda prastAve yete evamuktavantaH trividhAH sarvajIvAsta evaM-vakSyamANa vacaH kathitavantaH samyaktattvArthazraddhAnAdRSTiyeSAnte samyagdRSTayaH 1 mithyAdRSTayo jIvAjIvAdi dRSTimantaH 2 samyagmithyAdRSTayo (mizradRSTayo vaa)| 'sampadiTThI NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi' samyagdRSTayaH khalu bhadanta ! samyagdRSTiriti kiyazciraM trividha sarvajIva vaktavyatA'tattha NaM je te evamAsu tivihA savvajIvA pnnnnttaa'-ityaadi| TIkArtha-gautama ko prabhu aba aisA samajhAte haiM-he gautama ! koi apekSA sarvajIva tIna prakAra ke haiM aiso pratipAdana kiyA gayA hai unhoMne isa sambandha meM aisA spaSTIkaraNa kiyA hai-'taM jahA-sammadihI, micchAdiTTI' jinakI dRSTi tattvArtha zraddhArUpa hai aise ve jIva samyagdRSTi tattvArtha zraddhAna ke prati jinakI dRSTi mithyA hai ve mithyAdRSTI aura jinakI dRSTi tatvArtha zraddhAna ke prati ubhayarUpa vAlI hai ve samyagmithyAdRSTi jIva haiM inakA dUsarA nAma mizradRSTi bhI hai 'sammadihINaM bhaMte ! kAlao kecciraM hoi' he bhadanta ! samyagdRSTi samyagdRSTi rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! trividha sarvajIvanI vaktavyatA'ttth NaM je te eva mAhaMsu tivihA savva jIvA paNNattA' yA / TIkAI-have gautama svAmIne prabhuzrI evuM kahe che ke-he gautama ! keI apekSAthI saghaLA jIve traNa prakAranA che, tevI rItanuM pratipAdana karavAmAM Avela che. teoe A saMbaMdhamAM A pramANe spaSTIkaraNa karela cha. 'taM jahA sammadivI ya micchAdiTThI ya' bhanI 4STI tatvAtha zraddhAnaM35 che. evA te ja samyaphadaSTi ane tatvArtha zraddhAnanA pratye jemanI daSTi mithyA che teo mithyASTi tathA jemanI daSTi tatvArtha zraddhAnanA pratyeka banne prakAra vALI che teo samyakRmithyAdaSTi jIva che. tenuM bIjuM nAma bhiTi 55] cha. 'sammadiTThINa bhaMte / kAlao kevaccira hoI' san ! samyakdaSTi, samyagU paNAthI keTalA kALa sudhI rahe che ? A praznanA uttara
Page #1412
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamastra kAlato bhavati ? 'goyamA ! sammAdihI dubihe pannatte taM jahA-sAdIe vA apajjavasie' bhagavAnAha-gauta! samyagdRSTi dvividhaH tadyathA-sAdikovA'paryavasita:-kSAyika samyagdRSTi 1 'sAdIe vA sapajjavasie' sAdiko vA saparyavasita:-kSAyopazamikAdi samyagdarzanI, 'tattha NaM je te sAdIe sa pajjavasie se jahanneNaM aMtomuDutta' tayormadhye yo'sau sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhartam pharmapariNAma vaicitrye tAvatkAlAdRcaM punarmithyAtvagamanAt, 'ukkoseNaM gavarTi sAgarovamAI' sAiregAI utkaNa paT papTiH sAtireka sAgaropamANi tato'nantaraM sammadiTTI duvihe paNNatte' he gautama ! samyagdRSTi do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise-'lAie vA sapajjavasie, sAie vA apajja Sasie' sodi aparyavasita 1 aura sAdi saparyavasita 2 inameM jo sAdi aparyavasita samyagdRSTi jIva hai vaha kSAyika samyagdRSTi jIva hai aura sAdika saparyavasita jo jIva hai vaha kSAyopazamika Adi samyagdRSTi jIva hai 'tatthaNaM je se sAie sapajjavasie se jahaNaNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAiM sAiregAI' inameM jo sAdika saparyavasita jIva hai vaha jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropama taka samyagdRSTi rUpa se rahatA hai jaghanya samaya vyatIta ho jAne ke bAda karma pariNAma kI vicitratA se vaha punaH mithyA dRSTi ho jAtA hai tathA jo utkRSTa samaya kahA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki itane kAla ke bAda kSAyopazamika samyagdarzana chUTa jAtA prabhuzrI 4 cha -'goyamA! sammadivI duvihe paNNatte hai gItama! sabhyaSTi 04 me. prA2nA upAmA mAyA cha. 'taM jahA' bha3-'sAie vA sapajjavasie, sAie vA apajjavasie' sAha sapaya vasita 1 mana mAha mpry:vasita 2 temAM je sAdi aparyAvasita samyagdaSTi jIva che. te kSAyika samyagdaSTi jIva che. ane sAdi saparyAvasita je jIva che. te kSApazamika vigere sabhyaSTi 1 cha. 'tattha Na je se sAie sapajjabasie se jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM chAbaDhi sAgarovamAI tebhA 2 sa4 saya vasita 71 che. te jaghanyathI eka aMtamuhUta paryanta ane utkRSTathI kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgarepama paryanta samyaphadaSTi paNAthI rahe che. jaghanya samaya vItI gayA pachI karma pariNAmanI vicitratAthI te pharIthI mithyASTi thaI jAya che. tathA je utkRSTa samaya kahevAmAM Avela che, tenuM tAtparya evuM che ke1 . meTa 11 pachI kSAyo5mi sabhyazana Ti taya cha. 'micchAdiTThI tivihe
Page #1413
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1391 niyamena kSAyopazamika samyagdarzanApagamAt / 'micchAdiTThI tivihe pannate, taM jahA-sAie vA sapajjavasie-aNAdIe vA apajjavasie, aNAdIe vA sapajjavasie tattha NaM je te sAdIe sapajjasie-se jahanneNaM aMtImuhattaM-ukoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDU poggala pariyaTa desUrNa mithyAdRSTi strividhaH prajJaptaH sAdiko vA saparyavasitaH 1 anAdikovA'paryavasitaH 2 anAdiko vA saparyavasitaH 3, tatra yo'sau sAdi saparyavasitaH sa jaghanyenAntarmuhUrtam etAvatkAlena puna: kasyA'pi samyagdarzanasya lAbha-sambhavAt / utkarSeNAnantaM kAlam anantA utsarpiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'pAdhaM pudgalaparAta dezonam pUrvapratipanasamyaktvasyaitAvatkAlAdUrdhvaM bhUyopyavazyaM samyaktvalAbhAt pUrva samyaktvaprabhAveNa saMsArasya hai 'micchAdiTThI tivihe paNNatte' mithyAdRSTi jIva tIna prakAra kA kahA gayA hai 'sAie vA sapajjavasie, aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' eka sAdi saparyavasita mithyAdRSTi, dUsarA anAdi aparyavasita mithyAdRSTi aura tIsarA anAdi saparyavasita mithyAdRSTi inameM jo sAdi saparyavasita mithyAdRSTi jIva hai vaha jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se anantakAla taka mithyAdRSTi banA rahatA hai jaghanya kAla kA eka antarmuhUrta isalie kahA gayA hai ki itane samaya ke bAda kisI 2 mithyAdRSTi jIva ko samyagdarzana kA lAbha ho jAtA hai utkRSTa anantakAla meM kAla kI apekSA ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jotI hai tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardha pudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / pUrva meM jisane samyagdarzana prApta kara liyA hai paNNatte' bhithyATa 12 // 42vAmA mAda che. 'sAie SA sapajjavasie aNAdIe vA apajjavasie aNodIe vA sapajjavasie' me sAla saparyavasita mithyASTi, bIjA anAdi aparyavasita misyAdaSTi ane trIjA anAdi sapayavasita mithyAdaSTi. temAM je sAdi saparyavasita misyAdaSTi jIva che. te jaghanyathI eka aMtarmuhUrta sudhI ane utkRSTathI anaMtakAla sudhI mithyAdaSTi banela rahe che. jaghanya kALanuM aMtarmuhUrta ethI kahyuM che ke eTalA samayanI pachI kaI kaI mithyAdaSTi jIvane samyagdarzanane lAbha thaI jAya che. utkRSTa anaMta kALamAM kALanI apekSAthI anaMta utsapiNi ane anaMta avasapiNi samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI kaMIka ochA adhapudgala parAvarta kALa samApta thaI jAya che. pahelAM jeNe samyaga darzana prApta karI lIdhela hoya evA jIvane eTalA kALa pachI pharIthI ava
Page #1414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1392 jIvAbhigamasUtra parittIkaraNAt iti / 'sammAmicchAdiTTI jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aMtomuhutta' samyagmithyAdRSTirjaghanyotkarSAbhyAmantaryuhartam samyagamithyAdarzanakAlasya svabhAvata evaitAvanmAtratvAt, navaraM jaghanyAdutkRpTapadamadhikaM jJAtavyam / sammadihissa aMtaraM sAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM samyagdRSTerantarama sAdyaparyavasita samyagdRSTerantaraM nAsti aparyavasitatvAt 'sAdIyassa sapajjavasiyassa jahaeNeNaM aMtomuhutta' ukkoseNaM aNaMta kAlaM jAva AvaDU poggala pariyaSTaM' sAdisaparyatrasitasya jaghanyenArmuhartam utkarSeNAnanta kAlam anantA utsapiNyavasarpiNyaH aise jIva ko inane kAla ke rAda punaH avazya hI samyagdarzana kA lAbha ho jAtA hai| kyoMki aise jIva kA pUrva pratipanna samyaktva ke prabhAva se saMsAra maryAdita ho jAtA hai| - 'sammAmicchAdiTThI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhursa' samyag mithyAdRSTi jIva jaghanya se eka antarmuha taka aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta taka samyagamithyA dRSTi rUpa se rahatA hai parantu utkRSTa kA jo antarmuhUrta hai vaha jaghanya antarmuhUrta se vaDA hai____antara kathana-sammadihissa aMtaraM sAiyassa apajjavasiyassa nasthi aMtaraM' sAdi aparyavasita samyagdRSTi kA antara aparyavasita hone ke kAraNa nahIM hotA hai 'sAdIyassa sapajjavasiyarasa jaha aMtomu0 ukko0 aNaMta kAlaM jAva avaTTa poggalapariyaTTa' jo samyagra dRSTi jIva sAdi saparyavasita hotA hai usakA antara jaghanya zyaja samyagdarzanane lAbha thaI jAya che. kema ke evA jIvana parva prApta thayela samyakatvanA prabhAvathI saMsAra maryAdita thaI jAya che. 'sammAmicchAdidvI jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhutta' sabhya mithyASTi jIva jaghanyathI eka aMtamuhUrta paryata ane utkRSTathI paNa ekaja aMtarmuhUrta sudhI samyagRmithyAdaSTi paNuthI rahe che. paraMtu utkRSTanuM je aMtarmuhUrta che. te jaghanya aMtarmuhUrtathI moTuM che. , . matadAranu 4thana'sammadidvissa aMtaraM sAiyassa apajjavasiyasa natthi aMtaraM' All A5:pasita sabhyaSTi ne mata2 apayavasita pAthI DA nathI. 'sAdIyasa sapajjavasiyassa jahaNNeNaM aMto muhutta ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva apaTTha poggalapariya' re sabhyaSTi sA sapa pasita DAya che. tenu mata2 jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM hoya che, ane utkRSTathI anaMtakALa sudhInuM
Page #1415
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1001 W pramaiyadyotikA TokA pra.10 sU.144 sarvajIvAnAM traiviyanirUpaNam 1393 kAlataH kSetrato'pApudgalaparAvartam / mithyAdRSTeH khallu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaram ? gautama ! 'micchAdihissa aNAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' mithyAdRSTikA'nAdikA'paryavasitasya nAstyantaram aparityAgAt anAdi saparyavasitamithyAdRSTenastyintam anyathA'nAditvA'yogAt / 'sAiyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhurta-ukoseNaM chAvarTi sAgarovamAI sAiregAI' sAdi saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, samyagdarzanakAla eva mithyAdarzanasyAntaram prAyaH / 'sammAmicchAdihissa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva aba poggala se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se ananta kAla taka kA hotA hai isa anantakAla meM ananta utsarpiNI kAla aura anantaavasarpiNI kAla samApta ho jAtA haiM tathA kSetra kI apekSA ardhapudgala parAvarta rUpa kAla samApta ho jAtA hai 'micchAdihissa aNAdIyassa apajjavasiyassa Nasthi aMtaraM' jo mithyAdRSTi jIva anAdi aparyavasita hai usakA antara nahIM hotA hai 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' tathA jo mithyAdRSTi anAdi saparyavasita hai usake bhI antara nahI. hotA hai parantu jo mithyAdRSTi 'sAiyassa sapajjavasiyass' sAdi saparyavasita hai usakA antara 'jahanne] aMtomuhattaM ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAiM sAiregAI' jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropama kA hotA hai / samyagdarzana kAla meM hI mithyAdarzana kA antara hotA hai samyagdarzana kA kAla jaghanya se aura utkRSTa se itanA kahA hoya che. A anaMtakALamAM anaMta utsarpiNI kALa ane anaMta avasarpiNI kALa samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI ardha pudgala parAvartarUpa ANa samAsa tha ya che. 'micchAdidvissa aNAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtara 2 mithyATa 1 manAta apayasita cha. tena mata2 khAtu nathI. 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' tathA 2 mithyATi manA sapaya sitache te 5 mata DA nathI. 522 mithyATa 'sAiyassa sapajjavasiyassa' sAhasaparyavasita cha. tanu mata2 'jahaNNeNaM aMtomahattaM ukoseNaM chAvadi sagarovamAiM sAiregAI dhanyathI me matarabhuitanahAya che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropamanuM hoya che. samyagdarzana kALamAMja mithyAdarzananuM aMtara hoya che. samyagdarzanane kALa jaghanyathI ane GSTathA meTasA pAbhA mAvasa cha, 'sammAmicchAdidvissa jahaNNeNaM jA0 175
Page #1416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1394 jIvAbhigamana pariyaTTa desUrNa' samyAmithyAdRSTeH khalu bhadanta ! gautama ! jAnyenAntarmuhUrtam utkarpato'nantaM kAlaM yAvad dezonA'pArdhapudgalaparAvarta tato muktiH / 'appAvahuyaM0' eteSAM khalu katare katarebhyo'lpAH0 ? gautama ! 'savvatthovA sammAmicchAdiTThI-sammadiTThI aNaMtaguNA-micchAdiTThI aNaMtaguNA' sarvastokAH samyagmithyAdRSTayaH 1 samyagdRSTayo-mithyAdRSTayazcA'nantaguNAH samyagmithyAhaSTayapekSayA'nayorAnantyAt iti / 'ahavA-tivihA savvajIvA pannattA taM jahAgayA hai 'sammAmicchAdihissa jahanneNaM aMtomuhuntaM ukkoseNaM aNataM kAlaM jAva avajhe poggalapariyaha desUrNa' samparamizadRSTi jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta ko hai aura utkRSTase anantakAla kA hai yAvat kucha kama ardhapudgala parAvarta kA hai java samyamidhyAdarzana se patita hone ke bAda jIva punaH eka antarmuhUrta Thaharakara puna: samyag mithyAdarzana prApta kara letA hai usa apekSA yaha jaghanya antara isako kahA gayA hai tathA utkRSTa antara ke bAda niyama se jIva kI mukti ho jAtI hai| inake alpabahutva ko vicAra___'appA bahuyaM inameM 'savvatthovA sammAmicchAdiTTI' saba se kama samyagmithyAdRSTi jIva hai 'sammadihI aNaMtaguNA' inako apekSA samyagdRSTi jIva anantaguNe adhika hai / micchAdiTTI aNataguNA' aura inakIapekSA mithyAdRSTi jIva anantaguNeM adhika haiN| samyagdRSTiyoM ko jo anantaguNA kahA gayA hai vaha siddhoM kI apekSA se kahA gayA hai aMtomuhuttaM unkoseNaM aNaMta kALa jAva abaDha poggalapariyaTa desaNaM' sabhyam mithyASTi jIvanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che ane utkRSTathI anaMtakALanuM aMtara che. yAvat kaMIka ochuM ardha pudgala parAvartanuM hoya che. jyAre samyaphamithyAdazanathI patita thayA pachI jIva pharIthI eka aMtahUrta paryanta rahIne pharIne samyamiAdarzana prApta karI le che. e apekSAthI A jaghanya. aMtara kahevAmAM Avela che. tathA utkRSTa aMtara pachI niyamathI jIvanI mukti thaI jAya che. va tamanA 285 mAtA piyAra 42vAbhA mAve che. 'appA bahuyaM' tabhA 'savvatyovA sammAmicchAdiTThI' sauthI / sabhya bhithyATa 75 cha 'sammAdiTThI aNaMtaguNA' mana tanA 42di sabhyaSTi nata dhAre cha. 'micchAdiTThI aNataguNA' mana tenA 42di bhithyaSTi 5 mnaatgaa| vadhAre che, samyapha daSTine je anaMtagaNuM kahyA che. te siddhonI apekSAthI
Page #1417
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1395 parittA-aparittA no parittA no aparittA' athavA prakArAntareNa sarvajIvA vividhAH prajJatA:-parIttA:-alpasaMsAravantaH 1 aparIttAH pUrvasmAdviparItAH 2 kecanaM no parIcAH no aparIttAH saMsAriNo'saMsAriNazca vyAkhyAtapUrvAH / 'parite NaM bhaMte ! kAlabho kevacciraM hoi-paritte duvihe pannatte-kAyaparitte yasaMsAraparitte ya' parIttaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciram gautama ! parItto dvividhaH-kAyaparIttaH 1 saMsAra parIttazca 2 kAyaparIttaH kAlataH kiyacciraM bhavati bhadanta ? gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhurta-uko seNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejjA loyA' jaghanyenAntarmuhUrtam utkarpato'saMkhyeyaM kAlam asaMkhyeyA aura mithyASTiyoM ko jo anantaguNA kahA gayA hai vaha vanaspatikAyikoM kI apekSA se kahA gayA hai / 'ahavA tivihA savvajIvA paNNatA athavA-isa prakAra se bhI samasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM-jaise-'parittA, aparittA, no parittA, no aparittA' jinakA saMsAra alpa hotA hai ve paritta jIva haiM inase viparIta aparItta jIva haiM aura jo na paritta haiM aura na aparitta haiM / 'pariteNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! paritta jIva parittarUpa meM kaba taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'paritte duvihe paNNatte' he gautama ! paritta jIva do prakAra ke kahe gaye haiM 'kAyaparitte ya saMsAraparitte ya' eka kAyaparita aura dUsare saMsAra paritta 'kAyaparite NaM bhaMte ! jaha. aMto0 ucholeNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejjA logA' he bhadanta ! kahevAmAM Avela che. ane mithyASTine anaMtagaNu kahayA che te vanaspatithihiinii mapekSAthI vAma mAvesa cha. 'ahavo tivihA savvajIvA paNNattA' athavA A rIte paNa saghaLA jIve traNa prakAranA kahevAmAM Avela che. jema hai-parittA, aparittA, no parittA, no aparitta' remanI saMsAra a5 DAya che, te paritta jIva kahevAya che. tenAthI bhinna aparita jIva che. ane jeo paritta paNa nathI ane aparitta paNa nathI teo ne paritta ne aparit hudAya che. 'parittaNa bhaMte / kAlao kevacciraM hoI' lagavan parita jIva parita paNAthI keTalA kALa sudhI rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 49 cha hai-'paritte duvihe paNNate' he gautama ! paritto me 2nA IvAmAM AvesA che. 'kAya paritte ya saMsAraparitte ya' se Ayaparitta mana mAnna saMsAra paritta 'kAyaparitteNaM gate ! jahaNgeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM jAva asaMkhejA logA' samapan ! / 4Aya paritta cha te 4Ayaparitta
Page #1418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1396 jIvAbhigamasUtre utsarpiNyavasayiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH tathA ca pratipRthivIkAla:ayaM bhAvaH pRthivyAdi pratyekazarIrakAlaH, tata UrdhvaM niyamataH saMsAriNaH sAdhAraNabhAvAt iti / 'saMsArapariteNaM bhaMte ! saMsAra pariteti kAlao kevacciraM ?' saMsAraparItaH kAlataH khalu bhadanta kiyacciraM bhavati ? gautama ? ' jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM.arNataM kAlaM jAva atraDDU poggalapariyahaM deNaM' jaghanyato'ntamuhUrtam - utkRSTato'nantaM kAlam anantA utsarpivyavasarpiNyaH kAlAt kSetrajo kAyaparita hai vaha kAyaparitta rUpa meM kAla kI apekSA kaba taka 'rahatA hai ? uttara meM prabhu prabhu kahate haiM - he gautama ! vaha jaghanya se eka - antarmuhUrta taka aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka yAvat asaMkhyAta loka taka rahatA hai tAtparya aisA hai jo kAyaparIta hai vaha sAdhAraNa se parItoM meM eka antarmuhUrta taka raha kara bAda meM sAdhAraNoM meM calA jAtA hai usakI apekSA se eka antarmuhUrta kA kAla kahA gayA hai aura utkRSTa se jo kAla kahA gayA hai vaha pRthivI kAla haiM yaha pRthivI Adi pratyeka zarIra kA kAla hai isake bAda vaha sAdhAraNa ho jAtA hai 'saMsAra pari NaM bhaMte ! saMsAra paritetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! saMsAra parItta kitane kAla taka saMsAra pariptarUpa se rahatA hai : uttara meM prabhu kahate haiM- ' jaha0 aMto0 ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAya aba poggalapariyahaM dekhUNaM' he gautama ! 'saMsAra parIta jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se ananta kAla taka yAvat- kucha paNAmAM kALanI apekSAthI kyAM sudhI rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-ke gautama ! te jaghanyathI eka aMtamuhUta sudhI ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa sudhI yAvat asakhyAta leAka sudhI rahe che. A kathananuM tApa e che ke--je, kAyaparitta sAdhAraNa paNAthI parittomAM eka aMtarmuhUta sudhI rahIne te pachI sAdhAraNAmAM cAlyA jAya che. tenI apekSAthI eka aMtarmuhUta nA kALa kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI je kALa kahevAmAM Avela che. te pRthvIkALa che. A pRthvI vigere pratyeka zarIranA kALa che. te pachI te sAdhAraNu manI laya che. 'saMsAraparitteNa bhaMte! saMsAraparitetti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan saMsAra parIta keTalA kALa panta sa`sAra parIta paNAthI rahe che? yA praznanA uttarabhAM prabhuzrI he che ! 'nahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMta kAla, jAva avaDDhaM poggalapariyaha desUNaM' he gautama! sasAra parIta dhanyathI eka aMtarmuhUta panta ane utkRSTathI anaMta kAla yAvat kaMika ochA a
Page #1419
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1397 to dezonamapApudgalaparAvarta yAvat tata Urdhva niyamataH siddhigamanam anyathA saMsAraparItatvAyogAt / 'aparitte NaM bhaMte !0, aparitte' duvihe paNNatte, kAya aparitte ya-saMsAra aparitte' aparIttaH kAlataH khalu bhadanta ! kiyacciram ? gautama ! aparItto dvividhaH prajJaptaH tadyathA-kAyAparIttazca saMsArAparIttazca / tatra kAyAparIttaH sAdhAraNaH, saMsArAparIttaH kRSNapAkSikaH / 'kAya aparitteNaM jahanne] aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNaMta kAlaM, vaNassaikAlo' kAyA'parittaH khalu bhadanta ! kiyacciraM kAlato bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-tataH paraM kasyApi pratyekazarIre gamanAt / utkarSeNAnantaM sa ca vanaspatikAlaH anantA utsapiNyakama ardha pudgala parAvarta kAla taka rahatA hai / isa ananta kAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai| tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta samApta ho jAtA hai isake bAda vaha mukti prApta kara letA hai| nahIM to vaha saMsAra parItta nahIM ho sakatA hai-'apari-te NaM bhaMte ! he bhadanta ! aparItta kaba taka aparItta avasthA meM rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'aparitte duvihe paNNatte' aparitta do prakAra kA kahA gayA hai 'kAya aparitte ya saMsAra aparItte ya' eka kAya aparItta aura dUsarA saMsAra aparitta inameM jo sAdhAraNa hotA hai vaha kAya aparitta hai aura jo kRSNa pAkSika hai vaha saMsAra aparitta hai 'kAya aparitteNaM jahanneNaM aMtohutta ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM daNassaikAlo' kAyaparitta jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se vanaspati pudgala parAvartakAla paryanta rahe che. A anaMtakAlamAM anaMta utsapiNiI , ane anaMta avasarpiNa sAmApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI kaMIka ochA ardha pudgala parAvarta samApta thaI jAya che. te pachI teo mukti prAsa 42 se che. nAhItara te saMsAra parIta thazatA nathI. 'aparitteNaM bhate / he bhagavana aparIta kayAM sudhI aparIta avasthAmAM rahe che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 49 cha / gautama ! 'aparitte duvihe paNNatte' marItama 424pAmA mAsA che. 'kAyaaparitte ya saMsAraaparitte ya' me Aya aparIta ane bIjA saMsAra aparIta emAM je sAdhAraNa hoya che, te 4AyamaparIta cha, sana 2 // kRSNa pakSa che te sasAra 2maparIta cha. 'kAya. aparitteNaM jahaNNeNaM atomuhutta ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM vaNamsaikAlo' yamaparIta jaghanyathI eka aMtarmuhUrta paryata ane utkRSTathI vanaspatikAla pramANa anaMta
Page #1420
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1398 ___ jIvAbhigamasUtra vasapiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyapudalapAva cAva''likAyAasaMkhyeyo bhAgaH 'saMsArAparitte duvihe pannate-bhaNAdIe apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie' saMsArAparitto dvividhaH anAdyaparyavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 atra prathamo mokSaM na kadApi gantA dvitIyo bhavya vizeSaH / 'no parItto no aparItaH kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! 'No paritte No aparitte sAIe apajjavasie' siddha epaH no parIttaH sAdhaparyavasita eva jJeyaH pratipAtA:kAla pramANa ananta kAla taka rahatA hai jo kAyAparItta eka antaH muhUrta ke bAda pratyeka zarIra meM janma le letA hai usakI apekSA yaha eka antarmuhUrta kA jaghanya kathana hai-tathA utkRSTa kAla meM ananta utsarpiNiyA~ aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai kSetra kI apekSA anantaloka samApta ho jAte haiM tathA asaMkhyAta pudgala parAvarta ho jAte haiM-ina pudgala parAvartI kI asaMkhyAtatA AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza hote haiM utanI hotI hai / 'saMsArA paritte duvihe paNNatte' saMsArAparItta do prakAra kA kahA gayA hai-eka aNAdIe apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasipa' anAdi apayevasita aura dUsarA anAdi saparyavasita ina meM jo anAdi aparyavasita saMsArAparitta hai vaha kabhI bhI siddhi ko prApta nahIM karegA parantu jo dUsare vikalpa kA saMsArI parItta hai vaha bhavya hai aura siddhi ko prApta karane vAlA hotA hai 'no paritte no aparitte sAie kALa paryanta rahe che. je kAyAparIta eka aMtarmuhUrta pachI pratyeka zarIramAM janma grahaNa kare che. tenA karatAM A eka aMtarmuhUrtanuM jaghanyathI kathana karela che. tathA utkRSTa kALamAM anaMta utsapiNI ane anaMta avasarpiNa samAsa thaI jAya che. kSetranI apekSAthI anaMta leka samApta thaI jAya che. tathA asaMkhyAta pudgalaparAvarta thaI jAya che. A pudagala parAvartanI asaMkhyA tatA AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAgamAM jeTalA pradeza hoya che. eTalI heya cha. 'saMsArAparitte duvihe paNNatte' sasA2 aparita meM prA2nA apAmA mAtA cha. tebhA me 'aNAdIe apajjavasie aNAdIe sapajjavasie' mA apryvasita ane anAdi saMparyavasita A be mAM je anAdi aparyavasita saMsArAparita che te koI paNa kALe siddhi prApta karI zakatA nathI. paraMtu je bIjA vikalpavALA saMsArI parita che, te bhavya che, ane siddhine prApta karavAvALA hAya che. 'no paritte no aparitta sAie apajjavasie' bhagavan / 2 nA parIta
Page #1421
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 lU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1399 bhAvAt / athAntarameSAmAha-kAyaparittassa jahanneNe' ityAdi, 'kAyaparittassa jahaNNeNaM aMtomuhurta ukkoseNaM vaNassaikAlo' kAyaparIttasya khalu bhadanta ! kiyatkAlamantaram ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrta kAyaparIttasya, antarmuhUrta sAdhAraNeSu antarmuhUrta sthitvA tato bhUyaH pratyekazarIreSvAgamanAt / utkarSeNa vanaspatikAlaH, sa cAnantaH kAlaH prAguktasvarUpa eva 'saMsAraparittassa natthi aMtara nAstyantaramasya saMsAraparItasya, saMsAraparItatvA'pagame punastadabhAvAt / 'kAyApariapajjavasie0' he bhadanta ! jo no parItta no aparitta jIva hai vaha isa rUpa meM kaba taka rahatA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! no parotta no aparItta siddha hote haiM aura ve isa rUpa meM sAdi aparyavasita hote haiM kyoMki isa rUpa se unakA pratipAta .nahIM hotA hai| ___ antarakathana-'kAyaparittassa jaha0 aMtaraM aMto0 ukkoseNaM vanassaikAlo, saMsAraparittassa Nathi aMtaraM, kAyApari0 jaha0 aMtomu. ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM puDhavIkAlo' he bhadanta ! kAyaparItta kA antara kitanA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM ki he gautama ! kAyaparItta kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai kyoMki yaha sAdhAraNa kAyikoM meM eka antarmuhUrta taka raha kara punaH pratyeka zarIra meM janma le letA hai tathA utkRSTa se antara vanaspatikAla pramANa ananta kAla kA hai itane kAla taka sAdhAraNoM meM rahatA hai saMsAra paritta kA antara nahIM hotA hai kyoMki saMsAra parittatva avasthA ke ane no aparIta jIva che, te e rIte keTale kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! ne parata ane ne aparIta siddha hoya che. ane teo A rIte sAdi aparyavasita hoya che. kemake e rUpathI e pratipanna thaI zakatA nathI. aMtara kALanuM kathana 'kAyaparittassa jahaNNeNaM aMtaraM aMtomuhuttaM' 'ukkoseNa vaNassaMikAlo saMsAraparittassa gasthi aMtaraM kAyAparittarasa jahaNNegaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhenjaM kAlaM puDhavI kAlo, he sagavan |y parittanu mata2 38 // kSaNa 4 cha ? mA praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! kAya parittanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che. kemake e sAdhAraNa kAyikamAM eka aMtamuhUrta sudhI rahIne pharIthI pratyeka zarIramAM janma dhAraNa kare che. tathA utakRSTathI aMtara vanaspatikALa pramANu anaMta kALanuM che. ATalA kALa paryanta sAdhAraNamAM rahe
Page #1422
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamane 1400 tasya jahanneNaM aMtotaM -ukoseNaM asaM khejjaM kAlaM puDhavIkAlo' kAyAparIttasya bhadanta 10 praznaH - jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvatpRthivIkAlaH tatra pRthivIkAlaH - pRthivyAdi pratyekazarIrakAla ityarthaH ityuttaram / 'saMsArAparives arateer apajjavasiyassa natthi aMtaraM' anAdyaparyavasitasaMsArAMparItasya nAstyantaram aparyavasitasvAt / 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natyi aMtara' anAdi saparyavasitasyApyantaraM nAsti saMsArAparItatvApagame punastadabhAMvAt / 'no paritta no aparittassa vi Natthi aMtaraM' no parItta no aparIttasya sAdha- prApta ho jAne para punaH saMsAra paritatva kA abhAva nahIM hotA hai kyoMki saMsAraparita mukta hotA hai aura jo mukta ho gayA hai usakA punaH saMsAra meM AnA hotA nahIM hai / he bhadanta ! kAyAparita kA kitanA antara hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai- he gautama ! kAyAparItta kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se pRthivI kAla ke jaisA asaMkhyAta kAla kA hai pRthivIkAla se yahA~ pRthivyAdi pratyeka zarIra kaoNla liyA gayA hai / 'saMsArAparittassa aNAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' anAdi aparyavasita saMsArAparitta-kA antara nahIM hotA hai kyoMki antara meM paryavasitatA AtI hai - yahAM vaha hai nahIM / 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' isI taraha se anAdi saparyavasita saMsArAparita kA antara nahIM hotA hai / kyoMki saMsArAparitatva ke apagama meM punaH saMsArAparitatva kI - asaMbhavatA hai / 'no parItta no aparIttassa vi Natthi aMtaraM' no parItta 1. che. saMsAra paritanuM aMtara heAtuM nathI. kemake sa sAra paritta mukta hoya che. jee mukta heAya che, teenuM saMsAramAM pharIthI AvavAnuM thatuM nathI. huM bhagavana - kAyaaparotanuM keTaluM aMtara kahela che ? AnA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! kAya aparItanu aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUta'nu che ane utkRSTathI pRthvI kAla paryaMntanuM arthAt asaMkhyAta kALanuM che. pRthvIkALa paDhathI aDIyAM pRthivI vigere pratyeka zarIranA Aja sevAmAM Ave che. 'saMsAra * parittassa aNAdIyassa apajjavasIyassa natthi aMtaraM' manAhi aparyavasita saMsAra *pattine aMtara hotuM nathI. kemake a MtaramAM pa`vasitapaNuM Ave che. ahIMyAM te nathI. 'aNAdAyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' bhega pramANe anAhi sapa vasita saMsAgapattine aMtara hAtu nathI. kemake saMsAranA aparitatva paNAne pagama thAya tyAre pharIthI saMsArApatipaNAnA asabhava hoya che. 'no paritta no aparitassa vi Natthi aMtaraM no parita bhane no aparitane pazu aMtara hotuM nathI. keke apavasitapaNAmAM aMtara hotuM nathI
Page #1423
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1401 paryavasitasyApi nAstyantaram aparyavasitatvAt / 'appAvahuyaM' eteSAM katarebhyaH katare'lpA vA bahukA vA vizeSAdhikA vA gautama ! 'savvatthovA parittA' sarvebhyaH stokAH parItAH ubhayeSAM kAyaparItta saMsAraparittAnAM cAlpatvAt 'no parIttA no aparIttA arNataguNA' tebhyo no parittA no aparittA anantaguNAH siddhAnAmanantatvAt, 'aparittA anaMtaguNA' pUrvato'parItA anantaguNAH kRSNapAkSikANAm ati prabhUtatvAt iti ||suu0 144 // punasvaividhyamAha* mUlam ----'ahavA savvajIvA tivihA pannattA taM jahA -pajattagA--apajjattagA--no pajattagA no apajattagA / pajjattage NaM bhate ! jahannega aMto muhutta-ukoseNa sAgarovamasayapurataM sAiregaM / apajjattageNaM bhaMte ! jahanneNaM aMto mu. huttaM ukoseNa aMto muttaM no pajattae no apajattae sAdIe apajjavasie / pajjattagassa aMtaraM jahanneNa aMto muhuttaM ukkoseNaM aMto muhRtt| apajjattagassa aMtaraM jahanneNaM aMto, muhutaukoseNa sAgarovamasayapuhattaM sAiregaM / taiyassa Natthi aNtrN| appA bahu0 savvatthovA no pajjattagA no apajjattagA anaMtaguNA pajjattagA sNkhijjgunnaa| ahavA tivihA aura no aparItta kA bhI antara nahIM hai / kyoMki aparyavasitatA meM antara nahIM hotA hai| alpabahutva kI cintA meM 'savvatthovA parittA No parittA no aparittA arNataguNA aparittA aNataguNA' sabase kama parItta haiM kyoMki kAyaparItta aura saMsAra parItta alpa haiM / inakI apekSA no parItta no aparItta anantaguNeM adhika haiN| kyoMki siddha anantaguNeM haiN| inakI apekSA aparItta anantaguNeM adhika haiM / kyoMki kRSNapAkSika atiprabhUta haiM // 144 // ___ma65matvanA vicAramA 'savvatthovA parittA No parittA No aparittA aNaitaguNA aparittA aNaMtaguNA' sauthI mAchA paritta cha. bha ayaparita ane saMsAra parita alpa che. tenA karatAM ne parita ane ne aparita anaMta gaNuM vadhAre che. kemake-siddha anaMtagaNuM che. tenA karatAM aparita anaMtagaNuM qdhAre che. bhAkSi 25, hAya che. // sU. 144 // jI0 176
Page #1424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1402 jIvAbhigamasUtre savvajIvA pannatA taM jahA suhumA bAyarA no suhumA no vAyarA / sumeNa bhaMte! suhumeti kAlao kevacciraM hoI goyamA / jahanneNa aMtomuhutaM - ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM puDhavIkAlo, bAyarA jahanneNa aMto muhuttaM ukkoseNa asakhi - jjaM kAla asaMkhijjAo ussappiNI o sappiNIo kAlao khettao aMgulassa asaMkhijjaibhAgo no suhuma no bAyarae sAie apajjavasie / suhumassa aMtaraM bAyarakAlo, bAyarassa aMtaraM suhumakAlo taiyassa no suhuma no vAyarasa aMtaraM natthi / appA bahu0 savvatthovA no suhumA no bAyarA anaMtaguNA / suhumA asaMkhejjaguNA | ahavA tivihA savvajIvA pannattA taM jahA - saNNI asaNNI no sannI to asannI / sannI NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhutaM ukkoseNaM sAgarovamasya puhutta sAiregaM / asaNNI jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassakAlo | no sannI no asannI sAie apajavasie / saSNissa aMtaraM jahanneNaM aMtoyuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo, asaNNissa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM - ukkoseNaM sogarovamasayapuhutta sAiregaM / taiyassa natthi aMtaraM / appAbahu0 savvatthovA saNNI no sannI no asaNNI anaMtaguNA asaNNI anaMtaguNA / ahavA tivihA sabajIvA pannattA taMjahA bhavasiddhiyA abhavasiddhiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA, agAiyA sapajatrasiyA bhavasiddhiyA, aNAiyA apajavasiyA abhavasiddhiyA, sAI apajavasiyA no bhavasi - dviyA no abhavasiddhiyA / tipi Natthi aMtaraM / appAbahu0 savvatthovA abhavasiddhiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA anaMtaguNA / bhavasiddhiyA anaMtaguNA / ahavA tivihA savvajIvA pannattA- taM jahA tasA, thAvarA, no tasA, no thAvarA |
Page #1425
--------------------------------------------------------------------------
________________ stration TIkA pra. 10 sU. 145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 30k tassa NaM bhaMte! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutaM- ukko seNaM do sAgarIvamasahassAI sAiregAI thAvarassa saMviNA vaNassaikAlo, no tasA no thAvarA sAI apajjavaliyA / tasassa aMtaraM vaNaslaikAlo, thAvarassa aMtara do sAgarovamasaharasAI, No tasthAvarassa Natthi aMtaraM / appA bahu0 savvatthovA tasA no tasA no thAvarA anaMtaguNA thAvarA anaMtaguNA / se taM tivihA savvajIvA pannattA // sU0 145 // chAyA - athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA paryAptakAH - aparyAptakAH no paryAptA no aparyAptakAH / paryAptakaH khalu bhadanta !0 jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / aparyAptakaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa antarmuhUrtam no paryApta no aparyAptaH sAdiko - paryavasitaH / paryAptasyAntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNAntamuhUrtam, aparyAsakasya jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNa - sAgaropamazata pRthaktvaM sAtirekam / tRtIyasya nAstyantaram / alpabahutvam0 sarvastokA no paryApta no aparyAptakAH aparyAptakA anantaguNAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH / athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA - sUkSmAH 1 bAdarAH 2 no sUkSmA no bAdarAH 3 / sUkSmaH khalu bhadanta ! sUkSma iti kAlataH kiyacciraM jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNA saMkhyeyaM kAlaM pRthivIkAlaH / vAdarA jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNAsaMkhyeyaM kAlamasaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetrato'GgulasyAsaMkhyeyabhAgaH / no sUkSma no bAdaraH sAdikosparyavasitaH sUkSmasyAntaraM vAdarakAlaH, vAdarasyAntaraM sUkSmakAlaH, tRtIyasya no sUkSma no bAdarasyAntaraM nAsti / alpabahutvam 0 sarvastokA no sUkSmA no vAdarAH, bAdarA anantaguNAH sUkSmA asaMkhyeyaguNAH / athavA trivighAH sarvajIvA prajJaptAH, tadyathA - saMjJino'saMjJino-no saMjJino no asaMjJinaH, saMjJI khalu bhadanta ! kAlataH0 jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / asaMjJI jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAlaH, no saMjJI no asaMjJI sAdikro'paryavasitaH saMjJino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH, asaMjJino'ntaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam, tRtIyasya nAstyantaram | alpabahutvam0 sarvastokAH saMjJinaH no saMjJi no asaM jJino'nantaguNAH asaMjJino'nantaguNA athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathAbhavasiddhikAH abhavasiddhikAH no bhavasiddhikA no abhavasiddhikAH / anAdikAH
Page #1426
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasTe saparyavasitA bhavasiddhikAH, anAdikA aparyavasitA abhavasiddhikAH, sAdikA aparyavasitA no bhavasiddhikA no abhavasiddhikAH / trayANAmapi nAstyantaram / alpavahutvam0 sarvastokA abhavasiddhikAH no bhavasiddhikA no abhavasiddhikA anantaguNAH bhavasiddhikA anantaguNAH / athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sA sthAvarAH no sA no thAvarAH / sasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarpaNa dve sAgaropamasahasse sAtireke, sthAvarasya saMciTThaNA vanaspatikAlaH, no sA no sthAvarAH sAdikA aparyavasitAH / trasasyAntaraM vanaspatikAlaH, sthAvarasyAntaraM dve sAgaropamasahasra sAtireke no trasasthAvassyAntaraM nAsti / alpavahasam0 sarvastokAstrasAH no trasA no sthAvarA anantaguNAH sthAvarA anantaguNAH / ta ete trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH sU0 // 145 // TIkA-'ahavA tivihA savvajIvA pannattA taM jahA-pajjattagA-apajjattagA no pajjattagA no apajattagA' athavA-pakSAntare saMsAriNo'saMsAriNaH sarve'pi jIvA trividhAH prajJaptAH santi, tadyathA-kecana paryAptakAH 1 aparyAptakAH 2 no paryAptakA no aparyAptakAH 3 tatra-'pajattageNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM sAgaropamasayAhutta sAirega' paryAptakaH khalu bhadanta ! kiyacciraM0 ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarpaNa-sAtireka sAgaropamazatapRthaktvam, tata ucaM niyama 'athavA savdha jIvA tivihA pannattA' ityAdi / TIkArtha-athavA-saba jIva isa prakAra se bhI tIna prakAra ke haiM jaise-paryAptaka, aparyAptaka, aura no paryAptaka no aparyAptaka inakI kAyasthiti kA vicAra___ 'pajjattage NaM bhaMte ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' he bhadanta ! paryAptaka jIva paryAptaka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he 'ahavA savva jIvA tivihA paNNattA' tyA TIkAtha- athavA badhA che A pramANe paNa traNa prakAranA che. jemake paryAsaka, aparyAptaka, ane paryApaka, ne aparyApaka kAya sthitine vicAra 'pannattageNaM bhaMte ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' 8 bhagavana paryAptaka jIva paryApaka paNAthI keTalA kALa paryata rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama! paryApta jIva paryAsaka
Page #1427
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1405 to'paryAptaka bhAvAt, labdhyapekSaM cedaM sUtram, tenA'pArAntarAle upapAtA'paryAkatve'pi na kazciddoSaH / 'apajjattageNaM bhaMte !0 jahanneNaM aMtosulutaM ukkoseNaM aMtomuhutta' aparyAptakaH khalu bhadanta ? gautama ! jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrtam / kizcinmAtraM vaiziSTayam / 'no pajjatta no apajjattae sAIe apajjavasie' no gautama ! paryAptaka jIva paryAptaka rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazata pRthaktva taka rahatA hai| aparyAptaka avasthA le paryAptakoM meM eka antaryuhUrta taka utpanna hokara punaH aparyAptakoM meM utpanna hue jIva kI apekSA le yaha kathana hai| tathA utkRSTa rUpa meM vaha jIva paryAptakoM meM kucha adhika sAgaropama pRthaktva taka raha sakatA hai aura isake bAda vaha aparyAptakoM meM utpanna ho jAtA hai| yaha sUtra labdhi kI apekSA se kahA gayA hai 'apajjattageNaM bhaMte ! jahanneNe aMtomuhutta ukkoseNaM aMtonuhutaM' he bhadanta ! aparyAptaka aparyAptaka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! aparyAptaka aparyAptaka rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta taka rahatA hai / kyoMki aparyApta labdhi kA jaghanya aura utkRSTa kAla itanA hI hotA hai| parantu utkRSTa kA jo antarmuhUrta hai baha jaghanya ke antarmuhUrta se kucha viziSTa hotA hai / 'no pajjatta no apajjattae sAdIe apajjavasie' jo no paryAptaka no aparyAptaka paNathI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta ane utkRSTathI kaIka vadhAre sAgarepama zata pRthakatva paryanta rahe che. aparyAptaka avasthAmAMthI paryAptakamAM eka aMtarmuhUrta sudhI utpanna thaIne pharIthI paryAptakamAM utpanna thayelA chanI apekSAthI A kathana karavAmAM Avela che. tathA utkRSTapaNAthI e jIva paryAptakamAM kaMIka vadhAre sAgarepama pRthakatva paryanta rahI zake che. ane te pachI te apaAMtakemAM utpanna thaI jAya che, A kathana sUtra labdhinI apekSAthI kahevAmAM mAvasa che. 'apajjattageNa bhaMte ! jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNa aMtomuhutta hai bhagavad aparyAptaka, aparyApakapaNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! aparyAptaka, aparyAptakapaNAthI ochA mAM ochA eka aMtamuhUrta sudhI ane vadhAremAM vadhAre paNa eka ja aMtamuhUrta paryanta rahe che. kemake-aparyAptaka labdhine jaghanya ane utkRSTa kALa eTale ja hoya che paraMtu utkRSTanuM je aMtamuhUrta che te jaghanyanA aMtabhut thI 444 padhAre chAya che. 'no pajjatta no apajattae sAdIe apajjavasie
Page #1428
--------------------------------------------------------------------------
________________ zuM jIvAmi gama paryApta no aparyAptaH sAdiko'paryavasitaH ubhaya pratiSedhavarttI siddhaH sa ca sAdiraparyavasita eveti / athepAmantaram 'pajjatagassa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' paryAptakasya khalu bhadanta ! kim ? gautama ! ubhAbhyAma ntarmuhUrtam aparyAptakakAla eva hi paryAptakasya antaram, aparyAptakAlaya jaghanyata utkarSatAntarmuhUrttam, 'apajjattagassa jahanneNaM aMtomuhutta - ukkoseNaM sAgarovamasaya puhutta sAiregaM' aparyApyakasyAntarmuhUrta - sAtirekasAgarIpamazatapRthaktvaM gautama ! ubhAbhyAM jaghanyotkRSTAbhyAM viddhi / 'taiyassa Natthi aMtaraM' tRtIyasya nAstyantaraM no paryApta no aparyAptakasya / 'appA bahu0 ' siddha jIva hai usakA usa rUpa se rahane kA kAla sAdi aparyavasita hai| kyoMki no paryAptako aparyAptaka siddha hI hote haiM / antara kathana - 'pajjantagassa aMtaraM jahaneNaM aMtomuhuttaM ukkoserNa aMtosu0' he bhadanta ! paryAptaka kA antara kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate hai hai gautama ! paryAptaka kA antara jaghanya aura utkRSTa se eka eka antarmuhUrta kA hI hai kyoMki aparyAtaka kA kAla hI paryAptaka kA antara hotA hai / 'apajjantagassa jahantreNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgaropamasayapuhutta sAiregaM' he bhadanta ! aparyAptaka kA antara kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! aparyAptaka kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta ko hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazana pRthakatva kA hai / kyoMki paryAptaka kA kAla jaghanya aura utkRSTa se itanA hI kahA gayA hai / 'taiyassa natthi aMtaraM' no pryaaje nA paryAptaka ane nA aparyAptaka siddha jIva che teone te rUpe rahevAnA kALa sAdi apavasita che kemake nA paryAptaka nA aparyAptaka siddha ja hAya che. aMtardvAranuM kathana 'pajjattagassa aMtaraM jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM atomuhuttaM' he bhagavan ! paryAptakAnA aMtarakALa keTaleA heAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke huM gautama ! paryAptakanuM aMtara jaghanya ane utkRSTathI eka eka aMtarmuhUtanuM ja che. Thebha-aparyApsanA ana paryAsanu aMtara hoya che. 'apajjattagAsa jahaNeNa aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMgarovamasayapuhuttaM sAirega' he bhagavan ! atharyAsaanu aMtara keTalu hAya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama 1 aparyAptaketu' aMtara jadhanyathI eka aMtarmuhUrtInu ane utkRSTathI kaMika vadhAre sAgarApamazata pRthaDvanuM che. kemake-paryAptakanA kALa jaghanya ane utkRSTathI bheTasona uDevAmAM Ave che. 'taiyassa natthi aMtara' trI ne to paryAsa
Page #1429
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU 145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1407 savvatthovA no pajattaga no apajjattagA' alpavahulve sarvastokAskRtIya pakSagAH no paryAptaka no aparyAptakAH / 'apajjattA aNaMtaguNA' aparyAptakA anantaguNA jJeyAH nigodajIvAnAmAnastyAt / 'pajjattagA saMkhejjaguNA' paryAptakAH pUrvA'pekSayA saMkhyeyaguNA adhikAH / 'ahavA tivihA sayajIvA pannattA' taM jahA-suhumA vAyarA no suhumA no bAyasa' pakSAntareNApi strividhAH tadyathA saka no aparyAsaka jIva kA antara nahIM hotA hai / kyoMki aparyavasita avasthA meM antara hone kA abhAva rahatA hai| ___ alpavahula kA vicAra-sadasthovA no pajjatta no apajjattagA apajjattagA aNaMtaguNA pajjattagA saMkhejaguNA' saba se kama no paryAsaka no aparyAptaka jIva hai inakI apekSA aparyAptaka anantaguNa adhika haiM inakI apekSA paryAptaka saMkhyAtaguNe adhika haiM / no paryAsaka no aparyAptaka jIvoM ko jo sabase kama kahA gayA hai vaha zeSa jIvoM kI apekSA siddhoM kA kama honA hai aparyAptakoM koM jo anantaguNA kahA gayA hai vaha nigoda jIvoM meM aparyAptaka anantAnanta sadA vidyamAna rahane ke kAraNa kahA gayA hai paryAptakoM ko jo saMkhyAtaguNA kahA gayA hai vaha sUkSmoM meM sAmAnya se aparyAptakoM kI apekSA paryAptaka saMkhyAtaguNeM adhika pAye jAte haiM isaliye kahA gayA hai / 'ahavA tivihA savvajIvA paNNattA ta jahA' athavA-isa rIti se samasta jIva 3 prakAra ke haiM-suhumA, bAyarA, no suhamA no bAyarA' ne aparyApaka jIva che teonuM aMtara hetuM nathI. kemake aparyavasita avasthAmAM aMtara havAne abhAva rahe che. a5bahutvane vicAra 'savvatthovA no pajjatta no apajjattagA, apajjattagA aNaMtaguNA, panjattagA saMkhejjaguNA' sauthI maach| na paryAsa no aparyApta vo cha. tenA 42di aparyAptake anaMtagaNuM vadhAre che, tenA karatAM paryApaka saMkhyAtagaNuM vadhAre che. ne paryAptaka ne aparyApaka jIvane sauthI ochA kahevAmAM AvelA che. te bAkInA jIvanI apekSAthI siddho ochA hovAthI kahela che. aparyAptakene je anaMtagaNuM kahevAmAM Avela che. te nigada mAM aparyAptaka anaMtAnaMta saMdA vidyamAna rahevAnA kAraNathI kahevAmAM Avela che. paryAptakane je saMkhyAta gaNuM kahevAmAM Avela che te sUkSmamAM sAmAnya paNAthI aparyAptakAnI apekSAthI paryAptake saMkhyAtagaNuM vadhAre maLI Ave che tethI tema kahevAmAM Avela 9. 'ahavA tivihA savvajIvA paNNattA' mathavA mA zata para sapA
Page #1430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1408 jIvAbhigamasUtre sUkSmAH 1 vAdarAH 2 no sUkSmA no vAdarAH 3 / 'suhumeNaM bhaMte ! suhumeti kAlao kevacciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhijjaM kAlaM puDhavIkAho' sUkSmaH khalu bhadanta ! sUkSmatvena kiyacciraM kAlataH gautama ! jaghanyena antata UrdhvaM punarapi bAdareSu kasyA'pi AgamanAt, utkarSatathA'saMkhyeyaM kAlaM pRthivIkAlaH | 'vAyarA jahanneNaM aMtomuhuttaM - ukko seNaM asaMkhejjaM kAlaM asaMkhejjAo ussappiNIosappiNIo kAlao' 'vAdarA antarmuhUrta jaghanyena, tadanantaraM kasyacid bhUyo'pi sUkSmeSu gamanAt, utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlam asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH 'khettao aMgulassa asaMkhejja - sUkSma bAdara aura no sUkSma no cAMdara kAryasthiti vicAra - 'sumeNaM bhaMte ! suhumeti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! sUkSma sUkSma rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'jahaneNaM aMtomuhutta', uccakoseNaM saMkhijjaM kAlaM puDhavikAlo' sUkSma jIva sUkSma rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika pRthivIkAla ke jaise asaMkhyAta kAla taka rahatA hai isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai aura kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka samApta ho jAte haiM / 'vAyarA- jahaNNeNaM aMtomu0 ukkoseNaM asaMkhijjaM kAlaM asaMkhijjAo ussappiNI osappiNIo kAlao, khettao aMgulassa asaMkhijjaibhAgo' he bhadanta ! bAdara jIva bAdara rUpa se 3 zRNu prAranA hoya che. 'suhumA, bAyaga, no suhumA no bAyarA' sUkSma, mAhara ane nA sUkSma ane ne khATTura, kAyasthitinu' kathana 'hume NaM saMte ! suhumetti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan ! sUkSma sUkSmapaNAthI keTalA kALa sudhI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che - gautama / 'jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM saMkhijjaM kAlaM puDhavi kAlo' sUkSma jIva sUkSmapaNAthI echamAM echA eka aMtarmuhUta panta ane vadhAremAM vadhAre pRthvIkALa pramANe asakhyAta kALa panta rahe che. A asa khyAta kALamAM asaMkhyAta utsarpiNiyA ane asa yAta avasarpiNIyA samApta thai laya che. te kSetranI apekSA asaNyAta te samApta thA laya che. 'bAyarA jahaNeNaM atomuhutta ukkoseNa asaMkhijjaM kAlaM asaMkhijjAo ussappiNI osa* piNIo kAlao, khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' he lagavan! mahara khATTupaNAthI keTalA kALa panta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che
Page #1431
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1409 bhAgo' kSetrato'gulasyA'saMkhyeyabhAgaH tata Urdhva niyamataH saMsAriNaH sUkSme gamanam / 'no suhuma no vAyarae sAie apajjavasie' ubhaya-pratiSedhavartI siddha eva ca saadypryvsitH| __ atha sUkSmatve'ntaramAha-'muhumassa aMtaraM vAyarakAlo' sUkSmajIvAnAM kiyanta kAlamantaraM bhadanta ! gautama ! vAdarakAlaH sa ca jaghanyato'ntarmuhUrtam utkarpato'saMkhyeyakAlam asaMkhyeyA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH / kitane kAla taka rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM ? he gautama ! bAdara jIva bAdara rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahate haiM aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka rahate haiM isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhghAta utsapiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyA~ samApta ho jAtI hai tathA kSetra kI apekSA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza hote haiM utane yahAM utsarpiNI avasarpiNI kAla ho jAte haiN| 'no suhumA no bAdarA sAie apajjavasie' tathA-jo no sUkSma aura no bAdara jIva haiM unakA usa rUpa meM rahane kA kAla sAdi aparyavasita hai aise ve jIva siddha hI hote haiN| antara kathana-'suhumassa aMtaraM bAyara kAlo' he bhadanta ! sUkSma jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiMsUkSma jIva kA antara cAdara kA kAla hotA hai aura bAdara kA antara sUkSma kA kAla hotA hai isa taraha sUkSma kA antara jaghanya se eka ke- he gautama ! bAdara chava bAdarapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta sudhI rahe che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa paryanta rahe che. A asaM. khyAta kALamAM asaMkhyAta utsapiNi ane asaMkhyAta avasarpiNI samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalA pradeza hoya che. eTalA utsarpiNI ane avasarpiNI kALa ahIyAM tha laya che. 'no suhuma no bAdarA sAie apajjavasie' tathA 2 nA sUkSma mane ne bAdara chava che temane e rUpe rahevAne kALa sAdi aparyavasita che. evA e ja siddhaja hoya che. aMtaradvAranuM kathana 'sahumassa aMtaraM vAyara kAlo magavan ! sukSma vanu mAta2 TakSA kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-sUkSma jIvanuM aMtara bAdara jIvane je kAla kahyo che e pramANenuM che ane bAdaranuM aMtara sUkSma kALa pramANe hoya che. A rIte sUmanuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM lI0 177
Page #1432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1410 jIvAbhigamasUtre 'taiyassa no suhuma no vAyarassa natthi aMtaraM' tRtIyasya no sUkSma no vAdarasyAntaraM nAsti yataH siddhAnAM sAdyasaparyavasitatvam / 'appAbahu alpavahutvameteSAM katarebhyaH kasya ? gautama ! 'savvatthovA no suhumA no vAyarA' sarvastokA no sakSmA no vAdarAH 'vAyarA aNaMtaguNA' vAdara nigodajIvAH siddhebhyo'nntgunnaadhikaaH| antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa antara asaMkhyAta kAla kA hotA hai isameM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMgkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM ye utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza hote haiM utanI hotI haiN| tathA bAdara kA bhI antara itanA hI hotA hai parantu yahAM para kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka liye gaye haiM kyoMki sUkSma kA jaghanya aura utkRSTa se kAla kA pramANa itanA hI kahA gayA hai 'lo suhuma no vAyarassa natthi aMtaraM no sUkSma no bAdara rUpa jo siddha jIva haiM una kA aMtara nahIM hotA hai kyoMki ye siddha jIva sAdi aparyavasita hote haiM / 'appAyahu0' he bhadanta ! ina jIvoM meM kauna kinakI apekSA alpa haiM aura kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? gautama ke isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-he gautama ! 'savvatthovA no suhumA nau vAyarA' saba se kama no sUkSma no bAdara jIva haiN| kyoMki siddha jIva saba se alpa kahe gaye haiM inakI apekSA 'bAyarA aNaMtaguNA' vAdara jIva anantaguNa adhika haiM / kyoMki bAdara nigoda hoya che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara hoya che. omAM asaMkhyAta utsapiNi ane asaMkhyAta avasapiNi samApta thaI jAya che. A utsarpiNI ane avasarpiNI AMgaLanA asaMkhyatamA bhAgamAM jeTalA pradeza hoya che eTalI hoya che. ane bAdaranuM aMtara paNa eTaluM ja hoya che, paraMtu ahIMyAM kSetranI apekSAthI asaMkhyAta leka grahaNa karavAmAM AvelA che. kemake sUmane jaghanya ane utkRSTathI eTaleja kALa pramANu kahevAmAM Avela che. 'no suhuma no bAyarassa natthi aMtaraM' na sUkSma mana na 42 35 2 siddha jIva che. temanuM aMtara hotuM nathI. kemake e siddha cha sAtri aparyavasita hoya che. 'appAbahu0 sAvan! mevAbhA yA 7 yA vAnA 42di alpa che? ane kayA che jyA karatAM vadhAre che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha hai gautama! 'savvatthovA no suhamA no bAyarA' sauthI maach| ne sUkSama ne bAdara chava che. kemake siddha che sauthI alpa kahevAmAM AvelA cha. tenA 12di 'bAyarA aNataguNA' mA42 va mana ta padhAre cha. 3bhaI
Page #1433
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM vinirUpaNam __1411 'ahavA suhumA asaMkhejjaguNA' ebhyaH sUkSmAH asNkhyeygunnaaH| 'ahavA tivihA savvajIvA panattA-taM jahA sannI asannI no sannI no asannI' athavA-pakSAntare sarvajIvA strividhA bhavanti tadyathA saMjJinaH samanaskAH 1 amanaskA ye te'saMjJinaH 2 no saMjJino no asaMjJinastu siddhAH 3 'saMnnI bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' saMjJI khalu bhadanta jIva siddhoM se bhI anantaguNeM kahe gaye haiN| inakI apekSA 'suhamA asaMkhejjaguNA' sUkSma jIva asaMkhyAtaguNe adhika hai / kyoMki podara nigoda jIvoM se sUkSma nigoda jIva asaMkhyAtaguNeM kahe gaye haiN| ___ 'ahavA-tivihA savva jIvA paNNattA' athavA-isa rIti se bhI samasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM-'ta jahA-saNNI asaNNI no saNNI no asaNNI' jaise-saMjJI jIva, asaMjJI jIva aura no saMjJI no asaMjJI jIva jo jIva lalanaska haiM ve saMjJI aura jo ama. naska haiM ve asaMjJI jIva haiM ina donoM se jo viparIta haiM-arthAt na saMjJI haiM aura na asaMjJI haiM aise ve siddha jIva no saMjJI no asaMjJI jIva haiM / kAyasthiti kA vicAra-'sanI bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! saMjJI jIva saMjJI jIva rUpa se kitane kAla taka rahatA hai? uttara meM prabhu kahate haiM-'jahanneNaM aMto0 ukkoseNaM saagrovmstbAdara nigoda jI siddhathI paNa anaMtagaNuM vadhAre che. kemake bAdara nida vA siddhathI mana tg| vAmAM mAyA che. ten| 42di 'suhumA asle sUkSma jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake bAdara nigo jIvenA karatAM sUkSma nigada je asaMkhyAtagaNuM kahevAmAM AvelA che. ___ 'ahavA tivihA savva jIvA paNNattA' mathavA mArIta 5] sadhA / traya prazAranA 4DevAmA mAsA cha. 'taM jahA-saNNI asaNNI no saNNI no zALI jemake-saMjJI jIva asaMzI jIva ane te saMjJI asaMjJI jIva je jIva samanaska che teo saMjJI ane je amanaska che te asaMjJI jIva che. A bannethI je judA che arthAta saMsi nathI tema asaMjJI paNa nathI. evA e siddha che ne saMsI ne asaMsI jIva che. kAyasthitinuM kathana ___ 'sannI NaM bhaMte ! kalao kevacciraM hoI' jasavana sabhI 71 sazI 01 saMjJI paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he cha -'jahaNNe gaM aMtosahutta ukkoseNaM sAgavamarosaya puhuttaM sAirega'
Page #1434
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra kiyaciraM kAlataH ? gautama ! jaghanyenAntarmuhartam utkarpaNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam tataH paraM saMsAritayA'saMjJiSu gamanasyA'vazyaM saMbhavAt / 'asannI jahanneNaM aMtomuhUtta-ukkoseNaM vaNassaikAlo' asaMjJI jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSaNa vanaspatikAlaH sa cokta eva / 'no sanI no asanI sAie apajjavasie, epa, ubhayapratiSedhavartI siddhaH sAyaparyavasitaH / athA'ntaramepAmAha-'saNNissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM vaNassaikAlo' saMjinaH khalu bhadanta ! puhuttaM sAirega' he gautama ! saMjJI jIva saMjJI jIva rUpa se kama se eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva taka rahatA hai isake bAda vaha niyama se asaMjJiyoM meM utpanna ho jAtA hai| 'asannI-jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM ghaNassaikAlo' he bhadanta ! asaMjJI jIva asaMjJI rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! asaMjJI jIva asaMjJI rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa rahatA hai isake bAda vaha niyama se saMjJI jIva kI paryAya se utpanna ho jAtA hai vanaspati kAla ke sambandha meM pahale kaI bAra kathana kara Aye haiN| 'no sannI no asannI sAie apajjavasie' jo na saMjJo hai aura na asaMjJI hai-aisA siddha jIva sAdi aparyavasita kAla vAlA hotA hai|| antara kathana-'saNNistarNa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he bhadanta ! sajJI jIva kA aMtara kitane kAla kA gautama ! saMsI jIva saMsI jIva rUpe ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta sudhI rahe che ane vadhAremAM vadhAre sAgarepamazata pRthakRtva paryanta rahe che. te pachI te niyamayI mazIyAmA utpanna | jaya cha. 'asaNI jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNarasai kAlo' he sagavan masakI 71 sasazI pAthI 28tm paryata rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! asaMjJA jIva asaMjJIpaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che ane utkRSTathI vanaspati kALa pramANa rahe che. te pachI te niyamathI saMjJI jIva paNAthI utpanna thaI jAya che. vanaspatikALanA saMbaMdhamAM pahelAM keTalika vAra 4thana 42vAmAM mAvI gaye cha. 'no sannI no asannI sAie apajjavasie' jeone saMjJI ane ne asaMsI che evo siddha jIva sAdi aparyAsita vANA Doya che. aMtara dvAranuM kathana 'saMNNissa NaM aMtaraM jahaNNeNa aMtomuhattaM koseNaM vaNasai kAlo' san
Page #1435
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1413 antaraM jJAtumIhA ? bhagavAnAha-gautama ! antarmuhUrtam-utkarpaNa vanaspatikAlaH / 'asaNNissa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomutta-ukkoseNaM sAgaropamasayAhuttaM sAiregaM' asaMjJino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarpaNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / 'taiyassa Natthi aMtaraM' aparyabasitatvAttRtIyasya siddhasya nAstyantaram / 'appAbahu0' epAmalpabahutvavicAre 'savvatthovA sannI' sarvastokAH sajJinaH 'no sannI no asannI aNaMtaguNA' tebhya ubhaya pratiSedhavartinaH siddhA anantaguNAH vana spativarjitazeSajIvebhyaH siddhAnAmanantaguNatvAt / 'asaNNI aNaMtaguNA' saMjJihotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautana ! saMjJI jIva kA antara jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hotA hai 'asaNissa aMtaraM jahaSNerNa aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' he sadanta ! asaMjJI jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! asaMjJI jIva kA antara jaghanya se eka antamuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se kucha adhika lAgaropama zata pRthaktva kA hotA hai 'taiyassa Natthi aMtaraM' tRtIya jIva jo no saMjJI no asaMjJI rUpa siddha jIva hai usakA antara nahIM hotA hai kyoMki vaha sAdi aparyavasita hotA hai| alpabahutva kA vicAra-'savvatthovA saNNI' he gautama ! saba se kama saMjJI jIva hai| 'no sapaNI No asaNNI aNataguNA' ina kI saMjJI jIvanuM aMtara keTalA kALanuM hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! saMjJI jIvanuM aMtara jaghanyathI to eka aMtarmuhUrtanuM hoya cha, mana kRSTayA vanaspati m prabhAnu Doya che. 'asaNNissa aMtaraM jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasaya pahuttaM sAirega' meM lagan masajI jIvanuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? asaMjJI jIvanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM hoya che ane utkRSTathI kaIka vadhAre sAgaropamazata pRthaphatvanuM hoya che. 'taiyassa Natthi aMtara' trI 12 nA sahI ane nA masI rUpa siddha jIve che, teonuM aMtara hotuM nathI kemake-e sAdi aparyAva. sita hoya che. a5 bahatvanuM kyana 'sadhyasthovA saNNI' gautama ! sauthI maach| sajJI 71 Doya che. 'no saNNI no aNNI aNaMtaguNA' tenA 42di na saMjhI na mamI 35 2 siddha 71 cha ta mana taga cha. 'asaNNI aNaMtaguNA' tenA 42ta! masI
Page #1436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6 jIvAbhigama no'pekSayA'saMjJino'nantaguNAH / ' ahavA tivihA savvajIvA pannattA' taM jahAbhavasiddhiyA-bhabhavasiddhiyA no bhavasiddhiyA no anavasiddhiyA' athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tathA kecana bhave'smin janmani siddhi ye te bhavasi - ddhikAH - bhavyAH 1 abhavasiddhikAH asavyAH 2, tRtIyapakSe no bhavasiddhikA no abhavasiddhikAH siddhAste tu saMsArAtItatvAd bhavasiddhikatvA bhavasiddhikatvaapekSA no saMjJI no asaMz2I rUpa siddha jIva anantaguNeM adhika haiN| 'asaNNI anaMtaguNA' inakI apekSA asaMz2I anantaguNeM adhika haiM saMjJI jIvoM ko jo saba se kama kahA gayA hai-usakA kAraNa yaha hai ki samasta jIva rAzi meM se kevala deva nAraka garbhaja tiryaga aura garbhaja manuSya inheM hI saMjJI kahA gayA hai inakI apekSA jo no saMjJI no asaMjJI jIvoM ko anantaguNA kahA haiM usako kAraNa vanaspatikAyika sivAya zeSa jIvoM kI apekSA siddha jIva anantaguNaM kahe gaye haiM / tathA jo asaMjJiyoM ko anantaguNA kahA gayA hai vaha vanaspatiyoM meM siddhoM kI apekSA anantaguNatA hai isa liye kahA gayA hai 'ahavAtivihA savva jIvA pa0' athavA isa rIti ke anusAra bhI samasta jIva tIna prakAra ke haiM- 'la' jahA - 'bhavasiddhiyA, abhavasiddhiyA, no bhavasiddhiyA no avabhasiddhiyA' jaise -bhavasiddhika abhavasiddhika aura no bhavasiddhika no abhavasiddhika 3 isI bhava meM jinheM siddhi prApta ho jAtI hai ve bhavasiddhika bhavya haiM aura jo abhavyajIva haiM ve abhavasiddhika hai tathA jo na bhavasiddhika haiM aura na abhavasiddhika haiM aise 2424 anaMtagaNA vadhAre che. sattI jIvane je sauthI echA kahevAmAM AvyA che. tenu kAraNa e che ke saghaLI jIva rAzImAMthI kevaLa deva, nAraka, gaja, tiya ca, ane gaja manuSya emaneja sannI kahevAmAM Ave che. tenA karatAM je nA saMjJI nA asa"nI jIvAne anaMtagaNA kahyA che tenuM kAraNa vanaspatikayika zivAya mAkinA jIvAnI apekSAthI siddha jIvAne ana tagaNA kahevAmAM Avela che. te che tathA asaniyAne je anaMtagaNuA kahevAmAM AvyA che, te vanaspaticeAmAM siddhonA uratAM mana tathA pazu che tethI te prabhAvAmAM Ave che. 'ahavA tivihA savva jIvA paNNattA' athavA yA rIte pazu sarva vAyu prahAranA uDevAmAM AsA che. 'taM jahA abhavasiddhiyA bhavaddhiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA jemake-bhavasiddhika, abhavasiddhika ane nA bhavasiddhika no abhavasiddhika. A bhavamAMja jeene siddhi prApta thaI jAya che te bhavasiddhika bhavya che. ane je abhavya che, te abhavasiddhika che. tathA jee bhavasiddhika na hoya ane abhavasiddhika paNa na heAya evA siddha jIva nA bhavasiddhika
Page #1437
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traiviyanirUpaNam 1415 vizeSaNavihInA eva / 'aNAdIyA sapajjavasiyA bhavasiddhiyA' anAdikAH saparyavasitA bhavasiddhikAH 1 'aNAiyA apajjavasiyA abhavasiddhiyA' anAdikA aparyavasitA abhavasiddhikAH, abhavasiddhikohi-anAthaparyavasito'bhavasiddhikatvAt anyathA'bhavasiddhikatvA'yogAditi / 'sAI apajjavasiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA' sAdyaparyavasito no bhavasiddhiko no abhavasiddhikaH, siddhasya saMsArakSayAt prAdurbhUtasya punaH pratipAtA'saMbhavAt / ___ athA'ntarameteSAmAha-'tihaMpi natthi aMtaraM' trayANAmapyantaraM nAsti bhavasiddhikasya anAdi saparyavasitasya bhavasiddhikatvApagame punarbhavasiddhikatvA'yogAt, 1 abhavasiddhikasyA'paryavasitatvena sadA tadbhAvAparityAgAt 2 tRtIyasiddha jIva no bhavasiddhika no abhavasiddhika haiM / siddhoM meM saMsArAtIta hone se na bhavyatva bhAva rahatA hai aura mukti prApta kara lene se na abhavyatva bhAva rahatA hai 'aNAjhyA sapajjavasiyA' bhavasiddhika jIva anAdi saparyavasita hote haiM aura 'aNAjhyA apajjavasiyA abhavasiddhiyA' abhavasiddhika jIva anAdi aparyavasita hote haiM / tathA-'sAI apajavasiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyo' no bhavasiddhika no abhavasiddhika jIva lAdi aparyavasita hote haiM / ina 'tiSNapi natthi aMtaraM' tInoM prakAra ke jIvoM meM antara nahIM hai| tAtparya yaha hai ki jo bhavasiddhika anAdi aparyavasita hote haiM unameM punaH bhavasiddhikatva se apanaya ho jAne para bhavasiddhikatva kA abhAva rahatA hai ataH yahA~ antara kA vicAra nahIM huA hai tathA jo abhavasiddhika jIva haiM unameM anAdi aparyavasitatA vidyamAna rahane ne abhavasiddhika che. siddho saMsArAtI hovAthI teomAM bhavyatvabhAva hote nathI temaja mukti prApta karI levAthI abhavya bhAva paNa teomAM rahetuM nathI. 'aNAiyA sapajjavasiyA bhavasiddhiyA' masiddhi manAha sapa sita soya cha. mana 'aNAiyA apajjasiyA abhavasiddhiyA' mamapasiddhi / manAle apaya vasita Doya che. tathA 'sAI apajjavasiyA no bhavasiddhayA no abhavaddhiyA' no bhavasiddhika ne abhayasiddhika jIva sAdi aparyavasita hoya che. tathA "tiNNapi natthi aMtaraM' - RNe prazna vAmAM mata2 Dotu nathI. mA kathananuM tAtparya e che ke-je bhavasiddhika anAdi saparyasita hoya che. teomAM pharIthI bhavasiddhikatvano apanaya thaI javAthI bhavasiddhikapaNAno abhAva rahe che. tethI ahIMyA temanA aMtarane vicAra karavAmAM Avela nathI. tathA je abhAvasiddhika jIva che. temAM anAdi aparyAvasitapaNuM vidyamAna rahe
Page #1438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1416 jIvAbhigamazva syA'paryavasitatvAta 3 nAstyantaram / 'appAbahu0' etepAM katare katarebhyo'lpA vA0' gautama ! 'saJcathovA abhavasiddhiyA' sarvokA abhayasiddhikAH abhavyAnAM jaghanyayuktAnantakatulyatvAt / 'no bhavasiddhiyA no abhavasichiyA anaMtaguNA' ebhya ete no bhavasiddhikA no abhavasiddhikA anantaguNAdhikAH siddhAnAmabhavyebhyo'nantaguNatvAt / 'bhavasiddhiyA aNaMtaguNA' ebhyo bhavasiddhikA anantaguNAdhikAH, bhavyarAzeH siddhiMgatebhyo'pyanantaguNatvAt / punazca 'ahavA tivihA savvajIvA pannattA-taM jahA-tasA thAvarA no tasA no thAvarA' athavAke kAraNa usakA abhAva ho nahIM sakatA hai ataH yahAM para bhI antara Ane kA prazna upasthita nahIM hotA hai tathA tRtIya prakAra ke jo jIva haiM unameM sAdi aparyavasitatA vidyamAna rahatI hai ataH usa aparya: vasitatA kA abhAva hotA nahIM hai isaliye yahAM para bhI antara nahIM A sakatA hai| ____ alpacahatva kA vicAra-savvatthovA abhava siddhiyA' abhavasiddhika jo jIva haiM ve saba se kama haiM kyoMki inakA pramANa jaghanya yuktAnanta barAvara haiM / 'no bhavasiddhika no abhavasiddhika jIva inase anantaguNeM adhika haiN| kyoMki abhavyoM kI apekSA siddha anantaguNeM kahe gaye haiN| inakI apekSA 'bhavasiddhiyA agataguNA' bhavasiddhika jIva anantaguNeM haiM kyoMki bhavyarAzi siddharAzi se ananta guNI kahI gaI hai / 'ahavA tivihA savvajIvA paNNattA' athavA isa rIti vAnA kAraNe tene abhAva thaI zakatuM nathI tethI ahIMyAM paNa aMtara AvavAne prazna ja upasthita tha nathI. tathA trIjA prakAranA je jIve che temAM sAdi amaryavAsitavaNuM vidyamAna rahe che te kAraNathI e aparyavasitapaNane abhAva thaI zakatuM nathI. tethI teomAM paNa aMtara AvI zakatuM nathI. alpabahupaNAnuM kathana 'sambatyoyo abhavasiddhiyA' 2 masiddha cha tayA sauthI maach| che kemake temanuM pramANa jaghanyathI yukta anaMta barAbara che. ne bhavasiddhika ane ne abhAvasiddhika tenAthI anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-abhavyonA karatAM siddha anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-abhacaeNnA karatAM siddha anaMtagaNuM kahevAmAM mAsA che. tenA 42di 'bhavasiddhiyA aNataguNA' sasiddhi manatamaya che. kemake-bhavyarAzi siddha rAzinA karatAM anaMtagaNa kahevAmAM Avela che. 'ahavA tivihA savva jIvA paNNattA' athavA mA zata 51 saghAlavatraNa
Page #1439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1417 prameyotikA TIkA pra. 10 sU. 145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam trividhAH sarvajIyAH yeke'pi saMsAriNo'saMsAriNazca tatra kecana - trasyanti - bhayAduddijanti tApAdi pADitA vA chAyAdi dezaM gacchantyAzrayante ye te trasAH 1 sthAvarAH 2 tRtIyAH noksA no sthAvarAH siddhAH - 3 prajJaptAH / atha kAyasthitinetepAmAha - 'tasassa bhaMte ! kAlao keva cciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhuttaM - ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI sAiregAI' sasya khalu bhadanta ! kAyasthitiH kiyacciraM0 ? bhagavAnAha - gautama ! antarmuhUrta jaghanyena - utkarSeNa dve sAgaropamasahasre sAtireke / 'thAvarassa saMciNA vaNassaikAlo' sthAvarasya kAyasthitirvanaspatikAlaH sa ca prasiddhAH / 'no tasA no thAvarA sAI apajjavasiyA' ye ca sAno sthAvarAste sAdikA aparyavasitAH / athA'ntarameteSAm -'tasassa aMtaraM vaNassaikAlo' vanaspatikAlaM yAvat sase bhI samasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM jaise 'tasA, dhAvarA, no tasA no thAvarA' sa sthAvara aura no nasa no sthAvara 'tasassa bhaMte ! kAlao' he bhadanta ! sa rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'jaha0 aMto0 ukko0 do sAgarovamasahasAI sAigAI' he gautama ! trasa trasarUpa se kama se kama eka antataka rahatA hai aura adhika se adhika sAtireka kucha adhika do hajAra sAgaropama taka rahatA hai 'thAvarasma saMciNA vaNassaikAlo' sthAvara kI kAryasthiti kA kAla vanaspatikAla pramANa hai vanaspatikAla kA pramANa pIche kaha diyA gayA hai / tathA jo 'no tasA no thAvarA' jIva to sa no sthAvara haiM-siddha haiM - unakI kAyasthiti kA kAla 'sAi apajjavasiyA' sAdi aparyavasita hai / inake antara kA kathana - 'tasassa aMtaraM vaNassaikAlo' trasa kA aAranA hevAmAM Ave che. bhaDe- 'tasA thAvarA no tasA no thavarA' sa sthAvara, bhane ne| trasa to sthAvara 'tasassa NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan ! trasa trasapaNAthI keTalA kALa rahe che A praznanA uttaramAM prabhu 5he che ! 'jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNa do sAgarovamasahassAI sAiregAI' huM gautama ! trasa trasapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUta panta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre sAtireka-kaMika vadhAre be hajAra sAgarApama paryanta rahe che 'thAvarassa saMcitRRNA vaNassaikAlo' sthAvaranI ayasthitino Aja vnspatikALa pramANane che, vanaspatikALa mANu pahelA kahevAmAM AvI gayela che. tathA 'no tasA no thAvarA' ? Ja ane nA sthAvara siddha jIva che temanI kAyasthitinA kALa sAhi syaryasita che. nI0 175
Page #1440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1418 jIvAbhigamasUtra syAntaram / thAvarassa aMtaraM do sAgarovamasahassAI sAiregAI, No tasa 'thAvarassa patthi aMtaraM' sthAvarasyAntaraM dve sAgaropamasase sAtireke, no trasa sthAvarasyAntaraM nAsti, 'appA vahu0' alpavahutvam-bhadanta ! sAnA-sthAvarANAM-no trasasthAvarANAM ca katare katarebhyo'lpA cA bahukA tulyAvizeSAdhikAveti prazne bhagavAnAha-he gautama ! 'savvatthovA tasA' sarvastokAstrasAH zeSajIvA'pekSayA, 'no tasA no thAvarA anaMtaguNA' no asA no sthAvarAzcA'nantaguNAH 'sthAvarA aNaMtaguNA' ebhyaH sthAvarAH anantaguNAH siddhebhyo'pi sthAvarA anantaguNAH / 'settativihA savvajIvA pannattA' sa ete trividhAH sarvajIvAH, iti ||suu0 145|| samprati caturvidhajIvapratipattimAha mUlam tattha je te evamAsu caubihA savvajIvA pannattA te evamAhaMsu-taM jahA maNajogI vaijogo kAyajogI ajogii| maNajogINa bhaMte ! jahanneNaM ekkaM samaya ukoantara vanaspatikAla pramANa haiM 'thAvarasta aMtaraM do sAgarovamasaha ssAiM sAiregAI' sthAvara jIva kA antara kucha adhika do hajAra sAga ropama kA hai| 'No tasa thAvarassa Nathi aMtaraM' jo jIva no basa no sthAvara haiM-siddha haiM-unakA antara nahI hotA hai| inake alpabahutva kA vicAra-savvatthovA tasA, no tasA no thAvarA arNataguNA, thAvarA aNaMtaguNA' saba se kama sa jIva hai inakI apekSA notrasa no sthAvara jIva anantaguNe adhika haiN| inakI bhI apekSA sthAvara anantaguNeM adhika haiN| 'settaM tivihA savva jIvA pannattA' isa prakAra se samasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM // 145 // - emanA aMtara dvAranuM kathana 'tasassa aMtaraM vaNassaikAlo' saya vAnumata2 vanaspati 4 abhAnu che. 'thAvarassa aMtaraM do sAgarobamasahassAI -sAiregAI' sthA12 varnu mAta2 44 vadhAre meM una2 sAgaropabhanu cha. 'No tasathAvararasa Nasthi aMtara je jIva ne trasa ane ne sthAvara-siddha che teonuM aMtara hatuM nathI. tabhanA ma85 madhupayAnu 4thana-'savvatthovA tasA, no tasA no thAvarA sAMta kuLa sauthI ochA trasa jIve che. tenA karatAM ne trasa ne sthAvara mAnatA dhAre cha. 'settaM tivihA savvajIvA paNNattA' mA zata saghA jI traNa prakAranA kahevAmAM AvelA che. sU. 145 che.
Page #1441
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.146 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1419 seNaM ato muhattaM evaM vaijogI vi kAyajogI jahanneNaM aMto muhattaM ukoseNaM vaNassai kAlo ajogI sAdIe apajja. vasie / maNajogissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhattaM uko. seNaM vaNassai kAlo evaM baijogista vi kAyajogissa aMtaraM jahaNNeNaM eka samayaM ukolaNaM aMtomuhattaM / ajogista Nasthi aMtaraM appA bahu0samvatthovA maNajogI vaijogI asaMkhejjaguNA ajogI agaMtaguNA kAyajogI aNataguNA // 146 // chAyA-tatra khalu ye te evajuktavantaH tadyathA-manoyogino vacoyoginaH kAyayogino'yoginaH / manoyogI khalu bhadanta ! jaghanyenaikaM samayamutkarSeNAntamuhUrtam, evaM vacoyogI api kAyayogI jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAla: ayogI saadiko'pryvsitH| manoyogino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUtkarSeNa vanaspatikAlaH, evaM baco yogino'pi kAyayogino'nantaraM jaghanyenaikaM samayamutkareMNA'ntarmuhUrtam / alpabahutvam 0 sarvastokA manoyoginaH, vacoyoginaH asaMkhyeyaguNAH ayogino'nantaguNAH kAyayogino'nantaguNAH ||suu0 146 / / TIkA-'tattha NaM je te ekmAhaMsa caunvihA savvajIvA pannattA te evamAhaMsu taM jahA-maNajogI vaijogI kAyajogI ajogI, tatra jIvabhedaprastAve, ye te pUrvAcAryAH evamuktavantaH sarve jIvAzcaturdhA bhedaivibhAjitAste evamabhiprAyavantaH santaH tadyathA--manoyoginaH samanaskAH 1 vacoyoginaH 2 vacasAM vyavahArakartAraH-manoyogarahitavAgyogavAn dvIndriyAdiH kAyayoginaH 3 ayogina:manovAkAyarahitAH 4 / 'maNajogINaM-bhaMte ! jahanneNaM ekkaM samaya-ukkoseNaM 'tattha NaM je te evamAstu caunvihA jIvA pnnttaa'-ityaadi| TIkArtha-jIva prabheda ke prastAva meM jo aisA kahate haiM ki sarva jIva cAra prakAra ke haiM-'te evamAsu' ve isa viSaya meM isa prakAra se spaSTI karaNa karate haiM-'maNa jogI, vaI jogI, kAya jogI, ajogI' manoyogI' vacanayogI, kAyayogI aura ayogI "maNojogINaM bhaMte ! jaha 'tattha NaM je te evamAsu cauvvihA savvajIvA paNNattA' yA TakAtha-jInA bheda kathananA prastAvamAM je evuM kahevAmAM Ave che ke- sarva 7 yAra mAranA hyA cha. 'te evamAhaMsutemA 2! samAdhabhA mArIta 25NTI 42 43 cha. 'maNajogI, vaijogI, kAyajogI, ajogI' manAyogI, kyanayogI, 4AyayogI, mena mayogI. 'maNojogINa bhaMte ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM
Page #1442
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 420 aMtomuhuttaM' manoyoginaH khalu bhadanta ! manoyogitayA kAlataH kiyacciram ? bhagavAnAha - gautama ! jaghanyenaikaM samayaM yAvadbhavanti utkarSeNA'ntarmuhUrtam tathA ca jIvasvabhAvatayA niyamata uparamAd bhApakavat / evaM vaco yogino'pi jJeyaH / kAya jogI jahanneNaM aMtomuhuttaM - ukkoseNaM vaNassaikAlo' kAyajogI - ekendriyAdirantarmuhUrta jaghanyato dvIndriyAdibhyaH udvRtya antarmuhUrtta pRthi yAdau sthitvA bhRyaH kasyApi dvIndriyAdau gacchati utkarpeNa vanaspatikAlaH prAguktasvarUpaH | 'maNajogissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhutaM - ukkoseNaM vaNassakAlo' manoyogino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrttam, tato bhUyo viziSTa manoyogapudgalagrahaNa sambhavAt / utkarSeNA vanaspatikAlaH, tAvantaM kAlaM sthitvA bhUyo manoyogiSu Agamana saMbhavAt, ' evaM vaijogissa vi' evaM vacoyogino'pi jaghanyata utkaekkaM samayaM ukko0 aMto0' he bhadanta ! jo jIva manoyogI hai vaha manoyogI rUpa se kitane samaya taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! manoyogI manoyogI rUpa se kama se kama eka samaya taka rahatA hai aura adhika se adhika eka antarmuhUrta taka rahatA hai / isake bAda vaha bhASaka kI taraha niyamataH usa yoga se uparamita ho jAtA hai ' evaM bahogI vi' isI taraha se vacanayogI bhI vacanayogI rUpa se kama se kama eka samaya taka aura adhika se adhika eka antarmuhUrta taka banA rahatA hai bAda meM vaha bhI usa yoga se uparamita-rahita ho jAtA hai kAyayoga 7 prakAra kA hai audArika kAyayoga 1 audArika mizrakAyayoga 2 vaikriyakAyayoga 3 vaikriyamizra kAyayoga 4 AhAraka kAyayoga 5 AhArakamizra kAyayoga 6 aura kAryaNa kAyayoga 7 inameM se kisI eka kAyayoga vAlA jIva he bhadanta ! kitane atomuhuttaM' E lagavan ! ? lava manoyogI che, te manoyogI pAthI DeTasA kALa panta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! maneyAgI manAyegI paNAthI echAmAM echA eka samaya panta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre eka aMtarmuhUta panta rahe che. te pachI te bhASakanI prema niyamataH ye yogathI rahita thardha nnaya che. 'evaM vaijogI vi' me4 pramANe vacanaceAgI paNa vacanacegI paNAthI echAmAM echA eka samaya payanta ane vadhAremAM vadhAre eka aMtarmuhUta panta banelA rahe che. te pachI te paNa e cegathI rahita thai jAya che. kAyasega sAta prakAranA hoya che. te A pramANe che.-audArika kAya cAga 1 audyArika mizra kAya ceAga 2, vaikriya kAya ceAga 3 vaikriya mizrakAya
Page #1443
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA kAma. 10 sa. 146 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 422 patazcAntaraM vijJeyam ' kAya jogissa jahanneNaM ekkaM samayaM - ukko seNaM aMtomuhuttaM kAyayogina audArikakAyavato jaghanyenaikaM samayam utkarSeNAntarmuhUrtam - parisamaya taka kAyayogI rUpa se rahatA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama! kAyayogI vAgyoga aura manoyoga vikala ekendriyAdi jIva jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' sease se vanaspatikAla pramANa kAyayogI rUpa se rahatA hai isake bAda vaha anyayogI rUpa meM badala jAtA hai / kAyayogI kA jo kAyasthitikAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA batalAyA gayA hai vaha kAyayogI ekendriyAdika jIva hIndriyAdika se urddhatanA karake pRthivI AdikoM meM eka antarmuhUrta taka raha kara punaH dvIndriyAdikoM meM calA jAtA hai isa apekSA se kahA gayA hai / antara kathana - 'maNajogisla aMtaraM jahanneNaM aMtoguhutta ukkoseNaM TreeskAlo' manoyogI kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai / isake bAda punaH vaha jIva viziSTa manoyogya pudgala dravyoM kA grahaNa kara letA hai / ' evaM vaijogissa' itanA hI antara vacana yogI kA bhI jAnanA cAhiye 'kAyajogissa jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkosena aMtotaM' kaaycega cha AmAMthI kAi paNa eka kAya caiAga vALA jIva huM bhagavan ! keTalA samaya panta kAyayeAgI paNAthI rahI zake che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! kAyayeAga, manAyega, ane vAgyega vALA ekendriya bhve| 4dhanyathI bheGa aMtarmuhUrta paryanta bhane 'ukkoseNa vaNarasaikAlo' utkRSTathI vanaspati kALa pramANa kAyayeAgI paNAthI rahI zake che. te pachI te khIjA ceAga paNAthI khadalAI jAya che. kAya ceAgInA kAyasthitine kALa je jaghanyathI eka aMtarmuhUta pantanA kahevAmAM AvelA che. te kAyayegI ekendriyAdika jIva e iMdriyAdi paNAthI ddanA karIne pRthvI vageremAM eka aMtarmuhUta paryaMnta rahIne pharIthI dvIndriya vigeremAM cAlyA jAya che. A apekSAthI kahevAmAM Avela che. aMtara dvAranuM kathana 'maNajogissa aMtaraM jahaNNegaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNarasaikAlo' bhana yogInuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrta ane utkRSTathI vanaspati kALa pramANanu' che. te pachI pharIthI te jIva manAyeAgya pudgala dravyane grahaNa karI se che. ' evaM vaijogissa' mAsu aMtara vacana cegavALAnuM paNa
Page #1444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 jIvAbhigamasUtre pUrNaudA rikazarIraparyAptiparisamAptyapekSaM sUtram tatra - vigrahasamayAdArabhya yAvadaudArikazarIraparyAptiparisamApti stAvadantarmuhUrtam tata utkarSato'ntarmuhUrta vivekaH / ' ajogissa natthi aMtara" ayogiH sAyaparyavasitasyAntaraM nAsti aparyavasitasvAt / 'appAbahu0' savvatthovA maNajogI' alpabahutvavicAraNAyAM sarvastokA manoyoginaH, deva nAraka - garbhaja - tiryak paJcendriyamanujAnAmeva manoyogitvAt / ' va jogI asaMkhejjaguNA' tebhyo vacoyogino'saMkhyeyaguNAH jogI kA antara jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kA hai jaghanya rUpa se antara pratipAdana karane vAlA yaha sUtra audArikakAyayoga kI apekSA karake kahA gayA hai kyoMki do samaya vAlI apAntarAla gati meM eka samaya kA antara hotA hai aura utkRSTa se jo eka antarmuhUrta kA antara kahA gayA hai vaha paripUrNa audArika zarIra paryApti kI parisamAti kI apekSA se kahA gayA hai kyoMki vigraha samaya se lekara audArika zarIra paryApti kI pUrNatA taka eka antarmuhUrta kA antara hotA hai 'ajogissa natthi aMtaraM sAdi aparyavasita ayogI ke antara aparyavasita hone ke kAraNa nahIM hotA hai / alpabahutva kA vicAra - 'samvatthovA maNajogI' manoyogI saba se kama hai kyoMki deva, manuSya, nAraka, garbhaja, paJcendriya tiryaJca, aura manuSya ye saba hI manoyogI hote haiM 'vaijogI asaMkhejjaguNA' atomuhuttaM' sabhavu'. 'kAyayogissa jahaNeNaM ekkaM samayaM umkoseNaM kAya caiAgInuM aMtara jaghanyathI eka samayanuM che. ane utkRSTathI paNa eka aMtarmuhUrtanu aMtara che. jaghanya paNAthI ataranuM pratipAdana karavAvALuM A sUtra audArika kAyaseganI apekSAthI kahevAmAM Avela che. kemake e samaya vALI apAntarAla gatimAM eka samayanu aMtara hoya che. ane utkRSTathI eka aMtarmuhUtanuM je aMtara kahyuM che te saMpUrNa audArika zarIra paryAsinI samAptinI apekSAthI kahevAmAM Avela che. kemake vigraha samayathI laIne audyArika zarIra paryAsinI pU`tApanta eka aMtarmuhUta nuM aMtara hoya che. 'ajogissa natthi aMtaraM' sAhi aparyasita bhayeogIne maMtara paryavasita hovAnA kAraNe hotu' nathI. apa marhatvanuM kathana 'savvatthovA maNajogI' bhanoyogI sauthI gochA hai, bhadeva, manuSya, nAraka, gaja, paMcendriya tiyaca ane manuSya e badhAja manAyegI hoya che
Page #1445
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.146 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1423 dvi-tricaturasaMjJipaJcandriyANAM vAgyogitvAt / 'ajogI aNaMtaguNA' tebhyo'yogino'nantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'kAyajogI aNaMtaguNA' tebhyaH kAyayogino'nantaguNAH vanaspatInAM siddhebhyo'pyanantatvAt, iti sU0 146 // prakArAntareNa cAturvidhyam mUlam-ahavA cauThivahA savvajIvA pannattA taM jahA isthiveyagA purilaveyagA napuMsagabeyagA aveyagA isthiveyagANa aMte ! itthiyaetti kAlao kevaccira hoi ? goyamA (egeNa AeseNa0) paliyasayaM dasuttaraM aTThArasa coisa palitapuhRttaM samao jahaNNo purisavedassa jahanneNaM atomuhattaM ukoseNaM sAgarovamapuhuttaM sAirega napuMsagaveyassa jahanne] ekaM samaya ukoseNaM aNataM kAlaM vaNassai kAlo aveyae duvihe pannatte sAIe vA apajavalie sAIe vA sapajjavasie se jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM atomuhtt| ithiveyasta aMtaraM jahanneNaM aMtomutta ukkoseNaM vaNassai kAlo purisaveyasla jahanneNaM ekkaM samayaM ukoseNaM vaNa ssai kaalo| napuMsagaveyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukovacanayogI inakI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki dvIndriya, teindriya, cauindriya, aura asaMjJI paJcendriya ye saba vacanayogI hote haiM 'ajIgI aNataguNA' inakI apekSA ayogI anantaguNeM haiN| kyoMki siddha anantaguNeM haiN| 'kAyajogI aNaMtaguNA' inakI apekSA kAyayogI anantaguNeM haiM / kyoMki vanaspatikAyika siddhoM se bhI anantaguNeM haiM // 145 // 'vaijogI asaMkhejjaguNA' payana yogI tabhanA 42di AAVyAtaga dhAra cha kemakendrIndriya teIndriya cIIdriya ane asaMjJI paMcendriya A badhA vacana yogA Doya che. 'ajogI aNaMtaguNA' tenA 42di ayogI manatama hoya che. ma siddho mAnatA hoya che. kAyajogI aNaMta guNA' tenA 42di jyrogI anaMtagaNuM che. kemake-vanaspati kAyika siddhothI paNa anaMtagaNa hoya che. // sU. 145 //
Page #1446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1424 jIvAbhigamasUtre seNaM sAgarotranasayapuhutaM sAiregaM / aveyagA jahA haTTA | appA bahu0savvatthovA purisaveyayA itthiveyagA saMkhejjaguNA aveyagA anaMtaguNA napuMsagaveyagA anaMtaguNA | ahavA asant savvajIvA pattA taM jahA cakkhudaMsaNI acakkhu daMsaNI kevalasaNI / cakkhudaMNI paNaM bhaMte ! jahanneNaM aMto muhataM ukoseNaM sagarovamasahassaM sAireMge acakkhudaMsaNI duvi panna aAIe vA apajabasie aNAIe vA sapajasie ohiMdaMsaNissa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chAvaTTI sAgarovamANaM sAiregAo kevaladaMsaNI sAie apanavasie / cakkhudaMsaNissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM daNassai kAlo acakkhudaMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM ohidaMsaNissa jahanneNaM aMtomuhutaM ukkoseNaM vaNassa kAlo / kevalasaNissa Natthi aMtaraM appA bahuyaM 0 savvatthovA oDidaMsaNI cakkhudaMsaNI asaMkhejaguNA ketrala daMsaNI aMgataguNA acakkhudaMsaNI anaMtaguNA / ahavA ghauvivahA savvajIvA pannatA taM jahA saMjayA asaMjayA saMjayA saMjayA no saMjayA no asaMjayA no saMjayA saMjayA-4 / saMjae NaM bhaMte! jahanne NaM ekkaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvva. koDI 1 asaMjayA jahA annANI 2 saMjayAsaMjae jahanneNaM aMtosuhuttaM ukkoseNaM desUNA putrakoDI 3 no saMjayA no asaM jaya no saMjayA saMjayA saMjae sAIe apajabasie 4 / saMjayasta saMjayA saMjayassa dopahavi aMtaraM jahanneNaM aMtomuhutaM udyogaM aba poggalapariyahaM deNaM asaMjayassa Adi duve natthi aMtaraM sAIyasta sapajjanasiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoteNaM desuNA puNtrakoDI cautthagasya Natthi
Page #1447
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 10 lU. 147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1425 aMtaraM / appA bahuyaM savtratthovA saMjayA saMjayA saMjayA asaMkhejaguNA no saMjaya no asaMjaya no saMjayA saMjayA anaMtaguNA asaMjayA anaMtaguNA / settaM cauvvihA saJvajIvA pannattA // 147 // chAyA - athavA - caturvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA - strIvedakAH puruSavedakAH napuMsakavedakAH avedakAH / strIvedakAH khalu bhadanta ! strIvedaka iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! ( ekenAdezena 0 ) palyopamazataM dazottaramaSTAdazacaturdazapalyopamapRthaktvaM, samayo jaghanyaH puruSavedakasya jaghanyenAntarmuhUrta - utkapeNa sAgaropamazata pRthaktvaM sAtirekam, napuMsakavedakasya jaghanyenaikaM samayamutkarpeNAnantaM kAlaM vanaspatikAlaH / avedako dvividhaH prajJaptaH sAdikovA'paryavasitaH 1 sAdikovA saparyavasitaH 2 sa jaghanyenaikaM samayamutkarpeNAntarmuhUrtam / strIvedakasyAntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH, puruSavedakasya jaghanyenaikaM samayam - utkarSeNa vanaspatikAlaH, napuMsaka vedakasya - jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / avedako yathA'dhastAt / alpabahutvam0 sarvastokAH puruSavedakAH, strIvedakA: saMkhyeyaguNAH, avedakA anantaguNAH, napuMsakavedakA anantaguNAH / athavA - caturvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-cakSurdarzanI'cakSurdarzanI 'vadhidarzanI kevaladarzanI / cakSurdarzanI khala bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrta mutkarSeNa sAgaropamasahasraM sAtirekam avakSurdarzanI dvividhaH prajJaptaH anAdiko vA'paryavasitaH 1 anArdiko vA saparyavasitaH 2 avadhidarza nino jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dve SaT paSThI sAgaropamANAM sAtiMrekaM kevaladarzanI sAdiko paryavasitaH / cakSudarza nino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam - utka rSeNa vnsptikaalH| acakSudarzanino dvividhasya nAMstyantaram avadhidarzanino jaghanyenAntarmuhUrtam- utkarSeNa vanaspatikAlaH / kevaladarzanino nAstyantaram / alpavahutvam0 sarvastokA avadhidarzaninaH, cakSurdarzanano'saMkhyeyaguNAH, kevaladarzanino'nantaguNAH, acakSurdarzanino'nantaguNAH / athavA caturvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA - saMyatAH 1 asaMyatAH 2 saMyaMtA'saMyatAH 3 no saMyatA no asaMyatAH no saMyatA'saMyatAH 4 / saMyataH khalu bhadanta 0 1, jaghanyenaikaM samayam - utkarSeNadezonA pUrvakoTiH, asaMyato yathA'jJAnI, saMyatAsaMyato jaghanyenAntarmuhUrtamutkarpeNa dezonA pUrvakoTiH, no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyataH saadiko'pryvsitH| saMyatasya saMyatA'saMyatasya dvayorapyantaraM jaghanyenAntamuhUrtam - utkarSepApA pugalaparAvarta dezonam, asaMyatasyAdyayordvayornAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dezonA pUrvakoTiH, caturthakasya nAstyantajI0 179
Page #1448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1426 jIvAmigamasUtre ram / alpavahutvam 0 sarvastokAH saMyatAsaMyatAH, saMyatA asaMkhyeyaguNAH, no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatAH anantaguNAH, asaMyatA anantaguNAH ta ete caturvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH // 147 // ___TIkA-'ahavA cauvihA savyajIvA pannattA taM jahA-itthiveyagA-purisaveyagA napuMsagaveyagA-aveyagA' athavA catuSprakArakAH sarve'pi jIvAH prasiddhAH tadyathAkecana strIvedakAH purupavedakAH napuMsakavedakAH avedakAH vA bhavanti / 'itdhiveyagANaM bhaMte ! itthi veyaetti kAlao kevacciraM ?, goyamA ! 'egeNa AdeseNaM.' paliyasayaM damuttaraM aTThArasacodasapuhuttaM, samao jahaNNo' strIvedakaH khalu bhadanta ! strIveda iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! ekena Adezena0 palyopamazataM dazottaram aSTAdaza caturdazapalyopamapRthaktvaM samayo jaghanyaH, ayambhAvaH-strIvedakasya ekena prakAreNa jaghanyenaikaM samayaM yAvatkAyasthitiH ekena isa rIti se bhI saba jIva cAra prakAra ke haiM'ahavA caunvihA saca jIvA pannattA' ityaadi| TIkArtha-prabhu ne gautama se yaha kahA hai ki-he gautama ! jIvoM kI caturvidhatA isa rUpa se bhI hotI hai jaise-'ithivethagA, purisaveyagA, napuMsagaveyagA, aveyagA' strIvedaka, puruSavedaka, napuMsakavedaka aura avedaka 'itthiveyagA NaM bhaMte ! ithivedaetti kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! strIvedaka slovedaka rUpa se kitane kAla taka rahatA . hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! egeNa AeseNa0 paliya sayadasuttaraM aTThArasa coddasapalitapuhuttaM samao jahaNNo' he gautama ! kisI eka kathana kI apekSA strIveda kI kAyasthiti jaghanya se eka samaya kI hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika 110 palyo A rIta paNa saghaLA cAra prakAranA kahela che. 'ahavA caumvihA savva jIvA paNNattA' tyAdi TIkArtha-gautamasvAmIne prabhuzrIe evuM kahyuM ke-he gautama! jIvanuM cAra 425 mA rIte para thAya cha.bhaDe-'ithiveyagA purisaveyagA, napuMsagaveyagA, aveyagA' strI 34, 535 44, napusa 4 -364, ma. ma'itthiveyagA gaM bhate ithiveyaetti kAlao kevacciraM hoI' lagavan khI 364 zrIva44AthI TasA 4 panta 2 cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA / egeNa AeseNaM paliyasayadasuttaraM advArasa codasa palitapuhuttaM samao jahaNNo' 3 gautama! keI eka apekSAthI strIvedanI kAyasthiti jaghanyathI eka samayanI che, ane utkRSTathI pUrva keTi pRthakatva adhika 110 eka so dasa 55manI
Page #1449
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturviSyanirUpaNam 1457 prakAreNa-eka palyopamazataM pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikam ekena prakAreNadazautA palyopamazatam dazAdhikapalyopamazatamityarthaH / utkarpaNa-dazottaraM palyopamazataM pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikam ekena prakAreNa-jaghanyenaikaM samayampama kI hai isakA tAtparya aisA hai ki koI yuvati upazama zreNi meM vedaya ke upazamana se avedakatA kA anubhavana karake punaH usa zreNI se pattIta hotI huI kama se kama eka samaya taka strIveda ke udaya ko bhogatI hai dvitIya samaya meM vaha kAla karake devoM meM utpanna ho jAtI hai vahAM usake puruSaveda ho jAtA hai strIveda nahIM rahatA hai isa taraha se usake strIveda jaghanya se eka samaya kA kahA gayA hai aura utkRSTa jo pUrva koTi pRthaktva adhika 110 palyopama kA kahA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki koI jantu pUrva koTi kI AyuvAlI manuSya strI meM yA tiryaka strI meM pAMca yA chaha bhavoM taka utpanna ho jAve phira vaha IzAna kalpa meM pacapana palyopama pramANa kI AyuvAlI aparigRhIta deviyoM meM devI kI paryAya se utpanna ho jAve phira vaha vahAM se AyukSaya hone ke punaH pUrvakoTi kI Ayu vAlI manuSya striyoM meM yA tirthaka striyoM meM utpanna ho jAve aura phira vaha dvitIya vAra meM IzAna devaloka meM pacapana palya kI Ayu vAlI aparigRhIta deviyA~ meM utpanna ho jAve to isa taraha se pUrvakoTi pRthaktva adhika 110 che. A kathananuM tAtparya evuM che ke keI yuvati upazama zreNimAM vedatrayanA upazamathI adaka paNane anubhava karIne pharIthI e zreNIthI patita thaIne , ochAmAM ochA eka samaya paryanta strI vedanA udayane bhogave che. bIjA samayamAM te kALa karIne pharIthI devamAM utpanna thaI jAya che. tyAM tene purUSa veda thaI jAya che. strIveda rahetuM nathI. A pramANe teone strI veda jaghanyathI eka samayane kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI pUrva keTi pRthakRtva adhika 10 dasa palyopamane kahevAmAM Avela che. enuM tAtparya e che ke-kaI jIva pUrva keTinI AyuSyavALI manuSya strImAM athavA te tiryaMca strImAM pAMca athavA cha bhava paryanta utpanna thaI jAya te pachI te IzAna kalpamAM 55 paMcAvana palyApananA pramANavALI aparigrahIta devimAM devInI paryAyathI utpanna thaI jAya te pachI te tyAMthI AyuSyane kSaya thavAthI pharIthI pUrvakeTinI AyuSyavALI manuSya priyAmAM athavA tiryaMca strimAM utpanna thaI jAya ane te pachI te bIjI vAra IzAna devalokamAM 55 paMcAvana popamanI AyuSyavALI aparigrahIta devimAM utpanna thaI jAya A rIte pUrvakeTi pRthakata adhika
Page #1450
--------------------------------------------------------------------------
________________ riTa jIvAbhigamasUtra utkarpaNA'STAdazapalyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni ekenAdezena-jaghanyena pUrvavat-utkaNa caturdazapalyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni, ekenA''dezena jaghanyena pUrvavat utkarpaNa palyopamazataM pUrvakoTipRthaktyA'bhyadhikam, palyopama kI kAyasthiti kAla sAvita ho jAtA hai 'ekkA deseNaM jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aTThArasa paliocamAiM puncakoDI puhutta manbhahiyAI' kisI eka kathana kI apekSA strIveda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktvAdhika 18 palyopama kI hai yaha isa prakAra se samajhanI cAhiye jaise-koI jantu pUrvakoTi pramANa kI AyuvAlI nara strI ke rUpa meM yA tiryam strI ke rUpa meM pAMca yA chaha bAra utpanna ho gayA phira vahAM se mara kara vaha IzAna deva loka meM do bAra utkRSTa sthiti vAlI parigRhIta deviyoM ke rUpa meM utpanna ho gaI to isa kathana vAdI ke mata se isa veda kI kAyasthiti kA kAla pUrvokta rUpa se sadha jAtA hai tRtIya Adeza kI apekSA isa veda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kA hai-aura utkRSTa se 'cauddasa paliovamAI puvvakoDi puhuttamanbhahiyAI pUrvakoTi pRthaktva adhika 14 palyopama kA hai| yaha isa taraha se jAnanA cAhiye-pUrvakoTi pramANa Ayu vAlI nara strI yA tiryaka strI ke rUpa meM koI jIva pAMca yA chaha bAra utpanna 110 me se isa pakSyA5manI yasthitinA paNa sAmita tha ya cha. 'ekAdeseNaM jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM advArasa paliovamAI putrakoDI puhutta. manbhahiyAI' ra 4 4thananI apekSAthI khIvanI 4yasthitinA dhanyathI te eka samayane che. ane utkRSTathI pUrvakeTi prathakRtva adhika 18 aDhAra papamAne che. te A rIte samajavo joIe jema ke-kaI jIva pUrvakaTi pramANunI AyuSya vALI purUSa strInA rUpathI athavA tiryaMca strIpaNAthI pAMca athavA cha vAra utpanna thaI jAya te pachI tyAMthI marIne te IzAnadeva lokamAM be vAra utkRSTa sthiti vALI parigrahIta devi paNAthI utpanna thaI jAya te A kathanakAranA matathI A vedanI kAyasthitine kALa pUrvokta paNAthI siddha thaI jAya che. trIjA AdezanI apekSAthI A vedanI kAyasthitine kALa jaghanyathI to 24 sbhyn| che. mane aSTathI 'caudasa paliovamAiM pubbakoDi puhuttamabhahiyAI pU Ta pRtha3-1 madhira 14 yauha pkssyopmn| che. te mArIta samajavuM-pUrvakeTinI AyuSyavALI purUSa strI athavA tiryaMca strInA rUpathI . keI jIva pAMca athavA cha vAra utpanna thaI jAya ane te pachI tyAMthI marIne
Page #1451
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.10 1.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam ho gayA aura phira vahAM se sara kara vaha saudharma devaloka meM yahAM kI parigRhIta deviyoM meM ki jinakI Ayu utkRSTa rUpa se sAta palyopama kA hai do bAra utpanna ho gayA to isa tRtIyAdezabAdI ke mata se yaha kAyasthiti kA pUrvokta kAla sadha jAtA hai / caturtha Adeza kI apekSA strIveda kI kAyasthiti ko kAla jaghanya se eka sajaya kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTI pRthaktva adhika 100 palyopama kA hai yaha isa prakAra se hai-pUrvakoTi kI AyuvAlI manuSya striyoM meM yA tirthara striyoM meM koI jIva pAMca yA chaha bAra bhavoM ko dhAraNa kara pUrva prakAra se saudharma devaloka kI 50 palyopama pramANa kI utkRpTa Ayu vAlI aparigRhIta deviyoM meM utpanna ho jAtA hai to isa caturthA dezavAdI ke matAnusAra isa veda kI kAyasthiti kA pUrvokta utkRSTa kAla sadha jAtA hai| pAMcaveM Adeza kI apekSA isa veda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika palyopama kA hai| yaha isa prakAra se hai jaise koI jIva pUrva koTi kI AyuvAlI tiryastriyoM meM yA manuSya striyoM meM sAta bhava taka utpanna hokara pUrvokta krama se aSTama bhava meM tIna palyopama kI sthiti vAlI devakuru AdikoM kI striyoM ke bIca meM strIrUpa se utpanna te saudharma devalokamAM tyAMnI parigrahIta devimAM ke jemanuM AyuSya utkRSTa paNAthI sAta pApamanuM che, temAM be vAra utpanna thaI jAya te A trIjA pakSa vALAnA matathI A kAyasthitine pUrvoktakALa siddha thaI jAya che jethI AdezanI apekSAthI strI vedanI kAyasthitine kALa jaghanyathI ekasamayane che. ane utkRSTathI pUrvakaTi pRthakRtva adhika 100 ekase palyopamano che. te A pramANe che-pUrvakeTinI AyuSyavALI manuSya strImAM athavA tiryaMca strimAM koI jIva pAMca athavA cha vAra bhane dhAraNa karIne pahelAM kahevAmAM Avela rIta pramANe saudharma devalokanI 50 pacAsa palyopama pramANa nI utkRSTa AyuSya vANI aparigRhIta devimAM utpanna thaI jAya che. te A cethA AdezavAdinA mata pramANe A vedanI kAyasthitine pUrvokta utkRSTa kALa siddha thaI jAya che. pAMcamAM AdezanI apekSAthI e vedanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samayane che. ane utkRSTathI pUrvakeTi pRthakRtva adhika palyopama pRthakatvane che. te A rIte che-jema keI jIva pUrva keTinI AyuSyavALI tiryaMca zvicAmAM athavA manuSya cimAM sAta bhava paryA utpanna thaIne pUrvokta kama pramANe AThamA bhAvamAM traNa pazepamanI sthiti vALI devamurU vigerenI DhimA strI paNAthI utpanna thaI jAya che ane
Page #1452
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra ekena prakAreNa jaghanyenaikaM samayamutkarpaNa palyopamapRthaktvA'bhyadhikam, etadvistaravyAkhyAnaM vividhajIvapratipattau kRtaM tata eva draSTavyam / 'purisavedassa jahanneNaM aMtomuhutta' purupavedasya jaghanyenAntarmuhUrta yAvatkAyasthitiH strIvedAdibhya uddhRtya puruSavedAnAmantarmu hU jIvitvA bhUyaH strIvedAdipu kasyApi gamanAt / nanu-yathA strIvedasya vA napuMsakavedasyopazamazreNau upazame jAte tadanantaramekaM samayaM taM vedamanubhUya mRtasyaikasamayatA vyAvayete tathA-purupavedasyApi jaghaho jAtI hai aura phira vahA~ se marakara saudharma devaloka meM jaghanyavAlI deviyoM ke bIca meM devIrUpa se utpanna ho jAtA hai to isa prakAra se pAMcave Adeza kI mAnyatAnusAra isa vedakI kAyasthiti kA kAla sadha jAtA hai| isake bAda vaha niyama se vedAntara ko prApta kara letA hai / 'purisavedasta jahaNNeNa aMtomu0 ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM sAirega' puruSaveda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazata pRthaktva kA hai / jaghanya kAla jo jIva strIveda Adi se udvartanA karake puruSaveda kA eka antarmuhUrta taka anubhavana karake punaH strIvedAdikoM meM utpanna ho jAtA hai usakI apekSA eka antarmuhUrta kA kaho gayA hai| ___ zaMkA-jisa prakAra se strIvedaka yA napuMsaka vedaka upazama zreNi kI prAti se eka samaya taka upazamita ho jAne para aura punaH usase pratipatita ho jAne para usakI prapti ho jAne para usakI kAyAsthati pachI tyAMthI marIne saudharma devalokamAM jaghanya sthitivALI deviyomAM devI paNathI utpanna thaI jAya te e rIte pAMcamA AdezanI mAnyatA pramANe A vedanI kAyasthitine kALa siddha thaI jAya che. te pachI te niyamathI vedAntara 2 pAsa 4ii cha. 'purisavedassa jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM sAgarovamasaya puhutta sAirega' 535vanI yasthitimA dhanyathI 4 matabhutanA che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgaropamazata pRthakatvane che. je jIva jaghanya kALanA strIveda vigerethI udvartana karIne puruSavedanA eka aMtarmuhUrta paryanta anubhavana karIne pharIthI strIveda vigeremAM utpanna thaI jAya che te apekSAthI eka aMtamuhUrta kALa kahevAmAM Avela che. zaMkA-je pramANe strI vedaka athavA napuMsaka vedaka upazama zreNInI prApti thI eka samaya parvata upazamita thaI jatAM ane pharIthI temAMthI pratipatitathaIne tenI prApti thAya tyAre tenI kAyasthitine kALa eka samayane kahevAmAM
Page #1453
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 147 jIvAnAM cAturviyanirUpaNam 1433 purupaveda saMkrAntyA pratipAtato yena vedenopazamazreNIM pratipannastadvedodayApacyA sarvadakatvAt / eteSAmantaramAha - 'itthave yassa aMtaraM jahanneNaM aMtarmuhutta" antamuhUrta strIvedasyAntaram taccopazAntavedeSu punarantarmuhUrtena strIvedodayApacyA, yadi strIbhya uddhRtya puruSavedeSu napuMsakavedeSu vA'ntamuhUrta jIvitvA punarapi strItveotpattyA bhavatIti jJAtavyam / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' kAla:' utkarSeNa banaspatikAlaH / ' purisaveyassa jahanneNaM egaM samayaM purupavedasya antaraM jaghanyenaikaM samayaM puruSasya svavedopazamasamayAnantaraM maraNe puruSeSvevotpAdAt / antara kathana - 'itthavedassa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM vaNassaikAlo' strIveda kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai jaghanya antarmuhUrta jaba samApta ho jAtA hai taba usake bAda upazAnta huvA vaha strIveda usake udaya ko prApta ho jAtA hai / athavA strI se mara kara vaha puruSaveda vAloM meM yA napuMsaka vedavAloM meM utpanna hokara vahAM eka antarmuhUrta taka jIvita raha kara punaH strIvedarUpa se utpanna ho jAtA hai / strIveda kA antara utkRSTa se vanaspatikAla pramANa jo kahA gayA hai so vaha vanaspati kAla pIche kaI bAra spaSTa kiyA gayA hai isake bAda usakA veda badala jAtA hai 'purisavedassa jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM vaNassa ikAlo' puruSaveda kA antara jaghanya se eka samaya kA hai kyoMki puruSa kA jaba apanA veda upazama avasthA vAlA ho jAtA hai aura usake aMtardvAranu yana-- ' itthavedarasa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM vaNassaikAlo' strIvedhanu aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUta nuM che. ane utkRSTathI vanaspati kALa pramANanuM aMtara che. jyAre jaghanya aMtarmuhUta samApta thai jAya che, tyAre te pachI upazAMta thayela te srIve tene udayamAM AvI jAya che. athavA strIvedathI marIne te purUSa vedavALAomAM athavA napusaka vedavALAomAM utpanna thaine tyAM eka aMtarmuhUta sudhI jIvatA rahIne pharIthI srIveda paNAthI utpanna thaI jAya che. strIvedyanu aMtara utkRSTathI vanaspatikALa pramAnuM je kahe. vAmAM Avela che. te vanaspatikALa pahelAM keTalika vAra spaSTa karavAmAM AvI gayela che. te pachI tene vedya adyalAI laya che. 'purisavedassa jahaNeNaM ega samayaM ukkoseNa vaNassaikAlo' thu3Savehanu aMtara dhanyathI me sabhayanuM che. kema ke--purUSane potAnA veda jyAre upazama avasthAvALA thaI jAya ane te pachI jyAre enuM maraNu thai jAya te pachI te purUSomAMja utpanna thAya che, jI0 180
Page #1454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1432 jIvAbhigamasUtra aNaMta kAlaM vaNassaikAlo' utkarpaNAnanta kAlaM vanaspatikAlaH prAgutta eva / 'aveyae duvihe pannale sAIe vA apajjayasie sAie vA sapajjavasie' avedako dvividhaH sAyaparyavasitaH kSINavedaH 1 sAdiko vA saparyavasitaH upshaantvedH| 'se jahanneNaM ekaM rAmayaM ukkoseNaM aMtomuhutta" sa jaghanyenaikaM samayam, dvitIyasamaye maraNato devagatau puruSavedasaMbhavAt / utkarSeNAntarmuhUrtam tadanantaraM maraNataH kyoMki upazamanazreNi meM jaba napusakaveda kA upazamana ho jAtA hai aura usase patita hone para phira vaha jIva usakA anubhavana kevala eka samaya taka hI kara pAtA hai bAda meM vaha marakara purupaveda meM utpanna ho jAtA hai / tathA utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai| isa vanaspatikAla kA kathana pahile kaI bAra kara diyA gayA hai / 'avedae duvihe paNNatte' avedaka do prakAra kA kahA gayA hai jaise-eka 'sAdIe vA apajjavalie, sAdIe vA sapajjavasie' sAdika aparyavasita aura sAdika saparyavasita inameM sAdika aparyavasita kSINa veda' vAlA jIva hai aura sAdika saparyavasita upazAnta veda vAlA jIva hai| inameM jo sAdi saparyavasita veda vAlA jIva hai vaha jaghanya se eka samaya taka avedavAlA rahatA hai kyoMki dvitIya samaya meM maraNa se usake devagati meM puruSaveda kA honA saMbhava ho jAtA hai aura utkRSTa se vaha eka antarmuhUrta taka avedaka rahatA hai isake bAda usase usI veda kA udaya ho jAtA hai| jyAre napuMsakavedano upazama thaI jAya ane pachI pharIthI te jIva tene anubhava kevaLa eka samaya paryanta ja karI zake che. te pachI te marIne purUSavedamAM utpanna thaI jAya che. tathA utkRSTathI vanaspatikALa pramANa che. A vanaspatirnu 4thana pAsA savAra 42 havAmAM mAvasa cha. 'avedae davihe paNNatte' ava44 . prA2nA 4AmA mAsA che. bha3-'sAdIe vA apajjavasie, sAdIe vA sapajjavasie' me4 sA apayasita bhane bIjA sAdika saparyavasita temAM sAdika aparyavasita kSINaveda vALA jIva che. ane sAdika saparyavasita upazAMta veda vALA jIva che. temAM je sAdika saparyavasita vedavALA jIva che, te jaghanyathI eka samaya paryata aTavALA rahe che. kemake-bIjA samayamAM maraNa karavAthI tene devagatimAM purUSaveda hovAnuM saMbhavita thaI jAya che. ane utkRSTathI te eka aMtamuhUrta sudhI avedaka rahe che. te pachI eja vedane udaya thaI jAya che,
Page #1455
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TokA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvinirUpaNam 1433 puruSaveda saMkrAtyA pratipAtato yena vedenopazamazreNI pratipannastadvedodayApattyA sarvadakalAt / eteSAmantaramAha-'ithiveyassa aMtaraM jahanneNaM atoBhutta' antamuhRta strIvedasyAntaram taccopazAntavedeSu punarantarmuhUrtena strIvedodayApacayA, yadi strIbhya uddhRtya purupavedeSu napuMsakavedeSu vA'ntamuhUrtaM jIvikhA punarapi vA strItvenotpattyA bhavatIti jJAtavyam / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' kAla' utkarSaNa bnsptikaalaa| 'purisaveyassa jahanneNaM egaM samaya' purupavedasya antaraM jaghanyenaikaM samayaM puruSasya svavedopazamasamayAnantaraM maraNe puruSeSvevotpAdAt / ___antara kathana-'itthivedassa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuntaM uloseNaM vaNassaikAlo strIveda kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai jaghanya antarmuhUrta jaba samApta ho jAtA hai taba usake bAda upazAnta huvA vaha strIveda usake udaya ko prApta ho jAtA hai|athvaa strI se mara kara vaha puruSaveda vAloM meM yA napuMsaka vedavAloM meM utpanna hokara vahAM eka antarmuhUrta taka jIvita raha kara punaH strIvedarUpa se utpanna ho jAtA hai / strIveda kA antara utkRSTa se vanaspatikAla pramANa jo kahA gayA hai so vaha vanaspati kAla pIche kaI bAra spaSTa kiyA gayA hai isake bAda usakA veda badala jAtA hai 'purisavedassa jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' puruSaveda kA antara jaghanya se eka samaya kA hai kyoMki puruSa kA jaba apanA veda upazama avasthA vAlA ho jAtA hai aura usake aMtadvaranuM kathana'ithivedrs aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM vaNassaikAlo' khIvana aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtAnuM che. ane utkRSTathI vanaspati kALa pramANanuM aMtara che. jyAre jaghanya aMtarmuhUrta samApta thaI jAya che. tyAre te pachI upazAMta thayela te strIveda tene udayamAM AvI jAya che. athavA strIvedathI marIne te purUSa vedavALAomAM athavA napuMsaka vedavALAomAM utpanna thaIne tyAM eka aMtamuhUrta sudhI jIvatA rahIne pharIthI strIveda paNAthI utpanna thaI jAya che. strIvedanuM aMtara utkRSTathI vanaspatikALa pramAnuM je kahe vAmAM Avela che. te vanaspatikALa pahelAM keTalika vAra spaSTa karavAmAM AvI gayesa cha. te pachI tana va masAlaya che. 'purisavedassa jahaNeNaM ega samayaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' 53136 mata dhanyathI se samayanu che. kema ke purUSane pitAne veda jyAre upazama avasthAvALo thaI jAya ane te pachI jyAre enuM maraNa thaI jAya te pachI te purUSomAM ja utpanna thAya che, jI0 180 .
Page #1456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1434 jIvAbhigamasUtre 'ukkoseNaM kNassaikAlo' utkarpaNa vnspnikaalH| 'napuMsagaveyarasa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM sAirege' napuMsakavedaraya jaghanyato'ntarmuhUrta tacca strIvedoktaprakAreNa jJAtavyam, utkarpataH sAgaropazamazatapRthaktvaM sAtirekam tata Urca niyamataH saMsAriNaH sato napuMsakavedodaya bhAvAt / 'aveyago jahA heTA' avedako yathA adhastAt avedako dvividhaH sAyaparyavasitaH 1 sAdisaparyavasitazca, tatra-sAdhaparyavasitasyAntaraM nAsti aparyatrasitatvAdeva, sAdi saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhartam tAvatA kAlena kasyA'pi zreNisamArambhAt utkarpato'nanta kAlamanantA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'pAdha pudgalaparAvata dezonam tAvatkAlAdRrdhva pUrvapratipannopazamazreNikasya punaHzreNisamArabAda jaba usakA maraNa ho jAtA hai to vaha puruSoM meM hI utpanna hotA hai tathA utkRSTa se isakA antara vanaspatikAla pramANa hai 'aveyage jahA hehA' avedaka jIva do prakAra kA hotA hai eka sAdi aparyavasita aura dUsarA sAdi saparyavasita sAdi aparyavasita kA antara hotA nahIM hai jo sAdi saparyavasita avedaka hai usakA jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa se anantakAla kA antara hai sAdi sapayavasita kA jaghanya antara jo eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai vaha koI 2 avedaka jIva eka antarmuharta ke bAda punaH zreNi para samArohaNa kara avedaka avasthA vAlA bana jAtA hai tathA utkRSTa antara meM ananta utsarpiNI kAla aura ananta avasarpiNI kAla samApta ho jAte haiM tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardhagudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / isake bAda usa pUrva pratipanna upazamazreNi vAle tathA BabthI tenumati2 vanaspati prabhAnu che. 'aveyage jahA hedvA' avedaka jIva be prakAranA hoya che. eka sAdi aparyAvasita ane bIjA sAdi 'saparyavasita adaka che. sAdi aparyAvasitanuM aMtara hotuM nathI ane je sAdi saparyavasita adaka che. tenuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhurtanuM ane utkRSTathI anaMtakALanuM aMtara che. sAdi sapaMryavasitanuM jaghanya aMtara je eka aMtarmuhUrtanuM kahevAmAM Avela che. te kaI kaI avedaka jIva eka aMtarmuhUrta pachI pharIthI zreNI para ArohaNa karIne avedaka avasthAvALA banI jAya che. tathA ' utkRSTa aMtaramAM anaMta utsarpiNI kALa ane anaMta avasarpiNI kALa samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI kaMIka kama ardhapudgala parAvartakALa thaI jAya che. te pachI e pUrva pratipanna upazama
Page #1457
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameya dyotikA TIkA pra. 10 sU. 147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam pheka mbhAt / 'appAvahu0' alpavaddutvam he bhadanta ! strIvedakAdInAM katarekatarebhyo'lpA bahukAstulyAvizepAdhikA vA ? gautama ! 'sanvatthovA purisaveyagA' sarvastokAH puruSavedakAH, gatitraye'pyepAmalpatvAt / ' itthaveyagA saMkhejjaguNA' strIvedakAH saMkhyeyaguNAH, tiryaggatau triguNatvAt - (manuSyagatau saptaviMzatiguNasvAt) devagatyAM dvAtriMzadguNatvAt / 'aveyagA anaMtaguNA' anantaguNA avedakAH, siddhAnAmanantatvAt / 'napuMsagaveyagA anaMtaguNA' ebhyo'nantA napuMsakavedakAH, vanaspatInAM siddhebhyo'pyanantaguNatvAt / ' ahavA caumvihA saccajIvA jIva kA samArohaNa zreNi para ho jAtA hai / ataH itane kAla ke bAda vaha punaH avedaka bana jAtA hai / inake alpabahutva kA vicAra - he bhadanta ! ina jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'savvatthovA purisavedagA isthivedagA saMkhejjaguNA avedagA anaMtaguNA napuMsagaveyagA anaMtaguNA' he gautama ! sabase kama puruSaveda vAle haiM kyoMki gatitraya meM ye alpa hai / inakI apekSA strI vedavAle saMkhyAtaguNe adhika haiM / kyoMki tiryaggati maiM strIveda bAle puruSaveda vAloM kI apekSA tiguNeM hote haiM / aura manuSya gati meM 27 guNeM hote haiM / tathA devagati meM 32 guNeM hote haiM / inakI apekSA Avedaka jIva anantaguNeM haiM kyoMki siddha jIva anantaguNeM kahe gaye haiM / napuMsaka vedavAle inakI apekSA anantaguNeM hai / zreNIvALA jIvatu' samAreAhuNa zreNI para thaI jAya che. tethI eTalAkALa pachI te pharIthI aveDhaka khanI jAya che. apamahatvanA vicAra he bhagavan ! A jIvAmAM kayA jIvA kayA jIveAnA karatAM alpa che ? yA jIvA kyA jIvAnA karatAM vadhAre che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI ache ! - 'savtratthovA purisaveyagA itthiveyagA saMkhejjaguNA aveyagA aNaMtaguNA napuMsagaveyagA aNataguNA' he gautama! sauthI mochA pu3Saveha vAjA che, bha ke-traNa gatimAM tee apa ja che. tenA karatAM strIveda vALA saMkhyAtagaNuA vadhAre che. kema ke tiyaca gatimAM veda vALA purUSaveda vALAonA karatAM traNa gaNA heAya che. ane manuSyagatimAM 27 satyAvIzagaNA heAya che. tathA deva gatimAM 32 khatrIsa gaNA haiAya che. tenA karatAM aveka jIva ana tagaNA hAya che. kema ke-siddha jIva anaMtagaNuA kahevAmAM Avela che. tenA karatAM napu'saka vedavALA anaMtagaNuA che. kema ke-vanaspatikAyika jIva napuMsaka hoya
Page #1458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1436 jIvAbhigamasUo pannattA' athavA sarve jIvAzcaturdhA vibhaktAH saMsAriNo'saMsAriNazca / 'taM jahAcakkhudasaNI, acakkhudaMsaNI, avadhidasaNI, kevaladasaNI' tadyathA-cakSurdarzanino'. cakSudarzanino 'vadhidarzaninA kevaladarzaninazca / 'cakkhudaMsaNI NaM bhaMte !0' cakSurdazanI khalu bhadanta ! kiyacciraM cakSudarzanIti kAlato bhavati ? bhagavAnAha-gautama! 'jahanneNaM-aMtomuhutta-ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAirega' cakSudarzanI jaghanye. nAntarmuhUrtam acakSurdarzanibhya udRtya cakSurdazanipu utpadha tAvantaM kAlaM sthitvA punastepu acakSu darzaniSu kasyA'pi gamanAt / utkarpaNa sAtireka sAgaropamasahakyoMki vanaspatikAyika jIva napuMsaka hote haiM aura ye siddhoM kI apekSA bhI anantaguNeM kahe gaye haiM 'ahavA.' isa rIti se bhI samasta jIva cAra prakAra ke hote haiM-'taM jahA' jaise-'cakkhudaMsaNI, acakkhu. dasaNI, avadhidasaNI, kevaladasaNI' cakSurdarzanI, acakSudarzanI avadhidarzanI aura kevaladarzanI, inakI kAyasthiti kA vicAra-'cakkhudaMsaNI NaM bhaMte !' he bhadanta ! cakSudarzanI kitane kAla taka cakSudarzanI ke rUpa meM rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM / 'jaha0 aMtomu0 ukko0 sAgarovamasahassaM sAtirega' he gautama ! cakSudarzanI cakSurdarzanI ke rUpa meM jaghanya se eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura utkRSTa se kucha adhika eka hajAra sAgaropama taka rahatA hai acakSurdarzanI se maraNa kara vaha cakSadarzana vAloM meM utpanna hokara kama se kama eka antarmuhUrta taka vahA~ rahatA hai aura phira cha. mana mA siddhonA 42di Y mAnatAapAmA mAvasa cha. 'ahavA.' mathA mA zata 5] saghaNA va yAra 412nA hAya che. 'taM jahA' bha3* 'cakkhudasaNI, acakkhudaMsaNI; avadhidasaNI, kevaladasaNI' yakSuzanI bhanyAzanI. avadhidarzanI, ane kevaladarzanI yasthitinu 4thana-- 'cakkhudasaNINa bhaMte ! 8 lagavan ! yakSudazanI mA 45 panta yazuzanI pAthI 29 cha 1 mA praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'jahaNNe NaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAtirege' gautama ! yAzinI cakSudarzanI paNAthI eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che ane utkRSTathI kaMIka vadhAre eka hajAra sAgaropama paryanta rahe che. acakSuIzanIpaNAthI mArIne te cakSudarzanI vALAomAM utpanna thaIne ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta tyAM rahe che. ane te pachI tyAMthI paNa marIne te acakSudarzanavALA
Page #1459
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 su.147 jIvAnAM cAturvinirUpaNam 437 sam / 'acakkhudaMsaNI duvihe pannatte aNAIe vA apajjavasie aNAIe sapajavasie' acakSurdarzanI dvividhaH anAdikoyA'paryavasitaH yo na kadAcidapi siddhiM gantA, anAdiko vA saparyavasitaH bhavyavizeSaH yaH setyati / 'ohi daMsaNissa jahanneNaM egaM samayaM' avadhidarzanI jaghanyenaika samayam avadhidarzanapratipattyanantarameva kasyApi maraNato mithyAtvagamanato duSTA'dhyavasAya bhAvato'vadhipratipAtAt, 'ukkoseNaM do chAvaTThI sAgarovamANaM lAiregAo' - utkarSeNa dve SaT SaSThI sAgaropamANAM sAtireke tatraiva paT paSTirevaM vibhaGgajJAnI tiryak paJcandriyo'thavA manuSyo'dhaH saptamyAM tamastamaH prabhAyAM vahAM se bhI maraNa kara vaha acakSudarzana vAloM meM utpanna ho jAtA hai usa avasthA meM yaha cakSudarzana vAle kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai / 'acakkhudasaNI duvihe paNNatte' acakSudarzanI do prakAra kA kahA gayA hai-'aNAdIe vA apajjavasie aNAie vA sapajjavasie' jaise-anAdi aparyavasita acakSudarzana vAlA jIva aura anAdi saparyavasita acakSudarzana vAlA jIva inameM * jo anAdi aparyavasita acakSurdarzana vAlA jIva hai vaha kabhI bhI siddhi ko prApta nahIM karegA tathA jo anAdi saparyavasita acakSudarzana vAlA jIva hai vaha siddhi ko prApta karegA 'ohidaMsaNissa jaha0 ekkaM samayaM ukkoseNaM do chAvaTThI sAgarokmANaM sAiregAo' jo avadhidarzana vAlA jIva hai usakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se kucha adhika do 66 sAgaropama kA hai jaghanya se eka samaya kA hai isakA tAtparya aisA hai ki koI emAM utpanna thaI jAya che. e avasthAmAM e cakSudarzana vALAonI kAya sthitina . dhanyathI 4 matabhutana upAmA mAvesa cha. 'acakkhudasaNI duvihe paNNatte' manyakSuzanI 2. 42nA vAmAM AvetA cha. 'aNAdIe vA apajjavasie aNAie vA sapajjavasie' manAhi a5 vasita manyAzana jIva ane anAdi saparyAvasita acakSudarzana vALA jIva temAM je anAdi aparyavasita acakSudarzana vALA jIva che. te kaI paNa samaye siddhi prApta karI zakatA nathI tathA je anAdi aparyavasita acakSudarzana vALA 71 cha. te siddhi prAsa 422. 'ohisaNissa jahaNeNaM ekkaM samaya unako seNaM do chAvadvi sAgarovamANa sAiregAo' re avadhizana ke tenI kAyasthitino kALa jaghanyathI eka samayane che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre che 66 chAsaTha sAgaropamane che. jaghanyathI eka samayane che. tema
Page #1460
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra samutpannaH, tatra-trayastriMzataM sAgaropamANi sthitvA tatra ca pratyAsanne udvartanAkAle samyaktvaM samavApya punaH parityajati tato'natipatitenaiva vibhaMgena pUrvakoTayAyuSkeSu tiryagyoniSu samutpannaH tataH punarapi-apratipatitavibhaMga evA'dhaH saptamyAM pRthivyAM samutpannaH, tatra ca-trayastriMzataM sAgaropamANi sthitvA punarapyudvartanAkAle pratyAsanne samyaktvaM prApya punaH parityajati, tataH punarapyapratipatitena eva vibhaGgena pUrvakoTayAyukeSu tiryagyonipu samutpannaH, vAradvayamapi avadhidarzana vAlA jIva avadhijJAna ko prApti ke anantara hI maraNa ko prApta ho jAtA hai aura mithyAtva avasthA vAlA bana jAtA hai usa samaya vaha duSTa adhyavasAya rUpa bhAva ke kAraNa avadhidarzana se patita ho jAtA hai / utkRSTa se kucha adhika do 66 sAgaropama kahe gaye haiM unameM prathama 66 sAgarophma kA lekhA isa prakAra se haikoI vibhaMga jJAnI tiryagpazcendriya yA manuSya jaba adhaH saptamI pRthivI meM utpanna ho jAtA hai taba vaha vahAM kI 33 sAgaropama kI sthiti ko bhoga kara pratyAsanna saraNa kAla meM samyaktva ko prApta kara use choDa detA hai punaH vibhaMgajJAnI kI jAgRti se yukta huA vaha pUrvakoTi kI Ayu vAle tiryaJcoM meM utpanna ho jAtA hai isake bAda aprati. patita vibhaMgajJAna vAlA banA huA hai vaha punaH adhaH saptamI pRthivI meM utpanna ho jAtA hai vahAM para 33 sAgaropama kI ayu ko bhoga kara vaha udvartanA kAla kI nikaTatA meM samyaktva ko prApta kara letA hai aura use choDa detA hai isa prakAra se punaH vibhaMgajJAna vAlA banA huA kahevAnuM tAtparya e che ke-keI avadhidarzanavALo jIva avadhijJAna prApta karyA pachI ja marI jAya che. ane mithyAtva avasthA vALA banI jAya che. te te samaye te duSTa adhyavasAya rUpa bhAvanA kAraNathI avadhidarzanathI patita thaI jAya che. utkRSTathI je kaMIka vadhAre be chAsaTha sAgarepama kahyA che temAM pahelA chAsaTha sAgarepama kALanuM lekhuM A pramANe che. keI virbhAgajJAnI tiryapha paMcendriya athavA anuSya jyAre adhasAtamI pRthvImAM utpanna thaI jAya che. tyAre te tyAMnI 33 tetrIsa sAgarepamanI sthitine bhegavIne najIkanA maraNa samaye samyakatvane prApta karIne tene choDI de che. pharIthI virbhAgajJAnInI jAgRtithI yukta thaIne te pUrva keTinI AyuSyavALA tiryaMcamA utpanna thaI jAya che. te pachI apratipatita vibhaMga jJAnavALA banIne te pharIthI adhaH samI pRthvImAM utpanna thaI jAya che. tyAM te 33 tetrIsa sAgaropamanA AyuSyane bheLavIne te udvartanA kALanI najIkamAM samyaktvane prApta karale che. ane tene choDI de che. e rIte pharIthI virbhAgajJAna vALA banIne te jIva tyAMthI nIkaLIne pUrva keTinI AyuSya
Page #1461
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1439 pradyotikA TIkA pra. 10 su. 147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam cAsvigraheNA'dhaH saptamyAstiryabhUtpAdayitavyaH, vigrahe vibhaGgasya pratiSedhAt / uktaJca - 'vibhaMganANI paMcidiya tirikkhajoNiyA maNyA ya AhAragA-no aAhArA' iti / chAyA - vibhaGgajJAninaH paJcendriya tiryagyonikA manujAthA''hArakA no anAhArakAH iti // nanvapAntarAle kimarthaM samyaktvaM pratipAtyate ? ucyatevibhaGgasya stokakAlA'vasthAyilAt / uktaJca vibhaMganANI jahanneNaM evaM samayaM ukkose tettIsa sAromA deNAra punyakoDIe amahiyAI' vibhaGgajJAnI jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi dezonayA pUrvakoTayA'bhya vaha jIva vahAM se nikala kara pUrvakoTi kI Ayu vAle tiryaJcoM meM utpanna ho jAtA hai do vAra jo yahAM dibhaMgajJAnI kA utpAda huA kahA gayA hai vaha avigrahagati se yahAM usakA utpAta huA hai aisA jananA cAhiye kyoMki vibhaMga kA vigraha meM pratiSedha kiyA gayA haiuktaMca - 'vibhaMganANI paMcidiya tirikkha joNiyA, maNudhA ya AhAragA no aNAhAragA' zaMkA- yahAM udvartanA kAla ke pratyAsanna meM use samyaktva kI prApti kA kathana kyoM kiyA gayA hai ! to isakA uttara yahI hai ki vibhaMgajJAna stoka kAla taka hI rahatA hai-uktaMca 1 'vibhaMganANI jaha0 evaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM, sAgarovamAI desUNAe puNyakoDIe ambhahiyAI / ' dvitIyA SaTSaSTi isa prakAra se hai jisakA visaMgajJAna pratipatita nahIM huA hai aisA vaha vibhaMgajJAnI avadhidarzanI mAnava paryAya ko vALA tiya cAmAM utpanna thai jAya che. e vAra tyAM vibhagajJAnIne utpanna thavAnu' je kahyuM che te avigraha gatithI tenA utpAta thayeA che tema samajavA kahela che. kemake vibhaMganA vigrahagatimAM niSedha karavAmAM Avela che. kahyuM paNu che - 'vibhaMgaNANI paMcidiyatirikkhajoNiyA maNuyA ya AhAragA no aNA hAragA' zakA--ahIyAM uddanA kALanI najIkamAM tene samyaktvanI prAptinu thana kema karavAmAM Avela che ? A praznanA uttara eja che ke--vilaMgajJAna thoDA sabhaya paryanta rahe che. pazu che -' 'vibhaganANI jahaNe ega samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI desUNae puJcakoDIe amahiyAI ' khIjI 66 chAsaThanI saMkhyAnI samaja A pramANe che. jemanu vibha'gajJAna pratipatita thayuMna hoya evA te vibhagajJAnI avadhidarzInI mAnava paryAyane
Page #1462
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 1440 jIvAbhigamasUtra dhikAni, tadanantaramapratipatita vimaMga eva manunatvaM prApya samyaktyapUrvakaM saMyamamAdAya vijayAdiSu vAradvayamutpadyamAnasya paTu paSTiIvanIyA, avadhidarzanaM ca vibhaMge'vadhijJAne ca tulyamato dve pATo sAgaropamANAM sAtirake sthitiH avadhidarzanino bhavanti / 'kevaladasaNI sAIe apajjavamie' kevaladarzanI sAyaparyavasitaH kevaladarzanasyotpadyamAnatvenA'paryavasitakhAt iti / sAmpranamantaramAha'cakkhudaMsaNissa NaM bhaMte !0' cakSurdanino bhadanta ? gautama ! 'cakgyudaMsaNissa aMtaraM jahanneNaM aMnomuhu-udhoseNaM vaNastarakAlo' cakSurdanino'ntaraM jaghanyenAntarmuhartam tadgave tAvatAkAlena vyavadhAnAt / utkarpaNa yanApatikAlaH prAguktaprApta kara aura vahAM samyaktva pUrvaka samaya kI ArAdhanA karake vijayAdikoM meM do vAra utpanna ho jAtA hai aisI sthiti meM dvitIyA paT SaSTi usakI sadha jAtI hai| vibhaMga meM aura avadhijJAna meM avadhidarzana tulya rahatA hai isIliye avadhidarzana vAle kI sthiti kucha adhika do 66 sAgaropasa kI kahI gaI hai / jo kevalIdarzana vAlA hotA hai usakI sthiti sAdi aparyavasita hotI hai / ___ inakA antara kathana-'cakkhudaMsaNissa aMtaraM jaha0 aMtomuTuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' cakSudarzana vAle jo jIva haiM unakA antara jaghanya se eka antarmuharta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai / kyoMki cakSurdazana ke bAda yaha acakSurdarzana vAlA ho jAtA hai ataH isa sthiti meM kama se kama eka antarmuharta taka raha sakatA hai aura bAda meM yaha punaH cakSurdarzana vAlA ho jAtA hai tathA utkRSTa se prApta karIne ane tyAM samyakatva pUrvaka samayanI ArAdhanA karIne vijaya vigeremAM be vAra utpanna thaI jAya che. evI sthitimAM temanI bIjI chAsaThanI saMkhyA siddha thaI jAya che. visaMgajJAnamAM ane avadhijJAnamAM avadhidarzana samAja rahe che tethI avadhidarzanavALAonI sthiti kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropamanI kahevAmAM Avela che. jeo kevalIdarzana vALA hoya che. temanI sthiti sAdi aparyavasita hoya che. emanA aMtara kAranuM kathana 'cakkhudaMsaNissa aMtaraM jahaNNeNaM atomu hutta ukkoseNaM vaNassaikAlo' ykssudarzana vALA je jIve che, teonuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkRSTathI vanaspatikAla pramANanuM aMtara che kemake cakSu darzana pachI te acakSudarzanavALA banI jAya che. tethI A sthitimAM ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahI zake che, ane te pachI te pharIthI acakSudarzana
Page #1463
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 10 sU 147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam svarUpaH / ' acatrakhudaMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM' dveSAbhinnasyAcakSurdarzaninAya paryavasitasya nAstyantaram prathamasyA'paryavasitatvAt janyasyAdisaparyavasitasya nAstyantaram - acakSurdarzanikhA'pagame bhUyo'cakSurdarzanitvA'yogAd kSINaghAtikarmaNaH pratipAtA'saMbhavAt / 'ohi daMsaNissa jahanneNaM aMtomuhutta - ukkoseNaM artsakAlo' avadhidarzanino'ntarmuhUrtam aMtaraM jaghanyena, pratipAtasamayAnantarasamaye eva kasyApi punaravadhidarzanalAbha saMbhavAt / utkarSeNa vanaspatikAlaH, tAcataH kAlAdUrdhvamavazyamavadhidarzanasaMbhavAt / 'kevaladaMsaNissa Natthi aMtara" sAyaparyava antara jo vanaspatikAla pramANa kahA gayA hai so usake sambandha meM pahile kaI jagaha prakAza DAla diyA gayA hai itano kAla jaba samAsa ho jAve tava vaha punaH cakSurdarzana vAlA bana jAtA hai / 'acakkhuinfree duhissa natthi aMtaraM' acakSurdarzana vAle jIva do prakAra ke hote haiM - eka anAdi aparyavasita acakSurdarzanI aura dUsarA anAdi paryavati cakSurdarzanI ina donoM prakAra ke acakSurdarzana vAloM meM antara nahIM hotA hai kyoMki prathama prakAra kA acakSurdarzanI aparyavasita hai aura dvitIya prakAra ke acakSurdarzanI meM acakSurdarzanatva ke avagama hone para punaH acakSurdarzanitva hone kA ayoga hai / aise acakSurdarzanI kSINa ghAtIyA karma vAle trayodazama guNasthAnavartI jIva hote haiM unakA pratipAta nahIM hotA hai / 'ohidaMsaNissa jaha0 aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' avadhidarzana vAle kA antara jaghanya se eka samaya kA hai kyoMki avadhidarzana ke pratipAta ke anantara 1441 vALA thai jAya che. tathA utkRSTathI je vanaspati kALa pramANunu aMtara kahe vAmAM Avela che tenA samadhamAM pahelA aneka sthaLe spaSTatA karavAmAM AvI gayela che. ATale kALa jyAre samApta thai jAya te pachI te krIthI cakSu darzana bAjA manI laya che, ' acakkhudaMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM' mathakSu darzonavALA jIveA e prakAranA haiAya che. eka anAdi apavasita acakSu darzonI ane khIjA anAdi sapa vasita acakSurdanI A anne prakAranA acakSudana vALAomAM aMtara hetu nathI, kemake pahelA prakAranA acakSu da'nI apa vasita che, ane khIjA prakAranA acakSunImAM acakSuda'nI paNAne apagama thavAthI pharIthI acakSunI thavAne aceAgya che. evA acakSurdanI kSINa ghAtiyA vALA teramA guNusthAna vatI jIvA hAya che. tebhanA pratiyAta thato nathI. 'ohidaMsaNissa jahaNaNeNaM atomuhutta udyoseNaM caLasoro' avadhi darzanavALAonu aMtara jaghanyathI eka samayanuM che jo0 181
Page #1464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1440 jIvAbhigamasUtre dhikAni, tadanantaramapratipatita vibhaMga eva manujatvaM prApya samyaktvapUrvakaM saMyamamAdAya vijayAdiSu vAradvayamutpadhamAnasya paT paSTirbhAvanIyA, avadhidarzanaM ca vibhaMge'vadhijJAne ca tulyamato dve pATI sAgaropamANAM sAtireke sthitiH avadhidarzanino bhavanti / 'kevaladasaNI sAIe apajjavasie' kevaladarzanI sAyaparyavasitaH kevaladarzanasyotpadyamAnatvenA'paryavasitakhAt iti / sAmpratamantaramAha'cakkhudaMsaNissa NaM bhaMte !' cakSurdazanino bhadanta ? gautama ! 'cavakhudaMsaNissa aMtaraM jahanneNa aMnopnuhuttaM-ukoseNaM vaNaslaikAlo' cakSurdarzanino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam tadbhave tAvatAkAlena vyavadhAnAt / utkarpaNa vanaspatikAlaH prAguktaprApta kara aura vahAM samyaktva pUrvaka samaya kI ArAdhanA karake vijayAdikoM meM do vAra utpanna ho jAtA hai aisI sthiti meM dvitIyA SaTa SaSTi usakI sadha jAtI hai| vibhaMga meM aura avadhijJAna meM avadhidarzana tulya rahatA hai isIliye avadhidarzana vAle kI sthiti kucha adhika do 66 sAgaropasa kI kahI gaI hai / jo kevalIdarzana vAlA hotA hai usakI sthiti sAdi aparyavasita hotI hai| inakA antara kathana-'cakkhudaMsaNissa aMtaraM jaha0 aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' cakSudarzana vAle jo jIva haiM unakA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai| kyoMki cakSurdazana ke bAda yaha acakSudarzana vAlA ho jAtA hai ataH isa sthiti meM kama se kama eka antarmuhUrta taka raha sakatA hai aura bAda meM yaha punaH cakSurdarzana vAlA ho jAtA hai tathA utkRSTa se prApta karIne ane tyAM samyakatva pUrvaka samayanI ArAdhanA karIne vijaya vigeremAM be vAra utpanna thaI jAya che. evI sthitimAM temanI bIjI chAsaThanI saMkhyA siddha thaI jAya che. vilaMgAnamAM ane avadhijJAnamAM avadhidarzana samAja rahe che tethI avadhidarzanavALAonI sthiti kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgarepamanI kahevAmAM Avela che. jeo kevalIdarzana vALA hoya che. temanI sthiti sAdi aparyavasita hoya che. emanA aMtara kAranuM kathana 'cakkhudasaNissa aMtaraM jahaNNeNaM atomu hutta ukkoseNaM vaNassaikAlo' yakSu. darzana vALA je jIve che, teonuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM che. ane utkRSTathI vanaspatikAla pramANanuM aMtara che kemake cakSu darzana pachI te acakSudazanavALA banI jAya che. tethI A sthitimAM ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahI zake che, ane te pachI te pharIthI acakSudarzana
Page #1465
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU 147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1441 svarUpaH / 'acavakhudaMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM' dveSAbhinnasyA'cakSurdarzanino'nAvaparyavasitasya nAstyantaram prathamasyA'paryavasitatvAt, anyasyAdisaparyavasitasya nAstyantaram-acakSurdarzanikhA'pagamebhUyo'cakSurdarzanitvA'yogAt kSINaghAtikarmaNaH pratipAtA'saMbhavAt / 'ohi saNissa jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM vaNassaikAlo' avadhidarzanino'ntarmuhUrtam aMtaraM jaghanyena, pratipAtasamayAnantarasamaye eva kasyApi punaravadhidarzanalAbhasaMbhavAt / utkarSeNa vanaspatikAlaH, tAvataH kAlAdUrdhvamavazyamavadhidarzanasaMbhavAt / 'kevaladaMsaNissa Natthi aMtaraM' sAyaparyavaantara jo vanaspatikAla pramANa kahA gayA hai so ulake sambandha meM pahile kaI jagaha prakAza DAla diyA gayA hai itano kAla jaba lamAsa ho jAye taba vaha punaH cakSudarzana vAlA bana jAtA hai| acakrava. daMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM' acakSurdarzana vAle jIva do prakAra ke hote haiM-eka anAdi aparyavasita acakSurdarzanI aura dUsarA anAdi saparyavalita acakSudarzanI ina donoM prakAra ke acakSurdarzana vAloM meM antara nahIM hotA hai kyoMki prathama prakAra kA acakSudarzanI aparyavasita hai aura dvitIya prakAra ke acakSurdarzanI meM acakSurdanitva ke apagama hone para punaH acakSurdanitva hone kA ayoga hai / aise acakSurdarzanI kSINa ghAtIyA karma vAle trayodazama guNasthAnavI jIva hote haiM unakA pratipAta nahIM hotA hai / 'ohidaMsaNissa jaha0 aMtomuhattaM ukkoleNaM vaNassaikAlo' avadhidarzana vAle kA antara jaghanya se eka samaya kA hai kyoMki avadhidarzana ke pratipAta ke anantara vALA thaI jAya che. tathA utkRSTathI je vanaspati kALa pramANunuM aMtara kahe vAmAM Avela che tenA saMbaMdhamAM pahelA aneka sthaLe spaSTatA karavAmAM AvI gayela che. ATale kALa jyAre samApta thaI jAya te pachI te pharIthI cakSu zana pAnI laya che, 'acakhudaMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM' saya darzanavALA che be prakAranA hoya che. eka anAdi aparyAvasita acakSu darzanI ane bIjA anAdi saparyavasita acakSudarzanI A banne prakAranA acakSudarzana vALAomAM aMtara hetuM nathI, kemake pahelA prakAranA acakSu darzanI aparyavasita che. ane bIjA prakAranA acakSudarzanImAM acakSudanI paNane apagama thavAthI pharIthI acakSudarzanI thavAne agya che. evA acakSudarzanI kSINa ghAtiyA karmavALA teramAM guNasthAna vatI ja hoya cha. temanA pratipAta tho nathI. 'ohidaMsaNissa jahaNNeNaM atomuhuttaM ughoseNaM vaNassaikolo' avadhi zanivAgAmAnu mata2 padhanyathI ye mabhayarnu cha jo0 181
Page #1466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1442 jIvAbhigamasUtra sitasya kevaladarzanino nAstyantaram-aparyavasitattvAt / 'appAvahuyaM0' alpavahutvaM bhadanta ! katarebhya epAm ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA ohidasaNI' sarvastokA avadhidarzaninaH, deva-nAraka-katipayagarbhaja tiryak paJcandriya manunAnAmeva kevaladarzanabhAvAt / 'cakkhudasaNI asaMkhejjaguNA' cakSudarzanino'saMkhyeyaguNAH, saMmUchima tiryak paJcendriya caturindriyANAmapi darzanabhAvAt / kevala dasaNI aNaMtaguNA' kevaladarzanino'nantaguNAH ebhyaH siddhAnAmAnantyAt / ayambu daMsaNI aNaMtaguNA' ebhyo'nantaguNA acakSurdarzaninaH, ekendriyANAmapi tatsatyAt 'ahavA samaya meM hI kisI 2 jIva ko avadhidarzana kA punaH lAla ho jAtA hai kahIM kahIM eka antarmuhUrta kA vyavadhAna kahA gayA hai so isa vyavadhAna ke bAda punaH jIva ko avadhidarzana kA lAbha ho jAtA hai tathA avadhidarzana vAle kA utkRSTa se antara vanaspatikAla pramANa hai avadhidarzanI avadhidarzana ke chUTa jAne para itane kAla ke bAda puna: avadhidarzana ko prApta kara letA hai| 'kevala daMsaNissa patthi aMtaraM' kevaladarzana vAle kA antara nahIM hotA hai| kyoMki yaha sAdi aparyavasita hotA hai| _ 'appA' inake alpavahutva kA vicAra-savvasthorA ohidasaNI, cakkhudaMsaNI asaMkhejaguNA kevaladasaNI aNaMtaguNA acakkhudaMsaNI aNaMtaguNA' sabase kama avadhidarzanI hai kyoMki yaha avadhidarzana devoM meM nArakoM meM katipaya garbhaja tiryak paJcendriyoM meM aura manuSyoM meM hI pAyA jAtA hai| inakI apekSA cakSudarzanI asaMkhyAtaguNeM kemake avadhidarzanane pratipAta thayA pachInA samayamAM ja kaI kaI jIvane avadhidarzanane pharIthI lAbha thaI jAya che. kyAMka kyAMka eka aMtamuhUrtanuM vyavadhAna kahevAmAM Avela che. te e vyavadhAnanI pachI pharIthI jIvane avadhidarzanane lAbha thaI jAya che. tathA avadhidarzana vALAonuM utkRSTathI aMtara vanaspati kALa pramANanuM kahela che. avadhidarzanI avadhidarzana chUTi gayA pachI eTalA samaya pachI pharIne avadhidarzana prApta karI le cha. 'kevalaisaNissa Natyi ataraM' va za pANAmAra. mata2 DAtu nathI. kemake teo sAdi aparyAvasita hoya che. temanA alpa bahatvanuM kathana 'savvatthovA ohidasaNI, cakkhudaMsaNI asaMkhejjaguNA kevaladasaNI annNtgu' sauthI ochA avadhi darzanavALA che. kemake A avadhidarzana devAmAM nArakomAM keTalAka garbhaja tiyaca paMcendrimAM ane manuSyamAM ja maLe che. tenA karatAM cakSudazanI asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake A cakSudazana
Page #1467
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyautikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1443 caunvihA sabajIvA pannattA taM jahA-saMjayA asaMjayA saMjayA saMjayA no saMjayA no asaMjayA no saMjayA saMjayA' athavA-prakArAntareNa sarvajIvAzcaturvidhAH prajJaptAstadyathA-saMyatAH1 asaMyatAH 2 saMyatA saMyatAH 3 no saMyatAH no asaMyatA no saMyatA saMyatAH 4 / kAyasthitimAha-'saMjae NaM bhate / saMyato bhadanta ! saMyata iti kAlataH kiyacciras ! gautama ! 'jahanneNa ekaM samayaM' adhika haiN| kyoMki yaha cakSurdarzana saMbhUcchima tiryazca paJcendriyoM meM aura cauindriya jIvoM meM bhI pAyA jAtA hai| inakI apekSA kevala darzanI anantaguNe adhika haiM kyoMki siddha anantaguNeM haiN| inakI apekSA acakSudarzanI anantaguNaM adhika haiM / kyoMki ekendriya jIvoM ke bhI acakSurdarzana hotA hai / 'ahavA saJcajIvA caunvihA paNNattA' athavA isa rIti se bhI samasta jIva cAra prakAra ke kahe gaye haiM'taM jahA-jaise-'saMjayA, asaMjayA, saMjayA, saMjayA, no saMjayA no asaMjayA, no saMjayA saMjayA' sayaMta 1, asaMyata 2 sayatAsaMyata 3 no saMyata no asaMyata, no saMyatAsaMyata 4 sarva viratiyukta jIva saMyata zabda le, kevala samyagdRSTi jIva yA virativihIna jIva asaMyata zabda se dezavirati se yukta jIva saMyatAsaMyata zabda se aura no saMyata lo asaMyata no saMyatAsaMyata zabda se siddha jIva grahIta hae haiN| 'saMjae NaM bhaMte ! he adanta ! jo saMyata jIva hai vaha kAla kI apekSA se kitane kAla taka saMyata rUpa se rahatA hai ? saMmUrichama tiryaMca paMcendrimAM ane cAra IndriyavALA mAM paNa maLI Ave che. tenA karatAM kevala darzanI anaMta gaNuM vadhAre che. kemake siddhoanaMta gaNA che. tenA karatAM acakSudarzana vALA anaMtagaNo vadhAre che. kemake sandriya vAna 5 manyAzanahAya che. 'ahavA savvajIvA cauvihA paNNattA' mA zata 55 saghaNA yAra prasAra vAma mAyA cha. 'taM jahA' te 2pramANe 'saMjayA, asaMjayA, saMjayAsaMjayA, no saMjayA no asaMjayA, no saMjayAsaMjayA' sayata 1 masayata 2 sayatA sayata 3 2 sayata Ro masa: yata ne saMyatA saMyata 4 sarva virativALA jIva saMyata zabdathI, kevaLa samyagadaSTi jIva athavA viratirahita jIva asaMyata zabdathI dezavirati yuktajIva saMtAsaMyata zabdathI ane no saMyata ne asaMyata ne saMtA sayata zathI ziva bahu thayeA che. 'saMjaeNaM bhaMte ! 9 saman !2 saMta jIva che, te kALanI apekSAthI keTalAkALa paryanta saMtapaNAthI rahe che?
Page #1468
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamana sarvavirati pariNAma samayAnantarasamaya eva kasyApi maraNAdekaM samayaM jaghanyena / 'ukkoseNaM desUNA puccakoDI' dezonA pUrvakoTirutkaNa / 'asaMnayA jahA annANI' yathA'jJAnI tathA'saMyatAH / asaMyatastrividhaH-anAvaparyavasitaH yaH kadAcidapi saMyama na prApsyati 1 anAdisaparyavasito yaH saMyabhaM lapsyati 2 / (tadbhave naiva siddhi gantA) sAdisaparyavasitaH sarva viraterdezavirate; paribhraSTaH 3 sa epa - isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'jahannegaM ekkaM samayaM saMthata jIva sarvavirati yukta jIva jaghanya se eka samaya taka saMyatarUpa se rahatA hai kyoMki sarvavirati pariNAma ke ananAra samaya meM hI kisI 2 jIva kA maraNa ho jAtA hai aura 'ukoleNaM desUNA pucakoDI' utkRSTa se vaha kucha kama pUrvakoTi taka rahatA hai / kucha kama isaliye kahA hai ki sarvavirati ATha varSa ke bAda hI dhAraNa kiyA jAtA hai tathA videhakSetra meM abhI bhI utkRSTa pUrva koTi kI Ayu hai aura vahA~ sarvavirati kA itane kAla taka ArAdhanA jIva karate haiM / 'asaMjayA jahA annANI' ajJAnI ke tIna bhedoM kI taraha asaMyata ke bhI tIna bheda hai-eka anAdi aparyavasita asaMyata, anAdi saparyavasita asaMyata, aura tIsarA sAdi saparyavasita inameM jo asaMyata anAdi aparyavasita hai vaha to kabhI bhI saMyama ko nahIM pAtA hai aura na pAvegA anAdi saparyavasita asaMyata jIva saMyama ko kabhI na kabhI pAletA hai aura prApta kiye gaye saMyama se hI vaha siddhi mA prazna uttaramA prabhuzrI cha gautama ! 'jahaNNaM ekkaM samayaM dhanyathI ekasamaya paryanta saMtapaNAthI rahe che, kemake sarvavirati pariNAmanI pachInA samayamA parnu bha2 27 naya che. ane, 'ukkoseNaM desUNA putrolI utkRSTathI te kaMIka ochA pUrva koTi paryantara rahe che. kaMIka ochA ema eTalA mATe kahyuM che ke-sarva virati ATha varSa pachI ja dhAraNa karavAmAM Ave che. tathA videha kSetramAM atyAre paNa utkRSTathI pUrvakeTinuM AyuSya che. 'mana tyA sarvavitinI mArAdhanA mAraNa paryanta 42 cha, 'asaMjayA jahA annANI' majJAniyonA na leho pramANe asatAnA patraNa ho cha. eka anAdi aparyAvasita asaMyata, bIjA anAdi saparyAvasita asaMta, ane trIjI sAdisaparyasita asaMyata emAM je asaMyata anAdi aparyavasita che, te te koI paNa samaye saMtapaNuM meLavI zakatA nathI. ane bhaviSyamAM paNa meLavI zakaze nahIM. anAdi saparyavasita asaMyata chava saMyamapaNAne
Page #1469
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturviSyanirUpaNam 1445 jaghanyenAntamuhartam tAvatA kAlena kasyA'pi saMyatakhalAbhAt utkarpaNAnanta kAlam anantA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetratazcA'pApudagalaparAvarta dezonam / 'saMjayAsaMjae jahanneNaM aMtomuhutta-ukoseNaM dekhaNA pundhoDI' saMyatAsaMyato gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam, saMyatA saMyatattra pratipatteH bhagabahulatayA jaghanyenApi etAvanmAtrAmANatyAt, utkarpaNa dezonA pUrvakoTi:-bAlakAle tad bhAvAt / 'no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjae sAIe apajjavako prApta karane vAlA hotA hai| lAdi lapavalita jo alaMrata jIva hai vaha yA sarvavirati se bhraSTa huA hotA hai yA dezavirati le bhraSTa huA hotA hai aisA vaha asaMyata avasthA meM jaghanya eka antarmuharta taka rahatA hai isake bAda vaha koI na koI saMyamabhAva ko prApta kara letA hai kyoMki 'tiNhaM sahassapahuttaM' aisA Agama kA vacana hai tathA utkRSTa se yaha isa avasthA meM anantakAla taka rahatA hai isa anantakAla meM ananta utsapiNiyAM aura ananta avalapiNiyAM samApta ho jAtI hai / kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta rUpa kAla samApta ho jAtA hai| 'saMjayAsaMjae jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM desUNA pucakoDI' saMyatAsaMyata jaghanya se eka antarmahUrta saMyatAsaMyatarUpa meM rahatA hai aura utkRSTa se kucha kama eka pUrvakoTi taka saMyatAsaMyatarUpa se rahatA hai kyoMki rAla kAla meM isakA sadbhAva nahIM hotA hai| 'no saMjaya no asaMjaya no saMjayA keIpaNa samaye pAmI jAya che. ane prApta karela saMyamathI ja te siddhine prApta karI levAvALA hoya che. sAdisaparyavasita je asaMyata jIva che. te kadAca sarvaviratithI bhraSTa thayela hoya che, athavA dezaviratithI bhraSTa thayela hoya che. evAne asaMyata avasthAmAM jaghanyathI eka aMtarmuhUta paryanta rahe che ane te pachI te ana sayama mApane pAsa rITa che. bha-'tiNDaM sahassa puhutta' se pramANe mAgama kyana cha. tathA TathI te 2mA mavasthAmA anaMta kALa paryanta rahe che. A anaMta kALamAM anaMta utsapiNiyo ane anaMta avasapiNi samApta thaI jAya che. kSetranI apekSAthI kaMIka ochA ma pugala parAvata 354||nn samAsa tha naya che. 'saMjacAsaMjae jahaNgeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM desUNA puvvakoDI' yatAsayata dhanyathI ge mata. hUrta paryanta saMyatAsaMtapaNAthI rahe che. ane utkRSTathI kaMIka ochA eka pUrvakeTi paryanta saMyatAsaMtapaNAthI rahe che. kemake-bAtha kALamAM tabhane sayatAsayatAnA sada sApaDAta nathI. 'no saMjaya no asaMjaya
Page #1470
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra sie' no saMyata- no asaMyata no saMyatAsaMyataH sAdiko'paryavasita eva tritaya pratiSedhavartI siddhH| 'saMjayassa-saMjayAsaMjayassa dohavi aMtaraM jahanneNaM 'aMtomuhuttaM' dvayorapi saMyatasya saMyatA'saMyatasya cAntarmuhartamantaraM jaghanyena 'uvakoseNaM avaDU poggalapariya desUrNa' utkarpaNa anantaM kAlaM anantA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetratazca apArddhapudgalaparAvarta dezonam, 'asaMjayassa Adi duve Natthi aMtaraM' asaMyatasya Adya dvayornAstyantaram anAdhaparyavasitasyA'nAdi saparyavasitasya ca tayo yathAkramaM paryavasitatvaM pratipAtA'bhAvAt / saMjayae sAdIe apajjavasie' jo no saMyata no asaMyata no saMyatA. saMyatarUpa siddha jIva haiM ve sAdi aparyavalita hote haiN| __ antara kathana-'saMjayassa saMjayAsaMjayassa doNha vi aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM' saMyata kA aura saMyatAsaMyata kA antara jaghanya se eka antarmuhata kA hai itane kAla kI samApti ke bAda punaH saMyata yA saMyatAsaMyata kA lAbha ho jAtA hai tathA utkRSTa se antara ananta kAla taka kA hai isameM ananta utsapiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM aura kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / itane kAla ke bAda pUrva meM avApta saMyama vAle ,jIva ko punaH niyama se saMyama kA lAbha ho jAtA hai| 'asaMjayassa Adi duve Natthi aMtaraM' anAdi aparyavasita asaMyata ke aura anAdi saparyavasita asaMyata ke antara nahIM hotA hai kyoMki prathamavikalpa kA asaMyata aparthavasita hai tathA dvitIya prakAra no saMjayAsaMjae sAdIe apajjavAsie 2 nA sayata nA masayata sayatA saMtarUpa siddha jIva che teo sAdi aparyavasita hoya che. aMtara dvAranuM kathana ___ 'saMjayassa saMjayAsaMjayassa doNha vi aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhutta' saMyatanuM ane saMyatAsaMyatanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che. eTale kALa samApta thayA pachI pharIthI saMyata athavA saMyatAsaMtapaNA no lAbha thAya che. tathA utkRSTathI anaMtakALa paryatanuM aMtara heya che. emAM anaMta utsarpiNI ane anaMta avasarpiNI samApta thaI jAya che. ane kSetranI apekSAthI kaMIka e che ardhapudgala parAvatakALa samApta thaI jAya che. eTalA kALa pachI pahelAM prApta karela saMyamavALA jIvane pharIthI niyamayI saMyama na alR laya che. 'asaMjayassa Adi duve Natthi aMtaraM' anAdi aparyavasita asaMyatane ane anAdi saparya vasita asaMyatane aMtara
Page #1471
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1447 'sAIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM eka samayaM-ukkoseNaM deraNA pubdhakoDI' sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenaikaM samayam, utkarpaNa dezonA pUrvakoTiH asaMyatatva vyavadhAyakasya saMyatakAlasyotkarpata etAvatkAlapramANatvAt / 'cautthassa Natthi aMtaraM' tritayapratipedhavartinaH siddhasya sAdyaparyavasitasya caturthakasya nAstyantaram aparyavasitatayA sadA tadbhAvA'parityAgAt / 'appAbahu0' epAmalpavahutve 'savatthovA saMjayA' sarvastokAH saMyatAH saMkhyeyakoTIkoTIpramANatvAt / 'saMjayA saMjayA asaMkhejjazuNA' ebhyaH saMyatAsaMyatA asaMkhyeyaguNAH asaMkhyeyAnAM tirazvAM dezavirati bhAvAt / 'no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA ke asaMyata ko jo saMyama prApta ho jAtA hai usakA pratipAta nahIM hotA hai / tathA-jo sAdi saparyavasita asaMyata hai usakA antara jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se dezIna pUrvakoTi kA antara hai / kyoMki asaMyata kA vyavadhAyaka jo saMyata kAla hai usakA athavA saMyatAsaMyata kAla kA pramANa utkRSTa se itanA hI kahA gayA hai| 'cautthassa Natthi aMtaraM' tritaya pratiSedhavartI siddha ke sAdi saparyavasita hone se antara nahIM hotA hai| kyoMki aparyavasita hone ke kAraNa unake usa bhAva kA bhI parityAga nahIM ho sakatA hai| 'appA bahu0' inake alpabahutva kA vicAra isa isa prakAra hai'savvatthovA saMjayA' sayaMta jIva saba se kama haiM-kyoMki inakA pramANa saMkhyAta koTI koTI kA kahA gayA hai 'saMjayAsaMjayA asaMkhejaguNA, no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA aNataguNA' inakI apekSA saMyatA hetuM nathI. kemake pahelA vikalpavALA asaMyata aparyAvasita che. tathA bIjA prakAra nA asaMyate ne je saMyama prApta thaI jAya che. tene pratipAta thata nathI. tathA je sAdi saparyavasita asayata che, tenuM aMtara jaghanyathI eka samayanuM che. ane utkRSTathI dezanA pUrvakeTinuM aMtara che. kemake-asaMtenA vyavadhAnavALe je saMyata kALa che tenuM athavA saMyatAsaMyatakALanuM pramANa Sevenii medu / vAmAM mAvesa cha. 'cautthassa natthi aMtaraM' ra 12 thI pratiSedhavALA siddhane teo sAdi saparyavasita hevAthI aMtara hotuM nathI. kemake aparyavasita hevAthI tenAthI e bhavane kaI paNa samaye tyAga thaI zazto nathI. appAvahu tamanA 2565 papaNAnI viyA2 mA prabhArI cha'savvatthovA saMjayA' saMyatapa sauthI mAchA cha. bhale tenu prabhAra sadhyAta Ti TInu vAmAM mAvesa che. 'rAjayAsaMjayA asaMkhejjaguNA' no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA aNaMtaguNo' tenA 42tA saMyatA sayata
Page #1472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1448 jIvAmigamasUtra aNaMtaguNA' saMyatA'pekSayA tritaya pratipedhavartinaH siddhA ananta guNAdhikA bhavanti siddhAnAmanantatvAt 'asaMjayA anaMtaguNA' asaMyatA anantaguNAH pUrvA'pekSayA siddhebhyo vanaspatInAmAnantyAt / upasaMhAramAha-'se ttaM caunvihA savva jIvA praznattA' itthaM ta ete varNitAzcaturvidhAH sarvajIvAH iti ||suu0 147 // - paJcavidhAna samprati jIvAnAhamUlam-tasya paM je te evamAsu paMcavihA savvajIvA te eva mAhaMtu taM jahA kohakasAI mANakalAI mAyAkasAI lobhakasAI akasAI / kohakasAI mANakasAI mAyAkasAINaM jahanneNaM aMto muhuttaM ukoseNaM aMto muhuttaM lobhakasAissa jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM aMto muhattaM akasAI duvihe jahA hedA / kohakasAI mANakasAI mAyAkalAINaM aMtaraM jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNa aMto muhuttaM akasAI tahA jahA heTA appAbahu0akasAINo samvatthovA mANakasaI tahA aNaMtaguNA kohe mAyAlohe visesAhiyA muNeyabyA ahavA paMcavihA satrajIvA pannattA taM jahA giyA tirikkhajoNiyA saMyata jIva asaMkhyAguNe adhika haiM kyoMki asaMkhyAta tiryaJcoM ko deza virati kA sadbhAva ho sakatA hai| tathA jo tritaya pratiSedhavartI jIva haiM ve siddhoM ko anantaguNA kahA gayA hone se anantaguNeM haiN| inakI apekSA asaMyata jIva anantaguNeM haiM kyoMki siddhoM kI apekSA vanaspatikAyika jIva ananta hote haiM / 'settaM caucihA savva jIvA pannattA' isa prakAra kA yaha spaSTIkaraNa cAra prakAra kI jIvoM kI mAnyatA ke sambandha meM kiyA gayA hai| // 147 // asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake asaMkhyAta tiryaMne deza virati ne sad. bhAva thaI jAya che. tathA je traNa prakAranA pratiSedhavALA jIva che, evA siddhone anaMtagaNuM kahevAmAM Avela hovAthI. anaMtagaNu che. tenA karatAM asayajIva anaMta gaNu che. kemake -siddhonA karatAM vanaspatikAyika jIva anaMta hAya che. 'settaM cauvyihA sabajIvA paNNattA' mA pramANenu m| spaSTI329 cAra prakAranA jIvanI mAnyatAnA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. 14chA
Page #1473
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.148 jIvAnAM paJcavidhatvanirUpaNam 1449 maNustA devA siddhA saMciTaNAMtarANi jahA hevA bhnniyaanni| appAbahu0thovA maNussA NeraiyA asaMkhejjaguNA devA asaMkhejjaguNA siddhA aNaMtaguNA tiriyA aNataguNA / settaM travihA savvajIvA pannattA // 148 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavantaH paMcavidhA- sarvajIvAH prajJaptAsta evamutavantaH tadyathA-krodhakapAyiNo-mAnakapAyiNo-mAyAkapAyiNo-lokapAyiNo'kapAyiNaH / krodhakapAyI-mAnakapAyI-mAyAkaSAyI khalu jaghanyenAntamuhUrtamutkarSeNAntarmuhUrtam, lobhakapAyiNo jaghanyenaikaM samayamutkarpaNAntarmuhUrtam, akapAyI dvividho yathA'dhastAt / krodhakapAyi-mAnakapAyi-mAyAkapAyiNAmantaraM jaghanyenaikaM samayam-utkarpaNAntarmuhUrtam, lobhakapAyiNo'ntaraM jaghanye'nAntarmuhUrtam utkarSeNAntarmuhUrttam, akapAyI tathA yathA'dhastAt alpavahusam0 akapAyiNaH sarvastokAH, mAnakaSAyiNastathA'nantaguNAH, krodhamAyA-lomA vizeSAdhikA jnyaatvyaaH| athavA -paMcavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-nairayikAH tiryagyonikAH manuSyAH devAH siddhAH saMciTaNAntare yathA'dhastAdbhaNite / alpabahulam stokA manuSyAH nairayikA asaMkhyeyaguNAH devA asaMkhyeyaguNAH siddhA anantaguNAH tiryaJco'na. ntaguNAH ta ete paMcavidhAH sarvajIvAH prajJatAH // 0 148 // TIkA-'tattha NaM je te evAmAhaMsu tatra khalu jIvabhede ye te pUrvAcAryAH eva muktavantaH 'paMcavihA sabbajIvA pannattA' paJcavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH 'te evamAiMsu' te evametadabhiprAyakaMvaca uktavantaH-'taM jahA'-kohakasAI-mANakapAI-mAyAkasAI pAMca prakAra ke jIvoM kA pratipAdana'tatthaNaM je te evamohaMsu paMcavihA savvajIvA pannattA' ityaadi| TIkArtha-gautama se ava prabhu aisA kaha rahe haiM-ki he gautama ! kisI bhapekSA aisA kahate haiM ki saba jIva pAMca prakAra ke haiM-unakA isa viSaya meM aisA spaSTIkaraNahaiM-'taM jahA-jaise-'kohakasAI, mANakasAI pAMca prakAranA jInuM pratipAdana 'tattha NaM je te evamAhaMsu paMcavihA savvajIvA paNNattA' yA TIkAI-gautamasvAmIne prabhuzrIe evuM kahyuM ke he gautama ! kaI apekSAthI evuM kahe che. ke-badhA ja pAMca prakAranA che. teo A saMbaMdhabhii mApramANe 254295 42 che. 'taM jahA' bhiDe- 'kohakasAI mANa- jI0 182
Page #1474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1450 jIvAbhigamasUtra -lobhakasAI-akasAI' tadyathA-krodhakapAyI-mAnakapAyI-mAyAkapAyI-lobhakapAyI-akapAyI, tatra-kapaH saMsArastasyA''yaH kapAyaH krodhAdayaH krodhAdayaH kapAyAH santi yeSAnte krodhAdi kapAyiNo jJeyAH / eSAM kAyasthiti darzayitumAha'kohakasAI' ityAdi, he bhadanta ! krodhakapAyi prabhRtayaH krodhAdi kapAyitvarUpeNa kiyantaM kAlaM yAvadbhavati ? bhagavAnAha-gautama ! 'kohakasAI mANakasAI mAyAphasAI NaM jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM aMtomuhutta' krodhakapAyi-mAnakapAyi-mAyAkapAyiNaH khalu jaghanyenAntamuhUrtamutkarpaNAntarmuhUrtam / 'lomakasAissa mAyAkasAI lobhakasAI akasAI krodhakaSAyI, mAnakapAyI, mAyAkaSAyI, lobhakaSAI aura akaSAyI ina pAMca prakAra ke jIvoM meM hI samasta saMsArI jIvoM kA aura asaMsArI jIvoM kA samAveza ho jAtA hai / krodhakaSAya jinake haiM ye krodhakaSAyI haiM isI taraha se mAna Adi kaSAyoM vAle jIva mAnakaSAyI Adi haiN| aura jo krodhAdi kaSAyoM ke sadbhAva se rahita hai ve akaSAyI jIva haiM / 'kohakasAI0' he bhadanta ! krodhakaSAyI prabhRti jIva krodhakaSAyI Adi rUpa se kitane kAla taka rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! 'kohakasAI mANakasAI, mAyAkasAINaM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMto' krodhakaSAyI, mAnakaSAyI evaM mAyAkaSAyI jIva krodhAdi kaSAya yukta rUpa se kama se kama eka antarmuharta taka aura utkRSTa se bhI eka antarmuharta taka rahate haiM kyoMki 'krodhAdhupayoga kAlo'ntakasAI, mAyAkasAI, lobhakasAI, akasAI' dha SAyI, bhAnapAyI, bhaayaakaSAyI; lekaSAyI, ane akavAyI, A pAMca prakAranA jIvamAMja badhAja saMsArIjI ne samAveza thaI jAya che. jemane krodha kaSAya hoya teo krodha kaSAyI che. e ja pramANe mAnakaSAya vigere kaSAvALA jIva mAnakaSAyI vigere prakArathI samajavA ane je krodha vigere kaSAyathI rahita che. teo akaSAyo 71 vAya che. 'kohakasAI0', bhagavan ! SAyI vigaire vodhkaSAyI vigere rUpe keTalA kALa paryanta rahI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha - gautama ! 'kohakasAI, mANakasAI, mAyAkasAINaM jahaNNeNaM aMto muhutta ukkoseNaM aMtomuhutta' adhapAyI, bhAnapAyI, mane bhAyA 4SAyI va krodha vigere kaSAya yukta paNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta bhane STayA 55 me matabhuta sudhI rahe cha, bho-'krodhAdyupa
Page #1475
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.148 jIvAnAM paJcavidhatvanirUpaNam 1451 jahanneNaM eka sayayaM' lobhApAyI jaghanyenakaM samayam-sa copazamazreNeH pratipatan lobhakapAyodaya prathamasamayAnantaraM mRtaH pratipattavyaH, maraNasamaye kasyApi krodhAyudayasaMbhavAt krameNa pratipatanaM hi mAraNA'bhAve-na tu maraNe'pIti / 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM' utkaNAntarmuhUrta kAyasthitiH / akapAyI bhadanta ! akapAyoti kAlataH kiyaciram ? gautama ! 'akasAI duvihe jahA hehA' akapAyI dvividhaH sAyaparyavasitaH kevalI 1 sAdi saparyavasita upazAntakapAyaH 2 sa ca jaghanyenaikaM samayam dvitIye samaye maraNataH krodhAdhudayena sakapAyatvaprApteH utkarpato'muharttam' aisA siddhAnta kA vacana hai| 'lobhakasAissa jaha0 eka sama0 ukkoseNaM aMtomu0' lokapoyI lobhakaSAyI rUpa se kama se kama eka lamaya taka aura adhika se adhika eka antarmuhUrta taka hotA hai| aisA vaha jIva upazamaNi se gira kara lobha kaSAya ke udaya ke prathama samaya ke anantara bharane para hotA hai| kyoMki maraNa ke samaya meM kisI 2 jIca ko krodhAdi kaSAyoM kA udaya ho jAtA hai| maraNa ke abhAva meM krama 2 se patana hotA hai| marane para krama 2 se patana nahIM hotA hai 'akasAI tahA jahA hehA' akaSAyI jIva do prakAra ke hote haiM jaise-eka sAdi aparyavalita kevalI aura dUsare sAdi saparyavasita upazAnta kaSAya vAle jIva hai yaha dvitIya vikalpa bAlA jIva jaghanya se eka samaya taka akaSAyI rahatA hai kyoMki dvitIya samaya meM vaha maraNa hone se krodhAdi kaSAya kA usake udya ho jAtA hai isase vaha sakaSAyI ho jAtA hai / tathA utkRSTa eka antarmuharta taka yogakAlo'ntamuhUrtam' mA prabhArI siddhAMtanu kyana hai. lobhakasAisa jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtohuttan' sosAyI samAyApAthI ochAmAM ochA eka samaya paryanta ane vadhAremAM vadhAre eka aMta. harta paryanta rahe che. e te jIva upazama zreNIthI patita thaIne bhakaSAyanA udayanA pahelA samaya pachI maraNa thAya che. kemake maraNanA samaye kaI kaI jIvane koi vigere kapAyane udaya thaI jAya che. maraNanA abhAvamAM kama kramathI patana thAya che. maryA pachI krama kramathI patana thatu nathI. 'akasAI tahA jahA heTA' mAthI 1 meghAnA DAya che. bho -eka sAdi aparyavasita kevalI ane bIjA sAdi saparyavasita upazAMta kArya vALA jIva che. A bIjA prakAranA vikalpa vALA jIva jaghanyathI eka samaya paryata akaSAyI rahe che.. pachI ja samayamAM tenuM maraNa thavAthI koi vigere kapAyane tene uda, che. tethI e sAyI thaI
Page #1476
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra ntarmuhUrtas upazAntamohaguNasthAnakakAlasyaitAvatkAlapramANatvAt ityeke, anye tu-jaghanyato'pi antarmuhUrtam, na lobhopazamapravRttasyA'ntarmuhartAdayo maraNamiti ghRddhivaadaat| ___athaipAmantaram-'kohakasAI' ityAdi krodhAdi kapAyiNo bhadanta ? kiyaciraM kAlataH ? gautama ! 'kohakasAI-mANakasAI mAyAkasAI NaM aMtaraM jahanneNaM ega samayaM' krodhakapAyi-mAnakapAyi mAyAkapAyiNAmantaraM jayanyanakaM samayatadupazamasamayAnantaraM maraNe bhUyaH kasyApi krodhAdhudayAt / 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM utkarpato'ntarmuhUrtam / 'lobhakasAissa jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM aMtomutta jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrta lobhakapAyiNaH, navaraM jaghanyata utkRSTaM vRhattaram / / akaSAyI rahatA hai kyoMki upazAntamoha guNasthAna kA kAla utkRSTa se itanA hI kahA gayA hai| inakA antara kathana-'kohakasAyI, mANakasAI, mAyokasAirNa aMtaraM jaha0 ekkaM sayayaM ukkoseNaM aMtomu0' he bhadanta ! krodhakaSAya vAle kA antara kitanA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! krodhakaSAya vAle kA antara jaghanya se to eka samaya kA hotA hai aura utkRSTa se antara eka antarmuhUrta kA hotA hai isI taraha kA antara mAna aura mAyAkaSAya vAloM kA bhI jaghanya aura utkRSTa se hotA hai aisA jAnanA cAhiye 'lobhakasAissa aMtaraM jaha aMtosukuttaM ukoseNaM aMtomu0' lobhakaSAya vAle kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se bhI vaha eka antarmuhUrta kA hotA hai jaghanya ke antarmuhUrta se utkRSTa kA antarmuhUrta baDA hai jAya che. tathA utkRSaTathI eka aMtargata paryanta akaSAyI rahe che. kemake upazAMta guNasthAnanakALa utkRSTathI eTale ja kahevAmAM Avela che. aMtara dvAranuM kathana 'koha kasAI mANakasAI, mAyAkasAINa, aMtaraM jahaNNeNaM eka samaya ukkoseNaM atomuhuttaM' 3 lAvan ! odha pAyavANAnumata2 DAya cha ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama krodhakaSAyavALAonuM aMtara jaghanyathI te eka samayanuM hoya che. ane utkRSTathI eka aMtamuhUrtanuM aMtara hoya che, Aja pramANenuM aMtara mAna, mAyA vigere kaSAyo pANAmAnu pa dhanya bhane utkRSTathI thAya che. tebha samA. 'lohakasAissa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM unakoseNaM aMtomuhutta' sola pAyavANA nuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM hoya che, ane utkRSTathI paNa te ekaja aMtamuhUrtanuM heya che. jaghanyanA aMtarmuhUrta karatAM utkRSTanuM aMta
Page #1477
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyautikA TIkA pra.10 sU.148 jIvAnAM paJcavidhatvanirUpaNam 1453 'akasAiNo tahA jahA heTA' yathA'dhastathA'kapAyI sAdhaparyavasthitaH sAdisaparyavasitazca dvidhA jJeyaH, aparyavasitatvAtprathamasya sAdhaparyavasitasya nAstyantaram sAdi saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam tAvatAkAlena bhUyaH zreNIlAbhAta, utkapato'nantaM kAlamanantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetratazcA'pArgha dazonaM pudgalaparAvartam bhUyo'pyetAvatA kAlenA'nubhUtapUrvasya akapAyitvasyA'kapAyitvabhAvAt / 'appAbahuyaM0' alpabahutvam katarekatarepAmepAmalpA vA0 bhagavAnAhagautama ! 'akasAiNo savvatthovA' sarvastokA akapAyiNaH siddhAH siddhAnAmevAkapAyitvAt, 'mANakasAI tahA aNaMtaguNA' tebhyo mAnakapAyiNo'nanta'akasAiNo tahA jahA heTThA' akaSAyI jIva do prakAra ke hote haiM eka sAdi aparyavasita aura dUsare sAdi saparyavasita inameM jo sAdi apayavasita akaSAyI jIva haiM unake antara hotA nahIM hai aura jo sAdi saparyavasita akaSAyI jIva haiM unake antara hotA hai aura vaha jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa se ananta kAlakA hotA hai / isa meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai / tathA kSetra kI apekSA ardhapudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / isake bAda vaha niyama se akaSAyI avasthA vAlA bana jAtA hai / ___ 'appA bahuyaM inake alpabahutva kA vicAra-isa prakAra se hai'akasAINo samvatthovA' akaSAyI jIva saba se kama haiN| kyoMki akaSAyI siddha jIva hote haiM aura ve saba se kama haiM / 'nANakasAiNo tahA arNataguNA' inakI apekSA mAnakaSAyI anantaguNe adhika haiN| bhuta moTu DAya che. 'akasAiNo tahA jahA heTThA' mAyI 01 prAra nA hoya che. eka sAdi aparyavasita ane bIjA sAdi saparyavasita temAM je sAdi aparyavasita akaSAyI jIva che. temane aMtara hetuM nathI. ane je sAdi saparyavasita akaSAyI jIva che. temanuM aMtara hoya che, ane te jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM ane utkRSTathI anaMta kALanuM hoya che. temAM anaMta utsarpiNI ane anaMta avasarpiNI samApta thaI jAya che. te tathA kSetranI apekSAthI ardhapudgala parAvartakALa samApta thaI jAya che. te pachI te niyamathI 254pAyI avasthA pANI manI laya che. 'appA bahuyaM tamanA mAtamatvanu 4thana mA prabhArI cha. 'akasAyiNo sabbayovA 254pAyI jIva sauthI ochA che. kemake-akavAyI siddha jIva hoya che. ane teo sauthI sauch| che. mANakasAiNo tahA aNataguNo' tenA 52tAM mAnA janana gaNuM vadhAre hoya che. kemake-nigada jI siddho karatAM paNa anaMtagaNu che.
Page #1478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5454 jIvAbhigamasUtra guNAdhikAH, nigodAnAM siddhebhyo'nantaguNatvAt 'kohe mAyA lobhe visesAhiyA muNeyavyA' krodha-mAyA-lobhAvizepAdhikA jJAtavyAH, mAnataH krodhakapAyiNo vizeSAdhikAH cirasthAyitvAt krodhakapAyodayasya / ebhyo mAyA0 ebhyo lobhakapAyiNo vizeSAdhikAH mAyA-lobhodayayozciraMtamakAlAvasthAyitvAt / 'ahavA paMcavihA savyajIvA pannattA-taM jahA-NeraiyA-tirikkhajoNiyAmaNussA-devA-siddhA' athavA-nairayikatiryayonika-manuSya-deva-siddhabhedaiH paJcadhAH sarvajIvAH athaipA kAyasthiti:-'saMciTThaNAMtarANi jaha heTA bhaNiyANi' saMciTThaNA'ntare yathA'dhastAdbhaNite kAyasthitirantaraM ca nairayikAdi sidA'ntAnAM yathA pUrvantathA'trApi vistarabhayAnAtrA'vakAzaH / 'appAbahu' eSAM kyoMki nigoda jIva siddhoM se bhI anantaguNeM haiN| 'kohe mAyA lobhe visesamAhiyA muNeyavvA' inakI apekSA krodhakaSAya vAle vizeSAdhika haiM / kyoMki krodhakaSAya kA udaya cirakAla taka avasthAyI hotA hai inakI apekSA mAyAkaSAya vAle vizeSAdhika haiM inakI apekSA lobha kaSAya vAle vizeSAdhika hai / kyoMki ina donoM kaSAyoM kA bhI udaya cirakAla taka avasthAyI rahatA hai / 'ahavA paMcavihA savva jIvA pannattA' athavA isa rIti se bhI samasta jIva pAMca prakAra ke kahe gaye haiM-jaise 'NeraDyA, tirikkhajoNiyA, maNussA devA siddhA' nairayika, tiryagyonika, manuSya deva aura siddha inakI kAyasthiti aura antara vicAra "saMciTThaNAMtarANi jaha hehA bhaNiyANi' isa kathana ke anusAra jaisA pahile kahA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye vistAra ho jAne ke bhaya se hama use yahAM nahIM likhate haiN| 'kohe mAyA lobhe visesamAhiyA muNeyavvA' tenA 42di apavAya vA vize. SAdhika che. kemake-krodhakaSAyano udaya lAMbAkALa paryanta rahevAvALo hoya che. tenA karatAM mAyAkaSAyavALA vizeSAdhika che. tenA karatAM lAbhakaSAyavALA vizeSAdhika che. kemake A banne kaSAne udaya paNa lAMbA samaya paryanta rahevAvALo DAya che. 'ahavA paciMdiyA savvajIvA paNNattA' athavA 2 rIta para sapA pAMya 42 // vAmAM mAvA che. rama -'NeraiyA, tirikkhajoNiyA, maNussA devA siddhA' nai2yi4, tiya-yoni, manuSya, hera mana siddha. temanI kAyasthiti ane aMtaranuM kathana'sNcittnnaaNtraanni jaha heDhA bhaNiyANi' mA 4thana pramANe paDasA re pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANe ahIMyAM paNa hI levuM joIe. graMthane vistAra thavAnA bhayathI tene pharIthI ahIyAM kahela nathI.
Page #1479
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM paividhatvanirUpaNam katarebhyaH katarelpA vA0 bhagavAnAha-gautama ! 'thovA maNussA' stokA manuSyAH anyebhyo'lpatvAt / 'nerajhyA asaMkhejjaguNAH 'devA asaMkhejaguNA' tebhyo devA asaMkhyeyaguNAH' 'siddhA aNaMtaguNA' devA'pekSayA siddhA anantaguNA' ebhyastiyaMgyonikA anntgunnaaH| upasaMhAramAha-se taM paMcavihA sacajIvA pannattA' ta ete paMcavighA sarvajIvAH prajJaptAH prathitAH-iti ||suu0 148 // atha pavidhatvameSAM pratipAdayati mUlam-tattha je te evamAsu chavihA savvajIvA pannattA te evamahaMsu-taM jahA AmiNiboDiyaNANI suyaNANI ohiNANI maNapajavaNANI kevalanANI annANI / AbhiNibohiyanANINa bhNte| AbhiNibohiyanANitti kAlao kevaccira hoi ? goyamA ! jahannebhaM aMtomuhattaM ukkoseNa chAvaTri sAgarovamAI sAiregAiM evaM suyanANI vi' ohinANI NaM bhaMte ! jahanneNa ekkaM samayaM chAvaTaii sAgarovamAiM sAi inake alpabahutva kA vicAra-isa prakAra se hai-'yovA maNussA' he gautama ! -inameM sabase kama manuSya haiM / 'neraDyA' 'asaMkhejjaguNA' nairayika jova asaMkhyAtaguNe adhika haiM 'devA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA deva asaMkhyAtaguNeM haiM / aura inakI apekSA 'siddhA aNataguNA' siddha anantaguNeM adhika haiM 'tiriyA aNaMtaguNA' inakI apekSA tiryagyonika anantaguNe adhika haiM 'settaM paMcavihA saca jIvA paNNattA' isa prakAra kA yaha spaSTIkaraNa samasta jIvoM-saMsArI jIvoM aura mukta jIvoM ke sambandha meM haiM // 148 // a5hatvanuM kathana- 'thovA maNussA' he gautama! tesomA sothI mech| manuSya , 'neraiyA asaMkhejajjaguNA' nayi471 asabhyAtA padhAre the, 'devA asakhejjaguNA tenA 42di / maNyAtama cha. mane tenA 42di paY 'siddhA aNaMtaguNA' siddho mana padhAre cha. 'tiriyA aNataguNA' tenA 42i tiya-yoni sanatA pAdhAre che. 'se tta paMcavihA savva jIvA paNNattA' mA prabhArInu A spaSTIkaraNa samasta cha-saMsArI che ane mukta jenA saMbaMdhamAM kahela che. sU. 148 che
Page #1480
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 1456 jIvAbhigamasUtra regAiM maNapajavaNANINaM bhaMte ! jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM dekhUNA putvakoDI kevalanANINaM bhaMte ! sAIe apajavalie annANiNo tivihA pannatA taM jahA aNAie vA apanacalie aNAie va sapajavalie sAie vA sapajja vasie tattha sAie sapajjavalie jahanneNaM aMtomuhattaM ukko. seNaM agaMtaM kAlaM avaDU poggalapariyaTuM deNaM / aMtaraM AbhigiyohiyanANista jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM avaDDhaM poggalapariyaTuM desUNaM evaM suyanANissa aMtaraM maNapajavaNANista aMtaraM, kevalanaNiNo natthi aMtaraM annANista sAisapajavasiyasta jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvaTaii sAgarovamAiM sAiregAiM / appAbahu0 savvatthovA maNapajavanAgI ohinANI asaMkhejjaguNA AbhiNibohiyanANI suyanANI visesAhiyA' saTANe do vi tullA kevala nANI anaMtaguNA annANI annNtgunnaa| ahavA chabbihA savvajIvA pannattA taM jahA egidiyA beiMdiyA teiMdiyA cauridiyA paMciMdiyA aNidiyA / saMciTaNAMtarA jahA heTA appAbahu0 samvatthovA paMciMdiyA cauridiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA beiMdiyA visesAhiyA egidiyA aNaMtaguNA aNidiyA aNaMtaguNA / ahA chabihA savvajIvA pannattA taM jahA orAliyatarIrI veuvviyasarIrI AhAragasarIrI teyagasarIrI kamma galarIrI alarIrI / orAliyasarIrINaM bhaMte ! kAlao keva. ciraM hoi ? jahaNNeNaM khuDDAgaM avaggahaNaM dusama UNaM ukkoseNaM akhaMkhejja kAlaM jAva aMgulasla asaMkhejjaimAgaM veuvviyasarIrI jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarokmAiM aMto
Page #1481
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM paividhatvanirUpaNam 1457 muhattamabhahiyAiM AhAragasarIrI jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM aMtomuhattaM teyagalarIrI duvihe-aNAIevA apajjavalie aNAIevA sapajjavasie evaM kammagasarIrI vi' asarIrI sAIe apajjavasie / aMtaraM orAliyasarIrassa jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarojamAiM aMtomuttamabhahiyAiM veubviyasarIrasta jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM aNaMtaM kAlaM vnnssikaalo| AhAragasla sarIrasta jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNataM kAlaM jAva avaDDhaM poggalapariyaTuM desUNaM 'teyagakammagasarIrassa ya duNha viNasthi aMtaraM / appAbahu0 savvatthovA AhAragasarIrI veudhviyalarIrI asaMkhejjaguNA orAliyasarIrI asaMkhejjaguNA asarIrI aNaMtaguNA teyagakammagasarIrI do vitullA annNtgunnaa| se chavihA savvajIvA pannattA ||suu0 149 // chAyA-tatra ye te evamuktavantaH paDUvidhAH sarvajIvAH prajJaptAste evamuktavantaH tadyathA-AbhinivodhikajJAninaH zrutajJAnino'vadhijJAnino-manAparyavajJAninaH kevalajJAnino'jJAniH 6 / AbhinivodhikajJAnI khalu bhadanta ! AbhinivodhikajJAnI iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarpaNa SaT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi evaM zrutajJAnyapi, avadhijJAnI khala bhadanta ! jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa SaT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, manaHparyaSajJAnI khalu bhadanta !0 jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dezonA pUrvakoTiH, kevalajJAnI khalu bhadanta !0 sAdiko'paryavasitaH, ajJAnI trividhaH prajJaptaH tadyathA-anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH3, tatra sAdikaH saparyavasito jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarpaNAnaMtaM kAlamapAdhaM pudgalaparAvata dezonam / antaramAbhinivodhikajJAnino jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSaNAnantaM kAlamapAdhai pudgalaparAvarta dezonam evaM zrutajJAnino'ntaraM manaHparyavajJAnino'pi kevalajJAnino nA'styantaram ajJAninaH sAdi saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhartamutkaNa paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / alpavahutvam0 sarvastokA manAparyavajJAninaH, avadhijJAnino'saMkhyeyaguNAH AbhinivodhikajJAninaH zrutajJAnino vizeSAdhikAH svasthAne dvAvapi tulyau kevalajJAnino'nantaguNAH ajnyaanino'nntgunnaaH| athavA paividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA ekendriyAH jI0 183
Page #1482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1458 jIvAbhigamasUtre dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH anindriyaaH| saMciTThaNAntare yathA'dhastAm / alpavahutvam0 sarvastokAH paJcandriyAH caturindriyA vizeSAdhikAH trIndriyA vizeSAdhikAH dvIndriyA vizepAdhikAH ekendriyA anantaguNAH anindriyA anantaguNAH athavA-pavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-audArikazarIriNo-vaikriyazarIriNa-AhArakazarIriNaH-taijasazarIriNaH kArmaNazarIriNo'zarIriNaH / audArikazarIrI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? jaghanyena kSullakabhavagrahaNaM dvi samayonamutkarpaNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvadagulasyA'saMkhyeyabhAgam, vaikriyazarIrI jaghanyenaikaM samayam utkarpaNa trayastriMzatsAgaropamANiantarmuhUrtAbhyadhikAni AhArakazarIrI jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSaNAntaryuhUrtam / taijasazarIrI dvividhA-anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdikovA saparyavasitaH 2, evaM kArmaNazarIryapi azarIrI sAdiko'paryavasitaH / antaramaudArikazarIrasya jaghanyenaikaM samayam utkarpaNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhartA'bhyadhikAni, vaikriyazarIrasya jaghanyenAntarmuhUrtam-utkaNA'nantaM kAlaM vanaspatikAlaH, AhArakazarIrasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNAnantaM kAlaM yAvadapArdhaM pudgalaparAvate dezonam taijasazarIrasya kArmaNazarIrasya ca dvayorapi nAstyantaram / alpabahutvam sarvastokA AhAraka zarIriNaH vaikriyazarIriNo'saMkhyeyaguNA audArikazarIriNo'nantaguNA taijasa kAmaNa zarIriNau dvAvapi tulyau anantaguNau / ta ete paDUvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH // 149 // TIkA-'tattha je te evamAsu chabihA satyajIvA pannatA-te evamAsu' tatra jIvAnAM bhedaprastAve, ye te evamuktavantaH paDUvidhAH sarvajIvA sta evamuktavantaH steSAmevaM AzayaH 'taM jahA-AbhiNivohiyanANI-suyanANI-ohinANI-maNapajjavanANI-kevalanANI-aNNANI' tadyathA-AbhinivodhikajJAnI 1 zrutajJAnIra 'tatthaNaM je te evamAhaMsu chavihA savdhajIvA pnnttaa'-ityaadi| TIkArtha-gautama ne prabhu se jaba aisA pUchA ki he bhadanta ! samasta jIva-saMsArI jIva aura asaMsAdI jIva-kitane prakAra ke haiM ? tava prabhu ne kahA he gautama ! samasta jIva koi apekSA se chaha prakAra ke haiM 'ta jahA-jaise 'AbhiNiyohiyanANI suyanANI, ohi 'tatya Na je te evamAsu chavvihA savvajIvA paNNattA' tyAhi. TIkArya-gautama svAmIe prabhuzrIne jyAre evuM pUchayuM ke he bhagavana ! saghaLA jI-saMsArI che ane asaMsArI jIva keTalA prakAranA kahyA che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke he gautama! keI apekSAthI saghaLA jIve che prAranA 43vAmA mAvesa cha. 'taM jahA te mA pramANu cha, 'AbhiNivohiya
Page #1483
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM paividhatvanirUpaNam 1459 avadhijJAnI 3 manaHparyavajJAnI4 kevalajJAnI 5 ajJAnI 6 / athaiSAM kAyasthitiH 'AbhiNiyohiyANI NaM bhaMte ! AsinivohiyanANi tti kAlao kevacciraM hoi ?' AbhinivodhikajJAnI-Abhinidhika iti kAlato bhadanta ! kicciraM khalu0 ? bhagavAnAha-'goyamA !' gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhutta-ukoseNaM chAvaSTiM sAgarovamAiM sAiregAI jaghanyapramANato'ntarmuhUrtam utkRSTataH paT paSTiH sAtireka sAgaropamANi tAni vijayAdi deveSu vAradvayagamanena bhAvanIyAni / 'evaM suyanANI, maNapajavanANI, kevalanANI aNNANI' AbhinivodhikajJAnI zrutajJAnI avadhijJAnI manAparyavajJAnI kevalajJAnI aura ajJAnI inakI kAsthiti kA vicAra 'AbhiNiyohiyanANI NaM bhaMte ! AbhiNibohiyaNANitti kAlao kevacciraM hoI he bhadanta ! abhinibodhikajJAnI Abhinibodhika jJAnIrUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaha0 aMtonuhuttaM ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAI he gautama ! Abhinibodhika jJAnI Abhiniyodhika jJAnirUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama taka rahatA hai / samyaktva kA kAla jaghanya se eka antarjuhUrta kA kahA gayA hai ataH Abhinivodhika jJAnI kA bhI jaghanya se kAyasthiti kA kAla eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai aura kucha adhika 66 sAgaropama kA jo utkRSTa kAla kahA gayA hai vaha vijayAdi vimAnoM meM do bAra galana kara ne se kahA gayA hai / isI nANI suyanANI ohinANI maNapajjavanANI, kevalanANI aNNANI' mAlinimAdhi jJAnI zrutajJAnI, avadhijJAnI, manaH paryAvajJAnI kevaLajJAnI ane ajJAnI, temanI kAyasthitine vicAra'abhinniyohiynaannii NaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANitti kAlao kvacciraM hoI' he bhagavana! AbhinidhijJAnI AbhinibaMdhika jJAnIpaNAthI keTalAkALa paryata 29 cha ? - prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 4 che / 'goyamA ! jahaNaNaM aMto muhutta ukkoseNaM chAvaddhi sAgarovamAI' gautama ! mAlinimAdhijJAnI Aminibedhika jJAnIpaNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryata rahe che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropama paryanta rahe che. samyakatvane kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtane kahevAmAM Avela che tethI ANinidhijJAnIne paNa jaghanyathI kAyasthitine kALa eka aMtamuhUrtane kahevAmAM Avela che. ane kaMIka ke da chAsaTha sAgaropamane je utkRSTa
Page #1484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1460 jIvAbhigamasUtra nANI vi evaM zrutajJAnino'pi-Abhinivodhika zrutajJAnayoH parasparA'vinAbhUtatvAt, 'jattha AbhiNivohiyanANaM tattha suyanANaM, jattha suyanANaM tattha AbhiNivohiyanANaM, do vi eyAI aNNoNNa maNugayAI' yatrA''bhiniyodhikajJAnaM tatra-zrutajJAnaM yatra-zrutajJAnaM tatrA''bhinivodhikajJAnaM dve api ete anyo'nyamanugate iti vacanAt dvayoH sAmyam / 'ohinANI NaM bhaMte !0 avadhijJAnI khala bhadanta ! kAlataH kiyaciram ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM eka samayaM .ukoseNaM chAbahiM sAgarovamAiM sAiregAI jaghanyena nyUnAnnyUnavayaka samayam ekasamayatA ca maraNataH pratipAtena mithyAtvA'vagamanato vA vibhaGgajJAnabhAvataH pratipattavyA, utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, tAnyAbhiprakAra se zrutajJAnI kI bhI kAyasthiti kA kAla itanA hI hotA hai kyoMki ye donoM jJAna paraspara meM avinAbhUta haiM uktaMca 'jattha abhiNibohiyaNANaM tattha suyanANaM jattha suyanANaM, tattha AbhiNiyohiyanANaM, do vi eyAI aNNoNNa maNugayAI 'ohinANI NaM bhaMte " he bhadanta ! avadhijJAnI avadhijJAnIrUpa kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jahanne] ega samayaM ukkoseNaM chAvaDiM sAgarovamAiM sAiregoI' he gautama ! avadhijJAnI avadhijJAnI rUpa se kama se kama eka samaya taka rahatA hai aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama taka rahatA hai jaghanya eka samaya ke bAda niyamataH maraNa ko lekara usakA pratipAta ho jAtA hai aura mithyAtva kI prApti se use vibhaMgajJAna kA sadbhAva A jAtA hai.| tathA utkRSTa jo 66 sAgaropama kahA gayA hai vaha kALa kahevAmAM Avela che. te vijaya vigere vimAnamAM be vAra gamana karavAthI kahevAmAM Avela che. e ja pramANe zrutajJAnInI kAyasthitine kALa paNa eTale ja hoya che. kema ke A bane jJAne paraspara eka sarakhA ja che. kahyuM paNa che ke 'jattha AbhiNibohiya NANaM tattha suyaNANaM jattha suyaNANaM, tattha abhibohiyaNANaM, do vi eyAiM aNNoNNamaNugayAI' ohiNANI Na bhaMte ! 8 lagavan avadhijJAnI avadhijJAnI pAthI rakSA 4 parya-ta cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 41 cha hai jahaNNe NaM egaM samayaM ukoseNaM chAvaDhi sAgarovamAiM sAiregAI gautama ! avadhijJAnI avadhijJAnIpaNAthI ochAmAM ochA eka samayaparyanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropama paryanta rahe che. jaghanya eka samaya pachI niyamataH maraNane laIne tene pratipAta thaI jAya che. ane mithyAtvanI prAptithI tene virbhAgajJAnane sadbhAva AvI jAya che. tathA utkRSTathI 66
Page #1485
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyautikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM pavidhatvanirUpaNam 1461 nivodhikajJAnavadbhAvanIyAni 'maNapajjavanANI NaM bhaMte !' manAparyavajJAnI bhadanta ! kAlataH kiyacciraM khalu gautama ! 'jahanneNaM egaM samaya-ukosaNaM desUNA puvakoDI' jaghanyenaikaM samayam dvitIyasamaye maraNataH pratipAtAta, utkaNa dezonA pUrvakoTiH cAritrakAlasyaitAvanmAtratvAt utkarpato'pi / 'kavalanANI NaM bhaMte !' kevalajJAnI bhadanta ! kiyaciraM kAlato bhavati ? bhagavAnAha gautama ! kevalajJAnI-'sAIe apajjavasie' sAdiko'paryavasitaH, kevalajJAnasya pAtikarma catuSTayAntaM vighAtakAtmakakAraNasamudAyenotpatti bhavati utpannasya tasya punaH vijayAdi vimAnoM meM do bAra janma lene se sadha jAtA hai 'maNapajjavanANI NaM bhaMte ? jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM desUNA pucakoDI' he bhadanta ! manaH paryayajJAnI kA kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! manaH paryaya jJAnI kA kAyasthitikAla jaghanya se eka samaya kA hai kyoMki dvitIya samaya meM maraNa ko lekara isakA pratipAta ho jAtA hai ataH manAparyayajJAna chUTa jAtA hai aura phira yaha mana:paryayajJAnI nahIM rahatA hai| tathA isakI kAyasthiti kA utkRSTa kAla kucha kama pUrvakoTi kA hai| kyoMki cAritra kA kAla utkRSTa se itanA hI kahA gayA hai| kevalanANI NaM bhaMte ! he bhadanta ! kevalajJAnI kevalajJAnI rUpa se kitane kAla taka rahatA hai| isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! kevalajJAnI 'lAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita kahA gayA hai kyoMki kevala cAra ghAtiyA karmo ke sarvathA prakSaya se utpanna hotA hai 'aNNANiNotivihA pannattA' chAsaTha sAgaropama kahevAmAM Avela che. te vijaya vigere vimAnamAM be vAra sanma pA29] 42vAthI siddha thaniya che. 'maNapajjavaNANINaM bhaMte ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvvakoDI' meM bhagavan ! manaH pavijJAnAnA yasthi tine kALa jaghanyathI eka samayane che. kemake bIjA samayamAM maraNa thavAthI tene pratipAta thaI jAya che. tethI tenuM mana:paryavajJAna chUTi jAya che. ane punaH te manaH paryAvajJAnI paNAthI rahe che. tathA temanI kAyasthitine utkRSTa kALa kaMIka ochA pUrva keTine che. kemake-cAritrane kALa utkRSTathI eTale yAmA mAvasa cha. 'kevalanANINaM bhaMte ! lagavan ! ajJAnI - jJAnI paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuthI 4 cha - gautama ! jJAnI 'sAdIe apajjavasie' sAha 5 sita kahevAmAM Avela che. kemake-kevaLajJAna cAra ghAniyAkarmone sarvathA yathavAthI utpanna thAya che. tethI te sAdi che. ane te kevaLajJAna utpanna thayA pachI
Page #1486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 jIvAbhigamasUtre kSayA'bhAvAt / ajJAnI bhadanta ! kAlataH kiyacciram ? gautama ! ' annANiNo tivihA paznattA' ajJAnI trividhaH 'taM jahA - aNAIe vA apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie sAIe vA sapajjAsie tattha je te sAIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuDutaM' tadyathA - anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyanasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH 3 tatra triSu tRtIyo'ntarmuhUrta jaghanyena tata UrdhvaM kasyApi samyaktvalAbhato bhUyo'pi jJAnitva bhAvAt / 'ukkoseNaM aNaM taM kAlaM aba poggala riyahaM dekhaNaM' utkarpato'nantaM kAlamapArzve pudgalaparAvartI dezonam etAvatA kAlena bhraSTa jJAninaH punarjJAnitvalAbhAt / Abhinivodhikahe bhadanta ! ajJAnI jIva ajJAnIrUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! ajJAnI tIna prakAra ke kahe gaye haiM 'ta' jahA' jaise- 'aNAdIe vA apajavasie aNAdIe vA sapajjavasie, sAdIe sapajjavasie' eka anAdi aparyavasita ajJAnI aura dUsarA anAdi saparyavasita ajJAnI aura tIsarA sAdi saparya - vasita ajJAnI 'tattha je te sAdIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM' inameM jo ajJAnI sAdi saparyavasita hai, vaha kama se kama eka antarmuhUrta taka usa sthiti meM rahatA hai aura isake bAda samya ke lAbha se usameM jJAnitva kA sadbhAva ho jAtA hai tathA adhika se adhika 'anaMta' kAlaM avaDuM poggala pariyahaM deNaM' vaha anantakAla taka ajJAnI rUpa banA rahatA hai isameM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM tathA kSetra kI apekSA kucha nAza yAbhatu' nathI. tene paryavasita uDesa che. 'aNNANiNo tivihA paNNattA' he bhagavan ! ajJAnI jIva ajJAnI paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! ajJAnIce traNa prakAranA ThaDevAbhAM mAvesa che. 'taM jahA' te yA pramANe che- 'aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie; sAdIe sapajjavasie' me manAhi aparyavasita ajJAnI ane khIjA anAdghi sapayavasita ajJAnI tathA trIjA sAdi sarpa - Sasita ajJAnI 'tattha je te sAdIe sapajjavasie se jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ' tebhAM je ajJAnI sAdi sapayavasita che. te ochAmAM ochA eka aMtarmuhUta panta e sthitimAM rahe che ane te pachI samyaktvanA lAbha thavAthI tenAmAM jJAnI yA bhAvI laya che tathA vadhArebhA vadhAre 'anaMta kAlaM avaDhaM poggala pariyaTTaM desUNaM' te ana Mtaaja paryanta ajJAnIpaNAthI rahe che. temAM anaMta utspiNIyA ane anata avasarpiNIyA samApta thai jAya che. tathA kSetranI apekSAthI
Page #1487
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM paividhatvanirUpaNam 1463 jJAnAdviyukta kiyatA kAlena punastajjJAnaM labhate tad antaraM jJAtumIhA bhadanta ! bhagavAnAha - gautama ! 'AbhiNiyohiyanANissa jAnneNaM aMtomuhuttaM-ukoseNaM aNaMtaM kAlaM avaI poggalapariyaTa desUrNa' AbhiniyodhikajJAnasya jaghanya ghRtyA'ntarmuhUrtam-kasyApi etAvatkAlena bhUyo'pi AbhiniyodhikajJAnitva bhAvAt utkarpato'nantaM kAlamanantA utsapiNyavasApiNyaH kAlataH kSetratazcA'pAdha pudagala parAvarta dezonam / evaM suyanANiNo aMtara' evameva zrutajJAninaH zrutajJAnalA'ntaraM kama ardhapudgala parAvarta kAla kI samApti ho jAtI hai itane baDe kAla ke vAda vaha jIva ajJAnI nahIM rahatA hai kintu jJAnI ho jAtA hai| inakA antara kathana-isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai Abhinivodhika jJAna se mukta huA jIva punaH Abhiniyodhika jJAna prApta kare to usakI prApti meM use kitane kAla kA antara hotA hai arthAt viraha kAla kA sAmhanA karanA paDatA hai ? isake uttara meM prasu kahate haiM-he gautama ! 'AbhiNiyohiyanANissa jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMta kAlaM avaDUM poggalapariya desUrNa' AbhiniyodhikajJAna ke chUTa jAne para punaH usakI prApti karane meM kama se kama eka antamuharta kA antara paDatA hai aura adhika se adhika ananta kAla kA antara paDatA hai kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta kA antara paDatA hai / itane kAla ke bAda Abhinibodhika jJAnI, AbhinibodhikajJAna ke chUTa jAne para punaH use prApta kara letA hai / 'evaM kaMIka ocho adhapudgala parAvartakALa samApta thaI jAya che. ATalA moTA kALa pachI te jIva ajJAnI paNuthI rahetA nathI. paraMtu jJAnI banI jAya che. tebhana matadAnu thnA aMtaradvAranA saMbaMdhamAM gautama svAmI prabhu zrI ne evuM pUche che ke-AbhinibaMdhika jJAnathI mukta thayela chava pharIthI AbhinibAdhika jJAna prApta kare te te prApta karavAmAM tene keTalA kALanuM aMtara hoya che A praznanA uttaramA prabhu zrI 49 cha 4-3 gItama / 'abhiNiyohiyanANissa jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM avaDUDhaM poggalapariyaTTa desUrNa' mAlinimAdhi jJAnInuM AbhinidhijJAna chUTi javAthI pharIthI tene prApta karavAmAM ochAmAM ochuM eka aMtamuhUrtanuM aMtara thAya che. ane vadhAremAM vadhAre anaMtakALanuM aMtara thAya che. kSetranI epekSAthI kaMIka ochA adhapudgala parAvarta kALanuM aMtara thAya che. eTalA kALa pachI Abhinidhika jJAnI AminibAdhika jJAna chUTI gayA pachI zathI te tene pAsa se che 'evaM suyaNANiNo aMtaraM'
Page #1488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1464 ___ jIvAbhigamasUtra bhavati / 'bhaNapajjava0' manaHparthavajJAninazcA'ntarmuhUrta jaghanyenotkarpaNAnantaM kAlaM . yAvadapAdhaM pudgalaparAvarta dezonaM yAvat / 'kevalanANiNo natthi antaraM' kevalajJAni no'ntaraM nAsti sAdyaparyavasitatvAt / 'annANissa0' ajJAninastu tredhAbhinnasya madhye'nAdyaparyavasitasya nAstyantaram aparyavasitatvAt 1 anAdi saparyavasitasyApi nAstyantaram bhUyastadbhAvA'yogAt 2 punarajJAnitvaM bhavatsAdi saparyavasitaM suyanANiNo aMtaraM' isI taraha se zrutajJAnI zrutajJAna ke chUTa jAne para punaH use itane jaghanya kAla ke bAda aura utkRSTa kAla ke bAda punaH prApta kara letA hai aisA jAnanA cAhiye 'maNa pajjava' manaH paryava. jJAna chUTa jAne ke bAda-punaH yadi manaH paryavajJAna prApta kareM to use usakI punaH prAsi karane meM jaghanya se eka antarmuharta kA antara paDatA hai aura utkRSTa se anantakAla kA antara paDatA hai-isameM kucha ardhapudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / yaha kathana Rjumati manaH paryAya jJAna kI apekSA se kahA gayA jAnanA cAhiye kyoMki vipulamati manaH paryayajJAna kA pratipAta nahIM hotA hai / 'kevalanANiNo natthi aMtaraM' kevalajJAna vAle ke antara nahIM hotA hai kyoMki isakI sthiti sAdi aparyavasita kahI gaI hai isaliye eka bAra isa kI prApti ho jAne para isakA chUTanA nahIM hotA hai ataH antara kA niSedha kiyA gayA hai / 'annANista0' ajJAnI jIva ke viSaya meM tIna vikalpa haiM-eka anAdi aparyavasita ajJAnI, eka anAdi speja pramANe zrutajJAnI zrutajJAna chUTi gayA pachI pharIthI tene ATalA jaghanya kALa pachI ane utkRSTa kALa samApta thayA pachI pharIthI te prApta karI le che. tama sabhA 'maNapajjavaNANI' bhanaH pajJAnI mana:paya jJAna chUTI gy|| pachI pharIthI te je manaH5ryavajJAna prApta kare te tene tenI pharIthI prApti karavAmAM jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM aMtara thAya che. ane utkRSTathI anaMta kALanuM aMtara thAya che. temAM kaMIka kama ardhapudgala parAvarta kALa samApta thaI jAya che. A kathana bAjumati manaH paryavajJAnanI apekSAthI kahevAmAM ' Avela che tema samajavuM kemake-vipulamatinA mana paryavajJAnane pratipAta thato nathI. 'kevalanANiNo natthi aMtaraM' vijJAna paNAne mata2 DAtu nathI. bho teonI sthiti sAdi aparyavasita kahevAmAM Avela che. tethI ekavAra tenI prApti thayA pachI te chUTatuM nathI tethI tenA aMtarano niSedha karavAmAM Avela cha. 'annANissa0' mazAnI nA samayamA RNa vilyA cha. se manAhi aparyavasita ajJAnI, bIjA anAdi saparyavasita ajJAnI ane trIjA sAdi
Page #1489
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM paividhatvanirUpaNam bhavati na tu-anAdi saparyavasitam / 'sAdi sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhatvaM ukoseNaM chAvahiM sAgarovamAiM sAiregAI' tRtIyasyA'sya sAdisaparyavasitasyA'ntarmuhUrtamevAntaram jaghanyataH, taccA'kiMcitkaram ataH so'pi mukta eva tAvatA kAlena bhUyo'pi kasyA'pi ajJAnitva prAptaH, utkarSeNa paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi yAvadantaram, 'apyAvahu0' alpavahutvam etepAmalpavahutve 'savvatthovA maNapajjavanANI' sarvebhyaH stokA manaHparyavajJAninaH cAritraNAmeva kepAzciyavasita ajJAnI aura eka sAdi saparyavasita ajJAnI inameM jo anAdi aparyavalita ajJAnI hai usake ajJAna ke abhAva ho jAne para punaH ajJAna kI prApti karane meM antara paDa hI nahIM sakatA kyoM ki usakA ajJAna aparyavasita hai usakA kabhI abhAva ho hI nahIM sakatA-aisA ajJAnI jIva abhavya kI koTi meM rakhA gayA hai dUsare nambara kA jo ajJAnI jIva haiM usakA ajJAna saparyavasita hone se punaH usakI prApti use nahIM hotI haiM yadi use punaH ajJAna kI prApti honA mAna liyA jAye to aisI sthiti meM vaha sAdi saparyavasita kI hI koTi meM A jAtA hai-anAdi saparyavasita koTi meM vaha nahI raha sakatA hai sAdi saparyavasita jIva ko punaH ajJAnI hone meM kama se kama antara eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se antara kucha adhika 66 sAgaropama kA hotA hai kyoMki itanA samaya vaha jJAnI avasthA meM-kSAyopazamika samyaktvAvasthA meM vyatIta kara detA hai aura isake bAda vaha punaH ajJAnI bana sakatA hai| saparyavasita ajJAnI temAM je anAdi aparyAvasita ajJAnI che. tene ajJAnane abhAva thayA pachI pharIthI ajJAna prApta karavAmAM aMtara AvatuM ja nathI. kema ke e ajJAna aparyavasita che. tene abhAva kayAreya paNa thaI zakato nathI. evA ajJAnI jIva abhavya keTImAM gaNavAmAM Avela che. bIjA naMbaranA je ajJAnI jIva che. tenuM ajJAna saparyAvasita havAthI pharIthI tenI prApti tene thatI nathI. je tene pharIthI ajJAnanI prApti thatI mAnavAmAM Ave te e sthitimAM te sAdi saparyavasitanI kaTimAM AvI jAya che. anAdi saparyavasitanI koTimAM te rahI zakatA nathI. sAdI saparyavasita jIvane pharIthI ajJAnI thavAmAM ochAmAM ochuM eka aMtarmuhUrtanuM aMtara hoya che. ane utkRSTa aMtara kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaregamanuM hoya che. kema ke eTalo samaya te jJAnI avasthAmAM arthAt kSApazamika samyakatvAvasthAmAM vitAvI de che. ane te pachI pharIthI ajJAnI banI zake che. jI0 184
Page #1490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1466 jIvAbhigamasUtra tadbhAvAt, "taM saMjayassa sabappamAyarahiyassa vivikSariddhimao' tatsaMyatasya sarvapramAdarahitasya vividhaRddhimataH / iti vacanAt 'ohinANI asaMkhejaguNA' ebhyo'vadhijJAnino'saMkhyeyaguNairadhikAH / devanArakANAmapyavadhijJAnabhAvAt / 'AbhiNibohiyanANI-suyanANI visesAhiyA sahANe dovi tullA' tebhyaH AbhinivodhakajJAnI-zrutajJAnI cobhau vizeSAdhiko svasthAne tu dvAvapi parasparaM tulyau dvayoH parasparamavinAbhAvAt / 'kevalanANI aNaMtaguNA' kevalajJAninaH umAbhyAma. inake alpabahutva kA vicAra-savvatthovA maNa0 ohi0 asaMkhejja Abhi0 sUya visesA0 sahANe do vi tullA kevala0 aNaMta. aNNANI aNaMtaguNA' saba se kala manaH paryavajJAnI haiM kyoMki manaH paryavajJAna ke svAmI kama hote haiM arthAt cAritra dhAriyoM se bhI yaha saba ke nahIM hotA hai kintu kinhIM 2 RdvidhAri cAritra zAliyoM ke hI yaha hotA hai uktaMca-te saMjayarasa savvappamAyarahiyassa vividhariddhimato' inakI apekSA avadhijJAnI jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM haiM kyoMki saMyama ke abhAva meM bhI yaha deva aura nArakiyoM ke bhI ho jAtA hai isIliye isake svAmI manaH paryavajJAnI kI apekSA asaMkhyAta guNeM adhika kahe gaye haiM / avadhijJAnI kI apekSA AbhinibodhikajJAnI aura zrutajJAno vizeSAdhika hai| parantu svasthAna meM ye paraspara meM tulya meM haiM kyoMki ina donoM kA paraspara meM avinAbhAva sambandha hai / inakI apekSA kevalajJAnI anantaguNeM adhika haiM kyoMki sahamahuvanu 4thana'savvatthovA maNapajjavanANI ohinANI asaMkhejjaguNA Abhi0 suya0 visesAhiyA saTANe do vi tullA kevala0 aNaMta0 aNNANI aNaMta guNA' sauthI ochA mana:paryavajJAnI che. kema ke-mana paryavajJAnanA svAmI ochA hoya che. arthAt cAritradhAriyAmAM paNa te badhAne hetA nathI paraMtu koI kaI Rddhi dhArI yAtridhArIyA 1 te DAya che. 4yu 54 cha -'te saMjayassa savvappa. mAyarahiyassa vividhariddhimaMto' tanA 42di avadhijJAna vANA asdhyaatgaNuM vadhAre che. kema ke saMyamanA abhAvamAM paNa te deva ane nArakIne paNa thAya che. tethI tenA svAmI mana 5ryavajJAnInA karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre kahevAmAM Avela che. avadhijJAnInA karatAM AbhinibaMdhijJAnI ane zrutajJAnI vizeSAdhika che. paraMtu svAsthAnamAM te paraspara sarakhA che. kemake A bane jJAnane parasparamAM avinAbhAva saMbaMdha che. tenA karatAM kevaLajJAnI anaMtagaNuM vadhAre che. kema ke siddha jI anaMta
Page #1491
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM paividhatvanirUpaNam 1467 nantaguNAH siddhAnAmananta guNatvAt / 'annANI anaMtaguNA' kevalajJAnibhyo'jJAnino'nantaguNAdhikAH vanaspatInAM siddhebhyo'pi anantatvAt / 'ahavA-chavihA sabbajIvA pannatA taM jahA-egidiyA-ve diyA-teiMdiyA-cauridiyA-paMcidiyA aNidiyA' pakSAntare'pi sarvajIvAH pavidhAH prajJaptAH, tadyathA-ekendriyAH dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH anindriyAH 6 / 'saMciTThaNAMtarA jahA hehA' saMciTThaNA'ntare yathA'dhastAt ekendriyAdInAM kAyasthitirantaraM ca vyAkhyAtapUrvekendriyAdiprakaraNataH 'appAbahu0' alpavahutvavicAre-epAm 'savvatthovA paMciMdiyA' sarvastokAH paJcendriyAH 'cauriMdiyA visesAsiddha jIca ananta kahe gaye haiN| inakI apekSA jo ajJAnI jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM kyoMki vanaspatikAyika jIva siddhoM kI apekSA anantaguNeM adhika kahe gaye haiM / 'ahavA chanvihA savvajIvA pannattA' athavA-isa rIti se bhI samasta jIva chaha prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise-'egidiyA beiMdiyA, teiMdiyA cauriMdiyA, paMciMdiyo, aNidiyA' ekendriya, doindriya, teindriya, cauindriya, paJcendriya aura anindriya isa prakAra ke ina bhedoM meM saMsArI aura asaMsArI samasta jIva antarhita ho jAte haiM / 'saMciTaNAMtarA jahA heTTA' jisa prakAra le pahile ekendriyAdika jIvoM kI kAyasthiti aura antara inake sambandha meM prakAza DAlA jA cukA hai usI prakAra se isa prakaraNa meM bhI inakI kAyasthiti aura antara ke sambandha meM prakAza DAla lenA cAhiye 'appA bahuya' inake alpabahutva kA vicAra-isa prakAra se hai 'lavvatthoSA paMciMdiyA' pazcendriya jo jIva haiM ve saba se kama haiM hevAnuM kahevAmAM Avela che. tenA karatAM je ajJAnI jIva che te anaMtagaNuM vadhAre kahevAmAM Avela che. kema ke vanaspatikAya vALA jIvo siddhonA karatAM 55 mana taga dhAre huvAmA mAvesa che. 'ahavA chavihA savva jIvA guttA athavA A rIte paNa saghaLA cha cha prakAranA kahevAmAM AvelA che. 'taM jahAbha 8-egidiyA, veiMdiyA, teiMdiyA, cauridiyA, paciMdiyA, aNiMdiyA' sandriya, mendra, tendriya, yaundriya, pathandriya mane mnii:ndriya, A prakAranA A bhedamAM saMsArI ane asaMsArI saghaLA ane samAvasa 24 taya che. 'saMciTThaNAntarA jahA hedvAre prabhArI paDasA bhendriya vigere nI kAyasthiti ane aMtaranA saMbaMdhamAM kathana kahevAmAM Avela che. e ja pramANe A prakaraNamAM paNa temanI kAyasthiti ane aMtaranA saMbaMdhamAM kathana karIlevuM.
Page #1492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1468 jIvAbhigamasUtra hiyA' ebhyazcaturindriyA vizeSAdhikAH 'teiMdiyA visemAhiyA' ebhyaH trIndriyAH vizeSAdhikAH 'egidiyA aNaMtaguNA' tata ekendriyA anantaguNAH 'aNidiyA aNaMtaguNA' tato'nindriyA anantagaNAH / 'ahayA chavihA savvajIvA pannattA taM jahA-orAliyasarIrI-beunciyasarIrI-AhAragasarIrIteyagasarIrI-kammagasarIrI-asarIrI' athavA prakAntareNa sarvajIvAH paTTavidhAH prajJaptAH, tadyathA-audArikA vaikriya0 AhAraka0 taijasa0 kArmaNa0 azarIriNazra eSveva sarvepAmantarbhAvaH / 'orAliyasarIrI NaM bhaMte ! kAlo kavacciraM hoI' ? 'caridiyA visesAhiyA' inakI apekSA cauharindraya jIva vizeSA. dhika hai 'teiMdiyA vise0 veiMdiyA viseso.' taindriya jIva inakI apekSA bhI vizepAdhika haiM inakI apekSA doindriya jIva vizeSAdhika haiN| 'egidiyA aNaMtaguNA' inakI apekSA jo ekendriya jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM aura inakI bhI apekSA 'aNidiyA aNaM. taguNA' jo anindriya jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM / 'ahavAchavihA savva jIvA pamattA' athavA-isa rIti ke anusAra bhI samasta jIva 6 prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise-'aurAliyasarIrI veuviyasarIrI, AhAragasarIrI, teyagasarIrI, kammagasarIrI, asarIrI' audArika zarIrI, vaikriyazarIrI, AhAraka zarIrI, tejasazarIrI, kArmaNazarIrI aura ashriirii| ___ aba gautama ! inakI kAyasthiti ke sambandha meM prabhu se aisA pUchate haiM-'orAliya sarIrINaM bhaMte! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! 'appAvahuyaM tamanA mAIpanA viyA2 mA prabhArI cha. 'savvatyovA paMciMdiyA' payandriya pAre cha. sauthI ma35 cha. 'cariMdiyA visesAhiyA' tn| 42di yAndriya pANI vizeSAdhi cha. 'teiMdiyA visesAhiyA beiMdiyA visesAhiyA' tanA 42di e driyANA / vizepAdhi cha. mana tanA 42di medriyapAsa vizeSAdhi cha. 'egi diyA aNaMtaguNA' ten| 42di 2 mendriya che te mana tagaepadhAre che. ane tenA 42di Y 'aNidiyA aNaMtaguNA' 2 mIndriya 71 cha tasA mAnata. bhae padhAre 'ahavA chavvihA savvajIvA paNNattA' athavA sArIte 5 sadhamA ch| cha praan| apAmA mAvesa cha. 'taM jahA' rebha hai-'orAliyasarIrI veu vviyasarIrI, AhAragasarIrI, teyagasarIrI, kammagasarIrI asarIrI' mohAri zarIrI, vaikriyazarIrI, AhAraka zarIrI, taijasazarIrI, kAmaNuzarIrI ane azarIrI, have gautamasvAmI teonI kAyasthitinA saMbaMdhamAM prabhuzrIne evuM pUche
Page #1493
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM pavidhavanirUpaNam 1469 audArikazarIrI bhadanta ! kAlataH kiyaccira khalu bhavati ? bhagavA nAha-gautama ! 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamaUNaM--ukkoseNaM asaMkhejja jhAlaM jAva aMgulassa asaMkhejaibhAgaM' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM dvisamayonam vigrahe AyadvayoH samayayoH kArmaNazarIritvAt / utkarpaNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvad aGgulasyA'saMkhyeyabhAgam / 'veubviyasarIrI jahanneNaM eka rAmayaM ukkoseNaM tetIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttamabhahiyAI' vaikriyazarIrI tu jaghanyenaikaM samayam-vikurvaNA audArika zarIra vAlA jIva audArika zarIra vAle ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? arthAt-audArika zarIrI jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNa dusamaUNaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva aMgulasla asaMkhejahabhAge he gautama ! audArika zarIrI kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se do samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla pramANa hai itane kAla taka audArika zarIrI ko avigraha meM Adi ke do samayoM meM jIva kArmaNa zarIra vAlA hotA hai isaliye jaghanya samaya ko do samaya hIna kahA gayA hai / utkRSTa meM asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNI aura asaMkhyAta avasarpiNI kAla samApta ho jAtA hai ye utsarpiNI aura avasarpiNI kAla aMgula ke asaMkhyAtakAla meM ho jAte haiN| 'veubdhiya sarIrI jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamoI aMto huttamamahiyAI' cha ?-orAliya sarIrINaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' hai magavan ! yauhaarika zarIravALA jIva dArika zarIra paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? arthAt audArika zarIra vALA jIvanI kAyasthitine kALa keTale kahela che ? mA prshnn| uttaramA prabhuzrI 4 cha -'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamaUNaM ukkoseNaM asaMkheja kAlaM jAva aMgulassa asaMkhejjahabhAga' gautama ! mohaarika zarIra vALAnI kAyasthitine kALa jaghanyathI be samaya kama mullaka bhavagrahaNa rUpa che. ane utkRSTathI asaMkhyAtakALa pramANe che aTilA kALaparyata audArika zarIra vALAne avigrahathI utpanna thavAne saMbhavita thAya che. avijhahamAM AdinA be samamAM jIva kArmaNa zarIravALo hoya che. tethI jaghanya samayane be samayahIna kahevAmAM Avela che. utkRSTamAM asaMkhyAtakALamAM asaMkhyAta utsarpiNa ane asaMkhyAta avasarpiNI kALa samApta thaI jAya che. e utsarpiNa ane avasarpiNI kALa AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM 28kSA pradeza hAya che. maTakA asabhyAtAmA thapa naya cha. 'veubviyasarIrI
Page #1494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1470 jIvAbhigamasUtra samayAnantarasamaye eva kasyApi maraNasaMbhavAt, utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtA'bhyadhikAni tAni caivam-kazcicAritrI vaikriyazarIraM kRtvA'ntamuhUrta jIvitvA sthitikSayeNa avigraheNA'nuttara-devepatpannastadaitAvAnkAlo bhavati / 'AhAragasarIrI jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM aMtomuhutaM' AhArakazarIrI jaghannenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNAntarmuhUrtam tathA'pyutkRpTameva / 'teyagasarIrI duvihe vaikriyazarIra vAle kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya ko hotA hai aura utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kA hotA hai / jaghanya se eka samaya kA hotA hai aisA kathana jo kiyA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki koI jIva yadi vikurvaNA karane ke anantara samaya meM hI mara jAtA hai to isa apekSA vahAM jaghanya sthiti eka samaya kI kahI gaI hai tathA koI cAritra zAlI jIva vaikriya zarIra kI racanA karake antarmuhUrta kAla taka jIvita rahatA hai aura phira sthitikSaya ho jAne se mara kara vaha sIdhA vinA vigraha ke anuttara vimAnoM meM utpanna ho jAtA hai to isa apekSA yahA~ vaikriya zarIrI kI kAyasthiti eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kI hotI hai 'AhAragasarIrI jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' AhAraka zarIra vAle kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antamuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta kA haiM / 'teyagasajahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamabhahiyAi' vaikiyazarIra vALAonI kAyasthitine kALa jaghanyathI te eka samayane hAya che. ane utkRSTathI eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropamanI hoya che. jaghanyathI eka samaya hoya che e pramANe je kahevAmAM Avela che. tenuM tAtparya evuM che ke-kaI jIva je vidurvaNuM karIne pachInA samayamAMja marI jAya te e apekSAthI tyAM jaghanya sthiti eka samayanI kahevAmAM Avela che. tathA ke cAritrazAlI vaikriyazarIranI racanA karIne aMtamuhUrta kALa paryanta jIvatA rahe ane te pachI sthitine kSaya thavAthI marIne te sIdhA vigrahagativinA anuttara vimAnamAM utpanna thaI jAya che. te e apekSAthI ahIyAM kaeNkriya zarIra vALAnI kAyasthiti eka aMtamuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgashpmnii taya che. 'AhAragasarIrI jahaNNeNaM aMtomahattaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' AhAraka zarIravALAonI kApasthitine kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrta cha. mana maSTithI 5 40 matabhuta nA che. 'teyagasarIrI duvihe' -
Page #1495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1471 pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM pavidhatvanirUpaNam aNAIe vA apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie' tainarAzarIrI dvividhaH-anAdikovA'paryavasitaH, anAdiko vA saparyavasitaH2, yaH kadApi no muktaH syAt so'nAdikoza'paryavasito'bhavyaH 1 yo muktiM gantA so'nAdisaparyavasito dvitIyaH 2 / 'evaM kammagasarIrI vi evaM kArmaNazarIrI-api pUrvoktarUpo dvividhI dvidhA saMskAravAn / 'asarIrI sAIe apajavasie' azarIrI tu-saadypryvsitH| rIrI duvihe' taijasa zarIra vAle do prakAra ke kahe gaye haiM-'aNAdIe vA apajjavasie aNAdoe vA sapajjavalie' eka anAdi aparyavasita taijasazarIrI aura dUsarA anAdi saparyavalita taijazarIrI inameM jo anAdi aparyavasita taijasazarIrI hai usakI kabhI bhI mukti nahIM hotI hai kyoMki mukti avasthA taijasa zarIra ke abhAva meM hotI hai aura yadi tejasa zarIra kA abhAva ho jAtA hai to vaha dvitIya vikalpa meM parigaNita ho jAtA hai| evaM kamjhagasarIro vi' isI prakAra se kArmaNa zarIra vAlA bhI do prakAra kA hotA hai eka vaha anAdi aparyavasita phArmaNa zarIra vAlA hai aura dUsarA vaha jo anAdi saparyavasita kArmaNazarIra vAlA hai prathama vikalpa ke kArmaNa zarIra vAle kI kabhI mukti nahIM hotI hai kyoMki vaha abhavya kI koTi meM rahatA hai aura jo dvitIya vikalpa vAlA hai use bhavya hone ke nAte mukti prApta ho jAto hai| 'asarIrI sAie apajjavalie' azarIrI jIva sAdi aparyavasita hotA hai ataH yahA~ para kAyasthiti kA vicAra nahIM huo hai / inakA antara kathanazarI2 vA prA2nApAmA mAvasa cha. 'aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' me manAhi ma sita tarasazasarI mane mInA anAdi saparyavasita tejasazarIrI temAM je anAdi aparyAvasita tejasazarIrI che, temanI mukti keI paNa samaye thatI nathI. kemake mukti avasthA tejasa zarIranA abhAvamAM ja thAya che. ane je tejasa zarIrane abhAva thaI jAya to te mAta 165ma parizarita 24 taya che. 'evaM kammagasarIrI vi' eja pramANe kAmaNa zarIra vALA paNa be prakAranA hoya che. temAM eka anAdi aparyavasita kAmaNazarIra vALA ane bIjA te ke je anAdi saparya vasita kAmaNa zarIra vALA hoya che. pahelA vikalpavALA kAmaNuzarIra vALA nI mukti koI paNa samaye thatI nathI, kemake-te abhavya paNAmAM rahe che. ane jeo bIjA vikalapavALA che, tene lAgyuM hovAnA kAraNe mukti prApta tha/ laya cha. 'asarIrI sAie apajjavasie' 25ANN 4 sAla ma5ya'. vasita hoya che. tethI ahIyAM tenI kAyasthitine vicAra karavAmAM Avela nathI,
Page #1496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1472 jIvAbhigamasUtra ayaipAmantaram - 'aMtaraM orAliyasarIrassa jahanneNa egaM samayaM' audArika zarIriNo jaghanyenaikaM samayam sa caikaH samayo dvisAmayikyAmapAntarAlagatau bhavati, prathamasamaye kArmaNazarIropetatvAt / 'ukko seNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttama bhahiyAi' utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni, utkRSTo vaikriyakAla iti bhAvaH / 'veubviyasarIrassa jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM vaNassaikAlo' vaikriyazarIriNo'ntarmuhUrta antaraM jaghanyena sakRdvaikriyakaraNe etAvatA kAlena punaHkriyakaraNAta, utkarpaNA'nantaM kAlaM vanaspatikAlaH prasiddhaH 'AhAragassa sarIrissa jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDUM ___ 'orAliya sarIrista jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamamahiyAI' audArika zarIra kA antara jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 33 sAga ropama kA hotA hai jaghanya antara disamaya vAlI apAntarAla gati meM hotA hai kyoMki prathama samaya meM jIva kArmaNazarIra se yukta rahatA hai utkRSTa antara kriya kAla ke vyavadhAna hone se kahA gayA hai vaikriya zarIra kA utkRSTa kAla antarmuhUrtAdhika 33 sAgaropama kA hotA hai| isake bAda puna: jIva vaikriya zarIra vAlA bana jAtA hai| vaikriyazarIra kA antara-'jaha0 aMto0 ukko0 aNaMtaM kAlaM vaNassaikAlo' jaghanya le eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa anantakAla kA hai| 'AhAragassa sarIrassa jaha0 aMtomu0 aMtaradvAranuM kathana- 'orAliya sarIrarasa jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI aMtomuhuttamamahiyAI' moha4i zarIranu mata2 dhanyathI me samayanu che. ane utkRSTathI eka aMtamuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgaropamanuM hoya che. jaghanya aMtara be samaya vALI apAntarAla gatimAM hoya che. kema ke prathama samayamAM jIva kArmaNazarIrathI yukta rahe che. utkRSTa aMtara vaikriyakALanuM vyavadhAna rahevAthI kahevAmAM Avela che. vaikiyazarIrane utkRSTa kALa aMtarmuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgaropamane hoya che. te pachI pharIthI jIva vaikriyazarIra vANA manI laya che. vaikriyazarIranuM aMtara'jhnnnnennN attomUhuttaM ukkoseNaM aNaMttaM kAlaM vaNassaikAlo' dhanyathA eka aMta hUnuM che. ane utkRSTathI vanaspatikAla pramANa anaMtakALanuM mata2 cha. 'AhAragassa sarIrassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNataM kAlaM jAva
Page #1497
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 10 sU. 149 jIvAnAM SaD vidhatvanirUpaNam 1473 poggala pariyahaM dekhaNaM' AhArakazarIraNo'ntaraM jaghanyenAntarmuhurtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapArthaM pudgalaparAvartI dezonam / 'teyagasarIrassa kammagasarIrassa ya duNDa vi natthi aMtaraM' taijasa kArmaNazarIriNordvayorapi nAstyantaram AsaMsAraM tayoravasthAnAt / 'appAbahu0' alpabahutve eteSAM gautama ! 'savvatthovA AhAragalarIrI' sarvastokA AhArakazarIriNa: utkarSato'pi sahasra pRthaktvena prApyamANatAt / kALA'pekSayaitaddbhavati / 'veuvviyasarIrI asaM khejjaguNA' ebhyo vaikriyazarIriNo' ukko seNaM aNataM kAlaM jAva aba poggala pariyaha dekhaNaM' AhAraka zarIra kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se antara kucha kama anantakAla se apArdhapudgala parAvarta kAla kA hai 'leyaga. kammagasarIrassa ya duvha vi Natthi aMtaraM' taijasa aura kAryaNa ina donoM kA antara nahIM hotA hai kyoMki jIva jaba taka mokSa nahIM jAtA hai taba taka ina donoM kA abhAva usa jIva se nahIM hotA hai inake abhAva hote hI jIva ko mukti prApta ho jAtI hai ataH mukta jIva kA saMsAra meM Agamana nahIM hone se punaH inakI prApti jIva ko nahIM ho sakatI hai isaliye ina donoM kA antara kathita nahIM huA hai / 'appA bahu0 ' inake alpavaddutva kA vicAra - isa prakAra se hai'savvatthovA AhAragasarIrI, veDavviya sarIrI asaMkhejaguNA' saba se kama AhAraka zarIra vAle jIva haiM inakI apekSA vaikriyazarIra vAle jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM arthAt AhAraka zarIra vAloM kA pramANa aDDhaM poggalapariyahaM deNaM' bhADA24 zarIranu tara dhanyathI me aNtrbhu''nuM che. ane utkRSTathI anatakALathI kaika echu. apA yudgugala parAva Aja che. 'teyA kammagasarIrassa ya duNha vi Natthi aMtaraM' tainasa bhane prabha e beunu aMtara hAtuM nathI, kemake jayAM sudhI jIva mekSa prApti karatA nathI tyAM sudhI e bannenA abhAva e jIvane thatA nathI. tenA abhAva thatAMja jIvane mukti prApta thai jAya che. tethI mukta jIva sauMsAramAM Agamana na thavAthI pharIthI jIvane tenI prApti thatI nathI. tethI A khannenu aMtara kahevAmAM Avela nathI, 'appA bahu0' khebhanA ayamahutvano vicAra mA prabhANe che. 'sanvatthovA AhAragasarIrI, veDavvisarIrI asa khejjaguNA' sothI mAchA mAhA24 zarIra vALA jIva che. tenA karatAM veMkriya zarIravALA jIvA asaMkhyAtagaNA vadhAre che. arthAt AhAraka zarIra vALAonuM pramANa vadhAremAM vadhAre sahasrapRthatva lA0 185
Page #1498
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAmigamasUtra 1474 saMkhyeyaguNAH, devanArakANAM katipayagarbhajatiryakrapaJcandriyamanuSya-vAyukAyikAnAM vaikriyazarIritvAt / 'orAliyasarIrI asaMkhejjaguNA' ebhya audArikazarIriNo'saMkhyeyaguNAH / ihA'nantAnAmapi jIvAnAM yasmAdekamaudArikaM zarIraM tataH sa eka audArikazarIrI parigRhyate tato'saMkhyeyaguNAnA'nantaguNAH / uktaJca-audArikazarIriNAzca zarIrA'pekSayA'saMkhyeyatvAditi / 'asarIrI aNaMtaguNA' ebhyo'zarIriNo'nantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'teyAkammasarIrI do vi tullA anaMtaguNA' ebhya staijasazarIriNaH kArmaNazarIriNazvA'nantaguNA:-svasthAne tu dvayo'pi parasparaM tulyAH , parasparamanayoravinAbhUtatvAt, iha taijasazarIraM kArmaNa*adhika se adhika sahastra pRthaktva kahA gayA hai tapa ki vaikriyazarIra vAloM ko jo inakI apekSA asaMkhyAtaguNA adhika kahA gayA hai vaha devoM ke nArakoM ke katipaya garbhaja tiryakU paJcendriyoM ke, manuSyoM ke aura vAyukAyika jIvoM ke isakA sadbhAva hotA hai isa svAmitva kI apekSA le kara kahA gayA hai tAtparya yahI hai ki AhAraka zarIra ke svAmI manuSya hI hote haiM aura vaikriya zarIra ke svAmI caturgati ke jIva hote haiM / 'orAliya sarIrI asaMkhejaguNA, asarIrI aNaMta'guNA, teyAkammagasarIrI do vi tullA aNataguNA' inakI apekSA audArika zarIra vAle jIva asaMkhyAtazuNe adhika hote haiM / yadyapi ananta kAyika jIvoM ke bhI eka audArika zarIra hotA hai parantu unakA sabakA vaha zarIra eka hI audArika zarIra mAnA gayA hai pratyeka jIva kA pRthara 2 audArika zarIra nahIM mAnA gayA ataH isa audArika kahevAmAM Avela che. vikriyazarIra vALAne temanA karatAM je asaMkhyAtagaNa vadhAre kahevAmAM Avela che te devo ane nArakenA keTalAkagarbhaja tiryaMca pacendriyene manuSyane ane vAyukAyiMka ne tene sadbhAva thAya che. e svAmi paNAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. A kathananuM tAtparya e che ke AhAraka zarIranA svAmI manuSya ja hoya che. ane vaikiya zarIranA svAmI cAra gativANA hAya che. 'orAliyasarIrI asa khejjaguNA, asarIrI aNaMtaguNA teyAkammasarIrI do vi tullA aNaMtaguNA' tenA 42di mohAri4 zarIra vA ja asaMkhyAtagaNuM vadhAre hoya che. jo ke anaMtakAya vALA ne paNa eka dArika zarIra hoya che. paraMtu e badhAnuM e zarIra eka audyArika zarIra ja mAnavAmAM Avela che. pratyeka jIvanuM alaga alaga dArika zarIra mAnavAmAM Avela nathI. tethI A dArika zarIranI apekSAthI dArika
Page #1499
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1477 pramaiyadhotikA TIkA pra.10 khu.150 jIvAnAM saptavidhatvanirupaNam kAuleslA arNataguNA nIlaleslA visasAhiyA kaNha: leslA viseNsaahiyaa| se taM sattavihA savajIvA / / sU0 150 // ___ chAyA-tatra ye te evamuktavantaH saptavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH te evamuktavantaH tadyathA-pRthivIphAyikA akaayikaa:-tejskaayikaaH-ghaayukaayikaa:vnsptikaatikaaH-skaayikaa:-akaayikaaH| saMciTThaNAntare yathA'dhastAt / bhalpavahutvam0 sarvastokAstrasakAyikAH, tejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH apkAyikA vizeSAdhikAH vAyukAyikA vizeSAdhikAH siddhA anantaguNAH vanaspatikAyikA anantaguNAH / athavA-saptavidhAH sarvajIvA prajJaptAH, tadyathA-kRSNalezyAH, nIlalezyAH, kApotalezyAH, tejolezyAH, padmalezyAH, zuklalezyAH alezyAH / kRSNalezyaH khalu bhadanta ! kRSNalezya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarpaNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni nIlalezyaH khalu jayanyenAntamuhUrtam utkarSeNa dazasAgaropamANi palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhikAni kApotachezyaH khalu0 jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trINi sAgaropamANi palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhikAni tejolezyaH khala bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa dve sAgaropame palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhike / pAlezyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa dazasAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni / zuklalezyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni / 'alezyaH khalu bhadanta ! saadiko'pryvsitH| kRSNale zyasya khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH kiyacciraM bhavati-jaghanyenAntarmuhUrtamutkarpaNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtA'bhyadhikAni / evaM nIladhezyasyApi kApotalezyasyApi / tejolezyasya khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSaNa vnsptikaalH| evaM padmalezyasyApi zuklalezyasyApi dvayorapyevamantaram / alezyasya khalu bhadanta / aMtaraM kAlataH gautama ! sAdikasyA'paryAsitasya nAstyantaram / etepAM khalu bhadanta ! jIvAnAM kRSNalezyAnAM nIlalegyAnAM kApotalezyAnAM tejolezyAnAM padmalezyAnAM zuklale zyAnAm alezyAnAM ca katarekatarebhyolpAH0 gautama ! sarvastokAH zuklalegyAH, padmalezyAH saMkhyeyaguNAH, tejolezyAH saMkhyeyaguNAH alezyA anantaguNAH kApotalelyAH anantaguNAH, nIlalezyA vizeSAdhikAH kRSNalezyA vizepAdhikAH / ta ete saptavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH / sU0 150 //
Page #1500
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra vAukAiyA visesAhiyA siddhA aNaMtaguNA vaNassaikAiyA aNataguNA ahavA sattavihA savvajIva pannattA taM jahA-kaNhalessA nIlalessA kAulessA teulessA pamhalessA sukkalessA alessA / kaNhalesseNaM bhaMte! kaNhalessatti kAlao kevaJciraM hoi? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aNtosuhttmbbhhiyaaiN| nIlalesseNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaMdasasAgarovamAiM paliovamassa asaMkhejai. bhaagmbhiiyaaii| kAulesseNaMbhaMte jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tinni sAgarovamAiM paliovamassa asNkhejjibhaagmnbhhiyaaiN| teulesseNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM doNi sAgarovamAI paliovamassa asaMkhejjai bhAgamabhahi. yaaiN| pamhalesseNaM bhaMte jahanneNaM aMtomu0 ukko0 dasa sAgarovamAiM aNtomuhttmbbhhiyaaii| sukalesle NaM bhaMte / jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAiM aMtomuttama hyaaii| alesle NaM maMte ! sAIe apajjavasie / kaNhalesassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoiM? jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM tettIsaMsAgarovamAiM aNtomuhuttmbbhhiyaaiN| evaM nIlalessassavi kAulessassavi / teulessassa NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNastaikAlo evaM pamhalesaslavi sukkalessassavi doNha vi aNtrN| alessassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte ! jIvANaM kaNhaleslANaM nIlale ssANaM kAuslesANaM teulessA NaM pamhaleslANaM sukkalessANaM aleslANa ya kayare0 goyamA! savvatthovA sukalessA pamhalessA saMkhejjaguNA teulessA saMkhejjaguNA alessA aNaMtaguNA
Page #1501
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 su.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1477 kAulessA argataguNA nIlaleslA visasAhiyA kaNhaleslA viseNsaahiyaa| se taM sattavihA savajIvA / / sU0 150 // __ chAyA-tatra ye te evamuktavantaH saptavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH te evamuktavantaH tadyathA-pRthivIkAyikA apkAyikA:-tejaskAyikAH-vAyukAyikA:vanaspatikAtikA:-sakAyikA:-akAyikAH / saMciTThaNAntare yathA'dhastAt / alpavahutvam sarvastokAstrasakAyikAH, tejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH apkAyikA vizeSAdhikAH vAyukAyikA vizeSAdhikAH siddhA anantaguNAH vanaspatikAyikA anantaguNAH / athavA-saptavidhAH sarvajIvA prajJaptAH, tadyathA-kRSNalezyAH, nIlalezyAH, kApotalezyAH, tejolezyAH, padmalezyAH, zuklalezyAH aleshyaaH| kRSNalezyaH khalu bhadanta ! kRSNalezya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarpaNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhurtAbhyadhikAni nIlalezyaH khalu jaghanyenAntamuhUrtam utkarSeNa dazasAgaropamANi palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhikAni kApotalezyaH khalu0 jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trINi sAgaropamANi palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhikAni tejolezyaH khala bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa dve sAgaropame palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhike / pAlezyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa dazasAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni / zuklalezyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni / 'alezyaH khalu bhadanta ! saadiko'pryvsitH| kRSNalezyasya khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH kiyacciraM bhavati-jaghanyenAntarmuhUrtamutkarpaNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtA'bhyadhikAni / evaM nIladhezyasyApi kApotalezyasyApi / tejolezyasya khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSaNa vnsptikaalH| evaM padmalezyasyApi zuklalezyasyApi dvayorapyevamantaram / alezyasya khalu bhadanta / aMtaraM kAlataH gautama ! sAdikasyA'paryAsitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM kRSNalezyAnAM nIlalegyAnAM kApotalezyAnAM tejolezyAnAM padmalezyAnAM zuklalezyAnAm alezyAnAM ca katarekatarebhyolpAH0 gautama ! sarvastokAH zuklalezyAH, padmalezyAH saMkhyeyaguNAH, tejolezyAH saMkhyeyaguNAH alezyA anantaguNAH kApotalelyAH anantaguNAH, nIlalezyA vizeSAdhikAH kRSNalezyA vizepAdhikAH / ta ene saptavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH sU0 150 //
Page #1502
--------------------------------------------------------------------------
________________ zuM che78 jIvAbhigamasUtre TIkA- 'tattha je te evamAhaMsu sattavihA savvajIvA pattA te evamAhaMsu taM jahA- puDhavIkAiyA-AukAzyA - teukAiyA - cAukAiyA - vaNassa ikAiyA - tasakAiyA akAiyA' tatra jIvagaNanA prastAve ye te saptavidhAH sarvajIvAH santi evamuktavantaste - evamuktavantaH tadabhiprAyo yathA - pRthivIkAyikAH (kecana ) akAyikA: tejaskAyikA : vAyukAyikAH vanaspatikAyikA: jasakAyikAH akAyikA: / 'saMcitarA jahA hehA' saMciNA kAryasthitirantaraM caitadubhayamapi yathA pUrvaM pRthivyAdi jIvanikAyaprakaraNe tathaiva sarvamihApi - anusandhAtavyam0 / 'appAvahu0' alpabahutvaM saptajIvAnAM katarebhyaH ? bhagavAnAha - gautama ! 'sanvatthovA tasakAiyA' sarvastokAstra sakAyikAH 'teukAiyA asaMkhejjaguNA' 'tattha NaM je te evamAsu sattavihA savvajIvA pannattA' ityAdi / TIkArtha- kisI apekSA samasta jIva 7 prakAra ke haiM aisA kahA hai unakA isa sambandha meM spaSTIkaraNa isa prakAra se hai - 'taM jahA' jaise'puDhavikAiyA AukAiyA, teukAiyA, vAyukAiyA, vaNassaikAiyA, 'tasakAiyA, akAiyA' pRthivIkAyika 1, aSkAyika 2 tejasakAyika 3 vAyukAyika 4 vanaspatikAyika 5, sakAyika 6 aura akAyika 7 'saMcitarA jahA heTThA' ina saba jIvoM kI kAryasthiti aura antara kA kathana jaisA pahile pRthivyAdi jIvanikAya ke prakaraNa meM kiyA gayA hai - vaisA hI vaha saba yahA~ para bhI kaha lenA cAhiye / 'appA bahu 0 ' inake alpabahutva kA kathana - isa prakAra se hai'savvatthovA tasakAiyA, teukAiyA asaMkhejjaguNA, puDhacIkAiyA samavidha pratipattinA Arabha - 'tatthaNaM je te evamAhaMsu sattavihA savvajIvA paNNattA' ityAdi / TIkA koI apekSAthI saghaLA jIvA cha sAta prakAranA che tema kahe vAmAM Ave che. yA saMmadhabhAM teyonu spaSTI yA pramANe che- 'taM jahA ' prema - 'puDhavIkAiyA, AukAiyA, teukAiyA, vAyukAiyA, vaNarasaikAiyA, tasakAiyA, akAiyA' 'pRthvI ayi 1, acchAyi 2, terasthAyi4 3, vAyuayiSTha 4, vanaspati ayi tha, sAya bhane mAthi 7 'saMciTTaNaMtarA jahAM phelu A tamAma jIveAnI kAyasthiti ane aMtaranuM kathana pahelAM je pramANe pRthivI vigere jIvanikAyanA prakaraNamAM karavAmAM Avela che. eja pramANenuM te tamAma kathana-ahIMyAM paNa kahIlevu joie. 'appA bahu0' tebhanA madhyamahutvanuM sthana yA pramANe che- 'sabvatthovA tasakAiyA te kAiyA asa khejjaguNA puDhavIkAiyA visesAhiyA' sauthI zochA
Page #1503
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1479 ebhyastejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH 'puDhavIkAiyA visesAhiyA' ebhyaH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH 'AukAiyA visesAhiyA' ebhyo'kAyikA vishessaadhikaaH| 'vAukAiyA visesAhiyA' tato vAyukAyikA vizeSAdhikAH 'siddhA 'aNaMtaguNA' tataH siddhA anantaguNAH 'vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' tato vanaspatikAyikA anantaguNAH / punaH saptavidhatvaM prakArAntareNAha-'sattavihA savvajIvA pannattA taM jahA-kaNhalessA-nIlalessA-jhAulessA-teulessA-pamhalessAmukkalessA alessA' athavA vakSyamANakrameNA'pi saptavidhA eva sarvajIvAH prajJaptAstadyathA-kRSNalezyA-jIvapariNAmarUpA vidyate yeSAM te kRSNalezyA? nIlalezyAH 2 kApotalezyAH 3 tejIlezyAH 4 padmalezyAH 5 zuklalezyAH 6 alezyA:7 eSvevAntarbhAvaH sarveSAm / 'kaNhalesse NaM bhaMte ! kaNhaLessetti kAlao vise ' saba se kama trasakAyika jIva haiM inakI apekSA tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM-inakI apekSA pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM 'Au0 vise0 vAu0 vikhesA0 siddhA aNaMtaguNA' inakI apekSA apkAyika jIva vizeSAdhika haiM, inakI apekSA vAyukAyika jIva vizeSAdhika haiM aura inakI apekSA siddha jIva anantaguNeM adhika hai tathA-inakI bhI apekSA jo vanaspatikAyika jIva haiM ve anantaguNe adhika haiN| 'ahavA sattavihA savvajIvA paNNattA' athavA isa taraha se bhI samasta jIva sAta prakAra ke kahe gaye haiM-'ta jahA' jaise'kaNhalessA, nIlalessA, kAulessA, teulessA, pamhalessA, sukkalessA, alessA' kRSNalezyA vAle jIva, nIlalezyA vAle jIva, kApotalezyA vAle jIva, tejolezyA vAle jIva, padmalezyA vAle jIva, zuklalezyA vAle jIva, aura vinA lezyA vAle jIva. trasakAyika jIve che. tenA karatAM tejaskAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA 42tAM pRthivIyi va vizeSAdhi che. 'Au0 visesAhiyA teukAiyA visesAhiyA siddhA aNaMtaguNA' tanA 42di mayi vizeSAdhi4 che. tenA karatAM vAyukAyika jIva vizeSAdhika che. ane tenA karatAM siddha che anaMtagaNo vadhAre che. tathA tenA karatAM paNa vanaspatikAyika jIva che te manAta gaNa! madhi. 'ahavA sattavihA saba jIvA eNNattA' athavA mA zata para sapA va sAta prAnA vAma mAvesa cha. 'taM jahA rebha 'kaNha lessA, nIlalessA, kAulerasA, teulessA, pamhalemsA, sukkalessA, alessA' kRSNalezyAvALA jIva, nIlalezyAvALA jIva, kApatalezyAvALA jIva, telezyA 9La jIva, palezyAvALA jIva, zukalezyAvALA jIva ane leNyA vinAnA che.
Page #1504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1480 jIvAbhigamasTe kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneha aMtomuhu-ukoroNaM tetIsaM sAgarocamAI aMtomuttamAhiyAi" kRSNalezyaH khalu bhadanta ! kRSNalezyatvarUpeNa kAlataH kiyaciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenA'ntamuhUrtara tiryamanuSyANA kRSNalezyAyAM antarmuhUrtAvasthAyitvAt / utkarSaNa trayastriMzatsAgaropamANi antamuhUrtA'bhyadhikAni, devanArakA hi pUrvabhavagatAntamuhUrtata AbhyA'grenanabhavagata prathamAntamurhata deva-nArakA avasthita lezyAvantaH / adhaH saptamapRthivInArakAcakRSNalezyakAH pAzcAtyA'gretana avagatacaramA''dimA'ntarmuhurte dve apyekamantarmuhU inakI kAyasthiti kA vicAra-'kaNhalesleNaM bhaMte ! kaNhalesatti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! kRSNalezyA vAlA jIva kRSNalezyA se yukta hue rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jaha0 aMto0 ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhattamabhahiyAI' he gautama ! kRSNalezyA vAlA jIva kRSNalezyA se yukta hue rUpa meM kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika eka antarmuharta adhika 33 sAgaropama kAla taka rahatA hai-tAtparya aisA hai ki tiryazca aura manuSyoM kI kRSNalezyA kama se kama eka antarmuharta taka hI avasthita rahatI hai isa apekSA kAyasthiti kA jaghanya kAla antarmuhUrta kA kahA gayA hai tathA deva aura nAraka pUrvabhavagata antarmuhUrta se lekara Age ke prathama antarmuhUrta paryanta avasthita lezyA vAle hote haiM aura jo adhaH saptamI pRthivI ke nAraka - AmanI kAyasthitine vicAra'knnhlessennN bhaMte ! kaNhalessatti kAlao kvacciraM hoI' he sagavan ! 40]. lezyA vALA cha kRNalezyAthI yukta paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? mA prazna uttaramA pramuzrI 4 cha ?-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhutvaM ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAiM aMtomuhuttamabhahiyAI gautama ! vezyA pApa kRSNalezyAthI yukta thaIne ochAmAM ochA aMtamuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre eka aMtamuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgarepama kALa paryanta rahe che. A kathananuM tAtparya e che ke-tiryaMca ane manuSyanI kRSNa -lezyA ochAmAM ochA eka antarmuhUrta paryanta ja vartamAna rahe che. e apekSAe kAyasthitine jaghanya kALa eka aMtarmuhUrtane kahevAmAM Avela che. tathA deva ane nAraka pUrvabhavagata aMtarmuhUrtathI laIne AganA pahelA aMtarmuhUrta paryanta avasthita lezyAvALA hoya che. ane je adhaH saptamI pRthvInA nArake che. te pachInA bhavanA keTalA aMtarmuhUta paryanta ane AgapaLanA bhavanA pahelA antarmuhUrta sudhI kRSNalezyA vALA hoya che. A baMne
Page #1505
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1481 tama tasyA'saMkhyAta bhedAtmakatvAt tat upapadyante kRSNalezyAkasyA'ntarmuhartA'bhyadhikAni prayastriMzatsAgaropamANi iti / 'nIlachesse NaM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dasasAgarokmAI paliovamassa asaMkhejai bhAgamabhahiyAI' nIlalezyo-jaghanyato'ntarmuhata yAvasthitimAn tiryngmnussyaaleshyaavntH| utkarpaNa dazasAgaropamANi palyopamA'saMkhyeyabhAgA'bhyadhikAni, nIlalezyayatAmetAvasthitikatvAt, pAzcAtyAgretana bhavagate ca prathamacaramAntarmuhUrta palyopamA'saMkhyeyabhAgAntaH praviSTena pRthag vivakSate iti / 'kAulesse NaM bhaMte !0' kApotalegyaH haiM ve pIche ke bhava ke antima antarmuhUrta taka aura Age ke bhaya ke prathama antamuhUrta taka kRSNalezyA vAle hote haiM ye donoM antarmuhUrta eka hI antarmuhUrta se parigaNita kiye gaye haiM kyoMki antarmuhUrta ke asaMkhyAta bheda hote haiM isa taraha se kRSNalezyA vAle kI kAyarithati utkRSTa se eka antarmuharta adhika 33 sAgaropama taka kI sadha jAtI hai 'nIlalesleNaM bhaMte !' he bhadanta ! nIla lezyA vAle jIva kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! nIlalezyA vAle kI kAyasthiti 'jaha0 aMtomu0 ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM paliovamassa asaMkhejaibhAgamabhahiyAI' jaghanya se to eka antarmuhUrta kI hotI hai aura utkRSTa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se adhika daza sAgaropama kI hotI hai nIlalezyA vAle jIva kI jo utkRSTa rUpa se itanI kAyasthiti kahI gaI hai vaha dhUmaprabhA ke prathama prastara ke nAraka jIvoM kI itanI sthiti hone ke kAraNa kahI gaI hai pAzcAtya bhava kA antima antarmuharta aura agretana bhava ekaja aMtamuhUrtathI gaNavAmAM Avela che. kema ke aMtarmuhUrtanA asaM. khyAtabhede hoya che. A rIte kuSNulezyA vALAonI kAyasthiti utkRSTathI eka aMtarmuhUrtA adhika 33 tetrIsa sAgarepama sudhInI siddha thaI jAya che. ___ 'nIlalesseNaM bhaMte ! bhagavan ! nIsavezyA vANA panI sthiti keTalA kALanI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! nAsozyA panI yasthiti 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAI paliovamassa asaM khejjaibhAgamabhaDiyAI' dhanyathI to me mtbhuhUnA hoya che. ane utkRSTathI pApamanA asaMkhyAta bhAgathI adhika dasa sAparopamanI hoya che. nIlalezyA vALA jIvanI utkRSTa paNAthI je ATalI kAyasthiti kahI che. te dhUmaprabhAnA pahelA prastaranA nAraka jIvanI eTalI sthiti hevAnA kAraNe kahevAmAM Avela che. pAchalanA bhavanuM chelluM aMtarmuchuM ane AgaLanA bhavanuM paheluM aMtamuhUrta palyopamanA asaMkhyAtamAM lI0 186
Page #1506
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 482 khalu bhadanta ! bhagavAnAha - gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM - ukko seNaM- timni sAgarovamAi paliovamassa asaMkhejjai bhAgamanmahiyAi" jaghanyato'ntarmuhUrtampUrvavat utkarSeNa trINi sAgaropamANi palyopamasyA'saMkhyeyabhAgA'bhyadhikAni kApotale zyAnAM bhavanti / vAlukA prathamaprastaTagatanArakANAM kApota darkAnAmetAvat sthitikatvAt / 'teulesseNaM bhaMte !.' tejolezyaH khalu bhadanta !0 'jahanneNaM aMto muhutta - ukko seNaM doNi sAgarovamAI paLiomassa asaMkhejjaibhAgamanbhahiyAI' bhagavAnAha - gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam kA antarmuhUrta payopama ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI antarbhUta kara diyA gayA hai ataH use yahI svatantra rUpa se nahIM kahA gayA hai 'kAulesseNaM bhaMte !' he bhadanta ! kApota lezyA vAle jIva kI kAryasthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! kApotalezyA vAle jIva kI kAryasthiti 'jaha0 aMto0 ukkoseNaM tinni0 sAgaro0 palio masta asaM0 pra0' jaghanya eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se adhika tIna sAgaropama kI kahI gaI hai yaha utkRSTa kApotalezyA vAle jIva kI kAyasthiti kA kathana bAlukAprabhA ke prathama prastara ke nAraka jIvoM kI apekSA se kiyA gayA hai / kyoMki kApotalezyA 'vAle vahAM itanI hI utkRSTa sthiti vAle hote haiM / 'teulesseNaM bhaMte!' he bhadanta ! tejolezyA vAle jIvoM kI kAryasthiti kA kAla kitanA hotA hai - isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'jahanneNaM aMtomuhutta ukkobhAgamAM ja aMtarbhUta karavAmAM Avela che. tethI tene ahIMyAM svataMtra pahe aDesa nathI. 'kAulesseNaM bhaMte !' he bhagavan ! ayoti bezyA vAjA lavanI kAyasthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4he che }-De 'gautabha ! aghotalezyA vANA bhavanI ayasthiti 'jahaNaNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa tinni sAgaro0 paliovamassa asaM 0 manmahiyaM' dhanyathI to eka aMtarmuhUta nI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI pApamanA asa'* khyAtamA bhAgathI vadhAre traNa sAgaropamanI hevAmAM Avela che. A utkRSTa kApAta lezyAvALA jIvanI kAyasthitinuM kathana vAlukAprabhAnA pahelA prastara nA nAraka jIvAnI apekSAthI karavAmAM Avela che. kema ke kApAtalezyA vALA tyAM meTasIna utsRSTasthiti vAjA hoya che. 'teulesseNaM bhaMte " lava tejalezyA vALA jIvAnI kAyasthitine kALa keTale kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI aDDe che - 'jahaNena aMtomuhuttaM ukkoseNa doNi sAgarovamAI paliovamassa asaMkhejjai bhAgamavyahiyAi~' he gautama ! tele
Page #1507
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.150 jIvAnAM saptavidhavanirupama tejolezyAkaH, utkarSeNa dve sAgaropame palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAdhike-etAvakAlamIzAnadevAnAM sthitiH| 'pamhalesse NaM bhaMte !0' padmalezyaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyaciram ? gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM dasasAgarovamAI aMtomuhuttamabbhahiyAi" jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa dazasAgaro'pamANi antaryuhUrtAbhyadhikAni brahmalokavAsina etallezyAvantaH / mukkalesse NaM bhaMte !' zukkalezyAkaH khalu zukkalezyAka iti kRtvA kAlataH kiyaciraM0 seNaM doNisAgarovamAiM paliovamasta asaMkhejjai bhAgamabhahiyAI he gautama ! tejolezyA vAle jIvoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se adhika do sAgaropama kA hotA hai yaha utkRSTa kAyasthiti kA kathana IzAna devoM kI bhavasthiti ko lekara kiyA gayA hai 'pamhalesseNaM bhaMte ! he bhadanta ! padmalezyA bAle jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu ne kahA-he gautama ! padmalezyA vAle jIva kI kAya. sthiti kA kAla 'jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAI aMtomuhuttamambhahiyAI' jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 10 sAgaropama kA hotA hai| isa lezyA vAle brahmaloka kalpa ke deva hote haiM-sukkalesseNaM bhaMte !' he bhadanta ! zuklalezyA vAle jIvoM kI kAyasthiti kA kAla kitanA kahA gayA hai isake uttara me prabhu kahate haiM ? he gautama ! zuklalezyA vAle lezyA vALA nI sthitine kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtane hoya che. ane utkRSTathI pApamanA asaMkhyAta bhAgathI vadhAre be sAgarepamane . hAya che. A utkRSTa kAyasthitinuM kathana IzAnadevenI bhavaMsthitine laIne 42pAmA mAveza che. 'pamhalesseNa bhaMte ! bhagavan ! padozyA pAyA panI kAyasthitine kALa keTale heya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM 3-3 gautama ! pAlezyA vANAnI AyasthitinA 45 'jaNNeNa atomuhuttaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM aMtomuhutta manbhahiyAI dhanyathI me matabhutAnA hoya che. ane utkRSTathI eka aMtamuhUrta adhika 10 dasa sAgaropamane heya cha. yA vezyA grahAso 465nA he hAya che. 'sukkalesseNaM bhaMte !' 3 lagapan zukalezyAvALA nI kAyasthitine kALa keTaluM hoya che? uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! zukalezyAvALA jInI kAyasthitine kALa jaghanyathI
Page #1508
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasra gautama ! jahanneNaM aMtomuhutta' jaghanyenAntarmuhUrta pUrvavat 'ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI aMtomuhuttamabhahiyAI' utkarSe Na trayastriMzatsAgaropamANi antarmuha bhyadhikAni anuttaropapAtikA devA ete bhavanti teSAM zuklalezyAkatvAt / 'alesse NaM bhaMte !.' alezyaH khalu bhadanta ! alezya iti kriyacciraM bhavati? bhagavAnAha-gautama ! alezya:-'sAIe apajjavasie' sAdiko'paryavasitaH iti / 'kaNhalesassa NaM bhaMte !0 aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' kRSNalezyasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciramantaram ? bhagavAnAha gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhutta' jaghanyenAntajIvoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se 'aMtomuhattaM' eka antamuharta kA kahA gayA hai aura 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuhattamanbhahiyAI utkRSTa se eka antarmuharta adhika 33 sAgaropama kA kahA gayA hai isa lezyA vAle anuttaropapAtika deva hote haiM aura ina kI sthiti itanI hotI hai 'alesseNaM bhaMte !' he bhadanta ! alezya jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! alezya jIva kI kAyasthiti kA kAla 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita hotA hai / ataH yahA~ para kAyasthiti kA kathana nahIM huA hai| ___ inakA antara viSayaka vicAra-'kaNhalessassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! kRSNalezyA vAle jIva kA kAla kI apekSA kitanA aMtara hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! ja0 aMto0 ukkoseNaM tettIsaM sAgarocamAiM aMtomuhuttama0' 'aMtomuhutta' me4 matabhutana uvAmAM mAvesa cha. mine. 'ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI aMtomuhuttamabhahiyAI thI ye matabhuta ga4i 33 tetrIsa sAgarepamane kahevAmAM Avela che. A vezyAvALA anuropapAtika deva hoya che. mana tabhanI sthiti meTasI DAya che. 'alesseNa bhaMte !' magavan ! masezya jIvanI kAyasthitine kALa keTaluM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke gautama ! malezya apanI sthitinA 'sAdIe apajjavasie' sAhi mryvasita hoya che. tethI ahIMyAM temanI kAyasthitinuM kathana karavAmAM Avela nathI. tamanA mata2 samAdhI 4thana'kaNhalessassa Na mate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' bhagavan ! - lezyA vALA jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hoya che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha. 3-'goyamA! jahaNNeNa aMtomuhutta ukkoseNa tettIsa
Page #1509
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam pa rmuhUrtam tatastiryamanupyayorlezyAparAvartanAt / 'ukko seNaM tetIsa satgarovamA atomuttamanmahiyAI' utkarSeNa trayastrizatsAgaropamANyantarmuhUrtAbhyadhikAni / zuklalezyotkuSTakAlasya kRSNalezyA''ntaretkRSTa kAlatvAt / ' evaM nIlalesassa vi kAulesassa vi' - evaM kRSNavat nIlalezyasyA'pi - kApota lezyasyA'pi bhavatyantaram / 'teulesassa NaM bhaMte !* aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' tejolezyasya bhadanta ! kAlataH kiyacciraM khalvantaram ? gautama ! 'jahanneNaM atohu-udyoseNaM he gautama ! kRSNalezyA vAle jIva kA antara 'tiryaJca aura manuSyoM kI yA eka antarmuhUrta ke bAda badala jAtI hai' isa mAnyatA ke anusAra jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se eka antamuhUrta adhika 33 sAgaropama kA hai kyoMki zuklalezyA kA jo utkRSTa kAla hai vahI kRSNalezyA ke antara kAla kA kathana hai isake anusAra eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kA yaha kAla kahA gayA hai ' evaM Prodara fa kAulessassa vi' kRSNalezyA vAle ke antara kathana kI taraha nIlalezyA vAle jIva kA aura kApotalezyA vAle jIva kA bhI antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai, evaM utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kA hai 'teulessassa NaM bhaMte! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! tejolezyA vAle kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! tejolezyA vAle kA antara 'jahaNaNeNaM aMtomu sAgaromAi ato muhuttamavbhahiyAI' he gautama! kRSNalezyA vAjA lavanuM a Mtara tiiMca ane manuSyAnI lezyA eka aMtarmuhUta pachI badalAI laya che ? A mAnyatA pramANe jaghanyathI te eka aMtarmuhUrtInu che. ane utkRSTathI eka aMtarmuhUta adhika 33 tetrIsa sAgaropamanu che. kemake zukalalezyAnA je utkRSTa kALa che, eja kRSNavezyAnA a Mtara kALa che. A kathana pramANe eka atasu hUta adhika 33 sAgaropamanA A kALa kahevAmAM Avela che. 'evaM nIlalessarasa vi kAulessassa vi' kRSNulezyA vANA lapanA ataranA uthana pramANe nIlalezyA vALA jIvanuM ane kApAtalesyA vALA jIvatuM aMtara paNa jaghanyathI eka aMtarmuhUta'nu' che, ane utkRSTathI eka aMtarmuhUta adhika 33 sAgaropamanu N che. 'teulesse NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' De lgvan ! tejolezyA vALA jIvanu aMtara kALanI apekSAthI keTalu hAya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIne kahe che ke-teolezyA vALA jIvanu a Mtara 'jahaNaNeNa N atomuhutta ukkoseNa vaNarasaikAlo dhanyathI zreSTha saMta
Page #1510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1486 jIvAbhigamasUtra vaNassaikAlo' jaghanyena antarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH prasiddhaH / 'evaM pamhalesassa vi-mukkalesassa vi doNha vi evamevAMtara' evaM-padmale zya-zuklalezyayoH dvayorapyantarmuhUrtam vanaspatikAlo jaghanyotkarpAbhyAm / 'alesassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0' alezyaraya khalu bhadanta ! kAlato'ntaraM kiyat ? bhagavAnAha-'goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa patthi aMtaraM' gautama ! sAdhaparyavasitalezyasyAntaraM nAsti aparyavasitatvAt / 'eesi NaM bhaMte ! jIvANAM-kaNhalesANaMnIlalessANaM-kAulessANaM-teulessANaM-pamhalessA Na-sukkalessA NaM-alessANaM kayare-2' etepAM khalu bhadanta ! jIvAnAM katarekatarebhyo'lpA vA0? huttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se antara vanaspatikAla pramANa hotA hai 'evaM pamhalesassa vi sukkalesassa vi' isI prakAra se pAlezyA vAle jIva kA aura zuklalezyA vAle jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hotA hai yaha vanaspati kAla pIche kahA jA cukA hai| "alessassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0' he bhadanta ! alezya jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! 'sAdiyassa apajjavasiyasa natthi aMtaraM' alezya jIva sAdi saparyavasita hotA hai ataH usakA antara nahIM hotA hai| ___ inake alpabahutva kA vicAra-'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM kaNhalessANaM nIlalessANaM kAule0 teu0 pamhale0 sukkale0 alesANa ya kayare 2 ?' he bhadanta ! ina kRSNalezyA vAle, nIlalezyA vAle, kApota muhUrtanuM hoya che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANunuM aMtara hoya che. 'evaM pamhalessassa vi' sukkalessassa vi' me pramANe pATezyA pAyA parnu ane zukalezyA vALA jIvanuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM hoya che ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANunuM aMtara hoya che. A vanaspatikALa paDasA upAmA mApI gaye che. 'alessassa Na bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM huM he bhagavan ! alezya jIvanuM aMtara keTalA kALanuM hoya che ? A praznanA uttaramA prabhu zrI 4 cha-3 gautama ! 'sAdIyassa apajjavasiyasa natthi aMtara' alezya jIva sAdi aparyAvasita hoya che. tethI temanuM aMtara hetuM nathI 65mAhutpanu 4thana'eesi Na bhaMte ! jIvANa kaNhalessANaM nIlalessANa kAulessANa teu. lessANa pamhalessANaM sukkalessANaM alessANa ya kayare kayare' 3 mAvan ! |
Page #1511
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1487 . bhagavAnAha - 'gomA !' he gautama! 'savvatthovA sukkalessA' sarva stokAH lAntakAdidevaparyApta garbhavyutkrAntika katipaya paJcendriya tiryamanuSyAH zuklalezyA vantaH / 'pamhalessA saMkhejjaguNA' tebhyaH saMkhyeyaguNAH sanatkumAra - mAhendra - brahmalokavAsinaH sarve prabhUtaparyAptagarbhavyutkrAntika tiryaGgamanuSyAH padmalezyAvantaH / nanu lAntakAdi devebhyaH sanatkumArAdi kalpatrayavAsino devA asaMkhyAtaguNAH tataH zuklalezyAbhyaH padmalezyA asaMkhyAtaguNatvaM prApnuvanti tatkathaM saMkhye yaguNAH lezyA vAle, tejolezyA vAle padmalezyA vAle, zuklalezyA vAle evaM alezya jIvoM ke bIca meM kauna jIna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta hai ? kauna kinakI apekSA tulya haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'savvatthovA sukkalessA pamhalessA saMkhejaguNA, teulessA saMkhijjaguNA, alessA anaMtagugA, kAulessA anaMtaguNA, nIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA bisesAhiyA' saba se kama zuklaleiyA vAle jIva haiM kyoMki yaha lezyA lAntaka Adi devoM ke tathA paryApta garbha katipaya paJcendriya tiryazca evaM manuSyoM ke hotI hai inakI apekSA padmalezyA vAle jIva saMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki sanatkumAra mAhendra brahmaloka kalpavAsI devoM ke aura prabhUta garbhaja tiryaJca manuSyoM ke padmazyA hotI hai / yahA~ aisI AzaMkA ho sakatI hai ki lAntaka Adi devoM kI apekSA sanatkumAra Adi kalpanayavAsI deva asNkRSNalekhyAvALA, nIlalezyAvALA, kApAtalezyAvALA. teolezyAvALA, padmalezyA vALA jIlalezyA vALA ane alezya veAmAM kayA jIvA kayA jIveAnA karatAM alpa che ? kayA jIvA kayA jIvAthI vadhAre che ? kayA jIvA kayA jIvAnI kharAkhara che ? ane keNu kAnA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM aluzrI ahe che hai-'savvatthovA sukkalessA pamhalessA saMkhijjaguNA teulessA saMkhijjaguNA alerasA aNata guNA kAulessA anaMtaguNA, nIlalessA visesa hiyA * kaNhalessA visesAhiyA' sauthI mochA zujhasezyA vAjA ko hoya che. bha-- A lezyA lAntaka vigere devAne tathA paryApta gabha ja keTalAka pacendriya tiya``ca ane manuSyane hAya che. tenA karatAM padmavezyA vALA jIvA sakhyAta gaNA vadhAre che. kemake sanankumAra mAhendra prAleka kalpavAsI devAne tathA prabhUtagaja tiya ca ane manuSyane padmavezyA hAya che. ahIyAM evI za*kA upasthita thAya che ke lAntaka vigere devenA karatAM sanatkRmAra vigere traNa kalpavAsI deve asakhyAtagaNA vadhAre che. te e rIte
Page #1512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1488 jIvAbhigamasUtre kathitA iti cet ? atrocyate-iha jaghanyapade'pyasaMkhyAtAnAM sanatkumArAdikalpatrayavAsibhyo'saMkhyeyaguNAnAM paJcendriyatirazcAM zuklalezyA tataH padmalezyAkAH zuklalezyAkebhyaH saMkhyeyaguNA eva bhavanti, natvasaMkhyAtaguNAH iti / 'teulessA saMkhejjaguNA' pAlezyAtastejole zyAH saMkhyeyaguNAH tebhyo'pi saMkhyeyaguNeSu tiryak paJcandriyamanuSyeSu bhavanapati-dhAnanyantara-jyotiSkasaudharmezAnadeveSu ca tejolezyA sadbhAvAt / 'alessA aNaMtaguNA' tejole. zyebhyo'lezyA anantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'kAulessA aNaMtaguNA' tataH kApotalezyA anantaguNAH siddhebhyo'nantaguNavanaspatikAyikAH kApotakhyAtaguNe adhika haiM to isa taraha se zuklalezyA bAloM kI apekSA padmalezyA vAle jIva asaMkhyAtaguNeM adhika prApta hote haiM phira yahAM inheM saMkhyAtazuNe adhika kyoM kahA gayA hai ? uttara-yahAM jaghanya pada meM bhI asaMkhyAta tathA sanatkumAra Adi kalpa prayavAsiyoM se asaMkhyAtaguNeM adhika paJcendriya tiryaJcoM ke zuklalezyA hotI hai isaliye padmalelyA vAle jIva inakI apekSA bhI saMkhyAtazuNe adhika haiM kyoMki inakI apekSA saMkhyAtaguNe tiryazca paJcendriyoM meM evaM manuSyoM meM aura bhavanapatiyoM meM, vyantaroM meM, jyotiSkoM meM evaM saudharmaIzAna devoM meM tejolezyA hotI hai alezya jIva tejolezyA vAloM se bhI anantaguNe adhika haiM kyoMki siddhoM ko ananta kahA gaNa hai siddhoM kI apekSA kApotalezyA vAle anantaguNeM adhika haiM kyoMki kApotalezyA vAle vanaspatikAyika jIva siddhoM se bhI anantaguNeM kahe gaye haiN| zuklalezyA vALAonA karatAM padyalezyA vALA che asaMkhyAtagaNuM vadhAre prApta thAya che. te pachI ahIMyAM teone saMkhyAtagaNuM vadhAre kema kahevAmAM mAvata cha ? uttara-ahIMyAM jaghanya 5damAM paNa asaMkhyAta tathA sanaskumAra vigere ka5traya vasi karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre paMcendriya tiryaMcone zukalezyA hoya che tethI padmalezyavALA che zukalezyAvALAonA karatAM saMkhyAgaNa vadhAre kahayA che. tenA karatAM telezyA vALA paNa saMkhyAtagaNuM vadhAre che. kema ke tenA karatAM saMkhyAtagaNu tiryaMca paMcendriomAM tathA manuSyamAM ane bhavana patimAM vyaktarAmAM, jyotiSkamAM ane saudharma izAna devamAM telezyA hoya che. alezya che te jalezyA vALAethI paNa anaMtagaNuM vadhAre che. kema ke-siddhone anaMta kahevAmAM Avela che. siddho karatAM kApatalezyA vALAo :anaMtagaNuM vadhAre che. kemake kAtilezyA vALAo vanaspatikAyika jIva siddha
Page #1513
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1489 lezyAvantaH / 'nIlalessA visesAhiyA' kApotalezyebhyo nIlalezyA vizeSAdhikAH / 'kaNhalessA visesAhiyA' nIlalezyebhyaH kRSNalezyAkA vizeSAdhikAH kliSTatarAdhyavasAyAnAM prabhUtatarANAM sadbhAvAt / upasaMhAramAha-'se taM sattavihA savyajIvAH pannattA' ta ete saptavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH iti ||suu0 15 // mUlam tattha je te evamAhaMsu aTTavihA savvajIvA pannattA teNaM evamAsu taM jahA AbhinibohiyanANI suyanANI ohinANI maNapajavanANI kevalanANI maiannANI suyaannANI vibhNgannaannii| AbhiNibohiyanANANaM bhaMte! AbhigivohiyanANI tti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA !jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM chAvaTri sAgarovamAiM sAiregAiM evaM suyanANI vi| ohinANI NaM bhaMte ! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAiM sAiregAI maNapajjavanANI NaM bhaMte ! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvakoDI kevalanANINaM bhNte| sAIe apajjavasie maIannANI NaM bhaMte ! maIannANI tivihe pannatte taM jahA aNAIe vA apajjavasie aNAIe va sapajjavasie sAIe vA sapajavasie tattha NaM je se sAIe sapajjavasiese jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDheM pogga'nIlalessA visesAhiyA' kApotalezyA vAloM kI apekSA nIlalezyA vAle vizeSAdhika haiM aura inakI apekSA kRSNalezyA vAle vizeSAdhika haiM kyoMki inameM kliSTatara adhyavasAyoM kI prabhUtataratA kA sadbhAva rahatA hai 'se taM sattavihA savvajIvA pannattA' isa prakAra se yaha sAta prakAra ke jIvoM ke sambandha meM kahA gayA hai // 150 // nA 42di 55 mntaa| havAmAM mAvelA che. 'nIlalessA visesAhiyA' kAtilezyA vALAonA karatAM nIlalezyAvALA jI vizeSAdhika che. ane tenA karatAM kRSNalezyA vALA vizeSAdhika che. kema ke temanA kilaSTatara adhyapsaayaanii abhUtataratAnA sahalA rahe cha. 'se taM sattavihA sabajIvA paNNattA' A pramANe sAta prakAranA jIvonA saMbaMdhamAM A kathana kahevAmAM Avela che. // sU. 150 //
Page #1514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1490 movAmigamasUtra lapariyaTai desUNaM ! suyaannANI evaM ceva vibhaMga annANI NaM bhaMte ! vibhaMga0 jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarova. 'mAiM desUNAe puvakoDIe abbhahiyAiM! AbhiNibohiyanANista NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoi ? janneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avajhe poggalapariyaTraM desUrNa evaM suyaNANissa vi ohinANisla vi maNapajjavanANissa vi kevalanANissa NaM bhaMte ! aMtaraM0 1, sAIyassa apajjavasiyassa nasthi aMtaraM mai aNNANista NaM bhaMte ! aMtaraM0?, aNAIyasta apajavasiyassa Nasthi aMtaraM aNAIyassa sapajavasiyassa Nasthi aMtaraM sAiyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM chAvarddhi sAgarovamAiM sAiregAiM evaM suyaaNNANissa vi, vibhaMgaNANissa NaM bhaMte ! aMtaraM0 ? jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM vaNassaikAlo ! eesi Na bhaMte ! AbhiNibohiya NANINaM suyaNANINaM ohiNANINaM maNapajjavaNANINaM kevalaNANINaM mai aNNANINaM suyA aNNANINaM vibhaMgaNANINaM ya kayare kayarehiMto0.? goyamA ! savvatthovA jIvA maNapajavaNANI ohinANI asaMkhejjaguNA AbhiNibohiyanANI suya.NANI ee dovi tullA-visesAhiyA vibhaMganANI asaMkhejjaguNA kevalanANI aNaMtaguNA maiannANI suyaaNNANI ya dovi tullA aNaMtaguNA! ahavA aTUvihA savvajIvA pannatA taM jahA NeraiyA jirikkhajoNiyA tirikkhajoNiNIo maNussA maNussIo devA devIo siddhA! neraieNaM bhaMte! neraiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM dasavAlasahassAiM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM tirikkhajoNieNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM vaNassaikAlo tirikkha
Page #1515
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1491 jogiNINaM bhaMte01 jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM tinni pali. ovamA puSakoDI puhuttamamahiyAI evaM aNUse maNUsI deve jahA neraie devI gaM aMte0 ? jahanneNaM dasavAsasahaslAI ukoseNaM paNapanna paliomAI siddhe NaM bhaMte ! siddhetti ? goyamA! sAIe apajavalie! raiyastaNaM bhaMte! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA jahanneNaM aMtosuhattaM ukkoseNaM vaNassai kaalo| tirikkha jeNiyastaNaM aMte! aMtaraM kAlao ? jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM lAgarovamalayapuhuttaM sAiregaM tirikkhajogiNINaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtosuhattaM ukoseNaM vaNassaikAlo / evaM maNuslala vi maNussIe vi devasta vi devIe vi siddhassaNaM bhaMte! aMtaraM0 sAI yassa apajjavasiMpala Natthi aNtrN| eesiNaM bhaMte ! neraiyANaM tirikkhajoNiyANaM tirikkhajoNiNINaM maNU. sAvaM laNUsINaM devANaM devINaM sidvANaya kayare kayarehito 10 goyamA ! savvatthovA maNuslIo maNussA asaMkhejjaguNA nerajhyA asaMkhejaguNA tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo devA saMkhejjaguNA devIo saMkhejaguNAo siddhA aNaMtaguNA tirakkhajoNiyA aNaMtaguNA / setta avihA savvajIvA pannattA ||suu 0 151 // chAyA-tatra yete-evamuktavanto'STavidhAH sarvajIvAH prajJaptAste khalvevamuktavantaH tadyathA-AminivodhikajJAninaH zrutajJAninaH avadhijJAninaH manaHparyavajJAninaH kevalajJAninaH satyajJAninaH zrutAjJAninaH vibhaGgajJAninaH / AbhinivodhikajJAnI khala bhadanta ! Abhinivodhika jJAnIti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhurtayutkarSeNa SaT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, evaM zrutajJAnyapi / avadhijJAnI khalu bhadanta ! ? jaghanyenaikaM samayamutkarpaNa paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / manaHparyavajJAnI khalu bhadanta0! jaghanyenaikaM samayamutkapeNa dezonA puurvkottiH| kevalajJAnI khalu bhadanta ! sAdyaparyavasitaH, matyajJAnI khalu bhadanta !0 matyajJAnI trividhaH prajJaptaH tadyathA-anAdikovAs
Page #1516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1496 jIvAbhigamastra paryavasitaH-anAdikovA saMparyavasitaH sAdikovA spryvsitH| tatra khalu yo'sau sAdi saparyavasitaH sa jaghanyenAntarmuhUrtamutkarpaNAnantaM kAlaM yAvadapA pudgalaparAvarta dezonam, zrutAjJAnI evameva, vibhaGgajJAnI khala bhadanta ! vibhaGgajJAnoti0 jaghanyenaika samayamutkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi dezonayA pUrvakoTayA'bhyadhikAni / AbhinivodhikajJAninaH khalu bhadanta ! antaraM kAlataH 1, jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapAya pudgalaparAvarta dezonam, evaM zrutAjJAnino'pi-avadhijJAnino'pi-manaH paryavajJAnino'pi kevalajJAninaH khalu bhadanta ! antaraM0 1, sAdikasyAparyavasitasya nAstyantaram, matyajJAninaH khala bhadanta ! aMtaraM0 1 anAdikasyA'paryavasitasya nAstyaMntaram anAdisaparyavasitasya nAstyantaram, sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntamuhUrtam, utkarSeNa SaT paMSTiH sAMgaropamANi sAtirekANi evaM zrutajJAnino'pi vibhaGgajJAninaH khalu bhadanta ! antaraM0 ? jaghanyenAntamu hUrtamutkarSeNa vanaspati kAlaH / eteSAM khalu bhadanta ! AbhinivodhikajJAninAM-zrutAjJAninAmavadhijJAninA-manaHparyavajJAninAM-kevalajJAninAM-matyajJAninA- zrutajJAninAM vibhaGgajJAninAM ca katareMkatarebhyo ? gautama ! sarvastokA jIvA manaHparyavajJAninaH avadhijJAnino'saMkhyeyaguNAH AbhiMnibodhikajJAnina:-zrutajJAninaH ete dvaye'pi tulyA vizeSAdhikAH, vibhaGgajJAnino'saMkhyeyaguNAH, kevalajJAnino'nantaguNAH, matyajJAnina:-zrutAjJAninazca dvayo'pi tulyA anantaguNAH / athavA'STavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA-nairayikAH, tiryagyonikAH, tiryagyonityaH, manuSyA:-mAnuSyaH devyaH siddhAH / nairayikaH khalu bhadanta ! narayika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi-utkarpaNa trayastriMzatsAgaropamANi tiryagyoyikaH khalu' bhadanta ? jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trINi palyopamANi pUrvakoTi pRthakvA'bhyadhikAni evaM manuSyo-mAnuSI, devo-yathA nairayikaH / devI khalu bhadanta ! jaghanyena dazavarpasavasrANi-utkarSeNa paJcapaJcAzatpalyopamAni, siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti0 ? gautama ! saadypryvsitH| nairayikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa vanaspatikAlaH / tiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH0 1 jaghanyenAntarmuhUrtamutkarpaNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam tiryagyonikI khallu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarpaNa vanaspatikAlaH, evaM manuSyasyApi-mAnuSyo'pi, devasyA'pi-devyo'pi, siddhasya khalu bhadanta ! aMtaraM sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta !
Page #1517
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 493 nairayikANAM-tiryagyonikANAM tiryagyonikInA-manuSyANAM-sAnupINAM-devAnAMdevInAM siddhAnAM ca katarekatarebhyaH gautama ! sarvastokA mAnuSyo mAnupyAH asaMkhyeguNAH nairayikA asaMkhyeyaguNAH tiryagyaunikyo'saMkhyeyaguNAH devAH saMkhyeyaguNAH devyaH saMkhyeyaguNAH siddhA anantaguNAH tiryagyonikA anntgunnaaH| ta ete'STavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH sU0 // 15 // TIkA-'tattha je te evamAiMsu-aTThavihA savyajIvA pannattA' tatra sarvajIvabhedabubhutsave ye te aSTavidhAH sarvajIvA evamuktavantaH 'te NaM ekmAhaMchu' te khalu isthamuktavantaH-teSAmeSa AzayaH 'taM jahA-AbhinivohiyanANI-suyanANI ohinANI, maNapajjavanANI, kevalanANI, mai anANI, suyaannANI vibhaMganANI' tadyathA-AbhinivodhikajJAninaH, zrutajJAninaH, avadhijJAninaH manaHparyavajJAninaH kevalajJAninaH, matyajJAninA, zrutAjJAninaH, vibhaGgajJAninaH / evaM krameNASTa prakAravantaH sarve jIvA eSvevAntarbhavanti tatra-'AbhiNivohiyanANINaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANI ti kAlao kevacciraM hoi' AbhinivodhikajJAnI khalu bhadanta ! AbhinibodhikajJAnI kRtvA kAlataH kiyacciraM sthiti viSayakaH ? 'tattha NaM je te evamAhaMsu aTTavihA savvajIvA pa0' ityAdi / TIkArtha-kisI apekSA samasta jIva ATha prakAra ke haiM-lo una ko isa viSaya meM aisA spaSTIkaraNa haiM jaise-'AbhiNiyoMdiyanANI, suyanANI, ohinANI, maNapajjavanANI, kevalanANI, maiannANI, suyaannANI, vibhaMganANI' AbhiniyodhikajJAnI 1 zrutajJAnI 2 avadhikajJAnI 3 manaHparyayajJAnI 4 kevalajJAnI 5 matyajJAnI 6 zrutAjJAnI 7 aura 8 vibhaMgajJAnI, ___ inakI kAyasthiti kA vicAra-'AbhiNivohiyanoNI NaM mAte ! AbhiNiyohiyanANItti kAlao kevaccira hoi' he bhadanta ! Abhi 'tattha NaM te evamAhaMsu avihA savvajIvA paNNattA' tyAla. TIkArya-keI apekSAthI saghaLAjI ATha prakAranA kahevAmAM AvelA cha. tayAnu mA viSayasamAdhI mI pramANe 25TI4265 che. bha3-'AbhinivohiyanANI. suyanANI, ohinANI, maNapajjavanANI, kevalanANI. maiaNNANI. suyaaNNANI vibhaMganANI' minimAdhijJAnI 1, zrutajJAnI 2 mavadhijJAnI 3 menaparyAvajJAnI 4 kevaLajJAnI 5 matyajJAnI 6 thatAjJAnI ane virbhAgajJAnI, emanI kAyasthitinuM kathana- 'AbhiNibohiyanANI NaM bhaMte ! AbhiNiyohiyanANItti kAlao devaccira ho he bhagavanAminibedhikajJAnI AbhinidhipaNAthI keTalA kALa
Page #1518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6494 jIvAbhigamasUtra bhagavAnAha-'goyamA ! jahanyeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvaTi sAgarovamAiM sAiregAI' gautama ! jaghanyato'ntarmuhUrtamutkaNa paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi 'evaM suyanANI vi' zrutajJAnyapi vodhyaH / 'ohinANI Na bhaMte !' avadhijJAnI khalu bhadanta ! 'jahanneNaM egaM samaya-ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAiM sAiregAI' ekaM samayaM jaghanyena sAtirekasAgaropamANi paT paSTirutkaNa / 'maNapajjavanANI NaM bhaMte' manAparyavajJAnI khalu bhadanta0 gautama ! jahanneNaM egaM samayaM-ukoseNaM nivodhikajJAnI AbhinibodhikajJAnI rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA !janneNaM aMtosuhuttaM ukkokeNaM chAvahiM sAgarovamAI sAtiregAI he gautama ! Abhinibodhika jJAnI Abhinibodhika rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropasa kAla taka rahatA haiN| 'evaM suyanANI vi' isI prakAra se zrutajJAnI bhI zrutajJAnI rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama kAla taka rahatA hai 'ohinANI NaM bhaMte ! he bhadanta ! avadhijJAnI avadhijJAnI rUpa se kitane kAla taka rahatA haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! avadhijJAnI avadhijJAnI rUpa se 'jaha0 ekkaM samayaM ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAiM sAtiregAI kama se kama eka samaya taka aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama kAla taka rahatA haiM / 'maNapajjavanANI NaM bhaMte !' he bhadanta ! payata rahI cha ? ma prazna uttaramA prasuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNNeNa aMtomuhuttaM ukkoseNa chAvaDhi sAgarovamAiM sAtiregAI' gautama ! AbhinibaMdhijJAnI AbhinidhijJAnI paNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka vadhAre 66 chAsaTha saagr|5m 4 sudhA 2 cha. 'evaM suyanANI vi' ke pramANe zrutajJAnI pay kRtajJAnI paNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta ane vadhAremAM padhAre 444 padhAre 66 ch|44 sAgarApama panta ra cha. 'ohinANI NaM bhaMte ! bhagavan ! mavadhijJAnI avadhijJAnIyAthI TakSA 4 panta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! avadhijJAnI avadhijJAnIpAthI 'jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chAvaddhi sAgarovamAI' mAchAmA ochA eka samaya paryanta ane vadhAremAM vadhAre kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgarApamA payata 29 che. 'maNapajjavaNANINaM bhaMte !' magavan ! manaH
Page #1519
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1995 desUNA puvvakoDI' jaghanyenaikaM samayamutkarpaNa dezonA pUrvakoTiH / 'kevalanANI NaM bhaMte ! sAIe apajjavasie' kevalajJAnI khalu bhadanta ! sAdhaparyavasitaH sadA nityajJAnavAn na jJAnAdvimukto bhavati / 'mai 'annANI NaM bhate !0 mai annANI tivihe pannatte-taM jahA-aNAie vA apajjavasie-aNAie vA sapajjava'sie-sAie vA sapajjavasie' matyajJAnI khalu bhadanta !0 matyajJAnI trividha manaHparyayajJAnI manaHparyavajJAni rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! manaHparyayajJAnI manaHparyayajJAnI rUpa se 'jaha0 ekkaM samayaM uskoseNaM .dekhaNA puvvakoDI' kama se kama eka samaya taka rahatA haiM aura adhika se adhika kucha kama pUrva koTi kAla taka rahatA hai 'kevalanANI NaM bhaMte ! sAdIe apajjavasie' he bhadanta ! kevalajJAnI kevalajJAni rUpa se kitane kAla taka - rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! kevalajJAnI kevala jJAni rUpa se sAdi aparyavalita kAla taka rahatA hai 'maha annANINaM bhaMte ! maiaNNANItti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! matiajJAnI matyajJAnI rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! matyajJAnI matyajJAni rUpa se ' maiaNNANi tivihe paNNatte' rahane ke liye tIna prakAra kA kahA gayA hai eka 'aNAie vA apajjavasie' anAdi aparyavasita matyajJAnI hotA hai isakA pratyajJAna kabhI bhI dUra nahIM paryavajJAnI manaH5vajJAnIpaNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama! mana:paryavajJAnI mana 5ryavajJAnIpaNAthI 'jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvvakoDI' mAchAmA mech| 4 samaya paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka ochA pUrvakeTI kALa paryanta rahe che. 'kevalanANI NaM bhaMte ! sAdIe apajjavasie' mApana paNajJAnI - jJAnIpaNAthI keTalAkALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke gautama! kevalajJAnI kevalajJAnIpaNAthI sAdi aparyavasitakALa paryanta rahe cha. 'mai aNNANI NaM bhaMte ! mai aNNANI tti kAlao kevaccira hoi' he bhagavan! mati ajJAnI matI ajJAnI paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama. matyajJAnI matyajJAnI. pAthI 'mai aNNANI tivihe paNNatte' 22vA mATe nae prA2nA vAmAM Aveta cha. 'aNAie vA apajjavasie' manAyavasita bhatyajJAnI DAya che. tamane matyajJAna kyAreya paNa dUra thaI zakatuM nathI. te abhavya leTinA
Page #1520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1496 jIvAbhigamasUtra stadyathA-anAdyaparyavasito vA 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH / 'tattha NaM je se sAie sapajjavalie se jahanneNaM aMtomuhatta' tatra-yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa javanyenAntarmuhUrtam, 'ukoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDDU poggalapariyaTTa desUrNa' utkarpaNAnantaM kAlamanantA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA apArdha pudgalaparAvarta dezonam / 'muyaannANI evaM ceva' zrutAjJAnI gautama ! evameva trividhaH enamanukaroti / 'vibhaMganANI NaM bhate ! vibhaga' vibhaGgajJAnI khalu bhadanta ! vibhaGgajJAnIti kAlataH ho sakatA hai, yaha abhavya koTi kA jIva hotA hai dUsarA-'aNAdIe vA sapajjavasie' anAdi saparyavasita matyajJAnI jIva hotA hai isakA anAdi kAla se lagA huA matyajJAna dUra ho jAtA hai para phira yaha matyajJAnI nahIM bntaa| tIsarA-'sAie sapajjavasie' matyajJAnI sAdi saparyavasita hotA hai yaha matyajJAnI avasthA se chUTa kara punaH matyajJAnI avasthA vAlA bana jAtA hai ataH aisA yaha matyajJAnI jIva kama se kama antarmuhUrta taka matyajJAnI banA rahatA hai aura adhika se adhika 'ukkoseNaM aNaMta kAlaM jAva avahla poggalapariyaha desUNaM' anantakAla taka yAvat kucha kama apArdhapudgala parAvarta kAla taka matyajJAnI banA rahatA hai isake bAda vaha niyama se jJAnI ho jAtA hai| 'suya aNNANI evaM ceva' zruta ajJAnI bhI itane hI kAla taka zrutAjJAnI banA rahatA hai bAda meM vaha zrutajJAnI ho jAtA haiM 'vibhaMga aNNANI NaM bhate !' he bhadanta ! vibhaMgajJAnI kitane kAla taka vibhaMga DAya che. mIan 'aNAdIe vA sapajjavasie' manasipayavasita bhtyjJAnI jIva heAya che. tene anAdikALathI lAgela matyajJAna dUra thaI jAya che. mana 5 te bhatyajJAnI thatA nathI. trIta 'sAie sapajjavasie' bhatyajJAnI sAdi saparyavasita hoya che. A matyajJAnI avasthAthI chUTIne pharIthI matyajJAnI avasthAvALA banI jAya che. tethI evA A matyajJAnI chava ochAmAM ochA aMtamuhUrta paryanta matyajJAnI banelA rahe che. ane vadhAremAM vadhAre 'ukkoseNa aNataM kAlaM jAva avaDUDhaM poggalapariyaTTa desUNaM' mana paryanta cAvat kaMIka ochA apAI dulaga parAvarta kALa paryanta matyashaaniipaathii 27 cha. te pachI te niyamayI jJAnI manI anya che. 'suyaaNNANI evaM ceva' zruta ajJAnI 5 seTamA 45 paya-ta zrutamajJAna pAmA 29 che. ma ta pachI zrutajJAna vA manI naya che. 'vibhaMga aNNANI NaM bhaMte !' bhagavan ! qian jJAnavANa 30 mpaya-ta vijJAnI
Page #1521
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1497 kiyacciraM bhavati ? gautama ! 'jahanneNaM ega samaya' jayanyenaikaM samayam dvitIya samaye maraNataH pratipAte samyaktvalAbhato jJAnabhAvena vA vibhaGgA'bhAvAt / 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI desUNAe pucakoDIe abbhahiyAe' utkarpaNa prayastriMzatsAgaropamANi dezonayA pUrvakoTayA'bhyadhikAni apratipatitavibhaGgAnAM dhanvantari prabhRtInAmanekeSAM saptamapRthivI narakagamanazravaNAt / 'AbhiNiyohiyagANissa NaM mate ! aMtaraM :kAlao kevaciraM hoi ?' kAlataH kiyacciramantaraMbhavati bhadantA''bhinivodhika jJAninaH ? bhagavAnAhaM-gautama ! 'jahanneNaM aMtojJAnI banA rahatA hai uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! visaMgajJAnI vibhaMgajJAnI rUpa se kama se kama 'ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI dekhUNAe pucakoDIe amahiyAI' eka samaya taka banA rahatA hai bAda meM dvitIya samaya meM use samyaktva ke lAbha se jJAna bhASa prakaTa ho jAtA hai so vibhaMga ko abhAva ho jAtA hai aura utkRSTa se vaha dezona pUrvakoTi adhika 33 sAgaropama kAla taka visaMgajJAnI banA raha sakatA hai itane kAla taka vibhaMgajJAnI raha kara phira vaha samyaktva ke lAbha se samyagjJAnI ho jAtA hai dhanvantari AdikoM kI kathA se unake saptama naraka meM gamana sunane se vibhaMgajJAna kA sadbhAva itane kAla taka rahatA hai yaha spaSTa ho jAtA haiN| inake antara kA vicAra-'AbhiNiyohiyanANissa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0' he bhadanta ! AbhinivodhikajJAnI kA antara kitane paNAthI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama! vibhaMga zAnI vijJAnI pAthI mAchAmA yauch| 'ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAiM desUNAe puvvakoDIe abhahiyAI' se samaya paryanta 29 che. te pachI bIjA samayamAM tene samyaphatvane lAbha thavAthI jJAnabhAva pragaTa thaI jAya che. tethI vilaMgane abhAva thaI jAya che. ane utkRSTathI te dezanA pUrva keTi adhika 33 tetrIsa sAgarepama kALa paryata jJAnI paNAthI rahe che. ATalA kALa sudhI vibhaMga jJAnI rahIne te pachI te samyakatvane lAbha thavAthI sabhya jJAnI banI jAya che. dhanvantarIvigerenI kathA thI teonuM sAtamA narakamAM gamana jANIne virbhAgajJAna ne sadbhAva ATalAkaLaparyanta rahe che. e vAta spaSTa thAya che. temanA aMtara nuM kathana 'AbhiNibohiyassa Na bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' lagavan ! bhAbhinidhika jJAnInuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? arthAt keI Abhi
Page #1522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1498 jIvAbhigamasUtre muhuttaM - ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva avag poggalapariyaha dekhaNaM jaghanyenAntam - hUrtamutkarSeNA'nantaM kAlamanantA utsarpiNyasarpiNyaH kAlataH, kSetrato'nantA lokA apA pudgalaparAvarta dezonam / 'evaM suyanANissa vi' evameva zrutajJA nino'pi vijJeyam / 'maNapajjavaNANissa vi ' manaH paryavajJAnino'pi evameva / 'kevalanANissa kAla kA hotA hai ? arthAt kisI abhinibodhika jJAnI kA jaba Abhinibodhika jJAna chUTa jAtA hai to vaha phira ise kitane kAla ke bAda prApta kara sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! AbhinibodhikajJAnI apane chUTe hue Abhinibodhika jJAna ko punaH prApta kama se kama yA to 'jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNataM kAlaM' eka antarmuhUrta ke bAda kara letA hai yA phira vaha adhika se adhika anantakAla ke bAda prApta kara letA hai isa ananta kAla meM ananta utsarpiNiyA~ aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai yAvat kucha kama apArdhapudgalaM parAvarta kAla vyatIta ho jAtA hai 'evaM suyafree fa' isa prakAra se zrutajJAnI kA bhI chUTe hue zrutajJAna ko prApta karane meM jaghanya aura utkRSTa kAla kA vyavadhAna hotA hai bAda meM vaha punaH zrutajJAnI bana jAtA hai 'maNapajjavanANissa vi' manaH paryavajJAnI bhI apane se chUTe hue manaH paryavajJAna ko punaH prApta karane meM jaghanya aura utkRSTa rUpa se kahe gaye eka antarmuhUrta kAla ko aura anantakAla ko pAra karake samartha ho jAtA hai0 arthAt use punaH 2 nirmAdhika jJAnavALAnuM. jyAre AbhinimeAdhikajJAna Ti jAya che, to te pharIthI keTalAkALa pachI tene prApta karI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! AlinikhAdhikajJAnI potAnA TyUTi gayela AbhinimeAdhikajJAnane irI prApta puravAmAM zochAbhAM gochA 'jahaNaNaM atomuhutta ukkoseNaM aNataM kAlaM' eka aMtarmuhUta pachI te pharIthI prApta karIle che. A anaMta kALamAM anaMta utsarpiNIyA ane anaMta avasarpiNIyA samApta thaI jAya che. cAvat kaMika moch| madhu yuddazaMsa, parAvarta kSaNa vItI bhaya che. 'evaM suyanANissa vi' na pramANe zrutajJAnInuM paNa chUTi gayela zrutajJAna pharIthI pAchuM meLavavAmAM jaghanya ane utkRSTa kALanuM vyavadhAna haiAya che. te pachI pharIthI te zrutajJAnI manI laya che. 'maNapajjavanANissa vi' bhanaHparyavajJAnI pazu ghotAnA chUTIgayesA mana:paryAvajJAnane pharIthI prAptakaravAmAM, jaghanya ane utkRSTa paNAthI kahevAmAM Avela eka aMtarmuhUta kALane ane anatakALane pAra karIne meLavavA sama yaha bhaya che. arthAt irIthI tene bhejavI se che, 'kevalanANissa NaM bhaMte !
Page #1523
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1499 jabhate ! aMtaraM0 1, sAIyassa apajjavasiyassa Nasthi aMtara' kevalajJAninaH khalu bhadanta ! kiyatkAlaparyantamantaraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! sAdhaparyavavasitasya nAstyantaram aparyavasitatvAdeva / 'mai . annANissa NaM bhate ! aMtaraM matyajJAninaH khalu bhadanta antaraM kiyatkAlam ? gautama ! matyajJAnina svividhaH anAvaparyavasitaH 1 anAdisaparyavasitaH 2 sAdiparyavasitazca3-tatra 'aNAIyassa apajjavasiyassa nasthi aMtaraM' anAdyaparyavasitasya nAstyantaram abhavyApekSayA'prApta kara letA hai / 'kevalaNANissa NaM bhaMte ! aMtaraM' he bhadanta ! kevala jJAnI kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! kevalajJAnI sAdi aparyavasita hotA hai ataH isake antara nahIM hotA hai. kevalajJAna eka aisI zakti hai jo AtmA meM prakaTa ho jAne ke bAda punaH tyakta nahIM hotI hai pratyuta sadA prakaTita hI rahatA hai isI kAraNa yahAM antara kA kathana nahIM kiyA gayA hai antara kA to kathana vahIM para hotA hai ki jahAM prakaTa hue jJAnAdi guNa ko punaH unake chipa jAne para prApta kiyA jAtA hai 'maiannANissa NaM bhaMte ! aMtaraM0' he bhadanta ! matyajJAnI kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! matyajJAnI tIna prakAra kA hotA hai eka anAdi aparyavasita matyajJAnI dUsarA anAdi saparyavasita matyajJAnI aura tIsarA sAdi saparyavasita matyajJAnI inameM jo prathama prakAra kA matyajJAnI hai usake antara nahIM hotA aMtara0' bhagavan ! jJAnAnu mata2 48 anu4vAmA mAksa cha ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! kevalajJAnI sAdi aparya vasita hoya che. tethI teone aMtara hetuM nathI kevaLajJAna eka evI zakti che ke je AtmAmAM pragaTa thayA pachI pharIthI te pAchI jatI rahetI nathI. balka sadA prakaTita ja rahe che. e ja kAraNathI ahIMyAM temanA aMtaranuM kathana karavAmAM Avela nathI. aMtaranuM kathana te tyAM ja thAya che ke-jyAM prakaTa thayelA jJAnAdi guNane te chUTi gayA pachI pharIthI prApta karavAmAM Ave che. 'maiannANirasa NaM bhaMte ! aMtaraM0 hai lagavan ! bhati ajJAna vANAnumata keTalA kALanuM kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke he gItama! matyajJAnI traNa prakAranA hoya che. eka anAdi aparyavasita tyajJAnI bIjA anAdi saparyAvasita matyajJAnI ane trIjA sAdi saparyavasita matyajJAnI. temAM pahelA prakAranA je matyajJAnI che teone aMtara hatuM
Page #1524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1500 jIvAbhigamasUtra paryavasitakhAt / 'aNAiyassa sapajjavasiyassa Natthi aMtaraM' anAdikasya saparyavasitasya matyajJAnino nAstyantaram / kevalam-'sAIyasta sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAI sAiregAI' sAdikasya sapa- - yavasitasya jaghanyato'ntarmuhUtam utkarpataH paT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / 'evaM suya annANissa vi evaM zrutA'jJAninastrividhasya dvayornAstyantaram tRtIyasyAntaramevameva / ___'vibhaMganANissa NaM bhaMte ! aMtaraM0' vibhaGgajJAninaH khalu bhadanta !0 jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarpaNA'nantakAlasya hai kyoMki yaha abhavya kI zreNi meM hI hotA hai ataH anAdi kAla se lage Aye isakA matyajJAna kA kabhI vinAza nahIM hotA hai jo dUsare nambara kA matyajJAnI hai vaha bhavya kI koTi meM rakhA gayA hai ataH matyajJAna isakA vinaSTa hone para yaha punaH satyajJAnI nahIM vanatA hai isaliye yahAM para bhI antara nahIM AtA hai tathA tIsarA nambara kA jo sAdi saparyavasita matyajJAnI haiM usakA antara hotA hai so yaha antara 'jahANe NaM aMtomuhattaM ukkoserNa chAvahi sAgarovamAI sAiregorDa' jaghanya se to eka antarmuharta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropama kA hai 'evaM suyaannANissa vi' isI prakAra se zrutAjJAnI bhI tIna taraha ke hote haiM-eka anAdi aparyavasita zrutAjJAnI aura dUsarA anAdi saparyavasita zrutAjJAnI so ina donoM kA antara nahIM hotA hai rahA tIsare nambara kA zrutAjJAnI-so inakA antara sAdi saparyavasita matyajJAnI ke jaisA hI hai 'vibhaMganANissa nathI. kemake-te abhavyanI zreNImAM ja hoya che. tethI anAdi kALathI lAgelA matyajJAnane keIpaNa kALe vinAza thatuM nathI. bIjA prakAranA je matyajJAnI che, te bhavyanI keTImAM Avela che. tethI temanuM matyajJAna nAza pAmyA pachI te pharIthI matyajJAnI banatA nathI. tethI ahIyAM paNa aMtara AvatuM nathI. tathA trIjA prakAranA je sAdi saparyAvasita matyajJAnI che, tenuM aMtara DAya che. mana ta mata2 'jahaNNeNaM aMtomuhutta unakoseNaM chAvarddhi sAgarovamAI sAiregAI' dhanyathI me mata itanu jAya che. sana aSTathI 444 dhAre 66 ch|s8 sAgarISabhanu cha. 'evaM suya annANissa vi' se prabhArI zrutAjJAnI paNa traNa prakAranA hoya che. temAM eka anAdi aparyavasita zrutajJAnI ane bIjA anAdi saparyAvasita thatAjJAnI A bannenuM aMtara hetuM nathI. tathA trIjA prakAranA kRtAjJAnInuM aMtara sAdi saparyavasita matyajJAnInA 4thana prabhAya che. 'vibhaMganANissa Na bhaMte ! aMtaraM0 sAvan ! vijJAnI
Page #1525
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1501 vanaspatikAlasyAntaraM bhavati / 'eesi NaM bhaMte ! AbhiNiyohiyanANINaMmuyanANINa ohinANINaM-maNapajjavanANINaM kevalanANINaM mai annANINaM- muyaanANINaM vibhaMganANINa ya kayare kayarehito' eteSAM khalu bhadanta ! AbhinivodhikajJAni prabhRtikASTAnAM katarebhyaH katare'lpA vA-bahukA vA-tulyA vAvizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-'goyamA! savvatthovA jIvA maNapajjavanANI' NaM bhaMte ! aMtaraM' he bhadanta ! vibhaMgajJAnI kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! visaMgajJAnI kA antara 'jahaNNeNaM' kama se kama eka antarmuhUrta kA hotA hai aura 'ukkoseNaM vaNaslaikAlo' adhika se adhika antara vanaspatikola pramANa anantra kAla kA hotA hai| - inake alpabahutva kA kathana-'eesi NaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANINaM suyanANI] ohinANINaM, maNapajjavanANINaM, kevalanANINaM maiannAgINaM suyaannANINaM vibhaMga annANINa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' he bhadanta ! ye jo matijJAnI-(AbhinicodhikajJAnI) zrutajJAnI, avadhijJAnI, manAparyavajJAnI, kevalajJAnI matyajJAnI, zrutAjJAnI, aura vibhagajJAnI jIva hai so inameM kauna jIva kisa jIva kI apekSA alpa haiM aura kauna jIva kinakI apekSA bahuta Adi vizeSaNoM vAle haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! savvatthovA nuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che keu gautama ! vijJAnAnu mata2 'jahaNNe paM0' dhanyathI mAchAmA mAdhu 4 matabhutana DAya che. sana 'ukoseNaM vaNassai kAlo' padhAremA dhAre vanaspatikAla pramANa anaMta kAlanuM aMtara hoya che. tenA alpa bahatvanuM kathana 'eesi NaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANINaM' suyanANINaM ohinANINaM, maNapajjavanANINa kevalanANINa, maiannANINaM, suyaaNNANINaM vibhaMga aNNANINaya kayare kayarehito ! jAva visesAhiyA vAhai magavan 2 mA bhatijJAnI mAli. nidhika jJAnI zrutajJAnI avadhijJAnI mana:paryavajJAnI, kevalajJAnI matyajJAnI, zrutajJAnI, ane virbhAgajJAnI jIva che emAM kyA che kayAonA karatAM alpa che, ane kayA kayA jIvonA karatAM vadhAre che? kayA che kayA jIvenI bare bara che ? ane kayA cho kayAonA karatAM vizeSAdhika cha / 2aa prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! savvatthovA jIvA
Page #1526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1506 jIvAmigamasUtra gautama ! sarvastokA jIvA manaHparyavajJAninaH ? ohinANI asaMkhejaguNA' ebhyo'vadhi jJAnino'saMkhyeyaguNAH 2 'AbhiNivohiyanANI, muyanANI, ee dovi tullA viselAhiyA' ebhya AbhinivodhikajJAnina:-zrutajJAninazca vizeSAdhikAH sva sthAne tu-dvaye'pi tulyAH4 / 'vibhaMganANI asaMkhejjaguNA' tebhyo vibhaGgajJAnino'saMkhyeguNAH ajJAninAmati prabhUtatvAt 5 / 'kevalanANI aNaMtaguNA' ebhyaH kevalajJAnino'nantaguNAH6 siddhAnAmanantakhAt / 'maIannANI-suya-annANI ya do vi tullA aNaMtaguNA' matyajJAniH zrutAjJAninavA'nantaguNAH svasthAne dvaye'pi tulyAH parasparam 8 / 'ahavA aTThavihA savvajIvA pannattA taM jahAjIvA maNapajjavanANI' he gautama ! saba se kama manAparyavajJAnI jIva hai| 'ohiNANI asaMkhejjaguNA' inakI apekSA avadhijJAnI jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA 'AbhiNiyohiyanANI suyanANI ee do vi tullA visesAhiyA' AbhinibodhikajJAnI aura zrutajJAnI ye do vizeSAdhika haiM parantu apane 2 sthAna meM ye donoM tulya haiM / 'vibhaMganANI asaMkhejaguNA' inakI apekSA jo vibhaMgajJAnI jIva haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki mithyAdRSTi jIvoM kI bahuta adhikatA hai 'kevalanANI aNaMtaguNA' ikakI apekSA kevalajJAnI jIva anantaguNeM adhika haiM kyoMki siddha jIvoM ko ananta kahA gayA hai 'maiannANI suyaannANI, ya do vi tullA aNaMtaguNA' siddhoM kI apekSA matyajJAnI, aura zrutAjJAnI, ye donoM anantaguNeM adhika haiM para svasthAna meM ye donoM tulya haiM 'ahavA aTThavihA savvamaNapajjavaNANI' gautama ! sauthI maach| ' mana:paya jJAnI 71 che. 'ohiNANI asaMkhejjaguNA' tenA 42di avadhi jJAnavANa wal masacyAta. ga dhAre che. tenA 42i 'AbhiNibohiyanANI suyaNANI ee do vi tullA visesAhiyA' mAlinimAdhijJAnI mane zrutajJAnI ye manna vizeSAdhi che. paraMtu tyA pAtapAtAnA sthAnamA memanta s2|| che. 'vibhaMgaNANI asaMkhejjaTri' tenA karatA virbhAgajJAnI je jIva che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. bha-mithyA TivANA vAnI dha4 madhita cha. 'kevalanANI aNataguNA' tenA karatAM kevaLajJAnI jIva anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-siddha che ne mana ta vAmAM Avesa 'mai annANI suya annANI ya, do vi tullA aNataguNA' siddhIna42di bhatijJAnI, sana zrRtAjJAnI; 2. manne mAnatagaNa padhAre cha. mana svasthAnamA ko bhanne sa2mA cha. 'ahavA adRvihA savvajIvA paNNattA'
Page #1527
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.10 sU 151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1503 neraiyA tirikkhejoNiyA tirikkhajoNIo maNussA mANusIo devA devIo siddhA' nairayikAH tiryagyonikAH tiryagyonikyaH manuSyAHmAnupyaH devAH devya: siddhAH pakSAntare sarvajIvA eSvantarbhUtAH / 'neraie NaM bhaMte ! teraDyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsa sahassAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI nairayikarUpeNa nairayikA kiyaciram ? gautama ! dazavarpasahasrANi jaghanyenotkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi / 'tirikkhajoNieNaM bhaMte ! tirikkhajoNi yatti kAlao kevacciraM hoI ? jahanneNaM aMtomuhurta-ukkoseNaM vaNassaikAlo' jIvA pannattA' athavA samasta jIva ATha prakAra ke isa rIti se bhI kahe haiM 'taM jahA' jaise-neraDyA tirikkhajoNiyA, tirikkhajoNiNIo, maNussA maNuslIo, devA devIo, siddhA' narayika 1 tiryagyonika pulliGga, tiryagyonika strIliGga, manuSyapulliGga, manuSya strIliGga deva pulliGga devastrIliGga aura siddha inhI meM saMsArI aura asaMsArI ye saba jIva antarbhUta ho jAte haiM ! 'NeraDyANa maMte ! neraiyatti kAlao kevacciraM 'hoI' he bhadanta ! nairayika jIva nairathika rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAI ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' he gautama ! nairayika nairayika rUpa se kama se kama 10 hajAra varSa taka rahatA hai aura adhika se adhika 33 sAgaropama taka rahatA hai 'tirikkhajoNie NaM mate ! tirikkhajoNiyatti kAlao kevacciraM hoi' he adanta ! tiryagyonika pulliga jIva 424 sAla mA prA2nA mAzate 5 cha. 'taM jahA' bha3-'neraiyA tirikkhajoNiyA, tirikkhajoNiNIo, manussA maNussIo devA devIo siddhA' n2yika 1 tigenika purUSa jAta 2 tirthanika strI jAta 3 manuSya purUSa jAta * manuSya strI jAta 5 deva purUSa jAta 6 devastrI jAta 7 ane siddha 8 AmanA mAM saMsArI ane asaMsArI A badhA prakAranA antargata thaI taya che. 'NeraiyANaM bhaMte ! neraIyatti kAlao kevacciraM hoI' sAvan ! nirayikajIva narayika paNAthI keTalA kALaparyata rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha hai-'goyamA ! jahaNNeNaM dasayAsasahassAiM ukkosega tettIsa vAsa. sahassAI' gautama ! nayika narayi pAthI mechAmA maach| 10 4 2 varSa paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre 33 tetrIsa sAgarepama paryanta 29 che. 'tirikkhajoNieNaM bhaMte ! tirikkhajoNiyatti kAlao kevacciraM hoI' bhagavana tiryanika purUSajAta tiryanika purUSa paNAthI keTalA kALa
Page #1528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1504 jIvAbhigamasUtre tiryagyonikatvena bhadanta ! tiryagyonikaH khallu kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAhagautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa vnsptikaalH| 'tirikkhajoNiNIrNa bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhurta-ukoseNaM tinni paliovamAI punakoDI puhuttamabhahiyAI tirthagyogikI khalu bhadanta ! tiryagyonitvarUpeNa kAlataH kiyacciraM sthitimato? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenAntamuhartam utkarpaNa trINi palyopamAni pUrvakoTi pRthaklA'bhyadhikAni / 'evaM maNUse-maNUsI' evaM manuSyAH-mAnuSyo'pi tiryatiryagyonika pulliGga rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'jahanneNaM aMtomuhuttaM uskoseNaM vaNassaikAlo' he gautama tiryagyonika pulliGga jIva tiryagyonika pulliGga rUpa se kama se kama eka antarmuharta taka aura adhika se adhika vanaspatikAla pramANa ananta kAla taka rahatA hai 'tirikkhajoNiNI NaM bhaMte ! jahanneNaM aMtosuhattaM ukoseNaM tinni paliovamAI pucakoDI puhuttamambhahiyAI he bhadanta ! tiryagyonika strIliGga jIva tiryagyonika strIliGga rUpa se kitane kAla taka rahatI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! tiryagyogika strIliGga jIva tiryagyonika strIliGga rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika pUrvakroTi pRthakva adhika tIna palyopama kAla taka rahatA hai evaM maNase maNasI' isI taraha se manuSya puliGga aura manuSya strIliGga jIva bhI manuSyapulliGga rUpa se aura manuSyastrIliGga rUpa se jaisA ki saMsAra samApannaka sapta vidha pratipatti meM kahA gayA hai vaisA hI vaha saba kathana yahAM para bhI panta ra cha. mA praznAnA uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna cha-'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! 535 jatana tiyAni jIva tiryanika purUSa paNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUta paryanta bhana padhArebhA padhAre vanaspati pramANu mana paryanta 29 che. 'tiri. kkhajoNINaM bhaMte / jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM tinni paliovamAiM puvakoDI puhuttamanbhahiyAI san ! tizyoni sIlipa tiyayAni strI paNathI keTalA kALa paryata rahe che, A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke - gautama ! tiryanika briliMga chava tiryanika strIliMgapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre pUrva Ti pRthaitya padhAre tra pakSyA5mANa panta 2 cha. 'evaM maNUse maNUsI' eja pramANe manuSya purUSa jAta ane manuSya strI jAtanA cha paNa manuSya purUSa paNAthI ane manuSya strI paNAthI je pramANe saMsAra samApaka sAta
Page #1529
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 2.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1505 gyonivadeva kAyasthitau syuH / 'deve jahA neraiyA' devA yathA nairayikAstathaiva sthitimantaH / 'devI NaM bhaMte !0' devyaH khalu bhadanta ! devya iti kAlataH kiyaciraM bhavanti ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM dasavAvasahassAI-ukoseNaM paNapannaM palizromAI' jaghanyena dazavarSasahasrANi-utkarSeNa paJca paMcAzatpalyopamAni yAvadevInAM sthitiH / 'siddha NaM te siddhetti kAlao kevaccira hoi' siddhaH khalla bhadanta ! siddha iti maryAdayA kAlataH kiyacciraM ? agavAnAha'goyamA ! sAIe apajjavasie' gautama ! sAdiko'paryavasitaH / saMpratyepAmantaraM prastauti-'neraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' nairayikasya bhadanta ! kara lenA cAhiye 'deve jahA neraiyA' nairayika jIvoM kI jaisI kAyasthiti devoM ke sambandha meM bhI jAna lenA cAhiye 'devINaM bhaMte !' he bhadanta ! deviyAM deviyoM ke rUpa meM kitane kAla taka rahatI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! deviyAM deviyoM ke rUpa meM 'jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM paNapannapaliovamAI kama se kama 10 hajAra varSa taka rahatI haiM aura adhika se adhika 55 palyopama kAla taka rahatI haiM / 'siddhaNaM bhate ! siddhetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! siddha siddha rUpa meM kitane kAla taka rahate haiM ? uttara meM pramu kahate haiMhe gautama ! siddha siddha rUpa meM 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita kAla taka rahate haiN| ____ inakA antara kathana-'Neraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevprakAranI pratipattimAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANe e tamAma kathana mahIyA para rIselaye 'devA jahA~ neraiyA' 2 prabhArI nai2yi vAnI kAyasthiti kahevAmAM Avela che. e ja pramANenI kAyasthiti devenI paNa samajI devI 'devINaM bhaMte ! bhagavAna! vAyA va pAyI 88 45 paryanta rahe che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! devI devI pAthI 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNa paNapaNNapaliovamAI' mAchAmA AchA 10 dasa hajAra varSa paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre 55 paMcAvana pakSyA5ma paya-ta rasa cha. 'siddheNaM bhaMte ! siddhetti kAlao kevacciraM hoI' ha bhagavat siddho siddha paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramA prabhuzrI cha gautama ! siddho siddhapaNAnI 'sAdIe apajjavasie' sAha 55 vasita paryanta 29 che. temanA aMtara dvAranuM kathana 'jaraiyassa NaM bhate ! aMtara kAlao kevacciraM hoi' 3 mApan ! yi
Page #1530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1506 jIvabhigamasUtra kiyacciraM khalu kAlato'ntaram ? gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhurta-ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyenAntarmuhUrta mutkarpaNa vanaspatikAlaH / 'tirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' jahanneNaM aMtomuhuttaM uvakoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM tiryagyonikasya0 gautama ! jaghanyena aMtarmuhUrtam utkarSaNa sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam / 'tiriktajoNININaM bhaMte!' tiryagyaunikyAH khalu bhadanta ! gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM- ukkoseNaM vaNassaikAlo0' jaghaciraM hoI' he bhadanta ! nairayika kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! nairayika kA antara kAla kI apekSA kama se kama to eka antarmuharta kA hai aura adhika se adhika 'vaNassaikAlo' banaspatikAla pramANa anantakAla kA hai 'tirikkhajoNiyassa NaM aMtaraM kAlao kevaccira hoi' he bhadanta ! tiryagyonika kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prakSu kahate haiM-he gautama ! tiryagyonika kA antara kAla kI apekSA kama se kama to eka antarmuhUrta kA hai aura 'ukkoseNa' adhika se adhika 'sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva kA hai 'tirikkhajoNINa bhaMte !' he bhadanta ! - tiryak striyoM kA antara kitane kAla kA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! tiryakatriyoM kA antara kAla kI apekSA kama se kama to 'aMtomuhattaM' eka antarmuhUrta kA hai aura 'ukkoseNaM' adhika se adhika 'vaNassaikAlo vanaspati kAla jInuM aMtara kALanI apekSAthI keTalA kALanuM kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke he gautama ! narayikanuM aMtara kALanI apekSA thI ochAmAM ochuM eka aMtarmuhUrtanuM che. ane vadhAremAM vadhAre 'vaNassai kAlo' vanaspati pramANa nu mero mAnata che. 'tirikkha. joNiyassa NaM bhate / aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' bhagavan / tivynikenuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! tiryanika jenuM aMtara kALanI apekSAthI. ochAmAM sAchu. me matabhuitanu cha. mana. 'ukoseNaM' padhAremA dhAre 'sAgarovamasaya puhutta sAIregaM' 4 padhAre sAgarApamazata pRtha5 4tvanu che. 'tirikkhajoNI NaM bhaMte !' sAvan tiyayoni strIyAnu mata2 TakSA garnu kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahela che ke-he gautama ! tiryaMgyanika strIyAnu mata2 janI apekSAthI mAchAmA mAchu 'aMtomuhuttaM' me4 matabhutanu che. ane, 'ukoseNaM' vadhAremA dhAre 'vaNassai kAlo' vanaspati
Page #1531
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1507 nyena antarmuhartam utkarpatastu-vanaspatikAlaH / 'evaM maNusassa vi-maNussIe vi' evaM manuSyasyApi mAnuSyA api / 'devassa vi-devIe vi' devasyApi devyA api pUrvavat / 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM0' siddhasya khalvantaraM bhadanta !0 gautama ! 'sAIyassa apajjavasiyassa aMtaraM Natthi' sAdyaparyavasitasyAntaraM nAsti / 'eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM-tirikkhajoNiyANaM-tirikkhajoNiNINaM masANaM maNUsINaM devANaM devINaM-siddhANa ya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA' etepAM khalu bhadanta ! nairayikAdhaSTAnAM katarebhyaH katare'lpA vA-yAvadvizepAdhikAveti pramANa ananta kAla kA hai / 'evaM maNuslassa vi maNussIe vi' aisA hI antara manuSya kA aura manuSya striyoM kA bhI hai| tathA-'devasla vi devIe vi' deva aura deviyoM kA bhI hai 'siddhassaNaM bhaMte ! aMtara he bhadanta ! siddha jIvoM kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! sAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' siddha jIva sAdi aparyavasita hote haiM ataH unakA antara nahIM hotA hai / inake alpabahutva kA vicAra'etesiNaM bhaMte ! NeraiyANaM tirikkhajoNiyANaM tirikkhajoNijINaM bhaslANaM maNussINaM devANaM devINaM siddhANa ya kayare0' he bhadanta ? ina rayika jIvoM ke, tiryagyolika jovoM ke, tiryagyonika striyoM ke, manuSyoM ke, manuSya striyoM ke, devoM ke deviyoM ke aura siddhoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM kauna kina jIvoM kI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna prabhA mAna tanu cha. 'evaM maNussassa vi maNussIe vi me pramANenu mata2 manuSya 31nu bhane manuSya sAyAnu ra samantathA 'devassa vi devIe vi' he mana hevIyAnu mata2 5 me pramANe che. 'siddhassa NaM bhaMte ! ataraM gavan ! siddhAnumata2 anI apekSAthI yu 479 cha ? 2mA prazana uttaramA prabhuzrI cha8-3 gautama ! 'sAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' siddha va sAma5degsita hAya che. tethI tabhanu aMtara hotuM nathI. temanA alpa bahatvanuM kathana 'eesiNaM bhaMte ! NeraiyANaM tirikkhajoNiyANaM tirikkhajoNINaM maNasANaM maNUsINa devANaM devINa siddhANaya kayare0' sAvan ! mAna4i0vAmA tiyaMgyanika mAM, manuSyamAM, manuSya strImAM devamAM, deviyamAM ane jaddhAmAM kayA cho kayAjanA karatAM alpa che? kayA che kyAthI
Page #1532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1508 jIvAbhigamasUtra prazne bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA maNussIo' gautama ! sarvastokA mAnuSyaH saMkhyeyakoTi koTi pramANatvAt / 'maNussA asaMkhejaguNA' nato manuSyAH asaMkhyeyaguNAH zreNyasaMkhyeyabhAgapramANatvAt / 'neraiyA asaMkhejaguNA' tato nairayikAH asaMkhyeyaguNAH / 'tirikkhajoNiNIo asaMkhejaguNA' tatastiyagyonyaH asaMkhyeyaguNAH / 'devA saMkhejaguNA-devIo saMkhenaguNAo' tato devAstato devyaH saMkhyeyaguNAH / 'siddhA aNaMtaguNA-tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' tataH kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! savvasthovA maNussIo' he gautama ! ina jIvoM meM saba se kama manuSya striyAM haiM 'maNussA asaMkhejaguNA' saMmUcchima manuSya kI apekSA manuSya asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA 'neraiyA asaMkhenaguNA' nairayika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM ! 'tirikkhajoNiNIo asaM. khejjaguNAo' inakI apekSA tiyara striyAM asaMkhyAtaguNI adhika haiN| inakI apekSA 'devA saMkhejaguNA' deva saMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI kI apekSA 'devIo saMkhejjaguNAo' deviyAM saMkhyAtaguNI adhika haiM / inakI apekSA 'siddhAaNaMtaguNA' siddha jIva anantaguNeM haiM 'tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' inakI apekSA tiryagyonika anantaguNe adhika haiM manuSyoM kA pramANa saMkhyAta koTI koTI hai isaliye unheM sava se kama kahA gayA hai inakI apekSA jo manuSyastriyoM ko asaM. khyAtaguNA adhika kahA gayA hai vaha unake zreNi ke asaMkhyAtaveM vadhAre che?kyA kayAjInI babara che? ane kyA che kyA jIthI vizeSadhi cha ? 2prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! savyatyovA maNussIo gautama ! 2mA saghA vAmAM sauthI mAchI bhanuSya liyo che. 'maNussA asaMkhejjapuNA' sa bhUmi bhanuSyonA tai manuSyo misa yaatge| padhAre che. tenA 42di 'neraiyA asaMkhejaguNA' nai2547| asabhyAtA padhAre cha. 'tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo' tenA 42tA tiyayAni liyA masa jyAta padhAre cha. tenA 42di 'devA saMkhijajjaguNA' he| yaatgaa| padhAre cha. nA 42di 'devIo asaMkhejjaguNAo' heviyo masaNyAta qdhAre cha. tenA 42di 'siddhA aNataguNA' siddhch| mana taga dhAre che. tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' tena 42tA tiya yoni mAnatA dhAre che. manuSyanuM pramANa saMkhyAta kaTi keTInuM che. tethI teone sauthI ochA kahevAmAM Avela che. tenA karatAM manuSya striyAne je asaMkhyAtaNa vadhAre kahevAmAM Avela che, te temanI zreNInA asaMkhyAtamAM bhAgapramANu hevAthI
Page #1533
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1509 siddhAstatastiryagyonikA anantaguNAH / upasaMhAramAha-'settaM aTThavihA sanyajIvA pannattA' itthaM ta ete'STavidhAH sarve jIvAH prajJaptAH ||suu0151|| atha navavidhajIvAnAha. mUlam-tattha je te aivamAsu navavihA savvajIvA patnattA teNa evamAhaMsu taM jahA egidiyA beiMdiyA teiMdiyA cauridiyA NeraiyA paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNussA devA siddhaa| egidie NaM bhaMte ! egidiyatti kAlao kedaviraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM vnnssikaalo| beiMdieNaM bhaMte ! beiMdiyatti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM evaM teiMdie vi curidievi| NegiyANaM bhaMte! 0 jahanneNaM dasavAsalahassAI ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM paMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte!0 jahanneNaM aMtomuhatta ukkoseNaM tinni palibhovamAiM pucakoDI puhuttamabhahiyAiM! evaM maNUse vi, devA jahA nneriyaa| siddhe NaM bhaMte !0 sAIe apajavalie ! egidiyaslaNaM saMte! aMtaraM kAlao kevaJcira hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM do sAgarovamasahassAiMsakhejabAsamabhahiyAI, beiMdiyasta NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| evaM teiMdidhassa vi cauridiyassa vi Neraiyasta vi paMciMdiyatirikkhajoNiyasta vi, maNusassa vi devassa vi savvesimevaM aMtaraM mANiya cha / bhAga pramANa hone se kahA gayA hai 'se taM adhihA savyajIvA pannattA' isa prakAra kA yaha vivecana ATha prakAra ke sarvajIvoM ke vipaya meM kiyA hai| // 151 / vAmAM mAvadA che. 'settaM aTavihA savyajIvA pannattA' 2prabhA mA pAna ATha prakAranA saghaLAjIvonA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. sU0 151
Page #1534
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamastre siddhassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0? sAIyasta apajavasiyassa Natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte ! egidiyANaM veiMdiyANaM teiM. diyANaM cauridiyANaM NeraiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM maNUsANaM devANaM siddhANa ya kayare kayarehito appA va jAva visesAhiyA? goyamA! savvatthovA maNuslA nerajhyA asaMkhejaguNA devA asaMkhejaguNA paMciMdiyatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA cauridiyA visesAhiyA teiMdiyA bisesAhiyA veiMdiyA visesAhiyA siddhA aNaMtaguNA egidiyA agaMtagugA / / sU0 152 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavanto navavidhAH sarva jIyAH prajJaptAH, ta evamuktavantaH tadyathA-ekendriyAH, dvIndriyAH trIndrayAH caturindriyA nairayikAH paJce. ndriyatiryagyonikAH manuSyAH devAH siddhaaH| ekendriyaH khalu bhadanta ! ekendriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / dvIndriyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSaNAnantaM kAlam evaM trIndriyo'pi-caturindriyo'pi / rayikaH khalu bhadanta ! jaghanyena dazavarSa sahasrANi-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi, paJcendriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrta mutkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni, evaM manuSyo'pi-devA yathA nairayikAH / siddhaH khalu bhadanta ! sAdiko'paryavasitaH / ekendriyaH khala bhadanta ! aMtaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSA'bhyadhike, dvIndriyakhalla bhadanta ! antaraM kAlataH kriyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH / evaM trIndriyasyApi-caturindriyasyApi-nairayikasyApipazcandriyatiryagyonikasyApi-manuNyasyApi-devasyApi sarvepAmevamantaraM bhnnitvym| siddhasya khalu bhadanta / antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram eteSAM khalu bhadanta ! ekendriyANAM-dvIndriyANAM-trIndriyANAM-caturindriyANAM nairayikANAM paJcandriyatiryagyonikAnAM-manuSyAM devAnAMsiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA yAvad vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA manupyAH nairayikA asaMkhyeyaguNAH devA asaMkhyeyaguNAH paJcendriya tiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH caturindriyA vizeSAdhikAH trIndriyA vizepAdhikA: dIndriyA vizeSAdhikAH siddhA anantaguNAH ekendriyA anantaguNAH ||suu0 142 //
Page #1535
--------------------------------------------------------------------------
________________ I pradyotikA TIkA pra. 10 ru.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1511 TIkA- 'tattha NaM je te evamAhaMsu NavavihA savvajIvA pannattA te NaM evamAhaMsu tatra jIvavicAre ye te gaNadharAH navavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH evamuktavantaste khalu evamuktavantaH 'taM jahA - egiyA - ber3a diyA- tei diyA- cauriyA-NeraiyApaMcidiyati rikkhajoNiyA - maNUsA - devA - siddhA' tadyathA - ekendriyAH dvIndriyAH zrIndriyAH, caturindriyAH nairayikAH paJcandriyatiryagyonikAH manuSyAH devAH siddhAH / tatra - 'egidie NaM bhaMte ! egiMdiya ti kAlao kevacciraM hoi ?' ekendriyaH khalu bhadanta ekendriya iti kRlA kiyacciraM kAlataH ? aba nau prakAra ke sarva jIva haiM aisI jinakI mAnyatA hai use prakaTa kiyA jAtA hai / 'tattha NaM je te evamAhaMsu NavavihA savvajIvA paNNattA' i0 / TIkArtha- - isa jIva ke prastAva meM kisI apekSA samasta jIva nava prakAra ke haiM unakA isa sambandha meM spaSTIkaraNa aisA hai- 'taM jahA' jaise 'egiMdiyA, bediyA, te diyA, cauridiyA, NeraDyA, paMceM diyatirikkhajoNiyA maNUsA devA siddhA' ekendriya jIva, doindriya jIva, ter3andriya jIva, cauindriya jIva, nairayika jIva paJcendriya tiryagyonika 'jIva, manuSya, deva aura siddha isa prakAra ke ina jIvoM meM saMsArI aura asaMsArI saba hI jIva antarbhUta ho jAte haiM / kAyasthiti vicAra - 'egiMdie NaM bhaMte! ergidiyatti kAlao hafari hoi' he bhadanta ! ekendriya jIva, ekendriya rUpa se kitane have nau prakAranA saghaLAjIvA che epramANenI jemanI mAnyatA che tebhanI mAnyatA agaTa 12vAmAM Ave che. 'tatthaNaM je te evamAhaMsu navavihA savvajIvA paNNattA' 'taM jahA ' ityAdi. TIkA A navaprakAranA jIveAnA kathanamAM kaI apekSAthI saghaLAjIva nava prakAranA che ema kahevA vALAonu A saMbaMdhamAM A pramANenu' spaSTI 4255 che. 'taM jahAM' prema - 'egiMdiyA, veiMdiyA, teiMdiyA, cauriyA, NeraiyA, paMcadiyatirikkhajoNiyA, maNUsA devA siddhA' ndriyavANA va medhandriya vALA jIvA traNa indriyavALA jIveA cAra indriyavALA jIve, nairayika jIve, paMcendriyatiya caiAnikajIva, manuSya, deva ane siddha A prakAranA A jIvAmAM sa'sArI ane asasArI saghaLAvene samAveza thai jAya che. kAyasthitine vica'ra 'egidie NaM bhate ! egiMdiyatti kAlao kevacciraM hoi' he bhagavAn ! eka IndriyavAine kraminAthI keTalA kALapanta rahe che ? A
Page #1536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1512 * jIvAbhigamastra bhagavAnAha-'goyamA!' jahanneNaM aMtoguhu-utrakoseNaM vaNassahakAlo' jaya. nyenAntarmuhartamutkarpaNa vanaspatikAlaH / 'vedie NaM mate0 " dvIndriyaH khalu bhadanta ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM- ukkoseNaM saMkhejja kAlaM' jaghanyenAntamuhartamutkaNa saMkhyeyaM kAlaM yAvatkAyasthitimAn / 'evaM teiMdie vi' evameva trIndriyo'pi-caturindriyo'pi kArasthitimAn / 'neraiyANaM bhaMte !0 jahanneNaM kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuttaM ukkoseNaM vaNarasaikAlo' he gautama ! ekendriya jIva ekendriya rUpa se kama se kama eka antarmuharta taka rahatA hai aura adhika se adhika vanaspati kAla anantakAla taka rahatA hai 'veIdie NaM bhaMte! jaha0 aMtomuhattaM uskoseNaM saMkhejakAlaM' doindriya jIva doindriyarUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM / he gautama ! doindriya jIva doindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai 'evaM teiMdie vi' isI prakAra se teindriya jIva bhI teindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai. 'cau0 'cauindriya jIva bhI cauindriyarUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai 'NeraDyA NaM bhaMte ! he bhadanta ! nairayika prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha hai- 'goyamA ! jahaNeNaM atomuhuttaM ukoseNaM vaNassai kAlo' gautama ! mendriyANA me4 driya pAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre vana25ti prabhAera mana paryanta 29 cha. 'veiMdieNaM bhate / jahaNNe NaM aMtomuhutta ukkoseNaM saMkheja kAlaM' maMdriyavANA va medriya pAthI keTalA kALa paryarata rahe che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama ! be IdriyavALA ja be IdriyapaNuthI ochAmAM ochA eka aMta hata paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAtakALa paryanta rahe che. 'evaM te iMdie vi' me pramANe 3 diyavANA patra driyapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAt paya-ta se che 'cauridiyA' yAra diyaa| ve yAra ,driya paNathI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM padhAre sacyAta payata 29 che. 'NeraiMyA Na bhaMte ! 3 bhagavan / nayi
Page #1537
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1513 dasavAsasahassAI-ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI nairayikaH khalu bhadanta ! gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi nairayiko bhavati / 'paMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhuta-ukkoseNaM timni paliovamAI pucakoDIpuhuttamabbhahiyAi' paJcandriyatiryagyonikaH khalu bhadanta !0 gautama ! antarmuhUrta jaghanyena utkRSTatastu-trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni / 'evaM maNUse vi' evaM manuSyo'pi / 'devA jahA neraiyA' jaghanyena dazabarpasahasrANi-utkarSata strayastriMzatsAgaropamANi yathA nairayika rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! nairayika nairayika rUpa se kama se kama 'dasavAsasahassAI daza hajAra varSa taka rahatA hai aura "ukkoleNaM tettIsaM sAgarovamAI' adhika se adhika 33 sAgaropama kAla taka rahatA hai 'paMceMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! jaha0 aMtomu0 uko0 tiNNi paliovamAI puvakoDi puhuttamambhahiyAI' he bhadanta ! paJcendriya tiryazca paMcendriya tiryag-avasthA meM kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! pazcendriya tiryazca paJcendriya tiryaga avasthA meM kama se kama eka antarmuhUrta taka' rahatA hai aura adhika ke adhika pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama taka rahatA hai "evaM maNUse vi, devA jahA NeraDyA' isI prakAra se manuSya bhI manuSyarUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama taka rahatA hai| che nirayika paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI De che 3-gautama ! nayi nayipAthI mAchAmA yauch| 'dasavAsasahassAI' sa huna2 qSa paya-ta rahecha, mana 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM' dhAremA dhAre 33 tIsa sAgarAyama 45 paryanta 29 che. paMciMdiyatirikkha jeNieNaM bhate ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tiNNi paliovamAI puvvakoDipuhuttamabhahiyAI' mAvan ! payandriya tiya"5 5'yandriya tiya avasthAmAM keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che kehe gautama! paMcendriya tiryaMca paMcendriya tiryaMga avasthAmAM ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre pUrva keTi pRthaktva vadhAre traNa pakSyA5ma paya-ta 2 cha. 'evaM maNUse vi devA jahA neraiyA' me prabhArI bhanuSya paNa manuSya paNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre pUrva keTi pRthakatva adhika traNa palyopama paryanta rahe che.
Page #1538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1514 jIvAbhigamasUtre sthitimAnnairayikastathAdevaH / 'siddhe NaM bhaMte !' siddhaH khalu bhadanta !. 'sAIe apajjavasie' sAdiko'paryavasitaH siddho jJAnAvaraNIyAdyapTavidhakarmakSayAjjIvasya siddhatvaparyAyaH sa ca-kadApi na vinazyati / 'egidiyassa gaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' ekendriya pRthivyAdi jIvasya kiyacciraM kAlato'ntaram ? bhagavAnAha-'goyamA-jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabhahiyAI' gautama ! jayanyenA'ntarmuhUrtam devoM kI kAyasthiti kA vicAra-nairayika jIvoM kI kAyasthiti ke vicAra jaisA hai 'siddheNaM bhate ! he bhadanta ! siddha siddha rUpa se kita ne kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'sAdIe apajjavasie' he gautama ! siddha jIva sAdi aparyavasita hote haiM ataH ve ananta kAla taka siddha rUpa meM virAjate haiN| 'egidiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! ekendriya jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai arthAt ekendriya jIva ekendriya avasthA ko choDane ke bAda punaH use kitane kAla ke bAda prApta karatA hai ? to isa meM use kama se kama 'aMtomu0' eka antarmuhUrta kA vyavadhAna paDatA hai isake bAda vaha puna: apanI pUrva meM choDI huI ekendriya dazA ko prApta kara letA hai aura adhika se adhika yadi vyavadhAna paDatA hai-'do sAgarovamasahassAI saMkhejavAsamabhahiyAI to vaha saMkhyAta varSA. devenI kAya sthitine vicAra-nairayika jIvenI kAya sthitinA kathana pramANe che. "siddha NaM bhate' lagavan ! siddha 1 siddhAthI 86 411 paryanta 29 cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'sAdIe apajjavasie' 3 gautama! siddha jIva sAdi aparyavasita hoya che. tethI teo anaMta kALa 5yanta siddha bhai (marAle che. 'egidiyassa NaM bhaMte | aMtaraM kAlao kevtti ho he bhagavana eka IdriyavALA jInuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? arthAta eka IdriyavALA ja eka IdriyapaNAnI avasthA choDayA pachI pharIthI tene prApta karavAmAM keTale kALa lAge che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! eka iMdriyavALA ekendriya paryAyane cheDayA 5chI ne zathI tara prAsa 42 to tamA na mAchAmA mAcha? 'aMtomuhutta' eka aMtarmuhUrtanuM vyavadhAna Ave che. te pharIthI pitAnI pahelI DelI ekendriya dazAne prApta karI le che. ane vadhAremAM vadhAre je vyavadhAna Ave te 'do sagasevamasahassAI. saMkhejjavAsambhahiyAI ta te jyAta varSa madhi meM
Page #1539
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1515 utkarSeNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavAbhyadhikaM antaraM bhavati 'vei diyassa NaM aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNe vaNassaikAlo' dvIndriyasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciramantaram ? gautam / jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vnsptikaalH| 'evaM teiMdiyassa vi-cauridiyassa vi Neraiyassa vi-paMciMdiyatirikkhajoNiyassa vi-maNusassa vi-devassa visaMvesi aMtaraM bhANiyanvaM' evaM dvIndriya trIndriya-caturindriya-nairayika paJcandriyatigyonika-manupya devAnAM sarveSAmeva yathAyathamAlApakamudbhAvya pRthakpRthagantaraM dhika do hajAra sAgaropama kA paDatA hai itane kAla kI samApti ke bAda vaha punaH apane pahale kI ekendriya avasthA ko prApta kara letA hai| 'veiMdiyasla NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! doindriya jIva ko antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtosuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! bIndriya jIva kA antara kama se kama eka antarmuhUrta kA aura adhika se adhika vanaspatikAla pramANa ananta kAla kA hotA hai 'evaM teiMdiyassavi, cauriMdiyassa vi paMciMdiyatirikkhajoNiyassa vi,maNusassa vi, devasla vi, savvesi mevaM aMtaraM mANiyavvaM' isI taraha kA antara teindriya jIva kA cauindriya jIva kA paJcandriya tiryagyonika jIva kA, manuSya kA evaM deva kA ina saba jIvoM kA hotA hai aisA samajhanA cAhiye ataH isa viSaya meM pUrvoktAnusAra AlApakoM kA svayaM udbhAvana karake usa antara kA kathana kara lenA cAhiye ekendriya kA hajAra sAgaropamanuM vyavadhAna rahe che. eTale kALa samApta thayA pachI te zathI pAtAnI mendriya pAnI zAna prAta 42rI cha. 'veiMdiyA NaM bhate / aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' sasapan! medriyANa nu mata2 haiTA nuhoya cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha hai- 'goyamA ! jahaNNe NaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama! medriya pANa jInuM aMtara ochAmAM ochuM eka aMtarmuhUrtanuM hoya che. ane vadhAremAM baMdhAre vanaspati se prabhAnu meTa anata garnu Doya che. 'evaM teiMdiyassa vi, cauridissa vi paMciMdiyatirikkhajoNiyassa vi, maNusassa vi, devassa vi, savvesimevaM aMtaraM bhANiyavvaM' mA pramANenu mata2 3 4driyANA jIvanuM, cAra IdriyavALA jIvanuM, paMcendriyatinika jIvanuM manuSyanuM ane devAnuM. ema A badhAja jIvenuM hAya che tema samajavuM. tethI A saMbaMdhamAM pahelA kahevAmAM AvyA pramANe AlApa svayaM banAvIne emanA aMtaranuM
Page #1540
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ jIvAbhigamasUtra bhaNitavyam, tathA ca teSAM jaghanyataH pratyekamantarmuhUrtamutkarpato vanaspatikAlaH / ekendriyasyAntaraM tu yathAsthAnamuktameva / 'siddhassa gaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 ? sAIyassa apajjavasiyassa patthi aMtaraM' siddhasya khalu bhadanta ! kAlato'ntaraM kiyat ? gautama ! siddhasya sAdikasyA'paryavasitasyAntaraM nAsti aparyavasitatvAt / 'eesi NaM bhaMte ! egidiyANaM-veiMdiyANaM-teiMdiyANaM-cauridiyANaMNeraiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM maNUsANaM-devANaM siddhANa ya kayare kayarehito appA vA-bahukA vA jAva visesAhiyA' eteSAM navAnAM khala bhadanta ! katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA yAvadvizeSAdhikAveti prazne bhagaantara to yathAsthAna kaha hI diyA gayA hai 'siddhassa NaM aMtaraM' he bhadanta ? siddha' jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! siddha jIva 'sAdIyassa apajjaghasiyasa' sAdi aparyavasita hote haiM ataH vahAM para antara kA kathana nahIM kiyA gayA hai kyoMki vahAM para antara paDatA nahIM hai| yahI vAta 'nathi aMtaraM' dvArA prakaTa kI gaI hai| __ alpabahutva kA kathana- etesi NaM bhaMte ! egidiyANaM veiMdiyANaM teiMdiyANaM cauridiyANaM raiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM maNUsANaM devANaM siddhANa ya kayare 2' he bhadanta ! ina ekendriya do. indriya, teindriya, cauindriya, nairathika paJcendriya tiryaJca, manuSya, deva, - aura siddha inake bIca meM kauna jIva kisa jIva kI apekSA alpa haiM aura kauna jIva kisa jIva kI apekSA bahuta haiM ityAdi isake uttara kathana karI levuM joIe. eka IdriyavALA jInuM aMtara te pahelA egya sthAna upAbhA yAvI Ayu che. 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM .' magavan! siddha jIvanuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 49 cha 2-3 gautama ! siddha 41 'sAdIyassa apajjavasiyassa' sAha mpynsita hoya che. tethI tyAM aMtaranuM kathana karavAmAM Avela nathI. kemake tyAM - aMtara paDatuM nathI. eja vAta A kathana dvArA pragaTa karavAmAM Avela che. __ma5 mahuparnu 4thana'eesi gaM bhaMte ! egidiyANaM, veiMdiyANa, teiMdiyANaM, cAridiyANaM, NeraiyANaM paMciMdiyatirikkhanoNiyANa maNUsANaM devANaM siddhANaya kayare kayare MAtha he bhagavana A eka Idriya, dvIndriya, te Indriya ca indriya narayika paMcendriya tiryaMca manuSya deva ane siddha e badhAmAM kayA ja kayA jIvenA karatAM alpa che? ane kayA cho kayA jInA karatAM vadhAre che ? kayA jI kayA jInIbarAbara che tathA kayA jI kayA
Page #1541
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1517 vAnAha-'goyamA ! savvatthovA maNussA' sarvebhyaH stokA manuSyAH 'neraiyA asaMkhejaguNA' tebhyo nairayikA asaMkhyeyaguNAH 'devA asaMkhejaguNA' ebhyo devA asaMkhyeyaguNAH 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' ebhyaH paJcendriyatiryagyonayonikA'saMkhyeyaguNAH / 'cauridiyA0 teiMdiyA0 veiMdiyA visesAhiyA' ebhyazcaturindriyAH tatastrIndriyAstatazca dvIndriyA kramazo vizeSAdhikAH / 'siddhA aNaMtaguNA' dvIndriyebhyaH anantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'egidiyA aNaMtaguNA' ebhya ekendriyA anantaguNAH vanaspatInAmAnantyAt ||suu0 152 // mUlam - ahavA NavavihA savvajIvA pannattA taM jahA par3hama. samayaNeraiyA apaDhamasamayaNeraiyA paDhamasamayatirikkha joNiyA - meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA maNussA NeraDyA asaMkhejjaguNA' he gautama ! saba se kama manuSya haiM inakI apekSA 'NeraDyA asaMkhejjaguNA' nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'devA asaMkhejjaguNA' deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA paJcendriya tirthagyonika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM. 'cauriMdiyA visesAhiyA' inakI apekSA cauindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'teiMndriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'beiMdiyA visesAhiyA' doindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'siddhA aNaMtaguNA' siddha jIva ananta guNeM adhika haiM / aura siddhoM kI apekSA bhI 'egidiyA aNaMtaguNA' ekendriya jIva anantaguNeM adhika haiM / kyoMki vanaspatikAyika jIva ananta haiM // 152 // yAnA 42di vizeSAdhina cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! savvatthovA maNussA NeraiyA asaMkhejjaguNA' 3 gautama ! sauthI mch| manudhyo che. tanA 42di 'NeraiyA asaMkhejaguNA' nai2yi4 / asabhyAta padhAre cha.. tenA 42di 'devA asaMkhejjaguNA' heve| asanyAta! dhAre cha. 'paMciMdiyatirikkhajojoNiyA asaMkhejjaguNA' tenA 42di yandriya tiyayAni 020 masa: bhyAtA dhAre cha. 'cariMdiyA visesAhiyA' tenA 42tA yAra 4driyANA 0 vizeSAdhi cha. tn| 42di 'teiMdiyA visesAhiyA' zukriyAmA ch| (pazeSAdhi cha1 tenA 2di 'iMdiyA visesAhiyA' me diyavA | pizAdhi che. ten| 12i 'siddhA aNataguNA' siddha yo mana tge| padhAre cha. mane siddhaan| 42di para 'egidiyA aNaMtaguNA' me driyavANA | anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-vanaspatikAyika jIva anaMta hoya che. sU. 1para che
Page #1542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1518 jIvAbhigamasTe apaDhamasamayatirikkhajoNiyA paDhamasamayamaNUssA apaDhamasamayamaNussA paDhamasamayadevA apaDhamasamayadevA siddhA ya / paDhamasamayaNeraiyANaM bhaMte ! kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! egaM samayaM apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bhaMte0? jahaNNaNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM smuunnaaii| paDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ekkaM samayaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte !0 jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUgaM ukkoseNaM vnnssikaalo| paDhamasamayamaNUseNaM bhaMte! ekkaM samayaM, apaDhamasamayamaNusseNaM bhaMte ! jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM puvakoDI puhuttmbbhhiyaaiN| deve jahA nnerie| siddhe NaM bhaMte ! siddhati kAlao kevaciraM hoi ? goyamA! sAIe / apjjvsie| paDhamasamayaNeraisla NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaccira hoi ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuttamabbhahiyAI ukkoseNaM vaNassai kAlo / apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0? jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNassai kaalo| paDhamasamayatirikkhajoNiyassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJcira hoi ? goyamA jahanneNaM do khuDDAgAiM bhavaggahaNAiM samaUNAI ukoseNaM vnnssikaalo| apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM saairege| paMDhamasamayamaNUsaMssa jahA paDhamasamayattirikkhajoNiyassa, apaDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? jahanneNaM khaDDAgabhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vnnssikaalo| paDhamasamayadevassa jahA paDhamasamaya Neraiyassa apaDhamasamayadevassa jahA apaDhamasamaya nneriyss| siddhassa gaMbhaMte!0
Page #1543
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.153.jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1519 sAIyasta apajjavasiyasta Nathi aMtaraM / eesiNaM bhaMte ! paDhamasamaya neraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamaya devANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasaNUsA paDhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA paDhamasamayatirikkhajoNiyA asNkhejgunnaa| eesi NaM bhaMte ! apaDhamasamayaneraiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA viselAhiyA vA? goyamA ! savvatthovA apaDhamalamayamaNUsA apaDha masamayaneraiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamayadevA asaMkhejaguNA apaDhamalamaya tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM apaDhama samayaneraiyANa ya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayaneraiyA apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhenaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA anntgunnaa| maNuyadeva appAbahuyaM jahA nneriyaannN| eesiNaM bhaMte! paDhamasamayaneraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM apaDhamasamayaneraiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANaM apar3hamasamayadevANaM siddhANaya kayare kayarehito appA vA vahayA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNUsA apaDhamasamayamaNUsA
Page #1544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1520 jIvAbhigamastra asaMkhejaguNA paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA apar3hamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamayadevA asaMkhejaguNA siddhA aNaMtaguNA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / se taM navavihA savvajIvA pannattA / / sU0153 // chAyA-athavA navavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayanairayikA, aprathamasamayanairayikAH, prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikAH, prathamasamayamanuSyAH aprathamasamayamanuSyAH prathamasamayadevAH aprathamasamayadevAH siddhAzca / prathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ! prathamasamayanairayika iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama! eka samayam, aprathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ! aprathamasamaya nairayika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi 'samayonAni utkarSaNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / prathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ekaM samayam, aprathamasamayatiryagyonikaH khalla bhadanta ! aprathamasamayatiryagyonika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam, utkaNa vnsptikolH| prathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta ! prathamasamayamanuSya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ekaM samayam, aprathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta ! aprathamasamayamanuSya iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonamutkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni / devo yathA nairayikaH / siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama !. saadiko'pryvsitH| prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi-antarmuhUrtA'bhyadhikAni-utkarSeNa vnsptikaalH| aprathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vnsptikaalH| prathamasamayatiryagyonikasya khalu bhavanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenaM dve zullake bhavagrahaNe samayone-utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayatiryagyonikasya gbalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullaka avagrahaNaM samayAdhikam-utkaNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam prathamasamayamanupyasya yathA prathamasamayatiryagyonikasya, aprathamasamayamanuSyasya khalla
Page #1545
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1521 bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkarpaNa vanaspatikAlaH / prathamasamayadevasya yathA prathamasamayanairayiphasya, aprathamasamayadevasya yathA'prathamasamayanairayikasya / siddhasya khala bhadanta ! antaraM kAlata kiyacciraM bhavati ! gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / etepAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAM-prathamasamayatiryagyonikAnAMprathamasamayamanuSyANAM-prathamasamayadevAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vAtulyA vA-vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH, prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamaya devA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! aprathamasamayanairayikANAm aprathamasamayatiryagyonikAnAm-aprathamasamayamanuSyANAm aprathamasamayadevAnAM katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH apU thamasamayamanuSyAH aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayatiryagyonikAH anantaguNAH / eteSAM khala bhadanta ! prathama samayanairayikANAm aprathamasamayanairayikANAM ca katare katare'lpAvA-bahuphA vA tulyA vA ? vizeSAdhikA vA gautama ! sarvastokAH prathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikaH asNkhyeygunnaaH| eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonikAnAm, aprathamasamayatiryagyonikAnAM katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA-tulyA vA vizeSAdhikAvA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / manuSya-devAlpabahutvaM yathA nairayikANAm / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayiMkANAM-prathamasamayatiryagyonikAnAM-prathamasamayamanuSyaNAM-prathamasamaya devAnAm-aprathamasamayanairayikANAm-aprathamasamayatiryagyonikAnAm-aprathamasamayamanuSyANAm-aprathamasamayadevAnAM siddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH, aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamaya devA asaMkhyeyaguNAH, siddhA-anantaguNAH, aprayamasamayatiryagyonikA anntgunnaaH| ta ete navavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH sU0 // 153 // TIkA-'ahavA navavihA savvajIvA pannattA taM jahA-paDhamasamayaNeraiyA apaDhamasamayaNeraiyA-paDhamasamayatirikkhajoNiyA-apaDhamasamayatirikkhanoNiyApaDhamasamayamaNUsA-apaDhamasamayamaNUsA-paDhamasamayadevA-apar3hamasamaya devA-siddhAya' lI0 191
Page #1546
--------------------------------------------------------------------------
________________ * 1522 jIvAbhigamasUtre athavA - prakArAntareNa saMsArA'saMsArabhedabhinnA api sarve navadhA vibhaktAH sarva jIvAH prajJaptAH tadyathA - prathamasamayanairayikAH 1 aprathamasamayanairayikAH 2 prathamasamayatiryagyonikAH 3 aprathamasamayatiryagyonikAH 4 prathamasamayamanuSyAH 5 aprathamasamayamanuSyAH 6 prathamasamayadevAH 7 aprathamasamaya devAH 8 siddhAya 9 / tatra - 'paDhamasamayane raiyA NaM bhaMte 0 ? goyamA ! ekaM samayaM ' prathamasamayanairayikaH khalu bhadanta 10 gautama ! ekasamayamAtraM prathamasamayanairathikasya sthitiH, dvitIyAdi samaye tatsthiti svIkAre tu prAthamyavizepaNamasamaJjasaM syAt iti / 'apaThamasamaya 'ahavA NavavihA savyajIvA paNNattA' ityAdi / . TIkArtha - athavA samasta jIva isa taraha se bhI nau prakAra ke kahe gaye haiM- 'taM jahA' jaise - ' paDhamasamaya NeraDyA apaDhamasamayaNeraiyA paDhama samaya tirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA' prathama samayanairayika aprathamasamayanairayika, prathamasamayatiryagyonika, aprathamasamaya tiryagyonika, ' paDhamasamayamaNUsA, apaDhamasamayamaNUsA paDhamasamaya devA, apaDhama samaya devA' prathama samaya manuSya, aprathama samaya manuSya prathama samaya deva aprathama samaya deva aura 'siddhA ya' siddha, inakI kAyasthiti kA vicAra - ' paDhamasamayaneraiyANaM bhaMte !' he bhadanta ! jo prathama samayavartI nairayika haiM unakI kAryasthiti kA kAla kitane taka kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! prathama samayavartI nairayika kI kAyasthiti 'ekkaM samayaM' eka samaya taka kI hotI hai 'apaDhamasamayaneraiyassa NaM bhaMte0 " he bhadanta ! ' ahavA NavavihA savva jIvA paNNattA' tyAhi TIkA athavA saghaLA jIve A rIte paNa nava prakAranA kahevAmAM mAvesa che. na 'paDhamasamayaNeraiyA; apaDhamasamayaNeraiyA, paDhamasamayatiri-kkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA' prathabha samaya narayika aprathamasamaya nairathiGa, prathama samaya tiryagyoni, aprathama sabhaya tiryagyoni, 'paDhama samaya maNUsA apaDhamasamyamaNUsA, paDhamasamayadevA, apaDhamasamayadevA' prathama sabhaya bhanuSya, prathama samaya bhanuSya prathama sabhaya deva prathama sabhaya deva bhane 'siddhAya' siddha emanI kAyasthitinuM kathana 'paDhamasamayaneraiyANaM bhaMte! he bhagavan ! prathamasabhayabhAM vartamAna 2yikA che. temanI kAyasthitinA kALa keTale kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! prathama samayamAM vamAna narayikanI ayasthiti 'ekkaM samayaM samaya paryantanI hoya che. 'apadamasamayanera
Page #1547
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1523 neraiyassa NaM bhaMte !0, jahanneNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI samaUNAI' aprathamasamayanaiyayikasya khalu bhadanta ! * gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni prathamasamayena hInAni dazavarSasahasrANi jaghanyA sthitiH / ekasamayahInatA ca prathamasamayena jJAtavyA evaM sarvatrApi jJeyAni / utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa Na bhaMte 10 eka samayaM prathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadanta 10, bhagavAnAhagautama ! ekaM. samayam / 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa0 NaM bhaMte !0, jahanneNaM aprathama satrayavartI nairathika kI kAyasthiti kitane kAla taka kI hotI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'jahanne] dasavAsasahassAI samaUNAI -ukoseNaM tettIsaM sAgaroSamAiM samaUNAI' he gautama ! aprathama samayavartI jo nairayika hai unakI kAyasthiti kama se kama to eka samaya hIna 10 hajAra varSa taka kI hotI hai aura adhika se adhika eka samaya hIna tetIla sAgaropama taka kI hotI hai| isI prakAra se sarvatra samajhanA cAhiye 'paDhamasamayatirikkhajoNie NaM bhaMte !' he bhadanta ! prathama samayavartI tiryagyonika jIvoM kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! prathama samayavartI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti 'ekkaM samayaM eka samaya kI hotI hai 'apaDhama samaya tirikkhajoNiyassa NaM saMte !' he bhadanta ! aprathama samayavatI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? uttara meM iyassa NaM bhaMte . sagavan ! maprathamasamayamA vartamAna naiyiniiysthiti keTalA kALa paryantanI hoya che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che hai-'jahaNNeNaM dasavAsasaissAI sama aNAI ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI samaUNAI' 3 gautama ! maprathamasamayaktI 2 naiyi4 cha tabhanI yasthiti ochAmAM ochI eka samaya hIna 10 dasa hajAra varSa paryantanI hoya che. ane vadhAremAM vadhAre eka samaya hIna tetrIsa sAgarepama paryantanI heya che. zyA pramANe madheza sabha7 se. 'paDhamasamayatirikkhajoNieNaM bhate ! bhagavad ! prathama samayavati tiryanika jIvanI kAyasthitine kALa keTale hoya che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! prathama samaya patI tiyayAni panI sthiti 'ekkaM samayaM me sabhayanI hoya che. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyarasa NaM bhate' sAvan ! maprathama samayapati tiyanika jIvanI kAyasthiti keTalI hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI
Page #1548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1524 jIvAbhigamasUtre khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM- ukkoseNaM-vaNassai kAlo' prathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadanta !0 gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam - utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'paDhamasamayamaNuseNaM bhaMte 10 ekaM samayaM prathamasamayamanuSyasya khallu bhadanta !0 prathamasamayamanuSya iti kAlataH kriyacciraM bhavati ? bhagavAnAha - gautama ! ekaM samayaM sthitiH 'apaDhamasamayayaNUseNaM bhaMte ?' aprathamasamayamanuSyasya khala bhadanta ! aprathamasamayamanuSya iti kAlataH kiyacciraM bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha - gautama ! ' jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam / 'ukkoseNaM tini palio mAI puvvakoDi puhuttamambhahiyAI' utkarSeNa palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni - iti / 'deve jahA Neraie' devo prabhu kahate haiM - ' jaha0 khuDDAgaM bhavaggahaNaM samajaNaM ukkoseNaM vaNassaha kAlo' he gautama! aprathamasamayavartI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti kama se kama kSudra bhavagrahaNa rUpa hotI hai aura adhika se adhika vanaspati kAla pramANa ananta kAla kI hotI hai 'padamasamaya maNusse NaM bhaMte' he bhadanta ! prathama samayavartI manuSya kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'ekkaM samayaM' he gautama ! prathamasamayavartI manuSya kI kAyasthiti eka samaya kI hotI hai 'apaDhama samaya maNusse NaM bhaMte !' he bhadanta / aprathama samayavartI manuSya kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? he gautama ! aprathama samayavatAM manuSya kI kAya sthiti - ' jaha0 khuDDAgaM bhavagahaNaM samaUNaM' jaghanya se eka samaya kama kSudra bhavagrahaNa rUpa hotI hai aura 'ukkoseNaM tinni palio mAI pugvakoDi puhuttamambhahiyAI' utkRSTa se vaha pUrvakoTi pRthaktva adhika ahe che e 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNa vaNarasai kAlo' he gautama! aprathama samayavatI tiya caiAnika jIvA ochAmAM ochA kSudra bhava grahaNurUpa hAya ane vadhAremAM vadhAre vanaspatikALa pramANu arthAt anaMta kALa prabhANu hoya he 'paDhamasamayamaNUseNaM bhAte !' he bhagavan ! athama sabhayavartI manuSyanI kAyasthiti keTalI hAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke ekkaM samayaM' he gautama prathamasabhayavartI bhanuSyanI DAyasthiti me sabhayanI hoya che. 'apaDhamasamayamaNUseNaM bhaMte! ' he bhagavan aprathabhasabhayavartI bhanuSyanI krAyasthiti keTalI hAya che ! he gautama ! aprathama samayavatI manuSyanI kAya sthiti 'jahaNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' dhanyathI ye sabhaya abha kSudra lava grahaNa 35 hoya che bhane 'ukkoseNaM tinni palio mAI puvvako Dipuhutta - mamahiyAI' utkRSTathI te pUrva keTi pRthatva adhinA yahayoyabhanI hoya 4. 'deve jahA Neraie' devAnI DAyasthiti nairayionI ayasthiti prabhAze
Page #1549
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1525 yathA nairayikaH prathamasamayadevaH eka samayaM yAvat sthitimAn kAlata:--aprathama samayadevaH kAlataH kiyacciraM bhavatIti prazne bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni ukarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni iti / 'siddha NaM bhaMte !0' siddhaH khalu bhadanta ! 'siddhe tti kAlao kevacciraM hoi' siddha iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! 'sAIe apajjavasie' sAdiko'paryavasitaH aparyavasitatvAdevA'sya sthite kAlataH pramANaM kiyacciramiti * zaGkA'panunnA / prathamasamayanArakAdInAmantaraM darzayitumAha-'paDhamasamayaNeraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' prathamasamayanairayikasya khalu kAlato'ntaraM kiyacciraM bhadanta ! bhagavAnAha-'goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamambhahiyAI gautama ! jadhanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtA'bhyadhikAni, 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSeNa vanaspatikAlaH, sa ca prAguktaH ktidhaa| 'apaDhamasamayaneraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' aprathamasamayatIna palyopama kI hotI hai 'deve jahA Neraie' devoM kI kAyasthiti nairayikoM jaisI hotI haiM 'siddhaNaM bhaMte ! siddhetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! siddha kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? he gautama ! siddha kI kAyasthiti 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita hotI hai 'paDhamasamaya neraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! prathama samayavatIM nairayika kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ! 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuttamambhahiyAI prathama samayavartI nairayika kA antara jaghanya se to eka antamuharta adhika 10 hajAra varSa kA hotA hai aura 'ukoseNaM vaNassai kAlo' utkRSTa ke vanaspati kAla pramANa ananta kAla kA hotA hai| cha. 'siddhe NaM bhate siddhetti kAlao kevacciraM hoi' gautama ! siddhanI kAyasthiti keTalI hoya che ? he gautama ! siddhonI kAyasthiti 'sAdIe apajjavasie' sAta apayasita rAya che. 'paDhamasamayaneraiyassa Na bhate! aMtaraM kAlao' lagavan ! prathama sabhayatI nai2yinu mata2 // nI apekSAthI keTaluM hoya che? he gautama! prathama samayavatI narayikanuM mAta2 'jahaNNeNa dasavAsasahassAI aMtomuhuttamamahiyAI prathama samaya patI narayikanuM aMtara jaghanyathI to eka aMtamuhUrta vadhAre dasa hajAra varSanuM hoya che bhane 'ukoseNa dhaNassaikAlo' TithI vanaspatikSaNa prabhAganata
Page #1550
--------------------------------------------------------------------------
________________ CD jIvAbhigamasUtra nairayikasya khalu bhadanta kAlataH kiyacciraM bhavatyantaram ? gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrta vanaspatikAlazca / 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0' prathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadantA'ntaraM kAlataH ?, bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM do khuDDAgAI bhavaggahaNAI samaUNAI' jaghanyena dve kSullake bhavagrahaNe samayone samayaikahIna bhavadvayagrahaNamityarthaH / 'ukoseNaM vaNassaikAlo' utkarpato vanaspatikAlo vijJeyaH / 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao' aprathama'apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! aprathamasamayavartI nairayika kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ! aprathamasamayavartI nairayika kA antara 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo jaghanya se eka anta muMhata kA hotA hai aura utkRSTa se vaha vanaspatikAla pramANa ananta kAla kA hotA hai 'padamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! prathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ! prathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara 'jahANeNaM do khuDAgAI bhavaggahaNAI samaUNAI' jaghanya se eka samaya kama do kSudrabhava grahaNa rUpa hotA hai aura 'ukkoseNaM vaNapphaikAlo' utkRSTa-se vaha vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hotA hai 'apaDhamasamaya tirikkha joNiyassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! aprathama naDIya cha ? 'apaDhamasamayaNeraiyassa Na bhate ! aMtara kAlao kevaccira hoI' he bhagavad aprathamasamayavatI narayikanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hoya che? gautama! ma prathama sabhayatI naiyinu mata2 'jahaNNe Na aMtomuhattaM ukko- ' seNa vaNassai kAlo' dhanyathI to me matamuhUtanu Dotha cha, bhane kRSTathI vanaspati 4 prabhA manatAnu DAya che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa Na bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' bhagavan ! prathamasamayaktI tiya yoni jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hoya che? he gautama! prathama samayavatI' tiyAni panumatara 'jahaNNeNa do khuDDAgAiM bhavaggahaNAI samaUNAI dhanyathI 4 samaya bha me kSudrasapa ghaDa 35 DAya-che. ane, 'ukoseNa vaNassai kAlo geeii te vanaspati ra pramANa mAnatAnu DAya che. 'apaDhamasamayatirikkhabhoNiyassa NaM mAte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' san ! maprathamasamaya
Page #1551
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1527 samayatiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM kiyacciram ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM sayAdhikam / 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' utkarpaNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / 'paDhamasamayamaNUsassa jahAM paDhamasamayatirikkhajoNiyassa' prathamasamaya vizeSaNavato manuSyasya-tiryagyonikasya sAmyAt dve kSullake bhavagrahaNe samayone jaghanyenotkarSato vanaspatikAlaM yAvadantaraM jJeyam / 'apaDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 ?' aprathamasamayamanuSyasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyaccira mantaram ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNa samayAhiyaM' jaghanyena samayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM he gautama! aprathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavagrahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM sAirega' kama se kama eka samaya adhika kSudra bhavagrahaNa rUpa hotA hai aura adhika se adhika kucha adhika sAgaropamazatapRthaktva rUpa hotA hai / 'paDhamasamaya maNU sassa jahA paDhamasamayatirikkhajoNiyassa' prathama samayavartI manuSya kA kAla kI apekSA antara jaghanya se eka samaya kama do kSullaka bhava grahaNa rUpa hotA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa ananta kAla kA hotA hai / 'apaDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao' he bhadanta ! aprathamasamayavartI manuSya kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ! aprathamasamayavartI manuSya kA antara vati tiyanika jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! aprathama samayavartI tiryoni parnu tara janA apekSAthI 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM sAirega' mAchAmA mAchA se samaya padhAre zubhava grahaNa rUpa hoya che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka vadhAre sAgaropama zata pRtha35 35 DAyache. 'paDhamasamayamaNUsassa jahA paDhamasamayatirikkhajoNiyassa' prathama samayavatI manuSyanuM aMtara kALanI apekSAthI jaghanyathI eka samaya ochA be muddabhava grahaNa rUpa hoya che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANa manAta nuhAya cha. 'apaDhamasamayamaNUsamsa Na bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaccira dora he bhagavana aprathamasamayavati manuSyanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hoya che? he gautama! aprathamasamayanati manuSyanuM aMtara kALanI pakSAthI 'z2ahaNNeNaM khuDDAgaM bhavagahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNarasaikAlo 45- .
Page #1552
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 1528 kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam, 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarpato vanaspatikAlaH / 'paDhamasamayadevassa jahA paDhamasamayaneraiyassa' prathamasamayadevasya yathA''ste prathamasamayanairayikasya, jaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtAbhyadhikAni utkarpato vanaspatikAlaM yAvadantaraM bhavatIti / 'apaDhamasamayadevassa jahA apaDhamasamaya neraiyassa' aprathamasamayadevasya yathA'prathamasamayanairayikasya jaghanyenAntarmuhUtamutkarSeNa vanaspatikAlaM yAvadantaram / 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlo kevacciraM hoi' siddhasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciramantaram ? bhagavAnAhagautama ! sAIyassa apajjavasiyassa Nasthi aMtaraM' siddhasya sAdikasyA'paryavasikAla kI apekSA. 'jahaNNeNaM khuDDAgaMbhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanya se eka samaya adhika kSudra bhavagrahaNa rUpa hotA hai utkRSTa se banaspatikAla pramANa anantakAla kA hotA hai 'paDhamasamayadevassa jahA paDhamasamayaneraiyassa' prathamasamayavartA deva kA antara kAla kI apekSA jaghanya se eka antarmuhUrta adhika 10 hajAra varSa kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hotA hai / tathA-'apaDhamasamaya devassa jahA apaDhamasamayaneraiyassa' aprathamasamayavartI nairayika ke antara kI taraha aprathamasamayavartI deva kA kAla kI apekSA antara hotA hai tathA ca aprathamasamayavartI deva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa ananta kAla kA hotA hai 'siddhassa NaM bhaMte! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! siddha kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ? siddha sAdi aparyavasita hote nyathI te eka samaya vadhAre muddabhava grahaNa rUpa hoya che. ane utkRSTathI vanaspati pramANa manatAnu DAya che. 'paDhasasamayadevassa jahA paDhamasamaya neraiyassa' prathama samayapati devanu mata2 janA apekSAthI dhanyathI me aMtarmuhUrta vadhAre 10 dasa hajAra varSanuM hoya che ane utkRSTathI vanaspati tNa prabhA manAta Na DAya. tathA 'apaDhamasamayadevassa jahA apaDhamasamaya neraiyassa' maprathama sabhayatI naiyiAnA mataranA 4thana prabhArI maprathama samayavatI devenuM aMtara kALanI apekSAthI hoya che. te A pramANe-aprathama samacavatI devanuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM hoya che. ane ESTathI vanaspati prabhAra sanata jarnu Doya che. 'siddhANaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' bhagavan ! siddhArnu mata2 janI apekSAthI / keTaluM heya che ? he gautama ! siddha sAdi aparyavasita hoya che. tethI eka
Page #1553
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1529 prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam tasya nAstyantaram aparyavasitatvAt / / samprati prathamasamayakAnAmalpabahutvaM darzayati 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-paDhamasamayamaNUsANaM-paDhamasamayadevANa ya kayarekayarehito.' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayika 1 tiryagyonika 2 manuSyANAM prathamasamaya devAnAJca katarekatarebhyA ? 'goyamA ! savvatthovA paDhamahaiM ataH eka bAra siddha ho jAne para phira vaha siddha avasthA chUTatI nahIM haiM isaliye yahAM antara nahIM AtA hai-eka bAra eka avasthA ke prApta ho jAne para aura usake chUTa jAne para punaH usI avasthA ko prApta karane meM jo kAla kA vyavadhAna hotA hai usI kA nAma antara hai aisI antarasthiti siddhoM meM nahIM hotI hai yahI vAta 'siddhassa sAdIyassa apajjavasiyessa natthi aMtaraM' isa sUtra pATha chArA prakaTa kI gaI hai| ____ inake alpabahutva kA vicAra-yahAM yaha cAra prakAra kA kahA gayA hai prathama prakAra kA alpabahutva isa prakAra se hai 'eesi NaM bhate ! paDhamasamaya neraiyANe paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM, paDhamasamaya maNUsANaM patmasamaya devANa ya kayare kayarehito 2' he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM ke prathama samayavatA tiryaJcoM ke, prathama samaya vartI manuSyoM ke, aura prathama samayavartI devoM ke bIca meM kauna kisakI apekSA alpa haiM kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kisakI apekSA tulya haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara vAra siddha thayA pachI te siddha avasthA chUTI jatI nathI. tethI te avasthAmAM aMtara hotuM nathI. eka vakhata eka avasthA prApta thayA pachI te chUTI jAya tyAre pharIthI te avasthA prApta karavAmAM je kALanuM vyavadhAna hoya che tenuM nAma aMtara kahevAmAM Avela che. e pramANenI sthiti aMtaranI siddhomAM hatI nathI. mar and 'siddhassa sAdIyassa apajjavasiyasa natthi aMtaraM' yA sUtrapA dvArA pragaTa karavAmAM Avela che. temanA a5 bahatvanuM kathanaahIyAM temanuM alpa bahatva cAra prakAranuM kahevAmAM Avela che. te 4. prathama prA2nu ma85 mahatva mA prabhArI cha-'eeesiNaM bhate paDhamasamaya naraiyANa paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM, paDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANa ya kayare kayare hito sAvana mA prathama samayapati naiyAmA prathama samaya vati tiryamAM , prathama samayavati manuSyamAM, ane prathama samayavati devAmAM koNa kenA karatAM alpa che? koNa kena karatAM vadhAre che? ke konI bara jA0 192
Page #1554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1530 jIvAbhigamasUtre samayamaNussA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH, 'paDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA' prathamasamayanairayikAH prathamasamayamanuSyebhyo'saMkhyeyaguNA'dhikAH, 'paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA' ebhyaH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' prathamasamayatiryagyonikAH pUrvebhyo'saMkhyeyaguNA adhikAH (prathamamalpabahukham) / athA'prathamasamayasthAnamAha-dvitIyametat'eesiNaM bhaMte ! apaDhamasamayaneraiyANa-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-apaDhamasamayamaNasANaM-apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehito0' eteSAM khalu bhadanta ! aprathamasamayakAnAM nairayika-tiryagyonika-manuSyANAM devAnAM ca katare katarebhyaH' meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamaya masA' he gautama ! prathama samayavartI jo manuSya haiM ye sabase kama haiN| inakI apekSA jo 'paDhamasamayaNeraDyA prathama samayavartI nairayika haiM ve 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'paDhamasamaya devA asaMkhena guNA' prathamasamayavartI jo deva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA jo 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' prathama samaya vartI tiryagyonika jIva haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiN| dvitIya prakAra kA alpabahutva isa prakAra se hai_ 'eesi NaM apaDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANa apaDhamasamayamaNussANaM apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehiMto0 2' he bhadanta ! ina aprathamasamayavartI nairayikoM ke aprathamasamayavartI tiryagyonikoM ke, aprathamasamayavartI manuSyoM ke aura aprathama samayavartI devoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM bara che? ane keNa konA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha hai 'goyamA savvatthovA paDhamasamayamaNUsA' gautama prathama samayapati 2 bhanuSya cha tayA sauthI maach| che. tamanA 42di 2 'paDhamasamayaneraiyA' prathama samayapati nethi| che tamA 'asaMkhejjaguNA' msnnyaatgaa| dhAre cha. tanA 42di 'paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' prathabhasamayapatiH 2 he| cha tayA masabhyAtA dhAre che. ten| 42i 2 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA' maprathama samayapati tiyayAni 1 cha. te asabhyAta vadhAre cha. bIjA prakAranuM alpa bahutva A pramANe che. 'eesi NaM apaDhamasamayaNeraiyANa apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhama- . samayamaNUsANaM apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehito0' sAvan / aprathamasamayavatI nicikemAM aprathama samayavatI tinikemAM aprathama
Page #1555
--------------------------------------------------------------------------
________________ motikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1531 bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA' sarvastokA alpA-apratha masamayamanuSyAH 'apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamayadevA asaMkhejaguNA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' pUrvapUrvebhyaH kramazaH pare pare'prathamasamayanairayikAH aprathamasamayadevAH asaMkhyeyaguNA bhavanti / tato'pi aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNA bhavanti ! atha tRtIyamalpavahutvam-'eesiNaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM-apaDhamasamayaneraiyANa ya kayare kayarehito.' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAmaprathamasamayanairayikANAM ca katare kauna kisakI apekSA bahuta haiM ? kauna kisake barAvara haiM ? aura kauna kisakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA' he gautama ! saba se kama aprathamasamayavartI manuSya haiN| inakI apekSA 'apaDhamasamayaNeraDyA asaMkhejjaguNA' jo aprathalalamayavartA nairayika haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'apaDhama samaya devA asaMkhejjaguNA' jo aprathama samayavato deva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA jo 'apaDhama samayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA0' aprathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiN| tRtIya prakAra kA alpabahutva isa prakAra se hai-'eesi NaM bhaMte ! 'paDhamasamaya. neraiyANaM apaDhamasamayaNerai0 ya kayare0 2' he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM ke aura aprathama samayavartI nairayikoM ke bIca meM kauna kisakI apekSA alpAdi vizeSaNoM vAle haiM ? isake uttara samayavatI manuSyamAM ane aprathamasamayavatI devAmAM kaNa kenA karatAM alpa che? keNa kenA karatAM vadhAre che? ke kenI barAbara che? ane keNa tenA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne De che -goyamA savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA' gautama sauthI mAchA maprathama samayaktI manuSya che. tenA 42di 'apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA' je aprathamasamayavatI narayika che teo asaMkhyAtagaNu vadhAre che. tenA 42tai 'apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' maprathamasamayaktI he| che te asa. bhyAga padhAre cha. ten| 42di re 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNeta guNA' maprathama samayavatI tivyani4 che, to manatama pAre che. trIjA prakAranuM a5 bahatva A pramANe che. 'eesi Na bhate paDhamasamaya0 neraiyANa apaDhamasamayaneraiyANa kacare kayare' he bhagavan A prathamasamayavatI narayika ane aprathamasamayavatI ne.
Page #1556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1532 jIvAmiNamasUtra katarebhyo'lpA vA0 ? 'goMyamA ! savvatthovA paDhamasamayaNeraiyA-apahamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayanairayikAH, aprathamasamaya nairayikA asaMkhyeyaguNAdhikAH / tathA 'eesiNaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANa ya kayare kayarehito.' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonikAnAmaprathamasamayatiryagyonikAnAM ca katare - katarebhyo'lpA vA0' bhagavAnAha-goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyAapaDhamasamayatirikkhajoNiyA' gautama ! sarvebhyaH stokAH prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikAstu 'aNaMtaguNA' anantaguNAdhikAH saMprati caturthA'lpabahutvam-'maNuyadeva-appAvahuyaM jahA neraiyANaM' manuSyadevAlpavahutvaM yathA nairayimeM prabhu kahate haiM-he gautama ! inake bIca meM saba se kama prathama samaya vartI nairayika haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI nairayika haiM ve asaMkhghAtaguNeM adhika haiM isI taraha se prathama samayavartI jo tirthagyonika jIva haiM ve sabase kama haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiN| prathama samaya . / 'vartI manuSya saba se kama haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI manuSya haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM isI prakAra se prathamasamayavartI "jo deva haiM ve prathama samayavartI deviyoM kI apekSA kama haiM aura inakI apekSA aprathama samayavartI jo deva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| caturtha prakAra kA alpavahutva isa prakAra se hai-'etesi NaM bhate! cikemAM keNa kenA karatAM alpa che? ane kaNa kenI barAbara che ? ke kenAthI vadhAre che? ane keNa konAthI vizeSAdhika che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! A badhAmAM sauthI ochA prathamasamayavatI riyike che. ane tenA karatAM aprathama samaya vatI nairayike che, teo asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. e ja pramANe prathama samayavatI je tiryanika jI che. teo sauthI ochA che. ane tenA karatAM je aprathamavatI tiryanika jIva che teo anaMtagaNo vadhAre che. prathama samayavatI manuSya sauthI ochA che. ane tenA karatAM aprathamasamayavartI je manuSya che teo asaMkhyAtagaNa vadhAre che. e ja pramANe prathama samayavatI je deve che teo aprathamasamaya vatI deviyenA karatA alpa che. ane tenA karatAM paNa aprathama samayavatI je de che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. cethA prakAranuM alpa bahutva A pramANe che.'eesi NaM bhate paDhamasamayaneraiyANa paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamaya
Page #1557
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1533 kANAm prathamA'prathamamanuSyANAM prathamAH stokAH aprathame'saMkhyeyaguNAdhikA yathA manuSyA devA api jnyeyaaH| samprati-prathamasamayanairayikAdArabhya siddhAntAnAmalpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM-paDhamasamayatirikkhajoNiyANaMpaDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM, apaDhamasamayaneraiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-apaDhamasamayadevANa-siddhANa ya kayarekayarehito appA vA jAba visesAhiyA' prathamasamayakAnAM nairayika-tiryagyonika-manuSya devAnAm, aprathamasamayakAnAmapyeteSAM khalu bhadanta ! siddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA yAvadvizeSAdhikA veti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNussA apaDhamasamayamaNussA asaMkhejjaguNA-paDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA-paDhamapaDhamasamaya rai0 paDhamasa0 tirikkhAjoNiyANaM paDhamasamaya maNUsANaM paDhamasamaya devANaM apaDhama samayaneraiyANaM apaDhasasamaya tirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamaya devANaM siddhANa ya kayare01 he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM ke, prathama samayavartI tiryaJcoM ke, prathama lamayavartI manuSyoM ke, prathama samayavartI devoM ke, aprathama samayavartI nairayikoM ke aprathama samayavartI tiryaJcoM ke, aprathama samayavartI manuSyoM ke, aprathama samayavartI devoM ke aura siddhoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNUsA' he gautama ! saba se kama prathama samayavartI manuSya haiM inakI apekSA 'apaDhamasama0 maNUsA asaM0' maNUsANaM paDhamasamayadevANaM' apaDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamaya tirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamayadevANaM siddhANaya kayarekayare0' 8 lagavan A prathama samayavatI nairayikemAM prathama samayavartI tiryamAM prathama samaya vatI manuSyamAM, prathama samayavatI devemAM, aprathama samayavatI narayikemAM aprathama samayavati tiyAmAM aprakama samayavata manuSyamAM, aprAmasamaya vatI devAmAM ane siddhomAM kyA che kayA jIvonA karatAM alpa che? kayA kyA karatAM vadhAre che. keNa nI barobara che? ane ke nAthI vizeSAdhi cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! savvatthovA paDhamasamaya maNUsA' gautama / sauthI gch| prathama samayayatI manuSya cha, tenA 42di 'apaDhamasamaya maNUsa asaM0' prathama samayayatA manuSya
Page #1558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1534 jIvAbhigamasUtre samaya devA asaM khejjaguNA paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH ebhyaH prathamasamayadevAH ebhyaH prathamasamayatiryagyonikAH kramazo'saMkhyeyaguNAH 'apadamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA siddhA anaMtaguNA' ebhyo'prathamanairayikA ebhyo'prathamadevA asaMkhyeyaguNAH siddhA anantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyA anaMtaguNA' siddhAspekSayA'prathama samayatiryagyonikA anantaguNAH, tiryagyonikeSu vanaspatInAmapi samAvezAt - teSAM cA'nantA'nantatvAt iti alpabahutvam / upasaMharannAha - ' se taM navavihA savvajIvA' ta ete navavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH // 0153 // aprathama samayavartI manuSya asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'paDhamasamaya neraiyA asaMkhejjaguNA' prathama samayavatAM nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'paDhamasamaya devA asaMkhejjaguNA' prathama samayavartI deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'padama samaya tirikkhajoNi0 asaM0' prathama samayavartI tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'apaDhama nera0 asaMkhe0' apradhama samayavartI nairayika 'asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'apaDhamasama0 devA asaMkhe0 ' aprathama samayavartI deva asaMkhyAta guNeM adhika haiM / inakI apekSA 'siddhA aNaM' siddha anantaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'apaDhama samaya tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' aprathama samayavartI tiryagyonika jIva anantaguNeM adhika haiM / 'settaM navavihA sajIvA' isa prakAra se ye nau prakAra ke sarvajIva kahe gaye hai // 153 // asabhyAtAlA vadhAre che. tenA haratAM 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' prathama sabhayavatI' nairayi hai| asaNyAtalA vadhAre che. tenA ratAM 'paDhamasamaya devA asaMkhejaguNA' prathama sabhyavatI devI asabhyAtA vadhAre che. tenA puratI 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' prathama sabhayavartI tiryagyoni bhve| asauMkhyAtagayA vadhAre che. tenA 42tAM 'apaDhamasamayanegiyA asaMkhejjaguNA' 2 prathama sabhayavartI nairayi / asaNyAtagANA vadhAre che tenA puratA 'apaDhama samaya devA asaMkhejjaguNA' prathama sabhayavartI devA asaM jyAtagaNA vadhAre che tenA to 'siddhA anaMtaguNA' siddho anaMtagAegA che. tenA ratAM 'apaDhamasamaya tirikkhajoNiyA aNataguNA' prathama sabhayavartI tiryagyoni vA ana tagalA padhAre che. 'settaM navavihA savvajIvA' yA prabhA mA nava prahAranA sarva va vAmAM Ave che. // sU. 153 //
Page #1559
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.154 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1535 atha dazavidhAn jIvAn Aha mUlam-tattha NaM je te evamAsu dasavihA savvajIvAM pannatA teNaM evamAhaMsu taM jahA puDhavIkAiyA AukAiyA teukAiyA vAukAiyA vaNassaikAiyA beiMdiyA teiMdiyA cauridiyA paMcidiyA aNidiyA / puDhavIkAieNaM bhaMte ! puDhavIkAiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhejjAo ustappiNI osaSpiNIo kAlao khettao asaMkhejjA loyA / evaM Au teu vAukAie / vaNassaikAieNaM bhaMte ! vaNassaikAiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| beiMdie gaMbhaMte! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM saMkhejjaM kaalN| evaM teiMdie vi cauridie vi paMciMdie NaM bhaMte0/ goyamA / jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM / aNidie NaM bhaMte ! sAIe apajjavasie / puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaccira hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM uko seNaM vaNassaikAlo evaM AukAiyassa teukAiyassa vAukA. iyassa / vaNassaikAiyasta NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! jAceva puDhavIkAiyassa saMciTaNA / viyatiyaH ghauridiyapaMciMdiyANaM eesiM cauNhaMpi aMtaraM jahanneNaM aMto. muhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| aNidiyassa NaM bhaMte! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa Nasthi aNtrN| eesiNaM bhaMte ! puDhavIkAiyANaM AukAiyANaM teukAiyANaM vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM veiMdiyANaM teiMdiyANaM cauridiyANaM paMciMdiyANaM aNiMdiyANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA!
Page #1560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1536 jIvAbhigamasye savvatthovA paMcidiyA cauridiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA veiMdiyA visesAhiyA teukAiyA asaMkhejjaguNA puDhavIkAiyA visesAhiyA AukAiyA visesAhiyA vAukAiyA visesAhiyA aNidiyA aNaMtaguNA vaNassaikAiyA anntgunnaa| ti // sU0 154 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktayanto dazavidhAH sarvajIvAH prajJaptAsta evamuktavantaH tayathA-pRthivIkAyikAH akAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikAH dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH anindriyAH / pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! pRthivIkAyika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtanmutkarSaNA'saMkhyeyaM kAlam-asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpigyaH kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokaaH| evmptejovaayukaayikH| vanaspatikAyikaH khalu bhadanta !0 gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vnsptikaalH| dvIndriyaH khalu bhadanta !0 jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa saMkhyeyakAlam / evaM-trIndriyo'pi, caturindriyo'pi, paJcendriyaH khalu bhadanta !0, gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkapeNa sAgaropamasahasraM sAtirekam / anindriyaH khalu bhadanta !0 anindriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! saadiko'pryvsitH| pRthivIkAyikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntamuhUrtanmukarSeNa vnsptikaalH| evamaSkAyikasya-tejaskAyikasya--vAyukAyikasya vanaspatikAyikasya khalu bhadanta ! antara kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! yaiva pRthivIkAyikasya saMciTThaNA, dvi tri caturindriya paJcendriyANAmeteSAM caturNAmapi antaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / anindriyasya , khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAmapkAyikAnAM tejaskAyikAnAM vAyukAyikAnAM vanaspatikAyikAnAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturi'ndriyANAM paJcendriyANAmanindriyANAM ca katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA-vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH paJcendriyAH caturindriyA vizeSAdhikAH trIndriyA vizepAdhikAH dvIndriyA vizepAdhikAH tejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikA vizepAdhikAH apkAyikA vizeSAdhikAH vAyukAyikA vizeSAdhikA anindriyA anantaguNAH vanaspatikAyikA anantaguNAH iti // 90 154 //
Page #1561
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.154 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1537 TIkA-'tattha NaM je te evamAhaMsu-dasavihA savvajIvA pannattA-te NaM eva. mAhaMsu, taM jahA-puDhavIkAiyA-AukAiyA-teukAiyA-cAukAiyA-vaNassaikAiyA veiMdiyA-teiMdiyA-cauridiyA-paMciMdiyA-aNidiyA' tatra jIvabhedaprastAve khalu ye te gaNadharAdaya evaM vakSyamANaM vaca uktavanto dazavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH te eva muktavantaH, tadyathA-pRthivIkAyikAH, apkAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikAH dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH anindriyAH iti / athaiSAM kAyasthitimAha-'puDhavIkAie NaM bhaMte ! puDhavIkAiya tti kAlao kevacciraM hoi' pRyivyeva kAyo yasya sa pRthivIkAyika iti kAlataH kiyaccaraM kAlaM tiSThati ? bhagavAnAha-goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarpaNA'saMkhyeyaM kAlam, 'asaM 'tatthaNaM je te evamAhaMsu dasavihA savvajIvA'-ityAdi / TIkArtha-kisI apekSA jIva 10 prakAra ke hote haiM-unakA abhiprAya isa viSaya meM aisA haiM-'taM jahA'-jaise-'puDhavIkAiyA, AukAiyA, teukAiyA, vAukAiyA, vaNassaikAiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, 'cauri0, paMciMdiyA, aNidiyA0' pRthivIkAyika 1 apkAyika 2 taijaskAyika 3 vAyukAyika 4 vanaspatikAyika 5, doindriya 6, teindriya 7 cauindriya 8 paJcendriya 9 aura anindriya 10, kAyasthiti vicAra-'puDhavIkAie NaM bhaMte ! puDhavIkAiyatti kAlao -kevacciraM hoI' he bhadanta ! pRthivIkAyika pRthivIkAyika rUpa se kAla kI apekSA kaba taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! 'jaha aMtomuhattaM, ukkoseNaM asaMkhejja-kAlaM asaMkhejAo ussappi 'tattha NaM-je te evamAhaMsu dasavihA savvajIvo' tyAta TIkAI-meI apekSAthI saghaLA jI 10 dasa-prakAranA kahevAmAM Avela che. tebhanI mAnyatA mA samadhamA mA pramANe che. 'taM jahAM bhaThe-puDhavI kAiyA, AukAiyA teukAiyA vAukAiyA vaNassai.kAiyA veiMdiyA teiMdiyA cauridiyA paMciMdiyA aNidiyA' pRthvIyi 1 mayi 2, te424Ayi: 3 vAyuyi 4 vanaspatikAyika pa be Idriya 6 te Idriya 7 cau Idriya 8 paMcaeNkriya 9 ane anaudriya 10 kAyasthitinuM kathana 'puDhavIkAieNaM bhaMte ! puDhavIkAiyatti kolao kevacciraM hoiDe sAvan ! mI. kAyika pRthvIkAyika paNAthI kALanI apekSAthI keTale kALa rahe che? uttaramAM prabhu 3 cha hai-goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukoseNaM asaMkhenaM kAlaM asaMkhejAo usa jo0 193
Page #1562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1538 jIvAmigamasUtre khejjAo ussappiNI osappiNIo kAlao - khettao asaMkhejjA. loyA' asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokAH / ' evaM AuteuvAukAie' evamevA'SkAyikA: tejaskAyikAH vAyukAyikA jaghanyotkarpAbhyAM stra sva zarIreNa sthitimanto jJeyAH / ' vaNassa ikAieNaM bhadeg te 10' vanaspatikAyikaH khala bhadanta ! 0 ' goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' gautama ! jaghanyenAntamuhUrtam - utkarSeNa vanaspatikAlaH anantaM kAlamanantA utsarpiNyavasaita sappaNIo kAlao khettao asaMkhejjA loyA, evaM Au teu vAkAie' he gautama ! pRthivIkAyika pRthivIkAyika rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika asaMkhyAta kAla taka rahatA hai isa asaMkhyAtakAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyA~ samApta ho jAtI haiM tathA kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka samApta ho jAte haiM / isI taraha aSkAyika jIva bhI aSkAyika rUpa se, taijaskAyika taijaskAyika rUpa se aura vAyukAyika vAyukAyika rUpa se jaghanya aura utkRSTa rUpa se rahatA hai / 'vaNa sahakAie NaM bhaMte !" vanaspatikAyika jIva vanaspatikAyika jIva rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM'gomA ! jahaNaNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama! vanaspatikAyika jIva vanaspatikAyika jIva rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika vanaspatikAla pramANa ananta kAla taka rahatA hai isa anantakAla meM asaMkhyAta utparpiNiyAM ppiNIo sappiNIo kAlao khettao asaMkhejjA loyA evaM Au vAukAie' he gautama! pRthvIkAyika pRthvIkAyika paNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUta panta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre asa`khyAta kALa panta rahe che. A asaMkhyAtakALamAM asa khyAta utsarpiNIyA ane asakhyAta avasarpiNIyA samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI asakhyAta leka samApta thai jAya che. A rIte aSThAyika jIva paNa aSThAyika paNAthI tejaskAyika jIva tejaskAyika paNAthI ane vAyuayi lava vAyuprAyipaNAthI dhanya bhane utsRSTapAlathI hoya che. 'vaNassai kAieNaM bha Mte / ' vanaspatiyiH va vanaspatiprAyipaNAthI DeMTalA Aja paryanta rahe che ? yA praznanA uttarabhAM anuzrI he che 'goyamA ! jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaI kAlo' he gautama! vanaspatiprAyi va vanaspatiAyi paNAthI zrochAbhAM ochA eka aMtarmuhUta panta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre vanaspatikALa pramANa anaMtakALa panta rahe che. A anaMta kALamAM asa khyAta utsarpiNIna
Page #1563
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkA pra.10 sU.154 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1539 piNyaH kAlataH, kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH AvalikAyAH asaMkhyeyo bhAgaH iti / 'beiMdie NaM bhAte !' dvIndriyaH khalu bhadanta ! dvIndriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM-aMtomuhuttaukkoseNaM saMkhejja kAlaM' pratyekaM jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarpaNa-pratyekaM saMkhyeyaH kAlaH / 'evaM teiMdie vi-cauridie vi' evam-anenaiva prakAreNa trIndriyA api-caturindriyA api ye kecana sthitimanto jnyeyaaH| 'paMciMdie NaM bhate !' aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai / tathA kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka samApta ho jAte hai arthAt asaMkhyAta lokoM meM jitane pradeza hote haiM utanI hI utsarpiNiyAM aura utanI hI avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM / 'veiMdie NaM bhaMte ! he bhadanta ! doindriya jIva doindriya rUpa se kaba taka rahatA hai ? arthAt doindriya jIva doindriya ke zarIra meM kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jahaNNeNaM aMtosuhattaM ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM' he gautama ! doindriya jIva doindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai 'evaM teiMdie vi cauridie vi' isI prakAra se teindriya jIva kI bhI aura cauindriya jIva kI bhI kAyasthiti kA kAla jAnanA cAhiyearthAtU teindriya jIva teindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura adhika se adhika saMkhyAtakAla taka rahatA hai0 cauindriya ye ane asaMkhyAta avasarpiNI samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI asaMkhyAta leka samApta thaI jAya che. athavA asaMkhyAta lekamAM jeTalA pradeza hoya che, eTalI utsarpiNI ane eTalI ja avasarpiNI samApta thaI onaya che. 'veiMdieNaM bhate !' bhagavan medriyavANA medriyAcA keTale kALa paryanta rahe che? arthAta be Idriya ja be Idriya jIvanA zarIramAM keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNa saMkhejjaM kAlaM' he gautama ! me driya71 me IdriyapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM padhAre saNyAta paya-ta 29 che. 'evaM teiMdie vi cauridievi' se prabhArI te Idriya jIvanI ane cauI kriyajIvanakAyasthitine kALa paNa samaje arthAta taIdraya jIva teIndriya paNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryata ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAta kALa paryanta rahe che. e ja pramANe te Idriya jIvanI ane cauI diya jIvanI kAyasthitine kALa paNa samaja. arthAt
Page #1564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1540 ... jIvAbhigamana paJcandriyAH khalu bhadanta paJcendriyatayA kiyaciraM sthitimantaH ? 'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAirega' gautama ! jaghanyenAntamuhUrtam-utkarpaNa sAgaropamasahasraM sAtirekam / 'aNidie NaM bhaMte ! anindriyaH khalu bhadanta ! anindriya iti kAlataH phiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! 'sAIe apajjavasie' anindriyaH siddhaH ca sAdiko'paryavasito bhavatIti / ___atha dazAnAmapi jIvAnAmantaramAha-puDhavIkAiyassa NaM mate ! aMtaraM kAlo kevacciraM hoi ?' pRthivIkAyikasya khalu bhadanta ! kiyaciramantaraM kAlataH ? jIva bhI cauindriya rUpa se kama se kama eka antarmuharta taka aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai / 'paM.die NaM bhate ! he bhadanta ! pazcendriya jIva paJcendriya rUpa se kitane kAla taka rahatA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtosuhattaM ukko. seNaM sAgarovamasahassaM sAirega' he gautama ! pazcendriya jIva paJcendriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se kucha adhika sAgaropama sahastrakAla taka rahatA hai / 'aNidie NaM bhaMte ! he bhadanta ! anindriya jIva anindriya jIva rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! anindriya jIva anindriya jIva rUpa se 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita kAla takarahatA hai ina jIvoM kA antara kathana 'puDhavIkAiyassa Na bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta! pRthivIkAyika jIva kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? teIdriya jIva IdriyapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAtakALa paryata rahe che. cIIdriya jIva paNa cIIpriyapaNAthI ochAmAM eka aMtamuhUrta paryanta ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAta kALa paryanta rahe che. he bhagavan ! paMcendriyajIva paMcendriya paNAthI keTalA kALa payanta 29 cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha , 'goyamA / jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM' gautama! 5ndriya 71 5.2ndriyapaNathI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM padhAre 444 padhAre sAgarApama sahasA payata 29 . 'aNidieNaM bhate ! he bhagavana anIkriya jIva anIdiya jIvapaNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama! anIpriya jIva manI driya pAthI 'sAdIe apajjavasie' sAhi apayavasita paNa panta ra che. temanA aMtaranuM kathana ___ 'puDhavIkAiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' lagavan ! pRthvI
Page #1565
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyatikA TIkA pra. 10 sU. 154 jIvAnAM dazavidhatya nirUpaNam 1541 bhagavAnAha - gautama ! ' jahanneNaM aMtotaM-ukkoseNaM vAlo' jaghanyenAtamuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAlaH / ' evaM AukAiyassa - teu0- bAukAiyasla' pRthivIkAyikavat - aSkAyika- tejaskAyika- vAyukAyikANAmapi jJAtavyamantaram AlApaprakAra UhyaH / 'vaNassa ikAiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' vanaspatikAyikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kriyacciraM bhavati ? gautama ! 'jA caiva puDhavIkAiyassa saMciTTaNA' caiva pRthiviik| yikasya (saMciNA ) vAyasthitiH isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! jahaNeNaM aMtImuttaM ukkoseNaM vaNassakAlo' he gautama! pRthivIkAyika jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hotA hai ' evaM AukAiyassa teu0 vAu0 vaNassaha kAiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao' isI prakAra se kAla kI apekSA antara aSkAyika jIva kA, taijaskAyika jIva kA aura vAyukAyika jIva kA hotA hai / isa sambandha meM AlApa prakAra svayaM udbhAvita kara lenA cAhiye / he bhadanta ! vanaspatikAyika kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! vanaspati kAyika kA antara 'jA ceva puDhabIkAiyassa saMciDaNA' pRthivIkAyika jIva kI kAryasthiti ke anurUpa hotA hai arthAt vanaspatikAyika jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se asaMkhyAtakAla kA hotA hai itane hI kAla kI pRthivIkAyika kAyika jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTalu kahevAmAM Avela che? A praznamA uttarasAM anuzrI he che - goyamA ! jahaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama! pRthvIbhUyiSTha lavanuM a Mtara dhanyathI me sNtmuhUrtInu hAya che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANu anaMtakALanu hAya che. ' evaM AukAiyassa teu0 vAu0 vaNassaikAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlaA kevacciraM ho' eja pramANe kALanI apekSAthI aSThAyika jIvanuM aMtara tejAyika jIvatuM aMtara ane vAyukAyika jIvanuM aMtara heAya che. A saMbadhamAM AlApa prakAra svaya' manAvIne kahI levA joie. he bhagavan vanaspati kAyika jIvanu aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che TThe he gautama | vanaspati ayi lavanuM tara 'jA caiva puDhacIkAiyanma maMci duLA' pRthvIkAyika jIvanI kAyasthitinA kathana pramANe hoya che. arthAt vana spati kAyika jIvanuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhanuM hoya che, ane utkRSTathI asakhyAta kALanuM hAya che. eTalAja kALanI pRthvIkAyika jIvanI
Page #1566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 jIvAbhigamasUtre saiveti zeSaH / ' viya-tiya- cauridiya - paMciMdiyANaM eesiM cauNDaMpi aMtaraM jahaneNaM aMtomuddattaM - ukko seNaM vaNagsaikAlo' dvIndriya-trIndriya- caturindriyapaJcendriyANAmeteSAM caturNAmapi jaghanyenAntamuhUrtamantaram - utkarSeNa vanaspatikAlaM yAvat / 'aNidiyassa NaM bhaMte 10 anindriyasya khandra bhadanta ! 'aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' antaraM kAlataH kriyacciraM bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA - sAI - yassa apajjavasiyasa patthi aMtaraM' gautama ! sAdya paryavasitasya nAstyantaramiti / atha dazAnAmapyalpabahutvaM pRcchati - 'eesi NaM bhaMte ! puDhavIkAiyANaM- AukAiyANaM - te ukAyANaM - vAukAiyANaM vaNassa ikAiyANa - vediyANaM teiMdiyANaM cauriMjIva kI jaghanya aura utkRSTa rUpa se kAryasthiti batalAI gaI hai0 'viya, tiya, cauriMdiya, paMciMdiyANaM eesiM ca pi aMtaraM jahaNaNe aMtamuttaM ukko seNaM vaNassaikAlo' doindriya, teindriya, cauindriya, aura paJcendriya, ina cAroM kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa bhe vaha vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hai 'aNidiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoI' he bhadanta ! anindriya jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM'sAiyassa sapajjavasiyassa Natthi aMtaraM' he gautama ! anindriya siddha jIva kA antara nahIM hotA hai / ina dazoM ke alpabahutva kA kathana - 'eesi NaM bhaMte ! puDhavIkAiyANaM, AukAiNaM, teukADyANaM, vAukAiyANaM, veiMdiyANaM, teIdiyANaM, cauriMdiyANaM, paMciMdiyANaM, aniMdiyANa ya kayare kayarehiMto madhanya bhane utsRSTa yathArthI ayasthiti upAbhAM mAvesa che. 'viya, tiya, cauriMdiya paMcidiyANaM eesiM caunhaM pi aMtaraM jahaNe NaM atomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' me Mdriya tehadriya yo'driya bhane yathendriya yA yAreyanu aMtara jaghanyathI eka atarmuhUrta che. ane utkRSTathI te vanaspati kAla, prabhANunu anantaThANa hevAmAM Ave che. 'aNidiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan ! anindriya vanu maMtara DeMTalA ajanu hoya che ? zyA praznanA uttarabhAM prabhuzrI che - sAIyassa sapajjavasiyassa Natthi aMtaraM huM gautama ! aniMdriya siddha jIvanu aMtara hotuM nathI. A dazenA alpa mahetvanuM thana 'eesi NaM bhate ! puDhavIkAiyANaM, AukAiyANaM teukAIyANaM, vAukAiyANaM, vaiiMdiyANaM, teiMdiyANaM, cauriMdiyANaM, arNidiyAgaya; kayarekayarerhito appA vA yAvA tullA vA visesAhiyavA' he bhagavan ! yA pRthvI ayi / aSThAyi,
Page #1567
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.154 jIvAnAM davidhatvanirUpaNam 1543 diyANaM paMciMdiyANaM aNidiyANa ya kayarekayarehiMto appA vA-bahuyA vA-tullA vA visesAhiyA vA' ? eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAdInAM dazAnAmapi katarekatarebhyo'lpAH ? bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA paMciMdiyA' gautama ! sarvastokAH paJcendriyAH 'cauridiyA visesAhiyA-teiMdiyA visesAhiyA beIdiyA visesAhiyA' pUrvatazcaturindriyAstatastrIndriyAstato dvIndriyAH kramagatyA vizeSAdhikAH sarve jJeyAH / 'teukAiyA asaMkhejaguNA' tatastejaskAyikA asaMkhyeyaguNAdhikAH 'puDhavIkAiyA visesAhiyA AukAiyA visesAhiyA vAukAappA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' he bhadanta ! ina pRthivIkAyikoM ke, apkAyikoM ke, taijaskAyika ke, vAyukAyikoM ke doindriyoM ke, teindriyoM ke, cauindriyoM ke, paJcendriyoM ke aura anindriyoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kina jIvoM kI apekSA bahuta haiM kauna jIva kina jIvoM ke barAbara haiM ? kauna jIva kina jIvoM se vizeSAdhika haiM / isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! he gautama ! ina daza jIvoM ke bIca meM 'savvatthovA paMciMdiyA' paJcendriya jIva saba se kama haiM inakI apekSA 'cariMdiyA visesAhiyA' cauindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'teiMdiyA visesAhiyA' teindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'veiMdiyA visesAhiyA' doindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'teukAiyA asaMkhejjaguNA' taijaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA 'puDhavIkAiyA visesAhiyA' pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'AukAiyA visesAhiyA' apkaatejaskAcike vAyukAcike, be Idriya, te Idriya , cau Idriya che paMcendriya che, ane anindriya jIvomAM kayA cho kayA chanA karatAM alpa che? kayA che jIvenA karatAM vadhAre che. kayA cho kayA jIvonI barAbara che? ane kyA ja kayAjanA karatAM vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he cha -'goyamA ! 3 gautama! 20 sa vAmAM 'savvatyovA paMciM diyA' payandriya va sauthI 165 cha. ten| 42di 'cauridiyo visesAhiyA' yAra chadriyANA vizeSAdhi cha. tn| 42di 'teiMdiyA visesAhiyA' trae padriya. pANAlA vizeSAdhi che. ten| 42tAM veiMdiyA visesAhiyA' meM driya vizeSA (dha che. tenA 42di 'teukAiyA asaMkhejjaguNA' te thi : 04 asaNyAta ge| padhAre cha. ten| 42di 'puDhavIkAiyA visesAhiyA pRthvIjayi4 pa vizeSAdhi cha, tenA 42di 'AukAiyA visesAhiyA' 554Ayi4 25 vizeSAdhi che. tenA
Page #1568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1544 jIvAbhigamane iyA viseptAhiyA aNi diyA aNaMtaguNA' tataH pRthivIkAyikAsto'phAyikAstato vAyukAyikA vizeSAdhikAstato'nindriyAH siddhA anantaguNAdhikAH siddhAnAmAnantyAt / 'vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' tato vanaspatikAyikA anantaguNAdhikAH siddhebhyo'pyAnantyAdvanaspatikAyikAntamiti // 90 154 // punaH prakArAntaramAha mUlam-ahavA dasavihA sadhyajIvA pannanA, taM jahA-paDha. malamayaNeraiyA apaDhamasamayaNeraDyA-paDhamasamayatirikkhajo. NiyA-apaDhamasamayatirikkhajoNiyA-paDhamasamayamaNUsA-apa DhamasamayamaNUsA paDhamasamayadevA-apaDhamasamayadevA par3hamasamayasiddhA apdmsmysiddhaa| paDhamasamayaNeraiyANaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyatti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! egaM samayaM apaDhamasamayaNeraieNaM bhaMte !, jahaNNeNaM dasavAsasahaslAiM sasaUgAiM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI, paDhamalamayatirikkhajoNieNaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyatti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! eka samayaM, apaDhamasamayatirikkhajoNieNaM bhaMte !0 jahaNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNastaikAlo / paDhamasamayamaNaseNaM bhaMte ! yika jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'vAukAiyA visesAhiyA' vAyukAyika jIva vizepAdhika haiN| inakI apekSA 'aNidiyA arNata. 'guNA' anindriya-siddha' jIva anantaguNeM adhika haiM / kyoMki siddha jIva ananta haiN| inakI apekSA 'vaNassaMikAiyA aNaMtaguNA' vanaspati kAyika jIca anantaguNeM adhika haiM kyoMki vanaspatikAyika jIvoM kA pramANa siddhoM se bhI anantaguNA kahA gayA hai // 154 // 42di 'vAukAiyA visesAhiyA' vAyuvi4 1 vizeSAdhi cha, tenA 42di 'aNidiyA aNaMtaguNA' manindraya siddha va manatama padhAre cha. bhasiddha manata cha. tenA 42di 'vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' vanaspatiya4 71 anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-vanaspatikAyika jInuM pramANa siddhothI paNa anaMtagaNuM kahevAmAM Avela che, je sU. 154
Page #1569
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1545 paDhamasamayamaNusatti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! ekaM samayaM / apaDhamasamayamaNUseNaM bhaMte ! jahanneNaM khuDDAgaM bhava. ggahaNaM samaUNaM ukoseNaM tinni paliovamAiM puvvakoDIpuchattamabhahiyAI / deve jahA nnerie| paDhamasamayasiddhaNaM bhaMte! eka samayaM, apaDhasasamayasiddheNaM bhaMte ! sAIe apjjvlie| paDhamasamayaNerajhyasta NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuttamAhiyAI ukoseNaM vnnstikaalo| apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM vnnstikaalo| paDhamasamayatirikkhajoNiyasla aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM do khuDDAgaM bhavagahaNAI samaUNAI ukoseNaM vnnssikaalo| apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte 10, jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / paDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 jahanneNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo, apaDhamasamayamaNusasta NaM bhaMte ! aMtaraM0 1, jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo, devassa NaM aMtaraM jahA gairaiyassa, paDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte! aMtaraM Nasthi / apaDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa patthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaMpaDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM paDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehito , goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA paDhamasalayamaNUsA asaMkhejjaguNA, par3hamasamayaNeraiyA asaMkhe. jI. 194
Page #1570
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra jjAguNA, paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA / epasi NaM bhaMte ! apaDhamasamapaNeraiyANaM jAva apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehito?, goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA, apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA, apaDhamalamayadevA asaMkhejjaguNA, apaDhama samayasiddhA aNaMtaguNA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM apahamasamaya: raiyANa ya kayare kayarehiMto0?, goyamA! samvatthovA par3hamasamayaNeraiyA, apaDhasasamayaNeraiyA asNkhejjgunnaa| eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkha. joNiyANa ya kayare kayarehito0?, goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamaya: maNUsANa ya kayare kayarehito ? goyamA ! samvatthovA par3hamasamayamaNUsA apaDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA / jahA maNUsA tahA devA vi / eesi NaM bhaMte / paDhamasamayasiddhANaM apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA paDhamasamayasiddhA, apaDhamasamayasiddhA anntgunnaa| eesiNaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamayaNeraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhasasamayamaNUsANaM apaDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM apaDhamasamayadevANaM paDhamasamayasiddhANaM apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA ? goyamA! savatthovA paDhamasamayasiddhA, paDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA apadama
Page #1571
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1547 samayamaNUlA asaMkhejjaguNA paDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaM. khejjaguNA apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA apaDhamasamaya. devA asaMkhejjaguNA apaDhamasamayasiddhA aNaMtaguNA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA annNtgunnaa| se taM dasavihA savvajIvA paNNattA / se taM savvajIvAbhigame // tti jIvAbhigama suttaM samattaM ||suu0 155 // ___ chAyA-dazavidhAH sarvajIvA prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikAH prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikAH prathamasamayamanuSyAH aprathamasamayamanuSyAH prathamasamayadevAH aprathamasamayadevAH prathamasamayasiddhAH / aprathamasamayasiddhAH / prathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ! prathamasamayanairayika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ekaM samayam, aprathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ! aprathamasamayanairayika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni, prathamasamayatiryagyonikaH, khala bhadanta0, gautama ! ekaM samayam aprathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta !0 jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam utkarSaNa bnsptikaalH| prathamasamayamanuSyaH khala bhadanta !0 ekaM samayam, aprathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM-utkarpaNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni, devo yathA nairayikaH / prathamasamayasiddhaH khalu bhadanta 10 ekaM samayam, aprathamasamayasiddhaH khalu bhadanta !0 saadiko'pryvsitH| prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtA'bhyadhikAni-utkarpaNa vnsptikaalH| aprathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ?, gautama ! jaghanyenAntarmuhartam-utkarpaNa vnsptikaalH| prathamasamayatiyagyonikasyAntaraM kiyacciraM bhavati ?, gautama ! jaghanyena dve kSullake bhavanaiNaM samayone-utkarSeNa vnsptikaalH| aprathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadanta !0 jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkaNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / prathamasamayamanuSyasya khalu bhadanta !0 antaraM kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dve kSullake bhavagrahaNe samayone utkarpaNa vnsptikaalH| aprathamasamayamanuSyasya khalu bhadanta ! antaraM0? jaghanyena kSullaka
Page #1572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1548 jIvAbhigamasUtra bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkarpaNa vnsptikaalH| devasya khallu bhadanta ! yathA nairayikasya / prathamasamayasiddhasya khalu bhadanta ! antaraM nAsti aprathamasamayasiddhasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ?, gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAM prathamasamayatiryagyonikAnAM-prathamasamayamanuSyANAM-prathamasamayadevAnAM-prathamasamayasiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA-vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH prathamasamayamanupyAH asaMkhyeyaguNA prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH eteSAM khalu bhadanta ! aprathamasamayanairayikANAM yAvat aprathamasamayasiddhAnAM ca katare katarebhyaH gautama ! sarvastoka aprathamamanuSyAH aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayasiddhA anantaguNAH aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / 2 / eteSAM khalu bhada ta ! prathamasamayanairayikANAm aprathamasamayanairayikANAM ca katare katarebhyaH ? goyamA ! sarvastokAprathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH / 3 / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonikAnAmaprathamasamayatiryagyonikAnAM ca katarekatarebhyo ?,gautama! sarvastokAHprathamasamayatiryagyonikAH-aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / / / eteSAM khala bhadanta ! prathamasamayamanuSyANAmaprathamasamayamanuSyANAM ca katarekatarebhyo ?, gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH-aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH / yathA manuSyAstathA devA api / / 6 / eteSAM khala bhadanta ! prathamasamayasiddhAnAm-aprathamasamayasiddhAnAM ca katare katarebhyo.'lpA vA, vahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ?, gautama ! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH aprathamasamayasiddhA anantaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamaya nairayikANAmaprathamasamayanairayikANAM prathamasayatiryagyonikAnAm aprathamasamayatiryagyonikAnAm prathamasamayamanuSyANAmaprathamasamayamanuSyANAM prathamasamayadevAnAmaprathamasamayadevAnAM prathamasamayasiddhAnAmaprathamasamayasiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-vahukA vA-tulyA vA-vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH prathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNA:-aprathamasamaya manuSyA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayasiddhA anantaguNAH, aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH, ta ete daza vidhAH sarvajIvAH prajJaptAH / so'yaM sarvajIvAbhigamaH / iti jIvAbhigamasUtraM samAptam sU0 // 15 //
Page #1573
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM davidhatvanirUpaNam 1549 TIkA-'ahavA dasavihA' savvajIvA pannattA taM jahA-paDhamasamayaNeraiyA apaDhamasamayaNeraiyA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA-apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, paDhamasamayamaNasA-apaDhamasamayaNasA, paDhamasamayadevA-apaDhamasamayadevA, paDhamasamayasiddhA-apaDhamasamaya siddhA' athavA- pakSAntareNA'pi dazavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH santi, tadyathA-prathamasamayanaiyikAH 1 aprathamasamayanairayikAH 2 prathamasamayatiryagyonikAH 3 aprathamasamayatiryagyonikAH 4 prathamasamayamanuSyAH 5 aprathamasamayamanuSyAH 6 prathamasamayadevAH 7 aprathamasamayadevAH 8 prathamasamayasiddhAH 9 aprathamasamayasiddhAH 10, tatra-nirayagatau prathamasamayaH ekaeka eva samayo jAto prakArAntara se dazavidha jIvoM kA kathana'ahavA dasavihA savvajIvA paNNattA' ityAdi / TIkArtha-athavA-isa rIti se samasta jIva daza prakAra ke kahe gaye haiM-taM jahA' jaise-'paDhamasamayaneraiyA, apaDhamasamayaneraiyA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, paDhama. samayamaNUsA, apaDhamasamayamaNUsA, paDhamasamayadevA, apaDhamasamaya devA, paDhamasamaya siddhA, apaDhamasamaya siddhA' prathama samayavartI nairayika 1 aprathamasamayavartI nairayika 2 prathama samayavartI tiryagyonika 3 aprathama samayavartI tiryagyonika 4 prathamavartI manuSya 5 aprathama samaya vartI manuSya 6, prathama samayavartI deva 7, aprathamasamayavartI deva 8 prathamasamayavartI siddha 9 aura aprathama samayavartI siddha 10 / inakI kAyasthiti kA kathana-'paDhamasamaya neraie NaM bhate / paDhama prakArAntarathI dasa prakAranA jInuM kathana 'ahavA dasavihA savvajIvA paNNattA' tyA TIkAthaathavA A rIte paNa saghaLA cha dasa prakAranA kahevAmAM Avela che. 'taM jahA' rebhaDe-'paDhamasamayaneraiyA apaDhamasamayaneraiyA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, paDhamasamayamaNUsA, apaDhamasamayamaNUsA paDhamasamayadevA, apaDhamasamayadevA paDhamasayasiddhA apaDhamasamayasiddhA' prathama samayati naiyi 1 aprathamasamayavati nairayika 2 prathama samayavati tiryanika 3 aprathama samayAvati tiryanika 4 prathama samayavati manuSya 5 aprathamasamayavati manuSya 6, prathama samayavati deva 7 aprathamasamayavati deva 8 prathamasamaya vati siddha 9 ane aprathama samayavati siddha 10 emanI kAyasthitinuM kathana 'paDhamasamayaneraieNaM bhaMte ! paDhamasamayaneraIetti kAlao phevacciraM hoI'
Page #1574
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasse yasya sa prathamasamayanairayikaH tathA'prathame dvayAdi samaye sthiti yeSAM te'prathamasamayanairayikAH evamagre'pi, ta etaddazaprakAskAH sarvajIvAH prajJaptA iti / _____ atha prathamA'prathama nairayikAdInAM kAyasthitimAha-'paDhamasamayaneraieNaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyatti kAlao kebacciraM hoi ?' prathamasamayanairayikA svarUpayogyatayA kAlapramANena kiyacciraM tatra bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA-ekkaM samayaM' he gautama ! ekaM samayaM yAvat / 'apaDhamasamaya Neraie NaM bhaMte !.' aprathamasamayanairayikaH khalla bhadanta !0 bhagavAnAha-gautama ! jahanneNaM dasavAsasahassAI samajaNAI ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI samaUNAI" jaghanyena dazavarSasahasrANi samayaneraiyatti kAlao kevacciraM hoi' jina nairayikoM ko narakagati meM utpanna hue eka hI samaya huA hai ve prathama samayavartI nairayika haiM arthAt eka hI sAtha jo narakagati meM utpanna hue jIva haiM ve prathama samayavartI jIva kahe gaye haiM-aise prathama samayavartI nairayika jIvoM kI sthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'ekkaM samayaM prathama samayavartI nairayikoM kI kAyasthiti kA kAla eka samaya kA hai kyoMki paryAptaka jIvoM kI kAyasthiti kA kAla eka hI samaya kA hotA hai / 'apaDhamasamayaneraie NaM bhate ! he bhadanta ! jina nArakiyoM ko naraka meM utpanna hue do Adi samaya vyatIta ho cuke haiM ve aprathama samayavartI nairayika haiM-inakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! inakI kAyasthiti kA kAla 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAga rovamAI samaUNAI jaghanya se eka samayakama dasa hajAra varSa kA hai je narayikAne narakagatimAM utpanna thavAmAM eka ja samaya thayela hoya te prathama samayavati narayika kahevAya che. arthAt ekI sAthe narakagatimAM utpanna thayelA je jIve che. tene prathamasamayavati jIva kahevAmAM Avela che. evA prathama samayAvati riyika jIvanI kAyasthitine kALa keTale kahela che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha 3-3 gautama ! 'ekkaM samayaM' prathamasamayapati nayi kinI kAyasthitine kALa eka samayane che. kemake-aparyApta jInI kAyasthiti meM sabhayanI DAya che. 'apaDhamasamayaneraieNaM bhaMte ! mAnne narayikene narakamAM utpanna thavAmAM be vigere samaya vItI gayela hoya evA narayike aprathamasamayavarti narayika kahevAya che. temanI kAyasthiti ne kALa keTale kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! tebhanI AyasthitimA 7 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM
Page #1575
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadhotikA TIkApra.10 sU.655 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1551 samayonAni-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / 'paDhamasamayatirikkhajoNie NaM bhaMte !0' prathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta !0 bhagavAnAha'goyamA!' gautama ! 'ekkaM samayaM' ekaM samaya-samayamAtrameva sthitiH 'apaDhamasamayatirikkha0?' aprathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta ! ? bhagavAnAhagautama ! 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'paDhamasamayamaNaseNaM bhaMte ! prathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta !0 bhagavAnAha-gautama ! 'eka samayaM' eka samayam ! aura utkRSTa se eka samaya kama 33 sAgaropama kA hai 'paDhamasamaya tirikkha joNiyANaM bhaMte ! 20 jo prathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM unakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! ekkaM samayaM' he gautama ! inakI kAyasthiti kA kA kAla eka samaya kA hai 'apaDhamasamaya tirikkhajoNiyA NaM bhate!' he bhadanta ! jo tiryagyonika jIva aprathama samayavatA haiM unakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? uttara meM prazna kahate haiM-'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNa samaUNa ukkoseNaM vaNaslaikAlo' he gautama ! inakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se vaha vanaspati kAla pramANa anantakAla rUpa hai / 'paDhama samaya maNUseNaM bhaMte !' he bhadanta ! prathama samayavartI manuSya kI kAya sthiti kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! inakI sAgarovamAI, samaUNAI 'dhanyathA me samaya 4bha isa 312 pAnA cha. ane. Seeii se sabhayabha 33 tIsa sAsarIpabha na che. 'paDhamasamayatirikkha. joNiyANa bhate !' prathabhasamayapati ratiyayAni , tabhanI sthiti Tasa usa cha ? yA praznanA uttaramA anuzrI 49 cha -'goyamA ! ekkaM samaya gautama ! tebhanI yasthiti me samaya na che. 'apaDhamasamayatirikkhUjoNiyANaM' hai bhagavan 2 tiya yoni maprathamasabhayatI cha, teonI kAyasthitine kALa keTale kahela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! temanI kAyasthitinakALa jaghanyathI ekasamaya kama phulaka bhavagrahaNa 35 cha, bhane TathI te vanaspatiH prabhAera manata35 che. 'paDhamasama. yamaseNaM bhaMte !' samavan ! prathama samayayatI manuSyanI sthitimA keTale kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuchI kahe che ke-he gautama! temanI
Page #1576
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'apaDhamasamayamaNUseNaM maMte !0' aprathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta !0 bhagavAnAha - gautama ! dvayAdi samayavartIsanuSyaH 'jahanneNaM khuDAgaM bhavaggaNaM samaUNaM- ukkoseNaM tini palio mAI puvvakoDI puhuttamavbhahiyAI' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam - utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni / 'deve jahA dese' devo yathA nairayikaH prathamasamaya devasyaikaM samayam, aprathamasamayavatojaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni - utkarSeNa trayatriMzatsAgaropamANi samayonAni / 'paDhamasamayasiddhe NaM bhate ! kAlao kevacciraM hoi ? ekkaM samayaM ' prathamasamayasiddhaH khalu bhadanta ! bhagavAnAha - gautama ! ekaM samayam / 'apaDhamasamayasiddhe NaM bha Mte!' aprathamasamaya siddhaH khalu bhadanta ! kAlataH kriyacciramaprathamakAryasthiti kA kola 'ekkaM samartha' eka samaya kA hai / 'apaDhama samaya maNUse NaM bhaMte !' aprathamasamayavartI manuSyoM kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'jahaNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM tiNi palio mAI puJcakoDi puhuttamambhahiyAI' he gautama ! inakA jaghanyakAla eka samaya kama kSudra bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa kAla pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama rUpa hai | 'deve jahA neraie' devoM kI kAryAsthati kA vicAra nArakoM kI kAryasthiti jaisA hI hai 'paDhasamaya siddheNaM bhaMte "he bhadanta ! jo prathama samaya siddha hai unakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM hai gautama ! inakI kAyasthiti kA kAla eka samaya kA hai / 'apaDhama sidveNaM bhate !" he bhadanta ! jo aprathamasamayavartI siddha haiM unakI kAya sthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he DAyasthitinAANa 'ekkaM samaya' 4 samaya nA che. 'apaDhamasamayamaNUseNaM bhaMte ! he bhagavan ! aprathamasamayavatI manuSyAne kALa keTalAsamayane kahela che ? A praznanA * uttarabhAM prabhuzrI che 'jahaNaNeNaM khuDDAgaM' 'bhavaggahaNaM samajaNaM ukkoseNaM tiNNi paliovamAI puvvako DipuhuttamavbhahiyAI' he gautama! tebhne| jaghanyakALa eka samayakama kSudrabhava grahaNurUpa che. ane utkRSTakALa pUrva kATi pRthaityavadhAre traSNu pasyopamA che. 'deve jahA neraie' hevAnI DAyasthiti nAraanI DAyasthitinA uthana pramANe che. 'paDhamasamaya siddheNaM bhaMte !' he bhagavan ! prathamasamayavatI je siddha che temanI kAyasthitinA kALa keTalA kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama,! temanI ayasthitineokSaNa me sabhayatA che. 'apaDhama siddheNaM bhaMte " he bhagavan ! apra .masamayavatI je siddho che, temanI kAyasthitinAkALa keTale kahela che ? A 1552
Page #1577
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 10 sa. 155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1553 samayasiddha iti kRtvA ? bhagavAnAha - gautama ! 'sAIe apajjayasie' sAdikosparyavasitaH siddhatva prAptyanantaraM tenaiva rUpeNa sthitimAn sarvadeti zeSaH / samprati prathamasamayanArakAdInAmantaraM dazayati- padamasamayaNeraiyassa NaM bharate ! aMtaraM kevacciraM hoi ?' prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta / kiyacciramantaraM bhavati ? bhagavAnAha gautama ! 'jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamanmahiyAIukkoseNaM vaNassaikAlaM' jaghanyena dazavarSasahasrANi - antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNa anantA - utsarpiNyavasarpiNyaH : kAlataH, kSetrato'nantA lokA anantAH pudgalaparAvartA AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH (vanarapatikAlAtmakaH) 'apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhuttaM - ukkoseNaM vaNassa i kAlo' aprathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! kAlato'ntaraM kiyacciraM bhavati ? gautama ! inakI kAyasthiti kA kAla 'sAdIe apajjabasie' sAdi aparyavasita hotA hai / 'paDhamasamaya NeraieNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao hacciraM hoI' he bhadanta ! jo nairayika prathama samayavartI hai unakA antara kAla kI apekSA kitanA kahA gayA hai ? he gautama! inakA antara kAla kI apekSA 'jahaNajerNa dasavAsasahassAiM aMtomuhuttamambhahiyAI 'ukoseNaM vaNassahakAlo' jaghanya se to daza hajAra barSa kA kahA gayA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa anantakAla kA kahA gayA hai 'apaDhamasamaya NeraiyassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' aprathama samayavartI nairayika kA antara kAla kI apekSA kitanA hai. uttara meM prabhu kahate haiM - 'jahaNaNaM aMtomuDutaM ukoseNaM vaNassa - kAlo' he gautama ! isakA antara kAla kI apekSA jaghanya se to eka praznanA uttara ApatA prabhuzrI kahe che ke hai gautama ! temanI kAyasthitineAkALa 'sAdIe apajjavasie' sAhi aparyavasita hoya che, 'paDhamasamayaNeraiyANaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan ! athabhasabhayavarti ne nerayi4 che, temanu aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahevAmAM Avela che ? he gautama ! tebhanu aMtara ajanI apekSA 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM atomuhuttamanmahiyAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' dhanyathI to hasalaravarSanu vAmAM Ave che. ane utsRSTathI vanaspatiThANa prabhANu mana tAmanu' 'hevAmAM Ave che. 'apaDhamasama caNeraIyassaNaM a MtaraM kAlao kvacciraM hoi' prathabhasabhayavarti nairayitu' ga Mtara aNanI apekSAthI keTalu' kahevAmAM Avela che ? ApraznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke - 'jahaNeNaM atomuhuttaM uphoseNaM vaNassaikAlo' he gautama! tebhanu maMtara kALanI apekSAthI jaghanyuthI te eka aMtarmuhUrtanu kahyuM che, ane utkRSTa jI0 195
Page #1578
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM do khuDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI-ukkoseNaM vaNassaikAlaM' prathamasamaya tiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ?, bhagavAnAhagautama ! jaghanyena dve kSullaka bhavagrahaNe samayone, utkarpaNa vanaspatikAlaM yAvadantaram iti / 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI ?' he. bhadanta ! aprathamasamayatiryagyonikasyA'ntaraM kiyacciramiti prazna: ? 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikamantarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hai 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyassa aMtaraM kevacciraM hoI' he bhadanta ! prathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA kitanA hai uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAIsamaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! isakA antara kAla kI apekSA jaghanya se eka samaya kama do kSullaka bhavagrahaNarUpa hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hai / 'apaDhama samayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte !' he bhadanta ! aprathamasamayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA se kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate hai-'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuchattaM sAiregaM' he gautama ! isakA antara jaghanya se to kSudrabhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazata vanaspatijanA prabhAra remaTale mana tanu dhuM che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyarasa aMtaraM kAlao kevaccira hoi' bhagavan ! prathama samayapati tiycenika jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 47 cha -'goyamA jahaNNeNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaLa he gautama ! temanuM aMtara kALanI apekSAthI jaghanyathI eka samaya kama be kSullaka bhayagrahaNa rUpa che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANa manatAnu cha. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhate ! 8 lagavan mprthamasamayavati tiryanika jIvanuM eMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahevAmAM mAvesa che ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 41 cha ?-'jahaNNe NaM khuDDAgaM bhava. gahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirege' 3 gautama | tamanu aMtara jaghanyathI te kSudra, bhava. grahaNa rUpa che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre -
Page #1579
--------------------------------------------------------------------------
________________ na pradyotikA TIkA pra. 10 sR. 155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekas antaraM bhavatIti / 'paDhamasamayamapsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaccira hoi ?' he bhadanta ! prathamasamayavato manuSyasya kAlataH kiyacciramantaram ? 'jahanneNaM do khuDDAgabharvaggahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlaM' jaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe samayone- utkarSeNa vanaspatikAlam | 'apaDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM ? aprathamasamayanuSyasyAntaraM kAlataH kiyat ? 'jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM - ukkoseNaM vaNassaikAla' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam - utkarSeNa vanaspatikAlaM yAvat / 'devasya NaM aMtaraM jahA Neraiyassa' devasyAntaraM yathA - jaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtA'bhyadhikAni - utkarSato vanaspatikAlaM yAvatprathamasamayavato'prathamasamayapRthaktva rUpa hai / 'paDhamasamaya maNUlassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao.' he bhadanta ? prathama samayavartI manuSya kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'jahaNNeNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAI sama UNAI' he gautama ! isakA antara kAla kI apekSA jaghanya se to eka samaya kama do kSullaka bhavagrahaNa rUpa hai aura 'ukkoseNaM vaNassahakAlo' utkRSTa se vanaspati kAla pramANa anantakAla kA hai / 'apaDhama samaya maNUsa NaM bhaMte ! aMtaraM' aprathama samayavartI manuSya kA antara he bhadanta ! kAla kI apekSA kitanA hai uttara meM prabhu kahate haiM - 'jahapaNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoserNa vaNassaikAlo' he . gautama ! isakA antara kAla kI apekSA jaghanya se to eka samaya adhika kSudra bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai 'devassa NaM aMtaraM jahA jeraiyassa' nairayika ke antara jaisA antara deva 1555 sAgazeSabhazata pRthaitva 35 che. 'paDhamasamayamaNUsassa NaM bharate ! aMtaraM kAlao 0 ' huM bhagavat prathamasamayavarti manuSyanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahela che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI - 'jahaNNeNa do khuDDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI' he gautama! prathamasabhayavarti manuSyanuM aMtara ajanI apekSAdhI dhanyathI zreSabhayambha meM kSusmlava grahaNDya he. bhane 'uphoseNaM' vaNarasai kAlo' hRtsRSTathI vanaspatikSaNa prabhANu anaMtAjanuM che. 'apaDhamasamaya maNUsasa NaM bhate ! aMtaraMo' saprathabhasabhayavarti bhanuSyanuM aMtara he lagavan ! anI apekSAthI DeMTalu vAmAM Ave che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI ThaMDe- 'jahaNeNa ' khudAgaM bhavaggaNaM samayAhiyaM ukkoseNa vaNamsaekAlo he gItabha ! aprthbhsmypati manuSyanuM aMtara kALanI apekSAthI jaghanyathI te eka samaya adhika kSudrabhava zraddhA 3 he. gate STathI vanaspatikSaNa prabhAlu che. 'devamsa NaM bhate ! aMtaraM
Page #1580
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1556 jIvAbhigamasUtre yato'ntarmuhUrtam - utkarSato vanaspatikAlam ( itthaM) nairayikasyApi 'paDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM Natthi prathamasamayasiddhasya khalu bhadanta ! antaraM kiyat ? nAsti khalvantaramiti bhagavata uktiH, 'apaDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' aprathamasamayasiddhasya khalu bhadanta ! antaraM kiyacciraM kAlataH bhagavAnAha gautama ! sAdikasyAsparyavasitasyAntaraM nAsti aparyavasitatvAt / alpabahutvameSAM varNyate 'eesi NaM bhaMte / paDhamasamaya ne raiyANaM- padamasamayatirikkhajINiyANaM-paDhamasamayamaNUsANaM - paDhamasamayadevANaM- par3hamasamayasiddhANaya kayare kayarehiMto' eteSAM prathamasamayavatAM nairayika- tiryagyonika- manuSya'kA hai 'paDhamasamaya siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM' he bhadanta ! prathamasamayavarti siddha kA antara kAla kI apekSA kitanA hai / uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! prathama samayavarti siddha kA antara ' Natthi ' nahI hotA hai / 'apaDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' aprathama samayasiddha kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'godhamA ! sAiyassa apajjabasiyassa Natthi aMtara" he gautama / siddha jIva sAdi aparyavasita hote haiM-ataH inake antara nahIM hotA hai| inake alpabahutva kA vicAra 'eesi NaM bhate ! paDhamasamayaNeraiyANa, paDhamasamaya tirikkhajoNiyANaM, paDhamasamaya maNUsANaM, paDhamasamaya devANaM, paDhamasamaya siddhA Naya, kare karehito.' he bhadanta / ina prathama samayavartI nairayikoM jahA raiyassa' 'nairathinA aMtara uthana prabhAnu tara hevanuM che. 'paDhamasamaya siddhassa NaM bhate ! aMtaraM' he bhagavan ! prathamasabhayavarti siddhanu ma Mtara ajanI apekSAthI keTalu' kahela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! prathabhasabhayavartI siddhonu' a Mtara 'Natthi' hotu nathI. 'apaDhamasamayasiddhassa bhate ! aMtaraM' kAlao kevacciraM hoi' bhaprathamasabhayavarti siddhanuM a Mtara ajanI apekSAthI keTalu kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe ke- 'goyamA sAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' he gautama ! siddhalava sAhi apa vasita hoya che. tethI teonu aMtara hotuM nathI. temanA apa mahatvanuM kathana 'eesi NaM paDhamasamayaNeraiyANaM, paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamayamaNUsANaM' paDhamasamayadevANaM, paDhamasamyasiddhANaya kayare kayarehiMto' he lagavan yA prathabha
Page #1581
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1557 devAnAM siddhAnAM ca katarebhyaH katare'lpA vA0 khalu bhadanta ! bhagavAnAha'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH aSTottarazatAdUrdhvamabhAvAt / "paDhamasamayamaNUsA asaMkhejaguNA' tatastataH prathamasamayavanto manuSya-nairayika-deva-tiryagyonikAH kramazo'saMkhyeyaguNAH iti / 'eesi NaM bhaMte ! apaDhamasamayaneraiyA NaM jAva apaDhamasamayasiddhANa ya kayare ke, prathama samayavartI tiryagyonikoM ke prathama samayavartI manuSyoM ke, prathama samayavartI siddhoM ke bIca meM kauna jIva kina jInoM ko apekSA alpa haiM / kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prayu kahate haiM'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama ! saba se kama prathama samayavartI siddha jIva hai kyoMki eka samaya meM 108 jIva siddha hote haiM adhika nahIM 'paDhamasamaya maNUsA asaMkhenaguNA' inakI apekSA jo prathama samayavartI manuSya haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'paDhama samaya raiyA asaMkhejjaguNA' paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA, paDhama samayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA prathama samayavartI jo nairayika haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA prathama samayavartI jo deva haiM ve asaMkhyAtazuNe adhika haiM inakI apekSA jo prathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiN| 'eesi NaM bhaMte ! apaDhama samayaneraiyANaM jAva apaDhama samaya siddhANa sayavati riyike, prathama samayavati tiryAnike, prathamasamayanati manuSya, prathama samayavati de ane prathamasamayavati siddhomAM kayA jIvo kyA jIvonA karatAM a5 che? keNukenA karatAM vadhAre che? keNa kenI barAbara che? ane Apa anAthI vizeSAdhi cha ? yA praznanA uttaramA prasuzrI 4 cha / 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' gautama ! sauthI mAchA prathama sabhayatI' siddha che. kemake eka samayamAM 108 eka so ATha je siddha bane che. qdhAra nahI 'paDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA' tenA 42di prathama samayapatiH 2 bhanupya cha, terI maNyAta dhAre cha. 'paDhamasamaya NeraiyA asaMkhejja guNA paDhamasamaya tirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA tenA 42i pravama samayapati je rayike che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM prathama samayavati ratiyayoni 75 che. teso sabhyAtA thAre che. 'nizaM bhaMte ! apaDhamasaganeraiyANaM jAva apaDhamasamayasiddhANa ya kacare kavarehino sapA yA -
Page #1582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1558 jIvAbhigamasUtra kayarehito appA vA jAva visesAhiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! aprathamasamaya nairayikANAM yAvadaprathamasamayasiddhAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA-bahakA vAtulyA vA vizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNasA-apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA-apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNAapaDhamasamayasiddhA aNaMtaguNA-apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' gautama ! sarvastokA aprathamasamayamanuSyAH tatastataH kramagatyA'prathamasamayA nairayikAH devA asaMkhyeyaguNAH tato'prathamasiddhA anantaguNAstataH aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / 'eesiNaM maMte ! paDhamasamayaneraiyANa-apaDhamasamaya ya kayare kayarehito appA ko vahuyA vA jAva visesAhiyA?' he bhadanta ! ina aprathama samayavartI nairayikoM ke yAvatU aprathama samayavartI siddhoM ke bIca meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA apaDhama samaya maNUsA' he gautama ! yahA~ sabase kama aprathama samayavartI manuSya haiM-'apaDhama samaya neraiyA asaMkhejaguNA' inakI apekSA jo aprathama samayavartI nairayika haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiN| inakI apekSA'apaDhama samaya devA asaMkhejaguNA' aprathama samayavartI deva asaMkhyAta guNe adhika haiM inakI apekSAjo 'apaDhama samaya siddhA' aprathamasamayavartI siddha haiM ve 'aNaMtaguNA' anantaguNe adhika haiN| inakI apekSA 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' jo prathama samayavartI tiryabahuyAvA jAva visesAhiyA vA' 8 lagavan ! 2 // prathama samayayatA nayimA thAvata aprathama samayavati siddhomAM kayA jIva kenA karatAM alpa che? kayA jI kenA karatAM vadhAre che ? keNa kenI barobara che? ane keNa kenAthI vizeSAdhi cha ? 21 // prazna uttaramA prasuzrI 4 cha -'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA' gautama ! maDIyAM sauthI mAchA maprathamasabhayavatI manuSya cha. 'apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' tanA 42i 2 aprathama samaya patA nyi| cha; teyA asaNyAta padhAre che. tenA 42di 'apaDhamasamaya devA asaMkhejaguNA' maprathama samayaktI he| madhyAta vadhAre che. tenA 42di apaDhamasamaya siddhA' maprathama sabhayavatI siddha cha teso 'aNaMtaguNA' manatama padhAre che.. tenA 42di 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' prathama. samayapati ratiyazyAniTa 71 cha. tamyA manatama padhAre cha. 'eesiM NaM bhaMte !
Page #1583
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 6.155 jovAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1559 neraiyANaya kayare kayarerito appA vA jAva visesAhiyA yA' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAmaprathamasamayanairayikANAM ca katare katare bhyo'lpA vA yAvadvizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayaNeraiyA' sarvastokAH prathamasamayanairayikAH ? gautama ! tatazca 'apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA' asaMkhyeyaguNA aprthmsmynairyikaaH| 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhanoNiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANa ya kayare kayarehito0' etepAM khalu bhadanta ! prathamA'prathamasamayatiryagyonikAnAmubhayeSAM madhye katare katarebhyo'lpA vA-bahukA bA-tulyA vA-vizeSAdhikA vA ? bhagavAgyonika jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM / 'etesi NaM bhaMte ! padama samaya neraiyANaM apaDhamasamaya NeraiyANa ya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA vA' he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM ke aura aprathama samayavartI nairayikoM ke bIca meM kauna kisakI apekSA 'alpa haiM ? kauna kisakI apekSA bahata haiM ? kauna kisakI apekSA tulya haiM aura kauna kisakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayaneraiyA' he gautama ! sabase kama prathama samayavartI nairayika haiN| 'apaDhamasamayaNeraDyA asaMkhejaguNA' inakI apekSA aprathamasamayavartI nairayika asaMkhyAta guNeM adhika haiN| 'etesi NaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM kayare kayarehito' he bhadanta ! ina prathama samayavartI tiryagyonikoM meM aura aprathama samayavartI tiryagyonikoM meM kauna kisakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinakI apekSA gharAvara haiM kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? paDhamasamaya neraiyANa apaDhamasamayaneraiyANa ya kayare kayarehito ApA vA vahayA vA jAva visesohiyA vA' magan / mA prathama samayayatI nairayimA bhane prathama samayAvati nicikemAM keNa kenAthI a5 nAma ochA che? keNa kenAthI vadhAre che? keNa kenI barobara che? ane keNa kenAthI vizeSAdhika che? A prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyama sambatyovA paDhamasamayaneraDayA' he gautama ! sauthI mch| prathama samaya tInayi che. 'apaDhamasamaya NeraDyA asaMkhejaguNA tenA 42 sayama samavatI nayi maNyAta yA che. 'etesiM NaM bhate / paDhamasamayatirittvajoNiyAnaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM kayare vare hiM. he bhagavana A prathama samayavati tiryAnikomAM ane aprathama samayAvati tiryAnikemAM keNa kenA karatAM alpa che? ke jenAthI vadhAre che?
Page #1584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1560 jIvAbhigamasUtra nAha-'goyamA! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajINiyA aNataguNA' gautama ! sarvebhyaH stokAH prathame-aprathamasamayastiryagyonikAstato'nantaguNAdhikAH / 'eesi NaM paDhamasamayamaNUsANaM-apaDhamasamayamaNasANa ya kayare kayarehito0' etepAM khalu bhadanta ! prathamA'prathamasamayamanuSyANAM katare katarebhyo0 ? goyamA! savvatthovA paDhamasamayamaNUsA-apaDhamasamayamaNUsA asaMkhejaguNA' bhagavAnAha-gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH tadapekSayA'prathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNA jnyeyaaH| 'jahA maNUsA tahA devA vi' yathA manuSyA isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyA' he gautama! saba se kama prathamasamayavarti tiryagyonika jIva haiM inakI apekSA 'apaDhamasamaya tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' aprathama samayavartI jo tirthagyonika jIva haiM ve anantaguNe adhika haiN| 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamaya maNUsANaM apaDhamasamaya maNUsANa ya kayare kayarehito.' he bhadanta ! ina prathama samayavarti manuSyoM ke aura aprathama samayavarti manuSyoM ke bIca meM kauna kisase alpa haiM yAvat kauna kisase vizeSAdhika haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhama.. samayamaNUsA apaDhama samayamaNUsA asaMkhenaguNA' he gautama ! inameM sabase kama prathama samayavartI manuSya haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI manuSya haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'jahA maNussA tahA devAM vi' jaise manuSya kahe gaye haiM vaise hI prathama aprathama samayavartI ' keNukenI barobara che? ane keNa kenAthI vizeSAdhika che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI 41 cha -goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkha joNiyA' gautama ! sauthI maach| prathama samayapatI tivyani4 71 cha tenA 42di apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNataguNA' maprathama samayapati ratiyayAni 4 cha te manatama padhAre che. 'eesiM NaM bhate ! paDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamaya maNUsANa ya kayare kayarehino bhagavan ! mA prathamasabhayavatI manuSya mane mprthmsamayavatI manuSyamAM keNa kenAthI alpa che? keNa kenAthI vadhAre che? keNuM kenI barobara che ? ane kaNa kenAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha -'goyamA / savvatthovo paDhamasamayamaNUsA apaDhamasamaya maNUsA asaMkhejjaguNA' he gautama ! A prathamasamayavatI manuSya ane aprathama samayavatI manuSyamAM -sauthI ochA prathamasamayavatI manuSya che. ane tenAkaratAM je aprathamasamayaptii manuSya cha temA masaNyAgA dhAre che. 'jahA maNUsA tahA devA vi' je pramANe manuSyanA saMbaMdhamAM kathana karavAmAM Avela che, e ja pramANe
Page #1585
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramaiyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam stathaiva prathamA'prathamasamayadevA api jJeyAH / eesi NaM bhate ! paDhamasamayasiddhANaM -apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehito? ?' eteSAM khalu bhadanta ' prathamasamayasiddhAnAm aprathamasamayasiddhAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA0 1 'goyamA ! savva tyovA paDhamasamayasiddhA-apaDhamasamayasiddhA aNaMtaguNA' bhagavAnAha-he gautama ! prathamasamayasiddhAH sarvastokAstebhyo'prathamasamayAH siddhA anantaguNA bhavanti ! 'eesi NaM bhate ! paDhamasamayaneraiyANaM, apaDhamasamayaneraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM, paDhamasamayamaNasANaM apaDhamadeva bhI kahe gaye haiM 'etesi NaM bhaMte ! paDhamasamayasiddhANaM apaDhamasamaya siddhANa ya kayare kayarahito appA vA vahayA vA tullA vA visesAhiyA vA' he bhadanta ! ina prathama samayavartI siddhoM ke aura aprathama samayavartI siddhoM ke bIca meM kauna kisase alpa haiM ? kauna kisase bahuta haiM ? kauna kisake barAbara haiM aura kauna kisase vizepAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama ! sava se kama prathamasamaya siddha hote haiM inakI apekSA 'apaDhama samaya siddhA aNaMtaguNA' aprathama samayavartI siddha anantaguNeM adhika hote haiN| 'etesiNaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamaya rahayANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyA NaM paDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM apaDhamasamayadevANaM paDhama samayasiddhANaM apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kyreprathama samayavatI ane aprathamasamayavata denA saMbaMdhamAM paNa kathana karI levuM. arthAt devenuM kathana manuSyanA alpa bahupaNAnA kathana pramANe che. 'eesi NaM bhate! paDhamasamayasiddhANaM apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehito appA vA vahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' magavan 2mA prathama samayapati siddho ane aprathama samayavati siddhomAM keNu nA karatAM alpa che? ke kenAthI vadhAre che. ke kenI barAbara che ane keNa kenAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 43 cha -'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' u gautama ! sauthI soch| prathama sabhayatI siddho cha. tenA 42tAM 'apaDhama samayasiddhA aNataguNA' maprathama sabhayavatI' siddho mataga dhArecha. eesi Na bhate ! paDhamasamaya NeraiyANa apaDhamasamayaNeraiyANaM, paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamaya maNUsANaM apaDhamasamaya maNU. sANaM paDhamasAya devANaM, apaDhamasamayadevANaM, par3hamasamayasiddhANaM, apaDhamamamayasiddhANaya jI0 196
Page #1586
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 1562 samayamaNUsANaM, paDhamasamayadevANaM-apaDhamasamayadevANaM, paDhamasamayasiddhANa-apaDhamasamayasiddhANaya kayare kayarehito appAvA-bahuyA vA-tullA vA visesAhiyA vA' eteSAM prathamA'prathamabhedavatAM nairayika-tiryagyonika-manuSya-devAnAM, tathAvidhasiddhAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA- vizeSAdhikAveti prazne bhagavAnAha-goyamA! savvatthovA-paDhamasamayasiddhA-paDhamasamayamaNUsA asaMkhejaguNA-apaDhamasamayamaNasA asaMkhejjaguNA, paDhamasamayaNeraDyA asaMkhejaguNApaDhamasamayadevA asaMkhejaguNA-paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA, apahito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' he bhadanta ! ina prathama samayavati nairayikoM ke, aprathama samayavarti nairayikoM ke, prathama samaya tiryagyonikoM ke, aprathama samaya tiryagyonikoM ke, prathama samaya manuSyoM ke, aprathama samaya manuSyoM ke prathama samaya devoM ke, aprathama samaya devoM ke, prathama samaya siddhoM ke aura aprathama samaya siddhoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kina kI apekSA bahuta haiM kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama ! inameM sabase kama prathama samaya siddha hai| inakI apekSA-'paDhama samayamaNUsA asaMkhejaguNA' prathama samaya manuSya asaMkhyAtaguNe adhika haiN| inakI apekSA 'apaDhamasamaya maNussA asaMkhejjaguNA' aprathama samaya manuSya asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' prathama samaya nairayika asaMkhyAtaguNe adhika haiN| inakI apekSA 'paDhamasamaya devA asaM0' kayare kayarehito appA vA vahuyA vI tullA vA visesAhiyA vA' bhagavan mA prathama samayavatI nacike aprathama samayavatI narayike, prathamasamayavati tinike aprathama samayavati tiryAnike, prathama samayavatI manuSya, ane aprathama samayavatI manuSya, prathama samayavatI deva ane aprathama samaya vatI deva, prathama samayavati siddha ane A prathama samayavati siddha, e badhAmAM keNu kenA karatAM alpa che.? ke kenAthI vadhAre che? keNa kenI barobara che ane keNa kenAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'goyamA / savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama ! tamA sauthI mAchA prathama samayapatiH siddho cha. tanA 42i 'paDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA' prathama samayavatI bhanuSya masa dhyaattge| vadhAre che. tenA 42di 'apaDhamasamaya maNUsA asaMkhejjaguNA' maprathama sabhayavatI manuSyo che to masa jyAta padhAre che. tenA- 42di 4g. 'par3hamasamaya neraiyA asaMkhejjaguNA' prathama samayamA
Page #1587
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1563 DhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA-apaDhamasamayadevA asaMkhejaguNA-apahamasamayasiddhA -aNataguNA-apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' he gautama ! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH-prathamasamayAH aprathamasamayAzcamanuSyAH, prathamasamayAH nairayikAdevA-stiryagyonikAH, aprathamasamayA:-nairayikA-devAzca sarve pUrva pUrvebhyaH parepare'saMkhyeyaguNAH / aprathamasamayasiddhA anantaguNAH, aprathamasamayatiryagyonikAzca tdpekssyaa'nntgunnaaH| nigamanamAha-'se taM dasavihA savvajIvA pannattA' ta ete dazavidhAH sarvajIvAH prjnyptH| 'settaM savvajIvAbhigame' so'yaM sarva jIvAbhigamaH pratipAditaH / suu0155|| itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhApAkalita-lalita - kalApAlApakAvizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka -vAdimAnamardaka-zrI zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-jainazAstrAcArya-padavibhUpitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI jIvAbhigamasUtrasya prameyadyotikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamI pratipattiH samAptA // // iti jIvAbhigamasUtraM samAptam // prathama samaya deva asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA 'paDhamasamaya tirikkha0 asaM0' prathama samaya tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'apaDhama sa0 Nera0 asaM0' aprathama samaya nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'apaDhama sa0 devA asaM0' aprathama samaya deva asaMkhyAtaguNeM adhika hai / inakI apekSA 'apaDhama samaya siddhA. aNaMtaguNA' aprathama samaya siddha anantaguNe adhika haiM / inakI apekSA 'apadama samaya tirikkhajoNiyA aNaMtapata bhAna naithi| madhyAta vadhAre cha. tenA 42di paDhamasamaya devA asaMsejjaguNA' prathama samayamA patabhAna 2 he| cha tamo abhyAta qdhAre che. tenA 42di 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' prathama samaya mAM vartamAna je tiryanika jIve che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA 42di 'apaDhamasamaya NeraiyA asaMkhejaguNoM maprathama samayapati neyi| cha tamA masacyAta padhAre che. tenA 42di 'apaDhamasamaya devA asaMkhenjaguNA' aprathama samayamAM vartamAna je de che teo asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA 12di 'apaDhamasamayasiddhA aNaMtaguNA' ne prathama samayamA patabhAna lina
Page #1588
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre guNA' aprathama samaya tiryagyonika jIva anantaguNeM adhika haiM / 'setaM dasavihA saba jIvA paNNattA' isa prakAra se yaha vivecana dasa prakAra ke sarva jIvoM ke sambandha meM kiyA gayA hai isa vivecana ke samApta hone para 'se taM savva jIvAbhigame' sarva jIvAbhigama pratipAdita ho jAtA hai / jIvAbhigama sUtra samApta huA aura usakI yaha TIkA bhI samApta huI ||suu0 155 // zrI jainacArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyAkhyA meM ... ||dsviiN pratipati samApta // 10 // cha / sanata padhAre che. tenA 42di 'apaDhamasamaya tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' maprathamasamayamA ta bhAna tayayAni: / mana taga dhAre che. 'se taM dasavihA savvajIvA paNNattA' mA prabhArI mA viveyana isa prA2nA sava vAnA samayamA 42vAmA sAvaTa cha. mA viveyana samAsa thadi 'settaM savva jIvAbhigame' sa mimanu pratipAdana pUrNa 2 gayera che. ||suu. 155 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrativiracita vAbhigama sUtranI prameyotinI TIkAnI dasamI pratipati samAsa 10 jIvAbhigama' sUtra samApta