Book Title: Saddharm Mandanam
Author(s): Jawaharlal Maharaj
Publisher: Tansukhdas Fusraj Duggad
Catalog link: https://jainqq.org/explore/034599/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lava jAgA voit is ca. coh* Tota avmaannnpaarppaayaayaayaayaayaayaamppaattttai 18355 A Kale DRDOITIO HIOIHIROIUIII. 0000000000 OGS COOOOOC NSTHANI saddhamamaNDanama DOna atharnamammifiehinmenionlinehimamalinAta D8CSC pUjya zrI hukmIcandajI mahArAjake pATAnupATa para virAjamAna / prativAdimAnamaddena vidvadvara 1008 pUjya zrI jana pAda javAhira lAlajI mahArAja dvArA viracita / prAva parvata Dya saradAra sahara nivAsI tanasukhadAsa phUsarAja dUgar3ane chapAkara prakAzita kiyaa| Co@GOOGOOGCODeOOOOOOOO0000000000000000OOOOOOOE SUPERes savvajagajIvarakkhaNayaTTayAe pAvayaNaM bhagavayA sukahiyaM vIra nirvANAbda vikramAbda 2458 1988 PINCODAIHICOMICCOUNCOIIDOIDGIND RSS mudraka : vizvAmantra kAyAlaya / 141e, zambhU caTajo sTrITa, klkttaa|| BilimochinicillHNIECHHIHIELDHIHHIEOmnexaminexamin prathamAvRtti 2000] mUlya 2) 389 SERIKE PPENESS ADMONDS og IIGL IRIDHIOCOINICOOCHICOORDICIDCONICORINCIDCOMHIChock JIRIDIOCaliforg BREAL aloithn CDICICDOC MICDOCNICDOCKNINCOO C OOK MMCDOCKJACOOLKINMIDDICK MOP 338 2095 600332000 560600305 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ o3m prstaavnaa| yasya jJAna manaMta vastuviSayaM ya: pUjyate daivatai nityaM yasya vaco na durnaya kRtaiH kolAhalailu pyate rAgadveSamukhahiSAJca pariSat kSiptA kSaNAyana sA sazrIvIravibhu vidhUtakaluSAM buddhiM vidhattAM mama ? jisakA jJAna anaMta vastuoMko viSaya karatA hai, devatA jisakI pUjA karate haiM, jisakA vacana durnayakRta kolAhaloMse lupta nahIM hotA, aura jisane rAgadveSa pramukha zatrusamUhako kSaNabharameM bhagA diyA thA vaha zrI vIra prabhu hamArI buddhiko nirmala kreN| priya vAcakavRnda ! isa saMsArameM dharmake samAna dUsarA koI zreSTha aura upakAraka vastu nahIM hai| dharma hI prANiyoMko vipattimeM sahAyatA dene vAlA sacA mitra hai / sAMsArika sabhI padArtha zarIra ke sAtha hI isa lokameM raha jAte haiM para dharma paralokameM bhI jIvake sAtha jAtA hai aura vipattise haTA kara jIvako sukha zAMti detA hai / jaise ki kahA hai dhanAni bhUmau pazavazca goSThe bhA* gRha dvAri janAH zmazAne / dehazcitAyAM paraloka mAgeM dharmAnugo gacchati jIva ekaH" ___arthAt dhana pRthivI para, pazu goSThameM strI, gharake dvAra para aura vandhu vAndhava zmazAnameM, deha citA para raha jAte haiM para eka dharma isa jIva ke sAtha paraloka meM bhI jAtA hai / ataH jo manuSya dharmakA saMgraha nahIM karatA usako pazukI upamA dI gayI hai| kyoMki pazu aura manuSyoMmeM yahI antara hai ki pazu dharmakA saMgraha nahIM kara sakatA aura manuSya kara sakatA hai| bar3e bar3e RSi maharSiyoMne manuSyoMke kalyANArtha dharmAcaraNa karanekA upadeza kiyA hai aura dharmakI bar3I vizada vyAkhyA kI hai| zAstra dharmakI vyAkhyA mAtra haiN| jaise vastra tantumaya aura ghaTa mRNmaya hotA hai usI taraha zAstra bhI dharmamaya haiN| zAstroMmeM aneka prakAra ke dharma batalAe haiM para saba dharmomeM zreSTha aura sabakA mUlabhUta dharma jIvarakSA rUpa dharma kahA gayA hai| jainAgamakA to isIke liye nirmANa hI humA hai| prazna vyAkaraNa sUtrake prathama saMvara dvArameM likhA hai ki "sava aga jIva rakkhaNa dayaThyAe pAvayaNaM bhavayA sukahiya" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 2 ] arthAta jagatke sampUrNa jIvoMkI rakSA rUpa dayAke liye bhagavAnne pravacana kA hai| isa mUlapAThameM jIvarakSA rUpa dharma ke liye jainAgamakI racanA honA batalAyI gaI hai| ata: jIvarakSaH rUpa dharma jaina dharma kA pradhAna aGga hai| usa jIvarakSAko jo dharma mAnatA hai aura vidhivat usakA pAlana karatA hai vahI tIrthaGkarakI AjJAkA Agadhaka puruSa hai| isake viparIta jo jIvarakSAko dharma nahIM mAnatA kintu isako pApa athavA adharma balAtA hai vaha dharmakA drohI aura vItagagakI AjJAkA tiraskAra karane vAlA hai| kevala jainadharma hI jIvarakSAko pradhAna dharma nahIM batalAtA kintu dUsare matavAle zAstra bhI ise sarvottama aura sarvapradhAna dharma mAnate haiN| mahAbhArata zAntiparvameM likhA hai ki-"prANinAM rakSaNaM yuktaM mRtyubhItAhi jantaH Atmaupamyena jAnaniriSTaM sarvasya jIvitam" "dIyate mA-mANasya koTi jIvitameva vaa| dhanakoTiM parityajya jIvo jIvitu micchti"| jIvAnAM rakSaNaM zreSThaM jIvAH jIvita kAMkSiNa: tasmAtsamastadAnebhyo'bhayadAnaM prazasyate ekata: kAJcano meruvahuratnA vasundharA ekato bhaya bhItasya prANinaH prANarakSaNam' arthAta jaise apanA jIvana iSTa hai usI taraha sabhI prANiyoMkA apanA apanA jIvana iSTa hai, sabhI jIva maranese Darate haiM isaliye sabhIko apane samAna jAna kara unakI prANarakSA karanI caahiye| mAre jAne vAle puruSako eka tarapha karor3oM dhana diyA jAya aura dUsarI ora usakA jIvana diyA jAya to vaha dhana chor3a kara jIvanakI hI icchA karatA hai| jIva rakSA karanA sabase pradhAna dharma hai / sabhI jIva jIvita rahanA cAhate haiM / isaliye sabhI da noMmeM abhayadAna yAno jIvarakSA kAnA zreSTha hai| eka taraka sonekA pata meru aura bahunA pRthivI rakha dI jAya aura dUsare tarapha mRtyubhIta puruSakA prANarakSaNa rUpa dharma rakha diyAjAya to prANarakSA rUpa dharma hI zreSTha siddha hogaa| isI prakAra viSNu pugaNameM bhI likhA hai "kapilAnAM sahasrANi yodvijabhyaH prayacchati ekasya jIvitaM dadyAnnaca tulyaM yudhiSThira" . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthAta jo puruSa hajAra gAyeM brAhmaNoMko dAna detA hai vaha yadi eka prANI ko jIvana dAna deve to usake isa kAryake tulya pahalA kArya nahIM hai yAnI jIvanadAna denA godAnase bhI zreSTha hai| - ityAdi anya matAvalambI zAstroMmeM bhI jIvarakSAko sarvottama dharma mAnA hai aura jainAgamakA to yaha prANa hI hai| para Ajakala huNDA avasarpiNI kAlake prabhAvase zvetAmbara jaina dharmake andara eka 'teraha paMtha" nAmaka sampradAya prakaTa huA hai| yaha sampradAya jainadharma ke mUla bhUta jIvarakSA dharmako vinAza karake jainadharmakA mUloccheda karanA cAhatA hai| isake siddhAMtoMke namUne kucha yahAM batalAye jAte haiN| (1) gAyoMse bhare hue bADemeM yada bhAga laga jAya aura koI dayAvAn puruSa usa vADe ke dvArako khola kara gAyoM kI rakSA kare to use teraha panthI ekAnta pApI kahate haiN| (2) bhArase pUrNa gADI mA rahI hai aura mArgameM koI bAlaka soyA huA hai usa pAlakako koI dayAvAna puruSa uThA leve to isa kAryako teraha pantha sampradAya ekAnta pApa batalAtA hai| (3) tIna majila para se koI bAlaka giratA ho to usa ko Upara hI pakar3a kara baMcAne vAle dayAvAn puruSa ko teraha panthI ekAnta pApa karane vAlA bata-- lAte haiN| (4) paJcamahAvratadhArI sAdhu ke gale meM kisI duSTa ke dvArA gAyI huI phAMsI ko yadi koI dayAlu puruSa khola deve to usa meM teraha panthI ekAnta pApa honA bavalAte haiN| (5) kasAI mAdi hiMsaka prANIke hAthase mAre jAte hue vakare Adi kI pANa.. rakSA karaneke liye yadi koI kasAIko nahIM mAranekA upadeza deve to teraha panthI use ekAnta pApa kahate haiN| (6) kisI gRhasthake pairake nIce koI jAnavara A gayA ho to usako batalAne vAle dayAvAn puruSako teraha panthI ekAMta pApa honA kahate haiN| (7) teraha panthake sAdhuoMke sivAya saMsArake sabhI prANiyoM ko teraha panthI "kuNatra" kahate haiN| (8) teraha panthake sAdhuoMke sivAya dusareko dAna denA, mAMsa bhakSaNa madyapAna aura vezyAgamanake samAna ekAnta pApa teraha panthI batalAte haiN| (9) putra apane mAtA pitAkI aura strI, apane patikI sevA zuzrUSA kare to isa kAryako teraha panthI ekAnta pApa kahate haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 4 ] (10) kisI gRhastha ke gharameM Aga laga gayI ho aura gRhasthakA pariva ra gharakA dvAra banda hone ke kAraNa bAhara nahIM nikala sakatA ho kintu gharake bhItara AgameM jarate hue manuSya, strI aura bacce Adi ArtanAda karate hoM to usa gharakA dvAra khola kara una prANiyoMkI rakSA karane vAleko teraha panthI ekAnta pApa karanevAlA kahate haiM aura usa gharakA dvAra nahIM kholanA dharma batalAte haiN| jaise ki bhISaNajIne likhA hai "gRhastha re sAyo lAyo ghara vAre nikaliyo na jaayo| balasA jIva vila viLa bole sAdhu jAI kimADa na khole" yahI bhISaNajI isa teraha pantha sampradAyake pravartaka hue haiN| inakA vRttAnta dIpa vijayajIkI carcAmeM isa prakAra likhA hai| mAravADa dezameM "kaNTAliyA" nAmaka prAmakA rahane vAlA osavAla saMklecA gotrI bhoSaNacanda nAmaka vyaktine sambata 1808 meM vAIsa sampradAyake pUjya AcAryA zrI raghunAthajo mahAra.jase dIkSA grahaNa kii| pazcAta zahara meratAke andara zrI raghunAthajI mahArAja, bheSaNacandajIko bhagavatI sUtra par3hAne lge| bhISaNajIko kitanI bAteM jaMcatI aura kitanI nahIM jNctiiN| yaha ceSTA zrAvaka samarthamalajI dhADIvAlane dekhii| ukta zrAvakane pUjya zrI raghunAthajI mahAgajase kahA ki Apa bhISaNajIko bhagavatI sUtra par3hA kara sarpako dUdha pilA rahe haiN| yaha bhoSaNajI Age cala kara ninhava hogA aura utsUtra prarUpaNA kregaa| ___ yaha suna kara pUjya zrI gghunAthajI mahArAjane kahA ki pahale bhI bhagavAn mahA. vIra svAmIne gozAlaka aura jAmAlI ko par3hAyA thA aura ve ninhava hue, yaha unake ko doSa thaa| isa prakAra caumAse bharameM sampUrNa bhagavatI sUtra vaMcavA kara caumAsA utarane para pUjya zrI radhunAthajI mahArAjane bhISaNajIse kahA ki pustaka yahAM rakha kara jaanaa| para bhISaNajIne yaha bAta nahIM mAnI / vaha bhagavatIkA pustaka lekara vahAMse cala diye / pazcAt pUjya zrI raghunAthajIne do ziSyoMko bheja kara bhISaNajIse pustaka mNgvaaii| vahIM para bhISaganIkA pUjya zrI raghunAthajI mahArAja para krodha utpanna huaa| aura bhISaNajIne nizcaya kiyA ki maiM navIna mata nikAla kara pUjya zrI raghunAthajIko apamAnita kruu| ___yaha vicAra kara bhISagajIne meratAse vihAra kA mevAr3ameM rAjanagarake andara cAturmAsya kiyaa| vahAM sUtra bAMcate hue bhISaNajIne yaha prarUpaNA kI ki sAdhu munirAja ko kisI trasa sthAvara Adi jIvoMko hiMsA nahIM karanI cAhiye aura karAnI bhI nahIM cAhiye tathA karate hue ko acchA bhI na samajhanA cAhiye / tathA kisI prANIko bAMdhanA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [4] nahIM cAhiye tathA baMdha nA bhI nahIM cAhiye aura bAMdhate hue ko acchA bhI nahIM samajhanA cAhiye / evaM krisI bAMdhate hue jIvako rakSArtha chor3anA nahIM cAhiye chor3AnA bhI nahIM cAhiye aura chor3ane vAleko acchA bhI nahIM AnanA caahiye| yaha munirAjakA AcAra hai isa prakAra zrAvaka bhI tIrthaMkarakA laghu putra hai aura dezavratI hai isa liye zrAvakako bhI bAMdhe hue prANIko rakSArtha nahIM chor3anA cAhiye aura chor3AnA bhI nahIM cAhiye tathA chor3ane vAle ko acchA bhI nahIM samajhanA cAhiye / koI kisI jIvako mAratA ho to chur3AnemeM antarAya lagatA hai tathA chur3Aneke bAda jo vaha jIva hiMsA, maithuna, pApa Adi kArya karatA hai vaha saba pApa chur3AnevAleke zira para lagatA hai| tathA gAya baila AAdise bAr3A bharA huA hai aura usameM yadi Aga laga gaI ho to umra bAr3ekA dvAra khola kara una pazuoMkI rakSA nahIM karanI caahiye| kyoMki marane se bace hue ve gAya baila Adi maithuna aura hiMsA Adi pApa kareMge vaha saba pApa unakI rakSA karane vAle ko lagegA / tathA hiMsakase mAre jAne vAle bakare, bhaiMse Adi jIvita raha kara jo pApa karate haiM vaha pApa chur3Ane vAleko lagatA hai / yaha prarUpaNA bhISaNajIne kI thI / bhISagajI aura jayamala jIke ziSya vaktojI tathA vatsarAjajI osavAla aura lAlajI poravAla ina cAroM janoMne mila kara yaha prarUpaNA kI thI / yaha bAta pUjya zrI raghunAthajI mahArAjane sojadake cAturmAsyameM sunI aura una logoMkI viparIta zraddhA huI jAnI / cAturmAsya utarane para bhISagajI pUjya zrI raghunAthajI mahArAjake pAsa gaye parantu pUjya zrIne bhISaNajIko utsUtra prarUpI jAna kara Adara nahIM diyA / aura zAmilameM AhAra bhI nahIM kiyaa| yaha dekha kara bhISagajIne pUjya zrIjIse pUchA ki meMne kyA aparAdha kiyA hai jisase Apa nArAja ho gaye haiN| pUjya zrI raghunAthajI mahArAjane kahA ki tumane utsUtra prarUpaNA kI hai yahI aparAdha hai / phira pUjya zrIjIne bhISaNajIko acchI taraha samajhA kara SaNmAsika prAyazcita dekara AhAra pAnI zAmila meM kara liyA / parantu bhISagajIke ziSya bhAramalane apanI yaha zraddhA nahIM chodd'ii| pazcAt pUjya zrI ghunAthajI mahArAjane bhISaNajI se kahA ki jayamalajIke ziSya vaktojIko, vatsarAja osavAlako, lAlajI poravAlako tathA rAjanagarake zrAvakoMko tumane hI viparIta zraddhA dI hai isa liye vaha zraddhA tumase hI miTegI tuma unako smjhaao| aisI gurukI vyAjJA hone para bhISagajI rAjanagara aaye| vahAM Ane para bhISaNa jIko vaktojIne bahuta upAlambha diyA aura kahA ki hama sabane mila kara eka navIna pantha calAnA socA thA lekina tuma Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 6 ] raghunAthajIke pAsa jAkara unase mila gaye / ityAdi kaha kara vaktojIne bhISaNajIkA mana phirA diyA / atra bhISaNajIkI zraddhA phira pUrvavat jyoM kI tyoM ho gii| pazcAta do tIna mAsake bAda bhISaNajI pUjya zrI raghunAthajI mahArAjake pAsa Aye | aura pUjya zrI ne phira unakA AhAra alaga kara diyaa| isake bAda bhISaNa bhI pUjya zrI raghunAthajI mahArAjake gurubhAI pUjya zrI jayamalajI mahArAjake pAsa cale gye| isI kAraNa pUjya zrI raghunAthajI mahArAja aura jayamalajI mahArAjameM matabheda utpanna huA aura chaH mAsa taka yaha jhaMjhaTa calatA rahA parantu bhoSaNajIne apanA mata nahIM chor3A / isake anantara zrI raghunAthajI mahArAjane gozAlakakA dRSTAnta dekara vagaDI gAMva meM samvat 1815 caitra sudI navamI zukravAra ke roja bhISagajIko gacchase alaga kara diyA / pazcAt bhISaNajI, vaktojI, rUpacandajI, bhAramalajI aura giridharajI Adi teraha janoMne mila kara navIna pantha calAyA / teraha janoMne ise calAyA thA isaliye apane matakA pracAra 1 aura zAstrameM jahAM isakA nAma 'terai pantha' huaa| ye loga pratyeka grAmoMmeM ghUma ghUma kara karane lage / ora zAstrake 65 boloMkA artha ulaTa pulaTa kara diyaa| jahAM jIva rakSA karanekA pATha dekhA usake artha phera diye| ina logoMne yaha prarUpaNA kI thI ki jIva rakSA Adi karanemeM koI lAbha nahIM hai| ye saba sAMsArika ka. haiN| pahale pUjya zrI raghunAthajI mahArAjane bhoSagajIko samajhAyA thA ki bhagavatI sUtra ke pandrahaveM zataka meM gozAlakako vaizyAyana vAla tapasvI tejo lezyAke dvArA jalA rahA thA vahAM bhagavan mahAvIra svAmIne anukampA karake zItala lezyAke dvArA gozAlaka ko bacAyA thA / isa liye siddhAnta meM anukampA karanA parama dharma mAnA hai usako tumane kyoM uThAyA hai / yaha suna kara bhISaNajIne kahA ki vIra samajhadAra hote to chadmasthapanemeM gozAsTakako dIkSA kyoM dete, gozAlakako tila kyoM btaate| vaha tila nahIM batAte to gozAeka use kyoM ukhAr3a pheMkatA / tathA vIra gozAlakako tejo lezyA kyoM sikhaate| isa tejolezyA ke sikhAnese gozAlakane sunakSatra aura sarvAnubhUtiko jalA diyA tathA svayaM arrat bhI usa tejolezyA ke tApase chaH mahIne taka rakta vyAdhi bhoganI par3I thii| ityAdi bahuta se anartha hue| yadi vIra samajhadAra hote to aisA anarthakara kArya kyoM karate / kintu vIra cUka gaye, unameM chaH lezyAyeM aura ATha karma the / yaha haTha pakar3a kara bhISaNajIne vIra bhagavAn ke prati bahuta kucha avarNa vAda khaa| isake anantara phira gurune samajhAyA ki tIrthakara nIca kulameM utpanna nahIM hote aura unakA garbhApahAra nahIM hotA tathA kevala jJAna hone para unako utkRSTa rakta vyAdhi Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 7 ] nahIM hotI / ityAdi jo dasa Azcarya hue haiM ve kabhI nahIM hote para kisI bhAvI yogase hue haiN| isa liye gozAlaka aura bhagavAn mahAvIra kA pUrvabhavakA vaira thA usa vaizkA phala bhoge vinA vaha kisa prakAra mokSa pAte ? / tathA vaha chaH mahIne taka raktavyAdhi bhoge vinA kisa prakAra mukta hote ? / 13 ve sayogI kevalI guNasthAnameM mokSa jAneke samaya sAva karma sampUrNa hote haiM aura vedanIya karma bahuta hote haiM / kevala samudghAtako prakaTa karake vedanIya karmoM kA kSapaNa aura ATha karmoM ko pUrNa karake kevalI mokSa jAte haiM / isaliye gozAlaka kRta vedanA aura usake vairako sampUrNa kiye vinA bhagavAn mahAvIra kisa prakAra mokSa jA sakate the / yaha bhAtrI bhAva thA / isI kAraNa bhagavAn vIrane gozAlakako lezyA sikhAI thI ataH vIra bhUle yaha zabda tuma mata kho| isa prakAra pUjya zrI raghunAthajI mahArAjane bhUSaNajIko bahuta kucha samajhAyA para bhISaNajIne apanA haTha nahIM chor3A / 1 phira pUjya zrI raghunAthajIne kahA ki utsUtra prarUpaNA karake tuma anukampA mata uThAo / upAsaka dazAMga sUtrameM zreNika rAjAne anukampA kara kasAI bAr3A uThA diyA thA aura jIva nahIM mAranekA DhiMDhorA piTavAyA thA / tathA rAjapraznIya sUtrameM pradezI rAmAne bAraha vrata dhAraNa karake apanI saMpattike caturthabhAgase anukampArtha dAnazAlA banavAI thii| phira uttarAdhyayana sUtrameM zrI neminAthajIne vivAhArtha jAte hue pazumase bharA - huA bAr3A dekhA aura anukampA kara unheM chur3A diyA / tathA ThANAGga sUtrameM daza prakAra ke dAna kahe hai unameM anukampA dAnakA varNana hai / isa prakAra zAstrameM 65 jagaha anukampA sambandhI pATha Aye haiM una pAThoMko batA kara bhI bhISaNabhIko samajhAyA para bhISaNa jIne apanA haTha nahIM chor3A | yaha bhISaNajI teraha pantha sampradAyake pravartaka the / inakA sampradAya zAstra viruddha hone ke kAraNa yadyapi kSaNa bhara bhI Thaharane yogya na thA tathApi janatAke bandara mUrkhatAkA Adhikya honese aura huNDA vyavasarpiNI kAlake prabhAva se inakA sampradAya cala nikalA / aura isa sampradAya ke calane se janatAke andara jIva rakSA karanemeM ekAnta pApakA vizvAsa utpanna huA / isa bhISaNa jIke cauthe pATa para jItamalajI nAmaka eka vyakti AcArya hue / inhoMne dAna dayAkA sarvanAza karaneke liye bhramavidhvaMsana nAmaka eka graMtha racA aura usameM zAstra ke artha kA anartha karake mUrkha janatA meM bhISaNajIke siddhAntoMko puSTa karane kA pUrNa prayAsa kiyaa| jahAM jahAM bhISaNa jI kI zraddhA zAstrase viruddha hotI thI vahAM vahAM inhoMne zAstrakA artha badala diyA hai / aura jahAM artha nahIM badala sakA vahAMkA pATha hI nahIM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ likhA / tathA kahIM apUrNa pATha likha kara janatAmeM bhrama khaNDana karaneke bahAnese bhramakA pracAra kiyaa| isa prakAra jItamalajIne bhramavidhvaMsanameM dAna dayA Adi pavitra dharmoM kA uccheda karaneke liye pUrNa prayatna kiyA hai / isa prathake pracAra honese janatAke andara aisA ajJAna phaila gayA hai ki thalI prAntameM rahane vAle teraha panthI osavAla bandhuoMne jIvarakSA rUpa dharma kA bahiSkAra sA kara diyA hai| isa anartha paramparAko bar3hate dekha kara janatAke kalyANArga pUjya zrI hukumocandajI mahArAjake paTAnupATa para virAjamAna 1008 pUjya zrI javAhiralAlajI mahArAjane bahuta parizrama ke sAtha yaha saddharmamaNDana nAmaka Htha banAyA hai| isa graMthameM mUla sUtra aura unase milatI huI TIkA, bhASya, cUrNI aura kahIM kahIM mUlAnupAriNI TavvAoMkA Azraya lekara satya dharmako prakaTa karanekI pUrNa ceSTA kI gaI hai| isa prathako manana pUrvaka avalokana karanese zAstra viruddha teraha panthiyoMkA siddhAnta sApha sApha mithyA najara Ane lagatA hai aura jIvarakSA tathA dAna mAda dharma, zAstrIya pramANita hote haiM / ataH satya dharma jJAna kI icchA karane vAle puruSoMko avazya yaha graMtha dekhane yogya hai aura bAIsa sampradAyake zrAvakoM ke liye to ise dekhanA parama Avazyaka hai / yadyapi teraha pantha ke zAstra viruddha siddhAntoMkA khaNDana karaneke liye aneka muni mahAtmAoMne parizramake sAtha aneka pratha banAye haiM aura teraha panyakI kuyuktiyoMse caturvidha saMghakI bahuta hI rakSA ko hai| isa upakAra ke liye una mahAtmAoMkA yaha bAIsa sampradAya RNI hai tathApi una mahAtmAoMke pratha purAnI bha SAmeM likhe haiM aura kaI jagaha dRSTi doSase unameM truTiyAM bhI raha gaI haiM tathA kahIM kahIM unameM azuddha TapvA bhI chapa gaye haiM isa liye Adhunika pracalita bhASAmeM isa navana prathako nikAlanekI mAvazyakatA pratIta huii| isa prathake banAnemeM sabase pradhAna kAraNa yaha hai ki pUrva mahAtmAoMke banAye hue pathoMmeM isa "bhramavidhvaMsana" kA pUrNa khaNDana nahIM AyA hai| kyoMki ve saba paMtha bhramavidhvaMsanake chapanese pahale ke bane haiN| isa liye una graMthoM meM bhramavidhvaMsanake kuyuktiyoM kA khaNDana nahIM honA svAbhAvika hai| isa truTiko dUra karaneke liye yaha pratha banAnA Avazyaka huA / parantu kisI acche kA-ke liye suavasarakA milanA sulabha nahIM hai| saubhAgyavaza 1008 pUjya zrI javAhira lAlajI mahArAjakA bhInAsarameM sambat 1984 meM cAturmAsya huaa| mahArAja sAhebase isa kAryake liye saGghako pahalese hI prArthanA thI aura mahArAja sAheva svayaM bhI isa kAryako karanA cAhate the suavasara dekha kara mahArAjane ghora andhakArameM par3I huI asanmArgameM pravRtta janatAko satpathameM pravRtta karaneke liye Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 9 ] isa granthakA bhInAsarameM hI banAnA Arambha kara diyaa| aura cAturmAsya bhara bhInAsarameM yaha kArya huaa| pazcata saGghakI prArthanAse pUjyazrIkA thalI prAntameM vihAra huA vahAM para ghora ajJAnAndhakArameM par3I huI janatAko dekha kara isa pranthako banAnemeM pUjyazrIkI aura bhI pravala icchA huI / aura saradAra zaharake cAturmAsyameM puna: yaha kArya pracalita kiyA para saradAra saharake cAturmAsya samApta hone para pUjyazrI kA prAmAnupAma vihAra honeke kAraNa yaha kArya cUrUke cAturmAsya taka rUkA rhaa| pazcAt cUrUke cAturmAsyameM hokara vIkAnerake cAturmAsyameM sambata. 1987 ke andara yaha kArya samApta huaa| vandhuo? . bhagavAna mahAvIra svAmIse lekara Aja taka jitane AcArya hue haiM kisIne bhI jIvarakSAko pApa nahIM batalAyA hai kintu sabhIne ise dharma kahA hai| para Aja teraha pantha sampradAya ise pApa kahatA hai yaha isakI apanI kapola kalpanA hai zAstrakI yaha rAya nahIM hai| teraha panthiyoMse jaba pUchA jAtA hai ki tumhAre samAna prarUpaNA kisI pUrvAcAyane pahale kabhI kI ho to batalAo ? / isakA yathArtha uttara teraha panthiyoMse kucha bhI nahIM diyA jAtA kintu bholI bhAlI zrAvaka maNDalIko vahakAneke liye ve kahate haiM ki hamArI zraddhA hI purAnI hai aura yahI saccA jinabhASita dharma hai parantu kAla pAkara yaha naSTa ho gayA thaa| pazcAta hamAre pUrvAcArya bhISaNajIne isakA punaruddhAra kiyA hai / yaha kaha kara andhavizvAsI janatAko ve bhUlAye dete haiN| parantu buddhimAnoM ko nirmUla tathA zAstraviruddha inakI bAteM nahIM mAnanI caahiye| . sAkSAt bhagavAna mahAvIra svAmIne bhagavatI sUtra zataka 20 uddezA 6 ke mUlapATha meM caturvidha saGghako lagAtAra 21000 varSa taka calatA rahanA batalAyA hai isaliye teraha panthiyoM kA tI viccheda batalAnA eka.nta mithyA hai| bhagavatI sUtra kA vaha mUlapATha yaha hai jambU dIveNaM bhante ? dIve bhArae vAse imIse osappiNIe devANuppiyANaM keva ttiyaM kAlaM titthe aNusijjissai 1 goyamA ? ambUdIve dIve mArae vAse imIse ossappiNIe mamaM egavisaM vAsa sahassAI titthe aNusijjassaI" (sUtra 679) . . __ artha-he bhagavan ? jambU dvIpake bhAratavarSameM isa avasarpiNIkAlameM ApakA tIrtha kitane kAla taka lagAtAra calatA rahegA ? . ... uttara-he gotama ? jambUdvIpake bhAratavarSameM isa avasarpiNI kAlameM merA tIrtha 21000 varSa taka lagAtAra calatA rhegaa| ... ... . . . . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa pAThameM caturvidha saMghakA lagAtAra 21000 varSa taka calatA rahanA sAkSAt tIrthasne batalAyA hai mataH bhagavAnake tIrthako bIcameM TuTanekI pAta teraha panthiyoM kI nitAMta zAstraviruddha samajhanI caahiye| . aba yaha pATha teraha panthiyoMke sAmane rakkhA jAtA hai taba ve kahate haiM ki isa pAThameM tIrtha zabdakA caturvidha saGgha artha nahIM kintu zAstra artha hai| aura isa pATameM bhagavAnne apane zAstrako 21000 varSa taka calanA batalAyA hai para yaha bhI unakI dalIla zAstraviruddha hI ThaharatI hai| isI jagaha bhagavAnne mUlapAThameM tIrtha zabdakA artha ba.. vidha saGka batalAyA hai vaha pATha "tityaM bhante ? titthaM sitthaMkare titthaM goyamA ? bharahA vAva NiyamA tityaM kare titthaM puNa cAuvaNNAiNNe samaNasaMghe taMjahA samaNA samaNIyo sAkyA sAviyAmo' (satram 681) artha-he bhagavan tIrthako tIrtha kahate haiM athavA tIrthaGkarako tIrtha kahate haiM ? (uttara) he gotama ! arihaMta to niyamase tIrthakara hote haiM kintu caturvidha zramaNa sabako tIrtha kahate haiN| vaha zramaNa saMgha yaha hai-sAdhu sAdhvI, zrAvaka aura praassikaayeN| - yahAM bhagavAnne tIrtha zabdakA sApha sApha sAdhu sAdhvI zrAvaka aura zrAvikA marya kiyA hai aura inake samUha ko hI isake pUrva satrameM 21000 varSa taka caTanA batalAyA hai / ata: tIrtha zabdakA artha yahAM zAstra mAnanA aura caturvidha saGghako bIcameM TuTanekI prarUpaNA karanA ekAMta mithyA hai| isI taraha bIcameM tIrtha TuTa jAneke sambandhameM jo teraha panthI yaha yukti dete haiM ki bhagavAna mahAvIra svAmIke janma nakSatra para bhazmaprahakA laganA kalpasUtrameM kahA hai usa bhazmaprahake kAraNa bhagavAnakA calAyA huA tIrtha TUTa gayA thA yaha bhI mithyA hai kyoMki kalpasUtrake usI pAThase yaha spaSTa siddha hotA hai ki bhazma gRhake lagane ke samaya meM bhI bhagavAna kA tIrtha calatA hI rahA thA TUTA nahIM thA / vaha pATha ___ "appabhiI caNaM se khuhAe bhAsarAsI mahAgahe do vAsa sahassaThiI samaNassa bhagavo mahAvIrassa janma nakkhatta saMkate tappamiI ghaNaM samaNANaM NiggaMthANaM niggaM yogya moudie udie pUjA sakkAre pavattai" (kalpasUtra) arthAt zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmIke janma nakSatra para do hajAra varSa kI sthitivAlA bhazmarAzi nAmaka mahAmaha jabase lagegA sabase amaNa niyanya aura nipranthiyoMkA pUjA satkAra udaya udaya na hogaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 11 ] isa mUlapAThameM bhazmagraha laganese bhagavAn mahAvIra svAmIkA tIrtha viccheda honA nahIM kahA kintu zramaNa nigranthoMkI udaya udaya pUjA varjita kI hai isase spaSTa siddha hotA hai ki bhazmamahake samayameM bhI bhagavAna mahAvIra svAmI kA calAyA hunA tIrtha calatA hI rahA dUTA nahIM kyoMki jaba tIrtha hI nahIM rahegA taba phira udaya pUjA kisa kI banda hogI ? ataH kalpasUtrakA nAma lekara bhagavAna mahAvIra svAmIke tIrmakA bIca meM viccheda batalAnA mithyA hai| isI taraha bhramavidhvaMsanakI bhUmikAmeM je yaha likhA hai ki "pazcAt 1853 meM dhUmaketu grahake utara jAne ke kAraNa zrI svAmI hemarAjajIkI dokSA honeke manantara kramAnukrama jina mArgakI unnati hone lagI" yaha bhI mithyA hai| kyoMki dhUmaketu graha kaMgacUliyAke pAThAnusAra vikrama saMvat 1562 meM hI utara gayA thaa| samvata 1853 meM usa ke utarane kI bAta mithyA hai| dekhiye daMga cUliyA kA pATha yaha hai___tato solassaehiM nava navati saMjuehiM varIsehiM te duTu vANiyAgA avamanca saMti surya meyaM sammigae aggidatta ? saMghe suya jammarAsI nakkhace ahatIsamo do / lagissai dhUmake ugho| tassaThiI tinni sayA tetIsA egarAzi parimANaM tamsyimiNa paiTTo saMghamuyassa uThyo atyi" / arthAt isake anantara 1699 varSameM saMghake janma nakSatra para aTThAisavAM bhUmaketu nAmaka mahAmaha lagegA vaha tInasau taitIsa varSa taka vahAM sthita rahegA isakI sthitikAla meM sA aura zAstra kI pUjA pratiSThA kama homii| yaha isa pAThakA bhAvArtha hai| yahAM vIra nirvANase 1699 para tInasau taitIsa varSake liye dhumaketu kA lAnA batalAyA hai aura vikrama saMvat 1229 meM vIra nirvANa kAla 1699 varSakA hotA hai| isakA hisAba isa prakAra lagAiye vIra nirvANake anantara 470 varSa taka nandI vAhanakA zaka calatA rahA usake bAda vikrama sambat Arambha huaa| isaliye vikrama saMvat 1229 meM 470 varSa milA denese 1699 varSa hote haiN| yahI vaMgacUliyAke hisAbase dhUmaketugrahake pravezakA samaya hai / vaha dhUmaketu 333 varSa taka rahA isaliye vikrama saMvat 1229 meM 333 jor3a denese 1562 varSa hotA hai| isI vikrama saMvat 1562 meM dhUmaketu graha utraa| ataH bhramavidhvaMsanakI bhUmikAmeM vikrama saMvat 1853 meM dhUmaketuke utaranekA samaya batahAnA mithyA samajhanA caahiye| tathA isa Upara likhe hue vaMgacUliyAke pAThameM dhUmaketu grahake samayameM caturvidha sAkI udaya udaya pUjAkA hI niSedha kiyA hai saGghakA TUTa jAnA nahIM batalAyA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 12 / ataH dhUmaketuke samayameM bhI caturvidha saGgha kA banA rahanA siddha hotA hai / tathApi jo teraha panthI bIca meM caturvidha saGgha ke TuTane kI prarUpaNA karate haiM vaha ekAnta mithyA hai| ... teraha enthiyoMko apane siddhAntakA samarthaka jaba kaI pramANa nahIM milatA taba ve lAcAra hokara saGghakA TUTanA batalAne lagate haiN| lekina ina kI yaha bAta bhI jaba bhagavatI zataka 20 uddezA 6 ke mUlapAThake viruddha TaharAI jAtI hai taba ve krodhAndha ho kara pUchane vAleko apamAnita karane lagate haiN| inake jitane prantha bane haiM una saboMkA ekamAtra uddezya dayA dAnakA vahiSkAra karanA hI hai / para sabhI pranthoMmeM jitamalajAkA banAyA humA bhramavidhvaMsana grantha pradhAna hai| isameM bar3I cAturIke sAtha dayAdAnakA khaNDana kiyA hai| isI eka dayAdAna kA khaNDana karaneke liye bhramavidhvaMsanakArako anekoM jagaha zAstra ke arthako anartha karanA par3A hai| jaise mahAjanakI bahImeM eka jagaha parivartana hone para sArI bahIke rakama badalane par3ate haiM usI taraha eka dayAdAnakA khaNDana karane ke liye jItamalajI ko anekoM zAstra viruddha bAteM svIkAra karanI par3I haiN| jaina darzana tathA jainetara darzana sabhIkA yaha siddhAMta hai ki aMjJAna tathA vithyAtvake sAtha kI jAne vAlI kriyA mokSa denevAlI nahIM hotI aura usa kriyAkA ArAdhaka puruSa mokSamArgakA ArAdhaka nahIM hotA kiMtu samyaktva aura jJAnapUrvaka kI jAnevAlI kriyA hI mokSadAyikA hotI hai para dayAdAnakA khaNDana karaneke liye teraha panthiyoMko ajJAna aura mithyAtvale kI jAnevAlI kriyA se bhI mokSamArgakI arAdhanA svIkAra karanI par3I hai| * jaina aura usase itara zAstroMkI ekamatase mithyAtvikI kriyA ke viSayameM yahI mAnyatA hai ki mithyAtvikI kriyAse mokSamArgakI ArAdhanA nahIM hotii| dekhiye bRhadAraNyaka upaniSadameM likhA hai ki- "yovA etadakSaraM gAryaviditvA'smilloke juhoti yajate tapastapyate vahUni varSa sahasrANyantavadevAsyatadbhavati artha he gArgi ? jo avinAzI-AtmAko binA jAne isa lokameM homa karatA hai yajJa karatA hai tapasyA karatA hai vaha cAhe hajAroM varSa taka ina kriyAoM ko karatA rahe para vaha saMsArake liye hI haiN| (vRhadAraNyaka) .. prAcIna kAlase le|r isa samaya takake pratyeka Astika AryA dharmane AtmAkA AtmAke vandhanakA aura mokSakA varNana kiyA hai| jaise ahiMsA yA dayAke viSayameM ye saba dharma eka mata hai vaise hI isa mAnyatA meM bhI kisIko vivAda nahIM hai ki vinA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 13 ] samyak jJAnake mokSa athavA mokSakI ArAdhanA nahIM ho sakatI / isakA kAraNa yaha hai ki vandhana se chUTanA mokSa hai / jaba taka AtmA apane asalI svarUpa ko, apane vandhanako, vandhana ke kAraNako, mokSake upAyoMko samyak prakAra se nahIM jAna lenA taba taka use na vartamAna vikAramaya avasthAse mukta hone kI icchA ho sakatI hai aura na vaha usake liye kisI prakArakI pravRtti hI kara sakatA hai| jisa rogIko yaha mAlUma nahIM hai ki maiM rogI hUM, maiM rogI huA hU~, rogase mukta honeke upAya kyA haiM nIrogatA kyA cIja hai, vaha apanA roga miTAne kI na kabhI icchA karegA aura na usakI pravRtti hI karegA / yahI kAraNa hai ki samasta dharmone samyagjJAnako avazya hI muktike sAdhanoMmeM pradhAna mAnA hai / Upara vRhadAraNyaka ke ullekhameM bhI yahI bAta batAI gaI hai / bRhadAraNyaka ke sivAya anya upaniSadoMmeM tathA pratyeka darzana zAstra meM bhI yahI mAnyatA svIkAra kI gaI hai| kucha udAharaNa hama nIce dete haiM, jisase viSaya spaSTa ho jAya / " nAyamAtmA valahInena labhyo naca pramAdAttapasobA'pyaliMgAt tairupAyairyate yastu vidvAMstasyaiSa AtmA vizate brahmadhAma " arthAt jisameM Atmabala nahIM hai vaha puruSa AtmA ( AtmAke asalI svarUpa ) ko nahIM pA sakatA / na vaha AtmA pramAdase, aura liMga ( sAdhukA bhaiSa ) hIna tapase hI. prApta ho sakatA hai| hAM, jo jJAnI bana kara ina upAyoMko Atmabala, apramAda, liMga yukta apako kAmameM lAtA hai vahI brahmadhAma ( AtmAke asalI nivAsasthAna ) meM praveza karatA hai / vRhadAraNyaka aura muNDakopaniSada ke ina donoM ullekhoMse, yaha viSaya sApha samajha jAtA hai ki jo manuSya jJAna hIna hokara tapasyA bAdi karatA hai ve usake saba karma saMsArake hI kAraNa haiM aura jo jJAna yukta hokara inhIM tapasyA Adi karmoko karatA hai, usake ve hI karma mukti ke kAraNa hote haiM / "yastvavijJAnavAn bhavatyamanaskaH sadA'zuciH / nasatapadamApnoti saMsAraM cAdhigacchati / yastuvijJAnavAn bhavati samanaskaH sadAzuciH / satu tatpadamApnoti yasmAd bhUyo na jAyate / ( kaThopaniSat ) arthAt jo jJAnI nahIM hai vaha ThIka ThIka vicAra nahIM kara sakatA aura vaha sadA apavitra hai / vaha mokSa nahIM pA sakatA pratyuta saMsArameM hI paribhramaNa karatA hai| o jJanI hai vaha ThIka ThIka vicAra kara sakatA hai aura vaha sadA pavitra hai / vaha aise padako pAtA hai jisase phira kabhI vApasa nahIM lauTanA par3atA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . isa ullekhameM nahAnIko sadA apavitra batAyA hai 'sadA' zabda denekA tAtparma yaha hai ki majhAnI cAhe adha jo kriyAeM kare para jJAnakA abhAva honese usako sapa kriyAe pavitratAkA kAraNa nahIM ho sakatI varan apavitratAkA hI kAraNa hotI haiN| ThIka isI prakArakA ullekha jaina sUtra sUtrakRtAMga sUtrameM hai "jeyA'buddhA mahAbhAgA vIrA asammatta daMsiNo asuddha tesi parakataM saphala hoi sabbaso / jeya buddhA mahAbhAgA vIrA saMmattadaMsiNo / suddhatesiM parakataM aphala hoi sbbso|" (su0 zru0 1 0 8 gAthA 23-24) arthAt jo asamyadI aura ajJAnI hai vaha jagatameM mahAbhAga yAnI pUjanIya athavA bar3A bhArI vIra samajhA jAtA ho para usakI sabhI kriyAeM apavitra aura saMsArika phalako hI dene vAlI hotI haiN| jo samyagdazI aura jJAnI hai usa mahAbhAga aura vIra puruSa kI dAnAdhyayanAdi rUpa sabhI pAralaukika kriyAeM pavitra aura mogha phala detI haiN| ___ apara kahe hue upaniSadke vAkya aura suya0 ko ukta gAthAoMke milAna karanese spaSTa ho jAtA hai ki isa viSayameM jaina aura vaidika sampradAyakI mAnyatA eka hI hai| kriyAeM samAna hone para bhI samyagjJAnI honese eka vyakti unase mokSa prApta karatA hai aura dUsarA ajJAnI honese inhI kriyAoMko saMsArakA kAraNa banA detA hai| "hiraNmaye pare koSe virajaM brahma niSphalam / tacchubhra jyotiSAM jyotistad yadAtmavidoviduH" (muNDakopaniSat ) sunaharI parama koSameM nirmala niravayava brahma ( AtmA) hai vaha zubhra hai, jyotiyoM kI jyoti hai use ve hI jAna sakate haiM jo apanI AtmAko jAnate haiN| isa vAkyameM bhI jJAna ko hI muktikA sAdhana mAnA hai ajJAna yA mithyAtvako nahIM / bauddha dharmameM muktike aMga mATha mAne haiM / una sabameM sabase pahale samyagdRSTi arthAt duHkha duHkhake kAraNa aura unheM dUra karaneke upAyoMko samyakprakAra jAnanA, batalAyA hai| mUla pATha yaha hai "samyAdRSTiH samyakasaMkalpaH samyagvAk samyakarmAntaH samyagAjIvaH samyAvyavasAyaH samyakasmRti: samyaksamAdhizca / tatra samyagdRSTiH duHkhataddhatu tanniSedhamArgANAM yathA tathyena darzanam / . (tatva saM0 pra0 pU05) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [15] yahAM samyagdarzanako pahalA sthAna diyA hai aura satyacAritrako cauthA, kyoMki samyagdarzanake vinA samyak cAritra nahIM hotaa| yahAM taka ki sambaM prakArakA saMkalpa bhI nahIM ho sakatA / samyagdarzana hone para hI samyak saMkalpa aura mokSa prAptikI dRr3ha icchA hotI hai, isI kAraNa yahAM samyagdarzanake bAda samyaka saMkalpa ginAyA gayA hai| nyAya darzanameM gotama muni kahate haiM- "duHkha janma pravRtti doSa mithyAjJAnAnA mukharogapAye tadanaMtarApAyAdapavargaH" (nyAya 01 ) rthAt mokSa ke liye sarva prathama mithyA jJAnakA nAza honA vyAvazyaka hai| midhyA jJAnake nAza hone para rAgAdi doSa, rAgAdi doSoMke nAzase pravRtti aura pravRttike nAzase janma aura janmake nAzase duHkhakA nAza hotA hai / duHkhoM kA nAza hone para mokSakI prApti hotI hai / yahAM para bhI yaha batAyA gayA hai ki mokSake liye sabase pahale samyagjJAnakI AvazyakatA hai| binA samyak jJAnake mithyA jJAnakA nAza nahIM hotA aura mithyA jJAnake nAzake vinA iha loka aura paralokake sukhoMkA anurAga Adi naSTa nahIM hote / aba taka sAMsArika sukhoMkA anurAga Adi naSTa nahIM hote taba taka mokSa pAnA atyanta durlabha hai isa liye mokSa prAptike liye samyag jJAnakI sarva prathama nAvazyakatA nyAya darzana meM lAI hai| vaizeSika darzanameM kahA hai : "tattvajJAnAnniHzreyasam" (vai0 sUtra ) tattvajJAnamAtmasAkSAtkAra 66 vivakSitasvaiva savAsana mithyAjJAnonmUlanakSamatvAt" "tameva viditvAtimRtyumeti nAnyaH panthA vidyate'nAya" arthAt AtmAkA sAkSAtkAra ho jAneko tavajJAna kahate haiM kyoMki usIse mithyA jJAnakA nAza ho sakatA hai| tatvajJAna hone para hI mokSa hoto hai| AtmAkA prakAzake sivAya muktikA aura koI upAya nahIM hai| yaha mAnyatA bhI jaina dharmase milatI hai| jaina dharma kA mata hai ki AtmAmeM jaba samyagdarzana hotA hai taba mithyA jJAnakA nAza hotA hai aura vaizeSika darzana bhI yahI kahatA hai ki Atma sAkSAtkAra hI mithyA jJAnakA nAzake dvArA mokSa dene meM samartha hai| kapila RSi praNIta sAMkhya darzanameM isa viSaya para aura bhI adhika prakAza DAlA gayA hai / sAMkhya darzanake prArambhika sUtra yoM haiM-- "atha trividha duHkhAtyantanivRttiH parama puruSArthaH / nadRSTAtsiddhi nivRtte'pyanuvRtti darzanAt / prAtyahikakSutpratIkAravat tatpratIkAra zreSTanAtpuruSArthatvam" sarvAsaMbhavAt saMbhave'pi sattvAsaMbhavAddha`yaH pramANakuzalaiH / utkarSAdapimokSasya sarvotkarma zruteH" ( sAMkhya darzana sUtra 1-2-3-4-5 ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 16 ] arthAta tIna prakAra ( AdhyAtmika, Adhibhautika, Adhidaivika) ke duHkhoMkI mAtyantika nivRtti ho jAnA atyanta puruSArtha ( mokSa ) hai / duHkhoMkI AtyantikanivRtti (mokSa) lokameM dekhe jAne vAle dhana, priyajanoMke saMyoga Adi upAyoMse nahIM ho sakatI jaise bhojana karanese sadAke liye bhUkha nahIM miTatI vaise hI laukika upAyoMse sadAke liye duHkha dUra nahIM hote| ina upAyoMse duHkha pUrNa rUpase naSTa nahIM hote, thor3e bahuta hote bhI haiM tathApi ve vidyama na rahate haiN| laukika upAyoMse utkRSTa rAjya Adi laukika padArtha prApta hote haiM lekina vedameM mokSa unase bhI bahuta utkRSTa batAyA hai isaliye bhI una upAyoM se vaha prApta nahIM ho sktaa| isake bAda yaha prazna kiyA gayA hai ki "yadi dRSTa sAdhanase sarvathA du:khakA nAza nahIM hotA to veda vihita yajJa Adi karmo se ho jAyagA ? isakA uttara kapila RSi kahate haiM-"avizeSazcobhayoH' (sU06) isake bhASyakA artha yaha hai-donoMkA arthAt dRSTa jo lokameM dekhanemeM AtA hai va adRSTa jo yajJa sAdhana dharmaphaLa dekhanemeM nahIM AtA ina donoMkA jaisA kahA gayA hai, Atyanti duHkhako nivRtti ke sAdhana honemeM vizeSa nahIM hai / arthAta donoM hI eka samAna haiM, atyanta duHkhakI nivRtti yajJa Adise bhI nahIM hotii| mokSa ke sAdhaka honemeM viveka ( samyag jJAna ) honA hI mukhya upAya hai| viveka se avivekakA nAza hone para duHkha mAtrakA nAza hotA hai anyathA nahIM hotA" isa prakAra vinA viveka (samyag jJAna ) ke mokSa honA atyanta asambhava batA kara satrakAra svayaM kahate haiM "jJAnAnmuktiH " (a0 3 sUtra 24 ) arthAt jJAna hAne para hI mukti hotI hai aura "vandho viparyAyAt" (sUtra 25) ajJAnase vandha hotA hai| isa taraha sAMkhya darzanake anusAra bhI yaha siddha hai ki koI vyakti yajJa, japa, tapa, Adi kriyAeM bhale hI karatA rahe parantu jaba taka use samyagjJAna nahIM hotA taba taka usakI ye kriyAeM muktikA kAraNa nahIM ho sakatI jJAna hone para hI mokSa kI ArAdhanA ho sakatI hai| pataJjali RSi apane yogadarzanameM kahate haiM"tasyahetu ravidyA / tadabhAvAtsaMyogAbhAvo hAnaM taddazeH kaivalyam" (sAdhanapAda sUtra 24 / 25). arthAt saMsArakA mUla kAraNa avidyA hai| avidyA, mithyAjJAnako kahate haiM / mithyA jJAnakA nAza honese. AtmAko mokSa prApta hotA hai vahIM mokSa AtmAkA kaivalya hai| anya vastukA saMsarga na honese vahI AtmAkI zuddha nikholaza avasthA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 17 ] pAtaJjala yogasUtrase bhI upayukta viSayakA hI samarthana hotA hai| isameM saMsAra kA mUlakAraNa ajJAna batAyA hai, isase spaSTa siddha hai ki jaba taka AtmAmeM ajJAna hai taba taka mokSakI ArAdhanA yA mokSa nahIM ho sktaa| isI viSaya kA Age aura bhI khulAsA kiyA gayA hai "viveka khyAti raviplavA hAno pAyaH" (sUtra 26) "mithyAjJAnavAsanayA'ntarAbhibhavo viplavastadrahito vivekata: puruSasAkSAtkAro mokSopAyaH savAsanAvidyonmUlana dvAretyarthaH / " (bhASya ) arthAt mithyAjJAnake saMskAroMse AtmAmeM eka prakArakA viplava hotA rahatA hai| vaha viplava samyagajJAna hone para naSTa hotA hai vahI samyagajJAna - AtmAke sacce svarUpakA avalokana-mokSA upAya hai| yahAM bhI vahI bAta batAI gayI hai jisakA ullekha hama Upara kara Aye haiN| __ina saba ullekhoMse bhalIbhAMti siddha hai ki mokSakI siddhi ke liye samyagdarzanasamyagjJAna anivArya haiN| pratyeka maTha meM inako sarvaprathama kAraNa mAnA hai ata: isa viSayameM bhI saMdeha nahIM ki samyagdarzana-samyagjJAna hone para hI mokSakI AkAMkSA hotI hai| upaniSadoMke pramANoMse yaha pahale hI spaSTa ho cukA hai ki binA samyagajJAnake kiye jAne vAle tapasyA Adi AcaraNa mokSake kAraNa nahIM haiM balki saMsArake ho kAraNa haiN| Upara jo mAnyatA praSTa kI gayI hai ThIka vahI jaina dharmakI bhI hai| vinA jJAna kA kiye jAne vAle tapako jaina paribhASAmeM "bAla tapa" kahate haiM aura vaha saMsAra kA hI kAraNa hai| pratyeka dharmako aisI mAnyatA hone para bhI AzcaryakI bAta hai ki thor3e dina pahale paidA hone vAle bhISaNajIne inase viruddha eka vicitra mata nikAlA hai| inhoMne bhArata varSake tamAma darzana-siddhAMtoMkA takhatA hI ulaTa dene kI ceSTA ko hai| inakA mata hai ki jo jIva, apane svarUpako, bandhako, aura mokSako jAnatA hI nahIM vaha bhI mokSa kI ArAdhanA karatA hai| arthAt jisa vyaktiko yaha bhI ThIka nahIM mAlUma hai ki, mujhe roga hai yA nahIM, hai to kyA roga hai, kyoM utpanna huA hai, kaise dUra hogA, dUra hone para kyA sukha duHkha hogA ? vaha bhI apanA roga dUra kara sakatA hai / jo bAta Aja taka kisI RSi maharSiko na sujhI thI vaha mahAzaya bhikkhUjIko suujhii| isIliye ve kahate haiM ki mithyAdRSTi jIva bhI mokSakA ArAdhaka hai| vastuta: yaha siddhAMta pratyeka darzana se, anubhavase aura yuktise sarvathA vAdhita hai| jise jisa vastukA samyagajJAna hI nahIM hai vaha usakI prAptike liye kApi prayatna nahIM kara sktaa| agara koI karatA bhI hai to Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 18 ] kRtakArya nahIM ho sakatA ataH siddha huA ki samyagdarzana aura samyagjJAna hone para hI mokSArAdhanAkA Arambha hotA hai pahale nhiiN| (bhISaNajIne sarva bhAratIya darzanoMke viruddha ajJAna dazAkI kriyAse mokSa kI ArAdhanA kyoM aGgIkAra kI ?) bhISaNajIne apane guruko nIcA dikhAneke liye jo saMkalpa kiyA thA usakI pUrtike liye siddhAntameM hera phera karake eka navIna sampradAya nikAlA aura isakA mUlasiddhAnta dayAdAnameM ekAnta pApa mAnanA aGgIkAra kiyaa| aisA mAnane para yaha sampradAya anAyAsa hI vAisa sampradAyake siddhAntoMse asahamata hokara pRthak ho gyaa| inhoMne dayAdAnako ekAnta pApameM siddha karaneke liye aura koI mArga na dekha kara jina AjJAmeM hI dharma aura puNya honA mAna liyA parantu mithyAdRSTi ajJAnI jIva bhI akAma nirjarA Adi kriyAke dvAga puNya bAMdha kara svarga jAte hai yaha dekha kara inako mithyAdRSTi aura ajJAnI jIvakI kriyA bhI jina AjJAmeM hI mAnanI pdd'ii| isa prakAra mithyAdRSTi kI kriyAko AjJAmeM mAna kara hIna dIna duHkhI jIvoMko diye jAne vAle anukampAdAna ko AjJA bAhara batAkara use ekAMtapApakA kAraNa btaayaa| jItamala jIne bhISaNajIke ukta matakI puSTike liye bhramavidhvaMsana nAmaka grantha banAyA aura usake pahale prakaraNameM vividha kuyuktiyoMkA Azraya aura zAstroMkA anartha karake mithyAdRSTiko kriyAko AjJAmeM sthApana karane kI ceSTA kI dUsare prakaraNa dAnAdhikArameM hIna dIna jIvako diye jAne vAle anukampA dAnako AjJA bAhara ThaharA kara usameM ekAMta pApa btlaayaa| hIna dIna duHkhI jIvoMko diye jAne vAle dAnameM pratyakSa anukampArUpa guNa dekhanemeM AtA hai aura anukampA karanA zAstrameM sAtavedanIya karmakA kAraNa mAnA hai yaha dekha kara jItamalajIne anukampAkA zAstraviruddha sAvadha aura niravadya do bheda batAyA aura isake liye anukampAdhikAra nAmaka tIsarA prakaraNa likhA / bhagavAn mahAvIra svAmIne gozAlakake Upara anukampA karake usake prANa bacAye the aura jagata meM jIvarakSA karanekA eka pavitra Adarza rakkhA thA isa kAryase anukampAkA samarthana hotA dekha kara jItamalanIne bhagavAn mahAvIra svAmIpara cUka jAne kA lAMchana lagAne ke liye labdhi gozAlaka aura guNa varNana Adi prakaraNa likhe aura una prakaraNoMmeM zAstra ke marthakA anartha karake yathA kathaMcit bhagavAna mahAvIra svAmIke cUkanekA sAdhana kiyaa| yaha saba anartha ina logoM ko dayA dAna meM pApa sthApana karaneke liye karanA par3A hai| ina logoMke zAstra viruddha siddhAntoMkA prakAza karaneke liye isa saddharmamaNDana nAmaka pranyakI racanA huI hai ata: isa granthake prakaraNoMkA dUsarA nAma na rakhakara bhrama Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 19 ] vidhvaMsanake prakaraNoMkA hI nAma kramaza: diyA gayA hai aura una prakaraNoMmeM bhISagajI aura jItamalajIke zAstra viruddha siddhAntoMkA pramANAnusAra nirAkaraNa kiyA gayA hai| bhramavidhvaMsanako sAmane rakha kara buddhimAn puruSa yadi isa pranthakA manana kareM to anAyAsa hI ve tathyAtathyakA nirNaya kara sakate haiM kAlidAsane likhA hai ki "hemna: saMhakSyate hyanau vizuddhiH zyAmikA'pivA" arthAt sonA vizuddha hai yA, nahIM hai yaha bAta Aga meM hI jAnI jAtI hai| ata: vidvAn jIvoMse isa prantha kI satyatA yA asatyatA chipa 'nahIM sktii| __ antima nivedn| prArambhameM yaha grantha, prativAdimAnamardana zrImanjanAcAryA 1008 pUjya zrI javA haralAlajI mahArAjane kacce khare ke rUpameM apane santoMko likhavAyA thaa| zrIyuta paNDita ambikAdattajI ojhAne usa kacce khareko dekha kara tathA anyAnya naye vicAra pUjya zrI ke mukhAravindase suna kara bar3e parizramake sAtha anyako isa rUpameM tayyAra kiyA aura jahAM unheM ucita pratIta huA vahAM saMzocana bhI kiyaa| paNDita mahodaya yadyapi vyAkaraNa Adike bahuta acche vidvAn haiM parantu jaina siddhAMtoMko jAnane aura unake viSaya meM kucha likhane kA yaha pahalA hI maukA hai| isaliye sambhava hai ki pUjyazrIke kahe hue Azayako samajhanemeM paNDita mahodayako kahIM bhrama huA ho aura isa prakAra pranthameM koI truTi raha gayI ho| sAtha hI dRSTidoSa aura presake karmacAriyoMkI asAvadhAnIse bhI grantha meM truTiyoMkA rahanA sambhava hai| ata: pAThakoMse nivedana hai ki kisI truTike dRSTigocara hone para hameM sUcita karane kI kRpA kreN| nyAyya bAtako svIkAra karane meM hamako kisI prakArakA durAgraha nahIM ho sakatA / tathA truTiyoM kA saMzodhana honA bhI ucita hai isaliye pAThakoMkI orase AI huI aisI sUcanAkA svAgata karate hue hama pAThakoM kA AbhAra mAneMge tathA dRmarI AvRttimeM una truTiyoMko na rahane denekA bhara saka prayatna kreNge| gacchataH skhalanaM kApi bhavatyeva pramAdataH hasaMti durjanAstatra samAdadhati sAdhavaH / bhavadIyaHtanasukhadAsa phUsarAja dUgar3a (saradAra zahara) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... anukramaNikA / - mithyAtvi kriyaadhikaarH| __ --**-- bola 1 pRSTha 1 se 7 taka dharma do tarahakA hai-eka zruta aura dUsarA cAritra / inhIMkA bhAgadhaka vItagaga kI AjJAkA ArAdhaka hai ajJAnI mithyAdRSTi nhiiN| bola dUsarA pRSTha 7 se nau taka ... mithyAdRSTi ajJAnIko ajJAnapUrvaka kI jAne vAlI achAma nirjarA Adiko kriyA vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai| bola tIsarA pRSTa 10 se 11 taka ___akAma nirjarAko dharmakA bheda ThaharAneke liye dharmakA do bheda saMvara aura nirjarA batAnA zAstra viruddha hai| bola cauthA pRSTha 11 se 13 taka ... . dhammo saMgala mukki? isa gAthAmeM kahA huA tapa, cAritrakA ho bheda hai cAritrarahita mithyAdRSTikA tapa nahIM hai / bola 5 vAM 13 se 17 taka bhagavatI sUtra zataka 8 uddezA 10 kI caturbhagIke prathama bhaGgakA svAmI deza gadhaka cAritrI puruSa hai mithyAdRSTi ajJAnI nahIM hai| bola chaTThA pR0 17 se 18 taka saMvara rahita nirjarAkI karanI karane vAle mithyAdRSTiko uvAIsUtrameM jina mAzA kA anArAdhaka kahA hai| vola sAtavAM pRSTha 19 se 21 taka ____ asaMkliSTa pariNAmase hADI vandhanAdikA duHkha sahane vAle jo bAraha hajAra varSa kI Ayuke devatA hote haiM ve uvAI sUtrameM vItarAgakI AjJAke anArAdhaka kahe gaye haiN| bola ATha pRSTha 25 se 22 taka jo jIva, ajJAnI tathA mithyAdRSTi haiM, parantu mAtA pitAkI sevAse caudaha hajAra kI Ayuke devatA hote haiM ve uvAI sUtrameM mokSa mArgake manArAdhaka kahe gaye haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 21 ] bola 9 vAM pRSTha 22 se 23 taka akAma brahmacarya pArana karake causaTha hajAra varSakI Ayuke devatA hone vAlI ajJAnI mithyAdRSTi strI vItarAgakI AjJAkI ArAdhikA nahIM hai| bola dazavAM pRSTha 23 se 25 taka ___ anna jala AdikA niyama rakha kara caurAsI hajAra varSakI Ayuke devatA hone vAle ajJAnI tAgasa mokSa mArgake Agadhaka nahIM haiN| bola 11 vAM pRSTha 25 se 26 taka kanda mUla phalAdikA mAhAra karane vAle paJcAgni sevI ajJAnI tApasa jo eka palyopama aura eka lAkha varSako Ayuke devatA hote haiM ve paralokake ArAdhaka nahIM haiN| bola 12 vAM pRSTha 26 se 27 taka saMvara rahita nirjarAko kriyA mojha mAgeke ArAdhanameM nahIM hai| bola 13 vA pRSTha 27 se 29 taka bhagavatI zataka 8 uddezA 10 kI caturbhagIke prathama bhaGgakA svAmI dezArAdhaka puruSa pApase savathA haTA huA cAritrI hai aura uvAI sUtrokta mokSa mArgakA anArAdhaka puruSa pApase sarvathA nahIM haTA huA mithyASTi hai ataH ye donoM bhinna bhinna haiM eka nahIM haiN| akAma nirjarAkI karano mokSamArgameM nahIM hai isaliye uvAI sUtrameM akAma nirjarAkI karanI karane vAleko paralokakA anAgadhaka kahA hai| bola 14 vAM pRSTha 30 se 32 taka tAmalI tApasa aura pUraNa tApasa samyaktva pAneke pahale zAstrameM mokSa mAgake ArAdhaka nahIM kahe gaye haiN| dUsarI jagaha khuda jItamalajIne ajJAna dazAkI kriyAse mokSa mArgakA ArAdhana na honA batalAyA hai| bola 15 vAM pRSTha 32 se 35 taka sudatta anagArako bhikSA dete samaya sumukha gAthApati samyagdRSTi thA mithyAdRSTi nahIM / anantAnuvandhI krodhAdike nAza hue binA saMsAra parimita nahIM hotA aura samyaktva pAye binA anantAnuvandhI krodhAdikA nAza nahIM hotaa| bola 16 vAM pRSTha 35 se 36 taka __ meghakumAra kA jIva hAthIke bhavameM zazakAdi prANiyoM kI rakSA karate samaya samyakaddaSTi thA mithyAdRSTa nhiiN| bola 17 vAM pRSTha 36 se 37 taka daulatagamajI aura dalapati rAyajI kI praznottarImeM hAthI tathA sumukha gAthApati ko mithyAdRSTi nahIM kahA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 22 ] bola 18 vAM pRSTha 37 se 40 taka zakaDAla putrane devatA ke kahanese bhagavAn mahAvIra svAmIko vandana namaskAra kiyA thA aura sumukha gAthApatine apano icchAse sudatta anagArako bandana namaskAra kiye the isa liye ina donoMke bandana namaskAra eka samAna nahIM the / bola 19 va pRSTha 40 se 42 taka viziSTa kriyAvAdI manuSya aura tiryyaca eka vaimAnika kI sabhI kriyAvAdI nahIM / sAmAnya kriyAvAdI naraka yonikI Ayu bhI zruta skandha sUtra | virAdhaka zrAvaka kriyAvAdI hone para bhI jaghanya bhuvanavAsI aura utkRSTa jyoti - kameM utpanna hotA hai / pramANa bhagavatI zataka 1 uddeza 2 | hI Ayu bAMdhate haiM bAMdhatA hai / dazA vola 20 vAM pRSTha 42 se 43 taka bhagavatI zataka 8 uddezA dazakI TIkAmeM cAritra rahina jJAna darzana aura deza kI ArAdhanAse utkRSTa asaMkhya bhava honA kahA hai| jotamalajIne bhI ise mAnA hai / bola 21 vAM pRSTha 43 44 taka uttarAdhyayana sUtra adhyayana 7 gAthA 20 meM samyagdRSTi ko "sutrA" kahA hai mithyAdRSTiko nahIM / bola 22 vAM pRSTa 45 se 47 taka nAgatyAkA priyavAla mitra sAmAnya trAdhArI hokara bhI manuSya yonimeM janma pAza thA / bhagavatI zataka 7 uddezA 9 bola 23 vAM pRSTha 47 se 49 taka mAsa mAsakSamaNa rUpa ghora tapasyA karane vAlA mithyAdRSTi, jina bhASita dharmakA AcaraNa karane vAle puruSake solahaveM aMzameM bhI nahIM hai| uttarAdhyayana sa0 9 gAthA 44 bola 24 naM pRSTha 49 se 51 ruka mithyAdRSTi ( ajJAnI ) mAkha mAsa paryyanta upavAsa karake usake anta meM pAraNA karatA huA bho janma maraNa ke cakkara se nahIM chUTatA / suyagaDAMga zruta skandha 1 a0 2 'uddezA 1 gAthA 9 ) bola 25 vAM pRSTha 51 se 53 taka jisako jIvAjIva di padArthakA jJAna nahIM hai usakA pratyAkhyAna duSpratyAkhyAna hai| ( bhagavatI zataka 7 uddezA 2 ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 23 ] bola 26 vAM pRSTha 53 se 5r3ha taka mithyAdRSTi ( ajJAnI) kI tapodAnAdirUpa pAralaukika kriyAeM saMsAra ke hI kAraNa haiM / samyagdRSTikI ye hI kriyAeM mokSake hetu haiM / suyagaDhAMga zrutaH 1 a0 8 gAthA 23 / 24 bola sattAisavAM pRSTha 56 se 60 taka mithyAdRSTi ( ajJAnI ) ke ghaTapaTAdijJAna bhI kAraNa viparyyaya, saMbandha viparyyaya aura svarUpa viparyyayake kAraNa ajJAna haiN| karma vizuddhikI utkarSApakarNako lekara caudaha guNasthAna kahe gaye haiM samyak zraddhA ko lekara nahIM / ( samavAyAMga sUtra ) boDa 28 vAM pRSTha 60 se 63 taka asocA kevalokA vibhaMga ajJAna, samyaktva prAptikA sAkSAt kAraNa hone para bhI jaba vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai taba usake prakRti bhadratA Adi guNa, jo ki samyakRtva prAptike paramparA kAraNa haiM ve AjJAmeM kaise ho sakate haiM / bola 29 vAM 63 se 64 taka bhagavatI zataka 13 uddezA 1 ke mUlapAThameM vastusvarUpako jAnane kI ceSTA kA nAma " hA ' hai / usa ceSTAke vAdhaka kAraNoMko haTA denA "apoha" hai / sajAtIya aura vijAtIya dharmakI AlocanA karanekA nAma kramazaH mArgaNa aura gaveSaNa hai ataH mArgaNa zabdakA jinabhASita dharma kI AlocanA aura gaveSaNa zabdakA adhika dharmakI AlocanA artha karanA ajJAna hai / bola 30 vAM pRSTha 64 se 67 taka uttarAdhyayana sUtra a0 34 gAthA 31-32 meM viziSTa zukla lezyAkA lakSaNa kahA hai sAmAnya zuklezyAkA nhiiN| jo dhyAna, zruta aura cAritra dharmake sAtha hotA hai vahI dharmadhyAna hai / bola 31 vAM pRSTha 67 se 69 taka samyagdRSTi aura mithyAdRSTikI upamA kramazaH sugandha aura durgandha ghaTakI nandI sUtrakI TIkAmeM dI hai brAhmaNa aura bhaGgIke ghaDekI nahIM / boTa 32 vAM pRSTha 69 se 70 taka sAdhuko sAdhu samajha kara usake nikaTa zIla tapa aura supAtra dAnakI AjJA mAMgane vAlA puruSa mithyAdRSTi nahIM hai samyagdRSTi hai / bola 33 vAM pRSTha 70 se 71 taka sUryAbha deva ke abhiyogiyA devatAke mithyAdRSTi honemeM koI pramANa nahIM hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bola 34 vAM pRSTha 71 se 72 taka gotama svAmIne skandhakajIko bhaktibhAvake sAtha bhAvarUpa vaMdana namaskAra karane ko AjJA dI thI mithyAtvake sAtha dravya vaMdana kAnekI nhiiN| bola 35 vAM pRSTha 72 se 75 saka tAmalI vAla tapasvI aura somila RSikI anitya jAgaraNA unakI pratrajyAke samAna vItarAga mata prasiddha anitya jAgaraNase bhinna thii| vola 36 vAM pRSTha 75 se 77 taka bAla tapasyA aura akAma nijarA jina AjJAmeM nahIM hai tathApi inase svargaprApti hotI hai| akAma nirjarA aura bAla tapa karane vAle ko sAkSAt uvavAI sUtrameM paraloka kA anArAdhaka kahA hai| bola 36 vAM pRSTha 77 se 79 taka gozAlakamatokta jivhendriyapratisalInatA vItarAga matajhI jivhendriya pratisaMlInatAse bhinna hai| . bola 38 vA 79 se 81 taka praznavyAkaraNa sUtrake dUsare samvara dvArameM vratadhAriyoMse satyakA grahaNa karanA kahA hai dAmbhikoMse nhiiN| bola 39 vAM pRSTha 81 se 83 taka vyantara saMjJaka devatAoMke pUrvabhava ke kArya ko AzAmeM nahIM kahA hai kintu unase bhoge jAte hue sukha vizeSa kI taraha use bhI zubha kaha kara vastu sthiti vatAI hai| bola 40 vAM pRSTha 83 se 86 taka mAtA pitAkI sevA zuzrUSA karane vAle putrako uvAI sutrameM svargamAmo kahA hai| atha daanaadhikaarH| bola pahalA 87 se 94 taka hIna dIna jIvoMko anukampA dAna denA ekAnta pApa nahIM hai| jo anukampA dAnako ekAnta pApa batA kara zrAvakoMse usakA tyAga karAtA hai vaha ThANAMga sUtrake mUla pAThAnusAra "pihitA gAmi patha" nAmaka antarAya karma bAMdhatA hai| bola dUsarA pRSTha 94 se 97 taka Ananda zrAvakane hIna dIna duHkhI jIvoMko anukampA dAna denekA abhigraha nahIM dhAraNa kiyA thA / kintu anya tIrthIko guru buddhise dAna na dene kA abhigraha dhAraNa kiyA thaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 25 ] bola tIsarA pRSThaH97 se 100 taka Ananda zrAvakake samAna hI abhipraha dhArI bAraha vratadhArI zrAvaka rAjA pradezIne dAnazAlA khola kara hIna dIna duHkhI jIvako anukampA dAna diyA thaa| .. bola cauthA 100 se 101 taka rAna praznIya sUtrameM rAjA pradezI ko dAna detA huA vicaranA likhA hai. kAna dene se nyArA hokara nhiiN| bola pAMcavAM 101 se 160 taka bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUlapAThameM mithyA dharmakA samarthana karane vAle tathA mithyAdarzanAnusArI veza dhAraNa karane vAle asaMyatiko guru buddhise dAna denese ekAnta pApa kahA hai anukampA dAna denese nhiiN| bola chaTThA pRSTha 106 se 209 taka Ardra kumAra munine dayA dharmake niMdaka aura hiMsA dharmake samarthaka vaiDAla. vratika nIca vRtti vAle brAhmaNako guru buddhise bhojana denese naraka jAnA kahA hai aura manusmRti meM bhI yahI bAta kahI hai, anukampA dAnakA khaNDana nahIM kiyA hai| ___ bola sAtavAM pRSTha 109 se 110 taka . bhRgu pugehitake putroMne anukampA dAnameM ekAnta pApa nahIM kahA hai kintu jo loga yajJayAgAdi karane aura putrotpAdana karanese hI durgatikA rukanA batalA kara pravrajyA prahaNa karaneko vyartha kahate haiM unake mantavyako mithyA kahA hai| bola 8 vAM pRSTha. 110 se 112 taka . suyagaDAMga sUtra zrutaskandha 2 a0 5 gAthA 33 meM bhASA sumatikA upadeza kiyA. hai anukampA dAnakA khaNDana nahIM kiyA hai| usa gAthAmeM vartamAna kAlakA nAma bhI. nahIM hai| bola 9 vAM pRSTha 112 se 113 taka nandana manihAra anukampA dAna denese meDhaka nahIM huA kintu nandA nAmaka pukariNImeM Asakta honese huA / jJAtA sUtra adhyayana 13 / bola 10 pR0 114 se 119 taka dharmadAnako chor3a kara bAkIke nau dAna ekAnta adharmadAna nahIM haiN| inake guNAnusAra nAma rakkhe gaye haiM, yaha bhISaNajone bhI likhA hai| bola 12 pR0.159 se 119 taka . vizrAmasthAnase bAhara kI sabhI kriyAeM ekAnta pApameM nahIM hai| .. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [.26 ]. bola 12 vAM pRSTha 120 se 124 taka . grAma dharmAdi laukika dharma aura pramasthavirAdi laukika sthavira pAma Adike corI jArI Adi burAiyAM dUra karate haiM isaliye unheM ekAnta pApameM batAnA mUrkhAkA kArya hai| __ bola 13 vAM pRSTha 124 se 127 taka ThANAGga ThANA nau meM kahe hue navavidha puNya kevala sAdhuko hI dAna denese nahIM kintu unase itarako dAna denese bhI hote haiN| bola caudahavAM 127 se 130 taka bhISaNa jIke janmase pahaleke bane TavvA arthameM likhA hai ki "pAtrane viSe annAdika dIje tehayakI to kara nAmAdika puNya prakRtino bandha tehathakI anerAne devute bhanerI puNya prakRtino vandha / tIrthakara nAmakI puNya prakRti 42 puNya prakRtiyoMke AdimeM nahIM apitu antameM hai ata: tIrtha karAdi kahanese sabhI puNya prakRtiyoMkA grahaNa nahIM ho sktaa| bola 15 pRSTha 130 se 131 taka ThANAGga ThANA nauke mUlapAThameM na kahe jAne para bhI jaise sAdhuko parihArI suI kataranI Adike dAnase puNya hI hotA hai usI taraha sAdhuse itarako dharmAnukUla vastu dene se puNya hI hotA hai ekAnta pApa nhiiN| bola 16 vAM pR0 131 se 133 taka sAdhuse itara sabhI jIvako kupAtra kAyama karake unako dAna denese mAMsa bhakSaNa vyasana kuzIlAdi sevana kI taraha ekAnta pApa kahanA ajJAna hai| sAdhuse itara hone para bhI zrAvakako tIrthameM ginA gayA hai aura use guNa ratnakA pAtra kahA gayA hai| kupAtra nahIM khaa| bola 17 vAM pRSTha 133 se 135 taka ThANAGga ThANA 4 kI caubhaMgImeM sAdhuse itarako dAna dene vAlA akSetra varSoM nahIM kahA hai apitu jo pravacana prabhAvanAke liye sabako dAna detA hai usakI TIkAkArane prazaMsA kI hai kyoMki pravacana prabhAvanAke liye dAna denese jJAtA sUtrameM tIrthakara gotra bAMdhanA kahA hai| - bola 18 vAM 136 se 138 taka zakaDAla putra zrAvakane gozAlakako dAna denese dharma tapakA niSedha kiyA hai puNya kA niSedha nahIM kiyA hai tathA nirjarA ke sAtha hI puNya vandha honekA koI niyama bhI nahIM hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bola 19 vAM pRSTha 138 se 140 taka ___ cora bhAra hiMsaka Adi mahArambhI prANIko corI jArI hiMsA mAdi mahArambhakA kArya karaneke liye dAna denese mRgAlor3hake duHkha bhoganekA prazna vipAka sUtrameM kiyA gayA hai anukampA dAnase nhiiN| bola 20 vAM pRSTha 140 se 142 taka krodhI, mAnI, mAyI aura hiMsA, jhUTha, corI aura pariprahake sevI brAhmaNako uktarAdhyayanake adhyAya 12 gAthA 24 meM pApakArI kSetra kahA hai sabhI brAhmaNako nhiiN|| bola 21 vAM pR0 142 se 146 taka vyabhicAriNI strIko rakha kara bhAr3e para usase vyabhicAra karAnA pandrahaveM karmAvAnakA sevana karanA hai hIna dIna duHkhIko anukampA dAna denA athavA sAdhuse itarako poSaNa karanA nhiiN| . .. bola 22 vAM pR0 146 se 148 taka kisI bhI abhiprAyase apane mAzrita prANIkA kya, vandhana chaviccheda aura atibhAra Adi DAlanese aticAra hotA hai prANaviyoga karane ke abhiprAyase hI nahIM kyoMki vaha anAcAra hai| bola,23 vAM pRSTa 149 se 151 taka ..bhikSukoMkA beroka Toka praveza karaneke liye tuGgiyA nagarIke zrAvakoMke daravAje khule rahate the| . bola 24 vAM pRSTha 151 se 160 tk| zrAvakako apratyAkhyAna (avrata ) kI kriyA nahIM lgtii| bola 25 vAM pRSTha 161 se 162 taka jaise mithyAdarzana ke aMzataH nahIM haTane para bhI zrAvakako , mithyAtvako kriyA nahIM lagatI usI taraha apratyAkhyAnase aMzataH nahIM haTane para bhI zrAvakako mapratyAkhyAnikI kriyA nahIM lagatI hai|| bola 26 vA pRSTha 163 se 165 taka . . . . bhagavatI zataka 3 uddezA 1 meM zrAvakake hita, sukha, pathya aura manukampAkI icchA karanese sanatkumAra devendrako bhava siddhise lekara yAvat carama honA kahA hai| rakhavAI sUtrameM zrAvakako dhArmika, dharmAnuga, dharmeSTa, dharmAkhyAyI dharma praraMjana Adi kahA hai| - bola 27 vAM pRSTha 166 se 167 taka . ... .. jisameM bhAva zastra maujUda hai vaha yadi kupAtra hai to phira SaSTa guNa sthAna vAle Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 28 ] pramAdI sAdhu bhI kupAtra hI tthhreNge| rAjapraznIya sUtrameM sAdhuke samAna zrAvakase bhI Arya dharma sambandhI suvAkya sunanese divya RddhikI prApti kahI gaI hai| bola 28 vAM 168 se 161 taka zrAvaka alpArambha aura alpaparigrahase devatA hote haiM pratyAkhyAna aura vrata se nhiiN| bola 29 vAM 171 se 173 taka ...suyagaDAMga sUtrakI gAthAkA nAma lekara gRhasthake dAnako saMsAra bhramaNakA hetu batAnA mUrkhatA hai| bola 30 pRSTha 173 se 171 taka . . - sAdhu yadi utsarga mArga meM gRhasthako annAdi dAna deve to nizItha sUtra uddezA 15 bola 78179 meM prAyazcitta honA kahA hai parantu hIna dIna duHkhoko anukampA dAna dene vAle gRhasthako prAyazcitta nahIM kahA hai tathA usa gRhasthake anukampA kA anumodana karane vAle sAdhuko bhI prAyazcitta nahI kahA hai| . .. apavAdamArgameM anya yUthika aura gRhasthako zAmilameM milI huI bhikSAko bAMTa kara sAdhu bhI dete haiN| bola 31 vI 179 se 182 taka : apanI nirakya bhikSA vRtte kAyama rakhaneke liye tathA jJAna darzana aura cAritrameM zithilatA na Ane dene ke liye utsarga mArgameM sAdhu gRhasthako dAna nahIM dete ekAnta pApa jAna kr| bola 32 vAM pRSTha 182 se 183 taka sAdhuse itarako anukampA dAna deneke liye jo anna banAyA jAtA hai use dasa kArika sUtrameM puNyArtha prakRta kahA hai pApArtha prakRta nahIM kahA aura jisake gharameM ukta - anna banAyA jAtA hai use ziSTa kahA hai| . bola 33 vAM 183 se 184 taka bhagavatI zataka 2 uddezA 5 meM sAdhukI taraha zrAvakakI sevA karanekA bhI zAstra zravaNase lekara mokSa taka phala milanA kahA hai| ... bola 34 pRSTa 185 se 187 taka uttarAdhyayana sUtrake aTThAisaveM adhyayanameM sahadharmI bhAIko mAtapAnI Adike dvArA ucita satkAra karanA samakitakA AcAra kahA hai| vyavahAra sUtrake dusare uddezeke bhavya meM pravacana ke dvArA zrAvakakA sAdharmI sAdhu aurazrAvaka donoM kahe gaye haiM / 4.taka . .. . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 29 ] bola 35 vAM pRSTha 187 se 188 taka bhagavatI zataka 12 uddazA 1 meM apane sahadhI bhAIko bhojana karAnA poSadha dharmakI puSTimeM mAnA hai| ... yola 36 vAM pRSTha 188 se 190 taka egyAraha pratimAoMkA vidhAna tIrthaMkaroMne kiyA hai| bola 37 vAM pRSTha 190 se 193 taka payArahavIM pratimAdhArI zrAvaka, daza vidha yati dharmakA anuSThAna karane vAlA bar3A ho pavitrAsmA evaM supAtra hotA hai ise kupAtra kahane vAle ajJAnI haiN| . bola -38 vAM pRSTha 193 se 194 taka mamvaDa saMnyAsI aura varuNa nAgattU yAke pAThameM Aye hue kalpakA dRSTAnta dekara eyArahavIM pratimAdhArIke kalpako tIrtha karakI AjJAse bAhara kahanA ajJAna hai| bola 39 vAM pRSTha 194 se 197 taka sAmAyaka aura poSAke samaya zrAvaka, pUMjanI Adi upakaraNa jIvadayAke liye rakhate haiM apane zarIra rakSAke liye nahIM ataH zrAvakake pUMjanI Adi upakaraNoMko ekAnta pApameM sthApana karanA mUratA hai| bola 40 vAM pRSTha 197 se 199 tk| aDhAI dvIpase bAhara rahane vAle tiyaJca zrAvaka kaI broMmeM zraddhA mAtra rakhanese bAraha vratadhArI mAne jAte haiN| manuSya zrAvakakI taraha sabhI vratoMkA zarIrase sparza aura pAlana karanese nhiiN| bola 41 vAM pRSTha 199 se 203 taka zrAvaka deza saMyama pAlanArtha jo mana, vacana, kAya aura upakaraNoMkA vyApAra karatA hai vaha supraNidhAna hai duSpraNidhAna nhiiN| iti daanaadhikaarH| atha anukmpaadhikaarH| bola 1 pRSTa 204 se 207 taka marate hue ANIkI prANarakSA aura mArane vAlekI hiMsA chor3Aneke liye sAdhu dharmopadeza karatA hai kevala hiMsakako hiMsAke pApase bacAne ke liye hI nhiiN| bola dUsarA pRSTha 207 se pRSTha 209 taka saja praznIya sUtrameM citta pradhAnane dvipada, catuSpada, mRga pazu pakSI aura sarIsRpoM kI prANarakSAke liye kezI svAmIse rAjA pradezIko dharmopadeza dene kI prArthanA kI thii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 30 ] bola tIsarA 209 se 211 taka dUsarese bhaya pAte hue prANIko bhayase mukta karanA bho abhaya dAna hai kevala apanI orase bhaya na denA hI nahIM / aridamana rAjAkI cautho rAnIne corako sulIse bacAyA thA aura use TIkAkArane amaya dAna kahA hai / bola cauthA pRSTha 211 se 216 taka AryakSetra jIvoMkA upakAra aura apane karmoM kA kSapaNa karaneke liye bhagavAn mahAvIra svAmI dharmopadeza karate the / jIvoMkI prANa rakSA karanA unakA pradhAna upakAra hai / suba0 zru0 5 a0 6 gAthA : 17-18 bhagavAn mahAvIra svAmI trasa aura sthAvara ke kSema karane vAle the kSema nAma rakSA, . aura zAntikA hai / suya0 zru0 2 a0 6 gAthA 4 bola 5 va 216 se 218 taka sAdhu saMta jIva kI prANa rakSA unase asaMyama sevana karAneke liye nahIM karate kintu unakA Artaraudra dhyAna miTAne aura hiMsaka ko hiMsAke pApase bacAne ke liye karate haiM / bola chaTThA pR0 218 se 221 taka bhagavAna neminAthajI, piMjar3e meM mAraneke liye roke hue prANiyoM ko chur3A kara lauTa gaye the / vo sAtavAM pRSTha 218 se 221 taka hAthIne zazakA 'da prANiyoM kI prANarakSA karake saMsAra parimita kiyA thA / bola AThavAM pRSTha 223 se 225 taka suyagaDAMga sUtra kI 'vajjhApANA na vajjheti" ityAdi gAthAmeM vadha daNDa dene yogya aparAdhIko niraparAdhI kahanekA niSedha hai kisI prANIkI prANa rakSA ke liye mata mAra kahanekA niSedha nahIM hai / bola navAM pRSTha 225 se 227 taka AcArAMga sUtra zru0 2 adhyAya 1 uddezA 1 meM marate prANIkI prANa rakSA karane ke bhayase sAdhuko gRhastha ke nivAsa bhUta makAnameM rahanA varjita nahIM kiyA hai kintu UMcA nIcA mana honekI bhAvanAse varjita kiyA hai / bola dasavAM pRSTha 227 se 229 taka AcArAGga sUtra zru0 2 a0 2 u0 meM apane svArtha ke liye gRhastha dvArA agni ne aura na jalAnekI bhAvanA karanA sAdhuke liye varjita kI hai kIr3I Adi jIvoM kI rakSA kI bhAvanA se ukta kAryya varjita nahIM kiyA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [31] bola 11 vAM pRSTha 229 se 231 taka : uttarAdhyayana sUtrake 26 veM adhyayana meM apanI prANa rakSA ke liye sAdhuko mahAra anveSaNa karane kA vidhAna kiyA hai| bhagavatI zataka 1 uddezA 9 meM sAdhuko pRthivI kAya Adike jIvoMkI rakSA karaneke liye prAsuka aura eSaNika vyAhAra lenA likhA hai / boTa 12 vAM pRSTha 231 se 233 taka stha vara jaMgama jantuoM ko daNDa dekara asaMyamake sAtha jIne yA cira kAla taka jIne kI icchA sAdhuke liye varjita kI gaI hai| prANiyoMkI rakSA ke sAtha aura yathA prApta ayu taka jInekI icchA karanA varjita nahIM hai / I / suya0 a0 1 gathA 24 bola 13 vAM pRSTha 233 se 236 taka suyagaDAGga zru0 1 adhyAya 15 suyagaDAMga zru0 1 a0 5 u0 1 gAthA 3 suya-zruta0 1 adhyAya 10 gAthA 3 suya0 zra0 1 0 2 gAthA 16 meM hiMsaka ke hAtha se mAre jAne vAle prANiyoMkI prANa rakSA karanekA niSedha nahIM hai / bola 14 va pRSTha 236 se 237 taka uttarAdhyayana sUtra 4 gAthA 7 meM guNakA upArjanake nimitta sAdhuko jIvita rahanA kahA hai| prANiyoM kI prANa rakSAke liye upadeza denA guNakA upArjana karanA hai isaliye jIvarakSA ke liye upadeza denemeM pApa banalAnA ajJAna hai / bola 15 pRSTha 238 se 238 taka suya0 zru0 1 a0 2 gAthA 1 meM saMyama pradhAna jIvanako durlabha kahA hai| jaMva rakSA ke liye jIvana vyatIta karanA saMyama jIvana hai / bola 16 vAM pRSTha 259 se 240 taka namigaja RSise indrane jIva rakSA karanemeM pApa yA puNyakA honA nahIM pUchA thA kintu sAMsArika padArthoMmeM unakI mamatAke hone va na hone kI parIkSA kI thI / namirAja RSi pratyeka buddha sAdhu the sthavira kalpI nahIM unakA udAharaNa sthavira kalpiyoMke liye denA ajJAna hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat bola 17 va pRSTa 240 se 242 taka daza vaikAlika sUtra a0 7 gAthA 50 meM devatA manuSya aura niryazcoMmeM paraspara yuddha hone para eka kI hAra aura dUsarekI jIta kahanA sAdhuke liye varjita hai parantu upadeza dekara yuddha zAnta kara denA yA marate jIvakI rakSA karanekA niSedha nahIM hai / www.umaragyanbhandar.com Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 32 ] bola 18 vAM pRSTha 242 se 244 taka dazavakAlika adhyayana 7 gAthA 51 meM vAyu Adi sAta bAtoMke hone vA na honekI prArthanA karanA sAdhuko apane svArthake liye varjita kI gaI hai kyoMki isase prAgiyoMkA aniSTa bhI hotA hai| bola 19 vA pRSTha 245 se 247 taka ... ThANAGga ThANA cArakI caubhaMgImeM jo apanI hI rakSA karatA hai. dUsarekI nahIM karatA use pratyeka buddha, jinakalpI aura nirdaya kahA hai| sthavira kalpIko apanI aura dUsarekI donoMkI rakSA karane vAlA batAyA hai| bola 20 vAM pRSTha 247 se pRSTha 250 taka jaise apanA jevara utAra kara sAdhuko darzana karane vAlI strI dhArmika hai usI taraha jevara utAra kara marate jIvakI rakSA karane vAlI strI bhI dhArmika hai| bola 21 vAM pRSTha 250 se 252 taka anya yUthaka aura gRhastha rAstAmeM kadAcit kisI pazukA ghAta kare athavA ve cora Adise lUTa liye jAyaM isa liye sAdhu mArga nahIM batAte, anukampAko sAkya jAna kara nhiiN| bola 22 vAM pRSTa 252 se 254 taka ThANAGga ThANA 3 uddezA 4 meM jIva rakSA karanekA niSedha nahIM kiyA hai parantu anukUla yA pratikUla upasarga karane vAleko dharmopadeza dekara samajhAnA yA usakI upekSA karanA athavA vahAMse anyatra calA jAnA kahA hai| bola 23 vAM pRSTha 254 se 255 taka apane svArthake liye kisI jIvako satAneke bhAvase bhaya denA nizItha sUtrameM varjita kiyA hai, Atma rakSA yA para rakSA ke liye nAsamajha prANIko bhaya dikhAkara haTA denA varjita nahIM hai| . bola 24 va pRSTha 255 se 257 haka nizItha sUtrameM bhUti karma karane tathA maMtra Adi karanekA niSedha hai apanI kalpa maryAdAke anusAra marate pANI kI prAgarakSA karane kA niSedha nahIM hai| bola 25 vAM pRSTha 257 se 261 taka . aparAdhI prANIko mAraneke liye krodha karake daur3anese kulaNI priyakA vrata aura pauSadha naSTa humA thA mAtAkI rakSAke bhAva Anese nhiiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 33 ] bola 26 vAM pRSTha 261 se 264 taka nAva AtA huA pAnI batalAnA sAdhukA kalpa nahIM hai isaliye vaha nAva meM AtA huA pAnI nahIM banalAtA parantu zAstrIya vidhAnAnusAra vaha apanI aura dUsare kI rakSA karatA hai / bola 27 vAM pRSTha 264 se 268 taka nizItha sUtrameM vandhana aura mocanase hone vAle doSakI nivRtti ke liye trasa prANIko bAMdhane aura chor3anekA niSedha kiyA hai parantu jahAM bAMdhe aura chor3e binA trasa prANIko rakSA nahIM ho sakatI ho vahAM bAMdhane aura chor3anekA niSedha nahIM hai / bola 28 vAM pRSTha 268 se 269 taka. 3 Ajako kiyA dUsI hai aura anukampA dUsarI hai isaliye Ane jAne kI kriyA ke sAvadha hone se surasApara hariNagamesIko anukampA sAvadya nahIM ho sakatI / . bola 29 vAM pRSTha 269 se 270 taka zrIkRSNajIkI vRddha para anukampA karanA sAvadha nahIM thI kyoMki ITa upAr3anekI kriyA nyArI hai aura anukampA nyArI hai / bola 30 vAM pRSTha 270 se 272 taka harikezI muni para anukampA karake yakSane brAhmagoM ko samajhAyA thA parantu jaba ve mArane daur3e to mArane ke badale meM usane bhI mArA thA / bola 31 va pRSTha 273 se 275 ta dhAriNI rAnIkI garbhAnukampAko moha anukampA kahanA ajJAna hai / dhAriNI ne garbhAnukampAse mohako chor3a diyA thA tathA aMjayaNAkA parityAga kiyA thA / bola 32 vAM pRSTha 275 se 276 taka abhayakumAra kI prIti ke liye devatA kA megha barasAnA kahA : jJAtA sUtrake mUlapATha hai anukampAke liye nahIM / bola 33 vAM pRSTha 276 se 279 taka zyaNA devI para jina RSi kA karuNa rasa utpanna huA thA anukampA utpanna nahIM huI thI / bola 34 vAM - pRSTha 279 se 282 taka aarat bhakti dUsarI cIja hai aura nATaka dUsarA hai ataH nATaka ke sAvadha hone para bhI bhakti sAvadya nahIM hai / 5 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . [ 34 ] bola 35 vAM pRSTha 282 se 284 taka munikA vyAvaca dUsarA hai aura vyAvacake liye kI jAne vAlI kriyA dUsarI hai ...isaliye yakSase kiyA huA harikezI munikA vyAvaca sAvadya nahIM hai| bola 36 vAM pRSTha 284 se 285 taka zItalalezyA prakaTa karake bhagavAnne gozAlaka kI prANarakSA kI thI isa anu. kampAko sAvadha kahanA ajJAna hai| zItala hezyAse jovavirAdhanA nahIM kintu jIvarakSA hotI hai| bola 37 vAM pRSTha 285 se 290 taka vimbasArakA putra rAjA kauNikane bhagavAna mahAvIra svAmIke vaMdanArtha jAne ke liye caturaGgiNI senA sajAI thI parantu senA satrAne rUpa kAryake bajahase jaise bhagavAn kA vaMdana sAvadya nahIM huA usI taraha ITa upADanese buDDhe para kRSNajI kI anukampA sAvadha nahIM huii| atha lbdhydhikaarH| bola 1 vAM pRSTha 299 se 292 taka zItala lezyAke prakaTa karanemeM tejakA samudghAta nahIM hotA isaliye usameM jaghanya .. tIna aura utkRSTa pAMca kriyA nahIM lgtii| bola dUsarA pRSTha 292 se 293 taka tejo labdhidhArI sAdhu krodhita hokara kisIko jalAneke liye jo uSNa tejoLezyA kA prayoga karatA hai usImeM tejakA samudghAta honA kahA hai maste prANIkI prANarakSA karaneke liye zItala lezyAkA prakSepa karanemeM nhiiN| bola tIsarA 293 se 296 taka kAyikI, AdhikaraNikI, prAdveSiko, pAritApanikI, aura prANAtipAtiko ye kriyAyeM hiMsAke bhAva Anese lagatI haiM rakSAke bhAva Anese nhiiN| bola cauthA pRSTha 296 se 297 taka atizaya dayAlutAke kAraNa dayA karane yogya puruSa ke prati tejolezyAko zAnta karane meM samartha zItala tejo vizeSa ke chor3ane kI zaktikA nAma zItala lezyA hai| bola pAcavAM pRSTha 297 se 298 taka ......mozAlakake dvArA sunakSatra aura sarvAnubhUtikA maranA avazya bhAvI jAna kara bhagavAnne unakI rakSA nahIM kI rakSAmeM pApa jAna kara nahIM / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [35] bola chaThThA 299 se 301 taka rakSAmeM rAga karanA, sAvaya nahIM hai jaise dharmameM dharmAcAryyameM rAga rakhanA sAvadha nahIM hai| bola sAtavAM pRSTha 301 se 302 taka bhagavatI zataka 7 uddezA 10 ke mUla pATha meM uSga tejo lezyAke pudgala ko vyaci kahA hai isa liye zItala lezyA ke dvArA usa ko zAnta karane meM Arambha doSa nahIM AtA / bola AThavAM pRSTha 302 se 303 taka bhagavatI zataka 20 uddezA 9 kI TIkAmeM jaGghA caraNa aura vidyAcaraNa labdhikA prayoga karanA pramAda sevana karanA kahA hai zItala lezyA kA prayoga karanA pramAda sevana karanA nahIM kahA hai / bola navAM pRSTha 303 se 304 taka . chabdhikA prayoga na karake kisI dUsare upAyase bhI bhagavAna yadi gozAlaka kI prAgarakSA karate to bhI jotamalajIke matameM pApa hI hotA ataH inakA labdhikI carcA karanA vyartha hai / iti labdhyadhikAraH / atha prAyazcittAdyadhikAraH / bola 1 pRSTha 305 se 306 taka zItala lezyAkA prayoga karake marate prAgIkI prANarakSA karanemeM zAstrameM kahIM bhI pApa honA nahIM kahA hai tathA isa ke liye kahIM prAyazcittakA bhI vidhAna nahIM hai. ataH so anagAra, atimukta, rahanemi Adi kI taraha bhagavAna ke prAyazcita karane kI kalpanA karanA ajJAna hai / bola dUsarA 306 pRSTha 308 taka se bhagavAna mahAvIra svAmI ucca zreNike kaSAya kuzIla the ataH bhramavidhvaMsana kAra ke kathanAnusAra bhI vaha doSake pratisevI nahIM ho sakate / bola tIsarA pRSTha 308 se 309 taka. bhagavAna mahAvIra svAmIne chadmasthAvasthAmeM svalpa bhI pApa aura eka bAra bhI:pramAdakA sevana nahIM kiyA thA / bola cauthA pRSTha 309 se 310 taka byAcArAMga sUtrakI "NaJcANaMse" aura "akasAi" ityAdi gAthAoM meM bhagavAn at kevala guNa varNana mAtra nahIM kiMtu unake doSoM kA niSedha bhI hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / 36 ] bola pAcavAM pRSTha 310 se 312 taka : uvavAI sUtrameM bhagavAna mahAvIra svAmIke ziSyoMmeM pApa aura pramAda hone kA niSedha nahIM kiyA hai isaliye unake dRSTAntase bhagavAna mahAvIra svAmImeM doSakA sthApana karanA mithyA hai| ..... bola chaTThA 312 se 313 taka . .udhavAI sUtrameM yaha nahIM kahA hai ki kauNika gajA kabhI bhI mAtA pitAkA avinIta nahIM thA parantu AcArAMga sUtrameM kahA hai ki bhagavAna mahAvIra svAmIne kabhI bhI pApa aura pramAdakA sevana nahIM kiyA thA ata: kauNikake dRSTAntase bhagavAna mahAvIra svAmImeM doSakA sthApana karanA ajJAna hai| bola sAtavAM pRSTha 313 se 314 taka uvabAI sUtrameM zrAvakoMko pApase sarvathA haTA huA nahIM kahA hai parantu AcArAMga meM bhagavAna ko pApa aura pramAdase sarvathA haTA huA kahA hai ataH zrAvakake dRSTAntase bhI bhagavAnmeM pApakA sthApana karanA ajJAna hai| ___ bola AThavAM pRSTha 314 se 317 taka ____ jisa samaya gotama svAmI Ananda ke ghara para bacana bolane meM cUka gaye the usa samaya una meM kaSAya kuzIla niyaNThA tathA caudahapUrvakA jJAna nahIM thaa| bola navAM pRSTha 317 se 318 taka . dazavakAlika sUtrake AThaveM adhyayanake dazavIM gAthAmeM jo dRSTivAdakA adhyayana kara rahA hai usokA vAkaskhalana honA likhA hai parantu jisane dRSTivAdakA adhyayana kara liyA hai usakA vAskhalana honA nahIM kahA hai| ___ bola dazavAM 318 se 320 taka bhagavatI zataka 25 u0 6 meM spaSTa likhA hai ki kaSAya kuzIla doSakA aprati sevo hotA hai| bola egyArahavAM pRSTha 320 se 321 taka jisa samvuDA sAdhukA saccA svapna dekhanekA zAstrameM varNana hai usIkA jhUThA svapna dekhanekA bhI zAstrameM pATha hai parantu kaSAya kuzIlake cUcanekA zAstra meM kahIM bhI pATha nahIM hai| bola bArahavAM pRSTha 322 se 323 taka ThANAGga ThANA sAtake mUla pAThameM yaha nahIM kahA hai ki sabhI chadmastha sAta doSake sevI hI hote haiM ataH ukta pAThakA udAharaNa dekara bhagavAnameM doSA sadbhAva kahanA mUrkhatA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bola terahavAM pRSTha 323 se 324 taka - kevalokI taraha chadmastha tIrtha kara bhI Agama vyavahArI aura kalpAtIta hote haiM isa liye sUtra vyavahArIke kalpakA nAma lekara unameM doSakA sthApana nahIM kiyA jA sktaa| . bola caudahavAM pR0 324 se 325 taka bhagavatI zataka 25 uhe zA 6 ke mUlapAThameM kaSAya kuzIlako kalpAtIta bho . kahA hai| vola pandrahavAM pR0 325 se 327 taka bhagavatI ThANAGga ora vyavahAra sUtrameM vyavahArake chaH bher3a kahe haiM unameM pUrva pUrvake hone para uttarottarase vyavasthA nahIM dI jAtI yaha bhI kahA hai| . bola solahavAM pR0 327 se 329 taka / bhagavatI zataka 15 ko TIkAmeM likhA hai ki bhagavAnase gozAlakakA khokAra karanA avazyambhAvI bhAva thA isa liye bhagavAnne gozAlakako svIkAra kiyA thaa| bola 17 vAM 329 se 329 taka ThANAGga ThAgA nau ke arthameM likhI huI gAthA kisI mUlapATha yA prAmANika TIkA meM nahIM milatI aura usameM ziSyavargako dIkSA denekA niSedha hai eka ziSyako dIkSA denekA niSedha nahIM hai| bola 18 vo 330 te 331 taka * sudharmA svAmIne bhagavAna mahAvIra svAmIse suna kara jambU svAmIse kahA hai ki bhagavAn mahAvIra svAmIko chadmastha dazAmeM kiMcinmAtra bhI pApa nahIM lagA thaa| . __ bola 19 vAM 331 se 331 tk| bhagavAna mahAvIra svAmIko daza svapna pAye the usa samaya unako antarmuhUrta taka dravya nidrA AI thii| vidhipUrvaka dravya nidrA lenA pramAdakA sevana nahIM hai| iti praayshcittaadhikaarH| atha lejhyaadhikaarH| bola 1 pR0 332 se 335 taka saMyatiyoMmeM kRSNAdi tona aprazasta bhAva lezyAe nahIM hotii| bola dUsarA pR0 335 se 337 taka .... bhagavatI zataka 1.uddezA 2 ke mUlapAThameM kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoM meM sagagI vItarAgI pramAdI aura apramAdI cAroM prakArake sAdhuoMkA niSedha hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 38 ] bola 3 rA pR0 337 se 339 tk| tejaH padma lezyAmeM jo sarAgIkA sadabhAva mAnate haiM unake matameM aSTama, navama aura dazama guNa sthAna vAle sAdhuoMmeM bhI tejaH padma lezyA honI cAhiye / bola cauthA pR0 339 se 341 taka pannAvaNA sUtra 17 ke mUrapAThameM bhagavatI sUtrakI taraha sAdhuoMmeM bhAva rUpa kRSNa TezyAkA niSedha kiyA hai parantu sadabhAva nahIM batAyA hai| bola pAMcavAM 341 se 342 taka bhagavatI sutra zataka 25 uddezA 6 ke mUlapAThameM kaSAya kuzIlameM chaH dravya lezyA kahI hai bhAva lezyA nhiiN| bola chaTThA pR0 342 se 345 taka bhagavatI zataka 25 uddezA 6 meM kaSAya kuzIlako doSakA apratisevI kahA hai| bola sAtavAM pR0 343 se 345 taka uttarAdhyayana sUtra a0 34 gAthA 31 // 32 meM ajitendriyatA aura corI AdimeM pravRtta rahanA kRSNa lezyAkA lakSaNa kahA hai parantu sAdhu jitendriya aura corI mAdi duSkarmase nivRtta rahate haiM isa liye unameM kRSNa lezyAke lakSaNa nahIM haiN| bola AThavAM pR0 345 se 347 taka uttarAdhyayana satra ma0 34 gAthA 31 / 32 meM batAye hue kRSNa lezyAke rakSaNa sAmAnya sAdhumeM bhI nahIM pAye jAte phira bhagavAn mahAvIra svAmI meM unake honeke viSaya meM kahanA hI kyA hai| bola navAM pR0 348 se 349 taka . pulAka, vakuza aura pratisevanA kuzIla doSake pratisevI hote haiM parantu unameM tIna vizuddha bhAva lezyA hI hoto haiM isa liye aprazasta bhAva lezyAke vinA doSakA pratisevana nahIM hotA yaha kahanA bhI ajJAna hai| bola dasavAM pR0 350 se 351 taka yadi virAdhaka honese kaSAya kuzIla doSakA pratisevI ho to phira nigraMthako bhI doSakA pratisevI kahanA cAhiye kyoMki bhagavatI zataka 25 uddezA 6ke mUlapAThameM kaSAya kuzIlakI taraha nipatha bhI virAdhaka kahA gayA hai| bola 11 vAM pRSTha 351 se 353 taka zAstrokta cAra dhyAnoMmeM avizvAsa honese jo aticAra AtA hai usakI nivRtti ke liye sAdhu pratikramaNa karatA hai parantu cAra dhyAnoMke sAdhuoMmeM honese nhiiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 39 ] bola 12 vAM pR0 353 se 354 taka pannAvaNA sUtrakI malayagiri TIkAmeM manaH paryyavajJAniyoMmeM kRSNa lezyA batAI * gaI hai parantu vaha TIkA bhagavatI sUtra kI TIkAse viruddha honese aprAmANika hai / bola 13 vAM pR0 354 se 358 taka saMghAdikI rakSA karane ke liye vaikriya labdhikA prayoga karane vAle sAdhuko zAstrakArane bhavitAtmA anagAra kahA hai / SaDvidha lezyAoM kA svarUpa samajhAne ke liye Avazyaka sUtra kI TIkA meM jAmunake phara khAne kI icchA karane vAle cha: puruSoM kA udAharaNa diyA hai / iti lezyA prakaraNam / atha vaiyAvRtyadhikAraH / bola 1 pRSTha 359 se 360 taka jaise vandanArtha kiyA jAne vAlA vaikriya samudraghAta vandanase bhinna hai usI taraha hariveza munikA vyAvaca ke liye yakSase kiyA jAne vAlA brAhmaNa kumAroMkA tADana muni ke vyAvacase bhinna hai / bola dUsarA pRSTha 360 se 361 va sUryyAbhane nATakako bhakti svarUpa nahIM kahA hai isa liye nATakako bhakti mAnakara use sAvadha batAnA ajJAna hai / bola tIsarA pRSTha 361 se 362 taka guru Adi citameM zAnti utpanna karanese jJAtA sUtrameM tIrthaMkara gotra bAMdhanA kahA hai| guru kevala sAdhu hI nahIM hote mAtA pitA jyeSTha vandhu Adi bhI hote haiM / bola cauthA pRSTha 362 se 365 ta suya0 0 1 0 3 0 4 gAthA 6 / 7 meM jo loga viSaya sukha bhoganese mokSakI prApta mAnate haiM unake siddhAnta kA khaNDana hai parantu sAdhuse itara prANIko sAtA denese dharma puNya honekA niSedha nahIM hai / bola pAMcavAM pRSTha 366 se 368 taka gRhasthase sAtA pUchanA tathA usakA vyAvaca karanA sAdhuke liye anAcAra hai gRhastha ke liye nahIM / bola chaThThA pRSTha 368 se 371 ta va sUtra meM dazavidha vyAvaca kahe gaye haiM unameM sAdharmika vyAvaca bhI zAmila haiM / pravacanake dvArA zrAvaka bhI zrAvakakA sAdharmika hotA hai ataH usakA vyAvaca bhI sAdharma ke liye nirjarAkA hetu hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 40 bola sAtavAM pRSTha 371 se 372 taka ThANAGga ThANA 5 uddezA 2 meM zrAvakoM ke varNa bolanese sulabha bodhI aura avarNa bolane se durlabha bodhI honA kahA hai ataH zrAvakako annadAnAdi dvArA dhArmika sahAyatA karanese ekAnta pApa karanA ajJAna hai / bola AThavAM pRSTha 372 se 372 taka ias aura zrAvikAoM ke hita, sukha aura pathya Adi kI icchA karanese sanatkumAra devendra bhavasiddhise lekara yAvat carama ho gaye haiM / bhagavatI zataka 3 u0 1 bola navAM pRSTha 373 se 376 taka sAdhu yA sAdhvI ko rAta meM yA vikAra ke samaya sarpa kATanepara kramazaH gRhastha strI aura puruSa dvArA jhADA dilAnA vRhatkalpa sUtrameM likhA hai / AcArAMga sUtrameM kahA hai ki gaDDhe AdimeM girane kI saMbhAvanA honepara gRhasthakA hAtha pakar3a kara sAdhu mArgako pAra kara sakatA hai / bola dazavAM pRSTha 376 se 379 taka sAdhukI gale kI phAMsI kATane tathA AgameM jalate hue sAdhuko bAhara nikAlanemeM eka pApa kahane vAle nirda ya aura zAstra virodhI haiM / bola 11 vAM pRSTha 379 se 381 taka sAdhu nAsikAmeM laTakate hue arzako dharma buddhise kATane vAle gRhasthako puNya vandhakI kriyA lagatI hai aura lobhase kATane vAleko pApa lagatA hai / bola 12 vA 381 se 382 taka gRhastha dvArA apane phor3e Adike chedana kagane kI icchA karanA burA hai parantu gRhasthako dharmabuddhise sAdhuke phor3e AdikA chedana karanA pApakA kAraNa nahIM hai / sa vaiyAvRtya prakaraNam / atha vinayAdhikAraH / bola 1 pRSTha 383 se 385 taka samyagdRSTi apane se adhika guNa vAle samyagdRSTikI aura zrAvaka apanese zreSTha zrAvakI tathA ye sabhI loga samyagdRSTi sAdhukI jo sevA zuzrUSA karate haiM yaha inakA darzana vinaya samajhanA cAhiye / bola dUsarA pRSTha 385 se 386 taka utpalA zrAvikAne pokhalI zrAvakako ora pokhalIne zaGkha zrAvakako vandana namaskAra kiye the / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 41 ] bola tIsarA 4 387 se 391 taka sAmAyakameM baiThA huA zrAvaka sAmAyakameM nahIM baiThe hue zrAvakase zreSTha hai isaliye vaha sAmAyakameM nahIM baiThe hueko namaskAra nahIM karatA hai| bola cauthA pRSTha 391 se 396. taka ambaijI ke ziSyoMne saMthArA para baiThane ke samaya bAraha prata grahaNa karAne kA upakAra mAnakara amvaDajI ko namaskAra kiyA thA bhAvanika dharmAcAryA mAna kara nhiiN| bola pAMcavAM pRSTha 397 se 399 taka dikkumAriyoM ne garbhastha tIrthara aura unako mAtAko vandana namaskAra kiye the| bola chaThA pRSTha 399 se 4.21 janmate samaya tIrthaGkarako vaMdanA namaskAra dharma jAna kara indra karate haiM lepita rItike anusAra nhiiN| bola sAla 1. 2404 taka bhagavatI zataka 2 uddezA 5 meM tathArUpake zramaNa aura mAhana (zrAvaka ) kI sevA bhakti karanete dharma zravaNase lekara mokSaparyanta phaLa milanA kahA hai| bola AThavAM pRSTha 405 se 406 taka jaise paratIyIM dharmopadezaka zramaNa aura mAhana do haiM usI taraha svatIyoM dharmopozaka bhI sAdhu aura zrAvaka do haiM / bola navAM pRSTha 406 se 407 saka muMbuddhi vAyake pradezase jitazatru rAmAne mAraha vrata mahaNa kiye the| ___ bola dazavAM pRSTha 407 se 108 vaka bhagavatI zasaka 1 uddezA 7 kI dIkAmeM zramaNa zabdakA sAdhu aura mAhana zabdakA zrAvaka artha kiyA hai| bola gyArahavAM pRSTha 408 se 491 taka __ bhagavatI zataka 15 ke mUlavAThameM sAdhu aura zrAvaka donoM hI se sIkhanA aura dona namaskAra karanA kahAM hai| __ bola 12 pRSTha 410 se 411 taka uttagadhyayana sUtra kI gAthAoM meM kohue mAina ke lakSaNa zrAvakoM meM bhI pAye jAte haiN| . ..... nyaadhikaarH| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 42 ] atha puNyAdhikAraH / bola 1 pRSTha 412 se 413 taka puNyAnuvandhI puNya AdaraNIya hai, mokSArthI puruSa bhI isakA Adara karate haiM / bola dUsarA pRSTha 413 se 414 taka sAdhana dazAmeM mokSArthI bhI puNya phalakA Adara karate haiM / bola tIsarA pRSTha 414 se 416 taka manuSya zarIra puNyakA phala hai mokSArthiyoMke liye isakI AvazyakatA usI taraha hai jaise nadI se pAra jAne vAleko naukA kI / bola cauthA pRSTha 416 se 419 taka bhagavatI zataka 1 uddezA 7 meM kahI huI puNyakAmanA aura svargakAmanA burI nahIM hai kiMtu mokSakA upakAraka hai / iti puNyAdhikAraH / atha AzravAdhikAraH / bola 1 420 se 421 taka pAMca indriya, gvAra kaSAya, pAMca avrata, pacIsa kriyA, tIna yoga ye 42 Azrava hai / pacIsa kriyAeM ajIva bhI haiN| bola dUsarA 421 se 425 taka ajIva kI kahI haiM aura ve Azrava haiM isa liye Azrava bola tIsarA pRSTha 425 se 426 taka puNya pApa aura vandha bhI vyavahAra dazA meM jIva haiM inheM ekAnta abhIva kahanA ajJAna hai / bola cauthA pRSTha 426 se 427 taka bhagavatI zataka 17 uddezA 2 meM sarAga salezya aura samoha jIva ko rUpI kahA hai ataH jIva svarUpa mAzrava bhI rUpI siddha hotA hai use ekAnta arUpI kahanA ajJAna hai / bola pAMcavAM pRSTha 427 se 428 taka pApa, puNya, baMdha, ye vyavahAra dazAmeM jIva aura nizcayanayake anusAra ajIva haiM inheM ekAnta jIva yA ekAnta ajIva kahanA mithyA hai / bola chaTThA pRSTha 428 se 429 taka ThANA ThANA 5 ke mUlapAThase vyazravako ekAnta arUpI aura jIva siddha karanA janatAko dhokhA denA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 43 ] bola sAtavAM pRSTha 429 se 430 taka . bhagavatI zataka 12 uddezA 5 ke mUlapAThameM tIna dRSTiyoM ko marUpI aura mithyAdarzanazalya ko rUpI kahA hai ata: mithyAtva Azrava ekAnta arUpI nahIM ho sktaa| bola AThavAM pRSTha 430 se 432 taka kRSNa lezyA saMsArI jIva kA pariNAma hai / saMsArI jIva bhagavatI zataka 17 uddezA 2 meM rUpI bhI kahA hai ata: kRSNalezyA rUpI bhI siddha hotI hai| ... bola navAM pRSTha 432 se 433 taka . samyaktva aura mithyAtva ke hone para jo kriyA kI jAtI hai vaha jIva kI ho yA pudgala kI ho kramazaH samyaktva kriyA aura mithyAtva kriyA kahI jAtI haiN| bola dazavAM pRSTha 433 se 434 taka ThANAGga ThANA 10 ke pATha ko sAkSI se Azrava ko ekAnta jIva batalAnA mithyA hai| bola 1vAM pRSTha 434 se 435 taka bhagavatI zataka 17 uddezA 2 ke mUla pATha kI sAkSI se Azrava ko ekAnta jIva kahanA ajJAna hai| bola 12 vAM pRSTha 435 se 438 taka ThANAGga ThANA 10 ke mUla pATha meM rUpI ajIva bhI jIva kA pariNAma kahA gayA hai| bola terahavAM pRSTha 438 se 439 taka bhAva gati Adiko jIvakA pariNAma mAna kara dravya gati Adiko jIva kA pariNAma na mAnanA mUlapATha aura TIkAse viruddha hai| bola caudahavAM pRSTha 439 se 440 taka ___ dugdha jala kI taraha ekAkAra hokara rahanese gati Adiko ThANAMga ThANA dazameM jIvakA pariNAma kahA hai| bola 15 vAM pRSTha 440 se 441 taka bhagavatI zataka 12 uddezA 10 meM kaSAya aura yogako AtmA kahA hai / kaSAya aura yoga rUpI haiM isa liye saMsArI AtmA bhI rUpI haiM aura kaSAyAzrava tathA yogAzrava bhI rUpI haiN| vola 16 vAM pRSTha 441 se 441 taka bhAva kaSAya aura bhAva yoga ko AtmA mAna kara dravya kaSAya aura drabhya yogako mAtmA na mAnanA zAstra viruddha hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 44 ] bola 17 bAM pRSTha 442 se 444 taka bhagavatI zataka 12 uddezA 10 meM Atma mAtrakA bheda kahA gayA hai bhAva AtmA kA hI nhiiN| bhagavato zataka 13 u0 7 meM mAtmAkA zarIrake sAtha dina abheda aura yacit bheda kahA hai| bola 18 vAM pRSTha 445 se 446 taka pIloimamipanna bhAvako ekAnta nIva aura ajIyodayaniSpanna mAla ko ekAnta ajIva batAnA mahAna hai| bola 19 vAM pRSTha 446 se 447 taka bhASa rUpa honese na koI padArtha ekAnta arUpI hotA hai aura avya-rUpa hone se na ekAnta rUpI hI o jAtA hai ataH bhAva rUpa hone se krodhAdi ko kAma sarUpI kahanA mithyA hai| bola 20 vA pRSTha 447 se 449 taka krodha, mAna, mAyA aura lobha karmoM ke udayase utpanna hote haiM isa liye apane kAraNa anusAra ye rUpI aura paugalika haiN| bola 21 vAM pRSTha-449 se 451 taka ____ bhagavatI zataka 13 uddazA 7 meM mana aura vacanako rUpI tathA jIva se bhinna kahA hai isaliye unake yoga bhI rUpI aura ajIva haiM ata: yogAzravako ekAnta arUpI aura jIva kahanA ajJAna hai| bola 22 vAM 451 se 453 taka ThANasatrakI TIkAmeM Azrayako jIva aura ajIva donoM meM gatArya kiyA hai| bola 23 vAM gRSTha 453 se 454 taka karma bhI karmake grahaNa karanemeM kAraNa honese mAzrava hai| vaha pauddhalika kahA gayA hai isa liye zrAvakako ekAnta majIva mAnanA ajJAna hai| iti AzravAdhikAraH / atha jIvAjIvadi padArtha vicaarH| bola 1, pRSTha 455 se 456 tk| jIva aura ajIva Adi nau hI padArtha kisI nyAyase rUpI aura kisI nyAyase arUpI haiN| bola dUsaga pRSTha 456 se 457 taka mukhya nayase cAra padArtha rUpI cAra arU pI aura eka mizra hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 45 ] bola tIsarA pRSTha 457 se 458 taka zabda Adi tIna naya vAloMke matase nava hI tatva jIva haiN| kisI apekSAse eka jIva aura ATha ajIva haiN| kisI apekSAse eka jIva aura ATha jIva haiM / bola cauthA pRSTha 458 se 459 taka kisI apekSAse cAra jIva aura pAMca ajIva haiM / bola pAMcavAM pRSTha 459 se 460 taka eka apekSAse eka jIva, eka ajIva aura sAta donoMke paryAya haiM / iti nava tattvavicAraH / atha jIvabhedAdhikAraH / bola 1 pRSTha 421 se 463 taka prathama nAraki bhuvanapati aura vyantara devoMmeM jIvakA tIsarA bheda na mAnanA sUnA hai, bola dUsarA pRSTa 463 se 464 taka asaMjJose mara kara prathama nAraki bhuvanapati aura vyantara devoMmeM utpanna hone vAle jIvoMko zAstrameM kahIM bhI saMjJo nahIM kahA hai ataH pannAvaNA sUtrake manuSya viSayaka pAThaka' dRSTAnta dekara ukta jIvoMmeM asaMjJIkA aparyApta bheda na mAnanA ajJAna hai / bola vIsara / pRSTha 464 se 465 taka choTe bAlaka aura bAlikA manoyukta hote haiM manovikala nahIM hote isaliye inakA dRSTAnta dekara asaMjJose mara kara prathama nAraki bhuvanapati aura vyantara devoM meM utpanna hone vale jIvoM meM asaMjJIkA aparyApta bheda na mAnanA ajJAna mUlaka hai / bola cauthA pRSTha 465 se 466 taka kIDI Adi jIvoMko dazavekAlika sUtrameM choTA hone ke kAraNa sukSma kahA hai, sukSma jIvakA bheda mAna kara nahIM kyoMki ve trasa jIvameM gine gaye haiM parantu vyasaMjJI se marakara nArakiyAdimeM utpanna hone vAle jIva kahIM bhI saMjJI nahIM kahe haiM ataH unameM asaMjJIkA bheda na mAnanA ajJAna hai / bola pAMcavAM pRSTha 466 se 467 taka saMmUrchima manuSyakA dRSThAnta dekara prathama nAraki bhuvanapati aura vyatvara devoMmeM asaMjJake aparyApta bhedakA niSedha karanA bhithyA hai / bola chaTThA pRSTa 467 se 468 taka bhagavatI zataka 13 uddezA 2 ke mUlapAThameM asurakumAra devatAmeM napuMsaka vedakA niSedha isa liye kiyA hai ki unakI vaha avasthA antamuhUrtakI hotI hai / iti jIvabhedAdhikAraH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha sUtra ptthnaadhikaarH| bola 1 pRSTha 469 se 471 taka zrAvakako bhI zAstra par3hanekA adhikAra hai| bola dUsarA pRSTha 471 se 472 saka zAstra par3haneke caudaha aticAra zrAvakoMke bhI hote haiM yadi zrAvakako zAstra par3hane kA adhikAra na hotA to usako akAlameM svAdhyAya karane aura kAlameM svAdhyAya na karanekA aticAra kaise lgtaa| bola tIsarA pRSTha 472 se 473 taka nandI aura samavAyAMga sUtrameM sAdhu aura zrAvaka donoMko "suyapariggahiyA" kahA hai isa liye sAdhukI taraha zrAvakakA bhI sUtra aura artha donoM jAnane kA adhikAra hai / uttarAdhyayana sUtrameM pAlita nAmaka zrAvakako ninatha pravacanakA paNDita kahA hai| bola cauthA pRSTha 473 475 taka prazna vyAkaraNa sUtrake mUla pAThameM satya rUpa mahAvratakI prazaMsA kI gaI hai zAstra par3hane aura par3hAnekA kucha jikra bhI nahIM hai| ..' bola pAMcavAM pRSTha 476 se 477 taka vyavahAra sUtrameM tIna varSa dIkSA leneke pazcAt nizotha sUtra par3hanekA aura daza varSa dIkSA lene ke pazcAt bhagavatI sUtra par3hanekA vidhAna kiyA hai vaha ekAnta nahIM hai kyoMki tIna varSakI pravrajyA vAlA sAdhu utkRSTa dvAdazAMgadhAro bhI kahA gayA hai| ___ bola chaTThA pRSTha 477 se 478 taka guruse vinA par3he apane manase zAstra par3hane para 'suSTvadinna nAmaka aticAra hotA hai usakI nivRtti ke liye zrAvaka guru se par3ha kara hI zAstrakA adhyayana karate haiN| bola sAtavAM pRSTa 478 se 479 taka * ThANAMga ThANA tInakA nAma lekara sabhI zrAvakoM ko avinIta lolupa aura krodhI ThaharA kara zAstra par3hanekA anadhikArI batAnA mUrkhatA hai| ___ bola AThavAM pRSTha 479 se 481 taka . . sUryA prajJaptikA nAma lekara zrAvakako abhAjana kahanA mithyA hai| vola 9 vAM pRSTha 481 se 182 taka usanna pAsastha aura kuzIla Adi zrAvaka bhI hote haiM sAdhu hI nhiiN| isaliye nizItha sUtra uddezA 19 ke mUlapAThameM usanna pAsattha aura kuzIla zrAvaka aura sAdhuko zAstra par3hAnekA niSetha hai jo zrAvaka usanna pAsastha aura kuzIla nahIM hai usako zAstra par3hanekA niSedha nahIM hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 47 ] bola 10 vAM pRSTha 482 se 483 taka nto prakAra ke jJAnAcAroMmeM doSa lagAne vAlA pArzvastha kahA jAtA hai| AcArAGgAri aGga aura uttarAdhyayanAdi bAhya aGgoMko par3ha kara jo samyakUtvakA lAbha karatA hai use uttarAdhyayana sUtrameM sUtra rUci kahA hai / iti sUtra paThanAdhikAraH / atha kriyAdhikAraH / bola 1 pRSTha 484 se 484 taka AjJA bAharakI karanI se bhI puNya vandha hotA hai / bola dUsarA pRSTha 484 se 485 taka mithyA darzanI bhI akAma nirjarA Adi AjJA bAharakI karanI karake svargagAmI hote haiM / bola tIsara1 pRSTha 485 se 486 taka AcA, upAdhyAya, kula, gaNa aura saMghakI nindA karane vAle vItarAgakI AjJAkA anAgadhaka ajJAnI, AjJA bAharakI kriyAse svargagAmIM hote haiM yaha uvAI sUtrameM kahA hai / iti kriyAdhikAraH / atha alpa pApa bahu nirjarAdhikAraH / bola 1 pRSTha 487 se 489 taka tathA rUpake zramaNa mAina ko vyakalpanIya AhAra dene vAle zrAvakako thor3A pApa aura adhika nirjarA honA bhagavatI zataka 8 uddezA 6 meM kahI hai / bola dUsarA pRSTha 489 se 490 taka reater karane alpavara pApa zabdakA artha nirjarAkI apekSA thor3A pApa limbA hai pApa na honA nahIM / bola tIsarA pRSTa 490 se 491 taka bahu zabdake sAtha bAyA huA alpa zabdakA kahIM bhI abhAva artha nahIM hotA / bola cauthA pRSTha 491 se 492 taka AcArAMga sUtrakI svaracita TavtrA artha meM jItamalajIne 'aphAsuaM' kA artha akalpanIya kahA hai | bola pAMcavAM 492 se 496 taka bhagavatoM zataka pAMca udde zA 6 ke mUlapa ThameM AdhAkarmI AhAra banAne aura jhUTha bola kara use sAdhuko denemeM jo prANAtipAta aura mithyA bhASaNa hotA hai usase alpa AyukA bandhana honA kahA hai vaha alpa Ayu kSullaka bhava grahaNa rUpa nahIM hai kintu dIrgha AyukI apekSAse alpa hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 48 ] boDa 6TThA 496 se 499 taka . bhagavatI zataka 18 uddezA 10 ke mUlapAThameM utsarga mArgameM aneSaNika AhAra sAdhuko abhakSya kahA hai kAraNa dazAmeM nhiiN| bola sAtavAM SaSTa 499 se 500 taka . nitya piNDa aura uddiSTa bhakta donoM hI durgatike kAraNa kahe gaye haiN| parantu kaI nAmadhArI sAdhu vinA kAraNa hI nitya piNDa lete haiN| iti alpa pApa bahu nirjgdhikaarH| atha kpaattaadhikaarH| bola 1 pRSTa 501 se 502 tapha tehapaMthI sAdhu apane hAthase khiDakIkA kapATa khorate haiM aura banda karate haiN| bhISaNajo khir3akIkA kapATa khola kara rAtameM bAhara gae the tathA sojadameM va jI nAthAjI Adi sAta AUoMko apane hAthase chatrIkA kapATa khola kara utArA thaa| bola dUsarA pRSTha 502 se 503 taka . uttarAdhyayana sUtra a0 4 gAthA 35 meM indriyoMkI caMcalatAko rokaneke liye kahA hai ki sAdhu, manohara, citra yukta malya aura dhUpase suvAsita tathA kapATa vAle makAna meM na rahe, kapATa banda karane aura kholaneke bhayase ukta makAnameM rahane kA niSedha nahIM hai| ___ bola tIsarA pRSTa 504 mAvazyaka sUtrameM vinA pUje kapATa kholane kA prAyazcita svarUpa micchAmidukaI denA kahA hai pUja kara khokanekA nahIM hai / bola 4 pRSTha 504 se 505 tk| muya0 gAthA bAmha terahameM akelA vihAra karane vAle sAdhuke liye kapATa banda karane kA niSedha kiyA hai sthavira kalpIke liye nhiiN| bola pAMcavAM pRSTha 506 se 507 taka daza vaikAlika a05 u0 1 gAthA 18 meM saNa Adike pardese Dhake hue dvArako gRhasthakI AjJAse kAraNa dazaHmeM kholanekA vidhAna kiNa hai| ___ AcArAMga sUtrameM gRhasvAmIkI AjJAse pramAjana Adi karake gRhasthake dvAra kholanekA vidhAna kiyA gayA hai| ___ bola chaTThA pRSTha 507 508 setaka pAcArAMga sUtrake mUlapAThameM kapATa kholane aura banda karaneke bhayase kapATavAle makAna rahanekA niSedha nahIM hai kintu gRhasthake saMsarga vAle gRhameM rahanekA niSedha kiyA gayA hai| bola sAtavAM pRSTha 508 se 512 taka . . . hatkalpa sUtrake mAdhyameM kAraNa par3ane para sAdhuko jayaNAke sAtha kapAda kholane aura banda karanekA vidhAna kiyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhAzuddhi ptr| azuddha zuddha niyukti niyukti dhama dharma sarvathA sathA jA resI mokSa mAga tadhA lige gaye haiM laTakA diye haiM unheM mokSa mArgakA paThameM dazArAdhaka.. athAt samyagdRSTikA ghipAka jJAta adhyayana kriyAvAdI susala viratipukta nimala mithyathyAtva aisI mokSa mArga tathA liye gaye haiM laTakA diye gaye hai| unheM majJAnI honese mokSa mArga kA paDhame 'dezArAdhaka arthAta samyagdRSTi thA vipAka hAtAdhyayana kriyAvAdI hI musala viratiyukta nirmala mithyAtva zraddha viparyAya uddezA 31. addha piparyAya uddezA 1 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40006520ca pRSTha 63 63 64 69 72. 82 82 82 88 88 96 96 99 185 107 107 107 107 108 109 111 128 138 144 146 148 453 155 156 paMkti 15. 28 9 25 14 3 20 5 14 17 6 28 17 18 9 10 11 29 5 2 23 27 9 3 11 14 13 4 12 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ 50 ] uddezA 1 3" "" hotA cantavanA acchA " azuddha " pUrvata cAra adhama banalAte nirvAha nuni athameM ahata ziramaNi pranipraha vaiDAlavrAtika janA janatA TakAnusAra tahara athameM varasene maravAne karane sarambha parigrahameM gatama zuddha uddezA 31 66 " hotA hai cintavanA zubha " " pUrvavat cora adha batalAte jIvikA nirvAha muni artha meM AIta ziromaNi pratigraha vaiDAlavratika jAnA jAnatA TokAnusAra taraha karane se mAravAne kArane saMrambha usakI mamatA parigrahameM gotama www.umaragyanbhandar.com Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddha: jalako pRSTha 165 166 179 182 ThANAMga [ 51 ] azuddha miTToko gaNAMga bola 29 bola 30 bola 31 bola 32 kahane haiM boLa 30 183 184 185 bola 33 bola 31 bola 32 bola 33 kahate haiM bola 34 vipulaM bola 35 bola 36 bola 37 187 188 190 193 193 visulaM bola 34 bola 35 bola 36 vAga bola 37 bola 38 nAga avratameM 197 198 199 203 204 212 213 vola 38 bola 39 ArambhameM bola 40 bola 41 bhUle hue karmakA AryA upadeza hiMsakake mukta karanA bola pAMcavAM nimitta baMcAkara bola chaTThA bola 7.vAM mata mAra bola 39 bola 40 mUle hue kamakA Ayya upaheza hiMsake bhukta karanA bola chaTThA vimitta dekhakara bola 7vAM bola AThavAM .manamAra 225 217 218 220 220 ..... 221 223 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha " 224 225 226 227 229 231 233 33 236 236 237 33 228 77 " 239 13 Po = 240 " "" 241 " 244 647 -99 648 249 " paMkti 25 26 14. 4 9 26 5 18 3 22 26 30 2 5 27 11 16 4 8 18 22 13 " 29 21 28 28 9 20 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat [ 52 ] azuddha kahi mIrAdIna bola 9 vAM zruta0 1 bola 10 vAM bola 11 vAM bola 12 bAM eka prakArakA bola 13 bola 14 pAsake samAna jIvita rahanekI kI bola 15 bhramavidhvaMsasana mAre jAne jAne vAle bola 16 yaha yaha kanukampA kate tujhako sAMsAsArika bola 17 zreya ahina bola 19 bola 20 rAjA utaranA ditA jAtA hai dhamako zuddha kaho mArjArAdIn bola AThavAM zruta0 2 bola 9 vAM boTa dazavAM bola 11 vAM eka prakArake bola 12 bola 13 pAzake samAna jIvita rahane kI bola 14 bhramavidhvaMsana mAre jAne vAle bola 15 yaha anukampA karate tumako sAMsArika bola 16 jIta hAra bola 18 bola 19 kyoMki rAjA utAranA diyA jAtA hai dharmako www.umaragyanbhandar.com Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ge 250 252 " 253 254 256 257 261 264 265 "3 267 269 270 271 272 205 276 271 180 282 284 285 " 290 294 303 "" 308 " paMkti 19 16 18. 2 22 6 17 16 11 13 14 29 22 25 16 29. 3 16 26 1 8 9 9 12 5 18 10 22 51 18 [ 53 ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat azuddha bola 21 nivaraNArtha boTa 22 uccittA bola 23 jebhikkha bola 25 bola 26 bola 27 kanukampA artha hai bola 29 bola 30 kahate bola 31 bola 32 bola 33 bola 34 nadIthI bola 35 bola 36 bola 37 apanI bola 38 svalpa saMvega aura nirveda honese dhamakA kama kAritthA karate hue . zuddha bola 20 nivAraNArtha bola 21 uTThittA bela 22 je bhikkhU bola 24 bola 25 vola 26 anukampA jAtI hai bhAvArtha hai bola 28 bola 29 kahate haiM bola 30 bola 31 bola 32 bola 33 nadIdhI bola 34 bola 35 bola 36 upanI bola 37 dhyAna hone se dharmakA karma na kAritthA na karate hue www.umaragyanbhandar.com Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 311 314 318 [ 54 ] azuddha aneka dinake tirNaya doSa apratisevI bola (0) gAthAkA artha hai chadyastha gozAlako TokAmeM 324 aneka varSAke nirNaya doSakA apratisevI bola 12 vAM pAThakA artha hai udmastha gozAlaka ko arthameM lezyA paJcakkhANa 329 348 349 .kene 352 354 paJcakkhANa draru gacchajjA sAdikA svIkArae bhagavakti 355 gacchejjA AdikA sIrIkArae bhagavadbhakti 261 369 bhaMgameM bhaMgoMmeM katavya hai zrAvakoMko ............ sUtrako 375 379 380 atha karAna vAle 382 Sunnsxxe. comr 383 384 387 389 391 dhama buddhise aNNapareNa bhagavato zata 15 asAtanA nirjarAka asanAnupradAna muniyoMko vAhara kuprAvAcanika siralAvata harSa ke sAtha apane ziSyoMko kartavya hai zrAvakoM ke zru0 2 a0 3 u02 sUtrakA artha karAne vAle dharma buddhise aNNayareNa bhagavatI zataka 25 anAsAtanA nirjarAkA AsanAnupradAna maniyoMko vAraha kuprAvanika sirasAvatta dharmake sAtha apane 700 ziSyoMko 392 396 398 485 406 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 55 ] ____ azuddha 407 413 415 " 422 isIlige mAyante thaha 13 veM a0 kI 21 vI svargaprApti kiyA tInA Aroliya sagAro vatamAna hotA 423 424 424 " zuddha isaliye jAyate yaha 3 re a0 kI pahalI mokSa prApti kriyA tInoM orAliya sAgAro vartamAna ho tA laghu mukhyatA zrutAjJAna naikarUpatvAta 437 443 rakhyatA nAjJAna nakarUpatvAta agara sasArI zarIra 444 dralA 445 450 464 saMsArI dravya tAtparyA pratisaMlInatA garbhaja jIvoM asaMjJIbhUta sarvatra zrAvakoM bola 2 pAvayaNe 465 tatparya prati saMDIlatA gamana jIvoM asaMjJI savatra AzravoM bola 1 pAvapaNe dhama paDhanA mUtroMkA henese samakara pae sagao cInako jAvA 471 472 dharma 480 482 490 paDhAnA sUtroMkA denese samajhakara paesagAo cIjako hI jIvA 491 492 493 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mR8 497 498 [ 56 ] azuddha maunandrAgama upayoga tathApi sallo, pramAjana sunnadhAssa alasIke kANDakI TaTTa se prama jana 503 504 zuddha maunIndrAgama upabhoga ataeva salloyaM pramArjana sunnagharassa saNake pramArjana karake anto 506 kake 508 509 510 pAnto khale vAghrAiya vyAghrAdayaH prishisstt| pRSTha 61, paMkti cauthIke 15 veM akSarake AgekA chuTA huA pATha yaha hai : "visujjhamANevijANaI" pRSTha 76, paMkti 17 ke 23 akSarake AgekA pATha yaha hai : "aNArAhagA" pRSTha 167, paMkti 11 ke 14 akSarake AgekA chUTA huA pATha yaha hai : "kiMvA dacA" pRSTha 268 paMkti 22 ke daza akSarake Age kA chUTA huA vAkya yaha hai :-- "vAstavameM zAstrase milatI huI sabhI cUrNI mAnya haiN| pRSTha 323 ke cauthI paMktike AgekA chUTA huA bola yaha hai : ( bola 12) 335 pRSThake 29 vIM paktike AgekA chUTA huA vAkya yaha hai : "jahAM jahAM Arambha hai vahAM sarvatra yadi kRSNa lezyA hai to phira zukla lezyA kevala anArambho meM hI pAI jAnI cAhiye parantu vaha ArambhImeM bhI pAI jAto hai ata: pUrvokta niyama mithyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIvItarAgAya namaH saddhamemaNDanam / mithyaatvikriyaadhikaarH| atha saddharmamaNDanamArabhyate siddhANa namo kicA saMjayANaMca bhAvao astha dhamma gaI taca aNusiDiM muNehame 1 bhava vIjAMkura jananA rAgAdyAH kSaya mupAgatA yasya brahmAvA viSNurvA haro jinovA namastasmai 2 siddha aura sAdhuoMko bhAvapUrvaka namaskAra karake hitAhitakA jJAna denevAlA sadupadeza diyA jAtA hai use uniye / bhavavIjakA aMkura utpanna karanevAle rAgAdi doSa jisake kSINa ho gaye haiM vaha brahmA ho, viSNu ho cAhe ziva yA jina ho use merA namaskAra hai| samyag jJAna, darzana, cAritra, vidyA cAritra aura zruta cAritra ko "saddharma" kahate haiN| usakA maNDana tathA mithyA jJAna darzana aura cAritrakA khaNDana aura jIvarakSA tathA anukampA dAna Adike virodhI siddhAntoMkA nirAkaraNa, zAstrIya pramANase isa granthameM kiyA jAtA hai, isaliye isakA nAma "saddharma maNDana" rakkhA hai| bhavya jIvoMke upakArArtha, tathA AtmalAbhArtha, yaha grantha Arambha kiyA jAtA hai| zrIvItarAgadevakI AjJArAdhanA rUpa dharmake do bheda ThANAGga sUtrake dUsare ThANemeM kahe haiN| vaha pATha __ "duvihe dhamme pannate taMjahA-suyadhamme ceva cArittadhamme ceva" (ThANAGga sUtra ThANA 2) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / artha-dharma do prakArakA hai eka zruta aura dUsarA cAritra / zrI samyagjJAna, darzana, ATha jJAnAcAra aura ATha samyaktvake AcAra dharma meM mAne jAte haiN| sAdhu dharma, tathA gRhastha dharmake mUlaguNa evaM ATha cAritrake AcAra, cAritra dharmameM kahe gaye haiM / isa prakAra zruta aura cAritra ye do hI vItarAgakI AjJAke dharma haiM / inase bhinna koI tIsarA dharma, vItarAga bhASita yA vItarAgakI AjJAkA dharma nahIM hai / inhIM zruta aura cAritra dharmokA ArAdhaka puruSa vItarAgakI AjJAkA ArAdhaka hai / kI AjJArAdhanAke tIna bheda bhagavatI sUtrameM kahe haiM vahapATha - " kativihANaM bhante ! ArAhaNA paNNattA ? goyamA ! tivihA ArAhaNA paNNattA taMjahA nANArAhaNA daMsaNArAhaNA cAritA rAhaNA / NANArAhaNANaMbhante ! kativihA paNNattA goyamA ! tivihA paNNattA taMjahAukkosiyA majjhimA jahaNNA / daMsaNArAhaNANaM bhante ! evaMceva tivihAvi evaM cAritArAhaNAvi" 2 ( bhagavatI zataka 8 uddezA 10 ) artha - he bhagavan! ArAdhanAke bheda kitane hote hai ? (uttara) he gotama ! ArAdhanAke bheda tIna haiM, jJAnArAdhanA ( jJAnakI ArAdhanA ) darzanArAdhanA ( darzanakI ArAdhanA ) aura cAritrArAdhanA ( cAritrakI ArAdhanA ) / (prazna ) he bhagavan ! jJAnArAdhanAke kitane bheda hote haiM ? (uttara) he gotama ! jJAnArAdhanAke tIna bheda haiM, utkRSTa, madhyama aura jaghanya / isI taraha darzanArAdhanA aura cAritrArAdhanAke bhI tIna tIna bheda samajhane cAhiye / yahAM bhagavAnne ArAdhanAyeM tIna prakArakI kahI haiM jJAnArAdhanA, darzanArAdhanA aura cAritrArAdhanA / isaliye inhIMkA ArAdhaka puruSa mokSa mArga tathA vItarAgakI AjJAkA ArAdhaka samajhA jAtA hai / parantu inakI ArAdhanA nahIM karake jo kisI dUsare dharmakA ArAdhana karatA hai vaha mokSa mArga tathA vItarAgakI AjJAkA ArAdhaka nahIM hai / Upara batAye hue mUlapATha utkRSTa, madhyama aura jaghanyake bhedase jo tInoM ArAdhanAoMko tIna tIna prakArakA kahA hai unameM kisa bhedakA ArAdhaka puruSa kitanA bhava karatA hai yaha nirNaya bhI isI jagaha bhagavatIjIke mUlapAThameM kara diyA hai vaha pATha "ukkosiyANaM bhante ! NANArAhaNaM AhettA katihi bhavaggahaNe hi sijjhati jAva antaM kareMti ? goyamA ! atthegaie teNeva Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| bhavaggahaNeNaM sijhaMti jAva antaM kareMti atyegaie dogheNaM bhavaggahaNeNaM sijhaMti jAva antaM kareMti atthe gaie kappovaesuvA kappAtI esuvA uvvjjNti| ukkosiyaNaM bhaMte ! daMsaNArAhaNaM ArAhettA katihiM bhavaggahaNehiM evaM ceva ukkosiyaNaM bhante! cArittArAhaNaM ArAhettA evaMceva navaraM atthegahae kppaatiiesuuvvjjti| majjhimiyaMNaM bhaMte ! NANArAhaNaM ArAhettA katihiM bhavaggahaNehiM sijhaMti jAva aMtaM kareMti ? goyamA ! atyaMgaie dogheNaM bhavaggahaNeNaM sijjhai jAva antaM kareMti tacaM puNa bhavaggahaNaM nAikamaha / majjhimiyaM NaM bhante ! dasaNArAhaNaM ArAhettA evaMceva evaM majjhimiyaM carittArAhaNaMvi / jahanniyaMNaM bhante ! gANArAhaNaM ArAhettA katihiM bhavaggahaNehiM siMjjhaMti jAva antaM kareMti ? goyamA ! atthegaie tacceNaM bhavaggahaNeNaM sijjhai jAva antaM kareMti sattabhavaggahaNAI puNa nAikamai evaM dasaNArAhaNaM vi evaM caritArAhaNaM vi" (bhagavatI zataka 8 u010) - isa pAThameM jJAna, darzana aura cAritrakI utkRSTa ArAdhanA karanevAle puruSako jaghanya ekabhava aura utkRSTa dUsare bhavameM mokSa jAnA kahA hai tathA utkRSTa jJAna aura darzanakI ArAdhanA karanevAleko kalpa aura kalpAtIta nAmaka sthAnoMmeM hI devatA honA, evaM utkRSTa cAritrakI ArAdhanA karanevAleko anuttara vimAnameM hI jAnA kahA hai| isI taraha ina tInoM ArAdhanAoMke madhyama ArAdhakako jaghanya do aura utkRSTa tIna bhavameM, tathA inake jaghanya ArAdhakako jaghanya tIna aura utkRSTa sAta ATha bhavameM mokSa jAnA batalAyA hai| isakA khulAsA karate hue TIkAkArane likhA hai ki jisa jJAna darzanakI jaghanya ArAdhanAse utkRSTa sAta ATha bhavameM mokSa jAnA isa pAThameM batalAyA hai vaha jJAna aura darzanakI ArAdhanA cAritrArAdhanAke sAtha kI jAnevAlI samajhanI caahie| parantu cAritrakI ArAdhanAse rahita jaghanya jJAna aura darzanakI ArAdhanA nahIM / kyoMki cAritrakI ArAdhanAse rahita jaghanya jJAna aura darzanakI ArAdhanAse, tathA zrAvakapaneke dezavratakI ArAdhanAse utkRSTa asaMkhya bhava bhI hote haiN| isa prakAra jisa puruSameM cAritrako ArAdhanA nahIM hai kintu jJAna aura darzanakI jaghanya ArAdhanA hai vaha puruSa, tathA dezavatI zrAvaka, jaghanya tIna aura utkRSTa asaMkhya bhavameM mokSa prApta karate haiN| isa nyAyase jo Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / puruSa vItarAgakI AjJArAdhanAke kisI bhI bhedakA ArAdhaka hai vaha do tIna bhavoMmeM athavA asaMkhya bhavoMmeM avazya hI mokSa jAtA hai para jo pUrvokta ArAdhanAoMke kisI bhI bhedakA ArAdhaka nahIM hai vaha kabhI bhI mokSa nahIM jAtA kintu vaha ananta kAlataka saMsArameM hI par3A rahatA hai| ataH mithyAdRSTi puruSa vItarAgakI AjJAkA kiJcit bhI ArAdhaka nahIM hai kyoMki AjJArAdhaka puruSa pUrvokta pATha aura TIkAnusAra do tIna bhavameM athavA utkRSTa asaMkhya bhavameM avazya hI mokSa jAtA hai para mithyA dRSTi nahIM jaataa| isaliye vaha vItarAga kI AjJArAdhanAke kisI bhI aMzakA ArAdhaka nahIM hai yaha ukta mUla pAThase siddha hotA hai| jo loga mithyAdRSTiko dezase mokSa mArgakA ArAdhaka mAnate haiM unheM ukta mUla pATha aura usa kI TIkAnusAra mithyAdRSTi ko utkRSTa asaMkhyabhava meM mokSa jAnA bhI mAnanA caahiye| yadi mithyAdRSTiko asaMkhya bhava meM ve mokSa jAnA nahIM mAnate, to phira use vItarAgakI AjJAkA dezase ArAdhaka bhI nahIM mAna sakate jo AjJAkA ArAdhaka to ho aura asaMkhya bhava meM bhI mokSa na jAya yaha bAta ukta mUla pATha aura usa kI TIkA se viruddha hai| pUrvokta trividha ArAdhanAe zruta aura cAritrake hI antargata haiN| jJAnake binA darzana aura darzanake binA jJAna nahIM hotA isalie jJAna aura darzana ye donoM zruta dharmameM mAne jAte haiM aura cAritrArAdhanA cAritrasvarUpa hai isalie dharmake mUlabheda zruta aura cAritra ye do hI haiN| dazavakAlika sUtra meM "ahiMsA saMjamo tavo" yaha kaha kara ahiMsA saMyama, aura tapako jo dharma kahA hai vaha zruta aura cAritrako hI ahiMsA saMyama aura tapa kaha kara batalAyA hai| para zruta aura cAritra se atirikta ahiMsA saMyama tapa dharma nahIM kahe haiM / ataeva isa gAthA kI niyukti meM dharma kI vyAkhyA karate hue likhA hai ki "duviho loguttariyo suyadhammo khalu caritta dhammoya " arthAt lokottara dharma do prakArakA hotA hai eka zruta aura dUsarA cAritra / isase spaSTa siddha hotA hai ki zruta aura cAritra rUpa lokottara dharmako hI ukta gAthA meM ahiMsA, saMyama aura tapa kaha kara batalAyA hai parantu kisI laukika dharmako nhiiN| isI taraha uttarAdhyayana sutrake 28 veM adhyayanameM mokSakA mArga batalAneke lie yaha gAthA kahI hai kiH "nANazca daMsaNaMcaiva caritaMca tavo thaa| esamaggutti pannatto jiNehiM varadaM sihiM" ( uttarA0 a0 28 gAthA 2) arthAt jJAna darzana cAritra aura tapako tattvadarzI jinavaroMne mokSakA mArga batalAyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| yahAM gAthAmeM jJAna, darzana, cAritra, aura tapa ye cAra mokSa ke mArga kahe haiN| ye cAroM hI zruta aura cAritra dharma ke bheda haiM jJAna aura darzana to zruta ke andara aura cAritra tathA tapa cAritra ke andara mAne jAte haiN| ataH gAthA meM kahe hue jJAna, darzana, cAritra aura tapa, zruta tathA cAritrake antargata haiN| ataeva isa gAthAkI pAI TIkA meM tapa ke viSaya meM likhA hai ki "tapo vAhyAbhyantara bheda bhinnaM yadarhadvacanAnusAri tadevo pAdIyate " arthAt vAhya aura Abhyantarake bhedase bhinna ahaMdvacanAnusArI jo tapa hai usI kA isa gAthA meM grahaNa hai| __ yahAM TIkAkArane vItarAga bhASita tapa ko hI muktikA mArga batalA kara gAthAmeM usIkA grahaNa honA batalAyA hai para mithyAdarzanAnusArI tapako mukti kA mArga nahIM kahA hai| ataH vItarAgakI AjJAmeM hone vAlA yaha tapa cAritra kA hI bheda hai| ataeva isa gAthA kI TIkAmeM cAritrase pRthak tapako likhanekA prayojana batalAte hue TIkAkArane likhA hai ki-"ihaca cAritra bhedatve'pi tapasaH pRthagupAdAna masyaiva kSapaNaM pratyasAdhAraNa hetutvamupadarzayitum / ' arthAt tapa, cAritrakA hI bheda hai tathApi karmakSaya karanemeM yaha sabase pradhAna hai yaha batalAneke lie isa gAthAmeM cAritrase alaga tapa kahA gayA hai| yahAM TIkAkArane spaSTa likhA hai ki tapa cAritra kA hI bheda hai ataH siddha huA ki Upara likhI huI gAthAmeM zruta aura cAritra dharma hI jJAna, dazana, cAritra tathA tapa kaha kara batalAye gaye haiM isa nyAyase zruta aura cAritrase bhinna koI tIsarA vItarAgakI AjJAkA dharma nahIM hai yaha bAta spaSTa siddha hotI hai| ThANAGga sUtrameM vidyA aura cAritrake dvArA saMsAra-sAgarase pAra jAnA kahA hai, vaha vidyA aura cAritra bhI zruta tathA cAritra dharma hI haiM inase pRthak nhiiN| vaha pATha "dohiM ThANehiM aNagAre sampanne agAdiyaM aNavayaggaM dIhamaddhaM cAuraMtara saMsArakatAraM vItivarojA / taMjahA vijAeceva caraNeNaceva" (ThaNAGga ThANA 2 uddezA 3) ___ isa pAThameM vidyA aura cAritrake dvArA saMsAra sAgara se pAra jAnA kahA hai aura mUlapATha meM vidyA aura caraNa zabda ke sAtha "eva kAra" lagAkara bhavasAgara ko pAra karane ke liye anya upAya kA niSedha kiyA hai| isalie mokSa prApti ke liye vidyA aura caraNa ye do hI kAraNa siddha hote haiM inase bhinna koI tIsarA kAraNa nhiiN| yahAM vidyA zabda se jJAna darzana kA aura caraNa zabda se cAritra kA grahaNa hai isaliye isa pATha meM zruta aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 sddhmmnnddnm| - cAritra hI vidyA, tathA caraNa kahakara batalAye haiN| ata: isa pAThase bhI yahI siddha hotA hai ki zruta aura cAritra dharma hI mokSa prAptike kAraNa haiM inase bhinna koI dUsarA nahIM hai| yahAM koI yaha zaGkA kare ki vidyA zabda to kevala jJAna arthameM hI prasiddha hai usase jJAna aura darzana ina donoM kA grahaNa kyoM hogA ? to isakA uttara yaha hai ki isa pATha kI TIkA meM vidyA zabdase jJAna aura darzana donoM hI kA grahaNa honA likhA hai| vaha TIkA yaha hai-"nanu samyagajJAna darzana cAritrANi mokSa mArga iti zrUyate iha tu jJAna kriyAbhyAmasAvukta iti kathaM na tadvirodhaH atha dvisthAnakAnurodhAdevaM nirdeze'pi na virodho naivamavadhAraNagarbhatvAnnirdezasyeti / atrocyate vidyApahaNeNa darzanamapyaviruddha draSTavyaM jJAnabhedatvAtsamyagdarzanasya / yathAhi avodhAtmakatve sati materanAkAratvAdavaprahe darzanaM sAkAratvAccApAyadhAraNe jJAnamuktamevaM vyavasAyAtmakatve satyavAyasya rucirupoM'zo 'vAya eve ti na virodhH| avadhAragaMtu jJAnAdivyatirekeNa nAnyaupAyo bhava vyavacchedasyeti darzanArtha miti" ___ artha-samyagjJAna darzana aura cAritra mokSake mArga sune jAte haiM parantu yahAM jJAna aura kriyAse mokSa kahA gayA hai isa kAraNa usase virodha kyoM nahIM ? yadi kaho ki ThANAGga sUtrakA yaha dUsarA ThANA hai isameM tInakA samAveza nahIM hai isaliye yahAM jJAna aura kriyAse mokSa kahA, kintu darzanase nhiiN| to yaha ayukta hai| kyoMki isa mUla pAThameM "vijjAe ceva caraNeNa ceva" ina padoMmeM vidyA aura caraNa se hI mokSa jAne kA niyama karake dUsare se mokSa prAptikA niSedha kiyA hai| isakA uttara yaha hai ki vidyA zabda se yahAM darzana kA bhI grahaNa samajhanA cAhiye / kyoMki samyagdarzana, jJAnakA hI bheda hai| jaise ki avavodha svarUpa aura anAkAra svarUpa hone se matijJAna ke avAha aura IhArUpa bheda darzana svarUpa haiM aura sAkAra hone ke kAraNa avAya aura dhAraNA rUpa matijJAna ke bheda, jJAna ke andara kahe haiM isI taraha vyavasAya svarUpa avAya kA ruci rUpa aMza samyagdarzana hai aura avagamarUpa aMza avAya, jJAna svarUpa hI hai isaliye koI virodha nahIM hai| isa pATha meM jo "evakAra" AyA hai vaha samyagjJAna darzana aura cAritra se bhinna koI mokSa prApti kA upAya nahIM haiM yaha darzAne ke liye samajhanA cAhiye / yaha ukta TIkA kA artha hai| . yahAM TIkAkAra ne vidyA zabda se jJAna aura darzana donoM hI kA grahaga batalAyA hai aura samyagjJAna darzana hI zruta kahalAte haiM isaliye ukta mUlapATha meM zruta aura cAritradharma hI vidyA aura caraNa zabda se kahe gaye haiN| mUlapATha meM 'evakAra' dekara inase bhinna padArtha ko mokSa prApti meM niSedha kiyA hai ata: zruta aura cAritradharma hI mokSa ke mArga tathA vItarAga kI AjJA ke dharma siddha hote haiN| zruta tathA cAritra athavA vidyA yA cAritradharma Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| ajJAnI aura mithyAtviyoM meM nahIM hote samyagdRSTi puruSoM meM hI hote haiM ata: samyagdRSTi puruSa hI vItarAga kI AjJArAdhaka yA mokSa mArgake ArAdhaka haiM mithyAdRSTi nhiiN| (1) pahalA bola samApta / jo jIva ajJAnI tathA mithyAdRSTi haiM unase jo paraloka ke liye tapodAnAdi rUpa kriyA kI jAtI haiM vaha vItarAga kI AjJA meM nahIM haiM aura ve puruSa mokSa mArgake kiJcit bhI ArAdhaka nahIM haiM yaha bAta zAstra ke pramANa se batalAI jAtI hai| bhagavatI sUtra zataka 1 uddazA 4 meM kahA hai ki jo puruSa ajJAnI tathA mithyAdRSTi haiM unakI paraloka sambandhI kriyA moha karma ke udaya se hotI hai| vaha pATha "jIveNaM bhante ! mohaNijjeNaM kaDeNaM kammeNaM udinneNaM uvaTThAvejjA ? haMtA goyamA uvaTThAejjA / se bhante ! kiM vIriyattAe uvaTThAejjA avIriyattAe uvaTThAejjA ? goyamA ! vIriyattAe uvaTThAejjA NoavIriyattAe uvtttthaaejaa| jai vIriyattAeuvaTAejjA kiM vAla vIriyattAe uvahAejA paNDiyavIriyattAe uvahAejjA vAlapaMDiyavIriyatAe uvaTThAejjA goyamA ! vAlavIriyattAe uvaTAejjA NopaMDiyavIriyattAe uvaTThAejA No vAlapaMDiyavIriyatAe uvaTAejjA" (bhagavatI zataka 1 uddezA 4) - artha he bhagavan ! mithyAtva-mohanIya karmake udayase jIva paralokakI kriyA svIkAra karatA hai yA nahIM ? (uttara) he gotama ! karatA hai| (prazna) he bhagavan vIryyake dvArA svIkAra karatA hai yA avIryyake dvArA karatA hai ? (uttara) vIryyake dvArA svIkAra karatA hai avIryyake dvArA nahIM kyoMki paralokakI kriyA karanemeM vIryyakI AvazyakatA hotI hai| (prazna ) yadi vIryyake dvArA svIkAra karatA hai to kyA bAla vIryyake dvArA karatA hai yA paNDita vIryyake dvArA karatA hai athavA bAla paNDita vIryyake dvArA svIkAra karatA hai ? (uttara) bAla vIryyake dvArA svIkAra karatA hai paNDitavIryya athavA bAlapaNDitavIryyake dvArA nhiiN| yaha isa pAThakA artha hai| yahAM "bAla" zabdakA artha TIkAkArane mithyAdRSTi kiyA hai| vaha TIkA yaha hai "bAlavIya'ttAe" tti vAlaH samyagarthAnavavodhAt sadvodhakAryaviratyabhAvAcca mithyAdRSTiH tasya vIryatA pariNati vizeSaH sA tathA tayA" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / arthAt jisako samyak arthakA bodha nahIM hai aura sadbodhase utpanna honevAlI virati bhI nahIM hai vaha jIva "bAla' kahalAtA hai arthAt mithyAdRSTiko bAla kahate haiN| usakI vIryatA bAla vIryatA kahalAtI hai| yaha TIkAkA artha hai|| yahAM mUlapATha aura TIkAmeM mithyAtvamohanIya karmake udayase jo paralokakI kriyA kI jAtI hai use bAlavIya'ke dvArA honA kahA hai aura vAlavIrya ( mithyAtvIkA vIrya ) vItarAgakI AjJAse bAhara hai isalie usa vIryake dvArA jo paralokakI kriyA kI jAtI hai vaha bhI AjJAse bAhara siddha hotI hai| ataH ajJAnI aura mithyAdRSTiyoMkI paralokake lie kI jAnevAlI tapodAnAdirUpA kriyA vItarAgakI AjJAse bAhara samajhanI caahie| ThANAGga sUtrake tIsare ThANemeM mithyAdRSTiyoMkI kriyA ajJAna kriyA kahI haiM aura ajJAna bhagavAnkI AjJAse bAhara hai ataH mithyAdRSTikI kriyA bhI AjJA bAhara siddha hotI hai vaha pATha "aNNANakiriyA tivihA paNNattA taMjahA-matiaNNANa kiriyA suya aNNANa kiriyA vibhaMgaNNANa kiriyA" (ThANAGga sUtra ThANA 3 uddezA 3) (TIkA) "mai aNNANa kirie" tti / "avisesiyA maicciya sammadiTThissa sA maiNNANaM maiaNNANaM micchadiThuissa suyaM vi evameva tti matyajJAnAt kriyA'nuSThAnaM matyajJAnakriyA evamitare'pi navaraM vibhaMgo mithyAdRSTeravadhiH sa evAjJAnaM vibhaMgA jJAnamiti / " __ arthAt-jo kriyA, ajJAnase kI jAtI hai use "ajJAna kriyA" kahate haiN| usake tIna bheda haiM matyajJAnakriyA, zrutAjJAnakriyA aura vibhNgaajnyaankriyaa|| yaha mUlapAThakA artha hai| isameM ajJAnakriyAke jo matyajJAnAdika tIna bheda batalAe haiM inakA artha jo uparokta TIkAmeM kiyA hai usakA bhAva yaha hai samyagdRSTi puruSakI matiko "matijJAna" kahate haiN| aura mithyAdRSTikI matiko "matiajJAna" kahate haiN| isI taraha zrutake viSayameM bhI jAnanA caahiye| jo kriyA matyajJAnase kI jAtI hai vaha matyajJAnakriyA kahalAtI hai| isI taraha zrutAjJAnakriyA aura vibhaGgAjJAna kriyA samajhanI cAhiye / "vibhaGga' nAma mithyAdRSTi ke avadhi jJAna kA hai vaha jJAna bhI ajJAna hai isaliye ise "vibhaGgAjJAna" kahate haiN| yaha TIkA kA artha hai / yahAM TIkAkAra ne mithyAdRSTi ajJAnI kI mati, zruta, aura avadhi ko matyajJAna, zrutAjJAna, aura vibhaGgAjJAna kahA hai aura inase kI jAne vAlI usakI kriyAoM ko matyajJAna kriyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - mithyaatvikriyaadhikaarH| zrutAjJAna kriyA aura vibhaGgAjJAna kriyA kahA hai| ye sabhI kriyAyaM uparokta mUla pAThameM ajJAna kriyA ke meda kahI haiN| ajJAna, vItarAga kI AjJA se bAhara hai isaliye ajJAnase kI jAne vAlI mithyAdRSTiyoM kI ye kriyA bhI AjJA se bAhara hI haiN| Avazyaka sUtra meM ajJAna ko tyAgane yogya aura jJAnako Adarane yogya kahA hai| vaha pATha-"annANaM pariyANAmi nANaM uvasaMpavajjAmi micchattaM pariyANAmi sammattaM uvasaMpavajjAmi" (Avazyaka sUtra) __ artha-sAdhu pratijJA karatA hai ki maiM ajJAna ko chor3atA hUM aura jJAna ko prApta karatA huuN| tathA mithyAtva ko chor3atA hUM aura samyaktva ko prApta karatA huuN| yaha isa pAThakA artha hai| ___isase spaSTa siddha hotA hai ki ajJAna aura mithyAtva vItarAga kI AjJA se bAhara hai isaliye ajJAna tathA mithyAtva se jo kriyA kIjAtI hai vaha bhI AjJA se bAhara hI siddha hotI hai| bhagavatI sUtra zataka 7 uddezA 2 meM jisako jIva, ajIva, trasa aura sthAvarakA jJAna nahIM hai usake pratyAkhyAnako duSpratyAkhyAna kahA hai isaliye ajJAnI mithyAdRSTi kI kriyA AjJA bAhara siddha hotI hai kyoMki mithyAdRSTi ko jIva, ajIva, basa aura sthAvarakA samyagjJAna nahIM hotaa| uvAI sUtrameM kahA hai ki jo puruSa, akAmanirjarAkI kriyA karake daza hajAra. varSakI Ayuke devatA hote haiM jo hADI bandhanAdika duHkha saha kara bAraha hajAra varSako Ayuke devatA hote haiM jo mAtA pitA AdikI sevAse caudaha hajAra varSakI Ayuke devatA hote haiM jo strI akAma brahmacarya pAlana karake causaTha hajAra varSakI AyukI devatA hotI hai jo anna jala AdikA niyama rakhakara caurAsI hajAra varSakI Ayuke devatA hote haiM jo kanda mUlAdi khAkara eka palyopama aura eka lAkha varSakI Ayu ke devatA hote haiM jo parivrAjakadharmakA pAlana karake daza sAgarakI Ayuke devatA hote haiM tathA gozAlaka matAnuyAyI jo bAIsa sAgarakI Ayuke devatA hote haiM ye sabhI loga mokSamArga ke ArAdhaka nahIM haiN| isase spaSTa siddha hotA hai ki ajJAna tathA mithyAtvase kI jAne vAlI kriyA vItarAga kI AjJAse bAhara hai aura una kriyAoMkA AcaraNa karanevAle mithyA dRSTi puruSa mokSa mArgake ArAdhaka nahIM hai kintu jo jJAnavAna aura samyagdRSTi haiM ve hI bhagavAn kI AjJAke ArAdhaka haiN| saataa| (dUsarA bola smaapt|) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / (preraka) : Apane pahale bolameM ThANAGga Adi sUtroMkA pramANa dekara dharmake do bheda zruta aura cAritra batalAye haiM aura mithyAdRSTimeM ina dharmoke na honese use mokSa mArgakA kiJcit bhI ArAdhaka na honA kahA hai| parantu bhramavidhvaMsanakAra ApakItaraha dharmakA bheda nahIM karate jaise ki bhramavidhvaMsanake pahale pRSTha para unhoMne likhA hai "te dharmarA do bheda sarvara nirjarA / e bIhUM bhedAMme jina AjJA chai / e saMvara nirjarA bIhuI dharma chai / e saMvara nirjarA TAla anero dharma nahIM chai / kaI eka pAkhaNDI saMvarane dharmazraddha piNa nirjarAne dharma zraddhe nhiiN| tyAre saMvara nirjarArI olakhagA nahIM" isakA kyA samAdhAna-- (prarUpaka) .. zAstrameM kahIM bhI dharma ke do bheda saMvara aura nijarA nahI kahe haiN| kintu ThANAGga sutrake dUsare ThAgemeM zruta aura cAritra ye do dharmake bheda batAye haiN| vaha pATha pahale bola meM likhA jA cukaahai| isalie saMvara aura nirjarAko dharmakA bheda batalAnA aprAmANika hai| * zAstrakArako yadi yaha iSTa hotA to ThAgAGga sutrameM jahAM yaha pATha AyA hai ki "duvi he dhamme panatte taMjahA-suya dhamme ceva cAritta dhammeceva / " vahAM aisA pATha AtA ki "duvihe dhamme pannatte taMjahA saMvara dhammecetra nijarA dhamme veva" magara aisA pATha nahIM AyA / isalie saMvara aura nirjarAko dharmakA bheda kAyama karanA mithyA hai| bhramavidhvaMsanakArane mithyAdRSTi kI aprazasta nirjarAko vItarAgakI AjJAke dharmameM kAyama karaneke liye apane manase dharmake do bheda saMvara aura nirjaga likha diye haiN| parantu yaha bAta zAstra sammata nahIM hai| saMvara rahita nirjarA kahIM bhI vItarAgakI AjJAmeM nahIM kahI hai aura isakA ArAdhaka bhI kahIM mokSa mArgakA ArAdhaka nahIM kahA hai / tathApi yadi saMvara rahita nirjarAko dharmameM mAna kara mithyA dRSTiko mokSa mArgakA ArAdhaka mAnA jAya to koI bhI jIva mokSa mArgakA anArAdhaka na hogaa| kyoMki saMvara rahita aprazasta nirjarA sabhI prANiyoMmeM hotI hai| aisI nirjarAse 24 hI daNDakake jIva yukta haiM, ataH noTa-saMvara aura sakAma nirjarA zruta tathA cAritrake antargata haiM ataH ye dharma haiM para akAma nirjarA dharma nahIM hai| lekina dharmake do bheda "saMvara aura nirjarA" kahanese akAma nirjarA bhI dharma meM ThaharatI hai aura akAmanirjarA mithyAdRSTi meM bhI hotI hai isalie vaha bhI mokSamAga kA ArAdhaka kAyama hotA hai parantu yaha bAta zAstra sammata nahIM hai| isalie zAstrAnusAra dharmake do bheda zruta aura cAritra hI kahane caahiye| isa prakAra saMvara aura sakAma nirjarA dharma meM kAyama hoMge aura akAma nirjarA na hogI, kyoMki vaha zruta tathA cAritrase bAhara hai aura akAma nirjarA ke dharmase pRthak honepara mithyAdRSTi mokSamArgakA ArAdhaka na hogA isa prakAra zAstrase koI virodha na AvegA yahI yahAMkA tAtparya hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvikriyAdhikAraH / sabhI jIva bhramavidhvaMsanakArake mata meM mokSa mArgake ArAdhaka hI ThahareMge / para yaha bAta zAstra viruddha hai | bhagavatI sUtra zataka 8 uddezA 10 ke mUla pAThameM spaSTa likhA hai ki jo mokSa mArga eka aMzakA bhI ArAdhaka nahIM hai vaha sarvavirAdhaka kahalAtA hai / yadi saMvara rahita aprazasta nirjarA, dharmameM ho to koI bhI jIva savaM virAdhaka nahIM ho sakatA / ataH aprazasta nijarAko dharmameM kAyama karane ke lie dharmakA do bheda saMvara aura nirjarA batalAnA durAgrahakA pariNAma samajhanA cAhie / bola tIsarA / ( preraka ) saMvara aura nirjarA, ye do dharmake bheda haiM aisA artha batalAnevAlA yadyapi koI mUla pATha zAstrameM nahIM AyA hai tathApi bhramavidhvaMsanakArane dazavaikAlika sUtrake pahale adhyayanakI pahalI gAthA likha kara saMvara rahita aprazasta nirjagako vItarAgakI AjJAmeM siddha karaneke lie ukta gAthAkI samAlocanAmeM yaha likhA hai ki "ihAM dharmane mAGgalika utkRSTa kahyo / te ahiMsAne saMyamane ane tapane dharma ko chai / saMyamate saMvara dharma ane tapate nirjarA dharma chai | ane tyAga binA jIvarI dayA pAle te ahiMsA dharma che| ane jIva havArA tyAga te saMyama piNa kahIje ane ahiMsA piNa kahIje ahiMsA tihAM to saMyamanI bhajanA chai ane saMyama tihAM ahiMsAnI niyamAchai / e ahiMsA dhama ane tapa dharma to pahilA cAra guNaThANA piNa pAve chai" isakA kyA samAdhAna / (prarUpaka) ( 0 pR0 2 ) dazavaikAlika sUtra prathama adhyayanakI pahalI gAthAmeM zruta aura cAritra dharma hI ahiMsA,, saMyama, tathA tapa kaha kara batalAye haiM parantu samyaktva rahita dravya ahiMsA aura saMbara rahita tapa nahIM kahe haiM kyoMki jo ahiMsA, samyaktvake binA hotI hai aura jo tapa saMvara rahita hotA hai unameM koI mahattva nahIM hai / aisI dravyarUpA ahiMsA aura saMvara rahita dravya tapa jIvane ananta bAra kiye haiM para unase svalpa bhI mokSa mArgakI ArAdhanA na huI / ataH unakA kathana na hokara isa gAthAmeM zruta aura cAritra dharmake antargata jo samyaktvake sAtha honevAlI ahiMsA tathA saMvarake sAtha honevAlA tapa hai unhIMkA kathana hai / isalie gAthokta ahiMsA aura tapa dharmako mithyAdRSTimeM kAyama karanA ajJAna mUlaka hai / ataeva gAthAmeM kahe hue dharma padakI vyAkhyA karate hue niyuktikArane likhA: hai ki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samamaNDanam / "duviho dhammo loguttariyo suyadhammo khalu carittadhammo ya suyadhammo sajjhAo carittadhammo samaNadhammo " 12 arthAt dazavaikAlika sUtra kI pahalI gAthAmeM kahA huA dharma lokottara dharma hai vaha do taraha kA hotA hai eka zruta aura dUsarA cAritra | svAdhyAya ( zAstra pATha ) ko zruta aura zramaNa yAnI samyagdRSTi sAdhuke dharmako cAritra kahate haiM / yaha niyukti pAThakA artha hai / isa niyukti kI gAthAse spaSTa siddha hotA hai ki dazavaikAlika sUtrakI pahalI gAthA meM lokottara dharma zruta aura cAritrakohI ahiMsA saMyama aura tapa kaha kara batalAyA hai para isase bhinna kisI laukika ahiMsA yA tapako nahIM / ataH gAthAmeM kahI huI ahiMsA aura tapako zruta tathA cAritrase alaga kAyama karake mithyAdRSTiyoMmeM ina dharmo kA sadbhAva batalAnA bhramavidhvaMsakArakA ajJAna tathA isa niyuktikI gAthAse bhI viruddha samajhanA cAhiye / ukta gAthAmeM kahe hue hiMsA aura tapa dharmakA midhyAdRSTimeM sadbhAva batalAnA, ukta niyukti tathA zAstrIya siddhAntase to viruddha hotA hI hai parantu isase bhramavidhvaMsanakArake mukhya mukhya siddhAnta bhI viruddha hote haiN| inakA siddhAnta hai ki "sAdhuse itarako bandana namaskAra karanA ekAnta pApa hai" "sAdhuse itara sabhI kupAtra haiM " ityAdi / yadi samyaktva rahita ahiMsA aura saMvara rahita tapa vItarAgakI AjJAmeM haiM, aura ye mithyA STa hote haiM to mithyA dRSTiko vandana namaskAra dAna sammAna Adi karanA bhI teraha panthiyoM ko vItarAga kI AjJAmeM hI mAnanA cAhie aura mithyAdRSTi ko bhI supAtra kahanA cAhie kyoMki yaha gAthA "ahiMsA saMyama aura tapameM jisakA sadA mana lagA rahatA hai usako devatA bhI namaskAra karate haiM " yaha kaha kara ahiMsA saMyama aura tapa dharmase yukta puruSa vandana namaskArako vItarAgakI AjJAmeM kAyama karatI hai isalie bhramavidhvaMsanakArake mata se mithyAdRSTiko vandana namaskAra Adi karanA vItarAgakI AjJA meM hI ThaharatA hai| jisakA vandana namaskAra vItarAgakI AjJAmeM hai usakI pUjA pratiSThA dAna sammAna Adi bhI AjJAmeM hI hoMge ataH bhramavidhvaMsanakArake hisAba se mithyAdRSTikI pUjA pratiSThA aura dAna sammAnAdi bhI vItarAgakI AjJAmeM hI Thaharate haiN| tathA mithyA dRSTi bhI supAtra ThaharatA hai kyoMki jisakI pUjA pratiSThA dAna sammAna Adi vItarAgakI AjJA meM hai vaha kadApi kupAtra nahIM ho sktaa| aisI dazAmeM sAdhuse itarako vandana namaskAra karanemeM ekAnta pApa kahanA tathA sAdhuse itara sabhI ko kupAtra batalAnA inakA mithyA siddha hotA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| isakA samAdhAna yadi bhramavidhvaMsanakAra yaha deveM ki jisa puruSakA saMyamake sAtha ahiMsA aura tapameM sadA mana lagA rahatA hai usIko yaha gAthA devavandanIya batalAtI hai isaliye saMyamI puruSakI hI vandanA vItarAgakI AjJAmeM haiM to phira saMyamI puruSakI hI ahiMsA aura tapako isa gAthAmeM kahA jAnA bhI mAnanA cAhie aura saMyamake sAtha jo ahiMsA aura tapa hote haiM unhIMko vItarAgakI AjJAmeM bhI kahanA caahie| ataH dazavaikAlika sUtrake pahale adhyayanakI pahalI gAthAkA nAma lekara mithyAdRSTikI kriyAko AjJAmeM kAyama karanA aura dharmakA do bheda saMvara tathA nirjarA batalAnA mithyA samajhanA caahie| pAThakoMke jJAnArtha dezavaikAlika sUtra kI vaha gAthA likha kara usakA mUlAyeM kara diyA jAtA hai| "dhammo maMgala muphiTa ahiMsA saMjamo tavo devAvi taM namasaMti jassa dhamme sayA mnno|" (dazavakAlika sUtra a0 1 gAthA 1) artha-dharma, maMgala arthAt kalyANakA dAtA aura utkRSTa yAnI saba bastuoMmeM pradhAna hai| vaha dhama ahiMsA, saMyama, tathA tapa svarUpa hai| dharmameM jisakA sadA mana lagA rahatA hai devatA bhI use namaskAra karate haiN| yaha ukta gAthAkA artha hai| isa gAthAmeM maMgala dene vAlA sabase zreSTha devavandanIya dharmakA kathana hai| aisA dharma, zruta aura cAritra hI ho sakatA hai laukika dharma nhiiN| kyoMki laukika dharma na to devavaMdanIya hai aura na mokSa rUpa maMgala denevAlA sabase pradhAna hI hai isaliye usakA kathana na hokara isa gAthAmeM mokSa rUpa maMgalako denevAlA sabase pradhAna aura devavandanIya zruta aura cAritra dharmakA hI kathana hai| vaha zruta aura cAritra hI isa gAthAmeM ahiMsA saMyama tathA tapa kaha kara batalAye haiN| isaliye gAthokta ahiMsA saMyama aura tapa mithyAdRSTi ajJAnImeM nahIM hote kyoMki vaha zruta tathA cAritra dharmase rahita hotA hai| ataH isa gAthA kA nAma lekara mithyAdRSTi ajJAnImeM ahiMsA aura tapa dharmakA sadbhAva batalAnA aura use mokSa mArgakA dezArAdhaka kahanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / bola cauthA (preraka) Apane mithyAdRSTi ajJAnIko mokSamArgakA kiMcit bhI ArAdhaka na honA batalAyA para bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 4 para likhate haiM ki "tivAre koI kahe te mithyAdRSTi bAlatapasvIre saMvara vrata to kiJcinmAtra nahIM to prata vinA dezArAdhaka kima huve imi pUcha tehano uttara-batIneto sarvaArAdhaka kahIje Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 saddharmamaNDanam / ane e bAlatapasvIne vrata nahIM piNa nirjarArelekhe dezArAdhaka kahyA chai / " isa viSaya meM bhrama vidhvaMsanakArane bhagavatI sUtra zataka 8 uddezA 10 kA mUlapATha pramANa diyA hai aura ukta mUla pAThakI caturbhaGgI ke prathama bhaGgameM mithyAdRSTiko kahA jAnA batalAyA hai / isakA samAdhAna kyA hai ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 8 uddezA 10 meM kahI huI caturbhaGgIke pahale bhaGgakA svAmI prathama guNasthAna vAlA mithyAdRSTi puruSa nahIM hai kyoMki mithyAdRSTimeM samyag jJAna darzana tathA cAritra inameMse eka bhI nahIM hotA tathApi saMvararahita nirjarAkI karanIko mokSa mArga meM mAna kara usa karanIkI apekSAse mithyAdRSTiko bhramavidhvaMsanakAra mokSa mArga kA dezAdhaka kahate haiM lekina yaha bAta zAstra saMmata nahIM hai / bhagavatI sUtrake isa pATha tathA isakI TIkAmeM saMvara rahita nirjarAkI karanIko mokSamArgakI dezArAdhanA meM nahIM kahA hai aura usa karanI ko lekara yaha ArAdhaka virAdhakakI caturbhaGgI bhI nahIM kahI hai kintu zruta aura zIlako lekara kahI hai| zruta nAma jJAna aura darzanakA tathA 'zIla' nAma cAritrakA hai| isaliye jisameM zruta aura zIla inameMse eka bhI nahIM hai vaha puruSa mokSa mArgakA dezAdhaka kaise ho sakatA hai ? ataH mithyAdRSTi ajJAnI mokSamArgakA dezArAdhaka nahIM hai kyoMki usameM zruta tathA zIla ( cAritra ) inameM se eka bhI nahIM hotA / saMvara rahita nirjarAko mokSamArga meM mAnakara usake hone se yadi mithyAdRSTi kA isa caturbhaGgIke prathama bhaGgameM mAnA jAya aura mithyAdRSTiko bhI dezArAdhaka kahA jAya to yaha ArAdhaka virAdhaka kI caturbhaGgI nahIM bana sakatI kyoMki jo puruSa mokSa mArgakI kiMcit bhI ArAdhanA nahIM karatA vaha caturthabhaGgakA svAmI sarvavirAdhaka kahA gayA hai parantu saMvararahita nirjarA usameM bhI hotI hai ataH nirjarAke honese mokSamArgakA dezArAdhaka mAnane para yaha puruSa bhI desArAdhaka hI ThaharatA hai sarva virAdhaka nahIM / kyoMki saMvara rahita nirjarA ekendriyAdika cauvIsa hI daNDakake jIvoMmeM hotI hai isaliye ( saMvara rahita nirjarAko mokSamArga ArAdhanameM mAnane para ) sabhI midhyAdRSTi ArAdhaka hI Thaharate haiM para koI bhI sarvavirAdhaka nahIM hotaa| isa prakAra isa caturbhaGgIkA cauthA bhaGga khAlI raha jAtA hai para yaha iSTa nahIM hai isakA bhI svAmI hotA hai| ataH saMvara rahita nij gako mokSamArga ArAdhanameM mAnanA zAstraviruddha samajhanA cAhiye / jaba ki saMvara rahita nirjarA mokSamArgameM nahIM mAnI jAtI aura usa nijarAke hote hue bhI ArAdhaka nahIM mAnA jAtA taba ukta caturbhaGgIkA cauthA bhaGga khAlI nahIM rahatA kyoMki jo puruSa zruta, tathA zIla ( cAritra) ina donoMse nathA rahita hai vaha bhagavatI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvakriyAdhikAraH / sUtrokta caturbhaGgIke caturtha bhaGgakA svAmI hotA hai isa prakAra sabhI mithyAdRSTi caturthabhaGga hI svAmI haiM kyoMki unameM zruta ora zIla ( cAritra ) inameM se eka bhI nahIM hotA / ataH mithyAdRSTi ajJAnIko mokSamArgakA dezArAdhaka kahanA aura isake liye bhagavatIkI sAkSI: denA ajJAnamUlaka samajhanA cAhiye / saMbara rahita nirjarAkI karanIko mokSa mArgake ArAdhana meM kAyama karake mithyA dRSTiko dezArAdhaka mAnanese bhramavidhvaMsanakArakI prarUpaNA bhI yahAM pUrvApara viruddha ho gaI hai / jaise ki bhagavatIke isa pAThakA artha karate hue jItamalajIne likhA hai ki "mheM te puruSa deza ArAdhaka prarUpyo eSa bAla tapasvI" "mhaiM te puruSa sarvavirAdhaka ko atI bAla tapasvI" ( bhrama0 pR0 3 ) yaha likha kara bhramavidhvaMsanakArane pahalA aura cauthA ina donoM hI bhaMgoMmeM bAlatapasvIkA honA batalAyA haiM parantu yaha paraspara viruddha hai / jA bAla tapasvI dezale mokSa mArgakA ArAdhaka hokara prathama bhaGgakA svAmI hai vaha caturtha bhaGgakA svAmI nahIM ho sakatA hai kyoMki caturtha bhaGgavAlA mokSa mArgakA kiMcit bhI ArAdhaka nahIM hai / yadi kaho ki caturtha bhaGgavAlA vyabratI bAla tapasvI hai aura prathama bhaGgavAlA puruSa bAla tapasvI hai isaliye jItamalajI ne pUrvApara viruddha prarUpaNA nahIM kI hai to yahAM yaha prazna hotA hai ki prathama bhaGgavAlA bAlatapasvI abratI hai yA nahIM ? yadi amratI hai to phira caturthabhaGga vAle abratI bAlatapasvIse isakA kucha bhI bheda nahIM hai kyoMki yaha . bhI atI bAlatapasvI hai aura caturthabhaGga vAlA bhI atI bAla tapasvI hai isa prakAra jItamalajIke lekhAnusAra prathama bhaGga aura caturtha bhaGgake svAmiyoMmeM kucha bhI bheda nahIM rahatA / ye donoM hI bhaGgake svAmI eka hI ho jAte haiM parantu yaha bAta ekAnta viruddha hai. prathama bhaGgakA svAmI dezArAdhaka hai aura cauthA bhaGgakA svAmI sarva virAdhaka hai ataH ye donoM eka nahIM haiM / yadi kaho ki prathama bhaGga vAlA bAlatapasvI agratI nahIM kintu vratI hai isaliye yaha caturtha bhaGga vAle bAlatapasvIse bhinna hai to phira yaha mithyAdRSTi kaise ? mithyAdRSTimeM vrata nahIM hotA aura yaha vratI hai isaliye samyagdRSTi hI ThaharatA hai mithyAdRSTi nahIM ataH mithyAdRSTiko dezArAdhaka batalAnA jItamalajIkA ajJAna hai / yadi koI kahe ki bhagavatIke mUla pAThameM dezArAdhaka zIlavAn puruSako "aviNNA yadhamme" kaha kara dharmakA jJAtA na honA kahA hai isaliye yaha samyagdRSTi nahIM hai to yaha bhI mithyA hai kyoMki "aviNNAya dhamme" isa padakA artha ajJAnI yA dharmako bilakula nahIM jAne vAlA nahIM hai / vyAkaraNAnusAra isakA artha yaha hai ki - " na vizeSeNa jJAta: dharmoyena sa" avijJAta dharmA" arthAt jisane vizeSa rUpase dharmako nahIM jAnA hai vaha avijJAta dharmA puruSa kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki pahalA dezArAdhaka puruSa vaha hai jo cAtrikI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 saddharmamaNDanam / ArAdhanA karatA hai para vizeSarUpase jJAnavAn nahIM hai| jaise koI dhanavAn yadi dhanakI prApti ke liye vizeSa prayatna nahIM karatA to use daridra nahIM kaha sakate, vaise hI yadi koI puruSa jJAna prApti ke liye vizeSa prayatna ( ArAdhanA ) nahIM karatA to use ajJAnI nahIM kaha sakate | ataH ukta bhagavatIkI caubhaGgIke pahale bhaGgakA spaSTa artha isa prakAra hai-- (1) dezArAdhaka - jo cAritrakI ArAdhanA karatA hai para vizeSarUpase jJAnavAn nahIM hai| aisA mAnanA hI zAstra ke anukUla hai isase viruddha artha karanese "aviNNAyadhamme" isa pAThameM diyA huA "vi" upasarga nirarthaka ThaharatA hai aura uttarAdhyayana sUtrakI gAthA se bhI virodha hotA hai / jaise ki uttarAdhyayana sUtrameM yaha gAthA kahI hai- "nAdaMsaNissa nANaM nANeNa vinA na hoMti caraNaguNA" arthAt mithyAdRSTiko jJAna nahIM hotA aura vinA jJAnake cAritra tathA guNa ( piNDa vizuddhi Adi) nahIM hote / yaha ukta gAthAkA artha hai / isameM jJAnake vinA cAritrakA na honA spaSTa kahA hai isa liye bhagavatI sUtrokta prathama bhaGgake svAmI cAritrI puruSako ajJAnI mAnanA isa gAthAse bhI viruddha hotA hai ataH bhaga sUtrokta prathama bhaGgake svAmIko ajJAnI mithyAdRSTi kAyama karanA zAstra viruddha samajhanA cAhiye / samyagjJAna darzana aura cAritrakI ArAdhanAse bhinna koI mokSa mArgakI ArAdhanA nahIM kahI hai aura ukta ArAdhanA jisameM nahIM hai usako ArAdhaka bhI nahIM kahA hai aisI dazAmeM saMvara rahita nirjarAkI karanIse koI mokSa mArgakA ArAdhana karane vAlA kaise ho sakatA hai ? yaha pAThakoMko svayaM soca lenA caahiye| ataeva isa caturbhuGgI meM ArAdhaka virAdhakoMkA cArabhaGga batalA kara ArAdhanAkA bheda batalAte hue Age mUlapATha tIna hIM ArAdhanA kahI haiM para cauthI nirjarA AdikI ArAdhanA nahIM batalAI hai| vaha pATha "kativihANaM bhante ! ArAhaNA paNNattA goyamA ! tivihA ArAhaNA paNNattA taMjahA - NANArAhaNA daMsaNArAhaNA cArittArAhaNA" ( bhagavatI zataka 8 u010 ) artha - he bhagavan ! ArAdhanA kitanI hotI haiM ? (uttara) he gotama ! ArAdhanA tIna prakArakI hotI hai jJAnakI ArAdhanA darzanakI ArAair aura cAritrakI ArAdhanA / yahAM mUla pATha jJAna darzana aura cAritra ina tInakI hI ArAdhanA kahI haiM para nirjarAkI karanI AdikI ArAdhanA vItarAgakI AjJAmeM nahIM kahI hai| ataH saMvara rahita Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvikriyAdhikAraH / 17 nirjarAkI karanI karake koI mokSamArgakI ArAdhanA karane vAlA kadApi nahIM ho sakatA / aisI dazA meM saMvara rahita nirjarAkI karanIko vItarAgakI AjJAmeM ThaharA kara usa karanIse mithyAdRSTi ajJAnIko mokSamArgakA dezArAdhaka kahanA utsUtra bhASaNa karanevAloMkA kAyya samajhanA cAhiye / bola pAcavAM / ( preraka ) saMbara rahita nirjarA kI karanI mokSa mArga ke ArAdhana meM nahIM hai isalie usa karanI se koI mokSa mArga kA ArAdhaka nahIM ho sakatA yaha mujhe jJAta huA / parantu kisI mUlapATha meM saMvara rahita nirjarA kI karanIkaranevAle ko mokSa mArgakA ArAdhaka na honA spaSTa likhA ho to use bhI batalAiye / ( prarUpaka ) vAI sUtra ke mUlapAThoM meM saMvara rahita nirjarA kI karanI karane vAle jIvoM ko alaga alaga gina kara unheM mokSa mArga kA ArAdhaka na honA spaSTa likhA hai| ve pATha yahAM diye jAte haiM / "jIveNaM bhante ! asaMjae abirae apaDiyapacakkhAya pAva kamme iocue peccA devesiyA ? goyamA ! atthe gaiyA devesiyA atthe gaiyA No devesiyA / sekeNaTThaNaM bhante ! aivaM vubaha atyegaiyA devesiyA atthegaiyA No deve siyA ? / gopamA ! jeime jIvA gAmAgara Nayara nigama rAyahANi kheDa kavvaDa maDaMva doNamuha pahaNAsama saMvAha saNNivesesu akAmataNhAe akAmanuhAe akAmavaMbhaer vAseNaM akAmaaNhANa sIya tAva daMsa masaga seya jalla mala paGka paritAveNaM appataro vA bhujjatarobA kAlaM appANaM parikile santi, appatarovA bhujjatarovA kAlaM appANaM parikilesittA kAla mAse kAlaM kicA aNNayaresu vANamaMtaresu devaloesa devattAe ubava tAro bhavati / tahiM tesiM gato tahiM tesiM Thoti tarhi tesiM ubanAe paNNatte / tesiMNaM bhante ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThII paNNattA goyamA 1 dasavAsasahassAiM ThiI paNNattA / atthiNaM bhante ! tesiM devANaM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 saddharmamaNDanam / iDDhIvA juIvA jasetivA valetivA vIrievA purisakAra parikameivA ? hantA ! asthi / teNaM bhante ! devA paralogarasa ArAhagA ? NoiNaThe samaThe" (uvAI sUtra) artha (prazna ) he bhagavAn ! jo, saMyama aura viratise rahita hai tathA jisane bhUta kAla ke pApoM kA hanana aura bhaviSyat ke pApoM kA pratyAkhyAna nahIM kiyA hai vaha isa loka se mara kara kyA devatA ho sakatA hai ? ( uttara ) koI koI devatA hotA bhI hai aura koI nahIM bhI hotA hai| ( prazna ) isakA vajaha kyA hai ? (uttara ) grAma, nagara, nigama, rAjadhAnI, kher3a, kabbar3a, maDaMva, droNamukha, paTTaNAsama, saMvAha aura sannivezoM meM rahanevAle jo jIva nirjarA kI icchA ke binA akAma tRSNA, akAma kSudhA, akAma brahmacarya pAlana, akAma snAnakA na karanA tathA akAma se zardI, garmI, daMza, masaka, sveda, dhUli, paGka, aura malakA sahana karate haiM ve thor3e yA bahuta dinoM taka kleza sahana karake maraNa kAla Ane para mRtyu ko prApta hokara vANa vyantara saMjJaka devaloka meM utpanna hote haiN| vahIM unakI gati sthiti aura devabhava kI prApti hotI hai| ...... ( prazna ) ve jIva devatA hokara devaloka meM kitane kAla taka rahate haiM ? ( uttara ) daza hajAra varSa taka ve devaloka meM rahate haiN| ( prazna ) una devatAoM kI vahAM pArivArika sampatti, zarIra tathA bhUSaNoMkI dIpti, yaza, bala, vIryya puruSAbhimAna aura parAkrama hote haiM ? - ( uttara ) hote haiN| ( prazna ) ve devatA paraloka yAnI mokSamArgake ArAdhaka haiM ? ( uttara ) nhiiN| ve paraloka (mokSamArga ) ke ArAdhaka nahIM haiN| yaha uvAI sUtra ke Upara likhe hue mUlapATha kA artha hai| - isa mUlapATha meM akAma kSudhA tRSNA akAma brahmacaryapAlana akAma zardI, garmI, daMza mazaka AdikA kaSTa sahana karake daza hajAra varSakI Ayuse devatA honevAle jIva ko zrI tIrthakara devane mokSa mArga kA ArAdhaka na honA batalAyA hai / isase spaSTa siddha hotA hai ki saMvara rahita nirjarA kI karanI mokSa mArga ke ArAdhana meM nahIM hai| anyathA isa mUlapATha meM kahe hue puruSa ko bhagavAn mokSa mArga kA ArAdhaka na honA kaise batalAte ? ataH saMvara rahita nirjarA kI karanI ko mokSa kA mArga kaha kara usa karanI ke karane se mithyAdRSTi ajJAnIko mokSa mArga kA dezArAdhaka batalAnA pratyakSa isa pAThase viruddha samajhanA caahiye| ... (6 chahA bola samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithvaatvikriyaadhikaarH| 19 (prarUpaka) jo jIva asaMkliSTa pariNAma se hADI / khoDA ) vandhanAdi duHkha saha kara bAraha hajAra varSakI Ayu se devatA hote haiM unheM isI jagaha uvAI sUtra meM mokSamAge kA ArAdhaka na honA kahA hai| vaha pATha "se je ime gAmAgaraNayara Nigama rAyahANi kher3a kavvaDa maDaMva doNamuha paTTaNAsama saMvAha sannivesesu maNuA bhavanti taMjahAaMDuvaddhakA NiyalavaddhakA hADivaddhagA hatthachinnakA pAyachinnakA kaNNachinnakA NakachinnakA TuchinnakA jibbhachinnakA sIsachinnakA mukhachinnakA majjhachinnakA vekachachinnakA hiyautpADiyagA NayagutpADiyagA dasaNuppADiyagA vasaNuppADiyagA gevachiNNakA taMDulachinnakA kAgaNi maMsakkhAiyayA olaMviyA lamviyayA dhaMsiyayA gholiyayA phADiyayA pIliyayA sulAiyayA sUlabhiNNakA khAravattiyA vajhavattiyA sIhapucchiyayA davaggiDhigA paMkosaNNakA paMkekhuttakA valayamayakA vasamayakA niyANamayakA antosallamayakA giripaDiyakA tarupaDiyakA giripaMkhaMdoliyA tarupakkhaMdoliyA marupakkhaMdoliyA jalapavesikA jalaNa pavesikA visabhakkhitakA satthovADitakA vehANasiyA giddhapiTakA katAramatakA dubhikkhamatakA asaMkiliTThapariNAmA te kAlamAse kAla kiccA aNNataresu vANamaMtaresu devaloesu devattAe uvavattAro bhavaMti / tahiM tesiM gatI tahiM tesiM ThitI tahiM tesiM uvavAe pnnnntte| tesiMNaM bhante! devANaM kevaiyaM kAla ThiI paNNattA ? goyamA ! vArasavAsasahassAI ThitI pnnnnttaa| atthiNaM bhante ! tesiM devANaM iDa DhIvA juivA jasetivA valetivA vIrievA purisakAra parakkameivA ? hantA ! asthi / teNaM bhante ! devA paralogassa ArAhagA ? NoiNaDhe sama?" ( uvAI sUtra ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / artha grAma, nagara, nigama, rAjadhAnI, kher3a, kavvar3a, maDava, droNamukha, paTTaNAsama, saMvAha aura saMnivezoM meM rahane vAle manuSya jo hAtha aura paira meM kASTha yA lohe ke bandhana se bAMdhe gaye haiM, jo paira meM ber3iyoM dvArA bAMdhe gaye haiM, jo hADIvandhana meM par3e haiM, jo bandIgRha meM par3e haiM, tadhA jinake hAtha, pAMva, kAna, nAka, oTha, jIbha, mastaka, mukha aura peTa kATa lige gaye haiM, jo cAdara kI taraha cIra diye gaye haiM, jinake hRdaya, netra, dAMta aura aNDakoza upADa liye gaye haiM, evaM cAvalakI taraha jisakA zarIra khaNDa khaNDa kara diyA gayA hai jisake zarIra ke cIkane cIkane mAMsa khA liye gaye haiM jo rassI se bAMdha kara gaDDhe Adi meM laTakA diye haiM, jinakI bhujA vRkSa kI zAkhA meM bAMdha dI gaI hai, jo patthara Adi para candana ke samAna ghise gaye haiM, jo dahI kI taraha ghola diye gaye haiM, jo kuThAra se lakar3I ke samAna kATa diye gaye haiM, jo yantra ke dvArA Ikha kI taraha pere gaye haiM, jo zUlI de diye gaye haiM, jinakA mastaka phAr3a kara zUla nikala gayA hai, jo kSAra meM DAla diye gaye haiM, yA jisa para kSAra rakkhA gayA hai, yA, jo, kSAra khilAye gaye haiM, jo rassIse bAMdhe gaye haiM, jinakA liGga kATa liyA gayA hai, jo dAvAgnimeM jala gaye haiM, jo kIcar3a meM phasakara usase pAra jAne meM asamartha haiM, jo kSudhA Adi kI pIr3A se mara gaye haiM, jo viSaya meM paratantra hokara mara gaye haiM, jo bAlatapasyA karake mRtyu ko prApta hue haiM, jo mithyAtva Adi zalya ko, tathA peTameM cubhe hue bhAle Adi ko ma nikAla kara mara gaye haiM, jo parvata se gira kara mara gaye haiM, jo vRhat pASANa ke zarIra para girane se mara gaye haiM, jo vRkSa se gira kara mara gaye haiM, jo nirjala deza meM yA nirjala dezake sthala vizeSa se girAye hue mara gaye haiM, jo tRNa kapAsa Adi ke bhAra se daba kara mara gaye haiM, jo marane ke liye parvata yA vRkSa ke eka dezameM kampAyamAna hokara vahAM se gira kara mara gaye haiM, jo zastra ke bArA apane zarIra ko cIra kara mara gaye haiM, jo vRkSa kI zAkhA meM laTaka kara mara gaye haiM, jo marane ke liye hAthI, uMTa, gadahe Adi ke zarIra ke nIce gira jAte haiM aura gIdha Adi pakSiyoM se noca kara khA liye jAte haiM, jo ghora jaGgala meM durbhikSase mara jAte haiM, ye saba manuSya yadi asaMkliSTha pariNAmI hote haiM to kAla mAsa meM kAla karake vANavyantara saMjJaka devaloka meM devatA hote haiN| vahIM para unakI gati sthiti aura devabhava kI prApti hotI hai| (prazna ) devaloka meM unakI sthiti kitane kAla kI hotI hai ? (uttara) vahAM unakI bAraha hajAra varSa kI sthiti hotI hai| ( prazna ) una devoM kI vahAM para pArivArika sampatti, zarIra aura bhUSaNoM kI dIpti, yaza bala, vIryya, puruSAbhimAna, parAkrama, ye saba hote haiM ? ( uttara ) hAM hote haiN| (prazna ) ve paroka ( mokSa mArga ) ke ArAdhaka haiM ? ( uttara ) nahIM, ve paraloka ke ArAdhaka nahIM haiN| yaha Upara likhe hue mUlapATha kA artha hai / www.umaragyanbhandar.com Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| isameM kahA hai ki jo manuSya asaMkliSTa pariNAma se hADIvandhanAdika duHkha saha kara bAraha hajAra varSa kI Ayu ke devatA hote haiM ve mokSa mAgake ArAdhaka nahIM haiN| yadi saMvara rahita nirjarA kI karanI mokSa mArgameM hotI aura usa karanI ke karane se mokSamArga kI ArAdhanA hotI, to zrItIrtha karadeva, asaMkliSTa pariNAma se hADIvandhana AdikA duHkha sahane vAle puruSoMko mokSamArga kA ArAdhaka na honA kyoM kahate ? kyoMki ye puruSa saMvara rahita nirjarA kI karanI vizeSa rUpase karate haiN| parantu saMvara rahita-nirjarA, mokSa mArgameM nahIM hai isalie ina puruSoMko bhagavAnne mokSa mArgakA ArAdhaka na honA kahA hai| ata: saMvara rahita nirjarA kI karanIko mokSamArga ke ArAdhana meM kAyama karake usa karanI se mithyAdRSTi ajJAnI ko mokSa mArgakA ArAdhaka kahanA zAstra viruddha samajhanA caahiye| bola 7 vAM samApta (prarUpaka ) jo jIva mithyAdRSTi ajJAnI haiM, parantu mAtA pitA kI sevA zuzrUSA karake caudaha hajAra varSakI Ayuke devatA hote haiM unako mokSamArgakA ArAdhaka na honA isI pAThake nIce kahA gayA hai vaha pATha- "seje ime gAmAgara nayara Nimama rAyahANi kher3a kabbar3a maDava doNamuha paTTaNAsama saMvAha saMnivesesu maNuA bhavaMti, taMjahA-pagaibhaddagA pagaiupasaMtA pagaipataNukohamANamAyAlohA miumaddavasaMpannA allINA viNIyA ammApiu sussasagA ammApiINaM aNatikamaNIjjavayaNA appicchA appAraMbhA appapariggahA appeNaM AraMbheNaM appeNaM samAraMbheNaM appeNaM AraMbhasamAraMbheNaM vittiM kappemANA vahuI vAsAiM AuyaM pAla ti pAlittA kAlamAse kAlaM kicA aNNataresu vANamaMtaresu devaloesu devattAe uvavattAro bhvNti| tahiM tesiMgatI tahiM tesiM ThitI tahiM tesiM uvavAe paNNatte tesiMNaMbhante / devANaM kevaiyaM kAla ThitI paNNattA goyamA ? cauddasavAsasahassA" ( uvAI ) artha grAmase lekara yAvat saMnivezoM meM rahane vAle jo manuSya svabhAvase paropakArI svabhAva se upazAnta svabhAvase hI krodhamAna, mAyA aura lobha ko nyUna kiye hue, ahaGkAra rahita, guru ke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / Azraya meM rahane vAle, vinIta, mAtA pitA ke vAkyakA ullaGghana na karanevAle mAtA pitA kI sevA karanevAle, alpa icchA alpa Arambha samArambha se apanI jIvikA calAne vAle bahuta varSoM taka apanI Ayu ko vyatIta karate haiM ye kAla Ane para mRtyu ko prApta hokara vANa vyantara saMjJaka devaloka meM devatA hote haiN| vahIM para unakI gati sthiti aura devabhavakI prApti hotI hai| ( prazna ) he bhagavan ! vahAM ve kitane kAla taka rahate haiM ? ( uttara ) vahAM ve caudaha hajAra varSa taka rahate haiN| ( prazna ) ve paraloka (mokSamArga ) ke ArAdhaka haiM ? ( uttara ) nahIM, ve paraloka (mokSamArga) ke ArAdhaka nahIM haiN| yaha Upara likhe hue mUlapAThakA artha hai| yahAM mAtA pitA kI sevA zuzrUSA karanevAle, svabhAvase paropakArI, upazAnta, krodhamAna mAyA aura lobha ko nyUna kiye hue ajJAnI mithyAdRSTiko caudaha hajAra varSa kI Ayu ke devatA honA batalA kara bhagavAnne inheM mokSamArga kA ArAdhaka na honA batalAyA hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki saMvara rahita nirjarA kI karanI mokSamArga meM nahIM hai| isIse isa pATha meM mAtA pitAkI sevA karane vAlA jo puruSa caudaha hajAra varSa kI Ayu kA devatA hotA hai use bhagavAnane mokSamArgakA ArAdhaka na honA kahA hai| anyathA ise kadApi mokSamArgakA ArAdhaka na honA na kahate kyoMki isa puruSameM saMvara rahita nirjarA kI karanI vidyamAna hai ataH saMvara rahita nirjarA kI karanI ko mokSamArgameM kAyama karake mithyAdRSTi ajJAnI ko mokSamArgakA ArAdhaka kahanA isa pATha se viruddha samajhanA caahiye| (bola AThavAM) ( prarUpaka) jo strI akAma brahmacarya pAlana karake causaTha hajAra varSa kI Ayu kI devatA hotI hai use isI pAThake nIce mokSamArgakA ArAdhaka na honA batalAyA hai| vaha pATha "sejAo imAo gAmAgara gayara Nigama rAyahANi kher3a kavvar3a maDava doNamuha paTTaNAsama saMvAha saMnnivesesu itthiyAo bhavanti taMjahA-aMto aMteuriAo gayapaiAo mayapaiyAo ghAlavihavAo chaDDitallitAo mAirakkhiAo piyarakkhiAo sasurakularakkhi Ao pArUDhaNahamasakesakakkharomAo vavagayapuSpha gaMdhamallAlaGkArAo aNhANagaseyajallamallapaGkaparitAviAo vavagaya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithvaatvikriyaadhikaarH| 23 khIradahiNavaNItasappitelagulaloNamahumajjamaMsaparicattakayAhAroappicchAo appAraMbhAo appapariggahAo appeNaM AraMbheNaM appeNaM samAraMbheNaM appeNaM AraMbhasamAra bheNaM vittiM kappemANIo akAmavaMbhaceravAseNaM tameva paisejjaM gAikamai tAoNaM ithiAo eyAraveNaMvihAreNaM viharamANIo vahuI vAsAI sesaM taMceva jAva causahi vAsasahassAI ThiI paNNattA" (uvAI sUtra ) artha_ .... ___ grAmase lekara yAvat saMnnivezoM meM rahane vAlI jisa strIkA pati kahIM calA gayA hai yA, mara gayA hai tathA jo vAlya kAla meM vidhavA ho gaI hai, jo pati se chor3a dI gaI hai, jo apane mAtA pitA yA bhAI se pAlI jAtI hai, jo pitA yA zvasura ke ghara meM pAlI jAtI hai, jo apane zarIrakA saMskAra nahIM karatI, jisake nakha, keza, aura kAMkha ke bAla bar3ha gaye haiM, jo phUla kI mAlA gandha aura phUla nahIM dhAraNa karatI, jo snAna nahIM karatI aura pasInA dhUli tathA kIcaDakA kaSTa sahana karatI hai, jo dUdha, dahI, makkhana, ghI, gur3a, namaka, madhu, madya aura mAMsa se rahita bhojana karatI hai, jo alpaicchA alpa Arambha aura alpa parigraha karatI hai, jo alpa Arambha aura alpa samArambha se jIvikA karatI hai, jo akAma brahmacarya pAlana karatI huI patikI zayyAkA ullaGghana nahIM karatI hai, vaha bhI isa prakAra apane jIvana ko vyatIta karatI huI kAla Ane para mRtyu ko prApta hokara vANa vyantara saMjJaka devaloka meM utpanna hotI hai| zeSa pUrva pATha kI taraha samajhanA cAhiye vizeSa bAta yaha hai ki yaha strI causaTha hajAra varSa taka devaloka meM rahatI hai| yaha strI bhI mokSa mArgakA ArAdhaka nahIM hai| yaha isa pATha kA artha hai| . ___ yahAM mUlapATha meM akAma brahmacarya pAla kara causaTha hajAra varSa kI Ayu se devatA hone vAlI strI ko zrItIrthaGkara devane mokSamArga kA ArAdhaka na honA batalAyA hai| isase bhI pUrvavat yahI bAta siddha hotI hai ki saMvara rahita nirjarA kI karanI mokSamArga ke ArAdhana meM nahIM hai| kyoMki isa pATha meM kahI huI strI saMvara rahita nirjarA kI karanI bhalI bhAMti karatI hai to bhI vaha mokSamArga kI ArAdhikA nahIM mAnI gaI hai| ataH saMvara rahita nirjarA ko mokSa mArga meM kAyama karanA zAstra viruddha samajhanA cAhiye / (bola 9 vAM samApta) ( prarUpaka ) jo manuSya anna jala AdikA niyama rakha kara caurAsI hajAra varSa kI Ayu ke devatA hote haiM unheM bhI bhagavAn ne mokSamArgakA ArAdhaka na honA batalAyA hai| vaha pATha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 saddhamamaNDanam / "seje ime gAmAgara Nayara nigama rAyahANi kher3a kavvar3a maDa va doNamuha paTTaNAsama saMvAha sannivesesu maNuAbhavaMti taMjahAdgaviiyA dagataiyA dagaekkArasamA goamA govaiyA gihidhammA dhammaciMtakA aviruddhavirUddha vuddhasAvakaSpabhiao tesiM maNuANaM No kappai imAo navarasa vigaIo AhArittae taMjahA - khIra' dahiM NavaNIyaM sappiM tella phANiyaM mahu majjaM gaNNattha ekAe sarasava vigae teNaM maNuA apicchA taMceva savvaM Navara' caurAsIi vAsasahassAiM ThiI paNNattA // 9 // ( vAI ) artha grAmase lekara yAvat saMnivezoM meM rahane vAlA jo manuSya bhAta aura pAnI ina do hI bastu oMkA AhAra karatA hai / jo bhAta tathA eka aura padArtha, tIsarA pAnI kA hI AhAra karatA hai jo, bhAta Adi chaH aura sAtavAM pAnI kA AhAra karatA hai jo bhAta Adi daza aura egyArahavAM pAnIkA AhAra karatA hai jo choTe baila ko paira para girane Adi kI zikSA dekara usase manuSyoM ko prasanna karake bhikSAvRtti karatA hai, jo gAya ke calane para calatA hai aura baiThane para baiThatA hai bhojana karane para bhojana karatA hai aura sone para sotA hai, jo gRhastha dharmako zra eSTha jAnakara devatA atithi AdikA satkAra tathA dAna karatA huA gRhasthadharmakA AcaraNa karatA hai, jo dharmazAstra ko par3hatA hai, jo devatA Adi meM parama bhakti rakhatA huA vinIta hai, jo AtmA Adi padArthoM ko nahIM mAnatA huA akriyAvAdI ( nAstika ) hai jo, vRddha yAnI tApasa hai jo dharmazAstrakA zravaNa karane zrAvaka (brahma) hai ina manuSyoMko rasIle 9 padArtha abhakSya hote haiM / ve ye haiM--dUdha, dahI, navanIta, ghI, tela, gur3a, madya, aura mAMsa / parantu eka sarSapakA (sarasoM) tela bhakSya hotA hai, ye saba manuSya alpa Arambha aura alpaparigraha, karake caurAsI hajAra varSa kI Ayuke devatA hote haiN| aura saba pUrvavat samajhanA cAhiye / yaha isa pATha kA artha hai 1 isa pATha meM anna jala AdikA niyama rakhane vAle dharmazAstra pAThI gotrata karane vAle gRhastha dharma ke pAlaka rasavAn nau padArthoM kA bhojana nahIM karane vAle manuSyoM ko caurAsI hajAra varSa kI Ayu ke devatA honA kaha kara bhagavAn ne inheM mokSamArga kA ArAdhaka na honA batalAyA hai kyoMki jJAna pUrvaka kI jAne vAlI kriyA hI mokSa detI hai parantu ye loga ina kriyAoMko karate hue bhI ajJAnI haiM ataH ajJAna ( mithyAtva ) ke kAraNa inheM mokSamArga kA ArAdhaka na honA kahA hai| yadi saMvara rahita nirjarA kI karanI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| . . 25 mokSamArga ke ArAdhana meM hotI to bhagavAn ina puruSoM ko mokSamArga kA ArAdhaka na honA kadApi na kahate / kyoMki saMvara rahita nirjarA kI kriyA ina puruSoMmeM pUrNatayA vidyamAna hai| ataH saMvara rahita tathA ajJAna ( mithyAtva ) ke sAtha kI jAne vAlI nirjarA kI karanI ko vItarAga kI AjJA meM mAnanA utsUtra bhASakoM kA kArya samajhanA caahiye| [bola dazavAM samApta ( prarUpaka) jo gaGgAjI ke taTa para rahate haiM, jo agnihotrI haiM jo vAnaprastha haiM jo kanda mUla phala Adi kA AhAra karate haiM unako eka palyopama aura eka lAkha varSakI Ayu kA devatA honA batA kA bhagavAnne unheM mokSamArga kA ArAdhaka na honA batalAyA hai| vaha pATha "seje ime gaMgAkUlagA vANapatthA tAvasA bhavaMti taMjahAhotiyA potiyA kotiyA jaNNaI saDaDhaI, ghAlaI, hupauThA daMtukkhaliyA ummajjakA saMmajjakA nimajjakA saMpakkhAlA dakSiNa kUlakA uttarakUlakA saMkhadhamakA kUladhamakA migaluddhakA hanthitAvasA disApekkhiNo vAkavAsiNo aMvuvAsiNo vilavAsiNo jalavAsiNo velavAsiNo rukhamUliyA aMdhubhakkhiNo vAyubhavikhaNo sevAla bhakikhaNo mUlAhArA kandAhArA toyAhArA pattAhArA puSphAhArA bIyAhArA parisaDiyakandamUlatayapattapuSphaphalAhArA jalAbhiseakaThiNa kAyabhUe AyAvaNAhiM paMcaggitAvehiM iGgAlasolliyaM kaDusolliyaM kaThasolliyaM piva appANaM karemANA bahuI vAsAI pariyAyaM pAugaMti / bahuI vAsAI pariyAyaM pAuNittA kAla mAse kAla kiccA ukkoseNaM joisiesu devesu devattAe uvavattAro bhavaMti / paliopamaM vAsasayasahassamanbhahiyaM tthiii| ArAhagA ? No iNaDhe samaThe" (uvAI sUtra) arthaH gaMgAtaTameM nivAsa karanevAle vAnaprastha tApasa jo agnihotra karate haiM jo vanadhArI aura pRthvIpara sote haiM jo yajJa karAte haiM, jo zraddhA rakhate haiM, jo bhANDa grahaNa kiye rahate haiM jo kamaNDaludhArI haiM jo sirpha phUla khAkara rahate haiM jo pAnImeM eka bAra dubbI lagAkara nikala jAte haiM jo Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 26 . sddhrmmnnddnm| pAnImeM bAra bAra DubbI lagAte haiM jo pAnImeM DubbI lagAkara bahuta dera taka rahate haiM jo zarIra meM mRttikA lagAkara snAna karate haiM jo gaMgAke dakSiNa taTapara rahate haiM jo gaMgAke uttara taTapara rahate haiM jo zaGkha bajA kara bhojana karate haiM jo taTake Upara zabda karake bhojana karate haiM jo mRga mAra kara usake mAMsase bahuta dina taka apanA nirvAha karate haiM jo hAthI mAra kara usake mAMsase cirakAla taka apanA udara pAlate haiM jo dizAoMke andara jala chir3aka kara phala tor3ate haiM jo daNDako UMcA karake bhojana karate haiM jo vRkSake chilake pahinate haiM jo jalameM nivAsa karate haiM jo vila banA kara rahate haiM jo jalameM praveza karake rahate haiM jo samudrake taTa para rahate haiM jo vRkSakI jar3ameM nivAsa karate haiM jo pAnI pIkara rahate haiM jo havA pIkara rahate haiM jo zaivAla khAkara rahate haiM jo kanda, mUla, tvacA, patte phUla aura phala khAkara rahate haiM jo sar3e gale kanda mUla phala Adiko khAkara rahate haiM jinakA zarIra jala snAna karanese kaThina ho gayA hai jinakA zarIra paJcAgni tApanese koyalA, kaDAhI aura adhajale kAThakI taraha kAlA ho gayA hai ye saba tApasa bahuta varSoM taka apanI pravrajyAkA pAlana karake kAla Ane para mRtyuko prApta hokara utkRSTa jyotiSka nAmaka deva lokameM jAte haiN| vahAM para unakI eka palyopama aura eka lAkha varSataka sthiti hotI hai| zeSa pUrvavat jAnanA caahiye| ye saba tApasa bhI paraloka (mokSamArga) ke ArAdhaka nahIM haiM / yaha Upara likhe hue mUla pAThakA artha hai / isa pAThameM kahA hai ki jo ajJAnI tApasa kanda mUla phalAdikA AhAra karake, paMcAgni tApakara agnihotra karake tathA jalameM zayana Adi karake eka palyopama aura eka lAkha varSakI Ayuke devatA hote haiM ve paralokake ArAdhaka nahIM haiN| isase spaSTa siddha hotA hai ki saMvara rahita nirjarA kI karanI mokSamArgakI ArAdhanAmeM nahIM hai kyoMki ukta pAThameM ginAye hue tapasvI saMvara rahita nirjarAkI karanI karate haiM to bhI unheM mokSa mArga kA ArAdhaka na honA kahA gayA hai| yadi saMvara rahita nirjarAkI karanI mokSa mArgake ArAdhanameM hotI to ukta tapasvI mokSamArgake anArAdhaka kyoM kahe jAte ? ataH saMvara rahita nirjarAkI karanIko mokSamArgameM kAyama karanA pratyakSa mUla pAThase viruddha samajhanA caahie| (bola gyArahavAM samApta) (prarUpaka) chaThe bolase lekara gyArahaveM bola taka uvAI sUtrake mUla pAThoMkI sAkSIse saMvara rahita nirjarAkI kriyAko mokSa mArgake ArAdhanameM na honA kahA gayA hai| uvAI sUtrameM isa viSaya para aura bhI pATha Aye haiN| ina sabhI pAThoMmeM saMvara rahita nirjarAkI karanIko aura ina kAryokA AcaraNa karane vAle ajJAnI tApasoMko alaga alaga gina kara yaha spaSTa kahA gayA hai ki ye ajJAnI tApasa mokSamArgake ArAdhaka nahIM haiN| yaha dekhate hue niHsa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| ndeha mAnanA par3atA hai ki saMvara rahita nirjarAkI karanI mokSamArgake ArAdhanameM nahIM hai anyathA ye tApasAdi mokSa mArgake anArAdhaka kyoM kahe jAte ? yadyapi uvAI sUtrake eka hI pATha de denese yaha bAta siddha ho jAtI thI tathApi itane pATha yahAM isaliye dikhalAye gaye haiM ki ina pAThoMmeM sabhI akAma nirjarAkI kriyAyeM aura sabhI ajJAnI tApasa ginA diye gaye haiN| inase bhinna eka bhI akAma nirjarAkI kriyA, tathA ajJAnI tApasa zeSa nahIM raha jAte / / jaba ki sabhI akAma nirjarAkI kriyA aura unake ArAdhaka sabhI ajJAnI tApasa mokSamArgake anArAdhaka yahAM kaha diye gaye haiM to yaha apane Apa hI siddha ho jAtA hai ki sakAmanirjarAkI kriyA, aura jJAnavAn samyagdRSTi puruSa hI mokSamArgake ArAdhaka haiM / ataH saMvara rahita nirjarAko AjJAmeM kAyama karake ajJAnI mithyAtvIko mokSamArgakA ArAdhaka kahanA zAstra viruddha samajhanA caahie| bola baarhvaaN| (preraka) ____uvAI sUtrake pUrvokta mUla pAThoMse saMvara rahita nirjarAkI karanI mokSamArgase alaga siddha hotI hai aura usa karanIkA AcaraNa karanevAle mithyAdRSTi ajJAnI puruSa bhI mokSa mArgake anArAdhaka siddha hote haiM tathApi ina pAThoMkA tAtparya batalAte hue bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTa 25 para likhate haiM ki-"prathama guNaThANArodhaNI zuddha karaNI kare tehane uvAImeM to kahyo paralokanA ArAdhaka na thii| ane bhagavatI zataka 8 uddezA 10 kahyo jJAna binA je karaNI kare te deza ArAdhaka chai| evihUMI pATharo nyAya milAvaNo sarvatha kI tathA saMvara AzrIto ArAdhaka nathI ane nirjarA AzrI tathA dezathakI to ArAdhaka cha / piNa jAvaka kiJcinmAtra piNa ArAdhaka nathI ehavo UMdhI thApa karaNI nahIM" isake pahale likhA hai ki " jima bhagavatI zataka 10 uddezA 1 ko pUrva dize "dhamatthikAe' dharmAstikAya nathI ehavU kahyo / ane dharmAstikAyane deza pradeza to cha / te pUrva dize dharmAstikAyano nA kahyo te to sarvathakI dharmAstikAya barjI chai| piNa dharmAstikAyano deza vau~ nathI / tima akAma zIla upazAntapaNo e karaNIrA dhaNIne paralokanA ArAdhaka nathI ima kahyA te piNa sarvathakI ArAdhaka na thI paraM nirjarA AzrI dezArAdhaka to chai / " (bhra0 pR0 25) isakA kyA uttara(prarUpaka) bhagavatI zataka 8 uddezA 10 meM kahI huI caturbhaGgImeM jisako mokSa mArgakA dezArAdhaka kahA hai usI puruSako uvAI sUtrameM mokSa mArgakA ArAdhaka na honA nahIM kahA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadbharmamaNDanam / kintu jo puruSa apanI buddhike dvArA pApase haTa gayA hai use bhagavatImeM dezArAdhaka kahA hai aura jo pApase nahIM haTA hai uvAI sUtrameM use mokSa mArgakA anArAdhaka kahA hai| ataH uvAI sUtrokta mokSamArgake anArAdhaka puruSako bhagavatIkA nAma lekara dezArAdhaka kahanA bhramavidhvaMsanakArakA ajJAna samajhanA caahie| dekhie bhagavatI sUtrameM dezArAdhaka puruSakA svarUpa isa prakAra batalAyA hai: " tatthaNaM jete paThame purisajAe seNaM purise sIlavaM asuyavaM uvarae aviNNAya dhamme, esaNaM goyamA! mae purise desArAhae pnnnntte|" arthAt ina cAra prakArake puruSoM meM jo pahale puruSa haiM, ve zIlavAn aura azru tavAn haiN| arthAt ye puruSa pApase haTe hue aura dharmake viziSTa jJAtA nahIM haiN| ina puruSoMko maiM mokSa mArgakA dazArAdhaka mAnatA huuN| yaha bhagavatIke ukta pAThakA artha hai| isameM kahA hai kiH ___ "jo puruSa pApase haTa gayA hai vaha mokSa mArgakA dezArAdhaka hai " parantu pApase nahIM haTe hue puruSako dezArAdhaka nahIM kahA hai| aura isa pAThakI TIkAmeM "uvarataH" isa padakA artha TIkAkArane bhI pApase haTA huA hI kiyA hai| vaha TIkA yaha hai-"nivRttaH svabuddha yA pApAt " arthAt bhagavatI sUtrokta ArAdhaka virAdhaka caturbhagIke prathama bhaGga kA svAmI vaha hai jo apanI buddhike dvArA pApase haTa gayA hai| yahI bAta khuda bhramavidhvaMsanakAgne bhI likhI hai / jaise ki "potAnI buddhie pApa thI nivo chai" (bhrama0 pR03) isalie bhagavatI sUtrokta caturbhaGgIke prathama bhaGgakA svAmI dezArAdhaka puruSa pApa se haTA huA hai parantu uvAI sUtrameM kahA huA nirjarAkI karanI karane vAlA puruSa pApase haTA huA nahIM hai isalie ye donoM puruSa bhinna bhinna haiM eka nahIM haiN| dekhie uvAI sUtra ke mUla pAThameM akAma nirjarAkI karanIse svarga jAnevAle puruSakA svarUpa isa prakAra batalAyA hai-"jIveNaMbhante asaMjae avirae apaDihaya paJcakkhAya pAvakamme " ( uvAI suutr)| "athAt jo puruSa saMyama rahita viratihIna aura bhUta kAlake pApoMkA hanana aura bhaviSyatke pApoMkA pratyAkhyAna nahIM karane vAlA hai" vaha puruSa uvAI sUtrameM kahA huA hai| isalie uvAI sUtrameM kahe hue anArAdhaka puruSako bhagavatI sUtrakI caturbhaGgIke prathama bhaGgakA nAma lekara dezArAdhaka batAnA mithyA hai| uvAI sUtrokta puruSa pApase haTA huA nahIM hai aura bhagavatI sUtrokta puruSa pApase sarvathA haTA hai isaliye ye donoM kadApi eka nahIM ho sakate tathApi saMvara rahita nirjarAkI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithvaatvikriyaadhikaarH| 29 karanIko mokSamArgake ArAdhanameM ThaharAneke liye jItamalajIne pApayukta aura pApase rahita puruSoMko eka kaha diyA hai ata: buddhimAnoMko inakI prarUpaNA zAstraviruddha samajhanI cAhiye / isI taraha bhramavidhvaMsanakArane jo uvAI sUtrokta akAmanirjarAkI kriyA karane vAle puruSako saMvara nahIM honese anArAdhaka honA batalAyA hai yaha bhI mithyA hai kyoMki gautama svAmIne vahAM para yaha pUchA hai ki jo puruSa saMvarase rahita hai para akAmanirjarAkI karanI karake svargameM jAtA hai vaha mokSamArgakA ArAdhaka hai yA nahIM ? isa praznakA Azaya yahI ho sakatA hai ki ukta puruSakI akAma nirjarA mokSa mArgake ArAdhanameM hai athavA nahIM ? yadi hai taba to vaha ArAdhaka hai aura nahIM hai to ArAdhaka nahIM hai kyoMki kisI bAtakA saMzaya honese hI prazna hotA hai nizcaya honese nahIM hotA jaba ki uvAI sutrokta puruSameM saMvarakI ArAdhanA na honA svayaM gotama svAmIko nizcita hai taba vaha isa puruSako ArAdhaka honeke viSayameM jo prazna karate haiM isakA abhiprAya yahI ho sakatA hai ki isakI akAma nirjarAkI kriyA mokSa mArgake ArAdhanameM hai athavA nhiiN| isa praznakA uttara dete hue bhagavAnne ise mokSa mArgakA anArAdhaka kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki saMvara rahita nirjarAkI kriyA mokSamArgake ArAdhanameM nahIM hai para usake dvArA puNya bAMdha kara vaha svargagAmI hotA hai| yadi saMvara rahita nirjarAkI kriyA mokSamArgake ArAdhanameM hotI to bhagavAn isa puruSako mokSamArgakA anArAdhaka kyoM kahate ? isa prakAra bAtake spaSTa hote hue bhI bhole jIvoMmeM bhrama phailAneke liye jItamalajIne uvAI sUtrokta puruSameM saMvara nahIM honese jo anArAdhaka aura nirjarAke honese ArAdhaka kahA hai yaha mithyA hai aisA kabhI nahIM hotA ki "AmrAn pRSThaH ko vidArAn AcaSTa" Amake viSayameM bAta pUchI jAya aura "ko vidAra" ke viSayameM uttara mile| jaba ki gotama svAmI akAma nirjarAkI karanIke viSayameM prazna karate haiM aura usIke honese ukta puruSako ArAdhaka hone kI jijJAsA karate haiM taba tIrthakara prakRta prazna akAma nirjarAke sambandhameM uttara na dekara aprastuta viSaya saMvarake na honese anArAdhaka kaheM yaha kadApi nahIM ho sktaa| isaliye yahAM bhagavAnane gotama svAmIkI pUchI huI bAtakA hI uttara diyA hai aura saMvara rahita nirjarAkI karanIke mokSa mArgameM na honese hI ukta puruSako mokSamArgakA anArAdhaka kahA hai ataH uvAI sUtrokta puruSako nirjarAkI karanIse mokSamArgakA ArAdhaka batalAnA pratyakSa zAstra viruddha hai| vAstavameM akAma nirjarAkI kriyAke mokSamArgameM na honese uvAI sUtrokta puruSako mokSa mArgakA anArAdhaka kahA hai yahI zAstra sammata bAta samajhanI cAhiye / (bola terahavAM) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / (preraka) saMvara rahita nirjarAkI kriyA mokSa mArgameM nahIM hai yaha zAstrapramANAnusAra siddha huA para bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 4 para likhate haiM ki "tAmalI tApasa sATha hajAra varSa tAI bele bele tapasyA kI dhI teha thI ghaNA karmakSaya kiyA, pache samyagdRSTi pAmI muktigAmI ekAvatArI thyo| jo e tapasyA na karato to karmakSaya na huntA te karmArI nirjarA vinA samyagdRSTi kima pAvato ane ekAvatArI kima hunto valI pUraNa tApasa bAraha hajAra varSa bele bele tapakarI ghaNA karma khapAyA camarendra thayo samyagdRSTi pAmI ekAvatArI thayo ityAdika ghaNAM jIva mithyAtvI thakAM zuddha karaNI thakAM karma khapAyA te karaNI zuddha chai mokSa no mArga chai" isakA kyA samAdhAna (prarUpaka) saMvara rahita nirjarAkI karanIko mokSa mArgameM kAyama karaneke liye tAmalI tApasa aura pUraNa tApasakA udAharaNa denA ayukta hai kyoMki tAmalI tApasa aura pUraNa tApasa jaba taka ajJAna dazAmeM akAma nirjarAkI karanI karate the taba taka unheM zAstrakArane mokSa mArgakA ArAdhaka honA nahIM khaa| jaba ve jJAnavAn samyagdRSTi hue haiM taba bhagavatI zataka 3 uddezA 1-2 meM mokSa mArgake ArAdhaka kahe gaye haiN| yadi akAma nirjarAkI kriyA mokSa mArgameM hotI to ye loga samyaktvakI prAptise pahale bhI mokSamArgake ArAdhaka kahe jAte parantu samyaktva pAneke pahale ye loga mokSa mArgake ArAdhaka nahIM kahe gaye haiM isase spaSTa siddha hotA hai ki ajJAna dazAmeM kI jAnevAlI saMvara rahita nirjarAkI kriyA mokSa mArgake ArAdhanameM nahIM hai| tathA uvAI sUtrake pUrvokta pAThoMmeM jo saMvara rahita nirjarA kI kriyA ginAI gaI haiM una kriyAoMke andara tAmalI tApasa aura pUraNa tApasakI kriyA bhI zAmila hai| uvAI sUtrokta kriyAoMkA mokSa mArgameM na honA spaSTa siddha hai isa liye tAmalI tApasa aura pUraNa tApasakI ajJAna kriyAkA mokSamArgameM na honA bhI spaSTa hai| ataH tAmalI aura pUraNa tApasakI ajJAna dazAkI kriyAoMko mokSa mArgameM kAyama karanA ajJAna mUlaka hai| dUsarI jagaha jItamalajI aura bhISaNajIne svayaM yaha svIkAra kiyA hai ki samyaktvako pAye vinA kaisA hI sAdhukA AcAra pAlA jAya para usase kiMcit bhI mokSa mArga kI ArAdhanA nahIM hotI / bhISaNajIne "zrAvaka dharma vicAra" nAmaka pustakameM likhA hai ki "samakita vina sudha pAliyo ajJAna paNe AcAra navaveka Ucyo gayo nahIM sarI garaja ligAra" isakA artha teraha panthI zrAvaka gulAba candajI kA kiyA huA isa prakAra hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| "samyaktva vinA saMyamakI zuddha kriyA pAlana kara jIva nava praveka svarga taka gayA parantu kucha garaja nahIM sarI mithyAtvI hI rahA / " isake Age bhISagajIne phira likhA hai ki "navatattva olakhyA vinA pahare sAdhuro bheSa / samajha pare nahIM tehane bhArI huve vizeSa" isakA artha ukta zrAvaka gulAba candajIne isa prakAra kiyA hai ki "navatatvako jAne vinA kaI manuSya sAdhu veSa pahana kara sAdhu bana jAte haiM lekina unako sAdhuke AcArakI kriyA zAstra vacanoMkI samajha nahIM par3atI sirpha veSadhArI dravya sAdhu haiN| rajoharaNa caddara pAtrAdi sAdhu veSa anantavAra grahaNa kiyA aura gotama svAmI jaisI kriyA mithyAtva panemeM karake navaveka kalpAtIta taka jIva jA pahuMcA parantu kucha bhI mokSa phalitArtha na huaa|" ina padyoMmeM bhISaNajIne sApha sApha svIkAra kiyA hai ki samyaktva pAye vinA ajJAna dazAmeM cAhe gotama svAmI jaisI sAdhupanekI kriyA bhI kI jAya para usase kiMcit bhI prayojana nahIM siddha hotaa| yadi mithyAtva dazAkI karanI mokSa mAgameM hotI to bhISaNa jI usa karaNIse kiJcit bhI prayojana siddha na honA kaise kahate ? ataH bhISagajIne isa padyameM akAma nirjarAkI karanIko mokSa mArgameM na honA spaSTa svIkAra kiyA hai / tathA jItamalajI ne bhI ArAdhanAkI DhAlameM akAma nirjarAkI karanIko mokSa mArgameM na honA svIkAra kiyA hai| jaise ki unhoMne likhA hai___"je samakita vina haiN| cAritranI kiriyAre, vAra anaMta karI piNa kAja na sariyAre" arthAt samyaktva pAye vinA maiMne ananta vAra cAritrakI kriyA kI thI, para usase kucha bhI kArya nahIM siddha huaa| isa padyameM jItamalajIne spaSTa svIkAra kiyA hai ki mithyAtva dazAkI karanIse kArya nahIM siddha hotaa| yadi mithyAtva dazAmeM kI jAne vAlI akAma nirjarAkI karanI mokSa mArgake ArAdhanameM hai taba phira usase kArya nahIM siddha hone kA kyA kAraNa hai ? isase spaSTa siddha hotA hai ki mithyAtva dazAkI karanI mokSa mArga meM nahIM hai tathApi jAna bUjha kara bhole jIvoMmeM bhrama phailAneke liye jItamalajIne bhramavidhvaMsana meM apanI ukti tathA bhISaNajIkI ukti aura zAstrase bhI viruddha mithyAtva dazAkI karanI ko mokSa mArgameM kaha diyA hai| ataH tAmalI tApasa aura pUraNa tApasakA udAharaNa dekara saMvara rahita nirjarAkI kriyAko mokSa mArgameM kAyama karanA mithyA samajhanA cAhiye / yadi koI kahe ki "bhISaNajI aura jItamalajIke pUrvokta padyoMmeM "nahI sarI garaja ligAra" aura "kAja na sariyAre" isakA bhAva yaha nahIM hai ki mithyAtva dazAkI kriyAse mokSa mArgakA ArAdhana nahIM hotA kintu samyaktva pAye vinA mukti nahIM hotI yaha Azaya hai" to yaha bhI mithyA hai usI bhavameM mokSakI prApti to kevala kSINamoha aura yathAkhyAtacAritra vAloMko hI hotI hai unase itarakI. usI bhavameM mukti nahIM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 saddhamamaNDanam / hotI / yadi mukti nahIM honese mithyAtva dazAkI karanI kiMcit bhI prayojana nahIM siddha karatI to phira caturthaguNasthAnase lekara 11 veM guNasthAna takakI kriyAse bhI kiMcit prayojana na siddha honA mAmanA par3egA kyoMki ina guNa sthAnoMke jIva bhI dvAdazAdi guga sthAnoMmeM gaye vinA mokSagAmI nahIM hote| yadi kaho ki caturtha guNasthAnase lekara 11 veM guga sthAna takake jIvoMkI kriyA paramparAse mokSakA kAraNa hotI hai isaliye una kriyAoMse kiMcita bhI prayojana siddha na honA nahIM kahA jA sakatA to phira bhramavidhvaMsana kArakI zraddhAnusAra mithyAtva dazAko kriyA bhI paramparAse mokSakA kAraNa hotI hai isaliye usase bhI prayojanakA na siddha honA nahIM kahanA cAhiye / parantu bhISaNajI aura jItamalajIne ukta padyoMmeM mithyAtvadazAkI kriyAse kiMcit bhI prayojana siddha na honA kahA hai isase spaSTa jAnA jAtA hai ki mithyAtva dazAkI kriyAse ye loga bhI mokSa mArga kI ArAdhanA nahIM mAnate parantu apane zAstra viruddha pakSake AgrahameM par3a kara bhramavidhvaMsana meM mithyAtvIkI kriyAko jItamalajIne mokSa mArgameM kaha diyA hai ataH bhramavidhvaMsana kArakI yaha prarUpaNA mithyA samajhanI caahiye| bola caudahavAM (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 6 ke Upara mithyAdRSTikI kriyAko mokSa mArgameM kAyama karaneke liye yaha likhate haiM ki-"valI prathama guNaThANAro dhagI supAtra dAna deI parIta saMsAra karI manuSyano AyuSo bAMdhyo suvAhu kumArane pA chile bhave sumukha gAthA pati i" inake kahanekA tAtparya yaha hai ki sumukha gAthA patine mithyAtva dazAkI karanIse saMsAra parimita karake manuSyakI Ayu bAMdhI thI, isase mithyAtva dazAkI kriyA mokSa mArga meM siddha hotI hai| yadi mithyAtvIkI kriyA mokSa mArga meM na hotI to sumukhagAthA patikA saMsAra usase parimita kaise hotA ? isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) prathama guNasthAna vAle mithyAdRSTiyoMkA saMsAra parimita nahIM hotA kyoMki saMsArakA kAraNa mithyAtva unameM maujUda rahatA hai| jaba samyag darzanake udayase mithyAtva kA vinAza hotA hai taba saMsAra parimita hotA hai parantu mithyAtvake rahane para nahIM hotaa| kAraNa ke rahane para kAryakA na honA asambhava hai / ataH mithyAdRSTiyoMkA saMsAra parimita honA jo batalAtA hai use ajJAniyoMkA ziromaNi samajhanA caahiye| - sumukha gAthApati muniko dAna dete samaya samyagdRSTi thA mithyAtvI nahIM thA isI lie usakA saMsAra parimita huaa| aba prazna yaha hotA hai ki sumukha gAthApati muniko dAna dete samaya samyagdRSTikA isameM kyA pramANa ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| 33 __ to isakA uttara yaha hai ki sumukha gAthApatike viSayameM jo tripAka sUtrameM mUlapATha AyA hai vahI pramANa hai / yaha bAta mUlapATha likha kara batalAI jAtI hai| vaha pATha yaha hai| "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM dhammaghosANaM therANaM antevAsI sudatte nAmaM aNagAre urAle jAva saMkhitta viula teulese mAsaM mAseNaM khamamANe viharanti / tatteNaM sudatte aNagAre mAsakhamaNapAraNa gaMsi paDhamAe porasIe sajjhAyaM kareti jahA goyamasAmI taheva sudhammethere Apucchati jAva aDamANe sumuhassa gAhAvaissa gihaM aNupavi / tatteNaM sumuhe gAhAvai sudattaM aNagAraM ejjamANa pAsai pAsittA hatu AsaNAo anmuTThati anbhuTTitA pAdapIThAo pacosahati pAoyAo muyaha egasADiya uttarAsaGga karei sudattaM anagAraM sattaTThapayAI paccugacchai tikkhutto AyAhiNa payAhiNa karei vaMdai namasaittA jeNeva bhattaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchaittA sayahattheNaM viuleNa asaNa pANa khAima sAima paDilAbhessAmIti tu? 3 tatteNaM tassa sumuhassa teNa' vvasuddhaNaM tiviheNaM tikaraNa suddhaNaM 2 sudatte aNagAre paDilAmaesamANe parItta saMsArakae maNussAue nivaddha" (vipAka sUtrasukha vipAka) arthaH usa samaya dharma ghoSa nAmaka sthavirake antevAsI ziSya sudatta nAmaka anagAra udAra yAvat tejo lezyAko gupta rakhane vAle mAsa mAsakA kSamaNa karate hue jIvana vyatIta karate the ve mAsakSamaNa tapasyAke pAraNeke dina prathama pauruSImeM svAdhyAya karate the zeSa gotama svAmIkI taraha samajhanA cAhiye / vaha sudatta anagAra apane guru dharmaghoSa sthavirase pUcha kara yAvat gocarIke nimitta jAte hue sumukha nAmaka gRhasthake gharapara gye| anantara sumukha gAthApatine sudatta anagArako Ate hue dekha kara harSake sAtha Asana chor3a diyA aura pAdapIThase nIce utarakara pAdukAko chor3akara eka zATika vastrakI uttarAsaMga karake munike sammukha sAta ATha paira taka Age gayA / dAhinI orase usane munikI tIna vAra pradakSiNAdI aura muniko bandana namaskAra karake vaha apane bhojana gRhameM aayaa| vahAM usako isa bAtake lie bahuta harSa ho rahA thA ki Aja maiM apane hAthase muniko Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 sadbharmamaNDanam / vipula azanapAna khAdya aura svAdya dUMgA / dete samaya bhI use harSa ho rahA thA aura deneke anantara bhI use harSa huA thA isa prakAra zuddha bhAva zuddha mana vacana aura kAyase jo sumukha gAthApatine supAtra ke lie zuddha dravyakA pradAna kiyA thA usase usane apanA saMsAra parimita karake manuSyakI Ayu baaNdhii| yaha isa mUla pAThakA artha hai / isameM kahA hai ki "sumukha gAthApatine sudatta anagArako Ate hue dekha kara apanA Asana chor3a diyA aura pAdapIThase utara kara eka zATika vastrakA uttarAsaMga karake munike sammukha sAta ATha pairataka gayA, aura muniko dAhinI orase tIna vAra pradakSiNAdI " isase spaSTa siddha hotA hai ki sumukha gAthApati samyagdRSTi thA mithyAtvI nahI / kyoMki mithyAdRSTi puruSa sAdhuko sAdhu nahIM samajhatA kintu asAdhu samajhatA hai isaliye vaha isa prakArakA Adara satkAra munikA nahIM kara sktaa| jaise harikezI muniko dekha kara brAhmaNa kumAroMne Adara satkAra nahIM kiyA thA kintu unakA anAdara karane lage the usI taraha sumukha gAthApati bhI mithyAdRSTi hotA to mAnakA Adara satkAra nahIM karatA kintu anAdara karatA parantu usane munikA satkAra sammAna kiyA thA isase usakA samyagdRSTi honA siddha hotA hai / kadAcit mithyAdRSTi bhI kAraNavaza munikA Adara satkAra kare to usakA hArdika bhAva zuddha nahIM hotA kintu usake hRdayameM munike prati azraddhA banI rahatI hai parantu sumukha gAthApatikA hArdika bhAva zuddha thA isIliye mUlapAThameM "haTTatuTThe " yaha pada AyA hai isakA artha yaha hai ki sumukha gAthApati munikA satkAra sammAna karate samaya hRdayameM bahuta prasanna thA / yadi vaha mithyAdRSTi hotA to sAdhuke prati hRSTa tuSTa nahIM hotA ataH sumukha gAthApati usa samaya samyagdRSTi hI thA mithyAdRSTi nahIM / tathA sumukha gAthApati jo muniko dAna diyA thA usakA varNana karate hue ukta mUlapAThameM kahA hai ki " sumukha gAthApatikA dAna, dAtR zuddhi, dravya zuddhi, aura pAtra zuddhi ina tInoM zuddhiyoMse yukta thA / ye tInoM zuddhiyAM samyagdRSTike dAnameM hI hotI haiM mithyAdRSTike dAnameM nahIM hotIM kyoMki mithyAdRSTikI sAdhuke prati azraddhA honese usakA hRdaya zuddha nahIM hotA aura hRdaya zuddha na honese usake dAnameM dAtAkI zuddhi nahIM hotI ataH mithyAdRSTiyoMke dAnameM trividha zuddhiyAM nahIM hotIM parantu sumukha gAthApatikA dAna tInoM prakArakI zuddhiyoMse yukta thA isalie sumukhagAthApatikA samyagdRSTi honA spaSTa pramANita hotA hai / 22 isI taraha isa mUlapATha meM sumukha gAthApatike dAnako mAnasika zuddhise yukta honA kahA hai yaha bhI sumukha gAthApatike samyagdRSTi honekA sAdhaka hai| samyagdRSTikA hI sAdhu ke prati mana zuddha hotA hai midhyAdRSTikA nahIM / sumukha gAthApatikA sAdhuke prati mana zuddha thA isa liye vaha samyagdRSTi hI thA mithyAdRSTi nahIM / evaM sumukha gAthApatine muniko Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| dAna dekara apanA saMsAra parimita kiyA thA yaha bhI isake samyagdRSTi honekA sAdhaka hai| yadyapi bhramavidhvaMsanakArane mithyASTikA bhI saMsAra parimita honA likhA hai parantu yaha bAta zAstra viruddha hai| jabataka anantAnuvandhI krodha mAna mAyA aura lobhakA kSayopazama yA upazama nahIM hotA tabataka saMsAra parimita nahIM hotaa| anantAnuvaMdhI krodhAdikA yahI artha hai ki vaha ananta saMsArakA anubaMdha karatA hai| usake hote hue saMsAra parimita ho jAya yaha bAta asaMbhava hai| ThANAGga sutrakI TIkAmeM "anantAnuvaMdhI" zabda kA artha isa prakAra likhA hai "anantaM bhavamanuvaghnAtyavicchinnaMkarotItyevaMzIlo'nantAnuvandhI" jo dhArA pravAha vicchedarahita anantakAla taka saMsArako utpanna karatA hai use "anantAnuvandhI" kahate haiN| . anantAnuvaMdhI krodhAdi jabataka samyaktvakI prApti nahIM hotI tabataka naSTa nahIM hotA aura usake rahate rahate saMsArakA samuccheda nahIM hotA isalie sumukha gAthApatimeM anantAnuvandhI krodhAdikA kSayopazama yA upazama honA avazya hI mAnanA par3egA aura usake mAna lenepara sumukha gAthApatikA samyagdRSTi honA apane Apa hI siddha ho jAtA hai| ataH sumukha gAthApatiko mithyAdRSTi kAyama karake mithyAtva dazAkI kriyAse saMsAra kA parimita honA, batalA kara use mokSa mArgameM kAyama karanA ajJAniyoMkA kArya samajhanA caahie| (bola 15 vAM) (preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 8 ke Upara mithyAtva dazAkI kriyAse saMsAra parimita honA siddha karanekelie likhate haiM ki-"valI meghakumAraro jIva pA chile bhave hAthI susalArI dayA pAlI parIca saMsAra mithyAtvI thake kiyo|" isakA kyA samAdhana ? (prarUpaka) hAthIkA bhava pAyA huA megha kumArakA jIva zazaka Adi prANiyoMkI prANarakSA karate samaya samyagdRSTi thA mithyAdRSTi nahIM yaha bAta jJAtA sUtrake mUlapAThase siddha hotI hai| usa mUlapAThameM hAthIko sAkSAt samyaghaSTi kahA hai vaha pATha nimnalikhita hai: 'taMjai tAva tumaM mehA tirikkhajoNiyabhAvamuvAgaeNaM apaDiladdhasaMmattarayaNalabheNaM sepAe pANANukampayAe jAva antarAceva sandhArie NocevaNaM Nikkhitte" jJAtA adhyanana 1) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / isakA TabvA artha yaha hai-" taM0 temATe tihAM tumme tIje bhave, me0 meghA ? yiryyaJcarI yoni bhAvai mu0 upanAhatA a0 anapAmpo achato samyaktva lIdho ratnapAmyo se0 tesikarI teprANinI anukampAi jA0 dayAi karI jA. yAvat tihAMpaga UcorAkhyo teNe manuSya bhvpaamyo|" yaha TavvA artha bhISaNajIke janmase pahalekA likhA huA prAcIna hai hastalikhita pratiyoMmeM isake likhe jAnekI miti saMvat 1768 likhI hai jaise ki-"saMvat 1768 varSe zA0 1663 prathama kArtike mAse zukla pakSe 11 tithau bhRguvAsare lipiMcake munika: rasAgaraH " yaha likhA hai| isameM " apaDiladdhasaMmatta rayaNa labheNaM " isa padakA artha yaha kiyA hai ki "anapAmyo achato samyaktvalIdho ratna pAmyo" arthAt "hAthIne pahale nahIM pAye hue samyaktva rUpI ratnako usa samaya prApta kiyA thaa|" isase spaSTa siddha hotA hai ki vaha hAthI zazaka Adi prANiyoMkI prANarakSA karatesamaya samyagdRSTi thA mithyAdRSTi nahIM / isa TabbA arthameM jo "apaDiladdha sammatta rayaNalabheNaM" isa padakA samyaktva rUpI ratnako pAnA artha likhA hai vaha vyutpattise bhI nikalatA hai| jaise ki isa padakI saMskRtacchAyA "apratilabdha samyaktva ratna laMbhena" vanatI hai| aura isakI vyutpatti yaha hai ki "apratilabdhamaprApta yatsamyaktva ratnaM tallabhata iti apratilabdha samyaktva ratna labhastena" arthAt pahale kabhI nahIM pAye hue samyaktva ratnako prApta karane vAlA" yaha isakA artha hai| isa liye TavvAkArakA kiyA huA artha vyutpattise bhI saGgana hai tathApi hAthIko mithyAdRSTi kAyama karake mithyAtvadazAkI kriyAse saMsArakA samuccheda batalAnA utsUtra bhASiyoMkA kArya samajhanA caahiye| kaI azuddha TabbAoMmeM ukta padakA artha azuddha kiyA hai| jaise bhramamavidhvaMnameM ukta padakA azuddha TavvA artha likhA hai aise azuddha TavvAoMkA Azraya lekara jagatameM bhrama phailAnA sacce sAdhuoMkA kartavya nahIM hai| ataH bhramavidhvaMsanakArane jo mUlapAThase viruddha hAthI ko mithyAdaSTi batalAyA hai vaha mithyA samajhanA caahie| bola 16 vAM (preraka) jJAtA sUtrake mUlapAThameM hAthIko zazakAdi prANiyoMkI prANarakSA karate samaya samyagdRSTi hI likhA hai yaha jJAta huA / parantu bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMna pRSTha 10 ke Upara lekhate haiM ki "valIyAMmeM ija dalapatirAyajI prazna pUcha yA tehanA uttara daulatarAmajI dIdhA ta praznottara madhye piNa hAthIne tathA sumukha gAthApatine prathama guNaThANe kahyA chai" isakA kyA samAdhAna ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| (prarUpaka) daulatarAmajIke sAtha dalapatirAyajIke jo praznottara hue haiM usakI sambat 1891 kI likhI huI prati mere pAsa maujUda hai usameM hAthI aura sumukhagAthApatikA prathama guNa sthAnameM honA kahIM nahIM kahA hai ataH ukta praznottarIkA udAharaNa dekara hAthI aura sumukhagAthApatiko mithyAdRSTi kAyama karanA mithyA hai| tathA bhramavidhvaMsana pRSTha 10 ke noTameM daulatarAma jI aura dalapatirAyajIko "koTA bUdIke AsapAsa vicaranevAle vAIsa sampradAyake sAdhu" likhA hai yaha bhI mithyA hai / dalapatirAyajI dehalIke rahane vAle vAIsa sampradAyake prasiddha zrAvaka the sAdhu nahIM the tathA inake praznottarameM hAthI tathA sumukhagAthApatiko mithyAtvI honekA kathana bhI nahIM hai ata: ukta praznottarIkA dAkhalA dekara jo noTake andara likhA hai ki "ukta praznottarIke 138 veM praznake uttarameM hAthIko aura sumukhagAthApatiko mithyAdRSTi kahA hai" yaha saba mithyA samajhanA caahie| teraha panthiyoMko isa praznottarIkI bAta yadi mAnya ho to isake 58 ve praznake uttarameM mithyAtvIke andara mokSaprAptirUpa sakAma nirjarAkA pratiSedha kiyA hai isa liye mithyAdRSTiko mokSamArgakA dezArAdhaka nahIM mAnanA cAhiye / vaha 58 vAM prazna aura usa kA uttara nimnalikhita haiM ' "mithyAtvIno sakAma nirjarA ho vA na ho, tehano uttara-mokSa prApti sakAma nirjarA na hove" isa praznottarameM mithyAdRSTimeM mokSamArgakA na honA spaSTa kahA hai tathApi isI praznottarIkA udAharaNa dekara jItamalajIne mithyAdRSTiko mokSamArgakA ArAdhaka batalAyA hai, yaha inakA pratyakSa mithyAbhASaNa samajhanA cAhiye / ___ yahAM vizeSa dhyAnameM rakhane yogya bAta yaha hai ki kisI bhI Adhunika chadmastha alpajJakI bAta zAstrAdhArake vinA nahIM mAnI jAtI yaha Agraha to bhramavidhvaMsanakArake matAnuyAyiyoMkA hI hai jo vAvA vAkyako pramANa mAna kara lakIrake phakIra bane haiN| unake bhISaNajI AdikI bAta yadi sUtrake mUlapAThase bhI viruddha ho to bhI use ve nahIM chor3ate yahI to Abhinivezika mithyAtvakA lakSaNa hai| parantu samyagdRSTi puruSa sUtrapramANako samajha kara haTha nahIM karate / cAhe kisIkA kathana ho sUtra viruddha bAta ve nahIM maante| [bola 17 vAM samApta] (preraka) sumukhagAthApatine sudatta anagArako jaise vandana namaskAra kiyA thA usI taraha gozAlaka ziSya zakaDAla putrane bhI bhagavAna mahAvIra svAmIko vandana namaskAra kiyA thA yadi muniko vandana namaskAra karanA hI samyagdRSTikA lakSaNa hai to phira gozAlaka Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 saddharmamaNDanam / ziSya zakaDAla putrako bhI samyagdRSTi hI mAna lenA cAhiye / parantu yadi use Apa samyagdRSTi nahIM mAnate to phira sumukhagAthApatiko samyagdRSTi kyoM mAnate haiM ? ( prarUpaka ) sumukhagAthApati vandana namaskArako gozAlaka ziSya zakaDAla putrake vandana namaskAra jaisA batalAnA ayukta hai sumukhagAthApatine vinA kisIkI preraNA aura dabAva apanI hArdika icchA aura zraddhAbhaktise sudatta anagArako vandana namaskAra kiye the parantu zakAla putra devatAke kahane, aura usake dabAvase bhagavAnako vandana namaskAra kiyA thA / isaliye ina donoMke vandana namaskAra tulya nahIM haiM / jaise koI manuSya apanI svAbhAvika icchAse sAdhukA AcAra pAlatA hai aura dUsarA abhavya hokara bhI sAMsArika pUjA pratiSThA Adike lobhase sAdhukA AcAra pAlatA hai ye donoM puruSa vyavahAra dazAmeM yadyapi sAdhukA AcAra pAlane vAle hI kahe jAte haiM tathApi inake AcArapAlanameM tulyatA nahIM hai kintu mahAna bheda hai usI taraha jo apanI mAnasika icchA aura zraddhAbhakti se muniko vandana namaskAra karatA hai aura jo kisIkI preraNA yA dabAvase bandana namaskAra karatA hai ina donoMke vandana namaskArameM bhI tulyatA nahIM hai mahAn antara hai / sumukhagAthApatine apanI icchA aura svAbhAvika zraddhA semuniko vandana namaskAra Adi kiye the isaliye usakA vandana namaskAra samyagdRSTikA vandana namaskAra hai aura vaha mokSakA mArga hai parantu zakaDAla putrane devatAke kahane se vandana namaskAra kiye the isaliye usakA vandana namaskAra Antarika bhaktizUnya dravyarUpa honese mithyAdRSTikA vandana namaskAra hai vaha mokSakA mArga nahIM hai / ata: ina donoMko tulya batalAnA mithyA hai | zakaDAla putrane devatAke kahane se bhagavAn mahAvIrasvAmIko vandana namaskAra kiyA thA apanI icchAse nahIM yaha bAta upAsaka dazAMga sUtrake mUlapATha meM kahI hai / vaha pATha yaha hai " samaNe bhagavaM mahAvIre saddAlaputtaM AjIviyovAsayaM evaM vayAsI se nUnaM saddAla puttA ! kallaM tumaM pucvAvaraNhAla jeNeva asogavaNiyA jAva viharasi taeNaM tubbhaM ege deve aMtiyaM pAu bhavitthA taraNaM se deve aMtalikkhapaDivanne evaM vayAsIha'bho saddAla puttA ! taMceva sabvaM jAva pajjuSAsissAmi senUnaM saddAla puttA ! aTThe samaTThe ! haMtA atthi / no khalu saddAla puttA ! teNaM deveNaM gosAlaM maMkhali puttaM paNihAya evaM vRtte / taeNaM tassa saddAla Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| puttassa AjIviyo vAsayassa samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM vuttasma samANassa imeyAkhve ajjhatthiye 4 esaNaM samaNe bhagavaM mahAvIre mahAmAhaNe uppannanANadaMsaNadhare jAva taccakammasaMpayA saMpautte" (upAsaka dazAMga a0 6) artha zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmIne gozAlaka ziSya zakaDAla punase kahA ki he zakaDAla putra ! kala sandhyA samaya azoka vATikAmeM tU gayA huA thaa| vahAM eka devatAne tumhAre nikaTa AkAzameM sthita hokara yaha kahA thA ki kala yahAM mahAmAhana jJAna darzanakA dhAraka yAvat saphala kriyAoMse yukta puruSa AvegA tuma usakA vandana namaskAra Adi yAvat zayyA saMthArAse upanimaMtrita karanA / yaha suna kara tumane nizzraya kiyA ki "kala mere guru gozAlaka maMkhaliputra AveMge unakI vandanA namaskAra Adi yAvat upAsanA maiM karUMgA" kyA yaha bAta satya hai ? yaha suna kara zakaDAla putrane kahA ki hAM satya hai / taba phira bhagavAnne kahA ki he zakaDAla putra ! usa devatAne gozAlaka maMkhaliputrake liye aisA nahIM kahA thaa| isa prakAra bhagavAn mahAvIra svAmIke kahane para zakaDAla putrako yaha nizcaya huA ki yaha to bhagavAna mahAvIra svAmI haiM yahI mahAmAhana jJAna-darzanake dhAraka yAvat saphala kriyAoMse yukta hai yaha isa pAThakA artha hai| isameM spaSTa kahA hai ki bhagavAna mahAvIra svAmIne jaba gozAlaka ziSya zakaDAla putrase yaha kahA ki "azoka vATikAke andara devatAne jo bAta kahI thI vaha gozAlaka maMkhaliputrake liye nahIM" tava zakaDAla putrako yaha mAlUma huA ki yaha zramaNa bhagavAn mahAvIra svAmI haiM para hamAre guru gozAlaka nahIM haiN| isase nizcita hotA hai ki zakaDAla putra apane guru gozAlakako AyA huA jAnakara vahAM AyA thA aura Ate samaya usane bhagavAna mahAvIra svAmIko gozAlaka samajha kara vandana namaskAra kiyA thaa| ataH usakA yaha vandana namaskAra vAstavameM bhagavAna mahAvIra svAmIko na hokara usake guru gozAlaka maMkhali putrakA hI huaa| pazcAt bhagavAn mahAvIra svAmIke kahane para jaba usakA vaha bhrama dUra huA aura usane bhagavAna mahAvIrako jAna liyA taba azoka vATikAmeM mile hue devatAkI preraNAse bhagavAna mahAvIra svAmIko vandana namaskAra kiyA thA parantu unako guru jAna kara Antarika bhaktike sAtha nahIM isaliye isakA yaha vandana namaskAra bhI bhAvazUnya honeke kAraNa ahaMbhASita dharmakA aGga nahIM thA kintu ahaMdAjJAvAhya aura mithyAtva yukta thaa| ata: ise mokSamArgameM nahIM kaha sakate / parantu sumukhagAthApatikA vandana namaskAra Antarika zraddhAke sAtha honese bhAvarUpa thA, isaliye vaha mokSakA mArga aura vItarAga bhASita dharmakA aGga thaa| aisA bhAvarUpa vandana namaskAra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 saddhamamaNDanam / samyagdRSTiyoMkA hI hotA hai mithyAdRSTikA nhiiN| ataH sumukhagAthApatike vandana namaskArako zakaDAla putrake vandana namaskAra jaisA batalAnA zAstra nahI jAnanekA phala samajhanA caahiye| [bola 18 vAM samApta (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 14 ke Upara likhate haiM ki "atha kriyAvAdI manuSya tiryaJca re eka vaimAnika ro baMdha ko aura AyuSo bAMdhe nahIM imi kahyo te mAMTe sumukha gAthApati, tathA hAthI tathA sutratI manuSya ihAM kahyA tesarvane manuSyano AyuSAno bandha kahyo te bhaNI e samyagdRSTi nahIM te mAMTe manuSyano AyuSo bAMdhyo chai samyagdRSTi huve to vaimAnikaro vandha kahatA" isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 30 uddezA 1 meM kahA hai ki "kriyAvAdI manuSya eka vaimAnikake sivAya dUsarekI Ayu nahIM bAMdhate" isakA abhiprAya bhramavidhvaMsanakArane nahIM samajhA hai isIliye vaha manuSyakA AyubaMdha dekha kara sumukha gAthApati aura hAthIko mithyAdRSTi kahate haiN| bhagavatIke ukta kathanakA Azaya yaha hai ki jo manuSya aura tiryaJca viziSTa kriyAvAdI hote haiM aura aticAra rahita nirmala pratakA pAlana karate haiM ve vaimAnika kI hI Ayu bAMdhate haiM parantu sAmAnya kriyAvAdI nhiiN| yadi koI kahe ki bhagavatImeM to sirpha kriyAvAdI bhI likhA hai viziSTa kriyAvAdI nahIM likhA hai phira Apa viziSTa kriyAvAdI artha kyoM karate haiM ? to isakA uttara yaha hai ki dazAzrutaskandha sUtrake mUlapAThameM mahAraMbhI mahAparigrahI kriyAvAdI manuSyako uttarapathagAmI narakayonimeM jAnA bhI kahA hai yadi sabhI kriyAvAdI vaimAnikakI hI Ayu bAMdhate to dazAzrutaskandha sUtrameM kriyAvAdI manuSyako narakayonikI Ayu bAMdhanA kaise kahA jAtA ? ataH nizcita hotA hai ki bhagavatIke mUlapAThameM jisa kriyAvAdIke liye eka vaimAnikakI hI Ayu bAMdhanekA niyama kiyA hai vaha viziSTa kriyAvAdI hai para sabhI kriyAvAdI nhiiN| dazAzruta skandha sUtrameM kriyAvAdI manuSyako naraka yonimeM jAnA kahA hai vaha pATha yaha hai sekiMtaM kiriyAvAiyAvi bhavai ? taMjahA-AhiyavAi Ahiyapanne Ahiya diTThI sammAvAdI niivAdI saMtiparalokavAdI asthi ihaloke atthi paraloke atthi mAyA atthi piyA atthi arihantA atthi cakavadhI atthi valadevA atthi vAsudevA atthi sukkaDadukka Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| DANaM phala vittivisese suciNNA kammA suciNNaphalA bhavaMti saphale kallANe pAvae paJcAyaMti jIvA atthi neraiyA devA siddhi se evaMvAdI evaMpanne evaMdiTThI chandarAgamatiniviThTha Avibhavai se bhavai mahecche jAva uttara gAmie neraie sukkapakkhie AgamesANaM sulabha vohiyAvi bhavai setaM kiriyAvAdI savvadhammaruciyAvi bhavaI".... (dazAzru ta skandha sUtra). isakA TIkAnusAra artha yaha hai(prazna ) kriyAvAdI kise kahate haiM ? (uttara) jo zAstrokta AtmAdipadArtho ko satya aura mokSopayogI padArtho ko upAdeya tathA usake pratikUla vastuko heya samajhate haiM jo, jisakA jaisA svarUpa hai use usI taraha aviparIta batalAte haiM aura AstikatAke samarthaka samyagdRSTi haiM jo, mokSakI nityatA aura svarga, naraka, mAtA, pitA, ihaloka, paraloka, arihaMta, cakravartI, baladeva, vAsudeva, inakA astitva mAnate haiN| jo zubha aura azubha karmoM kA kramazaH zubha tathA azubha phala honA svIkAra karate haiM jo zubhAzubha karmoM kA phala bhoganeke liye AtmAko vividha yoniyoM meM jAnA aGgIkAra karate haiM jo naraka, manuSya, tiryaJca, devatA, aura muktiko satya batAte haiM tathA pUrvokta sabhI bAtoMmeM jisakI nizcayAtmaka mAnyatA hai ve kriyAvAdI kahalAte haiN| aise kriyAvAdI yadi mahAraMbhI mahAparigrahI aura mahAn icchAvAle hoM to uttarapathagAmI narakayonimeM janma pAte haiM parantu ve zuklapakSIya aura bhaviSyameM sulabha vodhI hote haiM / yaha ukta mUlapAThakA artha hai| isameM kahA hai ki jo kriyAvAdI manuSya mahAraMbhI mahAparigrahI aura mahAn icchA vAle hote haiM ve uttarapathagAmI narakayonimeM jAte haiN| yadi sabhI kriyAvAdI eka vaimAnika kI hI Ayu bAMdhate to isa pAThameM kriyAvAdI manuSyako narakayonimeM jAnA kaise kahA jAtA ? ata: bhagavatI sUtra zataka 30 uddezA 1 meM viziSTa kriyAvAdIke lie hI vaimAnikake AyubaMdhakA niyama kiyAjAnA samajhanA cAhiye sabhI kriyAvAdiyoMke liye nhiiN| ___ isa viSayameM bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 2 kA mUlapATha bhI pramANa hai / vaha pATha yaha hai "avirAhiya saMjamANaM jahaNNeNaM sohamme kappe ukoseNaM sa... bbaThThasiddha vimaannN| virAhiya saMjamANaM jahaNNeNaM bhuvaNavAsikheM: ukkoseNaM sohamme kappe / avirAhiya saMjamAsaMjamANaM jahaNNaNaM so . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 saddharmamaNDanam / hamme kappe ukkoseNaM accue kappe / virAhiya saMjamAsaMjamANaM jahapaNeNaM bhuvaNavAsIsu ukkoseNaM joisiesu| ( bhagavatI za0 1 uddezA 2) artha saMyamakI virAdhanA nahIM karane vAle ArAdhaka sAdhu yadi devalokameM utpanna hoveM to jaghanya prathama svarga saudharma kalpameM aura utkRSTa sarvArthasiddha nAmaka vimAnameM utpanna hote haiN| tathA saMyama kI ghirAdhanA karane vAle virAdhaka sAdhu yadi devalokameM utpanna hoveM to jaghanya bhuvanavAsI aura utkRSTa saudharma kalpa prathama svargake devatA hote haiN| evaM aticAra rAhata apane bratakI ArAdhanA karane vAle ArAdhaka zrAvaka devalokameM utpanna hoM to javanya prathama svA sauvarma kalpa aura utkRSTa acyuta kalpa yAnI bArahaveM vana meM utpanna hote haiN| tathA virAvaka zrAvaka yadi devalokameM utpanna hoveM to javanya bhuvanavAsI aura utkRSTa jyotiSko utpanna hote haiN| yaha mUlapAThakA artha hai| isameM virAdhaka zrAvakako jaghanya bhuvanavAsI aura utkRSTa jyotiSkameM utpanna honA kahA hai| yadi sabhI kriyAvAdI eka vaimAnika devakI hI Ayu bAMdhate to isa mUla pAThameM virAdhaka zrAvakako jaghanya bhuvanavAsI aura utkRSTa jyotiSkameM jAnA kyoM kahA jAtA ? kyoMki virAdhaka zrAvaka bhI kriyAvAdI hI hai akriyAvAdI nahIM hai| ata: nizcita hotA hai ki sabhI kriyAvAdI manuSya aura tirsAca eka vaimAnikakI hI Ayu nahIM bAMdhate kintu sAmAnya kriyAvAdI manuSya aura tiyyaM ca apane apane karmAnusAra dUsare bhavoM meM bhI jAte haiN| ataH bhagavatI zataka 30 uddezA 1 ke mUlapAThakA nAma lekara sabhI kriyAvAdiyoMko eka vaimAnikakA hI Ayuvandha batalAnA mithyA hai / jaba ki kriyAvAdI manuSya aura tiryakaca vaimAnikake sivAya dUsare kI bhI Ayu bAMdhate haiM taba manuSya kA AyubaMdha honA dekha kara hAthI aura sumukhagAthApatiko mithyAdRSTi kahanA mithyAhaSTiyoMkA kArya samajhanA caahiye| (bola 19 vAM samApta) (prarUpaka) sAmAnya kriyAvAdI manuSya aura tiyyaJca vaimAnika devake sivAya dUsare bhavameM bhI jAte haiM isakA pramANa aura bhI diyA jAtA hai bhagavatI zataka 8 uddezA 10 ke mUlapAThameM jaghanya jJAna aura jaghanya darzanArAdhanAkA phala jaghanya tIna aura utkRSTa sAta ATha bhavase mokSa jAnA batalAyA hai isakA abhiprAya batalAte hue TIkAkArane likhA hai ki jaghanya tIna aura utkRSTa sAta ATha bhavoMmeM jo yahAM mokSa jAnA kahA hai vaha cAritrArAdhanAke sahita jaghanyajJAna aura jaghanya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| dazanArAdhanAkA phala samajhanA cAhiye kyoMki cAritra rahita jJAna darzana tathA deza vratakI . ArAdhanAse utkRSTa asaMkhya bhava bhI hote haiN| isa TIkAkArakI bAtako svIkAra karate hue jItamalajIne "praznottara tatvavodha" nAmaka granthameM likhA hai ki "aSTama zatake bhagavatI dazama uddeze iSTa jaghanya jJAna ArAdhanA sata aTha bhava utkRSTa / vRttikAra kA yaha vidha carita sahita je jJAna tehanI jaghanya ArAdhanA tasubhava e pahicAna bIjA samadRSTi taNA dezavatInA je ha / bhava utkRSTa asaMkhya chai nyAya vacana chai eha / ina dohoMmeM TIkAkArakI bAtako pramANa mAnate hue jItamalajIne cAritra rahita jaghanya jJAna darzana tathA dezavatakI ArAdhanAse utkRSTa asaMkhya bhava honA bhI svIkAra kiyA hai| aba inako kriyAvAdI manuSya aura tiryaJcakA vaimAnika bhavake sivAya dUsare bhavakA grahaNa karanA bhI mAnanA pdd'egaa| kyoMki jisa jaghanya jJAna darzana tathA dezavata ke ArAdhaka puruSako asaMkhya bhavoMse mokSa jAnA hai vaha apanI asaMkhya bhavoMkI pUrti vaimAnika aura manuSya bhavoMmeM hI nahIM kara sakatA kyoMki manuSya bhavase vaimAnikakA aura vaimAnikase manuSya bhavakA lagAtAra sAta ATha vArase adhika honA bhagavatI zataka 24 meM varjita kiyA hai| isaliye asaMkhya bhavoM kI pUrti ke liye use vaimAnikake sivAya dUsarA bhava karanA hI hogA isa prakAra jaba ki asaMkhya bhavAMse mokSa jAne vAle jaghanya jJAna darzana tathA dezabatI puruSakA vaimAnikake sivAya dUsarekA Ayurvadha honA bhramavidhvaMsanakAra ko svIkRta hai taba phira kriyAvAdI manuSya aura tiryaJcakA vaimAnika devake sivAya dUsarA bhava grahaNa karanA bhI apane Apa hI svIkAra ho jAtA hai kyoMki jaghanya jJAna darzana tathA dezavatakA Agadhaka puruSa kriyAvAdI hI hai akriyAvAdI nhiiN| ata: bhagavatI sUtra zataka 30 uddezA ekakA nAma lekara sabhI kriyAbAdI manuSya aura tiyyencako eka vaimAnikakA hI Ayu baMdha batalAnA mithyA samajhanA cAhiye / [bola 20 vAM samApta (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 13 ke Upara uttarAdhyayanasUtra adhyayana 7 gAthA bIsavIMko likha kara usakI samAlocanAmeM likhate haiM ki "eto mithyAtvI aneka bhalA guNAM sahitane suvratI kahyo / te bhalI karaNI AjJA mAMhi chai| ane kSamAdi guga AjJAmeM nahIM huve to subatI kyU kayo / te kSamAdiguNArI karaNI azuddha huve to kulatI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / kahatA eto sAmprata bhalI karaNI Azraya mithyAtvIne sutratI ko chai / ane jo samyadRSTi huve to marIne manuSya huve nahIM" isakA kyA samAdhAna ? 44 ( prarUpaka ) uttarAdhyayana sUtrakI vaha gAthA dIpikA ke sAtha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai - vaha gAthA yaha hai- "ve mAyAhiM sikkhAhiM jenarA gihisubvayA / uveMti mANusa joNiM kamma saccAhu pANiNo " ( uttarA0 a0 7 gAthA 20 ) isakI dIpikA yaha hai " mAnuSaM yoniM ke brajanti tadAha - ye narAH vimAtrAbhirvividhaprakArAbhiH zikSA bhiH gRhisutratAH gRhiNazcate sunatAzca gRhisuvratAH gRhItasamyaktvAdigRhasthadvAdazaghratAH satyAnyavaMdhyaphalAni jJAnAvaraNIyAdIni karmANi yeSAM tesatyakarmANaH karmasatyAH prAkRtatvAtkarma zabdasya prAkprayogaH te jIvA "hu" iti nizvayena mAnuSaM yoni mutpadyante" isakA artha yaha hai-- manuSya yonimeM kauna prANI janma lete haiM yaha isa gAthAmeM batalAyA hai| jo manuSya vividha prakArakI zikSAoMse yukta aura gRhastha sambandhI samyaktva Adi bAraha vratoMke dhAraka haiM tathA jinake jJAnAvaraNIyAdi karma avazya phala denevAle haiM ve avazya manuSya yonimeM janma pAte haiM / yaha gAthAkI dIpikAkA artha hai / S yahAM suvrata zabdakA artha dIpikA kArane bAraha vratadhArI kiyA hai isa lie isa gAthA meM kahA huA suvatapuruSa samyagdRSTi hai mithyA dRSTi nahIM / ataH isa gAthA meM kahe hue suvrata puruSako mithyA dRSTi batalAnA dIpikAse viruddha samajhanA cAhie / yadi koI kahe ki isa gAthAmeM kahA huA suvrata puruSa samyagdRSTi hotA to vaha manuSyabhavameM kyoM jAtA kyoMki samyagdRSTi manuSya eka vaimAnikakI hI Ayu bAMdhate haiM to isakA samAdhAna isake pUrva boloMmeM vistArake sAtha sapramANa de diyA gayA hai aura yaha siddha kara diyA hai ki samyagdRSTi manuSya bhI vaimAnika devase bhinna bhavako prApta karate haiM ataH manuSya bhavake pAnese gAthokta suvrata puruSako mithyAdRSTi batalAnA ayukta samajhanA cAhie / ( bola 21 vAM samApta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| -- (preraka) sAmAnya vratadhArI zrAvakakA vaimAnika devake sivAya dUsarA bhava pAnA zAstrIya vidhi vAdase to Apane siddha kara diyA parantu kahIM cAritAnuvAdameM isakA udAharaNa milatA ho to use bhI btlaaie| (prarUpaka) bhagavatI zataka 7 uddezA 9 ke mUlapAThameM sAmAnya vratadhArI puruSakA manuSya bhava chor3a kara phira manuSya bhavameM janma pAnekA udAharaNa milatA hai yaha bAta pATha likha kara batalAI jAtI hai| vaha pATha yaha hai "taeNa tassa nAganattUyassa ege piyavAlayayaMsae raha musalaM saGgAmemANe egeNaM puriseNa gADhappahArIkaesamANe atyAme jAva adhAraNijamoti kaTu varuNa nAganattUyaM rahamusalAo saGgAmAo paDinikkhamamANaM pAsai, pAsaittA turage nigiha Nai nigiha NaittA jahAvaruNe jAva turae visajjei, paDasanthAragaM duruhai duruhaittA puratthAbhimuhe jAva aJjaliM kaDu evaM vayAsI-jAiNaM mama piyavAla vayaM sassa varuNasta nAganatUyassa sIlAI vayAI guNAI veramaNAI paJcakkhANaposahovavAsAI tAiNaM mamaMpi bhavantutti kaTu saNNAha paTTa parimuyai muyaittA sallUddharaNa karei kareittA ANupuvvIe kAla gae" - isake anantara eka aura pATha AyA hai vaha yaha hai ___ "tassaNaM bhante ! nAganattayassa piyavAlavayaMsae kAla mAse kAlaMkiccA kahiM gae kahiM uvavanne ? goyamA ! sukule paccAjAe / seNaMbhante ! tavA ohito aNaMtara uvahitA kahiMgachihiMti ? goyamA ! mahAvidehe vAse sijjhihiti jAva antaM karehiMti sevaM bhante bhanteti" (bhagavatIzataka 7 rahe zA 9) ina pAThoMke artha kramazaH diye jAte haiM usa samaya varuNanAga nattU yAkA priyabAla mitra, ratha supala nAmaka saMgrAma meM yuddha karatA huA kisIse gADha prahArako prApta hokara bahuta zaktihIna ho gyaa| usI samaya apane bAla mitra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / barugako bhI ghAyala hokara saMgrAma bhUmise bAhara jAte dekhA / pazcAt vaha yuddha bhUmise bAhara Akara ghor3oMko jaGgalameM chor3a apane priyavAlamitra varuNake samAna kapar3eke sanyArepara baiTha gyaa| saMthArepara baiTha kara pUrvAbhimukha ho hAtha jor3a kara kahane lagA ki-"priyavAla mitra varuganAga nattU yAke samAna mere bhI zIla, prata, guga, viramaga, pratyAkhyAna, pauSadhopavAsa Adi satkarma hoN|" yaha kaha kara usane apane sannAhako nikAlA / pazcAt aGgameM cubhe hue bANako nikAlakara mRtyuko prApta huaa| (yaha pahale pAThakA artha hai|) isameM varuganAganattU yAke priyavAla mitrakA sAmAnya rUpase bAraha vratadhAraNa karanA kahA hai| isa pAThameM jo zIla, vrata, guga aura viramaga zabda Aye haiM inakA artha TIkAkArane isa prakAra kiyA hai "vayAI" tti ahiMsAdIni gugAItti gugavratAni 'veramaNAi'tti sAmAnyena rAgAdi viratayaH / "paJcakkhAga posaho vAsAI "tti pratyAkhyAnaM pauruSyAdiviSayaM pauSadhopavAsaH parva dino pavAsaH" isakA artha yaha hai yahAM vrata, ahiMsA samajhanI caahie| tathA "guNa" zabdakA artha guNavrata aura viramaNa zabdakA sAmAnyataH rAgAdi nivRtti artha jAnanA caahie| evaM pratyAkhyAna nAma pauruSI Adi kAlataka tyAga karanekA hai aura parvake dina upavAsa karanekA nAma pauSadhopavAsa hai / yaha TIkAkA artha hai / yahAMTIkAkArane vrata Adi zabdoMkA ahiMsAdi artha kiyA hai| una vratoMko varuNa nAganatU yAke priyavAla mitrase grahaNa kiyA jAnA Upara likhe hue mUlapAThameM likhA hai isa prakAra varuNanAganata yAke priyAlamitrane sAmAnya rUpase bAraha vratadhArI hokara manuSya yonimeM janma liyA thA yaha Upara likhe hue dUsare pAThameM kahA hai / usa pAThakA artha yaha hai (prazna) hebhagavan ! varuganAga natta yAkA priyavAla mitra mRtyuko prApta hokara kisa yonimeM utpanna huA ? (uttara) he gotama ! vaha manuSya lokameM uttamakulake andara utpanna huaa| (prazna) aba vaha kisa yonimeM janma legA ? (uttara) vaha manuSya bhavase nikala kara mahAvideha kSetrameM manuSya bhavako prApta karake siddha hogA yAvat karmokA anta kregaa| yaha dUsare pAThakA artha hai| ___ isameM, sAmAnya rUpase bAraha vratadhArI varuNanAganata yAke priyabAlamitrakA manuSya bhava chor3a kara phira manuSya bhavameM hI janma lenA kahA hai yaha sAmAnya vratadhArI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| - - zrAvakakA manuSya bhava chor3a kara phira manuSya bhavameM AnekA jvalanta udAharaNa hai isaliye uttarAdhyana sUtrake adhyayana 7 kI bIsavIM gAthAmeM kahe hue suvrata zabdakA sAmAnya vratadhArI artha hai mithyAdRSTi nhiiN| . (bola 22 vA samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 16 ke Upara uttarAdhyayana sUtrake adhyayana 9 kI cauvAlIsavIM gAthA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki-. "atha ihAM to mithyAtvIno mAsa kSamaga tapa samyagdRSTinA cAritra dharmane solavIM kalA na Ave evaM kayo / tecAritra dharmato saMvara chai tehane solaboM kalAina Ave kahyo te solavI kalAIja nAma lei batAyo piga hajArameMi bhAga na Ave tehane saMvara dharma chai ija nhiiN| piga nirjarA dharma Azraya kayo nathI nirjarA dharma nirmala chai tekaraNI tapasyA zuddha chai AjJAmAMhi chai" (bhra0 pR0 16-17) isakA kyA samAdhAna(prarUpaka) uttarAdhyayana sUtrakI vaha gAthA likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha gAthA yaha hai "mAse mAseu jovAlo kusaggeNa tu bhuJjai naso sukkhAya dhammassa kala agghai solasiM" (uttarA0 a0 9 gAthA 44) jo puruSa, bAla yAnI mithyAdRSTi ajJAnI hai vaha hara eka mAsameM kuzake agrabhAgameM jitamA anna ThaharatA hai utanA hI khAkA cAhe kuzake agrabhAgako hI khAkara raha jAve to bhI vaha jinoka dharmake AcaraNa karanevAle puruSake solahaveM aMzake barAbara bhI nahIM hotaa| yaha isa gAthAkA artha hai| __yahAM mAsa-mAsa kSamaga rUpa ghora tapasyA karane vAle mithyAdRSTi ajJAnIko jinokta dharmakA AcaraNa karane vAle puruSake solahaveM aMzake barAbara bhI na honA kahA hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki mithyAdRSTikI kaThinase kaThina bhI tapasyA, vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai| yadi vaha AjJAmeM hotI, to usa tapasyAke AcaraNa karanese gAyokta mithyAdRSTi puruSa bhI jinokta dharmakA hI AcaraNa karanevAlA hotA aura jaba vaha jinokta dharmakA AcaraNa karane vAlA hotA to usake liye isa gAthAmeM yaha kadApi nahIM kahA jAtA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / ki "ukta tapasyA karane vAlA mithyAdRSTi jinokta dharmakA AcaraNa karanevAle puruSake solahaveM aMzameM bhI nahIM hai|" kyoMki jo puruSa jinokta dharmakA AcaraNa na karake kisI anyake dharmakA AcaraNa karatA hai usIke liye yaha kahA jA sakatA hai ki "yaha jinokta dharmakA AcaraNa karanevAleke solahaveM aMzameM bhI nahIM hai" parantu jo jinokta dharmakA hI AcaraNa karatA hai usake liye aisA nahIM kaha sakate kyoMki vaha to svayameva jinokta dharmakA hI AcaraNa karane vAlA hai| ata: isa gAthAmeM kahI huI mithyAtvIkI tapasyA vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai aura usake AjJAmeM na honese usakA AcaraNa karanevAlA gAthokta bAla tapasvI bhI jinokta dharmakA AcaraNa karanevAlA nahIM hai| ataeva use jinokta dharmakA AcaraNa karanevAle puruSake solaveM aMzameM bhI na honA kahA hai| isalie isa gAthAse mithyAdRSTikI tapasyA spaSTa rUpase jina AjJA bAhara siddha hotI hai / TIkAkArane bhI gAthokta vAla tapasvIkI tapasyAko jina AjJAse bAhara batalAyA hai vaha TIkA yaha hai "ghorasyApi svAkhyAtadharmasyaiva dharmArthinA'nuSTheyatvAdanyasyatvAtmavighAtAdiva danyathAtvAt " arthAt jo dharma jina bhASita hai vaha yadi ghora ( kaThina ) ho to bhI dharmakAmI puruSoMse AcaraNa karane yogya hai parantu jo ghora-dharma jina bhASita nahIM hai vaha AtmaghAtAdikI taraha AcaraNa karane yogya nahIM hai / yaha isa ThIkAkA artha hai| isakA tAtparya yaha hai ki gAthokta bAlatapasvIkI mAsa kSamaNa tapasyA yadyapi ghora hai tathApi jina bhASita na honeke kAraNa dharmArthI puruSoMse AcaraNa karane yogya nahIM hai| yadi gAthokta bAla tapasvIkI tapasyA jina bhASita dharmameM hotI to use TIkAkAra jina bhASita na honA kyoM kahate ? isase spaSTa siddha hotA hai ki gAthokta bAla tapasvIkI mAsakSamaNa tapasyA jina AjJAmeM nahIM hai isI liye use TIkAkArane anAcaraNIya kahA hai aura mUlagAthAme use jinabhASita dharmake solahaveM aMzameM bhI na honA batalAyA hai| tathApi bhramavidhvaMsanakArane gAthoktavAlatapasvIkI mithyAtva yukta tapasyAko vItarAgakI AjJAmeM honA batalAyA hai yaha pratyakSa uktagAthA aura usakI TIkAse viruddha hai| yadyapi apanI bAtako satya aura zAstrAnukUla siddha karaneke liye bhramavidhvaMsanakArane yahAM yaha kalpanA kI hai ki " mithyAdRSTimeM saMvara nahIM hotA isalie use saMvara dharmavAle puruSake solahaveM aMzameM na honA isa gAthAmeM kahA hai" tathApi unakI yaha kalpanA nirAdhAra hai isa gAthAmeM "saMvara" kA nAma bhI nahIM AyA hai yahAM to "svAkhyAta dharma " kahA gayA hai| svAkhyAta dharma vahI hai jo jinavaroMse kahA huA hai| usa jinavara bhASita dharmase jo anya dharma hai, yAnI jo jinokta dharma nahIM hai use isa gAthAmeM jinokta dharmake Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvikriyAdhikAraH / solahaveM aMzameM na honA batalAyA hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki yahAM jina bhAkti dharmakA aura jo dharma jina bhASita nahIM hai usakA bheda batalAyA gayA hai, saMvara aura nirjarA kA vicAra yahAM nahIM kiyA hai| ataH isa gAthAse mithyAdRSTikI tapasyA bItarAgase nahIM kahI huI spaSTa siddha hotI hai tathApi use AjJAmeM kAyama karake mithyAdRSTi ajJAnIko mokSamArgakA ArAdhaka batalAnA sUtrArtha nahIM samajhanekA pariNAma hai| __ (bola 23 vAM samApta) (preraka) ___ bhramavidhvaMsakAra bhra0 pR0 pRSTha18 ke UparasuyagaDAMga sUtrakI gAthA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki-"ihAM sUtrameM to kahyo je mAsane chADe bhogave piNa mAyA kare te mAyAthI ananta saMsAra bhame eto mAyAnA phala kasA chai| piNa tapane khoTo kayo nathI ihAM to tapane apUTho viziSTa kayo "Age calakara likhate haiM ki "tivAre koI kahe e AjJA mAhilI karaNI chai to mokSa kyaM varjI tehano uttara-ehano zraddhA UMthI te mAMTe mokSa nathI paraM mokSano mArga vajyoM nathI je avratI samyagdRSTi zAna sahita chai tehane piNa cAritra vina mokSa nathI paraM mokSano mArga kahie" (bhra0 pRSTha 18) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) - suyagaDAMga sUtrakI vaha gAthA likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha gAthA yaha hai "jai viya NigaNe kise ghare jaiSiya bhuJjiya mAsamantaso je iha mAyAimijaha AgantA gambhAya gantaso" (suyagaDAMga zru. 1 a0.2 u0 1 gAthA 9) artha (je iha mAyAi mijai ) jo puruSa mAyA yAnI anantAnubandhI kaSAyoMse yukta mithyAdRSTihai vaha gharavAra Adi saba prakArake vAhya parigrahoMko chor3a kara nagA aura kRza hokara vicare tathA mAsa-mAsa paryanta upavAsa karatA haA usake amsameM pAraNA kare to bhI vaha anAsakAla taka garbha meM hI jAtA hai| arthAt usakA saMsAra ghaTatA nhiiN| isa gAthAmeM kahA hai ki mithyAdRSTi ajJAnI puruSa ghara vAra chor3a kara nanA aura kRza hokara vivare aura mAsa-mAsakI tapasyA karake usake antameM pAraNA kare to bhI vaha : ananta kAlataka garbhavAsako hI prApta hotA hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki mithyAdRSTi ajJAnIkI tapasyA vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai| yadi vaha AzAmeM hotI to usa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / tapasyAse saMsArakA anta na hokara ananta kAlataka garbhavAsa bhoganA kyoM par3atA ? jo kiyA vItarAgase kahI huI hai usakA AcaraNa karanevAlA puruSa kadApi ananta saMsArI nahIM hotaa| yadi vItarAga bhASita kriyAke AcaraNa karanepara bhI saMsArakA anta na ho to phira mokSArthiyoMke lie koI Azraya hI nahIM rahatA / ataH mithyAdRSTiko vItarAgakI AjJA meM hone bAlI kriyAkA ArAdhaka mAnanA aura usa kriyA ke karanepara bhI ananta kAlataka garbhavAsa kI prApti kahanA ajJAnakA pariNAma hai / 50 isa gAthAmeM mithyAdRSTikI tapasyAko garbhavAsakA kAraNa batalA kara sApha sApha use AjJA bAhara aura mokSamArga meM na honA batalAyA hai / ataeva isa gAthAse Age kI gAthAkA isase sambandha milAte hue TIkAkArane likhA hai ki " yato mithyAdRSTayupaviSTa tapasA'pi na durgati mArga nirodho'to madukta eva mArge stheyam ityetatsaMdarbhamupadezaM dAtu mAha " isakA artha yaha hai ki "midhyAdRSTiyoMse upadeza kI huI tapasyA durgatike mArgako nahIM roka sakatI isa lie mere batAe hue mArga ( vItarAga bhASita dharma ) meM hI rahanA cAhie yaha upadeza deneke lie agalI gAthA kahIM gaI hai| yaha isa TIkAkA artha hai / isameM mithyAdRSTi ajJAniyoMkI tapasyAko spaSTa rUpase mithyAdRSTiyoMse upadeza kI huI batalAyA hai vItarAgase kahI huI nahI kahA hai isalie mithyAdRSTikI kriyA spaSTa AjJA bAhara siddha hotI hai / yadi yaha mokSa mArgameM hotI to usase durgatikA nirodha kyoM nahIM hotA ? tathA use chor3a kara phira vItarAga bhASita dharmameM AnekI bhI kyA AvazyakatA thI ? jabaki yaha bhI vItarAga bhASita hI hotI to ise chor3a kara vItarAga bhASita dharma meM neke lie isakI AgekI gAthAmeM kyoM kahA jAtA ? ataH mithyAdRSTikI tapasyAkA jinokta dharma aura mokSamArga meM na honA spaSTa siddha hotA hai / tathApi isa gAthAkA anyathA tAtparya batalA kara bhramavidhvaMsanakArane yaha bhrama phailAyA hai ki 'mithyAdRSTikI tapasyA to vItarAgakI AjJAmeM hI hai para mithyAdRSTi mAyAkaratA hai isalie usako ananta kAlataka garbhavAsa bhoganA yahAM kahA hai " yaha inakA kathana nitAnta isa gAthAse viruddha hai / isa gAthA meM mithyAdRSTikI tapasyAko mokSArthI puruSoMse sarvathA tyAgane yogya batachAne ke lie usase durgati mArgakA nirodha na honA kahA hai / yadi vaha tapasyA mokSa mArga meM hotI to use chor3aneke liye Agraha karanekI kyA AvazyakatA thI / tathA "je iha mAyAi mijjai " yaha jo isa gAthAmeM vAkya AyA hai usakA bhI artha yaha nahIM hai ki "o puruSa mAyA karatA hai|" isakA artha TIkAkArane isa prakAra kiyA hai ki - "yaH tIrthakaH mAyAdinA mIyate upalakSaNArthatvAtkaSAyairyukta ityevaM pariccheidyate " isakA artha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithvaatvikriyaadhikaarH| "jo puruSa mAyA mAdi yAnI kaSAyoMse yukta kaha kara batalAyA jAtA hai|" yaha hai| vaha puruSa mithyAdRSTi hai usa mithyAdRSTi kA nirdeza karaneke lie isa gAthAmeM "je iha mAyAra mijjA" yaha vAkya AyA hai| ataH isa vAkyakA Azraya lekara mAyAke kAraNa saMsArakA anta na honA batalA kara mithyAdRSTikI tapasyAko mokSamArgameM kAyama karanA ajJAna mUlaka hai| yadi mAyAke kAraNa ananta kAlataka garbhavAsa bhoganA par3e to dazama guNa sthAna sakake jIvoMkA bhI ananta kAlataka garbhavAsa bhoganA mAnanA caahie| kyoMki zAmA dazamaguNa sthAna paryyanta kaSAyakA honA batalAyA hai parantu yaha zAkhA viruddha vihAra guNasthAnavAle jIva kadApi ananta saMsArI nahIM hote| ataH isa gAthAkA nAma lekara mAyAke kAraNa ananta kAlataka garbhavAsa bhoganekI kalpanA karake mithyAdRSTikI tapasyAko jinokta mokSamArgameM kAyama karanA ajJAnakA pariNAma hai| __caturtha guNasthAnavAle abatI samyagdRSTikI taraha akAma nirjarAkI kriyA karane vAle puruSako mokSamArgakA ArAdhaka kahanA bhI mithyA hai / avratI samyagdRSTimeM jJAna darzana rUpa mokSakA mArga hai aura vaha asaMkhya bhavameM mokSa bhI jAtA hai para akAma nirjarA kI kriyA karanevAle puruSameM jJAnadarzana tathA cAritra rUSa mokSamArgakA koI bhI aMza pAhI hai aura vaha ananta kAlataka saMsArameM hI bhramaNa karatA hai isa liye avratI samyagdRSTikI taraha akAma nirjarAkI kriyA karane vAleko mokSamArgakA ArAdhaka batalAnA ekAnta mithyA hai| bola 24 vAM) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 19 ke Upara bhagavatI sUtra zataka 7 uddezA 2 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki "tathA valI mithyAtvI trasa jANane trasahaNavArA tyAga kare tehane saMvara na hove te mAMTe duppacakkhANa kahIje / paJcakkhANa nAma saMvara no chai / tehane saMvara nahIM te bhaNI tehanA paJcakkhANa duppaccakkhANa chai piNa nirjarA to zuddha chai te nirjarAre lekhe nirmala paJcakvANa chai" (bhra0 pR0 19) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtrakA vaha pATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha nimnalikhita hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / seNUNaM bhante ! sabyapANehiM sabyabhUehiM sabbajIvehi savvasattehi pacakkhAyamitivadmANassa supacakkhAyaM bhavai duppacakkhAyaM. bhavati ? goyamA ! savvapANehiM jAva savva sattehiM paJcakkhAyamiti vadamANassa siya suppacakkhAyaM bhavati siya duppacakyAyaM bhavati / sekeNa?NaM bhante ! evaM vuccai savva pANehiM jAva siya duppacakkhAyaM bhavati ? goyamA ! jassaNaM savva pANehiM jAva savva sattehiM pacca-. kkhAya miti vadmANassa No evaM abhisamaNNAgayaM bhavai ime jIvA, . ime ajIvA ime tasA ime thAvarA tassaNaM savva pANehiM jAva savva sattehiM paJcakkhAya miti vadamANassa no supaccakkhAgaM bhavati duppacakkhAyaM bhavati / evaM khaluse duppacakkhAI savvapANehi jAva savva sattehi paccakkhAyamiti badamANe no sacca bhAsaM bhAsai mosaM bhAsaM bhAsaha evaM khaluse musAvAI savva pANehiM jAva savva sattehiM tivihaM tiviheNaM asaMjayavirayapaDihayapaccakkhAyapAvakamme sakirie asaMvur3e egaMta daNDe egaMta ghAle yAvibhavaI" .. (bhagavatI zataka 7 u02) isakA artha yaha hai (prazna ) he bhagavana ! jo puruSa yaha kahatA hai ki maiMne saba prANiyoMse lekara yAvat saba satyoMke hananakA tyAga kara diyA hai usakA vaha pratyAkhyAna (mAranekA tyAga) supratyAkhyAna hotA hai yA duSpratyAkhyAna hotA hai ? (uttara) he gotama ! kisI kisIkA pratyAkhyAna supratyAkhyAna hotA hai aura kisI kisIkA duSpratyAkhyAna bhI hotA hai| (prazna ) isakA kyA kAraNa hai ? . (uttara) he gotama ! jo yaha kahatA hai ki hamane saba prANiyoMse lekara yAvat saba svatvoM kA mAranA chor3a diyA hai usako yadi yaha jJAna nahIM hai ki ye jIva haiM, ye ajIva haiM, ye sa haiM aura ye sthAvara haiM, usakA pratyAkhyAna duSpratyAkhyAna hotA hai| isa prakAra vaha duSpratyAkhyAnI puruSa "mujhe saba jIvoMke hananakA tyAga hai" yaha kahatA huA satya nahIM bolatA vaha jhUTha bolatA hai vaha tIna karaNa aura tIna yogase saMyamadhArI, viratipukta, pApoMkA hanana aura pratyAkhyAna kiyA huA nahIM hai| vaha kAyikI Adi kriyAoMse yukta saMvara rahita prANiyoMko ekAnta daNDa denevAlA aura ekAnta bAla hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvakriyAdhikAraH / 53 isa pATha meM, jisako jIva ajIva trasa aura sthAvarakA jJAna nahIM hai usako kA - fast Adi kriyAoMse yukta saMvara rahita prANiyoMko ekAnta daNDa denevAlA aura ekAMta bAla kaha kara usake pratyAkhyAnako duSpratyAkhyAna aura use mithyAvAdI kahA hai / isase mithyAdRSTi ajJAnI puruSakI pratyAkhyAnAdi kriyA vItarAgakI AjJAse bAhara aura mokSakA amArga siddha hotI hai / tathApi bhramavidhvaMsanakAra bhole jIvoMko bhramameM DAlaneke liye yaha kahate haiM ki "mithyAdRSTi bhI trasako trasa jAnakara usake hananakA tyAga karatA hai parantu usameM saMvara nahIM hotA isaliye usake pratyAkhyAnako isa pAThameM duSpratyAkhyAna kahA hai" yaha inakA kathana sarvathA zAstraviruddha hai| jo puruSa trasa jIvako trasa jAna kara usake hananakA tyAga karatA hai vaha ekAnta bAla ekAnta prANiyoMko daNDa denevAlA aura ekAnta saMvara rahita nahIM hai kintu dezase (sake viSayameM ) prANiyoMko daNDa na denevAlA dezase paNDita aura dezase saMvaradhArI hai isaliye vaha mithyAdRSTi nahIM kintu samyagdRSTi hai usake pratyAkhyAna ko yahAM duSpratyAkhyAna nahIM kahA hai kyoMki usakA pratyAkhyAna, ajJAna pUrvaka nahIM hai| jisakA pratyAkhyAna ajJAnapUrvaka hotA hai usIke pratyAkhyAnako yahAM duSpratyAkhyAna kahA hai isaliye jo trasako trasa sthAvarako sthAvara nahIM jAnatA aura jhUTha hI kahatA hai ki maiMne jIvoMke hananakA tyAga kara diyA hai usa mithyAdRSTi ajJAnIke pratyAkhyAnako duSpratyAkhyAna kaha kara use yahAM AjJA bAhara honekI sUcanA dI hai| ataH sako trasa jAnakara usake hananakA tyAga karanevAle puruSako mithyA hI mithyAdRSTi kAyama karake mithyAdRSTi pratyAkhyAnako supratyAkhyAna kahanA ekAMta mithyA hai / bhramavidhvaMsanakAra yahAM yaha bhI kahate haiM ki "midhyAdRSTimeM jo nirjarA hotI hai vaha nimala hai usake hisAba se mithyAdRSTikA pratyAkhyAna supratyAkhyAna hai" parantu yaha ina kI apanI kalpanA hai zAstrameM aisA kahIM nahIM kahA hai ki mithyAdRSTikA pratyAkhyAna usa kI nirjarA ke hisAba se supratyAkhyAna hotA hai / isaliye isa pATha meM mithyAdRSTike pratyAkhyAnako pratyakSa duSpratyAkhyAna kahe jAne para bhI use apane matake AgrahameM Akara supratyAkhyAna kahanA pratyakSa utsUtra bhASaNa aura aprAmANika hai / ( bola 25 vAM ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 21 ke Upara suyagaMDAga sUtra zruta0 1 a0.8 gAthA seat likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki "atha aTheto imi kahyo -- je tatvanA ajANa mithyAtvIno jetalo azuddha parA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 57 sddhmmnnddnm| kama chai te sarva saMsArano kAraNa chai / azuddha karaNIro kathana ihAM kahyo ane zuddha karaNIro kano ihAM cAlyo na thI" ( bhra0 pa0 21 ) isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka) sugaDAMga sUtrakI vaha gAthA likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha gAyA yaha hai-- " je yAkuddhA mahAbhAgA vIrA asaMmaca daMsiNo asuddha tesiM parakkataM saphala hoi sabbaso" ( suyagaDAMgasUtra zruta0 1 adhyayana 8 gAthA 23 ) isakA artha yaha hai ki jo puruSa tatvaarthako nahIM jAnanevAle mahAbhAga ( saMsArameM pUjanIya ) dhIra aura asambagdarzI ( samyag jJAnAdi vikala ) haiM unake kiye hue tapa adhyayana aura niyamAdirUpa udyoga sabhI azuddha aura karmabandhake hI kAraNa hote haiN| gAthAmeM mithyAdRSTi ajJAnI puruSoMse kiye hue tapa adhyayana Adi sabhI paraloka-sambandhI kAyye azuddha aura karmavandhake kAraNa kahe gaye haiN| isase spaSTa siddha hotA hai ki mithyAdRSTi ajJAnIkI kriyA mokSamArgameM nahIM hai aura una kriyAoMkA anuSThAna karanese vaha mithyAdRSTi puruSa bhI mokSa mArgakA ArAdhaka nahIM hai| yahI bAta dUsare dUsare darzana bhI batalAte haiM vRhadAraNyakopaniSad meM likhA hai ki "yovA etadakSaraM gArgyaviditvA'smi~lloke juhoti yajate tapastapyate vahUni varSa sahasrANyantavadevAsyatadbhavati" he gArgi ! jo avinAzI - AtmAko binA jAne isa lokameM homa karatA hai yajJa karatA hai tapasyA karatA hai vaha cAhe hajAroM varSa taka ina kriyAoMko karatA rahe para vaha saMsAra ke lie hI haiM (vRhadAraNyaka 3 - 9 - 30 ) isI taraha kaThopaniSad meM likhA hai ki"yastvavijJAnavAnbhavatyamanaskaH sadA'zuciH / nastatpadamApnoti saMsAraM cAdhigacchati " vijJAnavAn bhavati samanaskaH sadA zuciH satutatpadamApnoti yasmAd bhUyo na jAyate / ( kaThopaniSad) arthAt jo jJAnI nahIM hai vaha ThIka-ThIka vicAra nahIM kara sakatA aura vaha sadA apavitra hai vaha mokSa nahIM pA sakatA pratyuta saMsArameM hI bhramaNa karatA rahatA hai / jo jJAnI hai vaha ThIka-ThIka vicAra kara sakatA hai aura vaha sadA pavitra hai vaha aise padako pAtA hai jisase phira kabhI vApasa naha" lauTanA par3atA / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithvaatvikriyaadhikaarH| isa ullekhameM ajJAnIko sadA apavitra batAyA hai / 'sadA' zabda denekA tAtpayya yaha hai ki ajJAnI cAhe jaba jo kriyAeM kare para zAnake abhAva honese usakI saba kriyAyeM pavitratAkA kAraNa nahIM ho sakatIM varan apavitratAkA hI kAraNa hotI haiN| ina upaniSadke vAkyoMmeM jaise mithyAdRSTi ajJAnIkI paraloka sambandhI kriyAnoM ko saMsArakA hI kAraNa kahA hai ThIka usI taraha suyagaDAMgasUtrakI upara lijhI huI atyAmeM bhI kahA hai ata: ukta gAthAse mithyAdRSTikI kriyAkA mokSa mArgameM na honA spaSTa prathApita hotA hai tathApi mUr3hamatiyoMko bahakAneke liye jItamalajIne likhA hai ki "miyAsdIno otalo azuddha parAkrama chai te sarva saMsArano kAraNa chai / azuddha karaNIro kathana hAM kalo ane zuddha karaNIro kathana to ihAM cAlyo na thI" yaha ekAnta mithyA hai| yahAM mithyAdRSTi ajJAniyoMkI paraloka sambandhI tapodAnAdhyayanAdirUpa kriyAoMko abuda aura saMsArakA kAraNa kahA hai para unake kRSi, gorakSA, vANijya, saMgrAma kuzIla mADi phiyAoMkA kathana nahIM hai| ye kriyAeM cAhe mithyAdRSTikI hoM yA samyAdRSTi kI hoM saMsArake liye hI hotI haiM inase mokSamArgakI arAdhanA na honA pratyakSa siddha hai ataH isa gAthAmeM kRSi, gorakSA, vANijya aura saMgrAma kuzIlAdi kriyAoMkA kathana nahIM hai ataeva isa gAthAkI TIkAmeM TIkAkArane likhA hai ki "teSAM vAlAnAM yatkimapi sapodAnAdhyayana niyamAdiSuparAkrAnta mudyamakRtaM tadavizuddha mavizuddhikAri" arthAt majJAnI mithyAdRSTiyoMkA jo tapasyA, dAna, adhyayana aura niyama AdimeM udyoga hotA hai vaha sabhI azuddhikA hI kAraNa hotA hai yaha isa TIkAkA artha hai| yahAM TIkAkArane ajJAnI mithyAdRSTiyoMkA, tapasyA dAna adhyayana AdimeM jo udyoga hai usako ukta gAthAmeM azuddha kahA jAnA batalAyA hai isaliye ukta gAthAmeM mithyA dRSTiyoMkI pAralaukika kriyAoMkA kathana na mAna kara kRSi vANijya saMgrAma kuzalAdi azuddha kriyAoMkA kathana batalAnA mithyA hai| isa gAthAse mithyAdRSTiyoMkI pAralaukika kriyA spaSTa rUpase jina AjJA bAhara aura mokSamArgase pRthak siddha hotI hai tathApi use mokSamArgameM kAyama karanA mithyAdRSTiyoMkA karya hai| isa gAthAmeM mithyAdRSTi ajJAnIkI jina kriyAoMko azuddha aura karma bandhakA kAraNa kahA hai samyagdRSTikI unhIM kriyAoMko isake AgekI gAthAmeM zuddha aura karmakSayakA hetu kahA hai| vaha gAthA yaha hai-- ___"jeya buddhA mahAbhAgA vIrA sammatta daMsiNo suddha tesiM para kataM aphala hoi savvaso" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sddhrmmnnddnm| _arthAt jo puruSa tatvako jAnanevAle mahA pUjya karmako vidAraNa karanemeM samartha samyagdarzI haiM unake tapa, dAna, adhyayana aura niyamAdi sabhI paraloka samvandhI kArya zuddha aura karmakSayake kAraNa haiN| - isa gAthAmeM samyagdI puruSake paraloka sambandhI tapa dAna adhyayana aura niyamAdirUpa kAryako zuddha aura karmakSayakA kAraNa kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki samyagdI puruSoMkA hI paraloka sambandhI kArya mokSamArgameM hai mithyAdRSTikA nahIM kyoMki isake pUrva gAthAmeM mithyAdRSTike inhI kAryoko azuddha aura karmabandhakA kAraNa kahA hai parantu kaIeka mithyAdRSTi yaha kahate haiM ki isa " gAthAmeM samyagdRSTikI zuddha yAnI paraloka sambandhI kriyAoMkA varNana hai aura isakI pUrva gAthAmeM mithyAdRSTikI azuddha yAnI saMgrAma kuzIlAdiko azuddha kahA hai isaliye mithyAdRSTikI bAlatapasyA Adi pAralaukika kriyAeM mokSamArgameM hI haiM " yaha kahane vAle ina gAthAoMkA artha nahIM samajhate / yadi ina donoM gAthAoMkA yahI tAtparya ho ki mithyAdRSTi aura samyagdRSTi ina donoM hI kI tapa adhyayanAdi kriyAeM zuddha haiM to phira yahAM do gAthA likhane kI AvazyakatA hI nahIM hai kevala ekahI jagaha yaha kaha dete ki saMgrAma kuzIlAdi kriyAyeM azuddha aura karmavandhake kAraNa hotI haiN| tathApi alaga alaga jo yahAM do gAthAeM AI haiM unakA tAtparya samyagdRSTi aura mithyAdRSTikI pAralaukika kriyAoMmeM bheda darzAnA hai| vaha bheda yahI hai ki mithyAdRSTikI tapodAnAdhyAnAdi pAralaukika kriyAeM azuddha aura karmavandhake kAraNa haiM kyoMki ve ajJAna tathA mithyAtvapUrvaka kI jAtI haiN| aura samyagdRSTi kI ye hI kriyAeM zuddha aura karmakSayake kAraNa haiM kyoMki ve samyagjJAnake sAtha kI jAtI haiM aura yahI pAta darzAnAntara sammata bhI hai| ataH ina donoM gAthAoMkA anyathA tAtparyya batalA kara mithyAdRSTi ajJAnIkI kriyAko mokSamArgameM ThaharAnA ajJAnakA parimANa hai| ___bola 26 vAM (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhra0 pRSTha 27 ke Upara likhate haiM " mithyAtva chai jehane tiNane mityAtvI kayo tehane katiyaka zraddhA saMulI chai ane keI eka bola UdhA chai tihAM je bola UMdhA teto mithyAthyAtva ane je ketalA eka bola salI zraddhArUpa chai te prathama guNa ThANo chai| mithyAtvInA jetalA guNate mithyAtva guNa ThANo chai" isake Age likhate haiM_. "tivAre koI kahe prathama guNa ThANe kisA bola saMvalA ch| tehano uttara-je mithyAtvI gAyane gAya zraddha manuSyane anuSya zraddha dinane dina zraddha sonone sone addha ityAdi je saulI zradhA cha te kSayopazama bhAva cha" (bhra0 pR0 27-28) . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| isakA kyA uttara(prarUpaka) prathamaguNa sthAnavAle mithyAdRSTiyoMmeM jIvAdi padArthoM kI eka bhI zuddha zraddhA nahIM hotI unake sAre hI zraddhAna viparIta hote haiM / isI lie pahale guNasthAnakA nAma "mithyA dRSTi guNasthAna" rakkhA hai| jisameM mithyAdRSTi yAnI mithyAdarzanarUpaguNakI sthiti hai vaha prathama guNasthAnakA svAmI hai| yadi koI kahe ki mithyAdRSTiyoMmeM kaI padArthoM kI zraddhA samyak hotI hai usa . samyak zraddhArUpa guNakA bhAjana honese ve prathama guNa sthAnake svAmI haiN| jaise ki mithyAdRSTi gAyako gAya manuSyako manuSya, sonAko sonA zraddhate haiM inakI ye zraddhAeM samyak haiM to yaha mithyA hai mithyAdRSTiyoMke sabhI jJAnoMmeM kAraNa viparyAya svarUpa vipayyaya aura sambandha vipayyaya bane rahate haiM inake bane rahanese unakA sabhI padArthoM kA jJAna viparIta hI hotA hai samyak nahIM hotaa| ukta tIna viparyayoMkA svarUpa yaha hai jisa padArthakA jo kAraNa nahIM hai usakA vaha kAraNa jAnanA "kAraNa viparyaya" kahalAtA hai| jaise ghaTapaTAdi rUpI padArtha rUpavAn pudgaloMse bane haiM tathApi kaI eka unheM amUrta dravyase banA huA batalAte haiM unakA ghaTapaTAdi jJAna kAraNa viparyaya honese ajJAna hai yadyapi ve ghaTapaTako ghaTapaTa kaha kara hI batalAte haiM tathApi unakA ghaTApaTAdi jJAna pUrvokta prakArase ajJAna hai| jisa vastukA jaisA svarUpa nahIM hai usakA vaisA svarUpa mAnanA "svarUpa piparyAya" kaha lAtA hai| jaise ghaTapaTAdi padArtha kathaMcinnitya aura anitya haiM tathApi unheM kaIeka ekAnta nitya aura kaI ekAnta anitya batalAte haiM unakA ghaTapaTAdi jJAna svarUpa vipayeyake kAraNa ajJAna hai| kAraNa aura kAyyakA paraspara jo sambandha hai use na mAnakara usase viparIta sambandha samajhanA "sambandha viparyAya" kahalAtA hai jaise ghaTa aura usake kAraNakA kathaMcit bhedAbheda sambandha hai use na mAnakara kaI inameM ekAnta bheda aura kaI ekAnta abheda sambandha mAnate haiM isalie unakA ghaTAdijJAna, sambandha viparyayake kAraNa ajJAna hai| isa prakAra mithyAdRSTiyoMkA jJAna, kAraNa viparyAya, svarUpa viparyAya aura sambandha viparyAya rUpa mithyAtvase yukta honeke kAraNa ajJAna hai samyagjJAna nahIM hai| ataH mithyAdRSTike ghaTapaTAdi jJAnako samyak zraddhArUpa batalAnA ekAnta mithyA hai| .... __ aba prazna yaha hotA hai ki mithyAdRSTimeM thor3I bhI samyak zraddhA nahIM hai to vaha guNa sthAnameM kaise ginA gayA hai ? to isakA uttara yaha hai ki samyak zraddhAko lekara catuIza guNasthAna nahIM kahe haiM kintu karma vizuddhikA utkarSa aura apakarSako lekara kahe gaye Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sddhmmnnddnm| haiM isalie samyak zraddhA na honepara bhI mithyAdRSTi jIva, guNasthAnameM ginA jAtA hai| jisameM karmakI vizuddhi sabase nikRSTa hai vaha puruSa prathama guNa sthAnakA svAmI hai aura jyoM jyoM karmokI vizuddhi hotI jAtI hai tyoM tyoM jIva unnati karatA huA Uparake guNa sthAnoMkA svAmI hotA jAtA hai| mithyAdRSTi puruSameM jo mithyAdarzana aura mithyA jJAna hai vaha karmakI vizuddhimeM hai usIko lekara vaha prathama guNasthAnameM ginA gayA hai kisI / samyak zraddhAko lekara nhiiN| ataH mithyAdRSTimeM jhUTha hI samyak zraddhAkA sadbhAva batalA kara usake sababase use prathama guNasthAnameM kAyama karanA ajJAna mUlaka hai| . samavAyAMga sUtrake mUla pAThameM karma vizuddhike utkarSa aura apakarSakA vicAra kara ke caudaha guNasthAna batalAe haiM samyak zraddhAko lekara nahIM / vaha pATha yaha hai.. . kammavisohimaggaNaM paDucca cauddasa jIva ThANA paNNattA taMjahA-micchadiTTho, sAsAyaNasammadiTThI, sammamicchadiTThI, avirata sammadiTThI, virayAvirae, pamattasaMjae, apamattasaMjae, niyahivAyare, aniyahivAyare, suhumasaMparAe, (upamamaevA khavaevA) avasanta mohe, khINa mohe, sayogI kevalI ayogI kevalI" (samavAyAMga sUtra sU04) arthAt karmakI vizuddhikI gaveSaNA yAnI utkarSa aura apakarNakA vicAra karake caudaha prakAra ke jIpoMke sthAna ( bheda) kahe haiN| ve ye haiM-(1) mithyAvRSTi, (2) sAsvAdana samyagdRSTi, (3) samya mithyAdRSTi, (4) avirata samyagdRSTi, (1) ghiratAvirata, (6) pramatta saMyata, (7) apramatta sayata, (8) nivRttivAdara, (9) anivRttivAdara, (10) sUkSma saMparAya (yaha upazamaka aura kSapaka do tarahakA hotA 1)(11) upazAnta moha, (12) kSINa moha (13) sayogI kevalI (14) ayogI kevlii| ___ yahAM samavAyAGga sUtrake mUlapAThameM karma vizuddhike utkarSApakarSake vicArase guNasthAnoMkA kahA jAnA batalAyA hai samyak zraddhAko lekara nhiiN| isalie samyak zraddhAko lekara guNa sthAnoMkA kathana batalAnA mithyA hai| yahAM jo karmakI vizuddhi kahI gayI hai yaha karmoM kA kSayopazama rUpa hai mithyAdRSTi puruSakA jo mithyAdarzana aura mithyA jJAna hai vaha kSayopazama bhAvameM hai isa liye mithyAdarzana aura mithyAjJAnako lekara mithyAdRSTi puruSa prathama guNasthAnameM kahA gayA hai| mithyAdarzanakA kSayopazamabhAvameM honA anuyoga dvAra sUtrameM kahA hai| vaha pATha yaha hai.. "khaovasamiA maiaNNANaladdhI, khaovasamiA sapaaNNANaladdhI, khaovasamiA vibhaMgaaNNANaladdhI, khaovasa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvakriyAdhikAraH / 55 miA cakkhudaMsaNaladdho, khaovasamiA acakkhudaMsaNaladdhI ohidaMsaNaladdhI, evaM sammadaMsaNaladdhI, micchAdaMsaNaladdho, sammamicchAdaMsaNaladdhI, evaM paNDiyavoriyala ddhI, vAlapaNDiya vIriyaladdhI khaovasamiA soindiyaladdhI, jAva khaovasamiA pAsendiya laddhI " (anuyoga dvAra sUtra ) isakA artha yaha hai mati ajJAnalabdhi, zrutaajJAnalabdhi, vibhaGga ajJAna labdhi, cakSurdarzana labdhi, bhacakSudarzana labdhi, avadhidarzana labdhi, samyagdarzana labdhi, mithyAdarzana labdhi, samyaG mithyAdarzana labdha, paNDita vo labdhi, bAlavIryya labdhi, bAla paNDita vIryya labdhi, zrotra ndriya sandhi, yAvat sparzendriya labdhi, ye saba apane apane AvaraNa karmoM ke kSayopazama honese utpanna hotI haiM ataH ye kSAyopazamika kahalAtI haiN| yahAM mithyAdarzana labdhi, aura matiajJAnAdikako kSayopazamase utpanna honA kahA. hai / isaliye mithyAdRSTi puruSakA mithyAdarzana aura mithyAjJAna kSayopazamika bhAvameM haiM una lekara vaha prathama guNa sthAnameM ginA jAtA hai kisI samyak zraddhAko lekara nahIM / yadi koI kahe ki mithyAdarzana labdhi kSayopazamase utpanna hotI hai to ise vItarAgakI AjJAmeM kyoM nahIM mAnate ? to isakA samAdhAna yaha hai ki kSayopazamase utpanna hone mAtra se koI padArtha vItarAgakI AjJAmeM nahIM ho jaataa| kyoMki mati AjJAna labdhi ta ajJAna labdhi, aura vibhaGga ajJAna labdhi kSayopazamase hI utpanna hotI haiM tathApi, tyAgane yogya honese ye vItarAgakI AjJAmeM nahIM haiM usI taraha mithyAdarzana labdhi bhI tyAgane yogya hone se vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai / mati ajJAnAdika aura mithyAdarzana tyAgane yogya hai yaha Avazyaka sUtrameM kahA hai| vaha pATha yaha hai -- " micchattaM pariyANAmi sabhmatta uvasaMppavajjAmi, annArNa pariyANAmi nANaM uvasa pavajjAmi " arthAt sAdhu pratijJA karatA hai ki maiM mithyAtva aura ajJAnako chor3a kara samyaktva aura aura jJAnakA Azraya letA hUM / isa pATha meM mithyAtva aura ajJAnako tyAgane yogya kahA hai ataH jaise ajJAna, kSAyopazamika bhAva meM hone para bhI AjJAmeM nahIM hai usI taraha mithyAdarzana bhI tyAgane yogya honeke kAraNa AjJAmeM nahIM hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / yadi koI kahe ki mithyAdarzana labdhi, kSayopazamase utpanna hotI hai to usase karmavandha kyoM hotA hai ? to isakA uttara yaha hai ki kSayopazamase utpanna honevAle padArtha bhI karmabandhake kAraNa hote haiN| jaise ki bAlavIrya labdhi kSayopazamase hI utpanna hotI hai para vaha sAMsArika ArambhAdi kAryo meM prayukta honese karmabandhakA kAraNa hotI hai usI taraha ajJAna aura mithyAdarzana kSayopazamase utpanna hokara bhI viparIta kAryoM meM lage hue honese karmavandhake hI kAraNa hote haiM ataH jo loga yaha kahate haiM ki mithyAdRSTi, (mithyAdarzana ) kSayopazamabhAvameM hai aura kSayopazamabhAva karmavandhakA kAraNa nahIM hotA isaliye mithyAdRSTi guNa sthAna vItarAgakI AjJAmeM hai ve mithyAvAdI haiM / [bola 27 vAM samApta] bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 31 ke Upara bhagavatI sUtra zataka 9 uddezA 1 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM--"atha ihAM asoccA kevalIne adhikAre ima kA-je koI vAlatapasvI sAdhu zrAvaka pAse dharmasuNyA binA bele vele tapa kare, sUrya sAhamI AtApanA leve te prakRti bhadrika vinIta upazAnta svabhAve patalA krodha, mAna, mAyA, lobha, mRdukomala ahaGkAra rahita ehavA guNa kahyA e guNa zuddha chai ke azuddha cha, e guNa niravadya chai ke sAvadha chai" (bhrama0 pR. 32) . inake kahanekA tAtparya yaha hai ki asoccA kevalIke adhikArameM ukta bAla tapasvI ke prakRti bhadrakatAdika guNa aura tapasyA vItarAgakI AjJAmeM kahI hai AjJA bAhara nahIM / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) __ bhagavatI sUtra zataka 9 uddezA 1 kA mUlapATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha haiM "tassaNa cha? cha?NaM aNikkhitroNaM tavopakammeNaM uDa vAhAo pagijhiya sUrAbhimuhassa AyAvaNa bhUmiya AyAvemANNassa pagahabhaddayAe pagaiuvasantayAe pagaipanaNukoha mANa mAyA lobhayAe miumaddava sampannayAe allINayAe bhaddaya e viNoyayAe annayA kayAI subheNaM ajjhavasAeNaM subheNaM pariNAmeNaM lessAhiM visujjhamANohiM tayAvaraNijjANaM kammANaM khaovasameNaM IhApoha maggaNaM gavasaNaM karemANassa vibha'ge nAmaM annANe samupajai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvikriyAdhikAraH / seNaMteNaMvibhaMganANasamuppanneNaMjahanneNaMaMgulassaasaMkhojAi bhAgaMukkoseNaM asaMkhojAI joyaNa sahassAIjANai pAsai seNaMteNa vibhaMganANeNaM samuppanneNaM jIvevijANaiajIvevi jANai pAsaMDatthe sAraMbhe sapariggahe saMkilissamANevijANai seNaM puvvAmeva sammatta paDivajaha samaNadhamma roei caritta paDivanai liMgapaDibajaI" jo jIva, kevalI Adike vAkyako sune binA samyaktvase lekara kevala jJAnataka prApta karatA hai use jisa prakAra samyaktvase lekara kevala jJAnakI prApti hotI hai vaha isa pAThameM kahA hai| isakA artha yaha hai jo jIva, do do dinako lagAtAra tapasyA karatA huA sUryA ke sammukha apanI bhujAoM ko uThA kara AtApana bhUmimeM AtApanA letA hai usakI svAbhAvika bhadratA, zAnti, svAbhAvika krodha, mAna, mAyAlobhakI alpatA, mRdutA, vinItatA, indriyanigraha ina guNoMse, kisI samaya zubha adhyavasAya, zubhapariNAma aura zuddha lezyAoMse vibhaGga jJAnAvaraNIya karmakA kSayopazama hotA hai| aura vibhaMga jJAnAvaraNIya karmake kSayopazama honese vaha jIva vastusvarUpako jAnanekI ceSTA karatA hai aura usa ceSTAke vipakSa yAnI vAdhaka vastuko haTA detA hai pazcAt vastuoMke sajAtIya aura vijAtIya dharmakI AlocanA karate hue usa jIvako vibhaMga nAmaka ajJAna paidA hotA hai usa vibhaMga ajJAnake prabhAvase vaha jIva. jaghanya aMgulike asaMkhya bhAgako aura utkRSTa asaMkhya hajAra yojana takake padArtho ko jAnatA aura dekhatA hai| vaha jIvoMko bhI jAnatA hai aura ajIvoMko bhI jAnatA hai vratadhAriyoMko bhI jAnatA hai aura Arambha parigraha vAloMko bhI jAnatA hai| jo puruSa ArambhI aura parigrahI haiM unako bahuta jyAdA azuddha aura thor3A zuddha bhI jAnatA hai vaha cAritra prAptike pahale samyaktvako prApta karatA hai taba pIche zramaNa dharmako pasanda karatA hai pazcAt cAritra prApti karake liMgako prahaNa karatA hai| __ isa mUlapAThameM, bAlatapasyA, prakRti-bhadrakatA, zAnti, vinItatA, zubha adhyavasAya, zubha-pariNAma aura vizuddhalezyAse vibhaMga jJAnake AvaraNIya karmoM kA kSaya ho kara mithyAdRSTiko vibhaMga jJAnakI prApti aura vibhaMga jJAnase jIvAjIvAdi padArthoM kA jJAna hokara samyaktvakI prApti batalAI hai| isase siddha hotA hai ki vibhaMga jJAna samyaktvakI prAptikA sAkSAt kAraNa hai aura prakRti bhadrakatAdi guNa tathA zubha pariNAma aura vizuddha lezyAe paramparA kAraNa haiM / aisI dazAmeM samyaktvakI prApike kAraNa honese mithyAdRSTikI prakRti bhadrakatA Adi guNa, tathA vAla tapasyAko koI vItarAgakI AjJAmeM batAve to sabase pahale use vibhaMga jJAnako vItarAgakI AjJAmeM mAnanA hogaa| kyoMki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / vibhaGga jJAna samyaktva prAptikA sAkSAt kAraNa yahAM kahA hai| yadi vibhaGga jJAnako vItarAgakI AjJAmeM nahIM mAnate to bAla tapasyA aura bAla tapasvIke pUkti guNoMko bhI AjJAmeM nahIM mAna sakate kyoMki jaba samyaktvakI prAptikA sAkSAt kAraNa vibhaGga jJAna vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai taba paramparA kAraNa prakRti bhadrakatAdi guNa kyoM kara AjJAmeM ho sakate haiM ? ataH samyaktva prAptike paramparAkAraNa bAla tapasyA Adiko vItarAgakI AjJAmeM kahanA ajJAnamUlaka hai| yadi koI vibhaGga jJAnako bhI vItarAgakI AjJAmeM batAve to use kahanA cAhiye ki ajJAna AjJAmeM nahIM hotaa| vibhaGga jJAna ajJAna hai isaliye vaha AjJAmeM nahIM hai| Avazyaka sUtrameM kahA hai ki "annANaM pariyANAmi nANaM uvasaMpavajAmi" arthAt sAdhu pratijJA karatA hai ki maiM ajJAnako chor3a kara jJAnako prApta karatA huuN| yahAM ajJAnako tyAgane yogya kahA hai isaliye vaha AjJAmeM nahIM hai| bhagavatIke ukta mUlapAThameM "lessAhiM visujjhamANI hiM" yaha pATha AyA hai| isa meM vizuddha lezyAkA kathana huA hai ise dekha kara kaI yaha kahate haiM ki "ukta lezyA vItarAgakI AjJAmeM hai kyoMki vaha vizuddha kahI gaI hai" unase kahanA cAhiye vizuddha honese lezyA AjJAmeM nahIM ho jaatii| bhagavatI zataka 13 uddezA 1 meM nIla lezyA bhI vizuddha kahI hai parantu vaha vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai usI taraha bhagavatIke ukta mUlapAThameM kahI huI mithyAdRSTikI vizuddha lezyA bhI AjJAmeM nahIM hai| kRSNalezyAse nIla lezyA vizuddha kahI hai vaha pATha yaha hai- "senUNaM bhante ! kaNhalese jAva sukkalesse bhavittA kaNhalessesu neraiesu uvavajjaMnti ? haMtA goyamA ! kaNhaleste jAva uvavajjati / sekeNa?NaM bhante ! evaM vuccai kaNhalesle jAva uvavajjaMti ? goyamA ! lessAThANesu saMkilissamANessu kaNhalessaM pariNamai se kaNhalessesu neraiesu uvavajjati seteNa?NaM jAva uvavajjaMti / senUNaM bhante ! kaNhalese jAva sukkaleso bhavittA Nolalehosu neraiesu uvavajjati ? haMtA goyamA ! jAva uvavajjate / sekeNa?NaM jAva uvavajjati ? goyamA ! lessA ThANesu saMkilissamANesu visujjhamANesu nIlale pariNamai nIla lessosu neraiesu uvavajjati / seteNa?NaM goyamA ?" (bhagavatI zataka 13 uddezA 1) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| . .. isakA artha isa prakAra hai- . (prazna ) he bhagavan ! kRSNalezyAse lekara yAvat zuklalezyAvAle jova, kRSNalezI naraka yonimeM kyA utpanna hote haiM ? (uttara) hAM hote haiN| (prazna) aisA kyoM hotA hai ? (uttara) lezyA sthAnake saMklizyamAna hone para jIvako kRSNalezyAkA pariNAma hotA hai aura ve kRSNalezI hokara kRSNalezyA ghAlI naraka yonimeM utpanna hote haiN| he bhagavan ! kRSNalezyAse lekara yAvat zukla lezyA ghAle jIpa, nIlalezI hokara nIla lezyAvAlI naraka yonimeM kyA utpanna hote haiM ? (uttara) hAM gotama ! hote haiN| (prazna ) aisA kyoM hotA hai ? | (uttara) lezyA sthAnake saMklizyamAna aura vizuddha honese jIvoMko nIla lezyAkA pariNAma hotA hai aura ve nIlalezI hokara nIla lezyAvAlI narakayonimeM utpanna hote haiN| isa mUlapAThameM kRSNa lezyAkI apekSA nIla lezyAko vizuddha kahA hai to bhI vaha vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai usI taraha bhagavatI sUtra zataka 9 uddezA 1 ke mUlapAThameM kahI huI bAla tapasvIkI vizuddha lezyA bhI vItagagakI AjJAmeM nahIM hai| ata: bAla tapasvIkI vizuddha lezyA aura usake mithyAtva yukta prakRti bhadrakatA Adi guNoMko vItarAgakI AjJAmeM ThaharAnA aprAmANika hai| [bola 28 vAM samApta (preraka) bhramavidhvaMsanakAra pRSTha 33 ke Upara likhate haiM "valI IhApohamaggaNaM gavesaNaM kare mANassa" e pATha kahyA IhA kahitA bhalA artha jANavA sammukha thayo apoha kahitAM dharmadhyAna vIjA pakSapAta rahita maggaNaM kahitA samucaya dharmanI AlocanA gavesaNaM kahitAM adhika dharmanI AlocanA prathama guNa ThANe kahI te dharmanI AlocanAne anedharmadhyAnane AjJA bAhare kima kahie eto pratyakSa AjJAmAMhi chai" isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) __bhagavatI zataka 9 uddezA 1 ke mUla pAThameM Aye hue "IhA" 'apoha' 'mAgaNa' aura 'gaveSaNa' zabdakA bhramavidhvaMsanakArane azuddha artha kiyA hai / TIkAnusAra ina zabdoM kA artha yaha hai "ihehA sadarthAbhimukhA jJAnaceSTA, apohastu vipakSanirAzaH, mArgaNaJcAnvaya dharmAlocanam, gaveSaNaJca vyatireka dharmAlocanama," Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 saddharmamaNDanam / arthAt vastusvarUpako jAnanekI ceSTA karanekA nAma "IhA" hai / aura usa ceSTAke vAdhaka kAraNoMko haTA denA 'apoha' hai| aura anvayadharma (sajAtIya dharma ) kI AlocanA karanekA nAma 'mArgaNa' hai tathA vyatireka dharma (vijAtIya dharma ) kI AlocanA karanA, 'gaveSaNa kahalAtA hai| yaha ukta TIkAkA artha hai| ____ isa TIkAmeM 'mArgaNa' zabdakA sajAtIya dharmakI AlocanA karanA, aura 'gave. SaNa' zabdakA vijAtIya dharmakI AlocanA karanA artha batalAyA hai vItarAga bhASita zruta aura cAritra rUpa dharmakI AlocanA karanA artha nahIM kahA hai isaliye mArgaNa zabdakA vItarAga bhASita dharmakI AlocanA aura gaveSaNa zabdakA adhika dharmakI AlocanA artha batalAnA ekAnta mithyA hai| bhramavidhvaMsanakArane jo bhagavatI zataka 9 uddezA 1 ke ukta mUlapAThake nIce TavvA artha likhA hai vaha bhI TIkA viruddha honese aprAmANika hai| (bola 29 vAM ) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 34 para likhate haiM ki "ihAM kahyo ArtarudradhyAna varga aura dharmazukla dhyAna dhyAve e zukla lezyAnA lakSaNa kahyA / te zukla dhyAna to Upara le guNa ThANe pAve chai ane prathama guNa ThANe zukla lezyAvarte te velAM Arta rudra dhyAna to vo chai ane dharma dhyAna pAve chai| (bhramavidhvaMsana pR0 34) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) prathama guNa sthAnake svAmI mithyAdRSTi puruSoMmeM zuklalezyA to pAI jAtI hai paraMtu vItarAga bhASita dharma dhyAna nahIM pAyA jaataa| vItarAga bhASita dharma dhyAna, zruta dharma aura cAritra dharmake hone para hI hotA hai| mithyAdRSTimeM zruta cAritra dharma nahIM hotA ataH usameM vItarAgabhASita dharma dhyAna bhI nahIM hotaa| ThANAGga sUtrake mUlapAThameM cAra dhyAnoM kA varNana kiyA hai vahAM TIkAkArane zruta aura cAritra dharma vAleko hI dharmadhyAna honA batalAyA hai mithyAdRSTiko nahIM vaha TIkA mUlapAThake sAtha likhI jAtI hai| "cattAri jhANA paNNattA-a jhANe rodda jhANe dhamme jhANe sukke jhANe" (ThANAGga ThANA 4) isakI TIkA yaha hai"tatra RtaM duHkha tasya nimittaM tatravA bhavam Rte pIDite bhava mArtadhyAnaM hddho'dhyvsaayH| hiMsAdhati krauryAnugataM rudram / zrutacaraNadharmAdanapetaM dharmyam / zodhayatyaSTa prakAraM karmamalaM zucaMvAklamayatIti zuklam" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithvaatvikriyaadhikaarH| 65 ___ arthAt jo dhyAna, duHkhakA kAraNa athavA duHkha hone para hotA hai vaha "Ata - dhyAna kahalAtA hai| aura jo hiMsA Adi atikrUratAke sAtha hotA hai use "rudra dhyAna" kahate haiN| tathA jo dhyAna zruta aura cAritra rUpa dharmake sAtha hotA hai use "dhammadhyAna" kahate haiM / evaM jo ATha prakArake karmamaloMko dUra karatA haiM yA jhokako haTAtA hai use "zukladhyAna" kahate haiN| ___ yahAM TIkAkArane spaSTa kahA hai ki jo dhyAna zruta aura cAritradhamake sAtha hotA hai vahI dharma dhyAna hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki mithyAdRSTi puruSameM dhammai dhyAna nahIM hotA kyoMki usameM zruta aura cAritra dharmakA sarvathA abhAva hai| ataH prathama guNa sthAnameM dharma dhyAnakA sadbhAva batalAnA zAstraviruddha hai| isI jagaha dharmadhyAna karane vAle puruSakA lakSaNa batalAneke lie ThANAGga sUtrameM yaha pATha AyA hai dhammassaNaM jhANassa cattAri lakkhaNA pannattA taMjahA-ANArUi NisaggarUi suttarui ogADhAi" (ThANAGga) isakI TIkA yaha hai "ANArui" tti AjJAsUtravyAkhyAnaM niyuktyAdi tatra tayAvA rUciH zraddhAnam AjJA ruciH evamanyatrApi, navaraM nisargaH svabhAvo'nupadeza stena, tathA sUtram AgamaH tatra tasmAdvA tathA avagAhana mavagADhaM dvAdazAGgAvagAho vistarAdhigama iti saMbhAvyate tena ruciH athavA 'ogADha' tti sAdhu pratyAsannIbhUtastasya sAdhUpadezA dru ciH uktaJca-"Agama uva eseNaM nisaggAo jaM jigappaNIyANaM bhAvANaM saddahaNaM dhammajjhAgassa taM liMga" tattvArtha zraddhAna rUpaM dharmasya liGgamiti hRdayam" isa TIkAkA yaha artha hai--vItarAga bhASita sUtroMke vyAkhyAnasvarUpa niyukti Adiko AjJA kahate haiM (1) usameM ruci rakhanA, yA usake adhyayana karanese dharmameM ruci utpanna honA, (2) svabhAvase hI vItarAga bhASita dharmame ruci honA, (3) vItarAga bhASita sUtroMmeM ruci honA yA unake paDhanese dharmameM ruci honA, (4) dvAdazAGgameM praveza hone se ruci honA, yA nikaTavartI sAdhuke upadezase dharmameM ruci honA, ye cAra dharmadhyAnake lakSaNa haiN| kisI AcAryane bhI kahA hai Agamake upadezase athavA svabhAvase jina bhASita dharmameM zraddhA rakhanA dharmadhyAnI puruSakA lakSaNa hai| tAtparya yaha hai ki tattvArtha zraddhAna rUpa samyaktva, dharmadhyAnakA lakSaNa hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / .. - yahAM. mUlapATha aura usakI TIkAmeM tattvArthazraddhAna rUpa samyaktvako dharmadhyAnakA lakSaNa kahA hai vaha tattvArtha zraddhAna mithyAdRSTi jIvameM nahIM hotA isaliye mithyAdRSTimeM dharmadhyAna batalAnA ukta mUlapATha aura usakI TIkAse viruddha hai| ..... .. . .. ., ... yadi koI kahe ki uttarAdhyayana sUtra adhyayana 34 kI 31 vIM gAthAmeM dharmadhyAna honA zuklalezyAkA lakSaNa kahA hai aura zuklalezyA mithyAdRSTimeM bhI pAI jAtI hai phira usameM dharmadhyAna kyoM nahIM hotA ? to isakA uttara yaha hai ki uttarAdhyayana sUtrakI usa gAthAmeM viziSTa zukla lezyAkA lakSaNa kahA hai jo ki saMyamI puruSoMmeM pAI jAtI hai sAmAnya zuklalezyAkA nhiiN| yaha bAta usa gAthA aura usakI TIkAse spaSTa dhyAnameM A jAvegI isalie yahAM vaha likhI jAtI hai "aruhANi vajittA dhammasukAi jhAyae . pasaMta citte daMtappA samie gutteya guttisu" sarAge vIya rAgevA upasaMte jiendie eya joga samAutto sukalessaMtupariName"..... (uttarAdhyayana a0 34 gAthA. 31-32) jo puruSa Artarula dhyAnako tyAga kara dharmadhyAna aura zukladhyAnako dhyAtA hai tathA apane citta aura indriyako vazameM rakhate hue samitise yukta hai| jisane manogupti Adike dvArA apane samasta vyApArako roka liyA hai vaha cAhe sarAgI ho bItarAgI ho yA inase anya upazAnta aura jitendriya ho vaha zuklalezyAko prApta hotA hai| yaha Upara likhI huI gAthAoMkA artha hai| inameM kahe hue zuklalezyAke lakSaNa viziSTa zukla lezyAke haiM sAmAnya zuklarezyA ke nahIM ataeva isa gAthAkI TIkAmeM TIkAkArane likhA hai ki "viziSTa zukla lezyApekSayaivaM lakSaNAbhidhAna miti na devAdibhirvyabhicAraH" / .. arthAt ina gAthAoMmeM viziSTa zuklalezyAke lakSaNa kahe haiM isaliye zuklalezI devatAoMmeM gAthokta lakSaNoMke na milane para bhI koI doSa (vyabhicAra ) nahIM hai| yahAM TIkAkArane spaSTa likhA hai ki gAthokta lakSaNaM viziSTa zuklalezyAke hai sAmAnya zuklalelyA ke nahIM isase spaSTa siddha hotA hai ki ye lakSaNa saMyamadhArI viziSTa zuklalezI muMniyoMkI zuklalezyAke haiM sAmAnya zuklarezyAke nahIM tathApi yadi koI isa TIkAko pramANa na mAna kara sabhI zuklalezyAoMkA gAthokta lakSaNa batAve to usase kahanA cAhiye ki ina gAthAoMmeM zuklalezyAke lakSaNa zukladhyAna, samiti gupti, sarvasAvaMdya yogoMkA parityAga bhI kahe haiM inheM bhI prathama guNa sthAnameM tuma kyoM nahIM mAnate ? yadi kaho ki zukladhyAna Adi Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithvAtvikriyAdhikAraH / 67 jo gAthA meM zuklezyA ke lakSaNa batAye haiM ve saba Uparake hI guNasthAnoMmeM pAye jAte haiM pahale guNa sthAnameM nahIM, to usI taraha dharmmadhyAna bhI Uparake hI guNasthAnoMmeM pAyA * jAtA hai prathama guNasthAnameM nahIM, aisA kadApi nahIM ho sakatA ki gAthAmeM kahe hue aura saba lakSaNa to Uparake guNasthAnoMmeM hI pAveM magara eka dharmmadhyAna prathama guNasthAnameM bhI pAve ataH uttarAdhyayana sUtrakI ukta gAthAoMkA nAma lekara mithyAdRSTimeM dharmmadhyAna batalAnA ekAnta mithyA hai / .. * * ( bola 30 vAM) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 34 ke Upara likhate haiM ki "jima eka tAlAva no pANI eka ghaDo brAhmaga bhara le gayo ane eka ghaDo bhaMgI bhara le gayo / bhaMgIrA asia bhaMgI pANI vAje ane brAjhagarA ghaDAmeM brAhmaNaro pAgI bAje piga pANI to mITho zItala chai bhaMgIrA ghaDAmeM AyA khAro bhayo na thI / tathA zItalatA miTI nahIM pANI to tehija tAlAva no chai / piNa bhAjana lAre nAma bolatrA rUpa chai / tima zIla, dayA, kSamA tapasyAdika rUpa pANI brAhmaga samAna samyagdRSTi Adare bhaMgI samAna midhyAdRSTi Adare te . to tapazIla dayA no guga jAya nhiiN| jimi pAnI brAhmaga tathA bhaGgI ro bAje piNa pANI mIThA phera nahIM pANI mITho eka sarIkho chai / timi midhyAdRSTi zIlAdika pAle te mithyAdRSTi rI karaNI bAje piga karagI donU mokSamArganI chai / " [ 0 0 34 ] isa kA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) eka tAlAva se jala bharane vAle brAhmaga aura bhaGgIkA udAharaNa dekara mithyAdRSTi aura samyagdRSTiyoM ke guNako tulya batAnA mUrkhatA hai / brAhmaNa aura bhaGgImeM jAtimAtrakA bheda hai kintu usa tAlA kI madhuratA aura upAdeyatAke sambandha meM matabheda nahIM hai / jaise brAhmaga usa tAlAvako madhura aura jalaprahaNa karaneyogya samajhatA hai bhaGgI bhI use usI taraha samajhatA hai / yadi bhaGgI usa tAlAba ko khArA yA jalaprahaNa na karaneke yogya samato vaha usase jala nahIM bharatA isaliye bhaGgI aura brAhmaNakA vicAra usa tAlAvake sambandhameM eka hai parantu mithyAdRSTi aura samyAdRSTimeM yaha bAta nahIM hai / mithyAdRSTi jisa miyAdarzana rUpa tAlAvako uttama samajhatA hai. samyagdRSTi use burA janatA hai| tathA samya zatA I dRSTi jisa samyAdarzanarUpa tAlAvako acchA samajhatA hai mithyAdRSTi use burA jAnatA hai isa prakAra midhyAdRSTi aura samyagdRSTike vicArameM mahAn antara hai isa antarake hote hue Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 saddharmamaNDanam / samyagdRSTi aura mithyAdRSTi donoM hI eka samyagdarzana, yA eka mithyAdarzana rUpa tAlAvase jala bhare yaha kadApi sambhava nahIM hai ataH tAlAva ke sambandhameM samAna vicAra rakhanevAle bhI aura brahma kA udAharaNa dekara bhinna bhinna vicAravAle samyagdRSTi aura mithyAafgate tAlAva se pAnI lene vAlA batAnA ajJAnamUlaka hai / GgI aura brAhmaga ghaDekA udAharaNa dekara samyagdRSTi aura mithyAdRSTike kSamA dayA AdimeM tulyatA batAnA bhI ayukta hai / bhaGgI aura brAhmaNake ghaDoMmeM mAdhurya guNakI dRSTise kucha vizeSatA nahIM hai / brAhmagakA ghaTa jaise madhura miTTIkA banA hotA hai usI taraha bhAbhI hotA hai isIliye ina donoM ghaDoMmeM rakkhA huA madhura jala madhura hI rahatA hai parantu samyagdRSTi aura mithyAdRSTiyoMmeM yaha bAta nahIM hai inake guNa paraspara viparIta hote haiM / mithyASTrikA guNa mithyAtva aura samyagdRSTikA samyaktva hotA hai / ye samyaktva aura mithyAtva eka dUsarese viparIta hote haiM ataH samyagdRSTiko madhura miTTIke ghar3e kA dRSTAnta aura mithyAdRSTiko khAre ghaDekA dRSTAnta ThIka ghaTatA hai brAhmaNa aura bhaGgIke ghaDekA nahIM / tAtparya yaha ki jaise khAre ghaDemeM rakkhA huA jala khArA aura madhura ghaTameM huA mIThA hotA hai usI taraha samyagdRSTike zIla, dayA, aura tapasyA Adi guNa samyapa aura aura mithyAdRSTike ye saba asamyam pa ho jAte haiM ataH ina donoM ko eka samAna kaha kara midhyAdRSTike mithyAtvayukta zIla dayA aura tapasyA Adiko vItarAgakI AjJA meM batAnA zAstraviruddha hai / naMdI sUtra TIkA meM samyagdRSTi aura mithyAdRSTike liye sugandha aura durgandha ghaTa kI upamA dI hai brAhmaNa aura bhaGgIke ghaTakI nahIM / vaha TIkA yaha hai "bhAvitAH dvividhAH prazastadravyabhAvitA aprazastadravyabhAvitAzca / tatra ye karpU rAgurucandanAdibhiHprazastairdravyairbhAvitAsteprazastadravyabhAvitAH ye puna: pAlANDu lazuna sugatailAdibhirbhAvitAste prazastadravyabhAvitAH" arthAt vAsita ghaTa do prakArake hote hai eka prazasta dravyoMse vAse hue aura dUsare aprazasta dravyoM se vAse hue| jo kapUra agara aura candana Adi uttama dravyoMse vAse hue haiM ve "prazastadravyabhAvita" kahalAte haiM aura jo pyAja, lazuna, madya tathA tela Adi aprazasta dravyoMse vAse gaye haiM ve "aprazastadravya vAsita" haiM / jisa puruSakA antaHkaraNa jinAjJArAdhaka muniyoMke upadezase vairAgyayukta aura nirmala hotA hai vaha puruSa prazastadravyavAsita ghaTake samAna hai aura jisakA anta:karaNa jinAjJA virodhiyoMke upadezase kaluSita hai vaha aprazastadravyavAsita ghaTake shai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| ___ yahAM nandI sUtrakI TIkAmeM mithyAdRSTi aura samyagdRSTiyoMke guNameM bheda honese unakI upamA sugandha aura durgandha ghaTako dIhai brAhmaga aura bhaGgIke ghaDekI nahIM ata: jinake mAdhurya guNameM kucha bheda nahIM hai aise brAhmaga aura bhaGgIke ghaDoMkA dRSTAMta dekara mithyAdRSTi aura samyagdRSTike guNoMko tulya batAnA ekAnta mithyA hai| bola 31 vAM bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 35 ke Upara likhate haiM "je mithyAdRSTi sAdhune pUche hUM supAtra dAna devU zIla pAlU velA telAdi tapa karU jaba sAdhu tehane AjJA deve ki nahIM ? jo AjJA deve to te karaNI AjJA mAMhi thaI" (60 pR0 35) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) tapa, zIla, supAtra dAnako acchA jAna kara unakA AcaraNa karaneke lie sAdhuse AjJA mAMgane vAlA puruSa mithyadRSTi kese kahA jA sakatA hai ? sAdhuke pAsa zradvAbhaktike sAtha jAkara zIla tapa, supAtra dAna AdikI AjJA mAMganA samyagdRSTikA lakSaNa hai yaha bAta samyagdRSTiyoMmeM hI pAyI jAtI hai samyagdRSTi puruSa hI sAdhuke pAsa bhakti bhAvake sAtha jAkara zIla tapa Adi dharmo kI AjJA mAMgate haiM mithyAdRSTi nahIM, kyoMki ve sAdhuko sAdhu tathA unake upadeza kiye hue dharmako dharma nahIM mAnate / aisI dazAmeM ve bhakti bhAvake sAtha sAdhuke pAsa jAkara zIla tapa dayA Adi dharmokI AjJA mAMga hI nahIM sakate yaha bhavya jIvoMko svayaM soca lenA caahie| jo puruSa sAdhuke nikaTa jAkara zIla tapa aura supAtra dAnakI AjJA mAMgatA hai use usa samaya samyagdRSTi hI mAnanA cAhie kyoMki upazamasamyaktvakI jaghanya sthiti antarmuhUrtakI hotI hai isalie usa samaya usa puruSako bhAvasamyaktvakI prApti huI samajhanI caahie| ataH sAdhuke pAsa jAkara zIla tapa AdikI AjJA mAMgane vAleko mithyAdRSTi ThaharAkara mithyAdRSTikI mithyAtvayukta kriyAko AjJAmeM batAnA ekAnta mithyA hai| isake atirikta yahAM yaha prazna hotA ki jo mithyAdRSTi zIla tapa AdikI AjJA mAMga kara usakA anuSThAna karatA hai usakI vaha kriyA samyagrUpa hai yA asamyagrUpa hai ? yadi samyagrUpa mAno tosamyakkriyAkA anuSThAna karanevAlA mithyAdRSTi kaise ? vaha samyakriyAkA anuSThAna karatA hai isalie mithyAdRSTi nahIM hai yadi usakI kriyAko asamyaapa kaho to sAdhune use asamyak kriyA karane kI AjJA nahIM dI hai isaliye usakI vaha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . saddhamamaNDanam / kriyA sAdhukI AjJAmeM nahIM ho sktii| ataH mithyAdRSTikI asamyagrUpa kriyAko sAdhu kI AjJAmeM batAnA ayukta hai| .. sAdhu puruSa hara eka jIvako samyakriyA karanekI AzA dete haiM unakI AjJAnusAra jo samyak kriyAkA anuSThAna karatA hai vaha mithyAdRSTi nahIM hai samyagdRSTi hai aura jo sAdhukI AjJA lekara bhI samyak kriyAkA anuSThAna nahIM karatA mithyA kriyAkA anuSThAna karatA hai usakI vaha mithyAkriyA sAdhukI AjJAmeM nahIM hai usa kriyAke karanese vaha AjJArAdhaka nahIM ho sakatA kintu vaha mithyAdRSTi hai aura usakI vaha kriyA AjJA bAhara hai| ataH mithyAdRSTiko sAdhukI AjJAkA ArAdhaka kahanA mithyA hai| - jaise sAdhu mokSamArgakA ArAdhana karane ke lie dIkSA dete haiM aura dIkSA dekara samyagjJAna pUrvaka kriyA karane kI AjJA dete haiM parantu dIkSita puruSa abhavya ho aura mithyAtvI honese ajJAna pUrvaka dravya kriyA karane laga jAya to usakI vaha kriyA sAdhukI AjJa.meM nahIM kahI jA sakatI kyoMki sAdhune jJAnapUrvaka bhAvakriyA karane kI AjJA dI thI na ki ajJAna pUrvaka dravyakriyA karane kI, usI taraha jo puruSa sAdhuse samyakriyA karane kI AjJA lekara azAna pUrvaka dravya kriyA karatA hai usakI vaha kriyA AjJAmeM nahIM hai kyoMki sAdhu ne ajJAnapUrvaka dravya kriyA karane kI AjJA nahIM dI hai valki jJAnapUrvaka bhAva kriyA karanekI AjJA dI hai isaliye usakI vaha ajJAna kriyA sAdhukI AjJAmeM nahIM ho sktii| ataH mithyAdRSTikI mithyAtva yukta kriyAko vItarAgakI AjJAmeM ThaharAnA mithyA hai| (bola 32 vAM) (preraka) * bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 36 para likhate haiM ki " ihAM kayo sUyya'bhanA abhiyogiyA devatA bhagavAnne vandana namaskAra kiyo tivAre. bhagavAn volyA evanvanarUpa tumhAro purAgo AcAra ch| e tumhAro jita AcAra chai e vandanArI mhArI AjJA cha / to timakaraNIne AjJA bAhire kima kahie." (bhra0 pR0 36) . . ... . . isakA kyA uttara ? .(prarUpaka) .: sUryAbha devatAke abhiyogiyA devatAkA udAharaNa dekara mithyASTrikI kriyAko .. vItarAgakI AzAmeM kAyama karanA ajJAna hai / sUryAbhadevake abhiyogiyA devatAke mithyA * dRSTi honemeM koI pramANa nahIM hai| narakayonike jIva bhI. jaba samyagdRSTi hote haiM taba www.umaragyanbhandar.com Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAvikriyAdhikAraH / sUryyAbhike abhiyogiyA devatAoMke samyagdRSTi honemeM kyA bAdhA hai| isake atirikta yaha prazna bhI uThate haiM ki Antarika bhaktizUnyaM dravyarUpa vandanA bhagavAn kI AjJAmeM hai yA bhaktipUrvakaM bhAvarUpa vandanA hI AjJAmeM hai ? yadi bhAvazUnya dravyavandanA bhI bhayavAnakI AjJAmeM ho to aisI vandanA abhavya jIva bhI karate haiM isalie ve bhI vItarAgakI AjJArAdhaka hokara mokSa ke adhikArI ho sakate haiM parantu aisA kadApi nahIM hotA abhavya ata mokSamArgakA ArAdhaka trikAlameM bhI nahIM hai ataH bhaktipUrvaka bhAvarUpa vandanako hI AjJAmeM mAnanA cAhiye aisA vandana namaskAra mithyAdRSTiyoMkA nahIM hotA kyoMki mithyAdRSTi mithyAtvake kAraNa dravyarUpa kriyA hI karatA hai bhAvarUpa nhiiN| sUryyAbhake abhiyogiyA devatAoMkA vandana namaskAra samyagjJAnapUrvaka bhAvarUpa thA ataeva use bhagavAn 71 AjJA andara batalAyA yadi vaha dravyarUpa hotA to kadApi bhagavAn AjJAmeM nahIM : kahate ataH samyak kriyAkA anuSThAna karane vAle sUryyAbhike abhiyogiyA devatA samyagdRSTi the mithyAdRSTi nahIM unakA udAharaNa dekara mithyAdRSTike bhAvazUnya dravyarUpa vandana namaskArako vItarAgakI AjJAmeM batAnA ajJAna mUlaka hai / (bola 33 vAM samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 37 para bhagavatI sUtra zataka 2 udde zAM. 1 kA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki " artha a kahyo hai gotama ! tAMharA dharmAcArya bhagavAn mahAvIra svAmIne bAMdA yAvat sevA karA / tivAre gotama bolyA jima sukha huve tima karo he devAnu priya, piNaprativandha mata karo / isI zIghra AjJA vandanAnIdIdhI te vandanA rUpa karaNI prathama guNaThANA ro dhagI kare M AjJA bAhire kima kahiye / " (bhra0 pR0 37 ) / isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) bhramavidhvaMsanakArake matAnuyAyiyoMse pUchanA cAhiye ki gotama svAmIne skanduka jIko bhakti bhAva ke sAtha samyagjJAnapUrvaka tIrthaMkarako vandanA karane kI AjJA dI thI yA bhAvarahita dravya vandanA karane kI AjJA dI thI ? yadi bhaktibhAva ke sAtha samyagjJAnapUrvaka vandanA karane kI AjJA dI thI to midhyAdRSTikA vandana namaskAra unakI AjJA kaise ho sakatA hai ? kyoMki midhyAdRSTikA vandana namaskAra bhaktibhAva rahita aura mithyAtva ke sAtha hotA hai bhaktibhAva ke sAtha samyagjJAna pUrvaka nahIM / yadi bhaktibhAvarahita dravya vandanA kI AjJA diyA jAnA kaho to yaha ayukta hai sAdhu kadApi kisIko Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / bhakti-bhAvarahita dravya vandanA karanekI AjJA nahIM dete / isaliye gotama svAmIne bhaktibhAvake sAtha samyagjJAnapUrvaka vandana namaskAra karane kI AjJA dI thii| usa AjJAke anusAra yadi skandakajIne bhagavAnko bhaktibhAvake sAtha samyagjJAnapUrvaka vandana namaskAra kiyA thA to vaha usa samaya samyagdRSTi hI the mithyAdRSTi nahIM / yadi vaisA na karake skandakajIne mithyAtvake sAtha dravya rUpa vandana namaskAra kiyA thA to unakA vaha namaskAra gotama svAmIkI AjJAmeM humA hI nahIM kyoMki gotama svAmIne bhaktibhAvake sAtha bhAva rUpa vandana namaskAra karane kI AjJA dI thI bhakti rahita mithyAtvayukta dravya vandanakI nhiiN| ataH skandakajIkA udAharaNa dekara mithyAdRSTike mithyAtvayukta dravyarUpa vandana namaskAra ko jina AjJAmeM kAyama karanA nitAnta mithyA hai| (bola 34 vAM) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 40 para likhate haiM ki " atha ihAM tAmalI bAlatapasvIrI anityacintavanA kahI che| e saMsAra anitya chai ehavIcanta vanA te to zuddha chai" isake bAda puSkiyopAGgakA pATha dekara likhate haiM-atha ihAM somila RSinI anitya cintavanA khii| e anitya cintavanA zuddha karaNI cha niravadya cha tehane AjJA bAhire kima kahie" ___ isake Age aura bhI likhate haiM--"valI anitya cintavanA dharmadhyAnaro bheda cAlyo te hI anitya cintavanA tAmalI somila RSi prathama guNa ThANe thakI kIdhI tehane adharma kima kahie e dharmadhyAnaro bheda AjJA bAhare kima kahie" (bhra0 pR0 40-41 isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) tAmalI bAla tapasvI aura somila RSikI anittha jAgaraNako dhamadhyAnakI anuprekSAmeM kAyama karake prathama guNa sthAna vAle mithyAdRSTikI kriyAko jina AjJAmeM kAyama karanA mithyA hai| prathama guNa sthAna vAle mithyAdRSTiyoMmeM dharmadhyAna hotA hI nahIM, kyoMki dhammadhyAna, samyagdarzana aura samyagjJAnake sAtha hI hotA hai yaha pahale batalAyA jA cukA hai| samyagjJAna aura samyagdarzana mithyAdRSTiyoMmeM nahIM hotA isaliye unameM dharmadhyAna bhI nahIM ho sktaa| jaba ki prathama guNa sthAna vAle mithyAdRSTiyoMmeM dharmadhyAna nahIM hotA taba dharmadhyAnakA bheda svarUpa anitya jAgaraNA unameM kaise ho sakatI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| hai ? jaba vRkSa hI nahIM hai to zAkhA patra kahAMse hoMge ? dharmadhyAna samyagjJAna aura samyak darzanake sAtha hI hotA hai isa viSayameM ThANAGga sUtrakA mUlapATha aura usakI TIkA likhakara pramANa batalAyA jAtA hai| "cattAri jhANA paNNatA, taMjahA-azANe rode jhANe dhammejhANe suke jhANe" "dhammassaNaM jhANassa cattAri aNuppehAo paNNattAo egANuppehA, aNicANuppehA, asaraNANuppehA, saMsArANuppehA" . (ThANAGgaThANA 4 u01) isa pAThakI TIkA yaha hai "dhyAtayodhyAnAni antrmuhuurttmaatrkaalNcittsthirtaalkssnnaani| uktaca-"antomuhUtta mittaM cittAvatthANamega vatthummi chaumatthANaM jhANaM jogaNiroho jiNANaMtu" tatra RtaM duHkhaM tasya nimittaM tatrabhavaMvA Rte pIDite bhavamAta dhyAnaM chaDho'dhyavasAyaH / hiMsAyatikrauryAnugataM raudram / zrutacaraNadharmAdanapetaM dharmyam zedhayatyaSTaprakAraM karmamalaM zucaMvA klamayatIti zuklam" ___ arthAt kisI eka viSayameM antarmuhUtta taka cittako sthira rakhanA, dhyAna kahalAtA hai| kahA bhI hai kisI eka vastumeM antarmuhUrta taka cittako sthira rakhanA dhyAna hai| aisA dhyAna chadmasthoMkA hotA hai| yoganirodha kAla taka saba vastuoMkA dhyAna kevaliyoM kA hotA hai vaha dhyAna cAra prakArakA hai ArtadhyAna, raudradhyAna, dharmadhyAna, aura zukladhyAna / jo dhyAna duHkhakA kAraNa hai athavA duHkha hone para hotA hai use ArtadhyAna kahate haiN| jo dhyAna hiMsA Adi krUratAse yukta hotA hai vaha raudradhyAna kahalAtA hai| jo dhyAna, samyagjJAnadarzana aura cAritrake sAtha hotA hai vaha dharmadhyAna hai| jo dhyAna ATha prakArake karmamaloMko dUra karatA hai yA zokako dUra karatA hai vaha zukladhyAna hai| ___ inameM samyag jJAna darzana aura cAritrake sAtha hone vAle dharmadhyAnakI cAra anuprekSAe kahIM haiN| dhyAna hone ke pazcAt bhAvanA yA parsAlocanA karaneko 'anuprekSA' kahate haiN| pahalI anuprejhAko 'ekAnuprekSA' kahate haiN| maiM akelA hUM, merA koI nahIM hai aisI bhAvanA karanA ekAnuprekSA hai| dUsarI 'anityAnuprekSA' hai| yaha zarIra nAzavAna hai sampatti duHkhakA sthAna hai, saMyoga, viyogakA hetu hai utpanna hone vAle sabhI padArtha nazvara haiM isa prakAra jIvana Adike viSayameM anityatAkI bhAvanA karanA 'anityAnuprekSA' hai| tIsarI 'azaraNAnuprekSA' hai| isakA artha janma jarA aura maraNake bhayase bhIta, vyAdhi Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 saddhamamaNDanam / aura vedanAse grasta ina prANiyoMke lie jinavaroMke vAkyase atirikta koI dUsarA zaraNa nahIM hai aisI bhAvanA karanA hai| cauthI 'saMsaraNAnuprekSA' hai| saMsArake prANI sadA apane apane karmAnusAra cAroM gatiyoMmeM jAte rahate haiM vahI strI vedI jIva, kisI bhavameM mAtA hokara dUsare bhavameM usI jIvakI bhaginI ho jAtA hai aura phira anya bhavameM bhAryA evaM kisI bhavameM putrI ho jAtA hai / isI taraha kabhI putra hI pitA aura pitA putra ho jAtA hai isa prakAra saMsArake sabhI jIva eka bhavako chor3a kara dUsare bhavameM jAte rahate haiM aisI bhAvanA karaneko 'saMsaraNAnuprekSA' kahate haiM / ukta caturvidha anuprekSAeM dharmadhyAna honeke pazcAt hotI haiM aura dharmadhyAna zruta tathA vAritrake sAtha hotA hai mithyAdRSTi meM zruta aura cAritra nahIM hotA isaliye dharmadhyAna bhI usameM nahIM hotA aura dharmadhyAnake na honese mithyAdRSTimeM caturvidha anupra kSAeM bhI nahIM hotIM ata: mithyAdRSTike andara dharmadhyAnake pazcAt hone vAlI anitya jAgaraNAkA sadbhAva batAnA zAstraviruddha hai| - yadi koI kahe ki somila RSi aura tAmalI bAla tapasvIkI anitya jAgaraNA zAstrameM kahI hai isalie mithyAdRSTimeM anitya jAgaraNA hotI hai| to isakA uttara yaha hai ki somila RSi aura tAmalI bAla tapasvImeM jo anitya jAgaraNA zAstrameM kahI hai vaha dharmadhyAnake pazcAta hone vAlI samyagdRSTiyoMkI anitya jAgaraNA nahIM kintu mithyAtvake sAtha hone vAlI dUsarI anitya jAgaraNA hai / jaise zAstrameM mithyAdRSTikI pravrajyA kahI hai aura samyagdRSTikI pravrajyA bhI kahI hai parantu ve donoM pratrajyAeM eka nahIM bhinna bhinna haiN| samyagdRSTikI pravrajyA, samyagrUpa aura mithyAdRSTikI mithyArUpa hai usI taraha mithyAdRSTi aura samyagdRSTikI anitya jAgaraNAeM bhI bhinna bhinna haiM eka nahIM haiN| samyagdRSTikI anitya jAgaraNA dharmadhyAnake antargata honese vItarAgakI AjJAmeM hai aura mithyAdRSTikI dharmadhyAnase vahibhUta aura ajJAnapUrvaka honese vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai| ataH somila RSi aura tAmalI bAla tapasvIkI anitya jAgaraNAko dharmadhyAnameM ThaharA kara vItarAga kI AjJAmeM batAnA ekAnta mithyA hai| . zAstrameM mithyAdRSTikI pratrajyA bhI kahI hai vaha pATha yaha hai-"pavvajAe pavvaittae" yaha bhagavatI zataka 3 uddezA 1 meM tAmalI tApasakI pravrajyAke liye pATha AyA hai| isa pAThameM tAmalI tApasako pravrajyA dhAraNa karanA kahA hai parantu yaha pravrajyA mithyAtvake sAtha honese vItarAgakI AjJAmeM nahIM mAnI jAtI usI taraha mithyAtvake sAtha hone se tAmalI tApasakI anitya jAgaraNA bhI AjJAmeM nahIM mAnI jA sakatI tathApi zabda kI tulyatA dekha kara yadi koI haThI tAmalI tApasakI anitya jAgaraNAko jina AjJAmeM ThaharAve to use tAmalI tApasakI pravrajyA bhI jina AjJAmeM mAna lenI cAhiye / yadi Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| tAmalI tApasakI pravrajyAko jina AjJAmeM nahIM mAnate tousakI anitya jAgaraNAko bhI AjJAmeM nahIM mAnanA cAhiye / uvAI sUtrameM vAnaprastha tApasoMkI pravrajyAke liye yaha pATha AyA hai"vaduI vAsAI pariyAyaM pAuNaMti" arthAt vAnaprastha tApasa bahuta varSoM taka apanI pravrajyAkA pAlana karate haiN| yahAM jisa prakAra vAnaprastha tApasoMkI pravrajyAkA pATha AyA hai usI taraha jinAjJArAdhaka muniyoMkI pravrajyAke liye bhI pATha AyA hai| "vahuI vosAiM kevala pariyoga pAuNaMti" vahuI vAsAI chaumatthaM pariyAgaM pAuNaMti" ina pAThoMmeM mithyAdRSTi aura samyagdRSTiyoMkI pravrajyAke liye samAna pATha Ane para bhI jaise inakI pravrajyAe eka nahIM kintu bhinna bhinna haiM usI taraha samyagdRSTi aura mithyAdRSTi kI anitya jAgaraNAeM bhI bhinna bhinna haiM eka nhiiN| ataH tAmalI aura somilakI anitya jAgaraNAko bhagavAna mahAvIra svAmIkI anitya jAgaraNAke tulya batAnA mithyA hai| [bola 35 vAM samApta (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 42 ke Upara bhagavatI sUtra zataka 8 uddezA 9 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki "atha ihAM cAra prakAre manuSyano AyuSo baMdhe kahyo / je prakRti bhadrika, vinIta, dayAvAn amatsara bhAva ecAra karaNI zuddha chai AjJA mAMhi chai to dayAdika pariNAma sAmprata AjJAmeM chai" isake Age likhate haiM-- "balI sarAgasaMyama saMyamAsaMyama te zrAvaka paNo, vAla tapa, akAma nirjarA e cAra kAraNe karI deva AyuSo baMdhe ima kahyo to e cAra kAraNa zuddha chai ke azuddha cha / sAvadha chai ke nikhdych| AjJAmeM chai ke AjJA vAhire chai / eto cAra karaNI zuddha AjJA mAMhi lIsU deva AyuSo baMdhe chai| ane je bAla tapa akAma nirjarAne AjJA bAhire kahe tehane lekhe sarAgasaMyama saMyamAsaMyama piNa AjJA bAhire khinnaa| ane sarAga saMyama saMyamAsaMyamane AjJAmeM kahe to bAla tapa akAma nirjarAne piNa AjJAmeM kahiNA / e bAla Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / tapa akAma nirjarA zuddha AjJA mAMhi chai te mAMTe sarAgasaMyama saMyamAsaMyamare bhelA kahyA / jo azuddha huve to bhelA nakahitA" (bhra0 pR0 42-43) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 8 uddezA 9 ke mUlapAThake Azrayase mithyAdRSTikI karanIko AjJAmeM batAnA mithyA hai| bhagavatIke usa pAThameM sirpha devabhava aura manuSya bhavakI prApti ke cAra kAraNa kahe haiN| ve kAraNa vItarAgakI AjJAmeM haiM yA AjJAke bAhara haiM yaha nahIM batalAyA hai isaliye bhagavatIke usa pAThase akAma nirjarA aura bAla tapasyAko AjJAmeM ThaharAnA aprAmANika hai| uvAI sUtrake mUlapAThameM akAma nirjarA aura bAla tapasyAko AjJA bAhara kahA hai isaliye akAma nirjarA aura bAla tapasyAko AjJAmeM kahanA zAstra viruddha hai / uvAI sutrakA vaha pATha nimnalikhita hai "je hame jIvA gAmAgara gayara Nigama rAyahANi kheDa kavvaDa maDaMva doNa muMha paTTaNAsama saMvAha sannivesesu akAma taNhAe akAma chuhAe akAma vaMbhara vAseNaM akAma aNhANaka sIyAyava daMsamasaka seajallamalla paMka paritAveNaM appatarovA bhUjatarovA kAlaM appANaM parikilesaMti parikilesittA kAla mAse kAlaM kicA aNNataresu vANa maMtaresu devaloesu devattAe uvavattAro bhavaMti" (uvAI sUtra) isa pAThakA artha pRSTha ( 18 ) para de diyA gayA hai| isa pAThameM akAma nirjarAkI karanI karane vAleko jina AjJAkA anArAdhaka kahA hai| yadi akAma nirjarA vItarAgakI AjJAmeM hotI to usake ArAdhakako paraloka kA anArAdhaka kaise kahate ? ataH akAma nirjarAkA AjJA bAhara honA spaSTa siddha hotA hai| isI jagaha uvAI sUtrameM bAla tapasyA karane vAleko mokSa mArgakA anAgadhaka kahA hai vaha pATha arthake sAtha pRSTha (25-26) ke Upara de diyA gayA hai| yadi bAla tapasyA jina AjJAmeM hotI to ukta pAThameM gaMgAtaTa nivAsI ajJAnI tApasoMko paralokakA anArAdhaka kyoM kahA jAtA ? ataH bAla tapasyA jina AjJAmeM nahIM hai yaha spaSTa siddha hotA hai| uvAI sUtrameM, prakRti bhadraka, vinIta, amatsarI puruSa jo samyazraddhAse hIna haiM unheM paralokakA anArAdhaka batalAyA hai| vaha pATha bhI pahale likhA jA cukA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvakriyAdhikAraH / isase spaSTa siddha hotA hai ki prakRti bhadrakatA vinItatA aura amAtsayye Adi guNa yadi mithyAtva aura ajJAnake sAtha hoM to ve jina AjJAmeM nahIM hote / ataH akAma nirjarA, bAlatapasyA, aura mithyAtva tathA ajJAnayukta prakRtibhadrakatA, vinItatA, aura amAtya Adi guNoM ko vItarAgako AjJAmeM batAnA uvAI sUtrase viruddha hai / I isI taraha bhramavidhvaMsana kArane jo yaha kutarka kiyA hai ki bAlatapasyA aura akAma nirjarA jina AjJAmeM na hotI to sarAga saMyama aura saMyamAsaMyamake sAtha kyoM kahI jAtIM, yaha bhI ayukta hai / jo vItarAga kI AjJAmeM nahIM hai vaha vItarAgakI AjJAmeM hone vAle padArtha ke sAtha na kahA jAya aisA koI zAstrIya niyama nahIM hai| ThANAGga sUtrake cauthe ThANe meM dharma dhyAna aura zuku dhyAnake sAtha raudra dhyAna bhI kahA hai / yadi AjJAmeM honevAle padArtha ke sAtha AjJA bAharake padArtha na kahe jAte to dharmmadhyAna aura zukladhyAnake sAtha raudra dhyAna kyoM kahA gayA hai ? ataH AjJAmeM honese hI akAma nirjarA aura bAlatapasyAkA sarAga saMyama aura saMyamAsaMyamake sAtha bhagavatIke pAThameM kathana batalAnA mithyA hai| bhagavatIke mUlapATha akAmanirjarA aura bAlatapasyA svarga, prAptike kAraNa honese sarAga saMyama aura saMyama saMyamake sAtha kahI gayI haiM AjJAmeM honese nahIM / ataH bhagaaath mUlapAThakA nAma lekara akAma nirjarA aura bAla tapasyAko AzAmeM vharAnsa mithyA hai| bola 36 vAM ) 77 ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 43 para ThANAGga sUtra ThAMNA 4 uddezA 2 kA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha gozAlAre sthavira ehavA tapanA karaNahAra hyA chai / ugra tapa, ghora tapa, sanatyAga jivhendriya vaMza kIdhI / tehanI khoTI zraddhA azuddha hai piNa etapa azuddha nahIM tapa to zuddha chai AjJA mAMhi chai / e jivhendriya prati saMlInatA to bhagavante bAraha bheda nirjarAnA kA hameM kahI chai / ucAImeM pratisaMlInatArA cAra bheda kiyA / indriya prati saMlInatA, kaSAya pratisaMlInatA, yoga pratisaMlInatA, vivikta zayanAsanasevaNiyA / ane indriya pratisaMlInatA nA 5 bhedAmeM rasaindriya pratisaMlInatA nirjarAnA bAhara bheda cAlyA temadhye kahI chai / te nirjarAne AjJA bAhire kima kahie " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( 0 pR0 44 ) www.umaragyanbhandar.com Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) gozAlaka matAnusAriNI jivhendriya pratisaMlInatA aura vItarAgamatamAnya jivheMndriya pratisaMlInatA eka nahIM haiM bhinna bhinna haiM kyoMki uvAI sUtrake satrahaveM bola meM gozAlaka matAnusArI tapasviyoMko paralokakA anArAdhaka kahA hai| yadi gozAlaka matAnusAriNI jivhendriya pratisaMlInatA jinokta pratisaMlInatAse bhinna na hotI to gozAlaka matAnusArI tapasviyoMko paralokakA anArAdhaka kaise kahate ? isase spaSTa siddha hotA hai ki gozAlaka matAnusAriNI jivhendriya pratisaMlInatA anya hai aura vItarAga matokta jivhendriya pratisaMlInatA anya hai| ataH pUrvokta donoM pratisaMlInatAoMko eka ThaharA kara mithyAdRSTikI kriyAko jinAjJAmeM batAnA mithyA hai| uvAI sUtrakA vaha pATha nIce likhA jAtA hai jisameM gozAlaka matAnuyAyI tapasviyoMkI tapasyAkA varNana karake unheM paralokakA anArAdhaka kahA hai| ___"kheje ime gAmAgara jAva sannivesesu AjIvikA bhavaMti taMjahA-dugharaMtariyA, tigharaMtariyA, sattagharaMtariyA, uppalaveMTiyA, gharasamudANiyA, vijjuantariyA, udiyAsamaNA teNa eyAraveNa vihAreNaM viharamANA bahuI vAsAi pariyAyaM pAuNa ti| pAuNitA kAlamAse kAla kicA ukkoseNa accuekappe devattAe uvavattAro bhavantitahiM tesiMgatI bAvIsaM sAgarovamAI ThitI aNArAhagA sesaM taM ceva" ( uvAI sUtra ) artha grAma, Agara, yAvat sannivezoMmeM gozAlaka matAnusAro zramaga hote haiM unameM kaI, do ghara TAlakara tIsare gharameM, kaI tIna gharoMko TAlakara cauthe gharameM, kaI sAta gharoMko TAla kara AThaveM gharameM bhikSA lete haiN| kaI, sirpha kamalavRttako khAkara rahate haiM, kaI, pratyeka gharoMmeM bhikSA lete haiM kevala eka hI gharase nhiiN| kaI, vijalI camakanepara bhikSA nahIM lete, kaI eka UTakI taraha bane hue miTTI ke pAtra meM raha kara tapasyA karate haiN| ye sabhI apane vratako bahuta varSAtaka pAlakara kAlake abasarameM mRtyuko prApta hokarautkRSTa bArahaveM devaloka acyuta kalpameM utpanna hote haiN| vahIM taka unakI utkRSTa gati hai vAIsa sAgara paryyanta unakI sthiti hai / ye loga paralokake ArAdhaka nahIM haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvikriyAdhikAraH / yahAM gozAlaka matAnuyAyiyoMkI kaSTa kara tapasyAkA varNana karake una tapasyAjinAjJAmeM na hone se unheM jinAjJAkA ArAdhaka na honA kahA hai / yadi gozAlaka matAnuyAyiyoMkI tapasyA jinAjJAmeM hotI to unheM isa pAThameM paralokakA anArAdhaka kahate / tathA inakI jivhendriya prati saMlInItA yadi jina AjJAmeM hotI to ve jinAjJAke anArAdhaka na kahe jAte / ataH gozAlaka matakI jivhendriya pratisaMlInatA kA vItarAga matakI jivhendriya pratisaMlInavAse bhinna honA spaSTa pramANita hotA hai / tathApi zabda kI tulyatA dekha kara yadi koI gozAlaka matAnuyAyiyoMkI jivhendriya pratisaMlInatAko jina AjJAmeM batAve to use inakI bhikSAcarI aura prabrajyAko bhI jina AjJAmeM hI mAnanA cAhie kyoMki inakI bhikSAcarI aura prabrajyA bhI jina mArgakI bhikSAcarI aura pravrajyAse zabdataH tulya haiM / yadi zabdataH tulya hone para bhI gozAlaka matAnuyAyiyoMkI bhikSAcarI aura prabrajyAko jina AjJAmeM nahIM mAtate to inakI jivhendriya prati saMlInatA ko bhI AjJAmeM nahIM mAnanA cAhiye ataH gozAlaka matAnuyAyiyoMkI jivhendriya pratisaMlInatAko vItarAgakI AjJAmeM ThaharAkara mithyAdRSTikI kriyAko jina AjJAmeM batAnA ekAnta mithyA hai| ( bola 37 vAM ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhrama0 pR0 44 para praznavyAkaraNa sUtrake dUsare saMvaradvArakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM " ihAM ko satya bacana sAdhune AdaravA yogya chai / te sAtha aneka pASaNDI anya darzanI piNa Adarayo kahyo, te satya lokameM sArabhUta kahyo / satya mahAsamudra kI . piNa gambhIra ko meruthakI sthira kahyo ehavA bhagavante satyane vakhANyo te satyane anya darzanI paNa dhAra yo to te satyane khoTo azuddha kima hanI zraddhA UdhI chai piNa niravadya satya zrIvItarAge sarAyo te AjJA bAhare nahIM " kahie AjJA bAhare kahe to ( bhrama0 pR0 44 ), isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) prazna vyAkaraNa sUtrakA vaha mUlapATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai / vaha pATha yaha hai-- Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / "anega pAsaNDa pariggahiyaM jaM tilokammisArabhUyaM gaMbhIrataraM mahAsamuddAo thiratara merupavva Ao" (prazna vyAkaraNa sambara dvAra 2) isakA artha yaha hai satyarUpa mahAvratako vividha vratadhAriyoMne svIkAra kiyA hai yaha mahAsamudrase bhI gambhIra meru parvatase bhI adhika sthira aura tIna lokameM sArabhUta hai| - yahAM mUlapAThameM jo "anega pASaNDa pariggahiyaM " pATha AyA hai isakA artha TIkAkArane isa prakAra kiyA hai "aneka pASaNDiparigRhItaM nAnAvidha vratibhi raGgI kRtam" arthAt aneka prakAra ke vratadhAriyoMse svIkAra kiyA huA vratakA nAma pASANDa hai aura vaha vrata jisameM ho use "pASaNDI" kahate haiN| una pASaNDiyoMse grahaNa kie hue honese satya vrata "aneka pASaNDi parigRhIta" kahA gayA hai| yadyapi lokameM pASaNDI zabda dAmbhika arthameM bhI AtA hai tathApi ukta pAThameM vratadhArI arthameM hI AyA hai dAmbhika arthameM nhiiN| jaina zAstrameM pASaNDa zabdakA vratadhArI artha bhI hotA hai| dazavaikAlika sUtra adhyAya 2 niyukti 158 kI TIkAmeM pApaNDa zabdakA artha yoM kiyA hai: pASaNDaM brtmityaahustdysyaastymlNbhuvi| sapASaNDI vadantyanye karmapAza vinirgataH" arthAt pASaNDa nAma vratakA hai vaha jisakA nirmala hai usa karmabandhanase vinimukta puruSako pASaNDI kahate haiN| yahAM TIkAkArane pASaNDa zabdakA vrata artha batalAyA hai aura dazabaikAlika sUtrakI niyuktimeM zramaNa nigranthoMkA 'pASaNDa' nAma kahA hai vaha niyuktikI gAthA yaha hai. " pabbaIe aNagAre pAsaNDe caraga tAbase mikkhU parivAie ya samaNe niggaMthe saJjae mutte" arthAta pravajita, anagAra, pASaNDa, caraka, tApasa, bhikSu parivrAjaka, zramaNa, nigraMtha, saMyata aura mukta ye saba zramaNa nigranthoMke nAma haiN| isa niyuktimeM zramaNanipranthoMkA nAma "pASaNDa" kahA hai upAsakadazAMga sUtrake prathama adhyayanameM aura Avazyaka sUtrameM samyaktvakA aticAra batalAneke liye yaha pATha AyA hai "para pAsaNDapasaMsA parapAsaMDa saMtthava" isakA artha TIkAkArane yaha kiyA hai: "savajJa praNIta pASaNDa vyatiriktAnAM prazaMsA prazaMsanaM stutiritparthaH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithvAtvikriyAdhikAraH / arthAt sarvajJase racA huA jo pASaNDa haiM usase bhinna pASaNDakI prazaMsA karanA. samyaktvakA aticAra hai / 81 yahAM sarvajJase pASaNDakA racA jAnA kahA hai jo loga pASaNDakA vyartha kevala dambha batalAte haiM unase pUchanA cAhiye ki sarvajJane kaunasA dambha racA hai ? yadi ve sarvajJase dambha kAracA jAnA na mAneM to ukta TIkAke pASaNDa zabdakA unheM vrata artha mAnanA hI par3egA isa prakAra ukta TIkAkA yahI artha hai ki jo pASaNDa yAnI vrata sarvajJakA kahA huA nahIM hai usakI prazaMsA karanA samyaktvakA aticAra hai / yadi pASaNDa zabdakA dambha hI artha hotA hai to mUlapATha meM "pASaNDa" zabdake pahile "para" lagAnekI kyA AvazyakatA thI kyoMki jaise dUsarekA dambha burA hai vaise hI apanA dambha bhI tI burA honA cAhiye phira " para" zabda kyoM lagAyA ? kevala yahI kahA jAtA ki "maiMne yadi pASaNDakI prazaMsA kI ho to " tassamicchAmi dukkaDaM" parantu aisA na kaha kara jo mUlapAThameM "parapASaNDa" kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki " pASaNDa" nAma vratakA hai usa vratake dhAraNa karanevAle puruSoM se satyakA grahaNa kiyA jAnA prazna vyAkaraNa sUtrake dUsare saMvaradvArameM kahA hai isaliye prazna vyAkaraNa sUtrakA nAma lekara midhyAdRSTi ajJAnI dAmbhika puruSoMmeM satyakA sthApana karanA ekAnta miyA hai / ( bola 38 vAM samApta ) ( prerakaM ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 45 para jambUdvIpaprajJaptikA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe ima ko te vana khaNDane viSe vANa vyantara devatA devI baise surve krIDA kare pUrvabhave bhalA parAkrama phoDavyA tehanA phala bhogave ehavA zrI tIrtha kara deveM kayoM / to je vANa vyantarameM to samyagdRSTi upajai nahIM / vyantarameM to midhyAtvIja upajeM haiM ane mithyAtvIroM sarva parAkrama azuddha huve to zrItIrthaMkara deve ima kyU kyoM je vANa vyantare pUrvabhave bhalA parAkrama kiyA tehanA phala bhogave hai / eto mithyAtvIrA zIla tapAdikane viSe bhalo parAkrama ko chai / jo tigarI parAkrama azuddha huve to bhagavanta bhalI parAkrama na kaMhitA / eto bhalI karaNI kare te AjJA mAMhiM chai" ( 0 pR0 45 ) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) jambUdvIpa prajJaptike mUlapAThameM vyantara saMjJaka devatAoMke pUrvabhavake kAryako ga vAnne acchA kaha kara batalAyA hai isase yaha nahIM siddha ho sakatA ki una devatAoMke 11 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 saddharmamaNDanam / pUrvabhavake kArya vItarAgakI AjJAmeM the kyoMki vyantara devoMke pUrvabhavake kAyyako jaise bhagavAnne acchA kahA hai usI taraha padmavara vedikA vanakhaNDa aura unameM devatAoMse bhoge jAne vAle sukha vizeSako bhI acchA kahA hai / panavara vedikA aura vanakhaNDake liye yaha pATha AyA hai: "pAsAiyA damaNIyA abhiruvA paDirUvA" __ arthAt padmavara vedikA cittako prasanna karane vAlI hai, dekhane yogya hai, abhirUpa hai, aura pratirUpa hai| yahAM bhagavAna ne padmavara vedikA aura vanakhaNDa ko bhI acchA . isI taraha vyantara saMjJaka devatAoM ke sukha vizeSa ke sambandha meM yaha pATha mAyA hai:- "kallANANaM kaDANaM kammANaM kallANaM phalavittivisese pacaNubhavamANA viharaMti" arthAt vyantara saMjJakadeva pUrvabhavameM kiye hue kalyANa rUpa karmokA phalasvarUpa kalyANa rUpa phala vizeSakA anubhava karate haiN| yahAM bhagavAnne jaise vyantara devoMke pUrvabhavake kAryako kalyANa kaha kara batAyA hai usI taraha unase bhoge jAte hue sukha vizeSako bhI kalyANarUpa kahA hai| ataH jo loga bhagavAna dvArA acchA kahe jAneke kAraNa vyantara devatAoMke pUrvabhavake kAryako AjJAmeM batAte haiM unheM vyantaradevoMke sukhavizeSako bhI AjJA hI mAna lenA cAhiye tathA padmavara vedikA aura vanakhaNDako bhI unheM AjJAmeM hI kahanA cAhiye / yadi padmavara vedikA banakhaNDa aura vahAM devatAoMse bhoge jAne vAle sukhavizeSako bhagavAna dvArA acchA kahe jAnepara bhI AjJAmeM nahIM mAnate to vyantara devatAoMke pUrvabhavake kAryako bhI AjJAmeM na mAnanA cAhiye / tathApi isa pAThakA udAharaNa dekara vyantara devatAoMke sukha vizeSa aura padmavara vedikAko AjJAmeM na mAnate hue bhI unake pUrvabhavake kAryako AjJAmeM kahanA durAgrahakA pariNAma hai| vAstavameM AjJAmeM honeke kAraNa bhagavAna ne vyantara devatAoMke pUrvabhavake kArya, unake sukha vizeSa, aura padmavara vedikA tathA vana khaMDako acchA nahIM kahA hai kintu vastu sthiti batalAI hai| jaise ratnako zreSTha aura kaGkarako nikRSTa kahA jAtA hai isakA tAtparya yaha nahIM hai ki ratna bhagavAna kI AjJAmeM hai aura kaGkara AjJAmeM nahIM hai usI taraha jambUdvIpa prajJaptike mUlapAThameM vastusthitikA kathana hai vItarAgakI AjJAmeM honevAle mokSamArgA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyaatvikriyaadhikaarH| rAdhanarUpa kAryokA kathana nahIM hai| ataH jambUdvIpa prAptikA nAma lekara mithyAdRSTikI kriyAko AjJAmeM batAnA ekAnta mithyA hai| (bola 39 vAM) bhramavidhvaMsanakAra bhrama pRSTha 47 para uvAI sUtrakA mUlapATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: __"ane jo mAtA pitArA vinIta kayA tehija guNa thAyase to ihAM imi ko mAtA pitAro vacana ullaMghe nahIM tiNare lekhe epiNa guNa kahiNo jo e guNa chai to dharma karatA mAtA pitA varje ane na mAne to evacana lopyo te mAMTe tiNare lekho avaguNa khinno| sAdhupaNoletAM zrAvaka paNU AdaratAM sAmAyaka poSA karatAM mAtA pitA varje to tiNara lekhe dharma karaNo nahIM ane sAmAyakAdi kare to avinIta thayo te avaguNa huve tehathIto dharma huve nahIM' (bhrama0 pR047-48) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) uvAI sUtrake malapAThameM, mAtA pitAkI sevA zuzrUSA vinaya bhakti AjJA pAlana karanese putrako svarga prApti spaSTa likhI hai parantu isa zAstrokta bAtake aGgIkAra karane se bhramavidhvaMsanakArakA apanA kapola kalpita siddhAMta mithyA ThaharatA hai isaliye uvAi. sUtrake ukta mUlapAThakA inhoMne viparIta abhiprAya batalAyA hai| inakA siddhAnta hai ki "inake matake sAdhuoMke sivAya sabhI kupAtra haiN| yahAM taka ki mAtA pitA jyeSTha bandhu Adi gurujanoMko bhI yaha kupAtra kahate haiM unakI sevA karanese yaha ekAnta pApa mAnate haiM aisI dazAmeM uvAI sUtrake mUlapAThakA viparIta artha na karanese inakA mata khaDA nahIM raha sakatA ataH inhoMne isa pAThakA viparIta artha kiyA hai| inakA yaha kahanA ki "mAtA pitAkA vinaya karanA unakI AjJA pAlana karanA yadi dharma hai to mAtA pitA corI jArI vyabhicAra aura madyapAna mAMsabhakSaNakI AjJA deveM to vaha AjJA pAlana karanA bhI putrake liye dharma honA cAhiye aura usa AjJAke na mAnanese pApa honA cAhiye " vilakula kutarka hai| isa viSayameM buddhimAnoMko socanA cAhiye ki-apane putrako corI jArI madyapAna mAMsabhakSaNa vezyAgamana Adi burAiyoMkI zikSA dene vAle mAtA pitA adhika haiM yA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 saddhamamaNDanam / ina kukRtyoMse nivRttikI zikSA denevAle mAtA pitA adhika haiM ? jahAM taka AzA kI sabhI buddhimA yahI kaheMge ki ukta burAiyoMse nivRttikI zikSA denevAle mAtA pitA hI adhika haiM / sambhava hai koI koI mAtA pitA svArtha yA mUrkhatAvaza apane putra atra burAiyoM kI zikSA bhI dete hoM para ve virale hote haiM / una apavAda svarUpa mAtA pitAkI AjJAmeM yadi pApa hotA hai to unake udAharaNase sabhI mAtA pitAoMkI AjJAmeM pApa hI hai yaha kaunasA nyAya hai ? kisI apavAdakA Azraya lekara utsargako burA kahanA kahAMkI vidvattA hai ? kabhI kabhI sUryagrahaNa hone para dinameM hI andhakAra ho jAtA hai use dekha kara yadi koI sUryako andhakAra phailAnevAlA kahe to vaha mUrkha hai usI taraha apavAdasvarUpa mAtA pitAke udAharaNase jo sabhI mAtA pitAkI AjJA mAnanemeM pApa batAtA hai vaha bhI mU hai| koI koI aisI bhI duSTA mAtA sunanemeM AI hai jisane apane putrakA ghAta kara diyA hai, kyA usake udAharagase sabhI mAtAeM putraghAtinI kahI jA sakatI haiM ? kadApi nahIM / jaba ki putraghAtinI mAtAke udAharaNa se sabhI mAtAeM putraghAtinI nahIM kahIM jA ana taba kukRtyakI zikSA denevAle pitAke udAharaNa se sabhI pitA bure kaise kahe jA sakate haiM ? ataH mAtA pitAkA vinaya aura sevA zuzrUSA karanemeM ekAnta pApa kahanA zAstraviruddha hai| sUtrameM mAtA pitAkI sevA bhakti aura unakI AjJA pAlana karanese svarga AnA kahA hai vaha pATha yaha hai "seje ime gAmAga nagara jAva sannivesesu maNuA bhavaMti bagaha bhaddamA bagahauvasantA pAipataNukoha mAmamAyAlobhA miumaddava saMpannA allINA vINIyA ammApiou sussusagA ammApattANaM aNatikkamaNijja vayaNA apicchA appArambhA appapariggahA adhpeNaM ArabheNaM apeNa Ara bhasamAraMbheNa vittaMkappemANA bahu bAlAi AuyaM pAlayaMti pAlittA kAlamAse kAla kiyA anuttaresuvANamaMtaresu devattAe uvavatAro bhavaMti taMceva savvaM navara Thiti codasavAsa saharasAI' - "" ( uvAI sUtra ) arthAt grAma nagara Adi sannivezoM meM rahane vAle jo manuSya svabhAvase bhadraka arthAt paropakArI haiN| svabhAvase upazAnta yAnI zItala haiM, svabhAvase hI krodha mAna mAyA aura lobhako Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mithyAtvikriyAdhikAraH / hasva kiye hue haiN| mahAra rahita hokara guruke AzrayameM rahate haiM, binIta haiM, mAtA pitAke vacana ko ullAna nahIM karane vAle haiM, mAtA pitA kI sevAzuzrUSA karate haiM, alpArambhI alpapastrihI haiM aura alpa mArambha samArambhase apanI jIvikA calAte haiM ve bahuta varSoM taka apanI Ayuko pUrNa karake kAlke avasarameM mRtyuko prApta hokara vANa vyantara saMjJaka devalokameM devatA hote haiM vahAM ve cauhada hajAra varSa taka rahate haiN| zeSa pUrvat hai| yaha Upara likhe pAThakA artha hai| __ isameM kahA hai ki paropakAra karanevAle vinIta aura mAtApitAkI AjJA pAlane vAle puruSa devalokameM jAte haiN| yadi mAtApitAkI AjJA pAlana karanA unakI sevAbhakti karanA ekAnta pApameM hotI to usase svarga jAnA isa pAThameM kyoM kahA jAtA ? svarga prApti puNyase hotI hai pApase nahIM hotii| parantu bhramavidhvaMsanakAra mUDha matiyoMko vahakAneke liye likhate haiM "aho mahAnubhAvo ! e guNa nahIM e to pratipakSa bacana chai| je ihAM ima kahyo sahaje patalA krodha mAna mAyA lobha / krodha mAna mAyA lobha patalA thor3A te to ava guNa ija chai thoDA avaguNa chai piNa krodhAdika to guNa nahIM piNa pratipakSa bacane karI ola khAyo chai| patalA krodhAdika kahyA tivAre jADA krodhAdika nahIM e guNa kahyA chai|" yaha likha kara bhramavidhvaMsanakAra mUla pAThameM kahe hue vinayakarane tathA mAtA pitAke vacana kA ullaGghana na karaneko guNa nahIM mAnate / ataH inake matameM vinaya karanA bhI burA hai aura avinaya karanA bhI burA hai parantu yaha bAta zAstra aura anubhavase sarvathA viruddha hai| yadi vinaya karanA burA hai to avinaya karanA acchA honA cAhie evaM avinaya karanA burA hai ho vinaya karanA acchA honA cAhie lekina vinaya aura avinaya donoM hI, bure hoM yaha bAta nahIM ho sakatI hai isa pAThameM vinaya karanA spaSTa guNa batalAyA hai use burA batAnA zAstrase bhI viruddha hai| isI taraha pratipakSa vacanakA nAma lekara isa pAThameM kahe hue vinaya Adi guNoMkoM doSa kahanA bhI ajJAna hai| jaise vinayakA pratipakSa bacana avinaya aura laghukrodha mAna mAyA aura lobhake pratipakSa bacana, mahAn krodha mAna mAyA aura lobha hote haiM usI taraha mAtA pitAke vacanako ullaGghana nahIM karanekA pratipakSa vacana mAtApitAke vacanakA ullabana karanA hotA hai yadi pratipakSa vacanase isa pAThameM guNa batalAye haiM to bhramavidhvaMsanakArake matameM mAtA pitAke vacanako ullaGghana karanA guga kahanA cAhie kyoMki mAtApitA ke vacanako ullaGghana na karanekA pratipakSa vacana unake vacanako ullaGghana karanA hotA hai| yadi mAtA pitAke vacanako ullaGghana karanA guNa nahIM mAnate to unake vacanako ullaGghana Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / nahIM karaneko guNa kahanA hI hogA jaba ki mAtA pitAke vacanako ullakana nahIM karanA guNa hai to usI taraha isa pAThameM vinaya Adi karanA bhI guNa hai doSa nahIM hai| ataH pratipakSa vacanakA sUTha hI nAma lekara mAtApitAkI sevAbhakti AjJA pAlana aura vinaya Adi karanemeM ekAnta pApa kahanA zAstrase sarvathA viruddha hai| (bola 40 vAM) iti mithyAtvi kriyAdhikAra : / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha daanaadhikaarH| kaIeka anukampA dAnameM ekAnta pApa honekA upadeza dekara zrAvakoMse usakA tyAga karAte haiM parantu jisa samaya koI dayAlu puruSa, hIna dIna duHkhI anAtha prANIko kucha detA hai aura ve dIna duHkhI lete haiM usa samaya ekAMta pApa kaha kara usakA (anukampA dAnakA ) niSedha nahIM karate kyoMki usa samaya anukampA dAnake tyAga karAnese antarAyakA pApa laganA ve bhI mAnate haiN| jaise ki bhrama0 kArane likhA hai-"leto deto iso vartamAna dekhi pApa na kahe uNa velAM pApa kahAM je leve cha tehane antarAya paDe te mAMTe sAdhu vartamAne mauna rAkhai " (bhra0 pR05) Age cala kara bhra0 pR0 72 para likhA hai "rAjAdika vA anerA puruSa kuAM, tAlAva, po, dAnazAlA viSaya udyatathayothako sAdhu prati puNya sadbhAva pUche tivAre sAdhune mauna avalambana karanI kahI piNa tIna kAlane niSedha kayo nathI" vAstavameM yaha prarUpaNA jaina zAstrase sarvathA pratikUla hai| jaina zAstra kisI kAlameM bhI anukampA dAnakA pratiSedha nahIM krtaa| upadezameM athavA bhUtakAla auravartamAna kAlameM anukampA dAnako ekAnta pApa kaha kara tyAga karAnekI zikSA jaina zAstra nahIM detA pratyuta ise puNyakA bhI kAraNa kahatA hai isalie jo upadezameM anukampA dAnako ekAnta pApa kaha kara zrAvakoMse usakA tyAga karAte haiM ve mithyAdRSTi aura utsutrabhASI haiN| zAstrameM anukampA dAnake niSedha karanese tInoM hI kAlameM antarAya honA kahA hai parantu denevAlA detA ho aura lenevAlA letA ho usI samayameM antarAya honA nahIM kahA hai| ataH upadezameM yA kisI bhI samayameM jo anukampA dAnakA niSedha karatA hai vaha antarAyakA bhAgI aura hInadIna jIvoMkI jIvikAkA apaharaNa karanevAlA hai| zAstra meM adharma dAnako ekAnta pApa kaha kara usakA tyAga karAnA tInoM hI kAlameM dharma mAnA hai| koI adharma dAna de rahA ho aura cora jAra hiMsaka prANI use corI jArI hiMsAke lie le rahe hoM usa samayameM bhI sAdhu samajhA bujhA kara usa adharma dAnakA yadi tyAga karAve to isameM dharma hI hotA hai para antarAya nahIM hotaa| koI Abhiprahika mithyAtvI na mAne to lAcAra hokara sAdhu yadi mauna raha jAya to yaha bAta dUsarI hai, parantu yogya puruSako kisI bhI samayameM samajhA kara usase adharma dAnakA tyAga kaganA antarAya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / denA nahIM kintu dharmakA kArya hai| isa prakAra tInoM hI kAlameM adharma dAnakA niSedha karanA zAstra sammata hai| jo loga anukampA dAnako adhama dAnameM ginate haiM ve vartamAna kAlameM bhI anukampA dAna kA niSedha kyoM nahIM karate ? kyoMki adharma dAnake niSedha karanemeM kisI bhI kAlameM antarAya nahIM kahA hai| yadi adharma dAnake tyAga karAne meM bhI antarAya laganA koI mAne to usake hisAbase corI jArI hiMsA Adike lie dAna dene vAle puruSase bhI usake dAnakA phala ekAnta pApa nahIM kahanA cAhie kyoMki ekAnta pApa batalAnese denevAlA yadi na deve to cora jAra hiMsaka Adike lAbhameM antarAya par3atA hai| yadi corI jArI hiMsA Adi mahAraMbhakA kArya karaneke liye cora jAra hiMsakako dAna denA ekAnta pApa hai isalie vartamAnameM bhI usake niSedha karanese antarAya nahIM hotA to usI taraha tumhAre matase anukampA dAna bhI ekAnta pApa hai isalie usakA vartamAnameM niSedha karanese bhI antarAya na honA caahiye| yadi kaho ki hama ina sava viSayoMmeM eka samAna hI mauna raha jAte haiM arthAt "koI dayAlu kisI dIna duHkhIko kucha de rahA ho aura vyabhicAsartha koI vezyAko de rahA ho, tathA corI jArI hiMsAke liye koI cAra jAra aura hiMsakako de rahA ho ina sabhI viSayoMmeM hama eka samAna hI mauna rahate haiM, antarAyake bhayase puNya pApa kucha bhI nahIM kahate" to phira dUsare adharmo meM bhI Apako aisA hI karanA cAhiye kyoMki jaise adharma dAna adharma hai. usI taraha hiMsA karanA corI karanA Adi bhI adharma hai inakA bhI vartamAna kAlameM Apa loga kyoM niSedha karate haiM ? kasAIko bakarA mAraneke lie taiyAra dekha kara upadeza dvAsa use hiMsA chur3Ane meM bhI Apake siddhAntAnusAra antarAya laganA cAhiye / yadi hiMsA chuDAnemeM antarAya nahIM lagatA to anukampA dAna chur3AnemeM bhI tumhAre matameM antarAya na honA cahie kyoMki jaise hiMsA karanA adharma haiM adharma dAna denA adharma hai usI taraha tumhAre matameM anukampA dAna bhI adharma hai kyoMki denevAlA adharmameM hI detA hai aura lenevAlA adharma meM letA hai usakA tyAga karA denese donoMkA adharma chUTa sakatA hai ataH jisa prakAra upadeza dvArA hiMsA chur3AnemeM vartamAnameM bhI antarAya nahIM hotA usI taraha koI anukampA dAna de rahA ho aura lene vAlA le rahA ho usa samaya bhI anukampA dAnake tyAga karAnemeM tumhAre hisAbase pApa na honA cAhiye / bhra0 pR0 150 meM likhA hai ki "hiMsA dika akArya karatA dekhi upadeza deI samajhAvago" to kisIko adharma dAna dete dekhakara kyoM nahIM samajhAnA cAhiye / jaise hiMsA chuDAnA dharma hai usI taraha Apake matameM anukampAdAna chuDAnA bhI dharma hai ataH jaise vartamAnameM bhI hiMsA chuDAne meM Apa dharma mAnate Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 89 haiM usI taraha vartamAnameM anukampAdAna chuDAnemeM bhI dharma kyoM nahIM mAnate ? yadi Apa yaha kaheM ki anukampA dAnake tyAga karAnese vartamAna kAlameM lene ke lie upasthita hIna dIna jIvoMkI jIvikAmeM vAdhA par3atI hai para kasAIse hiMsA chur3AnemeM kisIkI jIvikA kA nAza nahIM hotA isaliye hama vartamAna kAlameM hiMsAkA niSedha karate haiM anukampA dAna kA niSedha nahIM karate to yaha mithyA hai jisa mAMsAhArIko mAMsa deneke liye kasAI hiMsA karatA hai usake lAbhakA antarAya kasAIse hiMsA chur3AnemeM bhI ho sakatA hai aisI dazAmeM Apake matameM upadeza dekara kasAIse hiMsA bhI nahIM chur3AnI caahie| parantu jaise hiMsA karanA adharma hai usake chur3AnemeM koI antarAya nahIM hotA usI taraha anukampA dAna bhI Apake matameM adharma hai ataH vartamAnameM bhI usakA tyAga karAne para Apako antarAya nahIM mAnanA caahie| parantu vartamAna meM anukAga dAnake niSedha karanemeM Apa bhI antarAyakA pApa honA mAnate haiM isase spaSTa siddha hotA hai ki anukampA dAna, vezyA cora jAra hiMsaka prANiyoMko vyabhicAra corI Adike liye diyA jAnevAlA adharma dAna ke samAna ekAnta pApakA kAraNa nahIM hai ataeva anukampA dAnake niSedha karanese antarAya laganA kahA hai adharma dAnake niSedha karanese nahIM kahA hai| dazavaikAlika sUtrameM anukampA dAnake adhikAriyoMko mikSArtha gRhasthake dvArapara khar3e dekha kara unheM antarAya na deneke lie sAdhuko vahAMse haTa jAnA kahA hai parantu vezyA Adiko vyabhicArArtha dAna leneke liye gRhasthake dvArapara khar3A dekha kara sAdhuko Tala jAnA nahIM kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki puNya kAryameM vAdhA pahuMcAnese hI antarAya hotA hai ekAnta pApameM vAdhA denese antarAya nahIM hotA vaha dazavaikAlika sUtrakI gAthA yaha hai-- "samaNaM mAhaNaMvApi kiviNaMvA vaNImagaM uvasaMtamattaM bhattaTThA pANaThAevasaMjae tamaikkamittunapavise navici? cakkhugoyare egantamavakkamittA tatthaciTThijasaMjae . (daza vai0 a0 5 u0 2 gAthA 10-11) arthAt zramaNa mAhana daridra aura vanIpakako bhikSArtha gRhasthake dvAra para gaye hue yA jAte hue dekha kara unako ullaGghana karake sAdhu bhikSArtha gRhasthake makAnameM praveza na kare aura gRhasvAmIke dRSTigocara meM bhI na sthita rahe kintu jahAM gRhasthakI dRSTi na par3e vahAM ekAntameM jAkara hre| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / .. yahAM dazavaikAlika sUtrakI gAthAoMmeM anukampAdAna lenevAle zramaNa mAhana daridra bhikhArI Adiko bhikSArtha gRhasdhake dvAra para gaye hue dekha kara sAdhuko unakA antarAya na deneke liye gRhasthake dvArase Tala jAnA kahA hai parantu cora jAra hiMsaka aura vezyA Adiko corI jArI Adi kukamake nimitta gRhasthake dvAra para dAna leneke liye khar3e dekhakara sAdhuko vahAMse Tala jAnA nahIM kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki ekAMta pApake kAryameM vAdhA denese antarAyakA pApa nahIM hotA puNyakAryameM vAdhA pahuMcAnese antarAya karma baMdhatA hai ata: anukampAdAnakA kisI bhI samayameM niSedha nahIM karanA cAhiye kyoMki isameM puNyakA sadbhAva hai ataeva ukta gAthAoMmeM anukampAdAnameM vAdhA pahuMcAnese antarAya honA mAnA hai ekAnta pApake kAyya corI jArI AdimeM vAdhA denese antarAya laganA nahIM kahA hai isaliye anukampAdAnako ekAnta pApameM batAnA mUrkhAkA kArya hai| anukampAdAna yadi adharma dAna meM hai to usake niSedha karanese vartamAnameM bhI antarAya na honA cAhiye jaise corI jArI hiMsA Adi kukarma karaneke liye udyata hue puruSa ko vartamAnameM bhI niSedha karanese antarAya nahIM lagatA usI taraha anukampAdAnako ekAMta pApa kahanevAloMke matameM vartamAnameM bhI usakA ( anukampAdAnakA ) niSedha karanese antarAya na honA cAhiye / yadi kaho ki corI jArI hiMsA Adike niSedha karanese kisIke svArthameM vAdhA nahIM hotI isaliye vartamAnameM bhI corI jArI hiMsA Adike niSedha karane se antarAya nahIM hotA parantu anukampAdAnake niSedha karanese dAna lenevAleke svArthakI hAni hotI hai isaliye hama vartamAnameM anukampAdAnakA niSedha nahIM karate to yaha bAta ayukta hai corake corI chuDAnese usake kuTumbake bharaNa poSaNameM vAdhA pahuMcatI hai evaM jAra ko jArIkA tyAga karAnese usakI priyAke kAmasukhakI hAni hotI hai evaM hiMsakake hiMsA chuDAne para mAMsAhArIke mAMsa bhojanameM kSati hotI hai aisI dazAmeM (ukta jIvoMke svArthameM vAdhA pahuMcane para bhI) corI jArI hiMsA AdikA vartamAnameM tyAga karA denA yadi antarAya rUpa pApakA kAraNa nahIM hai to hIna dona prANiyoMke svArthameM vAdhA pahuMcane para bhI vartamAna kAlameM anukampAdAnake niSedha karanese tumhAre matameM pApa na honA cAhiye ? paraMtu tumane vatamAnameM anukampAdAnakA niSedha karanA antarAyakA kAraNa mAnA hai aura zAstra meM sabhI kAlameM anukampAdAnakA niSedha karanA pApakA hetu kahA hai ataH anukampAdAnako ekAnta pApameM sthApana karake upadezameM usake tyAgakI zikSA denA anukampAdrohiyoM kA kArya hai| ____ anukampAdAnako ekAMta pApameM kAyama karane vAle manuSyoMse yaha bhI pUchanA cAhiye ki eka puruSa hAthameM roTI lekara bhikSukoMko deneke liye dharmazAlAmeM jA rahA hai aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / dUsarA rupaye lekara vyabhicArArtha vezyAko dene jA rahA hai, tIsarA svayaM khAne aura dUsare ko mAMsa khilAne ke liye churI lekara bakarA mArane jA rahA hai cauthA apane parivAra ke poSaNake liye corI karane jAtA hai ina sabhI puruSoMse mArga meM yadi sAdhu mileM to vaha kisako ekAMta pApakI zikSA dekara tyAga karAveM aura kisake viSayameM mauna raheM ? yadi kaho ki hAthameM roTI lekara bhikSukoMko deneke liye dharmazAlAmeM jAte hue puruSake viSayameM sAdhu mauna raheM aura zeSa sabhI logoMko ekAnta pApakA upadeza dekara unase corI vyabhicAra aura hiMsAkA tyAga karAveM to yahAM yaha prazna hotA hai ki tumhAre matameM anukampA dAna denA bhI to corI jArI aura hiMsAke samAna hI ekAnta pApa hai phira anukampAdAna deneke liye jAne vAleke viSayameM sAdhu kyoM mauna rahatA hai ? tumhAre hisAbase usako bhI tyAga karA denA cAhiye / parantu tuma loga bhI anukampA dAnake viSayameM vartamAnameM mauna raha jAte ho usakA tyAga nahIM karAte isase spaSTa siddha hotA hai ki anukampAdAna corI jArI aura hiMsA AdikI taraha ekAnta pApakA kAyyaM nahIM kiMtu puNyakA bhI kAraNa hai / kaI anukampAdAnake virodhI, aisA kutarka karate haiM ki "anukampAdAnameM yadi puNya hai to zrAvakoMko sAmAyaka aura poSA na karAnA cAhiye kyoMki sAmAyaka aura poSAmeM baiThA huA zrAvaka anukampAdAna nahIM detA isaliye hIna dIna jIvoMkI jIvikAmeM vAdhA par3atI hai" jaise ki bhrama0 kArane likhA hai "valI koIne sAmAyaka poSo karAvaNo nahIM sAmAyaka posAmeM koIne deve nahIM yadapiNa ihAM antarAya karma baMdhe chai" (bhra0 pR0 51) isakA uttara yaha hai-zrAvaka sAmAyaka aura poSA viziSTa guNakI prAptike liye karate haiM na ki anukampAdAnase apaneko bacAneke lie| anukampAdAna denA sAmAnya guNa hai aura sAmAyaka poSA karanA viziSTa guNa hai usa viziSTa guNakI prAptike samaya sAmAnya guNakA tyAga honA svAbhAvika hai| jaise dizAkI maryAdA karane vAlA jo zrAvaka gharase bAhara jAnekA tyAga kiyA huA hai vaha munirAjake sammukha bhI unake svAgatArtha nahIM jAtA isaliye yaha nahIM kahA jA sakatA ki munirAjake sammukha jAnA chor3ane ke lie isane dizAkI maryAdA kI hai| tathA munirAjake svAgatArtha unake sammukha jAnA ekAnta pApa bhI nahIM kahA jA sakatA kyoMki usa zrAvakane viziSTa guga kI prAptike liye dizAkI maryAdA kI hai munirAjake sammukha jAneko ekAnta pApa jAna kara use chor3aneke Azayase nahIM usI taraha sAmAyaka aura poSA karane vAlA zrAvaka ekAMta pApa jAna kara anukampA dAna denA nahIM chor3atA hai kintu viziSTa gugakA upArjana karate samaya sAmAnya guNa usase chUTa jAtA hai ataH anukampAdAnako ekAnta pApa jAna kara zrAvaka sAmAyaka aura poSAmeM usakA tyAga karate haiM yaha kahanevAle avivekI haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / jo zrAvaka viziSTa nirjarAke nimitta vairAgyabhAvase svayaM upavAsa karatA hai aura upadeza dekara apane parivArako bhI upavAsa karAtA hai vaha usa roja gharameM rasoI na honese sAdhuko AhAra pAnI nahIM detA, to bhI usako sAdhudAnakA antarAya nahIM hotA kiMtu viziSTa nirjarAkA lAbha hotA hai kyoMki usane sAdhudAnameM antarAya deneke liye upavAsa nahIM kiyA hai usI taraha jo zrAvaka sAmAyaka aura poSA karate haiM unako anukampAdAna kA antarAya nahIM hotA kintu viziSTa guNakI prApti hotI hai kyoMki anukampAdAnako tyAganeke uddezyase zrAvaka sAmAyaka aura poSA nahIM karate / ata: anukampAdAnako ekAnta pApa jAna kara sAmAyaka aura poSAmeM usakA tyAga batalAnA ajJAniyoM kA kArya hai| bhUta bhaviSyat aura vartamAna tInoM hI kAlameM anukampAdAnakA niSedha karanA zAstra meM varjita hai / jaise ki suyagaDAMga sUtrameM likhA hai "jeyaNaM paDisehati vittiche yaM karaMtite" arthAt jo anukampAdAnakA niSedha karate haiM ve hIna dIna jIvoMkI jIvikA kA uccheda __ yahAM vartamAna kAlakA nAma na lekara sabhI kAlameM anukampAdAnakA niSedha karanA manA kiyA hai isaliye jo kisI bhI kAlameM anukampAdAnakA niSedha karate haiM ve hIna dInajIvoMkI jIvikAkA chedana karanevAle pApI haiM / bhramavidhvaMsanakArane isa gAthAko likha kara isake nIce TavvA artha likhA hai vaha TavvA artha yaha hai "je gItArtha dAnaneniSedhe te vRtticcheda vartamAna kAle pAmavAno upAya tehano vinna kare" tathA isa pAThakI samAlocanA karate hue bhra0 kArane likhA hai "dAna leve te deve chai te velAM niSedhyAM bRtticheda huve ane jeleve te deve na thI vo bRtticcheda kima huve / te mAMTe bRtticcheda vartamAna kAle ija chai / valI suyagaDAMganIvRtti zIlAMkacArya kI dhI te TIkAmeM viNa vartamAna kAlaro ija artha chai" parantu yaha bilakula mithyA hai suyagaDAMga sUtrakI ukta gAthAmeM vartamAna kAlakA nAma taka nahIM hai aura zIlAMkAcAryyane jo ukta gAthAkI TIkA likhI hai usameM bhI vartamAna kAlakA jikra nahIM hai kintu gAthA aura usakI TIkAmeM sAmAnyarUpase saba kAlake lie anukampAdAnakA niSedha karanA varjita kiyA hai / vaha gAthA likhI jA cukI hai usakI dIkA yaha hai-"yecakilasUkSmadhiyovayamitimanyamAnAAgamasadbhAvAnabhijJA pratiSedhantite'pyagItArthAH prANinAM bRtticchedaM vartanopAya vighnaM kurvanti" arthAt jo apane ko sUkSmadarzI mAnane vAle Agamake tattvako na jAnaneke kAraNa anukampAdAnakA niSedha karate haiM ve gItArtha nahIM haiM kyoMki ve prANiyoMkI jIvikAmeM vAdhA dete haiM / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / yahAM TIkAkArane vartamAna kAlakA nAma na lekara kisI bhI kAlameM anukampAdAna kA niSedha karanevAleko agItArtha aura prANiyoMkI jIvikAkA vinAza karanevAlA kahA hai isa lie isa TIkAkA nAma lekara vartamAna kAlameM hI anukampAdAnake niSedha karanese pApa kahanA mUoM kA kArya hai| bhramavidhvaMsanakArane jo suyagaDAMgakI isa gAthAke nIce TavvA artha diyA hai vaha mUla gAthA aura usakI TIkAse viruddha honeke kAraNa aprAmANika hai usakA Azraya lekara janatAmeM bhrama phailAnA sAdhuoMkA kArya nahIM hai| bhramavidhvaMsanakI purAnI pratimeM to zIlAMkAcAyyakI TIkAmeM Aye hue "vartana" zabdakA vartamAna kAla artha kiyA hai| vaha lekha nimna likhita hai "vRtticchedaM vartanopAya vighnaM kurvanti" "vRtti0 AjIvikA tehano che0 cheda va vartamAna kAle u0 pAmavAnoM upAya tehano vi0 vighna ke kare te aviveko" - yahAM jItamalajIne "vartana" zabdakA vartamAna artha liyA hai parantu yaha sarvathA mithyA hai / tana zabdakA artha AjIvikA hai vartamAna kAla nhiiN| TIkAkArane mUla gAthAmeM Aye hue "vRtti" zabdakA artha vartana likhA hai isalie "vRtti" zabdakA vartana zabda paryAya zabda hai yaha vartamAna arthakA vAcaka nahIM ho sakatA tathApi mUrkha janatAko bhramameM DAlaneke liye athavA ajJatAvaza jItamalajIne "vartana" zabdakA vartamAna artha likhA hai aise logoMse nyAyakI AzA rakhanA durAzA mAtra hai| bhaviSyameM honevAle lAbhameM vina pahuMcAnese "pihitAgAmipatha " nAmaka amtarAya lAtA hai| ThAgAGga sUtrameM antarAyakA bheda batalAneke lie yaha pATha AyA hai "antarAie kamme duvihe paNNate tanahA pahuppannavinAsie pihitAgAmipaha" marthAt antarAya karma do prakArake kahe haiM eka pratyutpannavinAzI aura dUsarA pihitA gAmi patha / vartamAnameM milatI huI vastuko na milane denA "pratyutpanna vinAzI" kahalAtA hai| aura bhAvo lAbhake mArgako roka denA "pihitAgAmipatha" nAmaka antarAya kahalAtA hai| yahAM ThANAGgake mUla pAThameM bhAvI lAbhake mArgako roka denese antarAya laganA kahA hai isalie bhramavidhvaMsanakArane jo yaha likhA hai ki " antarAya to vartamAna kAla meM ija kahI chai piga ora velAM antarAya kayo nahI" yaha bilakula zAstraviruddha hai| ThANAGgake ukta pAThameM bhaviSya kAlameM bhI antarAya kahA hai isalie jo loga upadeza meM ekAnta pApa kaha kA anukampA dAnakA tyAga karAte haiM ve ThANAGga sUtrake mUla pAThAnusAra "pihitA gAmi patha" nAmaka antarAyake bhAgI haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 saddharmamaNDanam / bhAvI lAbhake mArgako roka denese antarAya honA kevala zAstrase hI nahIM pratyakSase bhI siddha hai| jaise koI manuSya kisI mahAjanake daza hajAra rupayoMkA RgI hai usase koI yari Rga denekA tyAga karAve to yaha pratyakSahI mahAjanake lAbhameM antarAya denA hai| ataH bhAvI lAmake mArgako roka denese antarAya na mAnanA zAstra aura pratyakSa donoM se viruddha samajhanA caahiye| (bola 1) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra Ananda zrAvakakA dAkhalA dekara anukampA dAnameM ekAnta pApa batalAte haiN| jaise ki bhra0 pR051 para unhoMne likhA hai "tathA upAsaka dazAGga adhyayana 1 Ananda zrAvaka abhigraha dhAra yo je hUM anyatIrthIne dAna devU nahIM divAvaM nahIM" ina ke kahane kA Azaya yaha hai ki hIna dIna duHkhI jIvoMpara dayA lAkara dAna denese yadi puNya hotA to Ananda zrAvaka anya tIrthI ko dAna na denekA kyoM abhigraha dhAraNa karatA ? ataH hIna dIna jIvoMpara dayA lAkara dAna denA ekAnta pApa hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) Ananda zrAvakakA udAharaNa dekara anukampA dAnameM pApa batAnA ayukta hai| Ananda zrAvakane hIna dIna jIvoMpara dayA lAkara dAna na denekA abhipraha nahIM liyA thaa| kyoMki hIna dIna prANiyoMpara dayA lAkara unheM dAna denA zrAvakoMke dharmase viruddha nahIM hai kintu yaha kArya zrAvaka dharmako puSTa karane vAlA hai isalie Anandane anukampA dAna kA tyAga nahIM kiyA thaa| sarvajJa bhASita dharmase bhinna dharmakI sthApanA karanevAle ajJAnI caraka parivrAjaka Adiko vandana namaskAra kAnA, tathA bhakti bhAva se AhAra dekA unakI pUjA pratiSThA karanA, evaM unake vandanIya pUjanIya sarAgI devatAoMko vandana namaskAra karanA, yaha saba kArya zrAvakoMke dharmase viruddha aura mithyAtvake poSaka haiM isalie inhoM kAryoke na karane kA Anandane abhigraha liyA thA anukampA lAkara hona dona jIvoMko dAna na dene kA nhiiN| ataH Ananda kA nAma lekara anukampA dAnameM ekAnta pApa kahanA mUryo kA kArya hai| upAsaka dazAMgakA mUla pATha likha kara Anandake abhigrahakA vivecana kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / taeNa se AnaMde gAhAvaI samaNassa bhagavao mahAvIrassa antie paJcANuvvaiyaM sattasikkhA vvaiyaM duvAla saviha sAvaya dhammaM paDivajjaha paDivajjaittA samaNaM bhagavaM mahAvIra vandai namasaittA evaM vayAso no khalume kappai ajjappabhii annautthievA annausthiya devayANivA annautthiyapariggahiyANivA vaMditaevA namaMsitta evA puci aNAlaNaM Alavitta evA saMla vittaevA tesiM asaNaM vA pANaM vA khAimaMvA sAimaMvA dAU vvA aNuSpa dAU vA nannattha rAyAbhiyogeNaM gaNAbhiyogeNaM valAbhiyogeNaM devayAbhiyogeNaM guruniggaNaM vitti kantAreNaM / kappaime samaNe niggaMthe phAsueNaM esa NijjeNaM asaNapANakhAimasAimeNaMvattha pariggahapAya pucchaNeNaM pIr3haphalaga sijjA saMthAraeNaM osahabheSajjeNaM paDilAbhe mANassa viharittaettikaTTu imaM eyArUvaM abhiggaha paDigihUNahattA pAsiNAI pucchaittA aTThAI Adiyai 33 8. 95 ( upAsaka dazAGga a0 1 ) isake anantara Ananda gAthA patine zramaNa bhagavAn mahAvIra svAmIse pAMca anuvrata sAta zikSA vrata dvAdaza vidha zrAvaka dharmako svIkAra karake bhagavAn mahAvIra svAmIko dhandana namaskAra karake isa prakAra kahA ki he bhagavan ! anya yUthika, yAnI sarvajJa bhASita dharmase bhinna dharmakI sthApanA karanevAle ajJAnI caraka paribrAjaka Adi tathA unase svIkAra kiye hue devatAoMko vandana namaskAra karanA aura unake bole binA pahale hI unase AlApa saMlApa karanA, unheM eka vAra yA aneka vAra azana, pAna, khAdya aura svAdya denA Ajase mujhako nahIM kalpatA / parantu rAjAbhiyoga, gAbhiyoga, valAbhiyoga, devAbhiyoga, gurunigraha aura vRttikAntArako chor3a kara yaha bAta samajhanI cAhie / zramaNa nigraMthoMko prAmuka aiSaNika azana, pAna, khAdya, svAdya, vastra parigraha, pAdaprojcchana, pITha, phalaka, zayyA, saMthArA, aura auSadha bheSaja Adi dete hue vicaranA Ajase mujhako kalpatA hai / isa prakArakA abhigraha dhAraNa karake Ananda zrAvakane bhagavAnse apane praznoMkA uttara pUchA aura bhagavAn se kahe hue uttarako svIkAra kiyA / yaha Upara likhe mUla pAThakA bhAvArtha hai 1 noTa - isa pAThameM sAmpradAyika khIMcAtAnIke kAraNa bahuta bheda pAyA jAtA hai isalie esiyATika sosAiTI kalakattAmeM chapI huI pustakase lekara yaha pATha likhA gayA hai| miSpakSa aMgreja vivAnane ukta pustaka chapAI hai aura isI pAThako yathArtha mAnA hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96 saddharmamaNDanam / ___ isa pAThameM Ananda zrAvakane anya yUthikako guru buddhise dAna denekA tyAga kiyA hai karuNAse dAna denekA tyAga nahIM kiyA hai| ataeva isa pAThakI TIkAmeM TIkAkArane likhA hai "ayaMca niSedho dharma vuddha yava, karuNayAtu dadyAdapi" arthAt yaha jo anya yUthikako dAna denekA niSedha hai yaha dharma buddhi (guru buddhi ) se hI samajhanA cAhie anukampAse nahI, anukampA karake anya yUyikako de bhI sakate haiM / yahAM TIkAkArane mUla pAThakA Azaya banalAte hue anya yUthikako guru buddhise hI dAna dene kA niSedha batalAyA hai anukampAse nahIM ataH AnandakA nAma lekara anukampAdAnakA niSedha karanA ajJAniyoMkA kArya hai| koI ajJAnI yahAM yaha kutarka karate haiM ki anyayUthikako dAna denA yadi puNya kA kAraNa hai to anya yUthikako vandana namaskAra karanA puNyakA kAraNa kyoM nahIM ? una logoMse kahanA cAhiye ki anukampA dAna, anukampA lAkara diyA jAtA hai isalie isameM puNya hai kyoMki anya tIrthIpara anukampA karanA bhI puNyakAhI kAraNa hai parantu vandana namaskAra karanA nahIM, kyoMki vandana namaskAra pUjya buddhise kiyA jAtA hai aura anya tIrthImeM pUjya buddhi rakhanA samakitakA aticAra hai isalie anya yUthikako vandana namaskAra karanA puNya nahIM hai| Ananda zrAvakane anya yUthikako jisa prakAra pUjya buddhise vandana namaskAra karanekA tyAga kiyA thA usI taraha pUjya buddhise unheM dAna denekA bhI tyAga kiyA thA anukampA dAnakA nahIM, ataH AnandakA nAma lekara anukampA dAnako ur3AnA mUlkA kArya hai| * upAsaka dazAGgake ukta mUla pAThameM "dAUMvA " aNuppadAUMvA" ye do zabda Aye haiM inakA artha jItamalajIne denA aura dUsarese dilAnA likhA hai parantu "aNuppadAUMvA" isa padakA dilAnA artha nahIM hotA bAra bAra denA artha hotA hai tathA ukta pATha meM Aye hue "vitti katAreNa" isa padakA artha bhI inhoMne azuddha kiyA hai| jaise ki bhra0 pR053 meM likhA hai "vi. aTavI kAMtArane viSe kAraNe AgAra " yaha artha bilakula azuddha hai / TIkAkArane isakA artha isa prakAra kiyA hai " bRttiH jIvikA tasyAH kAntAram araNyaM tadiva kAntAra kSetraM kAlovA vRtti-kAntAram nirvAhA bhAvaityarthaH / arthAt "ghora jaGgalakI taraha jIvikAke liye kaThina kSetra yA kAlakA AnA "vRttikAntAra" kahalAtA hai / nirvAha na honA isakA tAtparya hai|" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| aise sarala arthako jo azuddha TavvA arthakA Azraya lega viparIta badalAtA hai usase zAstrake yathArtha abhiprAyako samajhane aura prakaTa karane kI AzA rakhanA durAzAmAtra samajhanI caahiye| (bola 2) (preraka) anya tIrthIko guru buddhise dAna denekA niSedha, zAstra karatA hai anukampArAkara dAna denekA nahIM isaliye hIna dIna duHkhIko anukampAdAna denA ekAnta pApa nahIM hai yaha jJAta huaa| aba zAstrake mUlapAThase yaha batalAiye ki kisa abhigrahadhArI vAraha vratadhArI zrAvakane vAraha brata dhAraNa karaneke pazcAt hIna dIna duHkhI jIvoMko anukampA dAna diyA hai ? (prarUpaka) gajapraznIya satra meM Ananda zrAvakI taraha abhigrahadhArI samakita sahita vAraha bratadhArI rAjA pradezIkA vAraha vrata dhAraNa karaneke pazcAt hIna dIna duHkhI jIvoMko dAnazAlA khola kara anukampAdAna denA likhA hai yaha abhigrahadhArI vAraha vratadhArI zrAvaka ke anukampA dAna denekA pUrNa udAharaNa hai| rAjApradezI Ananda zrAvakake samAna hI vAraha vratadhArI zrAvaka honeke kAraNa anya tIrthI ko dAna sammAna pUjA pratiSThA Adi na karanekA abhigraha dhAraNa kiyA huA thA to bhI usane dIna hIna jIvoM ko anukampA dAna diyA, isase spaSTa siddha hotA hai ki anyatIrthIko anukampA lAkara dAna na dene kA zrAvakoM ko abhigraha nahIM hotA pUjya buddhise denekA hotA hai ataH anya tIrthI para anukampA lAkara dAna dene meM ekAnta pApa kahane vAle mithyAvAdI haiN| .. __yadi koI yaha pUche ki rAjA pradezI Ananda zrAvakakI taraha abhigraha dhArI thA isameM kyA pramANa hai ? to usake lie Avazyaka sUtrakA mUla pATha pramANa diyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai 'tattha samaNovAsao puvyAmeva micchattAo paDikkamai sammatta upasaMpajjai / no se kappaha ajjappabhiI annathievA" ityaadi| (Avazyaka sUtra) yaha pATha hara eka samakitadhArIke lie kahA hai isa lie sabhI samakitadhArI zrAvaka anya tIrthIko dAna sammAna pUjA pratiSThA na karanekA abhipraha dhAraNa karate haiM / . 13 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / gajA pradezI bhI samakita sahita vAraha vratadhArI thA isalie vaha bhI Ananda zrAvakake samAna hI abhigrahadhArI thA tathApi usane jo dAnazAlA khola kara hIna dIna jIvoMko anukampA dAna diyA thA isase anyatIrthIko anukampA dAna denA zrAvakoMkA kartavya siddha hotA hai| rAjA pradezIne hIna dIna jIvoMko anukampA dAna diyA thA yaha mUla pATha likha kara batAyA jAtA hai| "taeNaM paeso rAyA kesokumAra samaNaM evaM vayAsI no svalu bhante ! ahaM pubviM ramaNijje bhavittA pacchA aramaNijje bhvissaami| jahAse vanakhaMDeivA jAva khlvaaddeivaa| ahaNaM seyaMviyAppamokkhAi sattaggAma sahassAI cattAribhAge karissAmi / ege bhAge vala vAhaNassa dalaissAmi ege bhAge koTThAgAre dalaissAmi ege bhAge anteurassa dalaissAmi egeNaM bhAgeNaM mahaimahAliya kUDAgArasAla karissAmi / tatthaNaM vahuhiM purisehiM diNNabhattibhattaveyajehiM viula asaNaM pANaM khAimaM sAimaM uvakkhaDAvettA pahuNaM samaNamAhaNabhikkhuyANaM paMthiyapahiyANaya paribhoya mANe vahuhiM sola paJcakkhANa posahovavAsehiM jAva viharissAmitti kaTu jAmeva disaM pAunbhue tAmeva disaM pddige| tateNaM paesI rAyA kalla pAo jAva tejasA jalante seyaMviyAppamokkhAi mattaggAma sahassAI cattAri bhAe kareti / egaM bhAga valavAhaNassa dalayati jAva kUDAgAra sAlaM kareti tattha vahuhiM purusehiM jAva uvakkhaDAvettA vahurNa samaNa mAhaNANaM jAva paribhoemANe viharati" . (rAjapraznIya sUtra ) arthaH isake anantara rAjA pradezIne kezIkumAra zramaNa munise kahA ki he mune ! pahale ramaNIya hokara pazcAt bana khaNDa yAvat khalihAnakI taraha meM aramaNIya na bngaa| kintu zvetAmbika prabhRti sAta hajAra gAMvoMko cAra bhAgoMmeM bAMTa kara eka bhAga balavAhanake liye dUsarA koSThAgAra ke lie aura tIsarA aMtaHpurake liye duuNgaa| zeSa cauthe bhAgase ati vizAla dAnazAlA banAkara usameM bahutase vetana bhogI puruSoMko naukara rakha kara unake dvArA caturvidha AhAra taiyAra karA kara zramaNa mAhana bhikSaka aura rAhagIroMko bhojana karAtA huA aura zIla pratyAkhyAna poSadha www.umaragyanbhandar.com Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ donAdhikAraH / tathA upavAsa karatA huA yAvat maiM vicarUMgA yaha kaha kara rAjA pradezI jidharase AyA thA vahAM calA gyaa| anantara dUsare dina tejase prajvalita sUryodaya honepara ra.jA pradezIne zvetAmbikA prabhRti sAta hajAra gAMvoMko cAra bhAgoM meM vibhakta karake eka bhAga bala bAhanako dUsarA koSThAgArako tIsarA aMtaHpurako diyA aura cauthe bhAgase ativizAla dAnazAlA banavA kara usameM bahutase rasoe rakha kara unake dvArA azanAdi caturvitra AhAra tayyAra karAkara bahutase zramaga mAhRna / bhikSuka aura rAhagIroMko bhojana detA huA vicarane lgaa| yahAM rAja praznIya sUtrake Upara likhe hue mUla pAThameM rAjA pradezIkA dAnazAlA banA kara zramaga mAhana bhikSuka Adiko anukampA dAna denA spaSTa likhA huA hai isase siddha hotA hai ki samakitake sAtha bAraha brata dhAraNa karane vAle zrAvakoMkA anya tIrthI ko guru buddhise dAna na denekA hI abhigraha hotA hai anukampA dAna denekA nahIM / anyathA Ananda zrAvakake samAna hI abhigraha dhArI bAraha vratadhArI zrAvaka hokara rAjA pradezI zramaga mAhana bhikSukoMko anukampA dAna kyoM detA ? tathA kezIkumAra zramaNa muni, anukampA dAna deneke lie rAjAkI pratijJA suna kara use kyoM nahIM isa kAryase roka diyA ? jisa samaya rAjA pradezIne munike samakSa ramaNIya bane rahanekI pratijJA karatA huA dAnazAlA banAne kI icchA prakaTa kI thI usa samaya koI yAcaka vahAM dAna leneke lie AyA bhI na thA aura rAjA use kucha detA bhI na rahA thA aisI dazAmeM kezI kumAra nuni yadi rAjAko anukampAdAnameM pApa batA kara roka dete to unako jItamala jIke siddhAntAnusAra antarAya bhI na hotA, kyoMki jItamalajIne bhra0 pR0 50 para likhA hai ki -"leto deto iso vartamAna dekhi pApa na kahe uga velAM pApa kahyAM je leve chai tehane antarAya paDe te mAMTe sAdhu vartamAne mauna rAkhe" yahAM jItamalajIne vatamAnameM hI anukampA dAnake niSetrameM antarAya mAnA hai dUsare kAla meM nahIM isaliye rAjA pradezI ko anukampA dAnase yadi muni vAraNa kara dete to usa samaya unako antarAya bhI na hotA aura rAjA pradezI eka navIna pApase bhI baca jAtA parantu munine rAjAko anukampA dAna denese bAraNa nahIM kiyA aura yaha bhI nahIM kahA ki "rAjan ! tuma yaha kyA kaha rahe ho| anukampA dAna denA ekAnta pApa hai isa kAryake AcaraNa karanese tumhArA abhipraha TUTa jAyagA aura tuma phira aramaNIya ho jAoge" kintu munine anukampA dAna dene kI pratijJA suna kara mauna dhAraNa kiyA thA isase spaSTa siddha hotA hai ki anukampA dAna denA ekAnta pApa nahIM hai tathA abhigraha dhArI zrAvakoMko anyatIrthIke lie anukampA dAna denekA tyAga nahIM hotA kintu guru buddhise dAna dene kA tyAga hotA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / 100 hai isa lie jo anukampA dAnameM ekAnta pApakA upadeza dekara zrAvakoMse usakA tyAga karAte haiM ve hIna dIna jIvoMkI jIvikAkA uccheda karane vAle ajJAnI haiN| ( bola 3 ) ( preraka ) Apane pradezI rAjAkA udAharaNa dekara rAjapraznIya sUtra ke pramANase hIna dIna rain anukampA dAna denemeM puNyakA sadbhAva batalAyA parantu bhra0 kAra bhra0 pR0 75 para likhate hai - "valIrAya prasenImeM pradezI dAnazAlA maMDAI kahI chai / rAjarA cAra bhAga karane Apa nyAro hoya dharme dhyAna karavA lAgyo / kezI svAmI vI huIM ThAmeM mauna sAdhI chai piga ima na kahyo he pradezI tIna bhAgameM to pApa chai paraM cautho bhAga dAnazAlA se kAma to puNyaro hetu chai / thAro bhalyo mana UTho oto accho kAma karibo vicArayo ima cauthA bhAgane sarAyo nahIM kezI svAmI to vo huI sAvadya jANIne mauna sAdhI chai| mAMDe tIna bhAgaro phala jisoI cautho bhAgaro phala chai " ( 0 pR0 75 ) isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) dAnazAlA banavA kara hIna dIna duHkhI jIvoMko dAna dene kI pratijJA suna kara kezI svAmIne jo mauna dhAraNa kiyA isakA tAtparya yaha nahIM ho sakatA ki anukampA dAna ekAnta pApakA kAryya thA / kyoMki ekAnta pApake kAryyakI pratijJA suna kara sAdhu mauna dhAraNa nahIM karate, upadeza dekara usakA niSedha karate haiN| sAdhuke samakSa yadi koI hiMsAdi kukarma karanekA vicAra prakaTa kare to usa samaya sAdhu mauna dhAraNa na karake usa kAryyakA pratiSedha karate haiM / anukampA dAna denA yadi hiMsA Adi kI taraha ekAnta pApakA kArya hotA to usa kAryake lie pradezIko pratijJA karate dekha kara muni kApi mauna na hote kintu dharmopadeza dekara usa kAryyase unheM avazya rokate / ataH munine rAjA pradezIko anukampA dAna denekI pratijJA karate hue dekha kara niSedha na karake jo mauna dhAraNa kiyA thA isase spaSTa siddha hotA hai ki anukampA dAna denA hiMsA AdikI taraha ekAnta pApakA kAryya nahIM hai kintu isase puNya bhI hotA hai / ataeva kezI svAmIne rAjA pradezIko anukampA dAna denese nahIM rokA thA kintu mauna hokara rahe ataH kezI svAmIke mauna honekA abhiprAya anukampA dAnameM ekAnta pApa hone kI bAta batalAnA mUrkhokA kAryya hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / 101 bhojI anukampAdAnakA yahAM taka virodha kiyA hai ki yadi koI anukampA dAna denekA tyAga kara deve to use unhoMne atizaya buddhimAna kahA hai dekhiye - bhISaNake isa abhiprAya ye padya haiM "avratameM dAna de, tehanoM TAlana se kare upAyajI / jAne karma baMdhe chai mhAre mone bhogavatAM duHkhadAyajI / atratameM dAna devAM tagUM koI tyAga kare mana zuddhajI / tiNaro pApa nirantara TAliyo tINarI vIra bakhANI buddhijI / " (padya bhISaNajIke) ina padyoMmeM bhISagajIne avratameM dAna na dene vAle kI buddhikI prazaMsA vIra prabhuse kiyA jAnA kahA hai parantu kezI svAmIne rAjA pradezIse nahIM karAyA / yadi bhISagajIkI ukti satya hotI to anukampA dAnameM ekAnta pApa kaha kara usakA avazya rahate / ataH anukampA dAnameM ekAnta pApa batAne vAle mithyAvAdI haiM / avratameM dAna denekA tyAga kezI svAmI rAjA pradezIko tyAga karAte, mauna hokara na isI taraha bhramavidhvaMsanakArane jo yaha likhA hai ki "rAjarA cAra bhAga karane Apa nyAro hoya dharmedhyAna karavA lAgyo" yaha bhI mithyA hai| rAjapraznIya sUtrake mUla pATha anukampAdAna dete hue rAjA pradezIko dharmadhyAna karanA likhA hai dAna denese nyArA hokara dharmadhyAna karanA nahIM / dekhiye vahAMkA pATha yaha hai " tattha vahuhiM purisehiM jAva uvakkhaDAvettA samaNa mAhANaM paribhoyamANe viharati" arthAt rAjA pradezI dAnazAlAmeM bahuta puruSoMke dvArA caturvidha AhAra tayAra karA kara bahutase zramaNa mAhana aura rAhagIroMko bhojana karAtA huA vicarane lagA / yahAM mUlapATha dAna denese nyArA hokara rAjA pradezIkA vicaranA nahIM kiMtu dAna dete hue vicaranA likhA hai| ataH rAjA pradezIkA dAna denese nyArA hokara vicaranekI prarUpaNA mithyA hai| ( bola cauthA ) ( preraka ) asaMyatiko anukampA lAkara dAna denA yadi ekAnta pApa nahIM hai to bhagavatI zataka 8 uddezA 6 meM asaMyatiko dAna denese ekAnta pApa honA kyoM kahA ? bhramavidhvaMsanakArane bhramavidhvaMsana pRSTha 55 para isa viSayameM yaha likhA hai "matha aThe tathArUpa asaM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 saddhamamaNDanam / yatine phAsu aphAsu sUjhato asUjhato azanAdika deve te zrAvakane ekAnta pApa kahyo chai" (bhra0 pR0 55) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUla pAThameM tathArUpa asaMyatiko guru buddhise dAna denese ekAnta pApa honA kahA hai anukampAdAna denese nhiiN| TIkAkArane isa viSaya ko khola kara likha diyA hai| vaha TIkA yaha hai __"sUtra trayeNA'pi cAnena mokSArtha meva yaddAnaM taccintitam yatpunaranukampAdAna maucitya dAna mvA tanna cintitam / nirjarAyAstatrAnapekSatvAt anukampaucityayoreva cApekSaNIyatvAt / uktaJca mokkhatthaM jaM dANaM taM pai eso vihI samakkhAUM aNukampA dANaM puga jiNehi na kahiMci paDisiddha" ___arthAt bhagavatI zataka ATha uddezA chaH ke ina tIna sUtroMmeM mokSake liye jo dAna diyA jAtA hai usIkA vicAra kiyA gayA hai anukampAdAna aura aucityadAnakA nhiiN| anukampAdAna aura aucitya dAnameM anukampA aura aucitya hI apekSita hote haiM nirjarA apekSita nahIM hotI ( ataH nirjarAkI apekSAse kiye jAne vAle mokSArtha dAnakA ina sUtroMmeM phala kathana samajhanA cAhiye ) kahA bhI hai jo dAna mokSake nimitta diyA jAtA hai usIkA vidhAna bhagavatI zataka ATha uddezA 6 ke tInoM sUtroMmeM kiyA hai dUsare dAnakA nahIM kyoMki jinavaroMne anukampAdAnakA kahIM bhI niSedha nahIM kiyA hai| yaha Upara likhI huI TIkAkA artha hai / isameM TIkAkArane bhagavatIzataka 8 uha zA 6 ke tInoM mUlapAThoMkA tAtparyya batalAte hue mokSArtha dAnakA hI ina pAThoMmeM vicAra kiyA jAnA batalAyA hai anukampA tathA aucitya dAnakA nhiiN| tathA haribhadra sUrine bhI yahI bAta kahI hai| unakA padya nimnalikhita hai "zuddhavA yadazuddhavA'saMyatAya pradIyate / gurutvabuddhayA tatkarma vandha kRnnAnu kampayA" arthAt zuddha, yA azuddha jo guru buddhise asaMyatiko diyA jAtA hai vahI kamavandhakA kAraNa hai, jo anukampAse diyA jAtA hai vaha nhiiN| yaha ukta padyakA artha hai| isameM haribhadra sUrine bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUlapAThakA Azaya batalAte hue anukampAdAnakA niSedha nahIM kiyA jAnA spaSTa likhA hai / tathA Age calakara anukampAdAnakA zubha phala batalAte hue yaha likhA hai "zubhAzaya kara hya tadAgrahaccheda kArica / sadabhyudaya sArAMga manukampA prasUti ca // Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 103 arthAt anukampA dAna denese cittakI zuddhi, aura dhanake prati mamatAkA nAza tathA kalyANAnuvandhI kalyANakI prApti hotI hai aura anukampAbhAvake udaya honese yaha dAna diyA jAtA hai| isa zlokameM haribhadra sUrine anukampAdAnakA phala ekAnta pApa na kaha kara ise kalyANAnuvandhI kalyAgakA kAraNa kahA hai ata: bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUlapATha meM asaMyatiko mokSArtha guru buddhise diyA jAne vAlA dAnakA hI phala ekAnta pApa kahA gayA hai anukampAdAnakA nahIM isaliye bhagavatI zataka 8 uddezA 6 kA nAma lekara anukampAdAnameM ekAnta pApa kahanA sUtrArtha na jAnane vAloMkA kArya hai| yadi koI kahe ki "haribhadra sUri aura bhagavatI sUtrakA TIkAkAra yadyapi asaM- . yatiko anukampA dAna denese ekAnta pApa honA nahIM kahate tathApi yaha bAta mUlapAThase nahIM nikltii| mUlapAThameM kisI dAna vizeSakA nAma na lekara asaMyatiko dAna denese ekAnta pApa kahA hai isaliye TIkAkAra aura haribhadrasUrike kathanameM koI pramANa nahIM hai" to isakA uttara yaha hai ki TIkAkAra aura haribhadra sUrikA pUrvokta kathana nirAdhAra nahIM hai vaha bhagavatIke isa mUlapAThase hI nikalatA hai / yaha bAta mUla pATha likha kara batAI jAtI hai| vaha mUlapATha yaha hai "samaNovAsaeNaM bhante ! tahArUvaM asaMjaya aviraya apaDihaya pacakkhAya pAva kamme phAsueNavA aphAsueNavA esaNijjeNavA aNesaNijjeNavA asaNapANa jAva kiM kajai ? goyamA! egaMtaso se pAve kamme kajjai nathise kAi nijarA kajaI" (bhagavatI zataka 8 uddezA 6) isa pAThameM sabhI asaMyatioMkA nAma na lekara tathA rUpake asaMyatiko dAna dene se zrAvakako ekAnta pApa honA kahA hai / tathArUpakA asaMyati vaha hai jisako lokameM guru buddhise dAna diyA jAtA hai aura jo anya tIrthiyoMke zAstrAnusAra liGga rakhatA huA anya tIrthI dharmakI sthApanA karatA hai usIko dAna denese ekAnta pApa honA kahA hai isaliye bhagavatI sUtrake isa mUlapATha se hI yaha bAta nikalatI hai ki guru buddhise asaMyatiko dAna denA ekAnta pApakA kAraNa hai ata: bhagavatIke TIkAkAra aura hari bhadra sUrikA pUrvokta kathana svakapola kalpita na hokara mUla pAThake anusAra hI hai use aprAmANika samajhanA ajJAna hai| TIkAkAroMne "tathA rUpa" zabdakA artha isa prakAra kiyA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 saddharmamaNDanam / "tathA tatprakAraM rUpaM svabhAvo nepathyAdirvA yasyasa tathArUpaH' (ThANAGga TIkA ThANA 3 uddezA 1) "ucita svabhAve" "bhakti dAnocita pAtra" (bhagavatI zataka 5 u05) "dAnocite" (ThA0 ThA0 3 uddezA 1) arthAt jisakA svabhAva yA veSa bhUSA Adi usI tarahakA hai vaha 'tathA rUpa' kahalAtA hai| jo bhaktipUrvaka dAna deneke yogya pAtra samajhA jAtA hai vaha tathA rUpa kahalAtA hai| usa tathA rUpake asaMyatiko dAna denese zramaNopAsakako ekAnta pApa honA bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUlapAThameM kahA hai isaliye haribhadra sUri aura bhagavatI ke TIkAkArakA kathana isa mUlapAThake zabdase hI nikalatA hai ata: vaha aprAmANika nahIM hai| dUsarI bAta yaha hai ki jahAM saba asaMyatiyoMko batalAnA hotA hai vahAM 'tahA rUvaM" isa padase rahita pATha AtA hai jaise bhagavatI Adi sUtroMmeM saba asaMyatiyoM ko batAneke liye yaha pATha AyA hai ___"jIveNaM bhante ! asaMjae avirae apaDihaya paJcakkhAya pAvakamme" ityAdi pAThoM meM "tahArUvaM" isa paise rahita pATha AyA hai isaliye ina pAThoMmeM sabhI asaMyatiyoM kA grahaNa hotA hai parantu bhagavatI zataka 8 uddezA 6 meM "tahA rUvaM" isa padake sAtha pATha AyA hai isaliye usameM sabhI asaMyatiyoMkA grahaNa na hokara anya tIrthiyoMke veSa bhUSA dhAraNa karane vAle unake dharmAcArya dharma guruoMkA hI grahaNa hotA hai ataeva bhagavatI sUtrake TIkAkAra aura haribhadra sUrine guru buddhise asaMyatiko dAna denese ekAnta pApa honA batalAyA hai anukampAdAna denese nhiiN| - isa pAThameM "paDilabhamANe" isa padake Anese bhI yahI bAta siddha hotI hai| "paDilabhamANe" isa padakA prayoga, svatIrthI yA paratIrthI sAdhuko dAna dene artha meM hI hotA hai gRhasthako dAna dene artha meM nahIM hotA kyoMki kahIM bhI mUlapAThameM gRhasthako dAna dene arthameM "paDilabhamANe" isa padakA vyavahAra nahIM dekhA jAtA isaliye anya tIrthiyoMke mAnya pUjya asaMyatiyoMko dAna denekA hI phala ekAnta pApa isa pAThameM kahA hai sabhI asaMyatiyoMko dAna denekA phala nahIM kahA / yadi koI kahe ki bhagavatI zataka 8 uddezA 6 kA mUla pATha zrAvakake liye AyA hai aura zrAvaka anya tIrthayoMke guruko guru buddhise dAna nahIM dete phira usa dAnake phala batAnekI isa pAThameM kyA AvazyakatA hai ? to isakA uttara yaha hai ki jaise sAdhu maithuna sevana, rAtribhojana Adi pApakArya nahIM karate tathApi zAstrameM sAdhuko rAtribhojana aura maithuna sevana karanekA prAyazcitta kahA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / hai, vaha isaliye ki prAyazcittakA kAraNa jAna kara sAdhu ukta kAryoMkA sevana na kare usI taraha bhagavatI zataka 8 uddezA 6 meM zramaNopAsaka ke liye anyatIrthI dharmAcAyye ko guru buddhise dAna denekA phala ekAnta pApa kaha kara usa kAryyase nivRtta rahane kA saMketa kiyA hai| jo kArya sAdhu yA zrAvaka nahIM karate usakA phala zAstra na batAve yaha koI niyama nahIM hai pratyuta niSiddha karmoM kA phala batA denA zAstrakAra ko Avazyaka hai| nahIM to niSiddha karmoMkA burA phala kisI ko kaise jJAta ho, ataH anyatIrthI dharmAcAko guru buddhise dAna denekA phala ekAnta pApa honA isa pAThameM kahA hai anukampA dAnameM pApa honA nahIM kahA ataH bhagavatIke isa pAThakA Azraya lekara hIna dIna duHkhI prANI para dayA lAkara dAna denemeM ekAnta pApa kahanA mUrkhokA kAyrya hai / ( preraka ) 105 svatIrthI yA paratIrthI sAdhuko hI dene artha meM "paDilabha mANe" isa padakA vyavahAra mUlaThoMmeM huA hai gRhasthako dene artha meM nahIM yaha bAta bhramavidhvaMsanakAra nahIM mAnate / unhoMne ThANAGga, bhagavatI aura jJAtA sUtrakA mUla pATha likha kara gRhastha ko dAna deneke athameM bhI "paDilabhamANe" isa padakA vyavahAra honA batAyA hai aura AcArAMga sUtrakA mUla pATha likha kara yaha kahA hai ki "dalaejjA" aura "paDilabhamANe " ye donoM zabda ekArthaka haiM inameM gRhasthako dAna dene artha meM "dalajjA" zabda AyA hai isa lie usakA samAnArthaka "paDilabha mANe " pada bhI hara ekako dAna dene artha meM A sakatA hai kevala sAdhuko dene arthameM hI nahIM / isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) ThANAGga, bhagavatI, aura jJAtA Adi sUtroMmeM kahIM svatIrthI aura kahIM paratIrthI sAdhuko hI dene artha meM "paDilabhamANe" isa padakA vyavahAra huA hai gRhasthako dene artha meM ukta sUtroMmeM kahIM bhI ukta padakA vyavahAra nahIM hai isalie ThAgAGga Adi sUtroMkA jhUTha hI nAma lekara svatIrthI yA paratIthoM sAdhuse itarako dAna dene artha meM "paDilabhamANe " pada kA vyavahAra batAnA mithyA hai| AcArAMga sUtrakA mUla pATha likha kara jo jItamalajIne "dalaejjA" padake samAnArthaka honese "paDilabhamANe" isakA vyavahAra gRhasthako dAna dene artha meM batAyA hai vaha bhI ayukta hai / sAdhuko dAna dene artha meM dallaejjA aura "paDilabhamANe" ye donoM zabda Ate haiM parantu gRhasthako dene artha meM "paDilabhamANe" isa padakA vyavahAra kahIM bhI nahIM hai| gRhastha aura sAdhu donoMko dAna dene arthameM "dalaejjA" yaha pada AtA hai parantu "paDilabhamANe" yaha pada svatIrthI yA paratIrthI sAdhuko dene arthameM hI AtA hai ataH AcArAMga sUtrakI sAkSI denAbhI bhramavidhvaMsanakArakA ayukta hai / 14 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / isI taraha sUyagaDAMga zruta skandha 2 uddezA 5 gAthA 32 ko likha kara bhramavidhvaMsanakArane jo gRhasthako dAna dene artha meM "paDilabhamANe" isa padakA vyavahAra batalAyA hai vaha bhI mithyA hai| usa gAthAmeM svatIrthI yA paratIrthI sAdhuko hI dene arthameM " paDilabhamANe" isa padakA vyavahAra huA hai gRhasthako dAna dene artha meM nahIM yaha bAta Age calakara batAyI jAyagI ataH sU0 kI gAthAkA nAma lekara gRhasthako dAna dene artha meM "paDilabhamANe" padakA vyavahAra batAnA bhI ayukta hai / bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUla pATameM "paDilabhamANe" yaha pada AyA hai isalie yaha pATha paratIrthI sAdhu yAnI anya yUthikoMke guruko gurubuddhise dAna dene meM ho ekAnta pApa batalAtA hai anukampA dAna denemeM nahIM / ataH bhagavatIke ukta mUla pAThakA nAma lekara anukampA dAnakA niSedha karanA mUrkhokA kA hai / [ bola 5 vAM samApta ] 106 ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 66 para suya0 zruta0 2 a0 6 gAthA 4344 aura 45 vIM ko likha kara unakI samAlocanA karate hue likhate haiM 66 atha aThe Ardra munine brAhmaNAM kahyo - je puruSa be hajAra brAhmaNa nitya jImA te mahA puNyaskandha upArjI devatA huI ehavo hamAre vedano vacana chai tivAre Ardra muni bolyA maho brAhmago ! je mAMsanA gRdvI ghara gharane viSai marjAranI pare bhramaNa karanahAra ehavA behajAra kupAtra vAhmaNAne nitya jImADe te jImADanahAra puruSa te brAhmaNAM sahita bahu vedanA chai jehane ehavI mahAasahya vedanA yukta narakane viSe jAI" (bhra0 pra0 66 ) isakA kyA samAdhAna ( prarUpaka ) Ardra kumAra munine hiMsaka, mAMsAhArI, vaiDAlabratika brAhmaNoM ko pUjya buddhise bhojana karAnese naraka jAnA kahA thA, hIna dIna prANiyoMpara dayA lAkara unako dAna denese ekAnta pApa yA naraka jAnA nahIM kahA isalie Ardra kumAra munikA nAma lekara anukampA dAnakA khaNDana karanA mUrkho kA kArya hai| aba ve gAthA ye likha kara una kA artha batAyA jAtA hai jisase pAThakoMko Ardra kumAra munike kathanakA bhAva jJAta jAya / ve gAthAeM ye haiM "siNAyagANaMtu duve sahasse je bhogae yie mAhaNANaM / te puNNa khandhe sumahajjaNittA bhavanti devA iti veyavAo / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 107 siNAyagANaMtu duve sahasse je bhoyae Niyae kulAlayANaM / se gacchaha loluva saMpagADhe tovvAbhinAvI naragAbhisevo / dayAvaraM dhamma dugucchamANA vahAvaha dhamma psNsmaannaa| egaMvijebhoyaha asIla Nivo NisaMjAti kuo surehiM / " (sayagaDAMga sUtra zruta0 2 a0 6 gAthA 43-24-15) artha pazuyAgake samarthaka karmakANDI brAhmaNa Ardra kumAra munike pAsa Akara kahane lage hai Ardra kumAra ! tumane gozAlaka aura bauddha matako svIkAra nahIM kiyA yaha acchA kiyA hai kyoMki ye donoM hI mata veda vAhya honeke kAraNa amAnya haiM aura yaha ahata mata bhI veda pAhya honese nindita hI hai ataH Apa jaise kSatriya ziramaNike lie isakA Azraya lenA bhI ayukta hai| Apa saba varNo se zreSTha brAhmaNoMkI sevA kareM zUdroMkI nhiiN| vedameM kahA hai ki yajana, yAjana, adhyayana, adhyApana, dAna aura pranigraha ina chaH karmoM meM tatpara rahane vAle do hajAra brAhmaNoMko jo pratidina bhojana karAtA hai vaha puNya samUhakA upArjana karake svargaloka meM devatA hotA hai| 43 __ isakA uttara dete hue Ardra kumAra munine kahA ki he brAhmaNo ! jo mAMsakI talAsameM viDAlakI taraha ghA ghara phirate haiM, jo apanI udara pUrtike lie kSatriya Adike gharoM meM nIca vRtti karate haiM aise do hajAra brAhmaNoMko nitya bhojana karAne vAlA puruSa una mAMsAhArI brAhmaNoMke sAtha tIvra vedanA yukta narakameM jAtA hai| 44 jo, dayA pradhAna dharmakI nindA karatA huA hiMsAmaya dharmako prazaMsA karatA hai aise eka brAhmaNako bhojana karAnese bhI ghora andhakArase pUrNa narakakI prApti hotI hai phira do. hajAra aise brAhmagoMko bhojana karAnese to kahanA hI kyA hai / pUrvokta kuzIla brAhmaNoMko bhojana karAnese jaba ki adhama devatA bhI nahIM hotA taba uttama deva honekI to bAta hI kyA hai| 45 yaha Upara likhI huI gAthAoMkA TIkAnusAra artha hai| ___ ina gAthAoMmeM dayA dharmako nindA aura hiMsAmaya dharmako prazaMsA karane vAle vaiDAla batika nIca vRtti vAle brAhma goMko pUjya buddhise dAna karanese naraka jAnA kahA hai, hona dIna duHkhI jIvoMpara dayA lAkara anukampA dAna denese nahIM ataH ina gAthAoM kI sAkSI dekara anukampA dAnakA niSedha karanA ekAnta mithyA hai| ina gAthAoMmeM anukampA dAnakA koI prasaMga nahIM hai yahAM to brAhma goMne jaina dhamakI nindA karake brAhmaNa bhojana karAnese svarga jAnA kahA thA isakA uttara dete hue Ardra kumAra munine baiDAlabAtika hiMsaka nIca vRtti vAle brAhmagako bhojana karAnese naraka jAnA kahA isase na to anukampA dAnakA khaNDana hotA hai aura na dayAvAn ahiMsaka brahmacArI brAhmaNako Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / bhojana kaganese hI pApa honA siddha hotA hai ataH Ardra kumAra munikA nAma lekara anukampA dAna dene aura brAhmaga mAtrako bhojana karAnese naraka batalAnA sUtrArtha na jAnane vAloMkA kAyya hai| vaiDAla tika hiMsaka nIca vRtti karane vAle brAhmagoMko bhojana karAnese manvAdi dharma zAstroMmeM bhI naraka janA kahA hai| isa viSayameM manujIke nimnalikhita padya hai "dharma dhvajI sadA lubdhaH chAbhiko loka dambhakaH / vaiDAla vratiko jJayo hiMsraH sarvAbhisaMdhakaH // 95 adho dRSTi naiSkRtikaH svArthasAdhana ttprH| zaTho mithyA vinItazca bakabratacaro dvijaH // 96 ye vakavatino viprAH yeca mArjAra liGginaH / te patantyandhatAmisra tena pApena karmaNA // 97 na vAryApi prayacchettu vaiDAlavratike dvije / na bakavatike nipra nAveda nidi dharmavit // viSyApyeteSudattaMhi nidhinApyarjitaM dhanam / dAturbhavatyanarthAya paratrAdAturevaca / yathA plave naupalena nimajjatyudake taran / tathA nimajjato'dhastA dajJau dAtR pratIcchakau // " (manusmRti a0 4) artha jo dharmAtmAoMkA cinha dhAraNa karake apaneko dhArmika prasiddha karatA hai aura chipa kara pApAcaraNa karatA hai vaha dharmadhvajI kahalAtA hai| jo brAhmaga dharmadhvajI hai jo dUsareke dhana haraNa karanekI tAkameM sadA lagA rahatA hai jo chalI kapaTI lokavaJcaka aura hiMsaka hai jo sabakI nindA karatA hai usako "vaiDAlabatika " kahate haiN| jo apanI banAvaTI namratAko prakaTa karaneke lie dRSTi, nIce rakhatA hai aura niSThuratAke sAtha dUsarekA svArtha bigAr3a kara apanA svArtha sAdhana karatA hai jo zaTha hai aura kapaTayukta namratA dhAraNa karatA hai vaha brAhmaNa "vakabatika" kahalAtA hai| cakavatika aura vaiDAla batika brAhmaga, apane pApa karmakA phala bhoganeke lie andhatAmisra saMjJaka narakameM jAte haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 189 vaka batika aura vaiDhAlabatika brAhmaNako jala denA bhI dhArmika manuSyoMkA kartavya nahIM hai| jo veda nahIM janatA usako bhI dAna denA dhArmika manuSyoM ke liye ayogya hai| nyAyavRttise upArjana kiyA huA bhI dhana, vakavatika aura vaiDAla batika brAhmaNako diyA huA paralokameM dAtA aura grahItA ( lenevAlA) donoMkA anarthake liye hotA hai| jaise pattharakI nAvapara car3hA huA manuSya usa nAvake sAtha hI dUba jAtA hai usI taraha dAna aura pratigrahakI vidhi na jAnane vAle dAtA aura grahItA ( lenevAlA) donoM hI naraka meM jAte haiN| yahAM manujIne bhI dayArahita hiMsaka vaiDAlatika brAhmaNoMko bhojana karAnese naraka jAnA kahA hai aura inhoM brAhmagoMko bhojana karAnese muni Adra kumArane bhI naraka prApti batAI hai isaliye Adra kumAra munikA nAma lekara anukampAdAna dene aura brAhmagamAtrako bhojana karAnese naraka prApti batalAnA mithyAvAdiyoMkA kArya hai| (bola chaTThA) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTa 68 para likhate haiM "atha ihAM bhaggune putrAM kahyo veda bhaNyAM trANa na hove brAhmaNa jImAyAM tamatamA jAya tamatamA te andherA meM aMdherA te ehavI narakameM jAya ima kayo jo vipra jImAyAM puNya kahe to naraka kyUM kahI" (bhra0 pR068) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) __bhRgu purohitake putroMkA nAma lekara anukampAdAnameM pApa batAnA mUkhoM kA kArya hai| bhRguke putroMne anukampA dAna dene meM pApa honA nahIM kahA thA kintu yajJa yAgAdi kara ke pUjya buddhise brAhmaNa bhojana karAne, aura putrotpAdana karanese jo loga durgatimArgakA nirodha honA mAnate haiM unake mantavyako mithyA batalAyA thaa| yadi koI kahe ki anukampA karake asaMyatiko dAna denese puNya hotA to bhRguke putroMne brAhmaNa bhojana karAnese tamatamA jAnA kyoM kahA ? to isakA uttara yaha hai| yahAM TIkAkArane likhA hai kiH tehi bhojitA: kumAge prarUpaNa pazuvadhAdAveva karmopacayanibandhane'savyApAra pravartanta ityasatpravartanatastadojanasya naraka gati hetutvameva" arthAt hiMsAmaya dhamakI prazaMsA aura dayAmaya dharmakI niMdA karane vAle brAhmaga, bhojana karAye hue kumAgekI prarUpaNA aura karmako baDhAne vAle pazuvadha Adi asad vyApArameM hI pravRtta hote haiM ata: asad vyApArameM pravRtta honeke kAraNa unako bhojana karAnA naraka prAptikA hetu hotA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 saddhamamaNDanam / yahAM TIkAkArane jo brAhmaNa asad vyApArameM pravRtta hotA hai usIke bhojana karAne se naraka jAnA kahA hai parantu pazuvadha Adi nIca karmoMkA samarthana na karanevAle dayAlu brAhmaNoM ko bhojana karAnese naraka jAnA nahI kahA hai isaliye mUlagAthAmeM jo brAhmaNa bhojana karAne se tamatamA jAnA kahA hai usakA abhiprAya saba brAhmaNoMke bhojana karAnese nahIM hai kiMtu dayA rahita hiMsaka brAhmaNako bhojana karAnese hai ataH bhRguke putroMkA nAma lekara anukampAdAnakA virodha karanA mithyA hai| hiMsaka chalI kapaTI vaka vratika Adi brAhmaNoM ko bhojana karAnese naraka jAnA manune bhI likhA hai aura vahI bAta bhRguke putroMne kahI hai isaliye anukampAdAnakA khaNDana karanA ayukta hai / ( bola 7 vAM ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhrama0 pR0 73 para suyagaDAMga sUtra zru0 2 a05 gAthA 33 vIM ko likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha IhAM pi ima ko dAna deve leve iso vartamAna dekhi dUSaNa nahIM kahe / e to pratyakSa pATha ko je leve deve te belAM pApa puNya nahIM kahiNo / dakkhiNAe kahitAM dAnano paMDilaMbha kahitAM AgalAne devo te prApti etale dAna deve te dAnanI AgalAne prApti huve te balAM puNya pApa kahigo varjyo piga aura velAM vajyoM nahIM" ityAdi inake kahane kA tAtpa yaha hai ki jisa samaya dAtA anukampA lAkara kisI hIna dInako dAna de rahA hai aura vaha hIna dIna le rahA hai usa samaya sAdhuko usa dAnameM ekAnta pApa na kahanA cAhiye parantu dUsare samaya meM anukampAdAnakA phala ekAnta pApa kaha kara usakA niSedha kara denA caahiye| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka suyagaDAMga sUtrakI vaha gAthA, TIkAke sAtha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai / vaha gAthA yaha hai: "dakkhiNAe paDilaM bho atthivA NatthivA puNo viyAgarejja mehAvI saMti maggaMca bUhae" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( suya0 zru0 2 a05 gAthA 33 ) ( TIkA ) dAnaM dakSiNA tasyAH pratilaMbha: prAptiH sa dAnalAbho'smAd gRhasthAdeH sakAzA dasti nAstivA ityevaM na vyAguNIyAt medhAvI maryAdAvyavasthitaH yadivA svayUthyasya tIrthA www.umaragyanbhandar.com Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... daanaadhikaarH| 111 ntarIyasyavA dAnaM grahaNaM prati yolAbhaH sa ekAntenAsti saMbhavati nAstItyevaM na ba yA de kAntena, tahAna grahaNa niSedhe doSotpatti saMbhavAt / tathAhi tahAna niSedhe'ntarAya saMbhavastadvacityaJca, tadAnAnumatAvapyadhikaraNodbhavaH ityato'sti dAnaM nAstivetyevamekAntena na bayAna kathaM vayAditi darzayati-zAnti: mokSaH tasya mArgaH samyagjJAna darzana cAritrAtmakastamupabRhayed varSapet / yathA mokSa mArgAbhivRddhirbhavati tathA jayAdityarthaH / eta dukta bhAvati pRSTaH kenacida ya prati grAhaka viSayaM niravadya meva brUyAdityevamAdika manyadapi vividha dharmadezanAvasare vAcyam / tathA coktam "sAvajaNa vajANaM vayaNANaM joNajANai visesaM" arthaH - sAdhukI maryAdAmeM sthita hue muniko yaha na kahanA cAhiye ki amuka gRhasthase dAnakI prApti hogo yA na hogii| athavA dAnalAbhake viSayameM svayUthika yA patyUthika sAdhuke pUchane para ekAnta rUpase yaha na kahanA cAhiye ki Aja tujhako mikSA milegI yA, na milegii| yadi "Aja tujhako bhikSA na milego" aisA kahe to antarAya honA sambhava hai aura bhikSArthIke cittameM duHkha bhI utpanna hogaa| tathA "Ama tumako bhikSA milegI" aisA kahane para pUchane vAle sAdhuko harSa kI utpatti honese adhikaraNAdi doSa utpanna hogA isaliye svayUyika yA parayUthikake pUchane para bhikSA lAbhake sambandhameM sAdhuko ekAntarUpase kucha bhI na kahanA caahiye| jisa prakAra jJAna darzana aura cAritra rUpa mokSamArgakI unnati ho vahI bAta bhASA umatike dvArA kahanI caahie| tAtparya yaha hai ki svayUdhika yA parayUthika sAdhu munise Akara pUche ki "Aja mujhako bhikSAkA lAma hogA yA nahIM ?" to sAdhuko maryAdAmeM sthita muni ekAnta rUpase yaha na kahe ki Aja tujhako bhikSA na milegI, aura yaha bhI na kahe ki Aja tujhako bhikSA milegI kintu vidhi niSedha na karake bhASA samatike dvArA uttara denA caahiye| isI prakAra dharmopadeza karate samaya bhI sAdhuko niravadya bhASA bolanI caahiye| kahA hai ki jisa sAdhuko sAvadha aura niravadya bhASAkA jJAna nahIM hai vaha dharmopadeza kyA de sakatA hai ? yaha Upara likhI huI gAthAkA Ta.kAnusAra artha hai| yahAM to anukampAdAnakA koI prasaGga nahIM hai / bhASAsumatikA yaha prakaraNa hai isa liye ukta gAthAmeM yaha upadeza kiyA hai ki svayUthika yA parayUthika sAdhu munise yadi yaha pUche ki Aja mujhako mikSAkA lAbha hogA yA nahIM ? to maryAdAmeM kAyama rahanevAlA muni ekAnta rUpase bhikSAkA lAbha aura alAbha kucha bhI na kahe kintu bhASA sumatike dvArA usake praznakA uttara deve ataH isa gAthAkA nAma lekara yaha kahanA ki "jisa samaya dAtA hIna dInako de rahA ho aura lenevAlA le rahA ho usI samayameM sAdhuko anukampA dAnameM ekAnta pApa na kahanA cAhiye parantu upadeza karate samaya ekAnta pApa kaha kara anukampAdAnakA niSedha kAnA cAhiye" ekAMta mithyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 saddharmamaNDanam / isa gAthAmeM jo "paDilaMbha" pada AyA hai vaha svayUthika yA parayUthika sAdhu ke dAna lAbha arthameM hI AyA hai gRhasthake dAna lAbha arthameM nhiiN| ataeva TIkAkArane likhA hai ki:-"yadi vA svayUthyasya tIrthAntarIya sya vA dAnaM grahaNaM prati yo lAbha:" arthAt svayUthika yAnI apane yUthake sAdhuko aura tIrthAntarIya yAnI anya darzanIya sAdhuko dAnakI prApti honA pratilambha hai|" ___ ata: isa gAthAkI sAkSI dekara jo jItamalajIne gRhasthake dAna lAbha arthameM "pratilambha" padakA vyavahAra batalAyA hai vaha mithyA hai tathA isa gAthAko likhakara isake nIce jo jItamalajIne TavvA artha diyA hai vaha bhI mUDapATha aura TIkAse asammata hone ke kAraNa ekAnta azuddha aura aprAmANika hai usakA Azraya lekara anukampAdAna kA khaNDana karanA mithyAdRSTiyoMkA kArya hai / (bola 8 vAM) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhrama0 pR0 74 para jJAtA sUtra adhyayana 13 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha ihAM kayo je nandana maNihAro dAna zAlAdikano ghaNo AraMbha karI marIne DeDako thayo / jo sAvadya dAna thI puNya huve to dAnazAlAdikathI ghaNAM asaMyati jIvAM re sAtA upajAI te sAtArA phala kihAM gayo" inake kahanekA bhAva yaha hai ki nandana manihArane anukampA dAna dekara aneka hIna dIna duHkhI jIvoMko sukha diyA thA parantu vaha mara kara meDhaka yonimeM utpanna huA yadi anukampAdAna denA puNya hotA to nandana manihAra mara kara meDhaka kyoM hotA ? ataH anukampA dAna denA ekAnta pApa hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) nandana manihArakA nAma lekara anukampAdAnameM pApa kahanA ajJAnakA pariNAma hai| jJAtA sUtrake mUlapAThameM spaSTa likhA hai ki nandana manihAra nandA nAmaka puSkariNImeM Asakta honese meDhaka yonimeM utpanna huA thA, hIna dIna jIvoMko anukampAdAna denese nahIM / jJAtA sUtrakA vaha pATha yaha hai: __ "tatteNaM gaMde tehiM solasehiM rogAyaMkehiM abhibhUesamANe gaMdAe pokhariNIye mucchitte tirikkha joNiehiM vaddhANa vaddhae sie aha duhaTa vasa kAlamAse kAlaM kicA gaMdAe pokkhariNIye dadaduriye kutthiM si durattAe uvavaNNe" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / 113 isake anantara vaha nandana manihAra solaha rogoMse poDita hokara nandA nAmaka puSkariNImeM Asakta honeke kAraNa tiryyaJca yonikI Ayu bAMdha kara atirudra dhyAna dhyAtA huA kAla ke avasarameM mRtyuko prApta hokara nandA nAmaka puSkariNIke andara meDhaka yonimeM utpanna huA / yahAM nandA nAmaka puSkariNImeM Asakta (gRddha ) honeke kAraNa nandana manihArako meDhaka yonimeM janma lenA likhA hai hIna dIna jIvoM para dayA lAkara dAna deneke kAraNa nahIM / ataH nandana manihArakA nAma lekara anukampA dAnameM ekAnta pApa kahanA mithyAvAdiyoM kA kAma hai| kaI aisA prazna karate haiM ki anukampA dAna denemeM yadi puNya thA to nandana manihAra anukampA dana dekara meDhaka kyoM huA ? anukampA dAnakA phala usako kyA milA thA ? unase kahanA cAhiye ki nanna manihArane zrAvakoM ke bAraha vrata bhI dhAraNa kiye the usakA phala usako kyA milA thA yaha vyApa batalAiye ? yadi vaha kaheM ki bAraha vrata dhAraNa karanekA phala nandana manihArako acchA hI milA hogA parantu mUlapAThameM usakA kucha kathana nahIM hai, to yahI unake praznakA bhI uttara hai arthAt anukampA dAna dene kA phala nandana manihArako acchA hI milA hogA parantu mUlapAThameM usakA kucha kathana nahIM hai yahAM to nandana manihAra kA caritra batA kara yaha upadeza kiyA hai ki bhavya rtain sAMsArika padArthoM meM Asakta na honA cAhiye aura bhUla kara bhI kusaGgati meM na par3anA cAhiye kyoMki nandana manihAra kusaGgatimeM par3a kara vAraha vratadhArI zrAvakase phira freeSTi ho gayA thA aura nandA nAmaka puSkariNomeM Asakta hokara meDhaka yonimeM janma liyA thA / yahI nandana manihArake upAkhyAnakA sAra hai ataH nandana manihArake udAharaNa se anukampA dAnameM ekAMta pApa kahanA ajJAna hai / koI koI kahate haiM ki " nandana manihAra jaba taka samyagdRSTi thA taba taka usane dAnazAlA Adi paropakArakA kArya nahIM kiyA thA kintu mithyAdRSTi hone para usane dAnazAlA Adi paropakArake kAryya kiye the isaliye anukampAdAna Adi paropakAra ke kA mithyAdRSTi karate haiM samyagdRSTi nahIM" ve bhole jIva haiN| rAjA pradezI jaba taka mithyAtvI thA taba taka dAnazAlA Adi paropakArakA kAryya nahIM karatA thA balki hIna dIna jIvoMkI jovikAkA uccheda karatA thA parantu kezIkumAra munike upadezase jaba vaha bAraha vratadhArI zrAvaka huA taba vaha dAnazAlA banA kara hIna dIna jIvoM ko dAna dene laga gayA thA ataH anukampA dAna denA mithyAdRSTiyoM kA hI kAyya nahIM hai samyagdRSTi bhI yaha kArya karate haiM isaliye anukampAdAna Adi paropakArake kAyyaise janatA ko vimukha karanA mithyAdRSTiyoM kA kArya samajhanA cAhiye / ( bola 9 ) 15 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 saddharmamaNDanam / (preraka) bhramabidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 76 para ThANAGga sUtra ThANA dazakA mUlapATha likha kara eka dharmadAnako chor3a zeSa nau dAnoMko adharma dAnameM kAyama karaneke liye yaha likhate haiM: "asaMyatine sUjhatA asUjhatA azanAdika 4 dIghAM ekAnta pApa bhagavatI zataka mATha uddezA 6 kahyo te mAMTe e nau dAnAmeM dharmapuNya mizra nahIM chai koI kahe eka dharmadAna eka adharmadAna bIjA AThAMmeM mizra chai / keI ekalo puNya chai ima kahe tehano uttarajo vezyAdikano dAna adharma meM thApe viSayaro doSa batAyane to vIjA ATha piNa viSayameM ija chai" (bhra0 pR0 76) isakA samAdhAna ? (prarUpaka) dharmadAnako chor3a kara zepa nau dAnoMko adharmadAnameM ginanA zAstraviruddha hai / zAstrakArane daza hI dAnoMko paraspara vilakSaNa aura ekameM dUsarekA samAveza na honA batalAyA hai| yadi dharmadAnako chor3a kara zeSa nau hI dAna adharmadAnake bheda hote to zAstrakAra yaha likhate ki "duvihe dANe paNNate taMjahA-dhamma dANe va adhammadANe ceva" yaha likha kara pazcAt anukampA Adi dAnoMko adharmadAnameM samAveza kara dete parantu aisA na kaha kara jo dAnake daza bheda zAstrakArane batalAye haiM isase anukampA Adi dAnoMkA adharmadAnase bheda honA spaSTa siddha hotA hai| dUsarI bAta yaha hai ki ina daza dAnoMke guNAnusAra nAma rakkhe gaye haiM jisa dAnakA phala anukampA hai usakA 'anukampA' nAma rakkhA hai aura jisakA phala saMgraha ( dIna duHkhIko sahAyatA denA ) hai usakA saMgraha nAma rakkhA hai isI taraha zeSa mATha dAnoMke bhI guNAnusAra hI nAma rakkhe gaye hai aura bhISaNajIne bhI yaha bAta mAnI hai jaise ki unhoMne likhA hai "daza dAna bhagavanta bhASiyA, sUtra ThANAMga mAya / guNa niSpanna nAma chai tehano, bholAMne khavara na kAya" ( padya bhISaNajI kRta ) isa padyameM daza dAnoMkA guNAnusAra nAma honA svayaM bhISaNajIne svIkAra kiyA hai aisI dazAmeM dharmadAnako chor3a kara zeSa nau hI dAnoM ko adharmadAnameM batAnA jItamalajI kA apane gurukI uktise hI viruddha hotA hai / jaba ki ina dAnoke nAma inake guNAnusAra rakkhe gaye haiM taba anukampAdAnakA guNa anukampA kahanA hogA anukampA adharmameM nahIM hai, isaliye anukampAdAna adharmadAnameM nahIM ho sktaa| isI taraha saMgraha dAnakA phala saMgraha (dona duHkhIko sahAyatA denA) karuNAdAnakA kala karuNA aura lajjA Adi dAnoM ke phala lajjA Adi haiN| dIna duHkhIko sahAyatA denA Adi adharmameM nahIM hai ata: saMgraha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 115 Adi dAna adharmadAnameM nahIM ho sakate aisI dazAmeM eka dharmadAnake sivAya bAkIke nau hI dAnoMko adharmadAnameM sthApana karanA ajJAnakA pariNAma hai| __ jo loga eka dharmadAnako chor3a kara zeSa nau dAnoMko adharmameM ginate haiM unase kahanA cAhiye ki jo dAna, bhakti bhAvase pratyupakArakI AzAke vinA paJca mahAvratadhArI sAdhuko diyA jAtA hai vahI mukhya rUpase ekAnta dharmadAna hai| parantu jo lajjAvaza yA anukampA karake sAdhuko diyA jAtA hai vaha dAna, dAtAke pariNAmAnusAra mukhyarUpase lajjAdAna aura anukampAdAna hai / yaha dAna, dharmadAnase kazaMcit bhinna hai kyoMki isameM dAtAkA pariNAma lajjA aura anukampAkA bhI hai ata: tumhAre hisAbase isa dAnakA phala adharma hI honA cAhiye yadi kaho ki "kisI bhI pariNAmase sAdhuko dAna denA ekAMta dharmadAna hai isaliye ukta dAnoMkA phala adharma nahIM hai" to nAgazrI brAhmaNIne muni ko mAraneke pariNAmase kaDuvA tumbA kA zAka diyA thA aura sAhukArakI strIne viSaya bhoga karAne kI lAlasAse arNaka muniko modaka diye the phira ina dAnoMkA phala bhI adharma na honA cAhie yadi kaho ki nAgazrIne muniko mAraneke pariNAmase, aura sAhUkAra kI strIne muniko bhraSTa karane ke bhAvase dAna diye the isaliye unake dAna unake pariNAmAnusAra adharmadAna the dharmadAna nahIM, to usI taraha yaha bhI samajho ki jo dAna, lajjAvaza yA anukampA karake muniko diyA jAtA hai vaha bhI dAtAke pariNAmAnusAra lajjAdAna aura anukampAdAna hI hai / tumhAre siddhAMtAnusAra ina dAnoMmeM bhI adharma hI honA cAhiye parantu yaha zAstra saMmata nahIM hai ina dAnoMmeM bhI dAtAke pariNAmAnusAra dharma hI hotA hai| ataH dharmadAnako chor3a kara zeSa no dAnoMko adharma meM kAyama karanA ajJAna hai| anukampA dAna sAdhu bhI dete haiM isakA pramANa nIce diyA jAtA hai| "aNukampaM paDucca tao paDiNIyA paNNattA taMjahA-tavassi paDiNIe, gilANa paDiNIe, sehapaDiNIe" (ThANAGga ThANA 3 uddezA 4) arthAt tIna manuSya anukampA karane yogya hote haiN| tapasvI kSapaka, roga Adise glAna, aura navadIkSita ziSya, inakI anukampA na kare aura na karAve to vaha vairI samajhA jAtA hai| isa pAThake anusAra yadi koI, roga Adise glAna aura tapasvI kSapaka, tathA navadIkSita ziSya para anukampA karake dAna deve to vaha dAna dAtAkA pariNAmake anusAra mukhya rUpase anukampAdAna hai| isameM bhI jo loga dharmadAnake sivAya nau dAnoMko adharmameM mAnate haiM unake hisAbase adharma honA cAhiye / uvAI sUtrameM lokopacAra vinaya ke "kAyrAMhetu" aura "kRtapratikriyA" nAmaka do bheda kahe gaye haiM / "yadi gurujIko bhAta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 saddharmamaNDanam / pAnI Adi dekara maiM prasanna rakkhUMgA to vaha mujhako zAstra denekI kRpA kareMge" isa bhAva gurukI sevA bhakti dAna sammAna Adi karanA " kAyyaihetu vinaya" kahalAtA hai / yaha vinaya "kariSyatIti dAna" ke antargata hai kyoMki jo dAna pratyupakArakI AzAse diyA jAtA hai usI 'kariSyatIti" dAna kahate haiM / sAdhu bhI apane guruko yaha dAna dekara lokopacAra vinaya karatA hai / yaha dAna pratyupakArakI AzAse kiye jAnese 'kariSyatIti dAna" hai / jItamalajIke hisAba se yaha dAna bhI adharmameM hI ThaharatA hai kyoMki pratyupakAra kI AzAse kiye jAneke kAraNa yaha dAna kathaMcit dharmadAnase bhinna hai / jo dAna upakArI puruSako upakArake badale meM diyA jAtA hai vaha "kRta dAna" kahalAtA hai / sAdhu bhI upakAra ke badale meM apane gurUko yaha dAna dekara "kRta prati kriyA" nAmaka vinaya karatA hai / yaha dAna upakArake badale meM diyA jAtA hai isaliye kathaMcit dharmadAna se bhinna hai ataH jItamalajI ke hisAba se isameM bhI pApa hI honA caahiye| kaI manuSya muniko garvase bhI dAna dete haiM vaha dAna dAtAkA pariNAmake anusAra gavaMdAna hai usa meM bhI jItamalajI kI prarUpaNAke anusAra pApa hI ThaharatA hai parantu zAstra pramANase yaha prarUpaNA mithyA siddha hotI hai kyoMki lokopacAra vinaya karaneke liye apane guru ko "kRta dAna" aura "kariSyatIti dAna" karane vAle muniko aura garvase guniko dAna dene vAle gRhastha ko dharma hotA hai pApa nahIM hotA / ataH eka dharmadAnako chor3a kara zeSa nau dAnoM ko ekAnta adharma meM kAyama karanA ajJAna hai / vAstava meM ye dazavidha dAna, paraspara eka dUsare se bhinna aura nAmAnusAra guNavAle haiM ataeva ye alaga alaga kahe gaye haiM yadi dharmadAnako chor3a kara zeSa nau dAna ekAnta rUpase adharma meM hI hote to inheM adharma dAnase alaga likhanekI kucha bhI AvazyakatA na thii| bhISaNajIne apane padyameM spaSTa svIkAra kiyA hai ki ina dAnoMke nAma guNAnusAra rakkhe gaye haiM isaliye jaisA inakA nAma hai vaisA hI inakA guNa bhI hai ataH anukampA Adi nau dAnoM ko ekAMta adharma meM sthApana karanA ajJAna hai / ThAGga sUtrakI mUlagAthA TIkAke sAtha likha kara ina daza dAnoMkI vyAkhyA kI jAtI hai / vaha gAthA yaha hai "dasavihe dANe paNNatte taMjahA "anukampA saMggahe caiva bhae kAluNi eti ca lajjAe gAraveNaM ca adhamme puNa sattameM dhameta amette kAhI tIta kartati ta" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( ThANAGga ThANA 10 udda ezA 3 ) www.umaragyanbhandar.com Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TIkA: dAnAdhikAraH / 117 'dazetyAdi' anukampetyAdi zlokaH sArdhaH 'anukampa' tti dAnazabdasambandhAdanukampayA kRpayA dAnaM dInAnAtha viSaya manukampAdAna mathavA anukampAto yaddAnaM tadanu kamNaivopacArAta uktabhva vAcaka- - mukhyai [ rumAsvAtipUjyapAdaiH 'kRpaNe'nAthadaridra vyasanaprApteca rogazokahate yaddIyate kRpArthAdanukampA tadbhaveddAnam' saMgrahaNaM saMgrahaH vyasanAdau sahAya karaNaM tadarthaM dAnaM saMgrahadAnam athavA abhedAddAnamapi saMgraha ucyate yAca 'abhyudaye vyasanevA yatkiJciddIyate sahAyArthaM tatsaMgrahato'bhimataM munibhirddhAnaM na mokSAya " tathA bhayAddAnaM bhayadAnaM bhayanimittatvAddAnamapi bhaya mupacArAt / uccabhva 'rAjArakSapurohita madhumukhamAvatra daNDapAzizuca / yaddIyate bhayArthAttadbhayadAnaM budhaijJeyam' kAluNietti kAruNyaM zokastena putrAdiviyogajanitena tadIyasyaiva talpAdeH sa janmAntare sukhino bhavatviti vAsanAto'nyasya vA yaddAnaM satkAruNya dAnm / kAruNyajanyatvA dAna mapi kAruNya mukta mupacArAt / tathA rajjayA hiyA dAnaMyad tallajjAdAna mucyate uktabhca 'abhyarthitaH pareNatu yaddAnaM janasamUhamadhya gataH paracitta rakSaNArtha lajjAyAstadbhaveddAnam" 'gAraveNaMtti gauraveNa garveNa yaddIyate tadgauravadAnam uktaJca "naTa narttaka muSTikebhyo dAnaM sambandhi bandhu mitrebhyaH yaddIyate yazo'rthaM garveNatu sadbhaveddAnam" adharmapoSakaM narmadAnam adharmakAraNAdvA adharma eveti uktazca / 'hiMsAnRta cauyryodyata paradAra parigraha prasaktebhyaH yaddIyatehi teSAM tajjAnIyAdadharmAya' dharmakAraNam yattaddharmadAnaM dharmaevavA uktazca -- 'samatRNa maNi muktebhyo yaddAnaM dIyate supAtrabhyaH akSayamatula manaMtaM taddAnaM bhavati dharmAya' kariSyati vacanopakAraM mamAyamitti buddhayA yaddAnaM tatkariSyatIti dAna mucyate tathA kRtaM mamAnena tatprayojana miti pratyupakArArtha yaddAnaM tatkRta miti / uktaJca 'zatazaH kRtopakAro dattavca sahasrazo mamAnena ahamapi dadAmi kiJcitpratyupakArAya taddAnam / atha:-- dAna daza prakAra ke haiM (1) anukampA dAna (2) saMgraha dAna (3) bhaya dAna (4) kAruNya dAna (5) lajjAdAna (6) gaurava dAna (7) adharma dAna (8) dharma dAna (9) kariyati dAna (10) kRta dAna / yaha mUlArtha hai| TIkAkA artha nimnalikhita hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat mUlagAthA meM yadyapi anukampA aura saMgraha yAdi zabdoMke Age dAna zabda nahIM mAyA hai tathApi gAthA ke pUrvameM paThita vAkya se dAna zabdakA sambandha karake anukampAdAna dAna ityAdi ina dAnoMkA nAma jAnanA cAhiye / athavA anukampA se jo dAna diyA jAtA hai upacAra se vaha anukampA hI kahA jAtA hai / vAcaka mukhya umA svAtine www.umaragyanbhandar.com Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 sddhmmnnddnm| kahA hai ki kRpaNa, anAtha, daridra, dukhI aura roga zokase pIr3ita jIva ko anukampA karake jo dAna diyA jAtA hai use 'anukampA' yA 'anukampAdAna' kahate haiN| dukhI jIva ko sahAyatA denekA nAma 'saMgraha' hai usake nimitta jo dAna diyA jAtA hai use saMgraha yA saMgrahadAna kahate haiM / pUjyapAda umA svAtine kahA hai ki abhyudaya (suzI) yA saMkaTa hone para sahAyatAke liye jo dAna diyA jAtA hai use muni loga saMgrahadAna kahate haiM yaha dAna mokSake liye nahIM hotaa| jo dAna bhayase diyA jAtA hai vaha 'bhaya' yA bhayadAna kahA jAtA hai| rAjA mahArAjA koTavAla Adiko bhayake kAraNa dAna denA 'bhayadAna' hai / jo dAna karuNA (zoka ) se diyA jAtA hai vaha kAruNya yA kAruNyadAna kahalAtA hai| putra Adike marane para usa putrako paralokameM sukhI honeke bhAvase usake khATa Adiko dAna denA kAruNya-dAna' samajhanA caahiye| jo dAna lajAke kAraNa diyA jAtA hai vaha lajAdAna kahalAtA hai| sabhA AdimeM baiThe hue puruSase koI vastu mAMgane para vaha puruSa lajAvaza pr|yekaa citta maGga na honeke liye jo dAna detA hai vaha lajjAdAna kahalAtA hai| nAcane gAne vAle mallayuddha karanevAle aura apane sambandhI vandhu vAndhava, aura mitra Adiko kIrti ke liye jo dAna diyA jAtA hai use gauravadAna kahate haiM yaha dAna gardase diyA jAtA hai isa liye isakA gauravadAna nAma rakkhA hai| jo dAna adharmake liye diyA jAtA hai vaha adharmadAna kahalAtA hai / hiMsA jhUTha corI aura parastrI sevana karanevAloM ko hiMsA jhUTha corI aura jArIkI sahAyatA deneke liye jo dAna diyA jAtA hai vaha 'adharmanAna' hai| dharmake liye dAna denA dharmadAna hai| tRNa maNi aura muktAko samAna samajhane vAle supAtrako jo dAna diyA jAtA hai vaha dharmadAna hai yaha dAna akSaya atulya aura ananta hotA hai| jo dAna pratyupakArakI AzAse diyA jAtA hai use 'kariSyati iti dAna' kahate haiM / jo upakArakA badalA cukAneke liye upakArIko dAna diyA jAtA hai vaha kRta dAna kahalAtA hai / isane saikar3oM mere upakAra kiye haiM aura hajAroM bAra mujhako dAna diye haiM ataH ise maiM bhI hU~ yaha samajha kara jo dAna diyA jAtA hai vaha kRtadAna samajhanA cAhiye / yaha Upara likhI huI TIkAkA bhAvArtha hai| yahAM mUlapATha aura TIkAmeM hiMsA jhUTha corI aura ArIke liye jo hiMsaka cora jAra Adiko dAna diyA jAtA hai usIko avamaidAna phahA hai isase bhinna dAnoM ko nahIM isa liye dharmadAnako chor3a kara zeSa dAnoMko avarmadAnameM batAnA mUla pATha aura TIkAse viruddha samajhanA caahiye| jo loga dharmadAnake sivAya dUsare dAnoMko adharma tathA ekAMta pApameM batalAte haiM unake hisAbase upakArIko upakArake badalemeM kRtadAna karanA adharma aura ekAnta pApa ThaharatA hai aura upakArakA badalA cukAnevAlA kRtajJa puruSa ekAnta pApI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 119 - - - kAyama hotA hai isake viparIta upakArIko upakArakA badalA na cukAnA dharma aura upakAra kA badalA na cukAnevAlA kRtaghna puruSa dhArmika siddha hotA hai parantu yaha bAta loka aura zAstra donoM hI se viruddha hai zAstra aura ziSTa puruSa kRtajJako pApI aura kRvannako dhArmika kadApi nahIM kaha sakate yaha to jItamalajIkI hI alaukika pratibhA hai jo kRpajJa ko pApI aura kRtaghnako dhArmika kAyama karatI hai / vAstavameM ina daza dAnoMke guNAnusAra nAma rakkhe gaye haiM isaliye eka adharmadAna hI adharma hai usase bhinna dAna adharmadAna nahIM haiM kitu nAmAnusAra unake guNa haiM bhoSaNajIne bhI ina dAnoM ke nAma guNa niSpanna kahe haiM ataH dharmadAnako chor3a kara zeSa nauhI dAnoMko adharmadAnameM kAyama karanA ajJAnakA pariNAma hai| (bola dasavAM) (preraka) bhramavidhvaMsana kAra bhramavidhvaMsana pRSTha 78 para likhate haiM 'enava dAna cAra visAmA bAhire cha / dharmadAna visAmA mAhi chai / enyAya to catura huve to o lakhe inake kahane kA tAtparya yaha hai ki gRhastha jIvoM ko sAvadha karmoM kA bhAra utAra kara vizrAma karaneke liye cAra sthAna rahe haiN| ve ye haiM-bAraha vrata grahaNa, sAmAyaka dezAvakAzika vrata, pauSadhopavAsa aura saMthArA sallekhanA dvArA paNDita maraNa prApta karanA, ina vizrAma sthAnoM meM eka dharmadAna hI zAmila hotA hai zeSa nau dAna nahIM hote ataH ve adharmadAna haiN| isakA samAdhAna kyA hai ? (prarUpaka) jo kriyA vizrAma stha nase bAhara hai use ekAnta pApameM batAnA mUrkhatA hai kyoMki mithyAdRSTiyoMkI sabhI kriyAeM vizrAma sthAnoMse bAhara hI hotI haiM to bhI ve apanI kriyAoMse puNya saMcaya karake svargagAmI hote haiM yadi vizrAma sthAnase bAhara kI sabhI kriyAeM ekAMta pApameM hotI to mithyAdRSTi vizrAma sthAnase bAharakI kriyA karake usake dvArA svargagAmI kyoM hotA ? kyoMki Upara kahe hue cAra vizrAma sthAna samyaSTiyoMke haiM mithyAdRSTiyoMke nahIM yaha bAta nirvivAda hai aisI dazAmeM vizrAma sthAnoMse bAhara kI kriyAoMko ekAnta pApameM kAyama karanA mUrkhatAke sivAya aura kucha nahIM hai| (bola gyArahavAM) (preraka) bhramavidhvaMsana kAra bhramavidhvaMsana pRSTha 78 para likhate haiM:-'aTha daza dharma daza sthavira kahyA piNa sAvadha niravadha olakhaNA, ane daza dAna kahyA te piNa sAvadha niravadya pichANaNA / dharma bhane sthavira vahyA chai piNa lokika lokocara dona chai jima jambadvIpa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 saddhamamaNDanam / pannattimeM tIna tIrtha kahyA mAgadha varadAma prabhAsa piNa AdaravA yogya nahIM tima sAvadha dharma, sthavira, da na piNa AdaravA yogya nahIM sAvadha chAr3avA yogya hai" isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) ThasUtra ThANA dazakA mUlapATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai / artis sUtrakA mUlapATha yaha hai : " dasavihe dhamme pannatte taMjahA - gAmavamme, nagaraghamme, rahadhamme, pAsaMDaghamme, kuladhamme, gaNadhamme, saMghadhamme, suyadhamme, cAritadham asthikAyadhamme" ( ThANAGgaThANA 10) TIkA: grAmAH janapadAzrayAsteSAM teSuvA dharmaH sadAcAro vyavastheti grAma dharmaH / sacapratigrAmaM bhinna iti / athavA grAma indriyagrAmo rUDhe staddharmo viSayAbhilASaH / nagaradhamrmo nagarAcAraH so'pi pratinagaraM bhinna eva / rASTradharmo dezAcAraH pASaNDadharmaH pAkhaNDinAmA'cAraH kuladharma ugrAdi kulAcAraH / athavA kulaM cAndrAdika mAhatAnAM gaccha samUhAtmakaM tasyadharmaH samAcAro / gaNadharmA mallAdigaNa vyavasthA jainAnAMvA kuDasamudAyo gaNaH koTi kAdiH taddharmasvatsamAcAraH / zrutameva vyAcArAdikaM durgati prapatajjIva dhAraNAddharmaH zrutadharmaH cayariktakaraNA cAritra' tadeva dharmazcAritradharmaH / astayaH pradezA steSAM kAyorAzi rastiyaH sa eva dharmo gatiparyAye jIvapudgalayordhAraNAdastikAyadharmaH" / artha: grAmastha janatAke vyAcAra vyavahAra AdikI vyavasthAkA nAma grAma dharma hai vaha bhinna bhinna grAmoM kA bhinna bhinna hotA hai dharma yAnI viSayAbhilASa ko grAmadharma kahate haiM / nagara meM rahane vAlI janatA ke AcAra vyavahArakA nAma nagaradharma hai aura deza videza ke AcAra vyavahAra kI vyavasthA ko rASTradharma kahate haiM / pAkhaNDI yAnI bratadhAriyoM ke AcAra vyavahAra kI vyavasthA kA nAma pAkhaNDa dharma hai / umra Adi kulake viSayAbhilASa indriyoMke svabhAvakA bhI nAma hai usameM rAgadveSa karanA karmabandhakA kAraNa hai anyathA nahIM isaliye ise ekAnta pApameM nahIM kaha sakate / bhISaNajIne bhI likhA hai / 'kAmane bhoga zabdAdika tehathI re samatA nahIM pAve jIva liMgAra re / asamattA piNa nahIM pAmeche ehathIre yahAM sR mUla nahIM pAve jIva vikAra re / jo rAgadveSa ANe tyAM Upare re te hI vikAra viSaya kaSAya re / " ( indriyAdikI dAla ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 121 AcAra vyavahArako vyavasthAko kula dharma kahate haiM, athavA kula nAma jainoMke cAndrAdika gacchakA hai usakI samAcArIko kula dharma kahate haiN| mallayuddha Adise apanI jIvikA calAne vAle manuSyoMke AcAra vyavahArakI vyavasthAkA nAma gaNa dharma hai| athavA jainoMke kula samudAya koTikAdikA nAma gaNa hai usake samAcArako gagadharma kahate haiM / sabhA Adike niyama aura upaniyamoMko saGghadharma kahate haiM athavA jainoMke sAdhu sAdhvI zrAvaka aura zrAvikAoMke samUhakA nAma saGgha hai usake dharmako saGghadharma kahate haiM / durgatimeM par3ate hue jIvoMko bacAne vAle AcArAGgAdi bAraha aGgoMkA nAma zruta dharma hai| karma samUhako vinAza karanevAle dharmako cAritra dharma kahate haiM / asti nAma pradezoMkA hai unakI rAziko astikAya dharma kahate haiM yaha jIvoMko gati aura paryAyameM dhAraNa karatA hai isaliye ise dharma kahate haiM isI taraha paJcAsti kAyakA dharma samajhanA cAhie / yaha Upara likhI huI TIkAkA artha hai| . yahAM mUlapATha aura TIkAmeM pahale pahala grAma dharma kahA gayA hai yaha grAma dharma, prAmastha janatAko corI jArI hiMsA jhUTha Adi burAiyoMse haTA kara satpathameM pravRtta karatA hai grAmavAsiyoMkI sthiti rakSA aura unnati isI grAma dharma para avalambita hai| jisa grAmameM grAmadharmakA pAlana nahIM hotA usakA zIghra hI anta ho jAtA hai isaliye grAmadharma ko jo ekAnta pApa kahatA hai use prathama zreNikA mUrkha samajhanA caahiye| jisase corI jArI jhUTha hiMsA Adi pApa karma rukeM aura janatA sadAcAriNI bane vaha ekAnta pApa kaise ho sakatA hai ? isI taraha nagaradharma aura rASTradharma bhI nagara tathA rASTrameM rahane vAlI janatAko corI jArI hiMsA Adi pApa karmoMse roka kara sumArgameM pravRtta karate haiN| inake vinA nAra aura rASTra suvyavasthita nahIM raha sakate ataH ina dharmoko ekAMta pApameM kahanA ajJAna kA pariNAma hai / jisase corI jArI aura hiMsA Adi ekAnta pApake kArya roka diye jAte haiM vaha ekAnta pApa kaise ho sakatA hai yaha buddhimAnoMko svayaM soca lenA caahiye| yadi koI kahe ki "ye grAmadharma Adi janatAke hitasAdhaka avazya haiM parantu mokSa ke sahAyaka nahIM haiM isaliye ye laukika dharma haiM lohottaradharma nahIM haiM aura lokottaradharmase bhinna sabhI dharma ekAnta pApa haiM to yaha mithyA hai| ye prAmadharmAdi mokSake bhI sahAyaka haiM kyoMki zruta aura cAritradharmake pAlanase mokSa hotA hai aura unakA pAlana karanevAle puruSa grAma nagara tathA rASTrameM hI rahate haiM ve apane zruta aura cAritra dharmakA pAlana tabhI kara sakate haiM jaba grAma nagara aura rASTroMmeM prAmadharma nagaradharma aura rASTradharmakA pAlana hotA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 saddharmamaNDanam / ho / jahAM ukta dharmoM kA pAlana na hokara corI jArI hiMsA AdikA sAmrAjya ho usa sthAna para cAritrI puruSakA cAritra nahIM pala sktaa| ataeva zruta tathA cAritradharma ke pAlana karane vAle puruSoMke ThANAGga sUtrameM pAMca sahAyaka batAe haiM vaha pATha "dhammaM caramANassa paMcaNissA ThANA paNNattA taMjahA-chakAe, gaNe, rAyA, gihapatI, sarIraM" (ThANAGga ThANA 5) arthAt zruta aura cAritra dharmakA pAlana karane vAle puruSoMke pAMca sahAyaka hote haiM ve ye haiM:-chakAyA, gaNa, rAjA, gRhapati aura zarIra / yahAM chaH kAya Adike samAna hI rAjA bhI zruta aura cAritradharmake pAlanameM sahAyaka mAnA gayA hai / yadi rAjA na ho to rASTrameM zAMti aura suvyavasthA nahIM raha sakatI aura zAMti tathA suvyavasthAke vinA zruta aura cAritradharmakA pAlana nahIM ho sakatA isaliye ThANAGgasUtrameM zruta aura cAritradharmake pAlanameM rAjA bhI sahAyaka mAnA gayA hai| jisa prakAra rAjyameM zAMti aura suvyavasthAke vidhAna karanese rAjA, zruta aura cAritradharmake pAlana meM sahAyaka hotA hai usI taraha prAmadharma, nagaradharma aura rASTradharma bhI grAma AdikI suvyavasthA karake zruta aura cAritra dharmake pAlanameM sahAyaka hote haiM ataH ye laukikadharma hone para bhI paramparAse mokSake sAdhaka haiM isaliye inheM ekAnta pApameM kahanA ajJAniyoM kA kArya hai| pASaNDa dharma bhI ekAnta pApameM nahIM hai kyoMki pASaNDa nAma pratakA hai aura pratadhAriyoMke dharmakA nAma pASaNDa dharma hai isalie yaha bhI ekAnta pApameM nahIM ho sktaa| para pASaNDiyoMke dharmameM bhI kaI uttama guNa hote haiM aura una uttama guNoMke prabhAvase para pASaNDI bhI svargagAmI hote haiM isalie para pASaNDiyoMke dharmako bhI ekAnta pApa nahIM kaha sakate isI prakAra kula, gaga aura saGghadharma bhI ekAnta pApameM nahI haiM / ukta daza hI dharma apane apane kAryakSetrameM acche haiM koI bhI burA nahIM hai isaliye ina dazavidha dharmoM meM se kaI dharmoko ekAMta pApameM kAyama karanA ajJAnakA kArya samajhanA caahiye| ina daza vidha dharmoM kI vyavasthA karanevAle sthavira bhI dazaprakArake kahe gaye haiM ve sabhI apane apane kAryakSetrameM acche haiM koI bhI ekAMta pApI nahIM hai ata: kaI sthaviroM ko ekAnta pApI kahanA bhI ajJAna hai| ina sthaviroMkA svarUpa ThANAGga sUtrakA mUlapATha likha kara batAyA jAtA hai / vaha pATha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / 123 - "dazatherA pannattA taMjahA-grAmorA, nagaraserA, rahorA, pasatthAratherA, kulazerA, gaNarA, saMghorA, jAizerA, suyorA, priyaaysheraa| (ThANAGga ThANA 10) TIkAH "sthAyapanti durvyavasthitaM janaM sanmArge sthAyapantIti sthavirAH tatra ye prAmanagara rASTraSu vyavasthAkarigo buddhimanta AdeyAH prabhaviSNavaste tatsthavirAH / prazAsati zikSayanti yete prazAstAraH dharmopadezakAsteca te sthirI karaNAsthavirAzca prazAstRsthavirAH / ye kulasya, gagasya, saGghasyaca laukikasya lokottarasyaca vyavasthAkAriNa stadbhakta zca nigrAhakA stetathocyante / jAtisthavirAH SaSThivarSa janma paryAyAH / zrutasthavirAH samavAyAdhaGgadhAriNaH paryAyasthavirAH viMzati varSa pratrajyA vantaiti" arthaH kumArgameM jAne vAle janako jo sumArgameM sthApana karate haiM ve sthavira kahalAte haiN| jo grAma, nagara aura rASTrakI vyavasthA karane vAle buddhimAna grAhyavacana aura prabhAvazAlI haiM ve kramaza: grAmasthavira, nagarasthavira aura rASTrasthavira kahalAte haiM / jo dharmakA upadeza dekara janatAko dharmameM sthira karate haiM be 'prazastR sthavira' kahalAte haiN| jo laukika aura lokottara donoM prakArake kula, gaNa aura saGghakI vyavasthA karate haiM aura usa vyavasthAke bhaGga karane vAle manuSyako yukta upAyoMse rokate haiM ve kramazaH kulasthavira, gaNasthavira aura saGghasthavira kahe jAte haiM ve laukika aura lokottara do prakArake hote haiN| jisakI avasthA sATha varSakI ho gaI hai ve jAtisthavira kahalAte haiM, jo samavAyAdi maGgoMko dhAraNa karate haiM ve zrutasthavira haiM jinakA pravrajyA kAla bIsa varSakA ho gayA hai ve paryAya sthavira kahe jAte haiN| yahAM mUlapATha aura TIkAmeM grAma dharma Adi daza prakArake dharmoM kI vyavasthA karane vAle daza sthavira kahe gaye haiM ye daza hI sthavira janatAko bure karmase haTA kara sanmArgameM pravRtta karate haiM isalie apane apane kAryakSetra meM ye sabhI acche haiM koI bhI ekAMtapApI nahIM haiN| jisa grAma, nagara yA rASTrameM unake sthavira nahIM hote unakI suvyavasthA nahIM ho sakatI aura grAma nagara tathA rASTrakI suvyavasthA hue binA vahAMkI janatA sanmArgase nahIM cala sakatI parantu ye grAmasthavira Adi prAmadharma, nagaradharma aura rASTradharma AdikA nimarmANa karake vahAMkI janatAko kumArgase roka kara sanmArgase calAte haiM aura prAma nagara tathA rASTrameM corI jArI jhUTha hiMsA Adi pApoMkA pracAra banda karate haiM ata: ina sthaviroMko Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 saddhamaNDanam / jo ekAnta pApakA kArya karane vAlA kahatA hai vaha ajJAnI hai jinase corI jArI aura hiMsA Adi sAvadha karmoM kA pracAra banda hotA hai ve kadApi ekAntapApI nahIM ho sakate / yadi koI kahe ki ye sthavira mokSamArgake sahAyaka nahIM haiM kintu lokottara sthaviroM ko chor3a kara bAkI saba sthavira sAMsArika kAryyakI vyavasthA karate haiM aura sAMsArika sabhI kA bure haiM isalie unake sthavira bhI ekAnta pApa karane vAle haiM to vaha mithyAvAdI hai laukika sthavira, janatAkI burI pravRttiko roka kara unheM sanmArgameM sthApana karate haiM tathA grAma nagara yAdimeM corI jArI hiMsA Adi ekAnta pApoMke pracArako banda karate haiM evaM grAma nagara aura rASTrameM zAnti sthApita karake zruta aura cAritra dharmake pAlanameM bhI sahAyatA dete haiM / jisa grAma nagara yA rASTra meM zAMti tathA suvyavasthA na ho vahAM zruta aura cAritra dharmakA pAlana nahIM ho sakatA isalie ye sthavira mokSadharmake bhI upakAraka haiM ataH laukika honese inheM ekAnta pApameM kahanA zAstra nahIM jAnanevAloM kA kArya hai / pUrvokta daza sthavira aura daza dharma sabhI apane apane kAyryakSetrameM acche haiM koI bhI burA nahIM hai isI taraha dazavidha dAnoMmeM bhI adharma dAnako chor3a kara zeSa anukampA Adi dAna bhI ekAnta pApameM nahIM haiM kintu anukampA dAnakA phala anukampA aura saMgraha dAna kA phala dIna duHkhI Adiko sahAyatA denA evaM bhaya dAna AdikA unake nAmAnusAra phala haiM isalie dharmadAnako chor3a kara bAkI ke dAna ekAnta pApameM nahIM haiM / ataH jo grAmadharma Adi dharma tathA grAma sthavira Adi sthavaroM ko apane manase ekAnta pApameM ThaharA kara unake dRSTAntase anukampAdAna Adiko ekAnta pApameM kAyama karatA hai use majJAniyoMkA ziromaNi samajhanA cAhiye / ( bola 12 vAM) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 78 para ThANAGga sUtra ThANA nau kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "anerAne doghAM anerI prakRtino vandha ko chai te sAdhuthI anege to kupAtra chai te " dIghAM ne prakRtino bandha te anerI prakRti pApanI chai" inake kahanekA Azaya yaha hai ki ThANAGga sutrameM kahe hue nau prakArake puNya sAdhuko denese hI hote haiM dUsare ko dene nahIM dUsare ko dAna denese ekAnta pApa hotA hai kyoMki sAdhuse itara sabhI kupAtra haiN| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka ) ThANAGga sUtrakA mUlapATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai / vaha pATha yaha hai : - Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 125 "navavihe puNNe paNNatte taMjahAanna puNNe, pANa puNNe, leNa puNNe, sayaNa puNNe, vatyaSuNNe, mana puNNe, vaya puNNe, kAya puNNe, namokkAra puNNe" (ThANAGga ThANA 9) artha: puNya nau prakArake hote haiM anna dAna denA, jala dAna denA, ghara makAna denA, zayyA saMthArA denA, vastra dAna denA, guNavAn puruSa para harSita rahamA, pacanase guNavAnkI prazaMsA karanA aura guNavAnko namaskAra krnaa| yahAM mUla pAThameM kisIkA nAma nirdeza na karake sAdhAraNa rUpase anna jala Adi ke dAna denese puNya bandha honA kahA gayA hai isalie hIna dIna jIvoMko dayA lAkara dAna denese ekAnta pApa kahanA mUkhIkA kArya hai| koI kahate haiM ki "sAdhuse bhinnako dAna denese yadi puNya hotA hai to sAdhuse bhinnako namaskAra karane aura usakI prazaMsA karanese bhI puNya honA cAhie parantu sAdhuse bhinnako namaskAra aura prazaMsA karanese puNya nahIM hotA ataH sAdhuse itarako dAna denese bhI puNya nahIM hotA hai" unase kahanA cAhie ki tumhArI yaha kalpanA mithyA hai sAdhuse itarako bandana namaskAra karane aura prazaMsA karanese bhI puNya hotA hai parantu jisako vandana namaskAra tathA prazaMsA kI jAya vaha puruSa guNavAna honA cAhie jaise ki TIkAkArane likhA hai:-"manasA guNiSu toSAdvAcA prazaMsanAtkAyena puryupAsanAnnamaskArAcca yatpuNyantanmanaH puNyAdIni" arthAt guNavAna puruSoMpara manameM prasannatA lAne aura vacanase unakI prazaMsA karane aura zarIrase unakI sevAzuzrUSA karane tathA unako namaskAra karanese jo puNya hotA hai use kramazaH manaHpuNya vacana puNya kAyapuNya aura namaskAra puNya kahate haiM / yahAM TIkAkArane guNavAn puruSameM prasannatAlAne unakI prazaMsA Adi karanese puNyavanya honA kahA hai kevala sAdhuko hI namaskAra Adi karanese puNyavaMdha honA nahIM kahA isalie sAdhuse itara sabhIko vandana namaskAra Adi karanese pApa batalAnA mithyA hai| jisa prakAra sAdhuse itara guNavAn puruSako vandana namaskAra aura sevA zuzrUSA Adi karanese puNya hotA hai usI taraha sAdhuse itara hIna dIna jIvoMpara anukampA karake dAna denete bhI puNya hotA hai ataH hIna dIna jIvoMpara dayA lAkara dAna denese jo ekAnta pApa batalAte haiM ve mithyAvAdI haiN| yadi koI kahe ki "Upara likhI huI TIkAmeM jo "guNiSu" yaha pada AyA hai usa kA sAdhu artha hai kyoMki guNavAn sAdhu hI hote haiM isalie ukta TIkAmeM sAdhuko hI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / vandana namaskAra aura sevA zuzrUSA karanese puNyavandha honA kahA hai anyako vandana namaskAra Adi karanese nahIM" to usase kahanA cAhiye ki TIkAkArako yadi yahI iSTa hotA to "guNiSu" ke sthAnameM "sAdhuSu" aisA likhate parantu yaha nahIM likha kara jo "guNiSu" yaha pada diyA hai isase sabhI guNiyoMke grahaNa karane kA Azaya hai kevala sAdhuko hI nahIM tathA sAdhu hI guNavAna hote haiM yaha bhI mithyA hai sAdhuse itara bhI guNavAna kahe gaye haiM ThANAGga sUtrakI TIkAmeM saGgha zabdakA artha karate hue TIkAkArane likhA hai ki "saGghaH guNa ratna pAtra bhUta sattva samUhaH arthAt guNarUpI ratnoMke pAtra bhUta jIvoMke samUhakA nAma saMgha hai usa saGghameM kevala sAdhu hI nahIM kintu zrAvaka zrAvikA bhI maujUda rahate haiM isalie sAdhuse itara bhI guNavAna hote haiM una sabhI guNavAn puruSoMkA grahaNa karane ke lie Upara likhI huI TIkAmeM 'guNiSu' yaha pada AyA hai ataH ukta TIkAmeM "guNiSu" isa padakA artha kevala sAdhu batalAnA mithyA hai / sAdhuse itarakI prazaMsA karanese bhI ThANAGga sUtra meM puNya bandha honA kahA hai vaha pATha yaha hai: "paMcahiM ThANehiM jIvA sulabha vodhiyattAe kammaM pakareM ti taMjahA-arihaMtANaM vanna vadamANe jAva vivakka tava vaMbhacerANaM devANaM bannaM vadamANe" (ThANAGga ThANA 5) ____ arthAt pAMca kAraNoMse jIba mulabha vodho karma bAMdhate haiM arihantoMkI prazaMsA karanese, arihanta bhASita dharmakI prazaMsA karanese AcAyya aura upAdhyAyakI prazaMsA karanese, sAdhu sAdhvI zrAvaka aura zrAvikAoMke samUha kI prazaMsA karanese, tathA uttama zroNikA brahmacarya dhAraNa karane vAle devatAoMkI prazaMsA krnese| yahAM mUla pAThameM uttama zreNikA brahmacarya dhAraNa karane vAle devatAkI prazaMsA karane se sulabha vodhI kamakA bandha honA kahA hai ataH sAdhuse itarakI prazaMsA karanemeM ekAnta pApa kahanA mithyA hai| jisa prakAra sAdhuse itara paripakka brahmacarya vAle devatAkI prazaMsA karanese puNyabandha hotA hai usI taraha sAdhuse itara gugI puruSakI bandanA namaskAra sevA zuzrUSA karanese aura hIna dIna duHkhIko anukampA dAna denese puNya bandha hotA hai yadi sAdhuse itarako dAna denese puNyavandha na ho to phira sAdhuse itara paripakka brahmacarya vAle devatAkI prazaMsA karanese bhI puNya bandha na honA cAhiye isalie sAdhuse itarako dAna sammAna vandana namaskAra karanemeM ekAnta pApa kahanA mithyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 127 choTe sAdhu bar3e sAdhuko choTe zrAvaka bar3e zrAvakako choTA bhAI bar3e bhAIko putra apane mAtA pitA Adi guru janoMko jo vandana namaskAra karate haiM una sabhIse puNya hI hotA hai ekAnta pApa nahIM hotA koI koI kahate haiM ki hIna dIna duHkhIko anukampA dAna denese yadi puNya hotA hai to usako namaskAra karanese bhI puNya honA cAhie, unase kahanA cAhie ki anukampA, choTe bar3e saba para kI jAtI hai para vandana namaskAra apane se zreSThako hI kiyA jAtA hai| sabako nhiiN| hona dIna duHkhI anukampA karaneke pAtra haiM para zreSTha na honeke kAraNa namaskAra karaneke pAtra nahIM haiM isalie unako anukampA dAna denese puNya hotA hai para namaskAra karanese nahIM isa prakAra bAtake spaSTa honepara bhI khoTe kutarkako sahAyatAse anukampA dAna dene aura sAdhuse itara mAtA pitA zreSTha zrAvaka Adiko namaskAra karanemeM ekAnta pApa kahanA ajJAniyoMkA kAyya hai| koI koI kahate haiM ki "sAdhuse itarako dAna denese yadi puNya hotA hai to kasAI ko bakarA mAraneke liye, corako corI karAne ke lie, vezyAko vyabhicAra sevana karane ke lie dAna denese bhI puNya honA cAhiye" unase kahanA cAhie ki corI hiMsA aura vyabhicAra sevanArtha cora, hiMsaka aura vezyA Adiko dAna denA adharma dAna hai aura dAtA bhI yaha dAna ekAnta pApake bhAvase detA hai ataH isameM ekAnta pApa hI hotA hai puNya nahIM hotA jo dAna puNyArthaM diyA jAtA hai usIse puNya bandha hotA hai aura usI dAnakA ThANAGga sUtrake navame ThANemeM kathana huA hai ataH jo dAna puNyake artha hIna dIna duHkhI jIvoM para dayA lAkara diyA jAtA hai usIse puNya hotA hai cora, hiMsaka, vezyA Adiko corI hiMsA aura vyabhicArArtha diyA jAnevAlA dAnase nahIM ataH corI hiMsA aura vyabhicArArtha cora hiMsaka aura vezyAko diye jAnevAle dAnake samAna hI anukampA dAnako bhI ekAnta pApameM ThaharAnA ajJAniyoMkA kArya hai| [bola 13 vAM samApta (preraka __ Apake kathanase jJAta huA ki ThANAGga sUtrokta navavidha puNya kevala sAdhuko hI dAna denese nahIM sAdhuse itarako denese bhI hote haiM parantu ThANAGga sutrake ukta pAThake nIce jItamalajIne TavvA artha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhA hai ki "ane je TavvAmeM kahyo pAtrane viSe je annAdikano devo te hathakI tIrtha karAdika puNya prakRti no bandha to Adi zabdameM to beyAlI suI puNya prakRti AI" phira Age cala kara likhA hai "valIkAMI puNya nI prakRti bAkI rahI nahIM anerAne dIdhAM anerI prakRtino bandha te anerI prakRti pApa nIchai" (bhra0 pR0 79) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka ) bhramavidhvaMsana kArane jo TavvA artha likhA hai vaha apUrNa hai bhISaNajIke janmase pahale ke bane hue TabbA artha meM ukta mUla pAThakA artha isa prakAra kiyA hai "pAtrane viSe annAdika dIje tetha kI tIrtha kara nAmAdika puNya prakRtino bandha tehathakI anerAne deva te anerI puNya prakRtino baMdha " isa TavvA artha meM sAdhuse itara jIvako dAna dene se puNya prakRtikA baMdha honA spaSTa likhA hai isalie bhramavidhvaMsanakArane isa TavvA arthako chor3a kara dUsarA apUrNa TavvA artha diyA hai| vaha TavvA artha bhI sAdhuse bhinnako dAna dene se pApa honA nahIM batalAtA tathApi khIMcAtAnI karake jItamalajIne sAdhuse itarako dAna denemeM ekAnta pApa siddha karane kI ceSTA kI hai inake likhe hue davA artha meM likhA hai "anerA ne devu te anerI prakRtino baMdha " isameM "anerI prakRtino baMdha " yaha likhA hai "pApa prakRtino vandha 'yaha nahIM likhA hai aura anerI prakRti, tIrtha kara nAmAdika puNya prakRti se bhinna puNya bhI ho sakatA hai isalie anerI prakRtikA tAtparya pApakI prakRti batalAnA durAgrahakA pariNAma hai / anerI prakRtiko pApakI prakRti siddha karane ke lie bhramavidhvaMsanakAra jo yaha likhate haiM ki "jima RSabhAdika kahiye caubIsuI tIrthaMkara AyA, prANAtipAtAdika kahive aThAraha pApa AyA, mithyAtvAdika Asrava kahive pAMca Asrava AyA tima tIrtha karAdika puNya prakRti kahive sarva puNyanI prakRti AI valI kA puNyanI prakRti bAkI rahI nahIM " yaha inakA kathana bhI ayukta hai / RSabhadevajI saba tIrtha karose prathama haiM, gotama svAmI mahAvIra svAmIke sabhI sAdhuoMmeM Adi haiM, aThAraha pApoMmeM sabase prathama prANAtipAta hai, AsratroMmeM mithyAtva hI pahalA Astratra hai isalie RSabhAdi tIrtha kara kahane se caubIsa hI vIrtha karakA, gotamAdi sAdhu kahane se sabhI sAdhuoMkA, prANAti pAtAdi pApa kahane se sabhI pApoMkA aura mithyAtvAdi Asrava kahane se sabhI satroM kA grahaNa hotA hotA hai parantu tIrthaMkarAdi puNya prakRti kahane se sabhI puNya prakRtioMkA grahaNa nahIM ho sakatA kyoMki tIrthaMkara nAmakI puNya prakRti veyAlIsa puNya prakRtiyoMke antameM hai AdimeM nahIM hai isaliye jaise saba tIrthakaroMke anta meM hone ke kAraNa mahAvIrAdi tarthaMkara kahane se sabhI tIrthaMkaroMkA grahaga nahIM ho sakatA usI tahara sabhI puNya prakRtiyoMke antameM hone ke puNya prakRti kahane se veyAlIsa hI puNya prakRtiyoM kA grahaNa nahIM ho TIkAnusAra tIrtha kara nAmakI puNya prakRti sabase antame hai AdimeM yahaddaiH kAraNa tIrtha karAdi sakatA / zAstrakI nahIM hai vaha TIkA - dd saddharmamaNDanam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / 129 " sAyaM 1 uccAgoya 2 nara 3 tiri 4 devAGa 5 nAma eyAu 6 manuyadurga 7 deva dugaM 9 paJcendiya jAi 10 taNupaNagaM 15 aGgovaMga tithaMpiya 18 saMghayaNaM vajjarisahanArAyaM 10 paDhamaM cipa saMdAnaM vannAi cakka supasatthaM / agurulaghu 25 parAdhAya 26 ussAsaM 27 AyavaMca 28 ujjoya 29 supasatthA vihayagaha 30 tasAi sadagaMca 40 NimmANaM titthayareNaM sahiyA vayAlA puNNa pagaio " (ThANAGga TIkA) isa gAthAmeM veyAlIsa puNya prakRtiyoM kA kramazaH varNana karate hue sabase pahale sAtAvedanIya puNya prakRtikA nAma AyA hai aura sabhIke antameM tIrtha kara nAma puNya prakRti kahI gaI hai ataH sAtAvedanIyAdi puNya prakRti kahane se vaiyAlIsa hI puNya prakRtikA grahaNa sakatA hai kintu tIrthaM karAdi puNya prakRti kahane se nhiiN| Upara likhI huI gAthAmeM puNya prakRtiyoMkA jo krama batalAyA hai vahI krama bhISaNajIne bhI svIkAra kiyA hai: "nava sadbhAva padArtha nirNaya" nAmaka pustaka meM puNya kI DhAlameM bhISaNajIne veyAlIsa puNya prakRtiyoMkA ise varNana kiyA hai| sarvaprathama sItAvedanIyako, aura sabase antameM tIrthakara nAma kI puNya prakRtiko bhISaNajIne mAnA hai ataH uparokta TIkAmeM jo veyAlIsa puNya praka* viyoMkA krama batalAyA hai vaha jItamalajIko bhI mAnya hai / jaba ki tIrthaMkara nAmakI puNya prakRti sabase antameM mAnI jAtI hai taba torthaMkarAdi puNya prakRti kahanese sabhI puNya prakRtiyoMkA grahaNa kaise ho sakatA hai ? ataH tIrtha karAdi puNya prakRtise sabhI puNya prakRtiyoMkA grahaNa batAnA mithyA hai| yadi koI pUche ki tIrthaMkara nAmakI puNya prakRti jaba ki veyAlIsahI puNya prakRti ke antameM hai taba phira tIrthaMkarAdi puNya prakRti nekA yahAM kyA tAtparya hai ? to usase kahanA cAhiye ki tIrtha karAdi zabdake Adi zabdakA yahAM sAhazya artha hai prAthamya artha nahIM isaliye tIrthaMkara nAmakI puNya prakRtike viziSTa puNya prakRtiyoMkA grahaNa karaneke liye yahAM Adi zabda TIkA aura TavvAmeM AyA hai| Adi zabdakA sAhazya artha bhI pUrvAcAyyoM ne kahA hai jaise ki: "sAmIpyeca vyavasthAyAM prakAre'vayave tathA medhAvI hyAdi zabdaMtu lakSayet / arthAt Adi zabdake cAra artha paNDitoMko jAnane cAhiye, [1] sAmI [2] vyavasthA [3] prakAra ( sAdRzya ) [4] aura avayava / 0.0 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 saddharmamaNDa nam / . isa padyake anusAra bhramavidhvaMsanakArake likhe hue TavvA athakA tAtparya yahI hai ki pAtrako dAna denese tIrthaMkara nAmake sadRza ucca puNya prakRtikA baMdha hotA hai aura dUsare ko denese dUsarI puNya prakRti baMdhatI hai, yaha nahIM ki sabhI puNya prakRti pAtrako hI dAna denese baMdhe aura dUsareko dAna denese ekAnta pApa ho ataH ukta TavvA arthake Azrayase sAdhuse bhinnako dAna denese ekAnta pApa kahanA ajJAnakA pariNAma hai| . Upara likhA huA ThANAGga sUtrakA 'navavihe puNNe paNNatte' ityAdi pATha, puNyakA varNana karaneke liye AyA hai pApakA varNanake liye nahIM isaliye isa pAThameM pApakA varNana vatAnA mithyA hai / jaba ki isa pAThameM pApakA varNana nahIM hai puNyakA hI varNana hai taba phira isakA artha karate hue TamvAkAra sAdhuse itarako dAna denese pApa honA kaise batalA sakate haiM ? yaha buddhimAnoMko svayaM soca denA caahiye| (bola caudahavAM) (preraka) bhrabhavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 79 para likhate haiM ki "mane bhagavanta to sAdhune kalpe tehija dravya kayA chai anerAne diyAM puNya huve to gAya puNNe bhaiMsa puNNe hapyo puNNe khetI puNNe ityAdika bola ANatAM te to ANyA nahIM" inake kahane kA tAtpayya yaha hai ki ThANAGgake ukta pAThameM sAdhuke lene yogya vastukA hI nAma lekara puNya honA kahA hai jo sAdhuke lene yogya cIja nahIM hai usake dAna karanese puNya honA nahIM kahA hai isaliye isa pAThameM sAdhuko dAna denese hI puNyavandha batAyA hai sAdhuse itarako dAna denese nahIM isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhramavidhvaMsanakArakI yaha kalpanA ayukta hai| yadi sAdhuke kalpaneyogya vastumokA hI kathana ThANAGgake isa pAThameM hai to phira 'suI puNNe kataranI puNNe bhasma puNNe' ityAdi pATha bhI yahAM honA cAhiye, kyoMki sAdhuko suI kataranI acitta miTTIke Dhele aura bhasma bhI kalpanIya hote haiM ata: inake dAna karanese bhI puNya hI hotA hai pApa nahIM hotA phira ye saba isa pAThameM kyoM nahIM kahe gaye ? isase jJAta hotA hai ki yaha pATha kevala sAdhuke lie hI nahIM kintu sabhI prANiyoMke liye AyA hai aura puNyake nimitta dUsare prANIko dAna denese bhI puNya hI hotA hai ekAMtapApa nahIM hotA ataH kevala sAdhuko hI denese puNya bandha mAna kara sAdhuse itarako dAna denese ekAnta pApa kahanA ajJAna hai| isa pAThmeM jo nava bAtoMse puNya honA kahA hai usakA tAtparyA yaha nahIM hai ki ina nava Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 131 cIjoMse bhinna vastu yadi puNyArtha do jAya to usase puNya nahIM hotA kyoMki paDIhArI suI kataranI Adi denese puNya honA isa pAThameM nahIM kahA hai para unake dAnase bhI puNya hI hotA hai tathApi isa pAThameM puNyake mukhya 2 kAraNa kahe gaye haiM / gauNa rUpa puNyakA kathana yahAM nahIM hai isaliye anna dAnAdise bhinna vastuoM kA dAna bhI yadi dharmAnukUla ho to vaha ekAnta pApameM nahIM hai / jaise isa pAThameM nahIM likhI huI suI kataranI acitta miTTIke Dhele auSadhAdi cIjoMke dAnase pApa nahIM hotA usI taraha sAdhuse itarako puNyArtha yadi dharmAnukUla vastu dI jAya to usase bhI ekAnta pApa nahIM hotaa| ata: 'anerAne diyAM puSpa huve to gAya puNNe' ityAdi bhramavidhvaMsanakArakA tarka ayukta samajhanA cAhiye / (bola 15) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra sAdhuse itara sabhIko kupAtra mAnate haiN| mAtA pitA jyeSTa baMdhu Adi gurujana bhI inake matameM kupAtra haiM unako yadi dharmAnukUla koI vastu do jAya to bhramavidhvaMsanakAra kupAtra dAna ThaharA kara use ekAnta pApa kahate haiN| inakA siddhAnta hai ki vezyA hiMsaka cora Adiko vyabhicAra, hiMsA aura corIke liye dAna denA jaise ekAnta pApa hai usI taraha sAdhuse itarako dAna denA ekAnta pApa hai| bhramavidhvaMsana pRSTha 79 para jItamalajIne likhA hai ki "sAdhuthI anero to kupAtra chai tehane dIdhAM anerI prakRtino bandha te anerI prakRti pApanI chai" arthAta sAdhuse itara sabhI kupAtra haiM unako dAna denA kupAtra dAna hai / kupAtra dAnakA phala jItamala jIke siddhAntAnusAra batalAte hue saMzodhaka mahAzayane bhra0 pR0 82 para yaha likhA hai : "kupAtradAna, mAMsAdisevana vyasana kuzIlAdika ye tInoM eka hI mArgake pathika haiN| jaise cora, jAra, Thaga ye samAna vyavasAyI haiM usI taraha jayAcArya siddhAntAnusAra kupAtra dAna bhI mAMsAdi sevana vyasana kuzIlAdikI zreNImeM hI ginane yogya haiN|" isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) sAdhuse itara sabhIko kupAtra kahanA zAstra viruddha hai| kahIM bhI sAdhuse itarako kupAtra nahIM kahA hai| zrAvaka sAdhuse itara hotA huA bhI guNaratnakA pAtra aura tIthameM kahA gayA hai / bhagavatI sUtra zataka 20 uddezA 8 meM yaha pATha AyA hai : Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 saddharmamaNDanam / __ "titthaM puNa cAuvaNNA iNNe samaNasaMghe taMjahA-samaNA samaNIo sAvayA sAviAo" isa pAThameM sAdhu aura sAdhvIkI taraha zrAvaka aura zrAvikA bhI tIrtha kahe gaye haiN| tIrtha nAma supAtrakA hai kupAtrakA nahIM jaise ki medinI koSameM likhA hai: - "tIrtha zAstrAdhvara kSetro pAya nArI rajaH suca avatArarSi juSTAmbupAtropAdhyAyamaMtripu" isa koSake pathameM 'tIrtha' zabdakA pAtra artha batalAyA hai ata: zrAvaka supAtra siddha hotA hai kupAtra nahIM isa liye sAdhuse itara sabhIko kupAtra kAyama karanA ekAnta mithyA hai| ThANAGga sUtrake cauthA ThAgAmeM 'saMgha' zabdakA artha karate hue TIkAkArane likhA hai ki-"saMghaH guNaratnapAtra bhUta satva samUhaH" arthAta guNarUpI ranake pAtra bhUta prANiyoMke samUhakA nAma 'saGgha' hai / usa saMghameM sAdhu aura sAdhvIke samAna zrAvaka aura zrAvikA bhI maujUda haiM isa liye ve bhI guNa rUpI ratnake pAtra honese supAtra hI Thaharate haiM kupAtra nahIM ataH sAdhuse itara sabhIko kupAtra kAyama karanA ajJAniyoM kA kArya hai| __jaba ki sAdhuse itara sabhI kupAtra nahIM haiM taba sAdhuse itarako dAna denese ekAnta pApa kaise ho sakatA haiM ? yaha buddhimAnoM ko svayaM vicAra lenA cAhiye / sAdhu viziSTa pAtra hai ataH usako dAna denese viziSTa puNya vandha hotA hai aura dUsare loga sAdhukI apekSA nikRSTa pAtra haiM isa liye unako dAna denese nikRSTa punyavandha hotA hai| parantu sAdhuse itarako dharmAnukUla vastu dAna denese ekAnta pApa ho yaha zAstra viruddha hai / jo vyabhicAra sevanake liye vezyAko dAna detA hai aura jo vinIta manuSya mAtA pitAkI sevAke liye dAna detA hai ye donoM hI jItamalajIke hisAbase kupAtrako dAna dete haiM isa liye ye donoM jItamalajIke matAnusAra ekAnta pApa kA kArya karate haiM parantu zAstra aisA nahIM kahatA yaha jItamala jIkI apanI kapola kalpanA hai| uvAI sutrake mUlapAThameM mAtA pitAkI sevA bhakti karane vAle manuSyako svargagAmI kahA gayA hai yadi mAtA pitA ko dAna denA usakI sevA bhakti karanA kupAtra dAna aura vyasana kuzIlAdikI taraha ekAMta pApa hotA to mAtA pitAke zuzrUSaka puruSako svargagAmI haunA kaise kahA jAtA ? puNya se svargakI prApti hotI hai pApase nahIM ata: sAdhuse itara mAtA pitA jyeSTha vandhu Adi gurujana tathA zrAvaka ko kupAtra kahanA ajJAnakA pariNAma hai| rAjA pradezIne bAraha vrata dhAraNa karaneke pazcAta dAna zAlA khola kara bahutase hIna dIna duHkhI prANiyoMko anukampA dAna diyA thA aura zAstrakArane usake dAnakI nindA nahIM kI hai yadi sAdhuse itarako dAna denA mAMsAhAra aura vyasana kuzIlAdikI taraha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| . 133 ekAnta pApakA kArya hotA to zAstrakAra rAjA pradezIke dAnakI avazya nindA karate aura rAjA pradezI bhI bAraha vrata dhAraNa karake eka navIna ekAnta pApakA kArya kyoM Arambha karatA ? pahale usane dAnazAlA nahIM banAI thI aba vaha aisA nindita kArya kyoM karatA ? isase spaSTa siddha hotA hai ki sAdhuse itarako dAna denA ekAnta pApakA kArya nahIM hai tathA sAdhuse itara sabhI kupAtra bhI nahIM haiM / hIna dIna prANI bhI anukampA dAnake pAtra haiM ataH hIna dIna jIvoM para dayA lAkara dAna denA bhI puNya kArya hai ekAMta pApa nahIM hai isa liye sAdhuse itarako dAna denese ekAnta pApakI sthApanA karanA ajJAniyoMkA kArya hai| ( bola 16) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 80 ke Upara ThANAGga sUtra ThANA 4 kA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM : "atha ihAM piNa kupAtra dAna kukSetra kathA kupAtrarUpa kukSetrameM puNya rUpa bIja kima uge" inake kahanekA bhAva yaha hai ki sAdhuse itara sabhI kupAtra haiM aura kupAtroMko isa pa.ThameM kukSetra kahA hai ataH jaise kuzetrameM gehUM cane Adike bIja nahIM ugate usI , taraha sAdhuse itara manuSyako diyA huA dAna bhI puNya rUpa aMkurako nahIM utpanna karatA / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ____ThANAGga sUtrakA vaha pATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai : "cattAri mehA paNNattA taMjahA khettavAsI nAma mege No makhetavAsI evAmevA catvAri purisa jAyA paNNattA saMjahA khettavAsI nAma mege No akhettavAsI" (ThANAGga ThANA 4) arthAt megha cAra prakAra ke hote haiM eka to vaha hai jo kSetrameM hI varasatA hai akSetrameM nhiiN| dUsarA akSetrameM barasatA hai kSetrameM nahIM barasatA / tIsarA-kSetra aura akSetra donoMmeM barasatA hai / cauthA-kSetra akSetra kisImeM nahIM brstaa| isI taraha manuSya bhI cAra prakAra ke hote haiM / eka to vaha hai jo pAtrako dAna detA hai apAtrako nahIM detaa| dUsarA-apAtra ko dAna detA hai pAtrako nahIM detii| tIsarA-pAtra aura apAtra donoM hI ko dAna detA hai| cauthA-pAtra aura apAtra kisIko bhI nahIM detaa| yaha ukta mUlakA artha hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 saddhamamaNDanam / isa pATha meM Aye hue kSetra aura akSetra zabda kA artha TIkAkArane yaha kiyA hai"kSakSetraM dhAnyAdyutpatti sthAnam" arthAt 'jisa pRthvImeM boye hue gehUM cane vyAdike bIja aMkura utpanna kareM use kSetra samajhanA cAhiye aura isase jo bhinna hai vaha akSetra hai / megha pakSa kSetra aura akSetra se pRthvI vizeSakA grahaNa hotA hai aura manuSya pakSa meM dAna dene yogya jIva kSetra aura dAna na dene yogya akSetra hai / yahAM mUlapATha aura TIkAmeM samAnya rUpase kSetra aura akSetrakA varNana hai parantu yaha nahIM kahA hai ki eka mAtra sAghu hI kSetra hai aura sAdhuse itara sabhI akSetra haiN| ataH isa pAThakA mAzraya lekara sAdhuse itara sabhI jIvoM ko akSetra yA kSetra kAyama karake unako dAna denese ekAnta pApa kahanA mithyA hai / zAstra meM sAdhuko dAna denese nirjarA likhI hai aura hIna dIna jIvoMko dAna denese puNyavandha kahA hai - isa liye mukhyameM mokSArtha dAnakA kSetra sAdhu hai aura anukampA dAnake kSetra hIna dIna dukhI prANI haiM tathA sAdhuse itara puruSa mukhyatAmeM mokSArtha dAnake aura hIna dIna dukhiyoMse atirikta puruSa anukampA dAnake prAyaH akSetra haiN| jo puruSa hIna dIna duHkhI jIvako anukampA dAna dete haiM ve kSetra varSI nahIM kintu kSetra varSI haiM kyoMki dIna duHkhI va anukampA dAnake kSetra haiM ataH hIna dIna duHkhI prANIko anukampA dAna dene vAlA puruSa ukta caturbhaGgIke prathama bhaGgakA svAmI kSetravarSI hai| jo puruSa hIna, dIna duHkhIko anukampA dAna nahIM detA aura paMca mahAvratadhArI sAdhuko mokSArtha dAna nahIM detA kintu jisako dAna denekI kucha AvazyakatA nahIM hai athavA jisako dAna denese dAnake dvArA hiMsAdika mahArambhakA kArya kiyA jAtA hai usako dAna detA hai vaha dUsare bhaGgakA svAmI akSetra varSI puruSa hai| jisa puruSa ko yaha jJAna nahIM hai ki amuka puruSa dAna dene yogya hai aura amuka nahIM hai kintu pAtra apAtra sabhIko dAna detA hai vaha viveka vikala puruSa tRtIya bhaGgakA svAmI ubhayavarSI hai / athavA jo vizAla udAratA ke kAraNa yA pravacanakI prabhAvanAke liye sabako dAna detA hai vaha tIsare bhaGgakA svAmI bhavarSI hai| jo kSetra bhakSetra kisIko bhI kucha nahIM detA vaha parama kRpaNa anubhaya varSI hai| isa caturbhaGgIke tIsarA bhaGgakA svAmI, jo viveka vikala hai usakA dAna yadyapi pUrNa phalavAna nahIM haiM tathApi sarvathA niSphala bhI nahIM hai kyoMki apAtra ke sAtha sAtha vaha pAtrako bhI detA hai| jo vizAla udAratAke kAraNa sabako dAna detA hai vaha bhI udAratA rUpa guNake prabhAva se prazaMsanIya hai aura jo pravacana prabhAvanA ke liye sabako dAna detA hai vaha puruSa pravacana prabhAvanA rUpa mahAn puNyakA upArjana karatA hai / pravacana prabhAvanAse tIrthaGkara nAma gotra vaidhamA jJAtA sUtrake mUla pAThameM kahA hai / vaha pATha yaha hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 135 " imehiM yaNaM vIsAehiM kAraNehiM avisesiya bahulI kaehiM titthayara nAma kammaM nivattisu taMjahA-arihanta siddha pavayaNa guruthera vahussue tavassisu vacchalayAya tesiM abhokkha NANovayoge ya daMsaNa viNae sAvassae ya solavvae niraiyAraM khaNalavatavacciyAe samAhI ya apuSaNANagahaNe suyabhattI pavayaNapanbhAvaNayA eehi kAraNehiM titthayara lahai jIvo" (jJAtA sUtra) : . isa pAThameM pravacana prabhAvanAse tIrthaGkara nAma gotrakA bandha honA kahA hai isalie jo puruSa pravacana prabhAvanAke liye sabhIko dAna detA hai vaha uttama puNyakA upArjana karatA hai ekAnta pApa nahIM karatA ataH sAdhute itarako dAna denemeM ekAnta pApa kahanA mUokA kAyya hai| ___ pravacana prabhAvanAke liye sAdhuse itarako bhI dAna dene vAlA puruSa zAstrAnusAra puNyakA kArya karatA hai parantu jItamalajoke hisAbase yaha ekAnta pApI ThaharatA hai ataH zAstra viruddha jItamalajoko prarUpaNA sarvathA tyAgane yogya aura mithyA hai| yadi koi kahe ki pravacanako prabhAvanAke liye sabhIko dAna denese jaba ki puNya hI hotA hai to sabhI jIva dAna dene yogya kSetra hI kAyama hote haiM koI bhI akSetra yA kukSetra nahIM ThaharatA phira ThANAGgake ukta mUla pAThameM kSetra aura akSetrako lekara ukta catubhaGgI kaise likhI gayI hai ? to usase kahanA cAhie ki pravacana prabhAvanA rUpa puNyake hisAbase yahAM kSetra aura akSetrakA vicAra nahIM rakkhA gayA hai kyoMki pravacana prabhAvanA. ke nimitta diye jAne vAle dAnake sabhI kSetra ho haiM koI bhI akSetra nahIM hai / vezyA cora jAra Adiko bhI unakA kukarma chur3A kara sumArgameM sthApita karaneke lie dAna denA bhI pravacanakI prabhAvanA hai ataH jo jisa dAnake lAyaka nahIM hai vaha usa dAnakA yahAM akSetra samajhA jAtA hai| jaise mokSArtha dAnakA sAdhuse bhinna jIva akSetra haiM aura anukampA dAnakA hIna dIna duHkhI jIvase bhinna akSetra haiM isI taraha yahAM kSetra aura akSetrakA vibhAga samajhanA cahiye yaha nahIM ki sAdhuse bhinna sabhI jIva akSetra yA kukSetra hoM ataH sAdhuse bhinna sabhI jIvako akSetra kAyama karake unako dAna denese ekAnta pApa batAnA mUkhoM kA kArya hai| (bola 17 vAM samApta).. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sddhrmmnnddnm| (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 80 ke Upara likhate haiM ki "atha aThe piNa gozAlAne pITha phalaka zayyA saMthArA zakaDAla putra diyA tihAM dharma tapa nahIM imi karo to gozAlA to tIrthaGkara vAjatotho niNane diyA hI dharma tapa nahIM to asaMyatine diyAM dharma tapa kima kahie puNya piNa na zraddhavo puNya to dharma lAre baidhe chai zubha yoga chai te nirjarA binA puNya nipaje nahIM te mAMTe asaMyatine diyAM dharma puNya nahIM" (bhra0 pR0 81) ikakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhramavidhvaMsanakArake matameM paJca mahAbravadhArI sAdhuke sibAya saMsArake sabhI jIva kupAtra haiM, unako dAna denA yA kisI prakArase unakI sahAyatA karanA inake matameM mAMsa bhojana vyasana kuzIlAdikI taraha ekAnta pApakA kArya hai| bhramavidhvaMsanakA mUla lekha aura usakI TIppaNI likha kara yaha kahA jA cukA hai| inakA yaha siddhAnta yadi zAstrAnukUla hotA aura zakaDAla putra zrAvaka bhI ise mAnatA to vaha gozAlaka jaise asaMyati aura anya tIthiyoMke ziromaNiko zayyA saMthArA dekara mAMsa bhojana aura vyasana kuzIlAdikI taraha ekAnta pApakA kArya kyoM karatA ? kyoMki isake binA zakaDAla putrakA koI Avazyaka kArya nahIM rukA thaa| zakaDAla putra bhI Ananda zrAvaka kI taraha abhigrahadhAro bAraha vratadhArI zrAvaka thA yadi anya tIrthIko dAna denese zrAvakakA abhigraha naSTa ho jAtA hai aura usako mAMsa bhojanAdikI taraha ekAnta pApa hotA hai to phira zakaDAla putrakA abhigraha gozAlakako dAna denese avazya hI naSTa ho jAnA cAhiye thA aura use ekAMtapApa honA cAhiye thA parantu zAstra meM, gozAlakako dAna denese zakaDAla putrako ekAnta pApa honA yA usakA abhigraha TUTa jAnA nahIM likhA hai ata: anya tIrthIko dAna denese ekAnta pApa aura abhiprAha bhaGgakI sthApanA karanA mithyA hai| anya tIrthIko gurubuddhise mokSArtha dAna na denekA hI zrAvaka ko abhigraha hotA hai anukampA lAkara hIna dIna duHkhIko dAna denekA nahIM hotA tathA pravacana prabhAvanAke artha bhI dAna na denekA abhigraha nahIM hotA hai / ataeva zakaDAla putra ne gozAlakako zayyA saMthArA diyA thA aura isa kAryase usako ekAnta pApa honA zAstrakArane bhI nahIM kahA hai kintu isa dAnase dharma aura tapa na honekA mUlapAThameM varNana hai ekAnta pApa honekA yA, puNya na honekA kathana nahIM hai| vaha mUlapATha yaha hai: taeNaM se sahAla putte samaNo vAsae gosAla maMkhali puttaM evaM SayAsI jamhANaM devaNuppiyA ? tumhemama' dhammA yariyassa jAva Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 137 jAva mahAvIrasta santehiM taccehiM tahiehiM sabjehiM savvabhUehiM bhAvehiM guNa kIttaNaM karerAhe tamhANaM ahaM tumbhe paDihArieNaM pIDha jAva saMthAraeNaM uvanimaMttemi No cevaNaM dhammottivA tavotivA" (upAsaka dazAMga adhyayana 7) artha zakaDAla putra zrAvakane gozAlaka mahAli putrase yaha kahA ki he devAnupriya ! tumane hamAre dharmAcArya yAvat mahAvIra svAmIke vidyamAna aura satyaguNoMkA kIrtana kiyA hai isalie maiM tujhako pITha phalaka zayyA saMthArA Adi deneke liye nimantrita karahatA hUM parantu ise dharma yA tapa samajha kara nhiiN| isa pAThameM zakaDAla putra zrAvaka gozAlaka maMkhaliputrako zayyA saMthArA denese dharma aura tapa honekA hI niSedha karatA hai puNya honekA niSedha nahIM karatA athavA isa dAnase ekAnta pApa honA nahIM batalAtA isase spaSTa siddha hotA hai ki paJcamahAvrata dhArI sAdhuse itarako dAna denA ekAnta pApa nahIM hai kintu usase puNya bhI hotA hai| yadi sAdhuse itarako dAna denese ekAnta pApa hotA to ukta mUla pAThameM gozAlakako dAna denese zakaDAla putra ekAnta pApa batalAtA sirpha dharma aura tapakA niSedha hI nahI karatA ataH zakaDAla putra zrAvakakA nAma lekara sAdhuse itarako dAna denemeM ekAnta pApa batAnA mithyA samajhanA caahiye| isa zakaDAla putrake udAharaNase pravacana prabhAvanAke lie sAdhuse itarako dAna denA bhI zrAvakoMkA kartavya siddha hotA hai| zakaDAla putrane bhagavAn mahAvIra svAmIke guNAnuvAda karanese gozAlakako zayyA saMthArA dekara pravacanakI prabhAvanA kI thii| yaha pravacanakI prabhAvanA, tIrthakkara gotrabandhakA kAraNa kahI gayI hai isIliye zakaDAla putrane gozAlakako dAna denese puNyakA niSedha nahIM kiyA hai| jo loga kahate haiM ki "puNyabandha nirjarAke sAtha hI hotA hai isalie gozAlakako dAna denese zakaDAla putrako puNya bhI na huA" ve mithyAvAdI haiM zAstrameM nirjarAke sAtha hI puNyavandha hone kA kahIM bhI niyama nahIM hai isalie pravacanakI prabhAvanAke liye dAna denese puNyakI utpatti na mAnanA ajJAnakA pariNAma hai| ukta zakaDAla putrake udAharaNase sAdhuse itarako dAna denese mAMsa bhojanAdikI taraha ekAnta pApa honekA siddhAnta sarvathA mithyA kAyama hotA hai kyoMki sAdhuse itarako dAna denA yadi mAMsAhArAdike samAna ekAnta pApakA kArya hotA to zakaDAla putra kadApi gozAlakako zayyA saMthArA nahIM detA ataH zakaDAla putrakA nAma 18 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 saddhamamaNDanam / - lekara sAdhuse itarake dAnameM mAMsAhAra vyasana kuzIlAdikI taraha ekAnta pApa batAnA ajJAnakA pariNAma hai| [bola 18 vAM samApta (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 82 ke Upara vipAka sUtrakA mUla pATha likha kara usakI sAkSIse sAdhuse itarako dAna dene meM ekAnta pApa batalAte hue yaha likhate haiM ki " atha zhAM gotama bhagavantane pUchyo iNa mRgA loDhe pUrve kAI kukarma kIdhA kupAtra dAna dIdhA tehanA phala e naraka samAna duHkha bhogave chai| to jo vonI kupAtra dAnane caur3e bhArI kukarma kahyo chaH kAyArA zatrate kupotra tehane poSyAM dharma puNya kima nipaje" - (bhra0 vi0 82-83) . isakA kyA samAdhAna ? . . . (prarUpaka) vipAka sUtrake mUla pAThakI sAkSose hIna dIna duHkhI jIvapara dayA lAkara dAna denemeM ekAnta pApa batAnA mithyA hai| vahAM gotama svAmIne mahAvIra svAmIse pUchA hai ki " he bhagavan yaha " mRgAloDha" ( kiMvA daccA ) kyA dekara aisA narakake samAna duHkha bhogatA hai " isakA tAtparya yaha hai ki yaha mRgA loDha, kisa cora jAra hiMsaka Adi mahArambhI prANIko corI jArI hiMsA Adike lie dAna dekara aisA duHkha bhoga kara rahA hai hIna dIna jIvoMpara dayA lAkara dAna denese duHkha bhoga pUchanekA tAtparya yahAM nahIM hai kyoMki jo dAna mokSArtha saMyati puruSako diyA jAtA hai aura jo anukampA lAkara hIna dIna jIvoMko diyA jAtA hai unase duHkha bhoga nahIM hotA kyoMki ye dAna pApake kAraNa nahIM haiM ataH vipAka sUtrakI sAkSIse hIna dIna duHkhI jIvoMpara dayA lAkara dAna denese ekAnta pApa batAnA mithyA hai| bipAka sUtrakA pUrA pATha dekara isakA khulAsA kiyA jAtA hai vahapATha yaha hai: ___" seNaM bhante ! purise pubyabhave ke AsiM kiM NAma evA ki goevA kAyaraMsi gAmaMsivA nayara sivAkiMvAdaccA kiMvA bhoccA kiMvA samAyarittA kesiMvA purA porANANaM duciNNANaM duppaDikaMtANaM asubhANaM pAvANaM kammANaM pAvagaM phalavitti visesaM paJcaNubhava mANe jAva viharaha" (vipAka sUtra a01) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / 139 arthAt he bhagavan ! yaha puruSa, pUrva janmameM kauna thA isakA kyA nAma thA aura gotra kyA thA kisa grAma yA nagarameM yaha rahatA thaa| kyA dekara, kyA khAkara, kyA AcaraNa karake aura prAyazcittase nahIM haTAe hue kisa nindita purAne azubha karmake pApa svarUpa phala vizeSako yaha bhoga rahA hai ? isa pATha meM jaise " kiMvA bhocA " aura "kiMvA samAyarittA" ye do pATha abhakSya mAMsAdi bhakSaNa aura hiMsAdi AcaraNa arthameM Aye haiM, dAla roTI AdikA bhojana aura nyAya vRttise kuTumba pAlanAdike artha meM nahIM usI taraha "kiMvA daccA " yaha pATha bhI cora jara hiMsaka Adiko corI jArI hiMsA Adike lie dAna dene arthameM hI AyA hai anukampA lAkara hona dIna jIvoMko dAna dene athameM nahIM isalie isa pAThake Azraya se 'anukampAdAnakA khaNDana karanA ajJAna hai / yadi koI "kiMvA daccA isa pAThase anukampAdAnakA grahaNa karake anukampA dAnameM bhI pApa batAve to phira vaha " kiMvA davA " isa padase sAdhu dAnakA grahaNa karake use bhI pApa kyoM nahIM batalAtA ? "" yadi kaho ki paJca mahAvratadhArI sAdhuko dAna denese ekAnta pApa nahIM hotA isa lie usakA isa pAThameM grahaNa nahIM hai to hIna dIna jIvoMpara dayA lAkara dAna dene se bhI ekAnta pApa nahIM hotA isalie usakA bhI isa pAThameM grahaNa nahIM hai kintu jaise paJca mahAvratadhArIko mokSArtha dAna denA prazasta hai usI taraha hIna dIna jIvoMpara dayA lAkara dAna denA bhI kanukampA rUpa guNakA hetu hai ataH anukampA dAnameM ekAnta pApa kahanA mUrkhatA hai / "" coatarrane "kiMvA daccA isa pAThakA kupAtra dAna artha kiyA hai kupAtra dAnakA artha, cora jAra hiMsaka Adiko corI jArI hiMsA Adike liye dAna denA hai anukampA lAkara hIna dInako dAna denA nahIM kyoMki cora jAra hiMsaka Adi jIva hI kupAtra haiN| bhramavidhvaMsanakArakI kapola kalpita paribhASAnusAra sAdhuse itara sabhI kupAtra nahIM haiM isalie ukta TavvAkAra arthAnusAra bhI hInadIna jIvoM ko anukampA dAna denese ekAnta pApa nahIM siddha hotA ataH ukta TavvA arthakA Azraya lekara bhI anukampA dAnameM pApa batAnA mithyA hai| vipAka sUtrakA yaha pATha jo abhI likhA gayA hai bhramavidhvaMsanakI purAnI pratimeM apUrNa chapA huA hai usameM " kiMvA bhoccA kiMvA samAyarittA " yaha pATha hI nahIM hai aura Izvaracanda copaDAkI chapAI huI nayI pratimeM bhI yaha pATha vyutkra se likhA hai / vipAka sUtrakI zuddha pratiyoM meM sarvatra "kiMvA daccA kiMvA bhocA kiMvA samAyarittA " ye pATha sAtha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 saddharmamaNDanam / hI milate haiM aura honA bhI aisA hI cAhie parantu bhramavidhvaMsanakI naI pratimeM "kiMvA bhocA kiMvA samAyarittA" yaha pATha "kiMvA dacA" ke anantara na hokara "paJcaNubhava mANe" isa zabdake anantara AyA hai isa prakAra krama viruddha pATha denekA tAtparya kyA hai yaha bhramavidhvaMsanakArake matAnuyAyI sAdhu jAne parantu pratyuttara dIpikAmeM jo purAne bhramavidhvaMsanameM likhe hue pAThake sambandhameM bAta kahI huI hai vaha akSarazaH satya hai / jahAM taka pratIta hotA hai ki pratyuttara dIpikAkI saccI bAtako mithyA siddha karaneke lie hI nae bhra0 vi0 meM "kiMvA bhoccA kiMvA samAyarittA" yaha pATha yathAsthAna na dekara vyutkramase diyA gayA hai| purAne bhramavidhvaMsanameM chape hue pAThake dekhanese pAThakoM ko apane Apa jJAta ho sakatA hai ki pratyuttara dIpikAkI bAta satya hai yA bhra0 vi0 ke saMzodhaka mahAzaya kii| (bola 19 vAM) (preraka) _ bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 83 ke Upara uttarAdhyayana sUtra adhyayana 12 kI caubIsavIM gAthAko likha kara batalAte haiM ki " isa gAthAmeM brAhmaNoM ko pApakArI kSetra kahA hai| jaba brAhmaga bhI pApakArI kSetra haiM to dUsare logoMkI to bAta hI kyA hai| sAdhuse itara sabhI jova kupAtra haiM unako dAna denese dharma puNya kaise ho sakatA hai ? jaise ki unhoMne likhA hai " atha aThe brAhmagAMne pApakArI kSetra kahyA to bIjAno syU kahiyo " (bhra0 pR0 83) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) uttarAdhyayana sUtrakI vaha gAthA likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai vaha gAthA yaha hai: "koho ya mANoya vaho ya jesi mosaM adattaMca pariggaraMca / te mAhaNA jAi vijA vihoNA tAI tu khettAIsupAvagAI" (uttarAdhyayana A0 12 gAthA 24) TIkAnusAra isa gAthAkA artha kiyA jAtA hai| jo brAhmaNa, krodhI, mAno, mayAvI aura lobhI haiM, jo hiMsA jhUTha corI aura parigrahake sevA haiM ve jAti aura vidyAse vihIna pApakArI kSetra haiN| guNa aura karmake anusAra cAroM varNokI suSTi huI hai| kahA bhI hai: Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / 142 . "eka varNa midaM sarva purvamAsI yudhiSThira / kriyA kama vibhAgena cAturvaNrya vyavasthitam / "brAhmaNo brahmacaryeNa yathAzilpena zilpikaH / anyathA nAma mAtra syAdindra gopaka kITavat // " arthAt " he yudhiSThira ! pahale sabhI loga eka vargake the pIchese karmAnusAra cAra vargoM kI sRSTi huii| jaise zilpa karma karanevAlA zilpI huA usI taraha brahmacarya dhAraNa karanevAlA puruSa brAhmaga huaa| jo brahmacarya dhAraNa nahIM karatA vaha " indra gopa" kITakI taraha nAma mAtrakA brAhmama hai " aise nAmadhArI brAhmagoMmeM sat zAstrarUpA vidyA nahIM hotii| sabhI zAstroM meM ahiMsA aura satya AdikA hI vidhAna pAyA jAtA hai / kahA bhI hai: " ahiMsA satya masteya tyAgo maithuna vajanam paJcatAni pavitrANi sarveSAM brahmacAriNAm" _ ahiMsA, satya, asteya, aparigraha, aura maithuna vajana, ye pAMca sabhI brahmacAriyoMke lie pavitra haiN| inakA sevana karanA hI vidyA par3hanekA phala hai jo zAstra par3ha kara bhI inakA sevana nahIM karake krodha, mAna, mAyA, lobha, hiMsA, jhUTha, corI, parigraha, aura maithunAdi kAryameM rata hai vaha vAstavameM vidyA vihIna hai| kahA bhI hai "sad jJAnameva nabhavati yasminnudite vibhAti rAga gaNaH / tamasaH kuto'sti zaktirdinakara kiraNAgrataH sthAtum // arthAt jisa jJAnake udaya honepara bhI rAga gaNa prakAza karate haiM vaha jJAna hI nahIM hai kyoMki sUryakI kiraNoM ke sAmane Thaharaneke liye andhakArakI zakti kahAM hai ? jisa vastuse prayojanakI siddhi nahIM hotI nizcaya nayake anusAra vaha koI vastu hI nahIM hai ataH jo brAhmaga vidyA par3ha kara bhI corI jArI hiMsA Adi kukarma karate haiM ve na to vAstavika brAhmaga hai aura na unakI vidyA hI vAstavika vidyA hai kintu jAti aura vidyA donoMse ve hIna haiM una brAhmagoMko pApakArI kSetra samajhanA cAhiye / yaha ukta gAthA kA TIkAnusAra bhAvArtha hai| isa gAthAmeM krodhI, mAnI, mAyI, lobhI, vyabhicArI, hiMsaka, aura cora brAhmaNoM ko pApakArI kSetra kahA hai jo ukta doSa varjita brAhmaNa haiM unako nahIM ataH isa gAthA kA nAma lekara brAhmaga mAtrako pApakArI kSetra batalAnA mUl kA kArya hai / yadi brAhmaNa mAtrako pApakArI kSetra batalAnA zAstrakArako iSTa hotA to isa gAthAmeM zAstrakAra brAhmaNa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 saddharmamaNDanam / win ke vizeSaNa krodha mAna Adi kyoM dete ? kintu ukta vizeSaNa na lagA kara sIdhA hI brAhmaga mAtrako pApakArI kSetra kaha dete parantu zAstrakArane krodhI mAnI hiMsaka Adi brAhmaNoMko hI pApakArI kSetra kahA hai aura manujIne bhI krodhI mAnI hiMsaka brAhmagoMko pApI naraka gAmI aura kupAtra kahA hai ataH brAhmaga mAtrako kupAtra kahanA utsUtra bhASaNa samajhanA caahiye| vAstavameM cAhe brAhmaga ho yA aura koI ho jo corI jArI hiMsA Adi burA karma karatA hai vaha kupAtra tathA pApakArI kSetra hai usako corI jArI Adi asatkarma karaneke liye dAna denA kupAtra dAna aura ekAnta pApa hai parantu jo ukta doSoMse rahita hai usako satkarma karaneke liye dAna denA aura hIna dIna duHkhI jIvako anukampA dAna denA ekAnta pApa nahIM hai ataH ukta gAthAkA nAma lekara anukampA dAnakA khaNDana karanA ajJAniyoMkA kArya samajhanA caahie| (bola 20 vAM) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 84 para upAsaka dazAGga sUtrakA mUla pATha likha kara sAdhuse itarako dAna dene vAle zrAvakako pandrahaveM karmAdAnakA sevana rUpa pApa honA batalAte haiM jaise ki unhoMne likhA hai " tivAre koI kahe ihAM asaM yati poSa vyApAra kayo chai to tume anukampAre arthe asaMyatine poSyAM pApa kima kaho cho tehane uttara-te asaMyatine poSI poSIne AjIvikA kare te asaMyati poSa vyApAra cha ane dAma liyAM binA asaMyatine poSe te vyApAra nathI kahie para pApa kima na kahie jima koyalA karI beMce to aGgAla kama vyApAra ane dAma liyAM binA AgalAne koyalA karI Ape te vyApAra nathI paraM pApa kima na kahie (bhra0 pR0 85) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) pandrahaveM karmAdAnakA nAma mUla pAThameM "asaI jaga poSagayA" yaha likhA hai isa nAmake anusAra asatI yAnI vyabhicAriNI striyoMko poSa kara unase bhAr3epara vyabhicAra karAne rUpa vyApAra karanA pandrahaveM karmAdAnakA artha hai sAdhuse bhinna jIvoMko poSaNa karanA artha nahIM hai ataH bhramavidhvaMsanakArane jo pandrahaveM karmAdAnakA "asaMyati poSaNatA" yaha nAma raca kara sAdhuse bhinna jIvoMke poSaNa karanese karmAdAnakA pApa honA batalAyA hai vaha ekAnta mithyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 143 bhramavidhvaMsanakArane upAsaka dazAMga sUtrakA jo mUla pATha, bhra0 vi0 meM udhRta kiyA hai usameM bhI pandrahaveM karmAdAnakA nAma " asaI jaNa poSaNayA" yahI likhA hai aura usa pAThake TavvA arthameM bhI sAdhuse bhinnako dAna denese ukta karmAdAnakA sevana na kaha kara vezyA Adike poSaNa karane rUpa vyApArako hI karmAdAnakA sevana kahA hai| dekhie isa pAThakA TavyA artha bhramavidhvaMsanakArakA diyA huA yaha hai: " vezyA Adikane poSaNA Adika vyApAra karma " isameM sAdhuse bhinnako poSaga rUpa vyApAra na kaha kara vezyA Adike poSaNa rUpa vyApArako karmAdAnakA sevana batalAyA hai tathApi jagatmeM bhrama phailAneke lie jItamalajIne apane manase 15 veM karmAdAnakA " asaMyati poSaNatA" yaha nAma rakkhA hai / usapara bhI pahale prazna rUpameM dUsarese svIkAra karAkara taba pIche khudane svIkAra kiyA hai| unhoMne likhA hai kiH "tivAre koI ima kahe ihAM asaMyati poSa vyApAra ko chai to tumhe anukampAre arthe asaMyatine poSyAM pApa kima kaho cho" ityAdi / buddhimAnoMko socanA cAhiye ki pandrahaveM karmAdAnakA jabaki asaMyati poSaNatA" yaha nAma hI nahIM hai to isake sambandhameM bhramavidhvaMsanakArase koI prazna hI kaise kara sakatA hai ? parantu apane manase eka aisA prazna vanA kara jItamalajIne jagatameM yaha bhrama phailAnekI ceSTA kI hai ki anukampaNakA samarthana karanevAle bhI 15 ve karmAdAnakA nAma " asaMyati poSaNatA" mAnate haiN| parantu jo loga mUla pATha na dekha kara kevala DhAloMke AdhArapara zAstrakI bAta jAnanA cAhate haiM unhIMpara yaha kapaTa cala sakatA hai jo mUla pATha dekha kara padArthakA nirNaya karanA cAhate haiM ve isa dhokhemeM nahIM A sakate / pandrahaveM karmAdAnakA asaMyati poSaNatA yaha nAma hI nahIM hai isa lie hIna dIna duHkhI jIvoMpara dayA lAkara dAna dene vAle zrAvakoMpara 15 ve karmAdAnakA Aropa karanA ekAnta mithyA hai| Age cala kara jItamalajI likhate haiM ki " Adika zabdameM to sarva asaMyatine rojagArare arthe rAkhe te asaMyati vyApAra kahie" yahAM buddhimAnoMko vicAranA cAhie ki jaba pandrahaveM karmAdAnakA nAma hI " asaMyati poSagatA" hai taba Adi zabdase asaMyatiyoMke grahaNakI kyA AvazyakatA hai kyoMki "asaMyati poSaNatA" isa nAmase hI sabhI asaMyatiyoMkA grahaNa ho sakatA hai ataH nizcaya hotA hai ki jItamalajIko bhI pandrahaveM karmAdAnakA nAma " asaMyati poSaNatA" yaha svIkRta nahIM hai isIlie vaha Adi zabdase sabhI asaMyatiyoMkA grahaNa honA batalAte haiN| vaha Adi zabda bhI na to Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / mUla pAThameM hai aura na usakI TIkAmeM hI hai isalie Adi zabdase sabhI asaMyatiyoMkA grahaNa batalAnA bhI inakA mUrkha janatAko dhokhA denA hai / sAdhuke sivAya dUsareko poSaga karasene yadi pandrahaveM karmAdAnakA pApa lage to koI bhI vyApArI zrAvaka, niraticAra apane bAraha vratakA pAlana nahIM kara sakatA kyoMki vyApArI zrAvakako apane vyApAra kI siddhike lie gAya, bhaiMsa, UMTa ghor3e naukara Adi asaMyati prANiyoMke poSagakI AvazyakatA hotI hai inakA pAlana kiye binA vyApAra sambandhI kArya nahIM cala sakatA kadAcit koI inake binA bhI apanA kAma calA leve to bhI use apane mAtA pitA putra pautra Adi parivAra vargakA pAlana karanA hI par3atA hai aura inake pAlana karanese bhI teraha panthiyoMke matameM aticAra laga sakatA hai kyoMki ye loga bhI asaMyati haiM aura vyApArameM sahAyatA dete haiM inakA poSaNa bhI vyApArArtha kahA jA sakatA hai isaliye apane mAtA pitA putra pautra AdikA pAlana kara ne vAlA zrAvaka bhI teraha panthiyoMke hisAbase karmAdAnake pApase nahIM baca sakatA hai kintu vyApArI zrAvaka mAtra hI karmAdAnake pApase yukta ho jAte haiM parantu yaha bilakula mithyA hai vyApArI zrAvaka apane bAraha vratakA niraticAra bhI pAlana kara sakatA hai vaha jo gAya bhaiMsa ghor3e UMTa naukara cAkara AdikA vyApArArtha pAlana karatA hai isase usake bAraha vratameM koI aticAra nahIM AtA hai kyoMki pandrahaveM karmAdAnakA nAma "asaMyati poSagatA" hai hI nhiiN| jo vezyA AdikA poSaNa karake unase bhADepara vyabhicAra karAne rUpa vyApAra karatA hai vaha puruSa pandrahaveM karmAdAnakA sevana karatA hai kyoMki 15 veM karmAdAnakA nAma "asatIjana poSaNatA" hai| ataH sAdhuse bhinna prANIke poSaNa karanese karmAdAnakA sevana batalAnA mithyA hai| _ apane Azrita prANIko AhAra na denese zrAvakake prathama vratameM aticAra AtA hai isalie apane pahale vratako niraticAra pAlanArtha zrAvakako apane Azrita prANIke liye avazya AhAra denA par3atA hai parantu jItamalajIke hisAbase isa kArya se zrAvakake 7 veM vratameM aticAra AtA hai kyoMki sAdhuke sivAya dUsareko AhAra denA ve karmAdAnakA sevana karanA batalAte haiM aisI dazAmeM bAraha vratadhArI zrAvaka apane Azrita prANIko bhAta pAnI dekara apane vratakA aticAra TAle yA na dekara sAtaveM vratakA aticAra TAle ? yadi vaha deve to karmAdAnakA sevana ho jAya aura na deve to usake pahale vratameM aticAra Ave isalie vaha dekara aura na dekara kisI bhI hAlatameM apane vratakA niraticAra pAlana nahIM kara sktaa| ataH sAdhuke sivAya dUsareke pAlana karanese 15 veM karmAdAnakA pApa batalAnA jItamalajIkA ajJAna hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / " aNNavarassavi pamatta saMjayassa " iti atrApi zabdo bhinna kramaH pramatta saMyatasyApya nyatarasya eka tarasya kasyacit pramAde sati kAya duSprayoga bhAvataH pRthi vyAderupamadda saMbhavAt / api zabdo'nyeSA madhastana guNa sthAna vartinAM niyama pradarzanArthaH / pramatta saMyatasyA pyAra bhikI kriyA bhavati kiM punaH zeSANAM deza virati prabhRtInAmiti evaM yathA yoga mapi zabda bhAvanA karttavyA / pAriprahikI saMyatAsaMyatasyApi deza viratasyA pItyarthaH tasyApi parigraha dhAraNAt mAyA pratyayA apramatta saMyatasyApi kathamitice ducyatepravacanoDDAha pracchAdanArthaM vallIkaraNasamudda ezA diSu / apratyAkhyAna kriyA anyatarasyApya pratyAkhyAninaH anyataradapi na kiJcidityarthaH yona pratyAkhyAti tasyetyartha : mithyAdarzana kriyA, anyatarasyApi sUtroktamekamakSaramapyarocayamAnasyetyarthaH mithyA va arthaH pRthvI Adi kAya prANiyoMko santApa dene kA nAma " Arambha " hai / kahA bhI haiprANiyoM ko santApa deneke lie saGkalpa karanekA nAma 'sarambha' hai aura unako paritApa detA " samArambha" kahalatA hai aura prANiyoMko upadrava pahuMcAnA "Arambha" hai usa AraMbha ke liye jo kriyA kI jAtI hai use ArambhikI kriyA kahate haiM / ( pAriprahikI ) dharmopakaraNase bhinna vastuko aGgIkAra karanA, aura rakhanA parigraha kahalatA hai / usIko pArigrahikI kriyA kahate haiM huI kriyAko "pI kriyA " kahate haiM / 153 dharmake upakaraNoMmeM mUrcchA athavA parigrahase utpanna ( mAyA pratyAyA ) mAyA nAma kuTilatAkA hai yahAM mAyA zabdako upalakSaNa mAna kara usase krodhAdi bhI lie jAte haiM isaliye jo kriyA mAyA Adise kI jAtI hai use mAyA pratyayA kriyA kahate haiM 1. ( apratyAkhyAna kriyA ) viratikA pariNAma thor3A bhI na honA "apratyAkhyAna" kahalAtA hai usIko 'apratyAkhyAna kriyA' kahate haiM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( mithyAdarzana pratyayA ) mithyAdarzanake kAraNa jo kriyA kI jAtI hai use "mithyAdarzana pratyayA" kahate haiM / inameM se kaunasI kriyA kisako lagatI hai yaha batalAyA jAtA hai:(prazna) he bhagavan ! ArambhikI kriyA kisako lagatI hai ? 20 www.umaragyanbhandar.com Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / (uttara) he gotama ! kisI kisI pramatta saMyata puruSako bhI ArambhikI kriyA lagatI hai pramatta saMyata puruSa jaba kabhI pramAdavaza apane zarIra AdikA duSprayoga karatA hai taba usase pRthvI Adi kAyoMke jIvakI virAdhanA honese usako ArambhikI kriyA lagatI hai yahAM jo api zabda AyA hai usase yaha batalAya gayA hai ki ArambhikI kriyA jaba kisI kisI pramatta saMyata ko bhI lagatI hai taba usase nIceke guNa sthAnoMmeM to kahanA hI kyA hai ? unameM to avazya ho ArambhikI kriyA lagatI hai / isI taraha isa pATha meM dUsare api zabdoM kA bhI yathA yogya samanvaya karanA cAhiye / (prazna) he bhagavan ! pArigrahikI kriyA kisako lagatI hai ? 154 (uttara) he gotama ! deza virata zrAvakako bhI pArigrahikI kriyA lagatI hai| yahAM bhI pUrvavat api zabda yaha batalAyA gayA hai ki pArigrahikI kriyA jabaki dezavirata zrAvakako bhI lagatI hai taba usase nIceke guNa sthAnavAloM ko kahanA hI kyA hai ? unako to avazya hI pArigrahakA kriyA lagatI hai / (prazna) he bhagavana ! mAyA pratyayA kriyA kisako lagatI hai ? (uttara) he gotama ! mAyA pratyayA kriyA kisI kisI apramatta saMyata ko bhI lagatI hai kyoMki ve bhI apane pravacanakI badanAmIko miTAneke lie vallI karaNa aura samuddeza AdimeM mAyAkI kriyA karate haiN| yahAM bhI api zabdase yaha batalAyA gayA hai kijaba saptama guNasthAnavAle apramatta saMyatako bhI mAyA pratyayA kriyA lagatI hai taba phira usase nIce guNa sthAna vAloM ko kahanA hI kyA hai unheM to avazya hI mAyA pratyayA kriyA lagatI hai / ke (prazna) he bhagavan apratyArUpAnikI kriyA kisako lagatI hai ? (uttara) he gotama ! jo jarA bhI pratyAkhyAna nahIM karatA usako apratyAkhyAnikI kriyA lagatI hai / (prazna) he bhagavana ! mithyAdarzana pratyayA kriyA kisako lagatI hai ? (uttara) he gottama ! jo puruSa sUtrameM kahI huI bAtoM meM se eka bhI akSarapara aruci karatA hai usako mithyAdarzana pratyayA kriyA lagatI hai / yaha ukta mUla pATha aura usakI TIkAkA artha hai / yahAM mUla pATha aura usakI TIkAmeM kahA hai ki "jo puruSa kiJcit bhI pratyAkhyAna nahIM karatA usIko apratyAkhyAna kriyA lagatI hai " zrAvaka pratyAkhyAna karatA hai ata: use atI kriyA nahIM laga sakatI isalie zrAvakake khAne pIne vastra makAna Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 155 Adiko avratameM ThaharA kara usako dAna denese ekAnta pApa kahanA zAstra viruddha hai / yadi koI kahe ki "zrAvakake anna, jala, vastra makAna Adi avratameM nahIM to kyA vratameM hai ? to usase kahanA cAhiye ki zrAvakake anna vastrAdi na to vratameM hai aura na aghratameM hI, kintu parigrahameM hai / bhagavAnne vrata aura abatako AtmAkA pariNAma batalAyA hai aura teraha panthake pravartaka bhISaNajIne bhI prata aura avratako jIva tathA arUpI kahA hai ataH zrAvakake anna vastrAdi jo ki rUpI aura pratyakSa ajIva padArtha haiM ve vrata aura apratameM nahIM ho sakate bhISaNa jIne teraha dvArameM chaThThA rUpI aura arUpI dvArake andara yaha likhA hai "atrata Asravane arUpI kiga nyAya kahI jai atyAga bhAva pariNAma jIvarA arUpI kahyA chai" ataH zrAvakake anna vastra Adiko abratameM kAyama karake zrAvakako aghrata kI kriyA laganekI prarUpaNA ekAnta mithyA hai| ____ zrAvakako anatakI kriyA nahIM laganA pannAvaNA sUtrake mUla pAThase bhI siddha hotA hotA hai vaha pATha nIce likhA jAtA hai: "jassaNaM bhante ! jovassa Ara bhiyA kiriyA kajjai tassa pariggahiyA kiM kajaha ? jassa pariggahiyA kiriyA kajai tassa AraMbhiyA kiriyA kajjai ! goyamA ? jassaNaM jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjai tassa pariggahiyA siya kajjai siya no kajjai jassa puNa pariggahiyA kiriyA kajjaha tassa Ara bhiyA kiriyA niyamA kajjai / jassaNaM bhante / jIvasla Ara bhiyA kiriyA kajjai tassa mAyA battiyA kiriyA kajaha ? pucchA goyamA ! jassaNaM jIvassa AraMbhiyA kiriyA kajjA tassa mAyA pattiyA kiriyA niyamA kajai jassa puNa mAyA vattiyA kiriyA kajai tassa AraMbhiyA siya kajjai siya no kajjai / jassaNaM bhante ! jIvassa ArambhiyA kiriyA kajjai tassa apaJcakkhANa kiriyA pucchA ? goyamA ! jassaNaM jIvassa Ara bhiyA kiriyA kajjai tassa apaJcakkhANa kiriyA siya kajjai siyano kajjaI jassa puNa apacakkhANa kiriyA kajjai tassa ArambhiyA kiriyA niymaa| evaM micchAdasaNavattiyA evi samaM evaM pariggAhiyAvi tIhiM uvarillAhiM samaM saMcAre Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 sddhmmnnddnm| ttavvA / jasta mAyA vattiyA kiriyA kajjA tassa uvrillaao| dovi siya kanjanti siya no kajanti jassa uvarillAo do kajjati tassa mAyA vattiyA niyamA kajati / jassa apacakkhANa kiriyA kajjai tassa micchadasaNavattiyA kiriyA siya kajjaha siya no kajjai jassa puNa micchadasaNa vattiyA kiriyA kajjaha tassa apaccakkhANa kiriyA niyamA kajjaha" (pannAvaNA sUtra) artha: (prazna) he bhagavana jisako ArambhikI kriyA hotI hai kyA usako pArigrahikI kriyA bhI hotI hai ? aura jisako pArigrahikI kriyA hotI hai kyA usako ArambhikI kriyA bhI hotI hai ? (uttara) he gatama ! jisako ArambhikI kriyA hotI hai usako pArigrahikI kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI, parantu jisako pArigrahikI kriyA hotI hai usako ArambhikI kriyA avazya hotI hai| (jaise ki pramatta saMyata puruSako kAya Adike duSprayogase ArambhikI kriyA hotI hai pAriprahikI nahIM hotI kyoMki ve parigraha rahita hote haiM isaliye AraMbhikI kriyAke sAtha pArigrahikI kriyAko bhajanA kahI gayI hai / chaThe guNa sthAnase nIceke guNa sthAnavAloMmeM parigraha bho hotA hai aura Arambha bhI hotA hai isalie pArigrahikI kriyAke sAtha ArambhikI kriyAkA niyama kahA gayA hai ) (prazna) he bhagavan ! jisako AraMbhikI kriyA hotI hai kyA usako mAyA pratyayA kriyA hotI hai ? . (uttara) he gotama ! jisako ArambhikI kriyA hotI hai usako mAyA pratyayA kriyA avazya hotI hai parantu jisako mAyA pratyayA kriyA hotI hai usako ArambhikI kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotii| (isakA tAtpayya yaha hai ki AraMbhikI kriyA chaThe guNa sthAnatakake jIvoMmeM hotI hai aura unameM mAyA pratyayA kriyA bhI hotI hai isa lie ArambhikI kriyAke sAtha mAyA pratyayA kriyAkA niyama kahA gayA hai parantu mAyApratyayA kriyA saptamAdi guNasthAnavAloMmeM bhI hotI hai vahAM ArambhikI kriyA nahIM hotI isalie mAyA pratyayA kriyA ke sAtha AraMbhikI kriyAkI bhajanA kahI hai|) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 157 (prazna ) he bhagavan ! jisako ArambhikI kriyA hotI hai kyA usako aprAtyAkhyAnikI kriyA hotI hai ? (uttara) he gotama ! jisako AraMbhikI kriyA hotI hai usako apratyAkhyAni kI kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI hai parantu jisako apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai usako AraMbhikI kriyA avazya hotI hai| (isakA bhAva yaha hai ki prAraMbhikI kriyA SaSTa guNa sthAna paryanta hotI hai parantu paJcama aura SaSTha guNa sthAnameM pratyAkhyAna honese apratyAnikI kriyA nahIM hotI isaliye yahAM AraMbhikIke sAtha apratyAkhyAnikI kriyAkI bhajanA kahI gaI hai| caturtha guNa sthAna takake jIvoMko apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai aura unameM AraMbhikI kriyAkA bhI sadbhAva hotA hai isa liye apratyAkhyAnikI kriyAke sAtha AraMbhikI kriyAkA niyama kahA gayA hai) (prazna ) he bhagavan ! jisako AraMbhikI kriyA hotI hai kyA usako mithyA darzana pratyayA kriyA hotI hai ? (uttara) he gotama ! jisako mAraMbhikI kriyA hotI hai usako mithyA darzana pratyayA kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI hai parantu jisako mithyA darzana pratyayA kriyA hotI hai usako AraMbhikI kriyA avazya hotI hai| (isakA abhiprAya yaha hai ki AraMbhikI kriyA cauthe pAMcaveM aura chaThe guNa sthAnameM bhI hotI hai parantu vahAM mithyA dazana pratyayA kriyA nahI hotI kyoMki ina guNa sthAnoMke jIva samyagdRSTi hote haiM ataH AraMbhikI kriyAke sAtha mithyAdarzanapratyayA kriyAkI bhajanA kahI hai| mithyA darzana pratyayA kriyA mithyAdRSTiko hotI hai aura usameM AraMbhikI kriyA bhI maujUda hai isa liye mithyA darzana pratyayA kriyAke sAtha AraMbhikI kriyAkA niyama kahA gayA hai)| AraMbhikI kriyAke sAtha zeSa cAra kriyAoMkI bhajanA aura niyamAkA vicAra kara diyA gayA aba pArigrahikI kriyAke sAtha usake AgekI kriyAoMkI bhajanA aura niyamakA vicAra kiyA jAtA hai| . (prazna ) he bhagavan ! jisako pArigrahikI kriyA hotI hai kyA usako mAyA pratyayA kriyA hotI hai ? (uttara) he gotama ! jisako pAripahikI kriyA hotI hai usako mAyA pratyayA kriyA avazya hotI hai parantu jisako mAyA pratyayA kriyA hotI hai usako pArigrahikI kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / ( isakA bhAva yaha hai ki pArigrahikI kriyA paJcama guNasthAna takake jIvoM meM hotI hai aura unameM mAyA pratyayA kriyA bhI maujUda hai ataH pArigrahikI kriyAke sAtha mAyA pratyayA kriyAkA niyama kahA hai parantu mAyA pratyayA kriyA chaThe Adi guNa sthAnoM meM bhI hotI hai vahAM pArigrahikI kriyA nahIM hotI kyoMki SaSThAdi guNa sthAna vAle jIva parigraha rahita hote hai isa liye mAyApratyayA kriyAke sAtha pArigrahikI kriyAkI bhajanA kahI hai| ) 158 ( prazna ) he bhagavan ! jisako pArigrahikI kriyA hotI hai kyA usako apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai ? (uttara) he gotama ! jisako pArigrahikI hotI hai usako apratyAkhyAnikI kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI parantu jisako apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai| reat pAriprahikI kriyA avazya hotI hai / ( isakA bhAva yaha hai ki pArigrahikI kriyA paJcama guNa sthAnameM bhI hotI hai kyoMki zrAvaka bhI parigraha dhArI hote haiM parantu unameM apratyAkhyAnikI kriyA nahIM hotI kAraNa yaha ki zrAvaka pratyAkhyAnI hote haiM ataH pArigrahikI kriyAke sAtha apratyAkhyAnikI kriyAkI bhajanA kahI hai| caturtha guNa sthAna paryanta apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai aura vahAM parigraha bhI maujUda hotA hai isa liye apratyAkhyAnikI kriyAke sAtha parigrahakI kriyAkA niyama kahA gayA hai ) ( prazna ) he bhagavan ! jisako pArigrahikI kriyA hotI hai kyA usako mithyAdarzana pratyayA kriyA hotI hai ? (uttara) he gotama ! jisako pArigrahikI kriyA hotI hai usako mithyA darzana pratyayA kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI parantu jisako mithyAdarzanapratyayA kriyA hotI hai usako pAriprahikI kriyA avazya hotI hai / ( isakA bhAva yaha hai pArigrahikI kriyA caturtha aura paJcama guNa sthAnameM bhI hotI hai parantu vahAM mithyA darzana pratyayA kriyA nahIM hotI kyoMki caturtha aura paJcama guNasthAna vAle jIva, samyagdRSTi hote haiM ataH pArigrahikI kriyAke sAtha mithyAdarzana pratyayA kriyA kI bhajanA kahI gaI hai / mithyAdarzanapratyayA kriyA, mithyA dRSTiyoM meM hotI hai aura unameM parigrahakI kriyA bhI maujUda hai isa liye mithyA darzana pratyayA kriyA ke sAtha pArigrahikI kriyAkI niyamA kahI gaI hai ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -daanaadhikaarH| pArigrahikI kriyAke sAtha usake AgekI kriyAoMkI bhajanA aura niyamA kahI gaI, aba mAyA pratyayA kriyAke sAtha usake AgekI kriyAoMkI bhajanA aura niyama kahe jAte haiM : (prazna ) he bhagavan ! jisako mAyA pratyayA kriyA hotI hai kyA usako maprakhyAnikI kriyA hotI hai ? (uttara ) he gotama ! jisako mAyA pratyayA kriyA hotI hai usako apratyAkhyAnikI kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI parantu jisako apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai usako mAyA pratyayA kriyA avazya hotI hai| (isakA tAtparya yaha hai-mAyA pratyayA kriyA paJcamAdi guNa sthAnoMmeM bhI hotI hai parantu vahAM apratyAkhyAnikI kriyA nahIM hotI kyoMki paJcamAdi guNa sthAnoMmeM pratyAkhyAnI puruSa hote haiM isa liye mAyA pratyayA kriyAke sAtha apratyAkhyAnikI kriyA kI bhajanA kahI hai| catuthai guNa sthAna paya'ntake jIvoMmeM apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai aura unameM mAyA pratyayA kriyA bhI maujUda hai isa liye apratyAkhyAnikI kriyAke sAtha mAyA pratyayA kriyAkI niyamA kahI gaI hai)| prazna- he bhagavan ! jisako mAyA pratyayA kriyA hotI hai kyA usako mithyAdarzana pratyayA kriyA hotI hai ? (uttara ) he gotama ! jisako mAyA pratyayA hotI hai usako mithyA darzana pratyayA kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI parantu jisako mithyA darzana pratyayA kriyA hotI hai usako mAyA pratyayA kriyA avazya hotI hai| (isakA bhAva yaha hai-mAyA pratyayA kriyA caturthAdi guNa sthAna vAloMmeM bhI hotI hai parantu unameM mithyA darzana pratyayA kriyA nahIM hotI kyoMki ve samyagdRSTi hote haiM ataH mAyA pratyayA kriyAke sAtha mithyA darzana pratyayA kriyAkI bhajanA kahI hai| mithyA darzana pratyayA kriyA mithyA dRSTiyoMmeM hotI hai aura unameM mAyA pratyayA kriyA bhI hotI hai isa liye mithyA darzana pratyayA kriyAke sAtha mAyA pratyayA kriyAkI niyamA kahI gaI hai|) (prazna) he bhagavan ! jisako apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai kyA usako mithyAdarzana pratyayA kriyA hotI hai ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 sadharmamaNDanam / ( uttara ) taar ! frest apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai usako mithyAdarzana pratyayA kriyA hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI parantu jisako mithyAdarzana pratyayA kriyA hotI hai usako apratyAkhyAnikI kriyA avazya hotI hai / ( isakA bhAva yaha hai ki caturtha guNa sthAna vAle jIvoM meM apratyAkhyAnikI kriyA hotI hai parantu mithyAddarzana pratyayA kriyA nahIM hotI kyoMki ve samyagdRSTi haiM isa liye apratyAkhyAnikI kriyAke sAtha mithyAdarzana pratyayA kriyAkI bhajanA kahI hai| mithyA dRSTi jIvoMmeM mithyA darzana pratyayA kriyA hotI hai aura unameM apratyAkhyAnikI kriyA bhI maujUda hai isa liye mithyAdarzana pratyayA kriyA ke sAtha apratyAkhyAnikI kriyAkA niyama kahA gayA hai) yaha ukta mUla pAThakA TIkAnusAra bhAvArtha hai / yahAM parigrahika kriyAke sAtha apratyAkhyAnikI kriyAkI bhajanA kahI gaI hai yaha bAta usI hAlata meM ghaTa sakatI hai jaba ki kisI jagaha parigraha to ho parantu apratyAkhyAna na ho, aisA sthAna, paJcama guNa sthAnako chor3a kara dUsarA nahIM ho sakatA kyoMki SaSTha Adi guNa sthAnoM meM parigraha nahIM hotA aura paJcamase pUrvake guNa sthAnoM meM parigrahake sAtha apratyAkhyAna bhI maujUda hai ataH eka paJcama guNa sthAna hI aisA hai jahAM parigraha to hotA hai parantu apratyAkhyAna nahIM hotA isaliye ukta mUla pATha parigrahake sAtha apratyAkhyAnakI jo bhajanA kahI hai usakA paJcama guNa sthAna hI udAharaNa samajhanA cAhiye / yadi bhramavidhvaMsanakArake siddhAntAnusAra zrAvakako bhI raat kriyA laganA mAnA jAya to phira ukta mUlapATha meM pArigrahakI kriyAke sAtha jo apratyAkhyAnikI kriyAkI bhajanA kahI gaI hai usakA udAharaNa kauna ho sakatA hai ? teraha paMthI isakA koI bhI udAharaNa nahIM de skte| jo puruSa kiJcit bhI pratyAkhyAna nahIM karatA hai usIko atratakI kriyA laganA TIkAkArane bhI kahA hai| vaha TIkA yaha hai"apratyAkhyAna kriyA anyatarasyApyapratyAkhyAninaH / - anyataradapi nakiMcidapItyarthaH yo na pratyAkhyAti tasyetyarthaH / " arthAt "jo kiJcit bhI pratyAkhyAna nahIM karatA usIko apratyAkhyAnikI kriyA lagatI hai" zrAvaka to dezase pratyAkhyAna karatA hai isa lie usako abratakI kriyA nahIM laga sakatI tathApi zrAvaka ke khAne pIne vastra makAna Adiko anatameM ThaharAkara usako dAna dene se jo jItamalajIne ekAnta pApa aura apratakA sevana karAnA batalAyA hai vaha zAstra viruddha samajhanA cAhiye / [ bola 24 vAM samApta ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 161 (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 92 ke Upara suyagaDAMga aura uvAI sUtrakA mUla pATha likha kara unakI samAlocanA karate hue likhate haiM : "atha aThe AvakarA brata avrata jUdA jUdA kayA moTA jIva haNavArA moTA jhUTharA moTo corI mithuna parigraharI uparAnta maryAdA kIdhI te to prata kahI ane pAMca sthAvara haNavAro AgAra choTo jhUTha choTI corI mithuna paripraharI maryAdA kIdhI te mAhilA sevana sevA vana ro AgAra te avrata kahI" ityAdi isakA kyA uttara ? (prarUpaka) suya gaDAMga sUtra aura uvAI sUtra kA nAma lekara zrAvakako abatakI kriyA batAnA mithyA hai / ukta sUtrameM kahA hai ki-"zrAvaka aThAraha pApoMse aMzataH haTA hai aura aMzataH nahIM haTA hai|" jisa aMzase nahIM haTA hai vaha usakA avrata hai aisA nahIM likhA hai ataH ukta sUtroMkI sahAyatAse zrAvakako avrata kI kriyA batAnA ajJAna hai| - yadi koI kahe ki zrAvaka jisa aMzase haTA hai vaha jaba ki usake vratameM hai taba jisase vaha nahIM haTA hai vaha avatameM kyoM nahIM hai ? to usase kahanA cAhiye ki suya gaDAMga sUtra aura uvAI sUtrake mUla pAThameM zrAvakako aThAraha pApoMse aMzataH haTanA aura aMzata: nahIM haTanA kahA hai isa liye zrAvaka mithyAdarzana zalyase bhI aMzataH haTA hai aura aMzataH nahIM haTA hai| jisa aMzase zrAvaka nahIM haTA hai usake hisAbase zrAvakako mithyA darzanakI kriyA kyoM nahIM lagatI hai ? yadi kaho ki zrAvaka mithyAdarzana zalya rUpa pApa se yadyapi sarvathA nahIM haTA hai tathApi samyaktvakI prApti honese use mithyAdarzanakI kriyA nahIM lagatI to usI taraha samajho ki 17 pApoMke jisa jisa aMza zrAvaka nahIM haTA hai usake sevana karane para bhI pratyAkhyAna honese zrAvakako apratyAkhyAnakI kriyA nahIM lagatI / bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 2 meM spaSTa likhA hai ki zrAvakako ArambhikI pArigrahikI aura mAyA pratyayA ye tIna hI kriyAyeM lagatI haiM apratyAkhyAnakI aura mithyAdarzanakI kriyA nahIM lgtii| vaha pATha yaha hai : "tatyaNaM jete saMjayA saMjayA tesiNaM Adi Ao tINi kiri Ao kajjati" (bha0 za01 u02) arthAt saMyatA saMyata (zrAvaka) ko AdikI tIna kriyAeM lagatI haiM zeSa apratyAkhyAnakI aura mithyAdarzanakI kriyA nahIM lgtii| ata: zrAvakako avatakI kriyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 saddharmamaNDanam / laganekI prarUpaNA isa pAThase viruddha samajhanI caahiye| phira bhI koI kahe ki 17 pApoM kA jo aMza zrAvakako bAkI hai usake hisAbase zrAvakako abatakI kriyA bhI honI cAhiye" to zrAvakameM mithyAtvakA jo aMza bAkI hai usake hisAbase mithyAtvako kriyA bhI use honI cAhiye / yadi kaho ki mithyAtvakI kriyA zrAvakako vajita kI gaI hai to bhagavatIke ukta pAThameM abatakI kriyA bhI zrAvakako spaSTa rUpase varjita kI gaI hai ataH zrAvakako apratakI kriyA mAnanA ekAnta mithyA hai| zrAvakako abatakI kriyA siddha karaneke liye uvAi sUtra aura suya gaDAMga sUtrakA jo mUlapATha jItamalajIne likhA hai vaha nimna likhita hai : _ "egacAo pANAinao paDivirayA jAva jIvAe egacAo apaDi virayA evaM jAva pariggahAo paDivirayA egacAo apaDi. vigyaa| egacAo kohAo mANAo mAyAo lohAo pejjAo dosAo kalahAo abhakkhANAo pesuNooparaparivAyAo arati ratio mAyAmosAo micchAdasaNasallAo paDivirayA jAva jIvA e egacAo apaDivirayA jAva jiivaae|" ( uvAI prazna 12) artha zrAvaka yAvajIvana, prANAtipAtase lekara parigraha paryanta eka ekase nivRtta aura eka ekase nivRtta nahIM hai isI taraha krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga, doSa, kalaha, AkhyAna, paizunya, paraparIvAda, arati rati, mAyA mRSA, aura mithyAdarzana zalyake eka eka aMzase haTe hue aura eka eka aMzase mahIM haTe haiN| isa pAThameM jaise 17 pApoMse zrAvakako aMzataH nahIM nivRtta honA kahA hai usI taraha aThArahavAM pApa mithyAdarzana zalyase bho aMzata: nahIM haTanA kahA hai isa liye jaise mithyAdarzana zalyase aMzataH nahIM haTane para bhI zrAvakako mithyAdarzanakI kriyA nahIM lagatI usI taraha 17 pApoMse aMzataH nahIM haTane para bhI zrAvakako avratakI kriyA nahIM lagatI ata: ukta mUlapAThakI sAkSI dekara zrAvakako atratakI kriyA laganA ThaharA kara usako anna pAnAdike dvArA sahAyatA karanese ekAnta pApa kahanA ajJAniyoMkA kArya samajhanA caahiye| (bola 25 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 163 - (preraka) zrAvakako avratakI kriyA nahIM lagatI yaha mujhako jJAta huA parantu zrAvakako sAtA utpanna karanese dharma yA puNya hotA hai isameM kyA pramANa hai ? (prarUpaka) zrAvakako sAtA utpanna karanese dharma aura puNyakI utpatti honA bhagavatI sUtra zataka 3 uddezA 1 ke mUla pAThase siddha hotA hai vaha pATha arthake sAtha likhA jAtA "saNaM kumAre devinde devarAyA bahuNaM samaNANaM vahuNaM samaNINaM vahuNaM sAvayANaM vahuNaM sAviyANaM hiya kAmae muha kAmae patthakAmae anukampie nisseyasie hiya suha nisseyama kAmae sete Na?NaM goyamA saNaM kumAre bhavasiddhie No acarime" (bhagavatI zataka 3 u01) artha :- . he gotama ! sanatkumAra devendra bahutase sAdhu, sAdhvI, zrAvaka aura zrAvikAoMke hita, mukha, pathya, anukampA aura mokSakI kAmanA karate haiM isa liye vaha bhavasiddhise lekara yAvat carama haiN| isa pAThameM sAdhu sAdhvIkI taraha zrAvaka aura zrAvikAoMkA bho hita, sukha, pathya, anukampA ora mokSakI kAmanA karanese sanatkumAra devendrako bhavasiddhise lekara yAvat carama honA kahA hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki zrAvaka aura zrAvikAko sAtA utpanna karanese dharma aura puNya kI prApti hotI hai| zrAvaka aura zrAvikAoMke hita, sukha aura pathyakI kAmanA mAtra karanese jaba ki sanatkumAra devendrako itanA bar3A uttama phala prApta huA hai taba phira sAkSAt hita sukha aura pathya karanese to kahanA hI kyA hai / ataH jo loga zrAvako sukha sAdhaka vastukA pradAna karake dharmameM sahAyatA dete haiM ve dharmakA kArya karate haiM ekAnta pApakA nahIM isa liye zrAvakako sukhasAdhaka vastukA pradAna karake unako sAtA utpanna karanese jo ekAnta pApa aura abatakA sevana karAnA batalAte haiM ve mithyAvAdI haiN| ___ ukta mUla pAThameM Aye hue hita, sukha aura pathya zabdoMkA artha, TIkAkArane isa prakAra kiyA hai : ____ "hitaM sukha nivandhanaM vastu" "suha kAmae" tti sukhaM zama" . "pattha kAmae" tti pathyaM duHkha trANaM" kasmAdeva mityata Aha "anukmpie"tiruupaavaan| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 saddharmamaNDanam / ___"arthAt sukha sAdhaka vastukA nAma "hita" hai| sukha pahuMcAnA "sukha" hai aura duHkhase trANa ( rakSA) karanA pathya kahalAtA hai| sanatkumAra devendra sAdhu sAdhvI zrAvaka aura zrAvikAoM para anukampA rakhate haiM isa liye vaha unake hita, sukha, aura pathyako kAmanA karate haiN| yaha ukta TIkAkA artha hai| yadi koI kahe ki ukta mUla pAThameM zrAvaka aura zrAvikAoMke zArIrika hita sukha aura pathyakI kAmanA nahIM kahI gaI hai kintu mokSa sambandhI hita, sukha aura pathya kI kAmanA kahI gaI hai isa liye zrAvakako zArIrika sukha denA koI dharma nahIM hai to usase kahanA cAhiye ki zrAvaka aura zrAvikAoMke samAna hI yaha pATha sAdhu aura sAdhviyoMke liye bhI AyA hai isa liye yadi zrAvaka aura zrAvikAoMke zArIrika hita sukha aura pathya karanese dharma puNya nahIM hai to sAdhu aura sAdhviyoMke bhI zArIrika hita sukha aura pathyase dharma puNya nahIM honA cAhiye / yadi sAdhu aura sAdhvIke zArIrika hita sukha aura pathyase dharma honA mAnate ho to phira zrAvaka aura zrAvikAoMke zArIrika hita sukha aura pathyase bhI dharma mAnanA hI hogaa| uvAI sUtrake mUla pAThameM zrAvakako dhArmika, suzIla, suvrata, dharmAnuga aura dharma pUrvaka jIvikA karane vAlA kahA hai / vaha pATha yaha hai : "appicchA appAraMbhA appa pariggahA dhammiyA dhammANuyA ghammiTThA dhammakkhAi dhammappaloiyA dhammappalabaNA dhammasamudAyArA dhammeNaMceva vittiM kappemANA viharaMti susolA suvvayA suppaDiyANaMdA sAi" (uvAI sUtra ) isa pAThameM kahA hai ki-zrAvaka alpAraMbhI, alpaparigrahI, dhArmika, dharmAnuga, dharmiSTha, dharmAkhyAyI, dharma pralokI, dharma praraMjana, dharmasamudAcAra, suzIla, suvrata, supratyAnaMda sAdhu tulya aura dharma pUrvaka jIvikA karane vAle hote haiN| zAstra aise aise vizeSaga lagA kara jisakI prazaMsA karatA hai usI zrAvakako kupAtra batAnA aura usako dAna dekara dharma kI sahAyatA pahuMcAnese ekAnta pApa kahanA kitanA tIvratara mithyAtvakA kAyya hai yaha hara eka buddhimAna manuSya samajha sakatA hai / suya gaDAMga sUtrake mUla pAThameM zrAvakako dhamapakSameM mAnA hai vaha pATha arthake sAtha diyA jAtA hai "tatthaNaM jAsA savao virayA viraha esa ThANe AraMbha No AraMbha ThANe / esa ThANe Arie kevale paDipunne NeyAue saMsuddha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 165 salagattaNe siddhimagge muttimagge nivvANamagge nijANamagge savva duHkhappahINamagge egaMta samme sAhU". artha:___ pahale batAye hue sthAnoM meM jo viratA virata nAmaka sthAna hai vaha Arambha no AraMbha kahalAtA hai| yaha sthAna, Arya, kevala, pratipUrNa, naiyAyika, saMzuddha, indriyasaMyama, siddhimArga, muktimArga, niryANamArga sarvavidha duHkhoMkA vinAzakamArga, ekAnta samyagbhUta, aura sAdhubhUta samajhanA caahiye| yahAM viratA-virata nAmaka sthAnako sAdhUbhUta samyagbhUta ityAdi kahakara dharmapakSameM sthApana kiyA hai phira bhI zrAvakako kupAtra kAyama karanA aura usako annAdi dAnase ekAnta pApa kahanA ajJAnI aura kupAtroMkA kArya samajhanA cAhiye yadyapi kRSi, gorakSA, vANijya Adika vyApAra karate samaya zrAvakoMse ArambhajA hiMsA bhI hotI hai tathApi zrAvakoMmeM dharmake bAhulya honese ve dharmapakSameM hI gine gaye haiM TIkAkArane bhI yahI kahA hai| vaha TIkA yaha hai: "etaJca yadyapi mizratvAd dharmA dharmA bhyA mupetaM tathApi dharma bhUyiSThatvAd dhArmikapakSa evAvatarati tadyathA bahuSu guNeSu madhyapatito doSonAtmAnaM labhate kalaMka iva candrikAyAH tathA bahUdakamadhyapatito mRcchakalAkyavonodakaM kaluSayitumalam / evama dharmo'pi dharma miti sthitaM dhArmika pakSa evAyam" / arthAt yaha viratA-virata nAmaka sthAna, mizra honese yadyapi dharma aura adharma donoM hIse yukta hai tathApi dharmake bAhulya honese yaha dharma pakSameM hI ThaharatA hai| kyoMki bahuta guNoMke madhyameM par3A huA svalpa doSa apanA prabhAva nahIM diikhlaataa| kintu candramAkI kiraNoMmeM kalaMkakI taraha chipa jAtA hai| jaise bahuta jalameM par3A huA miTTIkA kaNa miTTIko gandA karaneke liye samartha nahIM hotA usI taraha bahuta dharmake madhyameM par3A huA thoDAsA adharma, dharmakI kucha bhI hAni nahIM pahuMcA sktaa| yahAM TIkAkArane mUlapAThakA Azaya darzAte hue zrAvakako dharmapakSameM hI mAna kara usake svalpa pApako akiMcitkara aura agaNanIya batalAyA hai ataH ukta mUlapATha aura usakI TIkAse zrAvaka supAtra aura dhArmika siddha hotA hai isaliye zrAvakakI sevA zuzrUSA karane, aura dAna sammAnAdike dvArA dharmameM sahAyatA denese ekAnta pApa kahanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / (bola 26 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 93 ke Upara ThANAGga sUtra ThANA dazakI gAthA likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM : "atha aThe daza zastra kahyA tigameM avratane bhAva zastra kahyo to jo zrAvakane avrata sevAyAM rUDA phala kima laage| eto avrata zastra chai te mAMTe jetalA jetalA zrAvakare tyAga cha te to vrata , ane jetalo AgAra chai te sarva avrata chai / AgAra avratasevyAM sevAyAM zastra tIkho kiyo kahie piNadharma kima khiye"| (bhra0 pR0 93) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) gaNAGga sutrakI vaha gAthA likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai "dasa vihe satthe pannatte taM jahA-sattha maggI visaM loNaM siNa ho khAra maMvilaM / duppautto manovAyA kAo bhAvo ya avirii|" arthaH daza prakArake zastra hote haiM ve ye haiM-agni, viSa, namaka, taila ghRtAdi cikane padAtha, khArI cIja, bhazma Adi, khaTAI, ayana pUrvaka prayoga kiye hue mana, vacana, kAyA, aura apratyAkhyAna, ye daza zastra hote haiN| yaha ukta gAthAkA artha hai| isameM pahale kahe hue chaH dravya zastra aura pIchale 4 bhAva zastra haiN| ye bhAva zastra jisameM maujUda haiM vaha yadi kupAtra mAnA jAya aura usako dAna denA yadi zastrako tIkhA karanA tathA ekAnta pApa samajhA jAya to chaThe guNa sthAnavAle pramAdI sAdhuko bhI kupAtra mAnanA par3egA aura use dAna denA pramAda rUpa zastrako tIkhA karanA aura ekAnta pApa kahanA hogA kyoMki pramAdI sAdhumeM pramAdavaza mana, vacana aura kAyakA duSprayoga rUpa bhAva zastra vidyamAna hai| yadi kaho ki pramAdI sAdhuko pramAdavRddhike liye dAna nahIM diyA jAtA kintu usake jJAna darzana aura cAritrakI unnatike liye diyA jAtA hai isaliye pramAdI sAdhuko dAna denese ekAnta pApa nahIM hotA to usI taraha sarala vuddhise yaha bhI samajho ki zrAvakako doSa vRddhi ke lie dAna nahIM diyA jAtA usake guNakA poSaNa karaneke liye diyA jAtA hai ataH zrAvakako dharmabRddhyartha dAna denA ekAnta pApa athavA zastrako tIkhA karanA nahIM hai| zrAvakako abatakI kriyA bhI nahIM lagatI hai isaliye usako dAna denA abatakA sevana karAnA bhI nahIM hai yaha bAta vistArake sAtha pahale kahI jA cukI hai| bAstavameM jaise pramAdI sAdhuko usake mana vacana kAyAke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / 167 duSprayogako nyUna karaneke liye dAna diyA jAtA hai usakI vRddhike liye nahIM usI taraha sarat bhI usake doSoMko nivRttike liye dAna diyA jAtA hai unakI vRddhike liye nahIM ataH zrAvakako dAna denese ekAnta pApa kahanevAle mithyAvAdI haiM / bhramavidhvaMsanakAra sAdhuke bhojanako dharmameM aura zrAvakake bhojanako pApameM kAyama karake zrAvakako dAna denese ekAnta pApa honA batalAte haiM parantu zAstraviruddha hone se yaha aprAmANika hai / rAja praznIya sUtrameM bhojana vizeSase puNya honA bhI kahA hai vaha pATha yaha hai : "suriyANaM bhante ! deveNaM sAdivvA deviDDhI sA divvA devajuI se divve devANubhAge kiNNA laddha kiNNopatte kiNNA abhi samaNNAgara putra bhave ke AsI kiMnAma evA ko vA gutteNaM kayaraM sivA gAmaMsivA jAva saMnivesaMsivA kiMvA bhocA kiMvA kiccA kiMvA samArittA kassavA tahArUvassa samaNassa vA mAhaNassavA antie egamapi AriyaM dhammiyaM suvayaNaM socA Nisamma jaNNaM suriyAbheNaM deveNaM sAdivvA deva iDDhI jAvadevANubhAge laddha patte abhisamaNNA gae" / ( rAja praznIya sUtra ) artha: he bhagavan ! isa sUryyAbha devane aisI uttama divya Rddhi, aisI uttama dyuti aura isa prakArakA divya prabhAva kaise prApta kiyA hai ? yaha sUryyAbha deva pUrvajanmameM kauna thA isake nAma aura gotra kyA the yaha kisa grAma meM yA nagara meM nivAsa karatA thA isane pUrvajanmameM kaunasA dAna diyA thA kisa nIrasa padArthakA bhojana kiyA thA tathA kaunasA udyoga aura kaunasI tapasyA kI thI kisa zramaNa yA mAhanase isane eka bhI AryyaM dharma sambandhI suvAkya sunA thA jisase isako divya Rddhise lekara yAvat isa prakArakA prabhAva prApta huA hai|. isa pAThmeM jaise tathA rUpake zramaNa mAhanase Arya dharma sambandhI suvAkya sunane se tathA dAna dene tapasyA karane Adise divya RddhikI prApti kahI gayI hai usI taraha bhojana karane se bhI kahI gayI hai isase spaSTa siddha hotA hai ki sAdhuke sivAya dUsarekA khAnA pInA ekAnta pApameM nahIM hai / yadi zubha Azayase nIrasa padArthakA bhojana kiyA jAya to usase puNya bhI utpanna hotA hai ataH zrAvaka ke khAnepIne Adi kAryyoko ekAnta pApameM sthApana karanA isa pAThase viruddha aura ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / ( bola 27 ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 saddharmamaNDanam / (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 94 para bhagavatIsUtra zataka 1 uddezA 8 kA mUla pATha likhakara kahate haiM ki ukta pAThameM zrAvakako deza pratyAkhyAna karanese devatA honA kahA hai AgArake sevanase devatA honA nahIM kahA isaliye zrAvakakA AgAra ekAMta pApameM hai| jaise ki unhoMne likhA hai: 'atha aThe kahyo je zrAvaka deza thakI nivRtyo deza thakI na thI nivRttyo deza paJca kkhANa kIdho deza paJcavakhANa kI dho na thii| je deze kari nibRtyo ane deza paJcakkhANa kIdho teNe karI devatA huve ihAM paJcakkhANe karI detavA thAya kahyo te kima je paccakkhANa pAlatA kaSTa thI puNya baMdhe taNe karo devAyuSa baMdhe kayo piNa avrata sevyAM sevAyAM deva gatino baMdha na karo" / (bhra0 pR0 94 ) isakA kyA uttara ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 1 uddazA 8 kA mUla pATha likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai vaha pATha yaha hai:_. "bAla paMDieNaM maNuse kiM neraiyAuyaM pakarei jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ? goyamA ! No raiyAuyaM pakarei jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai / sekeNa?NaM jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjai ? goyamA ! pAla paNDieNaM maNuse tahA khvassa samaNassa mAhaNasa vA antie egamapi AriyaM dhammiyaM socA Nisamma desaM uvaramai desaM no uvaramai desaM paccakkhAi desaM no paccakkhAi seteNa tuNaM deso varai desa paca kkhANeNaM no neraiyAuyaM pakarei jAva devAuyaM kiccA devesu uvavajjaI seteNa?NaM jAva devesu uvvjji|" (bhagavatI zataka 1 u08) - (prazna ) he bhagavan ! bAlapaNDita manuSya naraka tiryaJca tathA manuSyako Ayu bAMdhakara naraka Adi yoniyoMmeM jAtA hai yA devatAkI Ayu bAMdhakara devatA hotA hai| (uttara) he gotama ! bAla paNDita manuSya narakAdikI Ayu bAMdhakara naraka Adi gatimeM nahIM jAtA kintu devatAko Ayu bAMdhakara deva yonimeM jAtA hai| (prazna ) aisA kyoM hotA hai ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 169 . (uttara) he gotama ! bAla paNDita manuSya tathArUpake zramaNa aura mAhanase Ayya dharma sambandhI eka bhI suvAkyako suna kara dezase nivRtta hotA hai aura dezase nivRtta nahIM hotA dezase pratyAkhyAna karatA hai aura dezase pratyAkhyAna nahIM karatA ataH deza virati aura deza pratyAkhyAnase usako narakakA Ayu vandha nahIM hotA kintu devatAkA AyubAMdha kara vaha devatA hotA hai| yaha ukta mUla pAThakA artha hai| isa pAThameM deza virati aura deza pratyAkhyAnase narakAdi gatiyoMkA rukanA batalAyA gayA hai na ki unase devatAkA AyubaMdha honA bhii| yadi virati aura pratyAkhyAnase Ayu bandha hone lage to phira mokSa kaise ho sakatA hai ? ataeva pannAvaNA sUtrake 22 veM pada kI TIkAmeM viratise vandha honekA spaSTa niSedha kiyA hai baha TokA yaha hai:- . - " nanu viratasya kathaM vandho nahi virativandha hetubhavati yadi viratirapi vandha hetuH syAttadA nirmokSaprasaMgaH upAyAbhAvAt / ucyate-nahi virativandhahetuH kintu viratasya ye kaSAyAste vandha kAraNam / tathAhi sAmAyaka chedopasthApana cAritra vizuddhikeSvapi saMyameSu kaSAyAH saMjvalana rUpA udaya prAptAH santi yogAzca tato viratasyApi devAyukAdInAM zubha prakRtInAM tatpratyayo vandhaH" artha: (prazna) virata puruSako bandha kyoM hotA hai ? virati, vandhakA kAraNa nahIM hai yadi viratise bhI vandha ho to mokSa kaise ho sakatA hai ? kyoMki viratike sivAya dUsarA koI mokSakA kAraNa nahIM hai| (uttara) isakA samAdhAna yaha hai ki viratise bandha nahIM hotA kintu virata puruSoM kA jo kaSAya hai vaha bandhakA kAraNa hai / sAmAyaka, chedopasthApana, aura parihAravizuddhi Adi saMyamoMmeM bhI saMjvalanAtmaka kaSAya aura yoga, udayako prApta rahate haiM isaliye inhIM se virata puruSoMkA bhI Ayu AdikA bandha hotA hai| . yaha Upara likhI huI TIkAkA artha hai|| isa TIkAmeM viratise bandha hone kA spaSTa niSedha kiyA hai isalie bhagavatI zataka 1 uddezA 8 ke mUla pAThameM virati aura pratyAkhyAnase devatAkA Ayu bandha honA nahIM kahA hai| virati aura pratyAkhyAnase naraka AdikA Ayu bandha ruka jAtA hai aura virata puruSoM meM jo kaSAya aura yoga hotA hai usase deva AyukA bandha hotA hai| ataH virati aura pratyAkhyAnase devatAkA Ayu bandha batalAnA mithyA hai| deza virati aura deza pratyAkhyAnase jo kAya kaSTa hotA hai usase puNya bandha mAna kara devatA hone kI kalpanA karanA bhI mithyA hai kahIM bhI mUla pATha aura TIkAmeM yaha nahIM . 22 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sddhrmmnnddnm| kahA hai ki "virati aura pratyAkhyAnase jo kAya kaSTa hotA hai usase devatA hotA hai" valika pannAvaNA sUtra kI TIkAmeM virata puruSake saMjvalanAtmaka kaSAya aura yogase devatA honA batalAyA hai ataH virati aura pratyAkhyAnase jo kAya kaSTa hotA hai usase karmokI nirjarA hotI hai puNya bandha nahIM hotaa| yadi virati aura pratyAkhyAnase honevAle kAya kaSTase puNya bandha hone lage to phira karmokI nijarA kisase hogI ? ataH virati aura pratyAkhyAnase honevAle kAya kaSTake dvArA puNya bandha mAnakara usase devatA honekI kalpanA karanA mithyA hai| ___ aba pazna yaha hotA hai ki deza virati aura deza pratyAkhyAnase devatA yadi nahIM hotA to zrAvaka kisa karmake prabhAva se devatA hotA hai ? to isakA uttara yaha hai: zrAvakoMmeM jo alpArambha, alpa parigraha, aura alpa krodha, mAna, mAyA, Adi Asrava hote haiM unhoMse ve devanA hote haiM deza virati aura deza pratyAkhyAnase nahIM kyoMki bandha, Asravase, hotA hai saMvA aura nirjarAse nhiiN| deza virati aura deza pratyAkhyAna saMvara haiM Asrava nahIM haiM AH unase bandha nahIM ho sakatA isa liye deza virati aura deza pra-yAkhyAnase devatA hAne kI bAta mithyA hai| vrata pratyAkhyAnale aura unameM honevAle kAya kaSTase devatA nahIM hotA isa viSayameM bhagavatosUtra zataka 2 udazA 5 kA mUla pATha bhI pramANa hai / vaha pATha yaha hai:-- ___ "saMjameNaM bhante ! kiMphalai ? taveNaM bhante ! kiM phalai ? saMjaneNaM ajjo ! aNaNhaya phale taveNaM vodAraNa phale" __ (magavatI zataka 2 u0 5) artha: tuGgiyA nagarIke zrAvakoMne bhagavAn pArzvanAthajIke sthaviroMse pUchA ki he bhagavan ! saMyama aura tapasyAkA kyA phala hai ? isa praznakA uttara dete hue pArzvanAtha bhagavAnke sthaviroMne kahA ki saMyamakA phala, navIna karmoM kA Agamana rUkanA hai aura tapasyAkA phala, pUrvakRta karmoM kA nAza hai| isa pAThameM zrIpArzvanAtha bhagavAna ke sthaviroMne vrata aura pratyAkhyAnase saMvara aura nirjarAkI utpatti batalAI hai puNya bandha honA nahIM kahA hai ataH vrata pratyAkhyAnase puNya bandha mAnanA zAstra viruddha hai| isake anantara ukta zrAvakoMne pAzvanAtha bhagavAnake sthaviroMse pUchA ki he bhagavan ! saMyama aura tapasyAse jabaki saMvara aura nirjarA hotI hai to saMyamI ora tapasvI puruSa devatA kaise hote haiM ? isa praznake cAra uttara cAra sthaviroMne pRthaka pRthaka diye the / ekane kahA ki sagaga avasthAkI tapasyAse pratadhArI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dInAdhikAraH / 171 aura tapasvI puruSa svarga jAte haiN| dUsarene kahA ki sarAga avasthAke saMyamase jIva svarga jAte haiN| tIsare ne kahA ki kSaya honese bace hue karmoke dvArA svarga jAte haiN| cauthene kahA ki sAMsArika padArthoM meM vyAsakta honese devatA hote haiN| ina uttaroMmeMse pahileke do uttaroM kA abhiprAya batalAte hue TIkAkArane yaha likhA hai : " tatazca sarAga kRtena saMyamena tapasAca devatvAvAptiH rAgAMzasya karma bandha hetutvAt " arthAt sarAgasaMyama aura sarAga tapasyAmeM jo gagAMza vidyamAna hai vahI kama dhAtu hai usI sarAga saMyamI aura sarAga tapasvI devatA hote haiM ( saMyama aura tapasyA se nahIM ) tIsare uttarameM kSaya hone se bace hue karmoM ke kAraNa bandha honA kahA hai tapasyA aura saMyamase nhiiN| cauthemeM, tapasvI aura saMyamI puruSoM kA apane bhANDokaraNoMmeM jo mamatva bhAva hai usase deva bhavapAnA batalAyA hai tapasyA aura saMyamase nahIM / isa prakAra ina cAroM uttaroMmeMse kisImeM bhI vrata pratyAkhyAnase tathA vrata pratyAkhyAna pAlate samaya jo kAya kaSTa hotA hai usase devatA honA nahIM kahA hai ataH vrata pratyAkhyAna se tathA unakA pAlana karanemeM hone vAle kAya kaSTase devatA honekI prarUpaNA ekAnta mithyA hai| jabaki alpArambha aura alpaparigrahAdise zrAvaka, devatA hote haiM taba unakA zubha Azaya se bhojana karanA ekAnta pApameM kaise ho sakatA hai ? yaha buddhimAnoM ko svayaM soca lenA cAhiye / ( bola 28 vAM ) ( preraka ) 66 bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 1-2 para likhate haiM atha IhAM pir air gRhasthAdika no devo saMsAra bhramaNa hetu jAgIne sAdhu tyAgyo imi ko to gRhastha meM to zrAvaka piNa Ayo to te zrAvakane dAnarI sAdhu anumodanA krima kare tiNameM dharma puNya kima kahie " isakA kyA samAdhAna ? ( 0 pR0 102 ) ( prarUpaka ) suyagaDAMga sUtra kI gAthA likha kara isakA samAdhAna diyA jAtA hai / vaha gAthA yaha hai : " jeNeha Nivyahe bhikkhU bhattapANaM tahA viha aNudhvapANa mannesiM taMvijjaM parijANiyA " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 sddhmmnnddnm| (TIkA) " yena annena pAnenavA tathAvidheneti suparizuddhana kAraNApekSayAtvazuddha navA iha asmin loke idaM saMyama yAtrAdikaM durbhikSa rogAtaGkAdikaM vA sAdhuH nivehennivAha yedvA tadannapArnavA tathAvidhaM dravyakSetrakAlabhAvApekSayA zuddha kalpa gRhaNIyAt / tathaiteSAmannAdInAmanupradAna manyasmai sAdhave saMyamayAtrAnivaNasamarthamanutiSThet yadi vAyena kena cidanuSThitena idaM saMyama nirvahedasAratAmApAdayet tathAvidhamazanaM pAna manyadvA tathAvidha manuSThAna nakuryAd tathaiteSAmazanAdInAmanupradAnaM gRhasthAnAM paratIthikAnAM svayUthyAnAM vA saMyamopaghAtakaM nAnuzIlayediti tadetatsarva jJaparijJayA jJAtvA samyak pariharet " / arthaH saMyati puruSa, utsarga mArgameM zuddha aura kAraNakI apekSAse azuddha jisa anna pAnase saMyama aura durbhikSa rogAtaGkAdikA nirvAha karatA ho vaha anna prAna dravya kSetra kAla aura bhAvakI apekSAse zuddha tathA kalpAnusAra hI grahaNa kare aura usI tarahakA manna pAna vaha dUsare sAdhuko bhI saMyama nirvAhArtha pradAna kre| athavA jisake anuSThAna se sAdhukA saMyama naSTa ho jAya usa tarahakA anna pAna yA aura bhI koI anya kArya sAdhu na kre| jisa anna pAnase sAdhukA saMyama bhraSTa ho jAya aisA anna pAna, gRhastha, svayUthika, yA paratIrthIko sAdhu na deve kintu jJaparijJAse ise jAnakara pratyAkhyAna parijJAse tyAga kara deve| yaha ukta gAthAMkA TIkAnusAra artha hai| ___ isa gAthAmeM jisa anna pAnake dvArA sAdhukA saMyama bhraSTa ho jAtA hai use svayaM lenA aura dUsareko denA varjita kiyA hai parantu "gRhasthako dAna denA saMsAra bhramaNakA hetu jAna kara sAdhu chor3a deve" yaha nahIM kahA hai isalie isa gAthAkI sAkSI dekara gRhasthake dAnako saMsAra bhramaNakA hetu batAnA mUrkhatAkA pariNAma hai / isa gAthAko likha kara isake nIce bhramavidhvaMsanakArane jo TabbA artha likhA hai vaha bhI na to mUla pAThake zabdoMse nikalatA hai aura na TIkAse hI milatA hai isaliye vaha mahA azuddha aura mithyA arthakA vodhaka hai usakA Azraya lekara gRhasthake dAnako saMsAra bhramaNakA hetu batAnA mithyA hai| isa gAthAke caturtha cAgameM "taM.ve parijAgiyA" yaha vAkya AyA hai khIMcAtAnIme yadi koI isa vAkyakA azI kare ki pUrvoka kAryako saMpAra bhramakA hetu jAna kara sAdhu chor3a deve to isa gAthA pUrva gAthAmeM bhI yahI vAkya AyA hai isaliye use vahAM bhI yahI artha karanA hogA / vaha gAthA yaha hai: Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhikAraH / " jassa' kittiM saloyaMca jAya vaMdaNa pUyaNA sava logaMsi je kAmA taM vijjaM parijANiyA " arthAt yaza, kIrti, zlAghA, vaMdana, pUjana aura sAMsArika sakala kAmanAyeM sAdhu ko chor3a denI cAhiye / isa gAthAmeM bhI "taM vijjaM parijANiyA " yaha pATha AyA hai isa liye sAdhuke vaMdana pUjana aura satkAra sammAnako bhI saMsAra bhramaNakA hetu ho mAnanA par3egA / yadi koI kahe ki yaha bAta sAdhuko apane liye kahI gaI hai isa liye sAdhu yadi apanI vaMdanA AdikI icchA kare to yaha usake saMsAra bhramaNakA hetu hai parantu yadi gRhastha sAdhu kA vaMdana pUjana kare to yaha kAyyeM burA nahIM hai to use kahanA cAhiye ki isa gAthAke anusAra hI 23 vIM gAthA bhI sAdhuke liye hI kahI gaI hai isa liye sAdhu yadi gRhasthako anucita dAna deve to usako 23 vIM gAthAmeM burA kahA hai parantu yadi gRhastha gRhasthako anukampA dAna deve to yaha burA nahIM hai / ataH suya gaDAMga sUtrakI 21 vIM gAthAkA nAma lekara gRhasthako diye jAne vAle gRhasthoMke dvArA anukampA dAnako ekAnta pApa batAnA ajJAniyoMkA kA hai / [ bola 173 29 vAM samApta ] ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 103 ke Upara nizItha sUtra uddezA 15 bola 78-79 ke mUla pAThoM ko likha kara unakI samAlocanA karate hue likhate haiM ---- "atha IhAM gRhasthane azanAdika diyAM ane detAMne anumodyAM caumAsI prAyazcitta aur ne zrAvaka paNa gRhastha ija chai te mAMDe gRhasthane dAna sAdhune anumodanoM nahIM dharma to anumodyAM prAyazcitta kyUM kahyo dharmarI sadA hI sAdhu anumodanA karechai / " isakA kyA samAdhAna ? ( bhra0 pR0 103 ) ( prarUpaka Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat nizItha sUtra uddezA 15 bola 78-79 ke mUla pAThakA Azaya yaha hai ki sAdhu yadi kisI gRhasthako utsaga mArgameM annAdi deve to usakA anurodana karane vAle sAdhu ko prAyazcitta AtA hai / yadi gRhastha kimI gRhasthako anukampA dAna deve to usakA anurodana kAne vAle mAdhuko prAyazcitta bata nA isa pA kA Azaya nahIM hai kyoMki isa pAThake nikaTavartI pATha kA isI prakAra kA artha hai tadanusAra isa pAThakA bhI yahI artha honA ucita hai / vaha nikaTavartI pATha yaha hai : 1 : www.umaragyanbhandar.com Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / "jebhikkhU annautthiyaMvA gAratthiyaMvA pajjosavei pajosavaM taMvA sAijaI" arthAt jo sAdhu anya yUthikako yA, gRhasthako paryuSaNa karAtA hai yA karAte hue ko acchA samajhatA hai usako prAyazcitta AtA hai / yaha isa pAThakA artha hai| isameM kahA hai ki "gRhastha aura anya tIrthIko paryupaga karAne vAlekI anumodanA karanese sAdhuko prAyazcitta AtA hai" isakA Azaya yahI hai ki sAdhu kisI gRhasthako yA anya tIrthIko paryuSaNa karAve to usakI anumodanA karane vAle sAdhuko prAyazcitta hotA hai parantu yadi gRhastha kisI gRhasthako payuSaga karAve to usakA anumodana karane vAle sAdhuko prAyazcita batalAnekA Azaya nahIM hai usI taraha bola 78 aura 79 ke pATha kA bhI yahI abhiprAya hai ki gRhasthako utsarga mArgameM dAna dene vAle sAdhuko anumodana karanese sAdhuko prAyazcitta hotA hai parantu gRhasthako dAna dene vAle gRhasthakI anumodanA karanese nhiiN| yadi koI yaha bAta na mAna kara gRhasthako anukampA dAna dene vAle gRhasthake anumodana karanese bhI sAdhuko prAyazcitta batAve to phira usake hisAbase gRhasthako yA anya yUthikako pratikramaNa ( payyuSaga) karAne vAle gRhasthake anumodana karanese bhI sAdhuko prAyazcitta honA cAhiye tathA jisa kArayakA sAdhu anumodana nahIM karate aise payyuSaNa rUpa kArya karane aura karAne vAle gRhasthako ekAnta pApa honA cAhiye parantu yaha bAta zAstra sammata nahIM hai payyuSaNa karane vAle yA karAne vAle gRhastha ko tathA usakA anumodana karane vAle sAdhuko ekAnta pApa nahIM hotA usI taraha gRhastha ko anukampAdAna dene vAle gRhasthako aura usakA anumodana karane vAle sAdhuko prAyazcita nahIM hotaa| ata: gRhasthako anukampA dAna dene vAle gRhasthake anumodana karanese sAdhuko pApa batAnA mithyA hai / bhUmavidhvaMsanakArane nizItha sUtra uddezA 15 bola 78 ora 79 ke mUla pATha kA artha pUrvA para soce binA hI gRhastha ko dAna dene vAle gRhasthake anumodana karanese sAdhuko prAyazcitta honA batAyA hai ata: unake aviveka pUrNa aura prakaraNa viruddha athake phaMdemeM par3akara anukampA dAnako ekAnta pApa nahIM samajhanA cAhiye / nizItha sUtra meM isa prakAra ke anekoM pATha milate haiM jinakA bhUmavidhvaMsanakArakI rItite artha kAna mahAna AyakA kAraNa ho sakatA hai| jo ki nizItha sUtrameM yaha bhI pATha AyA hai : ___ "jebhikkhU vAsAvAsaM pajosavo si gAmANu gAmaM duijjai duijjaMtaM vA sAijjaI" ( nizItha sUtra ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| arthAt jo sAdhu, paryuSagake pUrva varSA Rtu meM grAmAnugrAma vihAra karatA hai yA vihAra karane vAleko acchA jAnatA hai use prAyazcitta AtA hai| jo sAdhu paryuSaNake anantara varSA Rtu meM grAmAnugrAma vihAra karatA hai yA vihAra karane vAleko acchA jAnatA hai use prAyazcitta AtA hai| isa pAThameM varSA RtumeM prAmAnuprAma vihAra karane vAle aura vihAra karane vAlekA anumodana karane vAle sAdhuko prAyazcitta AnA kahA hai isa liye jo sAdhu apane gurukA darzana karaneke liye bhI pAvasa RtumeM grAmAnugrAma vihAra karatA hai usako, aura usako anumodana karane vAle sAdhuko donoM hI ko prAyazvitta AtA hai| bhramavidhvaMsanakArake matase jo zrAvaka varSA RtumeM sAdhudarzanArtha vihAra karate haiM aura jo sAdhu usa zrAvakako acchA jAnate haiM una donoMko ukta pAThake anusAra prAyazcitta AnA caahiye| kyoMki jaise gRhasthako dAna dene vAle gRhasthake anumodana karanese sAdhuko prAyazcitta honA bhramavidhvaMsanakAra mAnate haiM usI taraha varSA RtumeM sAdhu darzanArtha grAmAnugrAma vihAra karane vAle zrAvakako acchA jAnanese bhI sAdhuko prAyazcitta mAnanA pdd'egaa| kyoMki dAna aura vihArake sambandhameM Aye hue pAThoMmeM koI vizeSatA nahIM hai jisase inake arthoM meM vizepatA ho, ataH jaise gRhasthako dAna dene vAle gRhastha ko acchA jAnanese bhramavidhvaMsanakAra sAdhuko prAyazcitta honA batalAte haiM usI taraha pAvasa RtumeM sAdhudarzanArtha prAmAnugrAma vihAra karanevAle zrAvakako acchA jAnanese bhI bhramavidhvaMsanakArake matAnuyAyI sAdhuoMko prAyazcitta honA cAhiye yadi kaho ki pAvasa RtumeM vihAra karanevAle sAdhuko acchA jAnanese prAyazcitta batalAnA ukta pAThakA Azaya hai / sAdhu darzanAtha grAmAnuprAma vihAra karanevAle zrAvakako acchA jAnanese prAyazcitta kahanekA abhiprAya nahIM hai to usI taraha sarala buddhise samajho ki gRhasthako dAna denevAle sAdhuko acchA jAnanese prAyazcitta batalAnA nizIthake usa pAThakA Azaya hai gRhasthako dAna denevAle gRhasthako acchA jAnanese prAyazcitta batalAnA nahIM ataH nizItha sUtrakA nAma lekara zrAvakako dharmapAlanArtha dAna denese ekAnta pApa kahanA nitAnta mithyA hai| bhramavidhvaMsanakArane zrAvakako diye jAne vAle dAnameM ekAnta pApa siddha karaneke liye jo nizItha sUtrakA mUla pATha likhA hai usa pAThakI cUrNImeM kAraNa pAkara sAkSAt sAdhuko bhI gRhastha dAnakA vidhAna kiyA hai vaha cUNI mUla pAThake sAtha likhI jAtI hai : ___ "jebhikkhU aNNautthieNavA gArathieNavA asaNaM vA 4 deyaha deyantaM vA sAijai jebhikkha aNNa utthieNa vA garathieNa vA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / vatthaMvA pariggahaMvA kamvalaMvA pAyapucchaNaM vA deyaha deyaMtaM vA sAijai" (nizItha sUtra) (cUrNI) "dullahe bhatta pANa DaMDiya mAhiNA sAhAraNadinnaM tattha te gihI annatItthiyA vibhajjAeyavA ahate anicchA sAdhu bhaNejjA ahaMtepannA tAte sAhU vibhajjati sAdhuNA vibhayaMteNaM savvesiM vahu samaggameva vibhaIvvaM esuvadeso" (nizItha cUrNI) artha : kisI akAla aura duSkAlake samaya dAtA puruSa anya tIrthI, gRhastha aura sAdhuko zAmila meM hI bhikSA lAkara deve to sAdhu usa AhArakA vibhAga anya tIrthI aura gRhasthoMse hI karAve / yadi ve svayaM vibhAga na karake sAdhuse hI vibhAga karAnekI icchA prakaTa kare to sAdhu barAbara barAbara bAMTa kara sabako de deve yahI zAstrakA upadeza hai| isa cUrNImeM spaSTa likhA hai ki "kAraNa par3ane para sAdhu anya tIrthI aura gRhastha ko zAmilameM milI huI bhikSA bAMTa kara de dete haiM" ata: sAkSAt sAdhu bhI jaba kAraNa par3ane paraM anya tIthoM aura gRhastha ko detA hai taba yadi hIna dIna duHkhI jIva para dayA karake koI gRhamtha dAna deve to usameM ekAnta pApa kaise ho sakatA hai ? kAraNa par3ane para sAdhu bhI gRhasthako dete haiM yaha kevala nizItha sUtrakI isa cUrNI meM hI nahIM AcArAMga sUtrake mUlapAThameM bhI kahA hai vaha pATha yaha hai : "sebhikkhavA 2 sejaM puNa jANijjA samaNaM vA mAhaNaM vA gAmapiNDolagaM vA atihiM vA puvapaviTTha pehAe no tesiM saMloe sapaDi duvAre ciTThijjA se tamAyAya egaMta mavakkamejA avakkamittA aNAvAyamasaMloe cihijjA saseparo aNAvAya masaMloe ciTThamANassa asaNaM vA 4 AhaDha dalaijjA seyaevaM vaejjA AusaMto samaNA ! imebheasaNe savvajaNAe nisi? taM muMjaha vANaM paribhAehataMce gaio paDiggAhittA tusINio uvehijjA / avi AI eyaM mama meva siyA mAiTThANa sephAse no evaM kArijjA sa tamAyAe tatthagacchijjA. se puvAmeva AloijjA Ausanto! samaNA ! ime bhe asaNe vA 4 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAdhikAraH / 177 savvajaNAe nisi taM bhujaha vANaM jAva paribhAehavANaM seNaM megaM vayantaM paro vaejjA Ausanto samaNA ! tumaM cevaNaM paribhAehi setattha paribhAemANe no appaNo khaddha khad' DAyaM DAyaM UsaDhaM kasaDhaM rasiyaM rasiyaM maNunnaM mannaM niddha' niddha lukkhaM lukkhaM se tattha amucchie agiddha agadie aNajjhovavanne bahu samameva paribhA ijjA | seNaM paribhAemANaM parovaejjA Ausanto samaNA ! mANaM tumaM paribhAehi savve vegaiyA ThiAu bhukkhAmo se tattha bhujamANe apaNA khaddha khaddha jAva lukkhaM se tattha amucchie 4 bahu samameva bhujijjA pAijjA vA" athaH -- ( AcArAMga sUtra ) kisI grAma yA nagarameM bhikSAke liye gaye hue sAdhu ko yaha mAlUma ho jAya ki "isa gRhameM koI dUsarA bhikSuka bhikSAke nimitta gayA huA hai" to sAdhu dAtA aura yAcakake asantoSa tathA antarAyake bhaya se unake sammukha na khar3A rahe tathA usa gRhake dvAra para bhI na Thahare vahAMse iTa kara kisI ekAnta sthAnameM calA jAya aura jahAM manuSyoMkA gamanAgamana na hotA ho tathA dAtA aura yAcakakI dRSTi na par3atI ho vahAM jAkara tthhre| aise sthAnameM Thahare hue sAdhuke pAsa Akara vaha gRhastha yadi caturvidha AhAra dekara kahe ki 'he AyuSman zramaNa ! Aja Apa bahutase bhikSuka bhikSArtha mere ghara para A gaye haiM parantu maiM kisI kArya vizeSameM phaMsA huA hUM ataH alaga alaga bAMTa kara Apa logoMko bhikSA denemeM asamartha hUM yaha caturvidha AhAra Apa sabako ikaThThA hI detA hUM Apa loga apanI icchAnusAra ise eka sAtha hI khA leveM yA bAMTa bAMTa kara khAMya" to sAdhu utsarga mArga meM usa AhArako na leve parantu durbhikSa Adike samaya yA mArgakI thakAvaTakI hAlata meM sAdhu samikSAko le sakatA hai use lekara sAdhu yadi yaha soce ki "yaha bhikSA gRhasthane mujhako dI hai aura yaha hai bhI thor3I isa liye ise maiM akelA hI khA jAU" to vaha kapaTI hai aisA kA sAdhuko kadApi na karanA cAhiye ataH usa bhikSAko lekara sAdhu dUsare bhikSukoMke pAsa jAve aura unheM dikhA kara kahe ki he zramaNo ! yaha AhAra Apa sabhI logoMke liye gRhasthAne ikaThThA hI diyA hai isa liye Apa ise ikaThThA hI khA leveM yA bAMTa bAMTa kara khAMya / yaha suna kara yadi koI bhikSuka yaha kahe ki he AyuSpana zramaNa ! Apa hI ise bAMTakara hama sabako de deveM to utsarga mArga meM sAdhu isa bAta ko svIkAra na kre| yadi apavAda mArgameM sAdhuko bAMdhanA par3e to vaha lobhameM Akara sundara, sugandha, cikane rUkhe aura manojJa AhAra apane hisse meM adhika na leve kintu sabhI cIjoMkA 23 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 saddharmamaNDanam / samAna vibhAga kare / vibhAga karate samaya yaha dhyAna rakkhe ki sabhI hisse prAyaH samAna hI hoN| usa samaya yadi koI yaha kahe ki he AyuSman zramaNa ! Apa ise na bAMTeM hama saba ise sAtha hI khA leMge to sAdhu paratIrthiyoMke sAtha bhojana na kare, apane yUthake pArzvastha aura saMbhogika sAdhuke sAtha AlocanA lekara khAve / khAte samaya una AhAroM meM sAdhu mUJchita na hove aura acchI acchI cIjeM sAtha khAne vAloMse jyAdA na khA jAya, samAna hI khaave| yaha isa pAThakA TIkAnusAra artha hai| yahAM apavAda mArgameM dUsare bhikSukoMke zAmilameM milI huI mikSAko bAMTa kara de denA sAdhuke liye kahA hai isa liye apavAda mArgameM sAdhu bhI gRhastha aura anya tIrthI ko dete haiM / jaba ki sAdhu bhI apavAda mArgameM anya tIrthI aura gRhasthako dete haiM taba yadi koI gRhastha kisI gRhasthako dAna dekara usake dhamakI rakSA kare to isameM ekAnta pApa kaise ho sakatA hai ? ataH nizItha sUtra uddezA 15 bola 78-79 ke mUla pAThakA nAma lekara gRhasthako anukampA dAna denemeM ekAnta pApa batAnA ajJAnakA pariNAma samajhanA caahiye| (preraka) bhramavidhvaMsana kAra bhramavidhvaMsana pRSTha 103 ke Upara likhate haiM "iNa nizIthane panarameM uddeze ehavA pATha kayA chai- "jebhikkhU sacirI amvaM bhujai bhujaMtaM vA sAijjaI" ihAM kayo sacitta AMvo bhogave bhogavatAne anumodya to prAyazcitta Ave / jo sAdhu bhogavato huve tehane anumodano nahIM to gRhastha AMvo bhogave tehane sAdhu kima anumode jo gRhastharA dAnane sAdhu anumode to tiNare lekhe AMvo gRhasthabhogave tehane piNa anumodaNo" (bhU0 pR0 103) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) Amra phala vAle pAThake dRSTAntase gRhasthake dAnako ekAnta pApameM sthApana karanA mithyA hai / sacitta Amrake khAne meM pratyakSa jIva hiMsA hotI hai isa liye sAdhu usakA anumodana nahIM kara sakate cAhe gRhastha sacitta Amra khAve yA sAdhu khAve sAdhu donoM hI ko burA jAnate haiM parantu yaha bAta gRhasthake dAnameM nahIM ghaTatI / gRhastha yadi kisI gRhastha para anukampA karake acitta anna aura acitta dadhi Adi padArtha deve to usameM kaunasI jIvahiMsA hotI hai jisase sAdhu usa anukampAkA anumodana na kre| sAdhu hiMsAkA anumodana nahIM karate anukampAkA anumodana karate haiM ataH sacitta Amra phala vAle pAThakA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 179 dRSTAnta dekara dIna hIna duHkhI jIvako anukampA dAna denemeM ekAnta pApa basalAnA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / (bola 29 vAM samApta) (preraka) gRhasthako dAna denese yadi puNya hotA hai to sAdhu bhI utsarga mArga meM gRhasthako dAna kyoM nahIM detA tathA nizItha sUtra meM gRhasthako dAna dene vAle sAdhuko prAyazcitta AnA kyoM kahA gayA hai ? isakA uttara dIjiye ? (prarUpaka) gRhastha tathA anya tIthI ke Upara anukampA lAkara dAna denese ekAnta pApa honA jAna kara nizItha sUtrameM sAdhuko gRhastha dAnakA niSedha nahIM kiyA hai, kintu, jJAna, darzana maura cAritra rUpa vizAla dharmako chor3a kara anukampA dAna rUpa eka sAdhAraNa puNyakA lobha karanA sAdhu ke liye varjita kiyA gayA hai / anukampA dAnakA puNya lAbha to gRhasthAvasthAmeM bhI kiyA jA sakatA hai parantu jJAna darzana aura cAritra rUpa dharmakA lAbha gRhasthAvasthAmeM pUrNatayA nahIM ho sakatA isIliye gRhasthAvasthAko chor3akara dIkSA grahaNa kI jAtI hai| dIkSA lene kA uddezya jJAna darzana aura cAritra kI unnati karanA hai usa mukhya uddezyako chor3a kara anukampA dAna Adi sAdhAraNa puNyake kAryameM pravRtta honA sAdhuke liye anucita aura usakI avanatikA kAraNa hai| jaise koI ratnakA vyApArI ratnake vyApArako chor3a kara paiseke vyApArameM pravRtta ho jAya to usake liye yaha ucita nahIM kahA jA sakatA yadyapi usako paiseke vyApArameM kevala ghATA hI nahIM lAbha bhI hotA hai tathApi ranake vyApArameM hone vAle lAbhakI apekSAse vaha lAbha bahuta hI nikRSTa hai usI taraha jo sAdhu zAna darzana aura cAritrakA vyApAra chor3a kara anukampA dAna jaisA eka sAdhAraNa puNyake vyApArameM pravRtta hotA hai vaha mahAna lAbhako chor3a kara eka sAdhAraNa lAbhakA kArya karatA hai isI liye zAstrameM yaha kArya sAdhuko anucita kahA gayA hai, yaha nahIM ki anukampA dAnase ekAnta pApa honA jAna kara gRhastha dAnakA niSedha kiyA gayA ho| yadi koI kahe ki-gRhasthako dAna denese sAdhuke jJAna darzana aura cAritrakI unnatimeM kyA bAdhA hotI hai ? to use kahanA cAhiye ki sAdhuko apane zarIrake nirvAhase adhika bhojana lenA kalpatA nahIM hai aisI dazAmeM yadi sAdhu anya tIthIM aura Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 sadhamamaNDanam / gRhasthako anukampA dAna deve to use apane AhArase adhika bhojana lene kI AvazyakatA hogI aura apane AhAra se adhika bhojana lene para sAdhukI niravadya bhikSA vRtti nahIM kAyama raha sakatI, tathA usake cAritrameM bAdhA aura gRhasthoMke sAtha paricaya bhI bar3hatA hai isI kAraNa se nizItha sUtrameM sAdhuko gRhastha dAnakA niSedha kiyA hai ekAnta pApa jAna kara nahIM / nizItha sUtrameM zithilAcArI sAdhuke anna, vastra, kambala Adi lenese sAdhu ko prAyazcitta honA kahA hai vaha pATha yaha hai : "je bhikkhU pAsatthassa asaNaM pANaM khAimaM sAimaM paDicchai paDicchataM vA sAijjai / je bhikkhU pAsatthassa vatthaMvA paDigaha' vA kamvalaM vA pAya pucchaNaM vA paDicchai paDicchataM vA sAijjai" ( nizotha sUtra ) arthAt jo sAdhu zithilAcAro sAdhuke anna, pAna, khAdya svAdya, vastra parigraha, kambala ora pAda procchana letA hai thA lene vAleko acchA jAnatA hai use prAyazcitta hotA hai / isa pATha meM zithilAcArI sAdhuke azana, pAna, khAdya, svAdya, vastra, parigraha, kastrala aura pAda prokchana lenese sAdhuko prAyazcitta honA kahA hai / yahAM yaha prazna uThatA hai ki sAdhu to gRhasthase bhI ina cIjoMko letA hai aura gRhastha zithilAcArI sAdhukI apekSA bahuta hI nyUna hai ataH jaba gRhasthase ina cIjoM ko lenA sAdhuke liye burA nahIM hai to phira zithilAcArI sAdhuse lenA kyoM doSakA kAraNa hotA hai ? isakA uttara yahI hai ki zithilAcArI sAdhuse lene denekA vyavahAra rakhane para sAdhuko saMsarga doSa se svayaM bhI zithilAcArI ho jAnekI AzaMkA haiM isa AzaMkA ke kAraNa hI nizItha ukta pAThameM zithilAcArI sAdhuse anna vastrAdi lene denekA niSedha kiyA gayA hai zithilAcArI sAdhuse lene meM ekAnta pApa jAna kara nahIM usI taraha jJAna, darzana aura cAritrakI unnati meM bAdhA par3atI dekha kara nizotha sUtrameM sAdhuko gRhastha dAnakA niSedha kiyA hai ekAnta pApa jAna kara nahIM uttarAdhyana sUtra adhyayana 1 gAthA 35 meM cAroM orase ghire hue sthAna meM sAdhuko bhojana karane kA vidhAna kiyA gayA hai| isakA abhiprAya batalAte hue TokA kArane yaha likhA hai "tatrApi praticchanne upari prAvaraNAnvite anyathA saMpAtima satva saMpAta saMbhavAt / saMkaTe pArzvataH kaTa kuDyA dinA saMkaTa dvAre aTavyAM kuDaGgAdiSuvA anyathA dInAdiyAcane dAnAdAnayoH puNyabaMdha pradveSAdi darzanAt" arthAt Uparase ghire hue makAna meM sAdhuko bhojana karanA cAhiye nahIM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 181 to ur3ane vAle jIva vahAM A sakate haiM / tathA dIvAla yA caTAIke dvArA cAroM tarpha se ghire hue makAnameM sAdhuko AhAra karanA cAhiye anyathA dIna duHkhIke mAMgane para denese puNya bandha aura nahIM denese vidveSa hotA hai| yahAM TIkAkArane hIna dIna duHkho jIvako dAna denese puNya honA batalAyA hai ekAnta pApa honA nahIM parantu aise sAmAnya puNyake kAryAmeM sAdhuko prabRtta honA ucita nahIM hai isalie uttarAdhyayana sUtrameM sAdhuko khulI jagahapara bhojana karanA niSedha kiyA hai| sAdhu hIna dIna duHkhI jIvoMko anukampA dAna svayaM nahIM detA isaliye yadi koI anukampA dAnameM pApa ThaharAve to bhagavatokA nimna likhita pATha dikhalA kara usakA bhrama dUra karanA cAhiye / vaha pATha yaha hai-. "niggaMtha caNaM gAhAvai kula piNDavAyapaDiyAe aNuppa viTTha keI dohi piNDehiM uva nimntejjaa| egaM Ayuste appaNA bhujAhi egaM therANaM dalayAhi seya taM piNDa paDiggAhejjA therAyase aNugavesiyavAsiyA jattheva aNugavesamANe zere pAsijjA tatthevANuppadAyavve siyA no cevaNaM aNuvesamANe there pAsijjA taM no appaNA bhujejjA no annesiM dAvae egate aNAvAe acitte bahu phAsae thaNDile paDile hittA pamajjittA parihAve siyA" (bhagavatI zataka 8 uddezA 6) arthaH- gRhasthake ghara para mikSArtha gae hue sAdhuko koI gRhastha do piNDa (lA) lAkara deve aura kahe ki " he AyuSman zramaNa ! inameMse eka piNDa to Apa svayaM khA lemA aura dUsarA sthavirako denA" to sAdhu una donoM piNDoMko lekara svavirakI gaveSaNA kare jahAM sthavirako dekhe vahAM jAkara vaha piNDa use de deve / yadi DhUMDhanepara bhI sthavira na mile to vaha piNDa sAdhu svayaM na khAve aura dUsare kisI sAdhuko bhI na deve kintu ekAnsa bahu prAsaka sthAnapara pUla aura paDilehana karake paraTha deve / yaha isa pAThakA artha hai| isameM kahA haiM ki " sthavirako dAnArtha gRhasthase milA huA piNDa, sthavirake na milanepara sAdhu kisI dUsare sAdhuko na deve" tumhAre hisAbase sAdhuko dene meM bhI pApa kahanA cAhiye kyoMki sthavirako deneke lie milA huA piNDa, kisI sAdhuko bhI sAdhu nahIM detaa| yadi kaho ki vaha piNDa, sAdhune sthavirako deneko pratijJAse liyA hai isalie use baha dUsare sAdhuko nahIM detA lekina sAdhuko denemeM pApa nahIM hai to usI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 saddharmamaNDanam / taraha sAdhune apanA aura apane sAMbhogika sAdhuko khAneke liye bhikSA gRhasthase lI hai dUsare kisIko deneke liye nahIM isaliye vaha apanA bhikSAnna kisI gRhastha yA anya tIrthIko nahIM detA parantu gRhastha yA anya tIrthIko anukampA dAna denA ekAnta pApa nahIM hai ataH gRhastha yA anya tIrthIko anukampA dAna dene meM ekAnta pApa kahanA zAstra viruddha samajhanA caahie| (bola 30 vAM samApta) (preraka) ___ sAdhuse itarako dAna denese puNyabandha honA yadi kahIM mUla pAThameM likhA ho to use batalAie ? (prarUpaka) - sAdhuse itarako anukampA dAna denA puNyakA kArya hai yaha daza vaikAlika sUtrameM likhA hai vaha gAthA yaha hai: " asaNaM pANagaMvApi khAimaM sAimaM tahA jaM jANijja suNijjAvA puNaTThA pagaDa imaM taM bhave bhattapANaM tu saMjayANaM akappiya ditiyaM paDiyAikkhe name kappai tArisaM" (dazavaikAlika sUtra a0 5 u0 1 gAthA 49-50) / atha: bhikSAcarIke nimatta gayA huA sAdhu, yadi yaha jAne yA sune ki yaha azana pAna khAdya aura svAdya puNyArtha banAyA gayA hai to use apane liye akalpanIya smjhe| vaha anna yadi koI dene lage to sAdhu na leve aura puNyArtha banAyA huA anna musako nahIM kalpatA yaha kaha deve| ____ ina gAthAoMmeM sAdhuse itarako dene ke liye banAye hue annako " puNyArtha" kahA gayA hai| yadi sAdhuse itarako dAna denese ekAnta pApa hotA to isa pAThameM vaha anna " pApArtha prakRta" kahA jAtA ataH sAdhuse itarako dAna denese ekAnta pApa kahanA ajJAnakA pariNAma hai / jisake gharameM sAdhuse itarako deneke liye anna banAyA jAtA hai TIkAkArane use ziSTa kahA hai / vaha TIkA yaha hai "puNyArtha prakana parityAge ziSTa kuleSu vastu to mikSAyA agrahaNameva ziSTAnAM puNyArthameva pAka prakroH" - TIkAkArane mUlake gUDha Azayako prakaTa karaneke liye zakya karate hue yaha likhA hai ki " puNyArya banAyA huA anna yadi sAdhu nahIM letA to phira vaha ziSTa logoMke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| gharoMmeM mikSA le hI nahIM sakatA kyoMki ziSTa logoMkI puNyArtha hI pAkrameM pravRtti hotI hai" isakA samAdhAna Age diyA gayA hai lekina prakRtAnupayogI honese vaha nahIM likhA gayA hai| yahAM TIkAkArane sAdhuse itarako dAna deneke liye jisake gharameM anna banAyA jAtA hai use ziSTa kahA hai ekAnta pApI nahIM kahA isase spaSTa siddha hotA hai ki sAdhu se itarako dAna denA ekAnta pApa nahIM hai usameM puNya bhI hotA hai| ataH sAdhuse itara hIna dIna hIna duHkhI jIvapara dayA lAkara dAna denemeM ekAnta pApa kahanA ajJAniyoMkA kAyaM samajhanA caahiye| (bola 31) (preraka) zrAvakoMkI sevA bhakti aura dAna sammAna karanekA vidhAna yadi kahIM mUla pAThameM kiyA ho to use btlaaiye| (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 2.uddezA 5 ke mUla pAThameM zrAvakoMkI sevA bhakti karanekA spaSTa vidhAna kiyA hai / vaha pATha arthake sAtha likhA jAtA hai| "tahAraveNaM bhante ! samaNaM vA mAhanaM vA pajjuvAsamANassa kiM phalA pajjuvAsaNA ? gANa phale seNaM bhante ! gANe kiM phale viNNANa phale seNaM bhante ! viNNANe kiMphale paJcakkhANaphale seNaM bhante ! paJcakkhANe ki phale sanama phale seNaM bhante ! saJjame kiM phale aNahNaya phale evaM aNahNae tavaphale, tavevodAraNa phale, vodAraNe akiriyA phala seNaM bhante ! akiriyA ki phalA siddhi pajjavasAga phalA paNNattA goyamA!" (bhaga0 za0 2 u05) arthaH (prabha) he bhagavan ! tathA rUpake zramaNa ( sAdhu ) aura mAhana (zrAvaka ) kI sevA karanekA kyA phala hai ? (uttara ) he gotama ! tathArUpake zramaNa aura mAhanakI sevA karanekA zAstra zravaNa phala hai| aura zAstrake zravaNa karanekA padArtha jJAna phala hai isI taraha padArtha jJAnakA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 saddhaMmamaNDanam / phala vijJAna, vijJAnakA phala pratyAkhyAna, pratyAkhyAnakA phala saMyama, saMyamakA phala AsravoMkA nirodha, Asrava nirodhakA phala tapa, tapakA phala karmo kA kSaya, karma kSayakA phala kriyAkA abhAva aura kriyAke abhAvakA phala mokSakI prApti hai| yaha isa pAThakA artha hai| isa pAThameM jaise tathArUpake zramaNa kI sevA karanekA phala zAstra zravaNase lekara mokSakI prApti taka kahA hai usI taraha mAhana (zrAvaka ) kI sevAkA phala bhI kahA hai ataH zrAvakakI sevA bhI zAstra zravaNase lekara mokSa paryanta phala dene vAlI hai yadi koI kahe ki " isa pAThameM zramaNa aura mAhanakI sevAkA phala kahA gayA hai zrAvakakI sevA kA phala nahIM kahA hai" to use kahanA cAhiye ki " zramaNa" nAma sAdhukA aura "mAhana" nAma zrAvakakA hai isaliye isa pAThameM sAdhu aura zrAvaka donoMkI sevAkA phala kahA hai| isa pAThakI TIkAmeM TIkAkArane "mAhana" zabdakA artha zrAvaka kiyA hai vaha TIkA yaha hai-" zramaNaH sAdhurmAhanaH zrAvakaH " arthAt " zramaNa." nAma sAdhukA aura " mAhana " nAma zrAvakakA hai ataH mAhana zabdakA zrAvaka artha honemeM koI saMzaya nahIM hai| isa TIkAke sivAya dUsare sthalakI TIkAoMmeM bhI "mAhana" zabda. kA zrAvaka artha kiyA hai| bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 7 meM mUla pATha AyA hai ki "tahArUvassa samaNassa mAhaNassavA antie egamapi Ariya dhammiyaM suvayaNaM socA" isa pAThameM Aye hue mAhana zabdakA TIkAkArane zrAvaka artha hI kiyA hai vaha TIkA yaha hai "mAhane tyeva mAdizati sthUla prANAtipAtAdi nivRtta tvAdyaH sa mAhanaH / arthAt jo svayaM sthUla prANAtipAta Adise nivRtta hokara dUsareko na mAranekA upadeza detA hai vaha " mAhana" kahalAtA hai| vaha puruSa zrAvaka hai kyoMki jo sthUla prANAtipAtase nivRtta hai vahI zrAvaka hai| usa zrAvakakI sevA karanekA phala zAstra zravaNa se lekara mokSa paryanta kahA hai isa lie zrAvakako annAdi dvArA sevA karanemeM ekAnta pApa batalAnA utsUtra vAdiyoMkA kAryya hai| kaI jIvoMne zrAvakake dharmopadezase kalyANa kA lAbha kiyA hai| jitazatru rAjAne suvuddhi nAmaka zrAvakake dharmopadezase samyaktva aura bAraha vratakA lA lAbha kiyA thA, usa zrAvakako kupAtra kahanA aura usakI sevA bhaktiko ekAnta pApameM ThaharAnA kitanA anyAya hai yaha sabhI buddhimAna samajha sakate haiN| bola 32 vAM samApta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 185 (prarUpaka) ThANAMga sUtrake dazaveM ThANAmeM pravacanako vatsalatAse bhaviSyameM kalyANa honA batalAyA hai / TIkAkArane pravacana vatsalatAkA artha yaha kiyA hai "prakRSTa prazasta pragataM vA vacanam AgamaH pravacanaM dvAdazAGgatadAdhArovA saMghaH tasya vatsalatA hitakAritA pratyanIkatvAdinirAseneti pravacanavatsalatA tayA" arthAt sabase uttama Agamako pravacana kahane haiM vaha pravacana, dvAdazAGga hai athavA usa dvAdazAGgake AdhArabhUta sAdhu sAdhvI zrAvaka aura zrAvikAoMko pravacana kahate haiM usake vinna Adiko haTA kara hita saMpAdana karanA "pravacana vatsalatA" hai isase jIva ko bhaviSya meM kalyANa prApta hotA hai| yahAM sAdhu sAdhvI zrAvaka aura zrAvikAoMkA ikaTThA hI hita karanA bhAvI kalyANakA kAraNa kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki sAdhu sAdhvI kI taraha zrAvaka aura zrAvikAoMkA hita karanA bhI bhAvI kalyANakA kAraNa hai| isase caturvidha saMghakI rakSA hotI hai jo ki zAsana rakSArtha paramAvazyaka hai ataeva uttarAdhyayana sUtrake 28 veM adhyayanameM apane sahadharmI bhAIkA AhAra pAnIke dvArA ucita satkAra karanA samyaktva kA AcAra kahA gayA hai vaha pATha yaha hai : "nissaMkiya nikkaMkhiya nivittagicchaM amUDhadiTThIya / lava vaha thirI karaNaM vacchalappabhAvaNe'Tate" (uttarAdhyana a0 28) arthaH (1) sarvajJabhASita zAstrameM dezase yA sarvase zaMkA na karanA (2) sarvajJabhASita zAstrase bhinna zAstrakI icchA na karanA / (3) sAdhuoMkI nindA aura tapake phalameM sandeha na karanA (4) kutIrthI ko dhanavAna dekha kara usake dharmako zreSTa aura apane dharmako burA na mAnanA / (5) jJAna darzana sampanna puruSakI prazaMsA karanA / (6) dharmAcaraNa karanemeM kaSTa pAte hue puruSa ko dharmameM sthira karanA / (7) apane sahadharmI bhAIko bhAta pAnI Adise ucita satkAra karanA (8) apane dharmakI unnatike liye sadA ceSTA karanA / ye ATha samakitake AcAra haiN| ___ isa uttarAdhyayana sUtrakI gAthAmeM sahadharmI bhAIko bhAta pAnI Adike dvArA ucita satkAra karanA samyaktva kA AcAra pAlana karanA kahA hai isa liye zrAvakakI bhAta pAnIke dvArA sevA karanA ekAnta pApa nahIM kintu samakitakA AcAra pAlana karanA hai ise ekAnta pApa batAnA mUlkA kArya hai| koI kahate haiM 'sahadharmI' nAma sAdhunahai zrAvakakA nahIM isa liye sAdhuko bhAta pAnI Adike dvArA ucita satkAra karanA hai 'sahadharmi vatsalatA' hai zrAvakakA satkAra karanA nahIM jaise ki jItamalajIne likhA hai: Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 saddhamamaNDanam / "ane sAdharmI piNa sAdhu sAdhviyAMne ija kahyA chai / kiNahIka deze lokarUr3ha bhASA zrAvakAMne sAdharmI kahI bolAviyechai te rUr3ha bhASAe nAma hai" ( 0 pR0 261 ) yaha inakA kathana ekAnta mithyA hai| 'sahadharmI' zabda samAna dharmavAloMkA vAcaka hai isa liye sAdhukA sahadharmI sAdhu aura zrAvakakA sahadharmI zrAvaka hai / tathA eka mAnyatA rUpa dharmako lekara sAdhu bhI zrAvakakA sahadharmI hai / vyavahAra sUtrake dUsare udde zeke bhASyameM pravacanake dvArA zrAvakakA sahadharmI sAdhu aura zrAvaka donoM kahe gAthA yaha hai : gaye haiM / vaha bhASya kI "pavayaNa saMgha gayaro liGga syaharaNa muhapattI" ( TIkA ) 'pavayaNa' tti pravacanataH sahadharmikaH saMgha madhye ekataraH zramaNaH zramaNI zrAvakaH zrAvikA ceti / liGgatu laGgitaH sAdharmikaH rajoharaNa muha pottikA yukta: " arthAt sAdhu sAdhvI zrAvaka aura zrAvikA inameMse koI bhI pravacana ke dvArA sAdharmika hotA hai / aura rajoharaNa tathA bhukha vastrikAse yukta liGgake dvArA sAdharmika hai / yahAM bhASya aura usakI TIkA meM pravacana ke dvArA zrAvakako bhI sAdharmika kahA hai tathA isa bhASya 15 va gAthAkI TIkAmeM liGga aura pravacanake dvArA sAdharmikoMkI eka caubhaMgI kahI gaI hai usake dUsare bhaMgameM zrAvaka kahA gayA hai vaha TIkA yaha hai : "tathA pravacanataH sAdharmiko na punaH liGga liGgataH eSa dvitIyaH kete evaM bhUtA ityAha-daza bhavaMti sazikhAkAH amuNDitaziraskA: zrAvakA iti gamyate / zrAvakAhi darzana vratAdi pratimA bhedena ekAdaza vidhAH bhavati tatra daza sakezAH ekAdaza pratimA pratipannastu luMcita zirAH zramaNabhUto bhavati tata stadvyavacchedAya sazikhAka grahaNam ete daza sazikhAkAH zrAvakAH pravacanataH sAdharmikA bhavaMti teSAM saMghAntarbhUtatvAt natu liGga to rajoharaNAdi liGga rahitatvAt" artha : jo pravacana ke dvArA sAdharmika hai aura liGgake dvArA nahIM hai vaha dUsarA bhaMgakA svAmI hai / vaha kauna hai ? yaha batalAyA jAtA hai jinakA zira muNDita nahIM hai, jo zikhAdhArI haiM ve dazaprakArake zrAvaka dUsare bhaMga ke svAmI haiM / darzana, vratAdi aura pratimAke bhedase 11 prakArake zrAvaka hote haiM / unameM daza zikhAdhArI aura egyArahavAM lubcita zira vAlA sAdhuke sadRza hotA hai usakI vyAvRttike liye dUsare bhaMgameM zikhAdhArI zrAvaka kahA gayA hai| ye daza zikhAdhArI zrAvaka pravacanase Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 187 sArmika hote haiM / ve caturvidha saMghameM mAne jAte haiM isa liye pravacanase sAdharmika haiM parantu liGgase nahIM kyoMki rajo haraNa aura mukha vastrikA unake nahIM haiN| yaha ukta TIkA kA artha hai| ____ yahAM TIkAkArane pravacanake dvArA zrAvaka ko sAdharmika kahA hai isa liye zrAvaka bhI zrAvakakA sAdharmika hai ataH usako vatsalatA karanA pravacana vatsalatA rUpa samyaktva kA AcAra pAlana karanA hai ekAnta pApa nahIM isaliye zrAvakakI vatsalatA karanemeM ekAnta pApa kahanA zAstra viruddha aura ekAnta mithyA samajhanA caahiye| ( bola 33 vAM samApta) (prarUpaka) bhagavatI zataka 12 uddezA meM apanese zreSTha sahadhamI bhAIko bhojana denA, poSadha dharmakI puSTimeM mAnA hai vaha pATha yaha hai : _ "taeNaM amhe taM vimulaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM AsAde mANA vissAemANA paribhAemANA paribhujemANA pakkhiyaM posahaM paDijAgaramANA viharissAmo" (bhagavatI zataka 12 u01) atha: zala zrAvakane kahA ki he devAnu priya ! Apa, vipula azana pAna khAdya aura svAdya taiyAra karAveM hama loga azanAdi caturvidha AhAra khAkara poSadha kreNge| yahAM apane sahadharmIbhAIko bhojana karAnA poSadha dharmakI puSTimeM mAnA hai isa liye zrAvakako bhojanAdi dekara dharmameM usakI zraddhA bar3hAnA ekAnta pApa nahIM kintu poSadha dharmakI puSTi hai| yadi koI kahe ki poSadhameM AhAra tyAga karanekA vidhAna kiyA gayA hai phira yahAM AhAra khAkara poSadha karanA kaise kahA gayA ? to isa AzaMkAkA samAdhAna dete hue TIkAkAra yaha likhate haiM : "iha kila poSadhaM parva dinAnuSThAnam tacca dvadhA iSTajanabhojanadAnAdirUpa mAhAra poSadhaJca tatra zaMkhaH iSTa jana bhojanadAnAdirUpaM poSadhaM kartu kAma: yaduktavAMstadarzayateda muttam" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 saddhamaNDanam / artha : parva ke dina dharmAnuSThAna karanA poSadha kahalAtA hai vaha do prakArakA hai apane iSTa janako bhojana denA ora AhArakA tyAga karanA / inameM iSTa janako bhojana dene rUpa poSadhakA anuSThAna karane ke liye jo zaMkhane kahA thA use dikhalAneke liye yaha pATha AyA hai / yahAM mUlapATha aura usakI TIkAmeM iSTa janako bhojana denA poSadha dharmakI puSTi meM kahA gayA hai isa liye zrAvakako bhojanAdi dekara poSadha dharmakI puSTi karanemeM ekAnta pApa batalAnA mithyAdRSTiyoMkA kA hai / jItamalajIne praznottara sArdhaM zatakake 58 meM praznottara meM likhA hai| :-- "bhagavatI zataka 12 uddezA pahale zaMkha poSalI ko jImine posaha karasyAM te kim iti prazna ? (uttara) bhagavatI zataka 7 uddezA 2 bAraha vrata meM egyArahavAM vrataronAma " posa hovAse ko te mAMTe jImine pAMca AsravanA tyAga te dharmanI puSTi mAMTe posaha ko te vrata dazamo chai piNa gyAramo nahIM / " "yahAM jItamalajIne bhagavatI zataka 12 uddezA pahalekA abhiprAya batalAte hue bhojana karake pA~ca tratrakA tyAga karaneko dharmakI puSTimeM kahA hai isa liye apane sahabhAIko pAMca Asrava kA tyAga karAneke liye bhojana denese ekAnta pApa kahanA inakA apane kathanase hI viruddha bhASaNa samajhanA cAhiye / ( bola 34 vAM ) ( preraka ) bhramavidhvaMsana kAra bhra0 pR0 104 ke Upara 11 vIM paDimAdhArI zrAvakako AhAra denese ekAnta pApakI sthApanA karate hue likhate haiM : "ketalA eka eha vU prazna pUche je paDimAdhArI zrAvakane diyAM kAI huvai ? tehano uttara paDimAdhArI piga deza vratI chai tehaneM jetalA jetalA tyAga te to vrata chai ane pAraNe sUjhatA AhAra no AgAra atrata chai te atra seveche te paDimAdhArI tehane dharma nahIM to je ata sevAvaNa vAlAne dharma kima huii| gRhastharA dAnane sAdhu anumode to prAyazcitta Ave so paDimAdhArI zrAvaka piNa gRhastha chai tehanA dAna anumodanavAlAne hI pApa huve to deNa vAlAne dharma kima huve " isakA kyA samAdhAna ? ( 0 pR0 104 ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 189 (prarUpaka) eyArahavI pratimAko dhAraNa karane vAlA zrAvaka, aThAraha pApoMkA sampUrNa rUpase tyAga kiyA huA, davidha yati dharmoM kA anuSThAna karane vAlA bilakula sAdhuke sadRza hotA hai / yaha bar3A hI pavitrAtmA aura supAtra hai ataeva zAstrameM ise zramaNabhUta yAnI sAdhuke sadRza kahA hai| isakA AcAra vicAra bilakula sAdhuke sadRza hotA hai ataH ise bhojana denese ekAnta pApa hone kI bAta mithyA hai / 11 vI pratimAdhArIko sUjhatA AhAra denA, yadi ekAnta pApakA kArya hai to tIrthakara devane ise sUjhatA AhAra lenekA vidhAna kyoM kiyA hai ? kyoMki ekAnta pApamaya kAyyakA vidhAna tIrthakara nahIM karate usakA niSedha karate haiM ata: egyArahavI pratimAdhArI zrAvakakA sUjhatA AhAra lenA aura use sUjhatA AhAra denA donoM hI dharmake kAyya haiM ekAnta pApake nhiiN| kaI AjJAnI, yaha bhI kahate haiM ki "11 pratimAoMkA vidhAna, tIrthakarane nahIM kiyA hai kintu ye pratimAyeM zrAvakoMke kapola kalpita haiN| unheM mithyAvAdI jAnanA cAhiye ye 11 prakArakI pratimAeM tIrthaMkarase vidhAna kI gaI haiM zrAvakoMke kapola kalpita nahIM haiN| isa viSayameM dazAzruta skandha sUtrakA mUlapATha pramANa hai vaha pATha yaha hai: "suyaM me AusaM ! teNaM bhagavathA evamakkhAi iha khalu yorehiM bhagantehiM eggArasa uvAsaga paDimAo paNNattAo" / (dazAzru ta skandha sUtra, a0 6) , atha:____sudharmA svAmI, jambU svAmIse kahate haiM ki he AyuSman ! isa jina zAstra meM sthavira bhagadhantoMne jisa prakAra zrAvakoMkI egyAraha pratimAyeM batalAI haiM usI taraha tIrthaGkara bhagavAnne bhI kahI haiM yaha maiMne sunA hai| isa pAThameM 11 pratimAoMkA zrI tIrthakkara devase vidhAna kiyA jAnA kahA hai ataH inheM zrAvakoMke kapola kalpita batalAnA ekAnta mithyA hai| __ Ananda zrAvakane kahA hai ki "maiMne zAstrAnusAra aura kalpAnusAra ina pratimAoM kA AcAra pAlana kiyA hai vaha pATha yaha hai: taeNaM se ANaMde samaNovAsae uvAsaga paDimAo upasaMpajittANaM viharai / paDhama uvAsaga paDimaM ahAsuttaM ahAkappaM ahA maggaM ahA taca sammaM koeNa pAsei pAlei sohai tirai kittaha ArAheI" (upAsaka dazAMga a01) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 saMghamamaNDanam / ( TIkA ) "ahAsutaM ' tti sUtrAnati krameNa yathAkalpam pratimAcArAnatikramega yathAmArga kSayopazamabhAvAnatikrameNa yathA tattvaM darzana pratimeti zabdasyAnvarthAnatikrameNa " artha: isake anantara Ananda zrAvaka, upAsaka pratimAko svIkAra karake vicarane lagA / usane pahalI upAsaka pratimAko sUtrAnusAra kalpAnusAra kSayopazamabhAvAnusAra aura darzana pratimA zabdArtha ke anusAra grahaNa kiyA / pazcAt upayogake sAtha bAra bAra pratiparizodhana karake unakI avadhi pUrI hone para vaha thor3I dera taka Thahara jAtA thaa| pAraNeke dina apane anuSThAnakA kIrtana karatA huA vaha yaha kahatA thA ki "isa pratimAmeM amuka kArya kiyA jAtA hai isakA maiMne sUtrAnusAra aura kalpAnusAra anuSThAna kiyA hai" isa prakAra Anandane tIrthaMkarakI AjJAnusAra pahalI pratimAkI ArAdhanA kI zeSa daza pratimAoM kA ArAdhana bhI usane isI taraha kiye the / isa mUlapATha, Ananda zrAvakase sUtrAnusAra pratimAoMkA AcAra pAlana kiyA jAnA kahA hai isase ina pratimAoMkA Agamokta honA spaSTa siddha hotA hai yadi ye pratimAyeM zrAvakoM ke kapola kalpita hotIM to sUtrAnusAra inakA pAlana kiyA jAnA ukta mUla pAThameM kaise kahA jAtA ? ataH 11 pratimAoMko zrAvakoMke kapola kalpita batalA kara 11 vIM pratimAdhArI zrAvaka ko sUjhatA AhAra denese ekAnta pApa kahanA utsUtra vAdiyoM kAkA hai| [bola 35 vAM samApta ] ( preraka ) 11 vIM pratimAdhArI zrAvakako dazavidha-yati-dharma pAlana karane aura sAdhukI taraha bhANDapakaraNa rakhane kI kahAM AjJA dI gaI hai yaha batalAIe ? (prarUpaka ) 11 vIM pratimAdhArI zrAvakako dazavidha yati dharmake anuSThAna karane aura sAdhuko taraha bhANDopakaraNa rakhane kI dazAzruta skandha sUtrameM AjJA dI gaI hai vaha pATha yaha hai :"ahAvarA ekkArasamA uvAsagapaDimA savvadhamma ruiyAvi bhavai ubhate se pariNNAte bhavati / seNaM khuramuNDaevA lutta siraevA gahittAdhAra bhaMDaga nepatthA je ime samaNANaM niggaMthANaM dhamme taM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 191 sammaM kAraNaM phAse mANe pAle mANe purato juga mAyAe peha mANe daTTaNaM tase pANe uDu, pAyaM rIejA sAha pAyaM roejjA tiricchevA pAyaM kaTuroejjA satiparakkame saMjayAmeva pakkamejjA No ujjuyaM gacchejjA" ( dazAzruta skandha sUtra a0 6) artha: aba dUsarI egyArahavIM upAsaka pratimA kahI jAtI hai isameM praveza kiye hue zrAvakako isa kI pUrva pratimAoMke sabhI dharmoM meM ruci rakhanI cAhiye aura isake nimitta banAye hue anna (uddiSTa) ko na lenA cAhiye / kezoMkA luJcana yA kSura muNDana karA kara sAdhuoMke AcAra pAlanArtha pAtra rajoharaNa aura mukha vastrikA Adi sabhI dharmopakaraNoMko rakhanA caahiye| dharmopakaraNoMko rakha kara sAdhuke samAna veSa banA kara zramaNa nigranthoMke sabhI dharmoM kA zarIrase sparza aura pAlana karanA cAhiye / yadi mArgameM basa prANI dRSTigocara hoM to unakI rakSAke liye apane pairake pUrva bhAgako UMcA karake agratalakI sahAyatAse gamana karanA cAhiye athavA jahAM brasa prANI na hoM vahAM paira rakha kara jAnA cAhiye / tAtparya yaha hai ki mArgake prANiyoM kI rakSAke liye kabhI pairako saMkucita karake kabhI eDIke Upara apane sampUrNa zarIrakA bhAra dekara calanA cAhiye parantu jaise taise calanA ThIka nahIM hai / yaha bAta bhI jahAM dUsarA mArga na ho vahIMke liye samajhanI cAhiye parantu jahAM dUsarA mArga maujUda hai vahAM prANisaMkula mArgase jAnA ucita nahIM hai / yaha ukta mUlapAThakA artha hai| isa pAThameM 11 vI pratimAdhArI zrAvakako dazavidha yati dharmoM kA anuSThAna karane aura usake liye sAdhu bhoMke samAna bhANDopakaraNa rakhanekI spaSTa AjJA dI gayI hai ataH 11 vI pratimAdhArI zrAvaka dazavidha yati dharmoM kA pUrNarUpase pAlana karane vAlA bar3A hI pavitrAtmA aura supAtra hai| ise kupAtra kaha kara pAraNeke dina ise sUjhatA AhAra denese ekAnta pApa batalAnA ajJAniyoMkA kArya samajhanA caahiye| jo dazavidha yati dharmokA pUrNarUpase pAlana karatA hai vaha apAtra tathA kupAtra nahIM ho sakatA yaha buddhimAnoMko svayaM soca lenA caahiye| ___kaI kahate haiM ki ina egyAraha pratimAoMmeM jitanA jitanA tyAga hai vaha saba tIrthakara aura gaNadharoMkI AjJAmeM hai parantu unameM jo ArambhAdi aMza zeSa haiM ve tIrthakara aura gaNadharakI AjJAmeM nahIM haiN| sAtavIM pratimA sacittakA tyAga hai parantu ArambhakA tyAga nahIM hai ataH jaise isameM sacittakA tyAga bhagavAnkI AjJAmeM hai aura Arambha karane kA AgAra bhagavAnkI AjJAmeM nahIM hai usI taraha egyArahavIM pratimAmeM tapasyA karanA, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 saddhamamaNDanam / aura dazavidha yati dharmakA anuSThAna karanA Adi bhagavAnakI AjJAmeM hai parantu sAdhuke samAna veSa banAnA nirdoSa AhAra lenA bhANDopakaraNa rakhanA ityAdi kAyya vItarAgakI AjJAmeM nahIM hai ina kAryo ko 11 vI pratimAdhArI zrAvaka apanI icchAse karatA hai ataH 11 vI pratimAdhArIkA sAdhuke samAna veSa banAnA, bhANDopakaraNa rakhanA, aura pAraNeke dina sUjhatA AhAra lenA yaha saba ekAnta pApameM hai dharma yA puNya nahIM hai| isakA kyA uttara ? (prarUpaka) egyArahavIM pratimAdhArI zrAvakake liye dazAzruta skandha sUtrameM sAdhuke samAna veSa banAnA, dhArmika bhANDopakaraNa rakhanA aura pAraNeke dina sUjhatA AhAra lenA, ye saba vidhAna kiye gaye haiM usa vidhAnake anusAra hI egyArahavIM pratimAdhArI zrAvaka sAdhuke samAna veSa banAtA hai, bhANDopakaraNa rakhalA hai aura pAraNeke dina sUjhatA AhAra letA hai ataH 11 vI pratimAdhArIke ye saba kArya vItarAgakI AjJAmeM hai apanI icchAse nahIM haiM isaliye ina kAryoMmeM ekAnta pApa kahanA mithyAvAdiyoMkA kArya hai| sAtavI pratimAmeM jo ArambhakA tyAga nahIM hotA usakA dRSTAnta dekara 11 voM pratimAmeM bhANDopakaraNa rakhane Adiko AjJA bAhara kahanA bhI ajJAna hai kyoMki sAtavI pratimA Arambha karane kA vidhAna zAstrameM nahIM kiyA gayA hai isaliye sAtavI pratimAdhArIkA Arambha karanA apanI icchAse hai zAstrakI AjJAse nahIM parantu 11 vI pratimAmeM bhANDopakaraNa rakhanA, sAdhuke sadRza veSa banAnA aura pAraNeke dina sUjhatA AhAra lenA zAstrakI AjJAnusAra hai apanI icchAse nahIM ataH yaha saba Arambhake samAna ekAnta pApameM nahIM haiN| sAtavIM pratimAmeM "Arambhe apariNAte bhavati" yaha pATha AyA hai isakA artha yaha hai ki "sAtavI pratimAdhArI Arambha nahIM chor3atA kintu Arambha karatA hai" yaha pATha sAtavIM pratimAdhArIko Arambha karanekA vidhAna nahIM karatA kintu anuvAda karatA hai| yadi vidhAna karatA to yahAM yaha kahA jAtA ki "sAtavI pratimAmeM zrAvakako Arambha karanA cAhiye" ata: sAtavIM pratimAdhArIkA Arambha apanI icchAse hai zAstrakI AjJAse nahIM aura vaha Arambha pahale ho se usa zrAvakameM maujUda hai parantu 11 vI pratimAmeM sAdhuke samAna veSa banAnA dhArmika bhANDopakaraNa lenA pAraNeke dina sUjhatA AhAra lenA yaha saba zAstrameM vidhAna kiye gaye haiM aura usa vidhAnake anusAra hI 11 vI pratimAdhArI ina saba kAryoM ko karatA hai aura ye saba bAte zrAvakameM pahalese maujUda bhI nahIM haiM kintu 11 bI pratimAmeM hI zAstrako AjJA honese navIna svIkAra kI jAtI haiM ata: Arambha kA dRSTAnta dekara 11 vI pratimAdhArI zrAvakake sAdhu tulya veSa banAne, bhANDopakaraNa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 193 rakhane, pAraNeke dina sujhatA AhAra lene Adiko pApameM batAnA mithyAvAdiyoM kA kArya hai| (bola 36 vAM samApta) (preraka) __ bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 109 ke Upara likhate haiM "tivAre koI eka kahe jo paDimAdhArIne diyAM dharma na huve to dazAzrutaskandha sUtrameM ima kyU kahyo je paDimAdhArI nyAtI lAre ghare bhikSAne artha jAya tihAM pahilA utarI dAla ane pache utarathA cAvala to kalpe paDimAdhArIne dAla leNI na kalpe cAvala levA" ityAdi likha kara Age likhate haiM-"ima kahe tehano uttara e kalpanAma AjJAno nahIM chai e kalpanAma to AcArano chai paDimAdhArIne jehavo AcAra kalpato hunto te vatAyo piNa AjJA nahIM dI dhI ima jo AjJA huve to amvaDane adhikAre piNa ehavo kahyo" ityAdi likha kara amvaDa saMnyAsIke viSayameM AyA huA pATha likha kara usake dRSTAntase 11 vI pratimAdhArIke AcArako AjJA bAhara siddha karanekI ceSTA kI hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) amvaDa saMnyAsI tathA dUsare parivrAjakake adhikArameM jo "kalpa" zabda AyA hai vaha parivrAjakoMke zAstrakA kalpa hai vItarAgakI AjJAkA kalpa nahIM hai tathA varuNa vAga na ttU yAke adhikArameM jo yaha kahA hai ki "jo mujhe pahile bANa mAregA usIko maiM bhI vANa mArUMgA" yaha kalpa bhI tIrthaMkara kI AjJAkA nahIM kintu varuNa nAganattU yA kI icchAkA kalpa hai parantu pratimAdhArIke adhikArameM jo kalpa zabda AyA hai vaha tIrthaGkarakA vidhAna kiyA huA kalpa hai pratimAdhAriyoMkI icchAkA kalpa nahIM hai kyoMki dazAzruta skandha sUtrameM pratimAdhArIke kalpakA tIrthakara aura gagadharoMse vidhAna kiyA . jAnA likhA hai| vaha pATha yaha hai: "suryame AusaM ! teNaM bhagavayA eva makkhAI iha khalu therehiM bhagavantehiM egArassa uvAsaga paDimAo pannattAo" . arthAt he AyuSman ! sthavira bhagavantoMne jisa prakAra. zrAvakoMkI 11 pratimAyeM kahI haiM usI taraha tIrthakarane bhI kahI haiM yaha maiMne sunA hai|| isa pAThameM 11 prakArakI pratimAoMkA AcAra tIrthaGkara aura gaNadharoMse kahA huA kahA hai isaliye 11 vI pratimAdhArIkA kalpa tIrthakara vodhita hai apanI icchAkA kalpa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 saddharmamaNDanam / nahIM hai ataH pratimAdhArIke kalpako aicchika kAyama karake vItarAgakI AjJAse use bAhara batAnA ajJAniyoMkA kArya hai| (bola 37 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 115 ke Upara bhagavatI zataka 7 uddezA 1 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM piNa sAmAyakameM zrAvakarI AtmA adhikaraNa kahI chai / adhikaraNa te chaH phAyaro zastra jANavo te mAMDe sAmAyaka poSAmeM tehanI kAyA zastra chai| te zastra tIkhAM kiyAM dharma nhiiN| valI ThANAGga ThANe daza avatane bhAva zastra kahyo chai te sAmAyakameM piNa vastra gehaNA pUMjanI Adika upakaraNa ane kAyA e sarve abata chai tehanA yatna kiyAM dharma nahIM" isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 7 uddezA 1 meM jaise zrAvakakI AtmA adhikaraNa kahI hai usI taraha bhagavatI sutra zataka 16 uddezA 1 meM sAdhukI AtmA bhI adhikaraNI kahI gaI hai vaha pATha yaha hai: "jIveNaM bhante ! AhAraga sarIraM nivattiemANe kiM adhikaraNI adhikaraNaM vA pucchA ? goyamA ! adhikaraNIvi adhikaraNaM vi| sekeNa?NaM jAva adhikaraNaMvi / goyamA ! pamAdaM paDucca seteNa?NaM jAva adhikaraNaMvi" (bhagavatI zataka 16 u01) arthaH (prazna ) he bhagavan ! AhAraka zarIrako utpanna karatA huA jIva, kyA adhikariNI hotA hai yA adhikaraNa hotA hai ? (uttara) he gotama ! AhAraka zarIrako utpanna karatA huA jIva adhikaraNI bhI hotA hai aura adhikaraNa bhI hotA hai| (prazna) isakA kyA kAraNa hai ? (uttara) he gotama ! AhAraka zarIrako utpanna karatA huA jIva, pramAdakI apekSA se adhikaraNI bhI hotA hai aura adhikaraNa bhI hotA hai| isa mUlapAThameM pramAdI sAdhukI AtmAko pramAdakI apekSAse adhikaraNa, aura adhikaraNI kahA hai aura isa pAThakI TIkAmeM bhI yahI bAta kahI hai vaha TIkA yaha hai: Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| "ihAhArakazarIraM saMyamavatAmeva bhavati tatra cAviraterabhAve'pi pramAdAdadhikaraNatva mavaseyam" arthAt AhAraka zarIra saMyamadhArIkA hI hotA hai usa saMyamadhArImeM yadyapi avirati nahIM hai tathApi pramAdake kAraNa use adhikaraNa samajhanA cAhiye / tathA ThANAGga sUtrake dasaveM ThANemeM akuzala mana vacana aura kAyako bhAva zastra kahA hai aura pramAdakI hAlatameM pramAdI sAdhuke bhI mana vacana aura kAya akuzala hote haiM / tathA bhagavatI zataka 1 uddezA 1 meM pramAdI sAdhuko AtmArambhI parArambhI aura tadubhayArambhI kahA hai vaha pATha yaha hai:___ "tattharNa jete pamatta saMjayA te suhaMjogaM paDucca No AyAraMbhA No parAraMbhA No tadubhayAraMbhA aNAraMbhA ce va asubhajogaM paDucca AyAraMbhAvi parAraMbhAvi tadubhayAraMbhASi No aNAraMbhA" (bhagavatI zataka 1 uddezA 1) arthaH pramAdI sAdhu, zubhayogako apekSAse AtmAraMbhI parAraMbho aura tadubhayAraMbhI nahIM hai kintu anArambhI hai parantu azubha yogako apekSAse AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hai anAraMbhI nahIM hai| ___ isa pAThameM pramAdI sAdhuko azubha yogakI apekSAse AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI kahA hai aura pUrvalikhita bhagavatIke pAThameM pramAdI sAdhukI AtmAko adhikaraNa kahA hai evaM ThANAGga sUtrake dazama ThANemeM duSprayukta mana vacana aura kAyako bhAva zastra kahA hai ata: pramAdI sAdhuko annAdi dAna denA bhI bhramavidhvaMsanakArake hisAbase zastrako hI tIkhA karanA kahanA cAhiye dharma yA puNya nhiiN| yadi kaho ki "pramAdI sAdhuko usake pramAdakI bRddhike liye dAna nahIM diyA jAtA kintu usake jJAna darzana aura cAritrakI unnatike liye diyA jAtA hai isaliye pramAdI sAdhuko dAna denA zastra ko tIkhA karanA nahIM hai" to usI taraha yaha bhI samajho ki zrAvakako usake doSoMkI vRddhike liye AhArAdi nahIM diyA jAtA usake vratakI puSTi ke liye diyA jAtA hai ataH zrAvakako vrata puNyArtha dAna denA bhI ekAnta pApa yA zastrako tIkhA karanA nahIM hai| ise ekAnta pApa yA zastrako tokhA karanA batalAne vAle mithyAvAdI haiN| ___sAmAyaka aura poSAke samaya zrAvaka, apane dharmakA pAlana karaneke liye pUjanI Adi dharmopakaraNa rakhate haiM una upakaraNoMko ekAnta pApameM batAnA pApiyoMkA kArya hai| vinA paMje pauSadhopavAsa karanese zrAvakako aticAra honA upAsaka dazAMga sUtrake Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 sddhemmnnddnm| mUlAThameM kahA hai ataH apane aticArakI nivRtti aura jIva rakSAke liye zrAvaka pUjanI Adi dharmApakaraNa rakhate haiM kisI dUsare ArambhAdika kAryake liye nhiiN| upAsaka dazAMga sUtrakA vaha mUlapATha yaha hai: "tayANaM taraM caNaM posahovavAsassa samaNovAsaeNaM paJca aiyArA jANiyavvA na samAyariyavvA taMjahA-appaDilaihiya duSpaDilehiya sijjA saMtthAre, appamajjiya duppamajjiya sijjA saMsthAre, appaDilehiya duppaDilehiya uccAra pAsavaNa bhUmi, appamajjiya duppamajjiya uccArapAsavaNa bhUmi posahovavAsassa samaM aNaNupAlanA" (upAsaka dazAMga sUtra) arthaH-- ____ zramaNopAsakako pauSadhopavAsa bratake pAMca aticAra jAnane cAhiye aura unakA AcaraNa na karanA cAhiye ve aticAra ye haiM:-(1) zayyA saMthArAkA pratilekhana na karanA, yA ThIka ThIka pratilekhana na karanA (2) zayyA saMthArAko pUjanI Adise na pUjanA, athavA acchI tarahase na pUjanA / (3) uccAra pAsavaNa bhUmikA pratilekhana nahIM karanA, athavA acchI tarahase pratilekhana nahIM karanA / (4) uccAra pAsavaNa bhUmiko pUjanI Adise na pUjanA, athavA acchI tarahase na pUjanA / (5) poSadhopavAsa bratakA vidhivat pAlana nahIM krnaa| __ ye pAMca pauSadhopavAsa vratake aticAra haiM ina aticAroM ko varjita karanA Avazyaka hai ataH zrAvaka, pauSadhopavAsake samaya pUjane ke liye pUjanI Adi dharmApakaraNa rakhate haiN| yadi pauSadhopavAsameM zrAvaka pUjanI na rakkheM to zayyA saMthArA aura uccAra pAsavaNa bhUmikA pUjana nahIM ho sakatA aura unakA pUjana hue vinA zrAvakake vratameM aticAra AtA hai usakI nivRtti ke liye zrAvaka pUjanI Adi dharmApakaraNa rakhate haiM ataH zrAvakake pUjanI Adi dhapikaragoMko ekAnta pApameM sthApana karanA ajJAniyoM kA kArya hai| 11 vI pratimAdhArI zrAvaka, jo mukha vastrikA, oghA patrAdi dharmApakaraNa rakhate haiM vaha bhI apane bratakA pAlana karaneke liye rakhate haiM kisI dUsare svArthase nahIM ata: unakA oghA pAtrAdi dharmApakaraNa rakhanA dharmakA upakAraka aura unake bratakA aGgabhUta hai use ekAnta pApameM kAyama karanA ajJAnakA pariNAma hai| dazAzruta skandha sUtrake mUlapAThameM egyArahavoM paDimAdhArI zrAvakako sabhI dharmopakaraNoMke rakhanekA vidhAna kiyA hai vaha pATha yaha hai: "lucasirae gahitAyAra bhaMDaganepatthA jArise samaNANaM niggaMthANaM dhamme taM dhamma kAega phAse mANe pAle mANe" arthAt egyArahavIM pratimAdhArI zrAvakako zirakA loca Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 197 karake mukha vastrikA Adi sabhI dharmApakaraNa sAdhuke AcAra pAlanArtha rakhane cAhiye aura sAdhuke tulya veSa banA kara zramaNa nigranthoMke dharmakA zarIrase sparza aura pAlana karate hura vicaranA caahiye| isa pAThameM 11 vI pratimAdhArIko sAdhuke tulya AcAra pAlanArtha dharmopakaraNa rakhanekA vidhAna kiyA hai aura pauSadhopavAsameM aticArako haTAneke liye pUjanI Adi dharmoMpakaraNoMkI AvazyakatA hotI hai ataH zrAvakake dharmopakaraNoMko ekAnta pApameM sthApana karanA kitanI vizAla mUrkhatA hai yaha buddhimAna jIva svayaM samajha sakate haiM / (bola 38 vAM) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 115 ke Upara likhate haiM "e pUjaNI Adika sAmAyakameM rAkhe te abratameM chai eto sAmAya kameM zarIranI rakSA nimitte pUjaNI Adika upadhi rAkhe chai te piNa AparI kacAI chai paraMdharma nahIM te kima je pUjanI Adika na rAkhe to kAyA sthira rAkhaNI paDe ane kAyAsthira rAkhanerI zakti nahIM maccharAdika nA phasa khamaNI Ave nahIM te mAMTe pUMjanI Adika rAkhe maccharAdika pujI khAja kare e to zarIranI rakSA nimitte pUje dharma hetu nahIM jo pUMjaNI vinA dayA na pale to aDhAI dvIpa vAre asaMkhyAtA tiryakaca zrAvaka chai sAmAyaka brata pAle chai tyAMre pUjaNI dIse nahIM je dayAre arthe pUjaNI rAkhaNI kahe tyAre lekhe aDhAI dvIpa vAre zrAvakAre dayA kima pale" isakA kyA samAdhAna ? (bhra0 pR0 115-116) (prarUpaka) pauSadha vrata karatA huA zrAvaka, apane zarIrakI rakSAke liye nahIM kintu upAsaka dazAMga sUtrake pUrvokta mUla pAThAnusAra pUjana kiye binA hone vAle aticArako dUra karane ke liye pUjanI Adi dharmopakaraNa rakhatA hai / ataH pUjanI Adi dharmopakaraNoMko zarIra rakSAkA sAdhana kAyama karake unheM abatameM yA ekAnta pApameM sthApana karanA mithyA hai| pUMjanI apanI zarIra rakSAkA koI pradhAna sAdhana nahIM hai isake binA bhI zarIra rakSA ho sakatI hai parantu isake binA pUjana nahIM kiyA jA sakatA aura pUjana kiye binA zrAvakake vratameM aticAra hotA hai usakI nivRtti ke liye pUjanI rakhanA zrAvakake liye Avazyaka hotA hai / jo loga pUjanIko zarIra rakSAkA sAdhana mAna kara pauSadha vrata karate samaya zarIra rakSArtha usakA grahaNa kiyA jAnA batalAte haiM unake matameM pAgala kuttA Adi se zarIra rakSA karane ke liye zrAvakako eka DaMDA bhI rakhanA cAhiye tathA dUsare dUsare Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 saddharmamaNDanam / sAdhana bhI rakhane cAhiye ataH pUjanI Adi dharmopakaraNoM ko apanI zarIra rakSAkA sAdhana batalAnA mithyA hai pUjanI Adi dharmopakaraNoMke binA jIvoMkI dayA nahIM pAlI jA sakatI hai isa liye jIva rakSArtha zrAvaka pUjanI rakhate haiM / isa viSaya meM jItamalajIne aDhAI dvIpa se bAhara rahane vAle tiryacca zrAvakoM kA dRSTAnta dekara pUMjanI rakkhe binA bhI jIva dayAkA pAlana ho sakanA kahA hai, vaha mithyA hai / aDhAI dvIpase bAhara rahanevAle tiryyanca zrAvaka, manuSya zrAvakakI taraha zrAvakoMke bAraha vratakA zarIra se sparza aura pAlana karate hoM yaha bAta asambhava hai kyoMki manuSya zrAvakoM kI taraha zarIrase bAraha pratoM sparza aura pAlana karanekI unameM yogyatA nahIM hai aura zAstra meM bhI kahIM yaha nahIM kahA hai ki "tica zrAvaka manuSya zrAvakakI taraha zrAvakoMke bAraha vratakA zarIrase sparza aura pAlana karate haiM" ata: aDhAI dvIpase bAhara rahane vAle tiryyabca zrAvaka, kaI toMmeM zraddhA mAtra rakhane se bAraha vratadhArI mAne jAte haiM zarIra se sparza aura pAlana karane se nahIM ataeva jJAtA sUtrameM nandana manihArakA jIva, meDhaka bhavameM vAraha vrata dhArI kahA gayA hai / yadi manuSya zrAvakoM kI taraha bAraha vratoMkA zarIrase sparza aura pAlana karane se tiryyaca zrAvaka bAraha vrata dhArI hote to nandana manihAra kA jIva meDhaka bhavameM kadApi bAraha vratadhArI nahIM kahA jAtA kyoMki meDhaka yonike jIvameM muniko dAna dene rUpa bArahaveM takA zarIra se sparza karane kI yogyatA nahIM hai tathA meDhaka yonike jIvameM, AhAra ko sacitta padArtha para rakhane aura sacittase Dhakane para jo aticAra AtA hai u earth yogyatA bhI nahIM hai ataH tiyryanca zrAvaka kaI vratoMmeM zraddhA mAtra rakhane se bAraha vratadhArI mAne jAte haiM manuSya zrAvakakI taraha sabhI vratoMkA zarIrase sparza karanese nahIM / aDhAI dvIpase bAhara rahane vAle tiryaJca zrAvaka, manuSya zrAvakakI taraha pauSadha vratakA zarIra se sparza aura pAlana karate hoM isameM koI pramANa nahIM hai tathA kahIM mUla pAThameM bhI yaha nahIM kahA hai ki "amuka tiryyanca zrAvakane pauSadha vratakA zarIra se sparza aura pAlana kiyA thA " ataH tiryyanca zrAvakoM ke pAsa pUMjanI Adi dharmopakaraNa nahIM hone para bhI ko kSati nahIM hai lekina manuSya zrAvaka to sabhI vratoMkA zarorase sparza aura pAlana karatA hai isa liye usake pAsa pauSadha vratameM hone vAle aticArakI nivRttike liye pUjanI Adi dharmopakaraNoMkI atyanta AvazyakatA hai / unake binA pauSadha vratakA aticAra jo ki pUje binA hotA hai nahIM Tala sakatA ataH manuSya zrAvakoMke pUjanI Adi dharmopakaraNoM ko apane zarIra rakSAkA sAdhana mAna kara unheM avratameM kAyama karanA ajJAniyoMkA kA hai / pUjanI Adi dharmopakaraNa vratake upakAraka aura dharmake aGga haiM ataH unheM pApakA sAdhana mAnanA mithyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 199 jo loga zrAvakoMke pUMjanI Adi dharmopakaraNoMko zarIra rakSAkA sAdhana batalAte haiM unase kahanA cAhiye ki pramAdI sAdhuke oghA pAtrAdi dharmopakaraNoMko bhI tuma unake zarIra rakSAkA sAdhana kyoM nahIM mAnate ? yadi ve pramAdI sAdhuke oghA pAtrAdi dharmopakaraNoMko bhI unake zarIra rakSAkA sAdhana mAneM to phira unake matameM pramAdI sAdhuke moSA pAtrAdi upakaraNa bhI ekAnta pApa tathA avratameM hI Thaharate haiM kyoMki bhagavatIjIke mUla pAThameM pramAdI sAdhuko AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI kahA hai tathA pramAdI sAdhu kI AtmA adhikaraNa kahI gaI hai isa liye pramAdI sAdhuke oghA pAtrAdika bhI tumhAre matase ekAnta pApameM hI Thaharate haiN| yadi kaho ki pramAdI sAdhu, oghA pAtrAdi upakaraNa pramAda sevana aura apane zarIra rakSAke liye nahIM kintu jIva rakSA Adi dharmako pAlana karaneke liye rakhate haiM ataH unake dharmopakaraNa ekAnta pApa meM nahIM haiM to usI taraha yaha bhI samajho ki zrAvaka, pauSadha vratameM hone vAle aticArakI nivRtti aura jIva rakSAke liye pUjanI Adi dharmopakaraNa rakhate haiM apane doSoMkI vRddhi tathA aura kisI svArthase nahIM rakhate ataH zrAvakake pUjanI Adi dhamoM pakaraNoMko ekAnta pApa aura abratameM kAyama karanA ajJAna hai| yaha bAta dUsarI hai ki sAdhu yadi dharmopakaraNoM para mUrchA mamatA rakkhe aura ayatna pUrvaka unakA vyavahAra kare to usako parigraha tathA Arambha doSa lagatA hai tathA zrAvaka dharmopakaraNoMpara mUchI mamatA rakkhe aura ayatna pUrvaka unakA vyavahAra kare to usako bho parigraha aura Arambha hotA hai parantu yatna pUrvaka upakaraNoMkA vyavahAra karane aura unameM mamatA mUrchA nahIM rakhane para ve upakaraNa dharmake sahAyaka haiM Arambha tathA parigrahake hetu nahIM haiM ataH unheM pApameM batAnA mithyA hai| (bola 39) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 117 ke Upara ThANAGga sUtra ThANA 4 uddezA 1 ke mUla pAThakA udAharaNa dekara likhate haiM "atha ihAM cAra vyApAra kahyA mana, vacana, kAyA, upakaraNa, ye cArU vyApAra sannipancendriya re kahA ye cArU muMDA vyApAra piNa 16 daNDaka sannIpaJcendriya re kahyA ane e cArU bhalA vyApAra to eka saMyati manuSyane isa kayA piga aura ne na kayA to jovonI sAdhurA upakaraNa to bhalA vyApAra meM ghAlyA ane zrAvakarA puMjanI Adi upakaraNa bhalA vyApArameM na ghAlyA te moTe pUjanI Adika zrAvaka rAkhe te sAvadha yoga ? (bhra0 pR0 117 ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ThANAGga sUtrakA vaha pATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai : "cavihe paNihANe mana paNihANe vaya paNihANe kAya paNihANe uvagaraNa paNihANe / evaM neraiyANaM jAva vemANiyANaM / cavihe suppaNihANe paNNatte taMjahA mana suppaDihANe jAva upakaraNa supaNihANe evaM saMjaya maNussANavi / caubvihe duSpaNihAge paM0 taM0 mana duSpasihANe jAva uvagaraNa / evaM paJcendriyANaM jAva vaimANiyANaM" ( ThAgAGga ThANA 4 uddezA 1 ) saddhamaMmaNDanam / ( TIkA ) "praNidhAnaM prayogaH tatra manasaH praNidhAnam AtaMraudra dharmAdi rUpatayA prayogo mana: praNidhAnam / evaM vAkkAyayorapi upakaraNasya laukika lokottararUpasya vastra pAtrAdeH saMyamA saMyopakArAya praNidhAnaM prayogaH upakaraNa praNidhAnam / evamiti tathA sAmAnyata stathA nairayikANAmiti / tathA caturviMzati daNDaka paThitAnAM madhye ye pancendriyAsteSA vaimAnikAntAnAmeveti / ekendriyAdInAM manaH prabhRtInAma saMbhavena praNidhAnA saMbha I vAt / praNidhAna vizeSaH supraNidhAnaM duSpraNidhAnavceti tatsUtrANi / zobhanaM saMyamArthatvA tpraNidhAnaM manaH prabhRtInAM prayojanaM supraNidhAnamiti / inca supraNidhAnaM caturviMzati daNDaka nirUpaNAyAM manuSyANAM tatrApi saMyatAnAmetra bhavati cAritrapariNatirUpatvAtsu praNidhAnasyetyAha "evaM saMjae" ityAdi, duSpraNidhAna sUtra sAmAnya sUtravat navaraM duSpraNidhAnam asaMyamArthaM manaH prabhRtInAM prayoga iti" artha: - prayoga karanekA nAma "praNidhAna " hai| Arta raudra aura dharma Adi dhyAna karanA " manaH praNidhAna " kahalAtA hai / isI taraha vacana aura zarIrake prayogako kramazaH vacana praNidhAna aura kAya praNidhAna kahate haiM / upakaraNa nAma vastra pAtra AdikA hai vaha do tarahakA hotA hai laukika aura lokottara, unakA saMyama aura asaMyama ke liye prayoga karanA upakaraNa praNidhAna kahalAtA hai / ye cAroM praNidhAna nAraki paJcendriyase lekara mAvat vaimAnika deva takake prANiyoM meM hote haiM / ekendra Adi jIva jo manovikala haiM unameM ukta caturvidha vyApAra nahIM hote / praNidhAna vizeSa ko supraNidhAna aura duSpraNidhAna kahate haiN| mana, vacana kAya aura upakaraNakA prayoga jo saMyama pAlanArtha kiyA jAtA hai vaha supraNidhAna hai| yaha supraNidhAna, caturviMzati daNDakake jIvoMmeM kevala Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ daanaadhikaarH| 20 saMyamadhArI jIvakA hI hotA hai kyoMki supraNivAna cAritrakA pariNAma svarUpa hai| isI taraha asaMyamake liye jo mana vanana kAya aura upakaraNakA prayoga kiyA jAtA hai vaha duSpraNidhAna kahalAtA hai yaha paJcendriyase lekara vaimAnika deva paryyantake jIvoMko hotA hai| yaha Upara likhe mUla pAThakA TIkAnusAra artha hai| ___ yahAM mana, vacana, kAya aura upakaraNakA supraNidhAna saMyamadhArI jIvoMkA honA kahA hai isa liye dezase saMyama pAlana karane vAle zrAvakoMkA deza saMyama pAlana ke liye mana, vacana, kAya aura upakaraNoMkA jo prayoga hotA hai vaha bhI supaNidhAna hI hai duSpraNidhAna nahIM ata: isa pAThakA nAma lekara zrAvakoMke mana, vacana, kAya aura upakaraNoMke sabhI vyApAroMko duSpraNidhAna batalAnA mithyA hai| ukta mUla pATha aura usakI TIkAmeM jo saMyata puruSoMkA supraNidhAna honA kahA hai vahAM saMyata padase deza saMyata (zrAvaka) aura sarva saMyata ( sAdhu ) donoMkA hI grahaNa hai kevala sarva saMyata kA hI grahaNa nahIM ataH zrAvaka, apane deza saMyamakA pAlana karane ke liye jo manase dharmadhyAna, vacanase arihaMta siddha aura sAdhuoM kA guNAnuvAda, zarIrase sAdhuoM kA mAna sanmAna, sevA suzrUSA aura upakaraNoMse jIva rakSA Adi zubha vyApAra karatA hai yaha saba vyApAra supraNidhAna hI hai duSpraNidhAna nhiiN| jo loga ukta cAroM hI supraNidhAna eka mAtra sAdhuoMkA hI honA mAna kara . zrAvakoM ke upakaraNake vyApArako duSpraNidhAna mAnate haiM unase kahanA cAhiye ki zrAvaka jo manase dharma dhyAna aura vacanase arihanta siddha aura sAdhuoMkA guNAnuvAda aura kAyase sAdhuko dAna sammAna sevA suzrUSA Adi vyApAra karatA hai use bhI Apa duSpraNidhAna hI kyoM nahIM mAnate ? yadi kaho ki ye saba vyApAra saMyama pAlanake liye kiye jAte haiM isa liye ye duSpraNidhAna nahIM haiM to usI taraha saMyama pAlanake liye jo zrAvaka upakaraNakA vyApAra karate haiM vaha bhI duSpraNidhAna nahIM kintu supraNidhAna hI hai yadi upakaraNake vyApArako duSpraNidhAna kaho to usake pUrvokta mana, vacana aura kAyake vyApAroM ko bhI duSpaNidhAna hI kahanA hogA parantu jaise zrAvakakA mana bacana aura kAyake pUrvokta vyApAra duSpraNidhAna nahIM haiM usI taraha saMyama pAlanArtha upakaraNakA vyApAra bhI duSpraNidhAna nahIM haiM ata: ThANAGga sUtrake isa prAThakA nAma lekara zrAvakake pUMjanI Adi dhamoM pakaraNoMke vyApArako ekAnta pApameM sthApana karanA sUtrArtha na jAnanekA phala samajhanA caahiye| yadi koI kahe ki 'zrAvakoMke mana, vacana, kAya aura upakaraNake vyApAra yadi supraNidhAna haiM to isa pAThameM manuSya saMyatioMke hI eka caturvidha supraNidhAna kyoM kahe 26 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 saddharmamaNDanam / gaye haiM tiya'zca zrAvakoMke bhI kahane cAhiye ?" to isakA uttara yaha hai ki tilAJca zrAvakoMke pAsa dhArmika upakaraNa nahIM hote aura dhArmika upakaraNake na honese upakaraNa kA supraNidhAna unameM asambhava hai isa liye tiyyeca zrAvakoMke catubiMdha supraNidhAna yahAM nahIM kahe gaye haiM / yadyapi tiyeca zrAvakoMke bhI mana vacana aura kAyake vyApAra supradhAna hote haiM tathApi upakaraNake vyApAra na honese tiryaJca zrAvakoMkA yahAM kathana nahIM hai| yaha ThANAGga sUtrakA cauthA ThANA hai isa liye jisake cAroM vyApAra yAnI mana, vacana kAya aura upakaraNake vyApAra supraNidhAna hote haiM unhIMkA yahAM kathana hai| ___ ukta cAroM supraNidhAna manuSya zrAvaka aura sAdhuoMke hI hote haiM tiryyabca zrAvakoMke nahIM hote ata: isa pAThameM manuSya saMyatiyoMke hI caturvidha supraNidhAna kahe gaye haiM tiyaMThaca zrAvakoMke nhiiN| ata: isa pAThakA nAma lekara zrAvakake pUjanI Adi dhoM pakaraNoMko ekAnta pApameM sthApana karanA ajJAnakA pariNAma hai| yadi koI kahe ki "zrAvaka asaMyama pAlanake liye bhI mana, vacana, kAya aura upakaraNoMkA prayoga karate haiM phira unake ye vyApAra bhI supraNidhAna kyoM nahIM mAnate ?" to isakA uttara yaha hai ki zrAvaka saMyama pAlanake liye jo mana vacana kAya aura upakaraNakA vyApAra karate haiM unhIM vyApAroMkI apekSAse ve deza saMyati mAne jAte haiM asaMyama sevanake liye jo ukta caturvidha vyApAra karate haiM unakI apekSA se nahIM isa liye ukta caturvidha vyApAra jo saMyama pAlanArtha hote haiM ve hI supraNidhAna haiM dUsare vyApAra nhiiN| asaMyamake upakArArtha jo zrAvakake mana, vacana, kAya aura upakaraNake byApAra hote haiM unakI apekSAse zrAvaka asaMyata mAnA jAtA hai aura saMyama pAlanArtha jo usake caturvidha vyApAra hote haiM unakI apekSAse vaha saMyata samajhA jAtA hai ataeva zAstrameM zrAvakako "saMyatA saMyata" kahA hai| "saMyatA saMyata" vahI hai jo dezase saMyama dhArI hai aura jisake mana, vacana, kAya aura upakaraNake vyApAra dezase saMyamopakArI haiN| ataH saMyamakA upakArake liye jo zrAvakoMke mana, vacana, kAya aura upakaraNake vyApAra hote haiM ve supraNidhAna haiM aura asaMyama pAlanArtha jo usake ukta caturvidha vyApAra hote haiM ve duSpraNidhAna haiM parantu bhrama vidhvaMsana kAra sAmAyaka aura poSAmeM baiThe hue zrAvakake mana, vacana aura kAyake vyApArako to supraNidhAna aura usake upakaraNake vyApArako duSpraNidhAna kahate haiM yaha inakA ekAnta vyAmoha hai| sAmAyaka aura poSAmeM baiThe hue zrAvakoMke upakaraNoMkA vyApAra yadi duSpraNidhAna hai to usake mana vacana aura kAyake vyApAra kaise supraNidhAna ho sakate haiM ? aura mana vacana tathA kAyake vyApAra yadi supraNidhAna haiM to usakA upakaraNakA vyApAra kaise duSpraNidhAna ho sakatA hai ? ataH sAmA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dadhikAraH / 203 yaka aura poSAmeM baiThe hue zrAvakake mana vacana aura kAyake vyApArako supraNidhAna aura upakaraNa vyApArako duSpraNidhAna batAnA ekAnta mithyA samajhanA cAhiye / ThANAGga sUtra ukta mUla pAThameM mana, vacana, kAya aura upakaraNake vyApAra, saMyati manuSyoMke supraNidhAna kahe gaye haiM vahAM saMyati padase jItamalajIne kevala sAdhuoM kAhI grahaNa honA mAnA hai deza saMyati zrAvakoM kA nahIM / aisI dazAmeM inake matAnusAra sAmAyaka aura poSAmeM vaiThe hue zrAvakoMke mana vacana aura kAyake vyApAra bhI supraNidhAna nahIM kAyama ho sakate kyoMki mana vacana aura kAyake vyApAra bhI ukta pAThameM * saMyatiyoMke hI supraNidhAna kahe gaye haiM dUsaroMke nhiiN| yadi ukta mUla pAThameM "saMyata" padase deza saMyati zrAvaka kA bhI grahaNa mAna kara usake bhI mana vacana aura kAyake vyApAra ko supraNidhAna mAnate ho to phira usake upakaraNake vyApAra ko bhI supraNidhAna mAnanA hI par3egA ataH ThANAGga ukta mUla pATha kA nAma lekara sAmAyaka aura poSAmeM baiThe eka mana vacana aura kAyake vyApArako supraNidhAna aura usake upakaraNake vyApArako duSpraNidhAna mAnanA ekAnta mithyA hai / ( bola 40 vAM ) iti dAnAdhikAraH samAptaH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha anukampAdhikAraH bahuta loga ahiMsA dharmakA rahasya nahIM smjhte| aise ajJAnI anukampAdhikAra kI vyAkhyA bhI ajIba tarahase karate haiN| unake matase jo manuSya jIvoM ko mAratA hai vaha hiMsA karatA aura ekAnta pApI hotA hai| jo nahIM mAratA vaha ahiMsA dharmakA pAlana karatA hai vaha dhArmika hai / lekina jo hiMsakako upadeza dekara use hiMsA kama se rokatA hai aura prANIkI prANa rakSA karatA hai vaha bhI adharma karatA hai| jaise bhramavidhvaMsana kAra bhramavidhvaMsana pRSTha 120 para likhate haiM, "zrI tIrtha kara deva viNa potAnA kama khapAvA tathA anerAne tArivAne aNe upadeza deve ima kayo chai piNa jIva baMcAvA upadeza deve ima kahyo nahIM" ityAdi / anukampAkI DhAlameM bhISa gajIne isase bhI adhika bar3ha kara kahA hai "kaIka ajJAnI ima kahe chaH kAyArA kAje ho devAM dharma updesh| ekana jIvane samajhAviyAM miTa jAve ho ghaNAM jIvAMrA kleza / cha: kAyAre ghare zAnti huve ehavA bhASe ho anya tIrthI dharma / tyAMbheda na pAyo jina dharmaro te to bhUlyA ho udaya AyA azubha karma / mata mAra kahe uNaro rAgIre tIje karaNe hiMsA lAgI re" ____ "arthAt "kucha loga kahate haiM ki ve chaH kAyake jIvoMke gharameM zAnti honeke liye dharmakA upadeza dete haiM, kyoMki eka jIvako samajhA denese bahuta jIvoMkA kleza miTa jAtA hai| lekina cha: kAyake jIvoMke gharoM meM zAnti honeke liye upajheza denA, anya tIrthI logoM kA dharma batalAtA hai jaina dharma nahIM batalAtA isa liye cha: kAyake jIvoM ke gharoMmeM zAnti honeke liye upadeza dene vAle jaina dharmake rahasyako nahIM jAnate ve mUle hue haiM aura unako azubha karmakA udaya huA hai| jo manuSya hiMsakake hAthase matamAra kaha kara jIvakI rakSA karatA hai vaha tIsare karaNase hiMsAkA pApa karatA hai|" bhISaNajIne aura bhI kahA hai "mati mAraNaro ko nahIM teto sAvaja jANI vAyare" lekina 'matamAra' aisA kahake prANa rakSA karanA kabhI sAvadya nahIM hai| koI bhI jaina dharmake tatvako jAnane vAlA isakA anumodana nahIM kara sktaa| aise hI anargala upadeza dekara logoMne jaina jagatameM bhrama phailAyA hai| jahAM upadeza dvArA marate prANIkI rakSA karanA ekAnta pApa hai, vahAM aura kisI upAyase vaisA karanA to aura bhI gahya hogA arthAt usake to ekAnta pApa honemeM koI sandeha hI nahIM hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| bhramavidhvaMsanakArane apane matakI puSTimeM kucha dRSTAnta bhI de DAle haiM, jaise "eka manuSya jhUTha bolatA hai aura dUsarA jhUTha nahIM bolatA aura tIsarA satya bolatA hai| inameM jo jhUTha bolatA hai vaha ekAnta pApI hai aura jo jhUTha nahIM bolatA hai vaha ekAMta dhArmika hai| tathA jo satya bolatA hai usake do bheda haiN| eka sAvadha satya bolatA hai aura dUsarA niravadya satya bolatA hai| inameM jo sAvadha satya bolatA hai vaha ekAnta pApa karatA hai aura jo niravadya satya bolatA hai vaha dharma karatA hai| yaha to dRSTAnta huA isakA dAnti jItamalajI yaha dete haiM - "eka manuSya hiMsA karatA hai aura dUsarA hiMsA nahIM karatA aura tIsarA rakSA karatA hai| inameM jo hiMsA karatA hai vaha ekAnta pApI hai aura jo hiMsA nahIM karatA hai vaha ekAnta dhArmika hai| tathA jo jIvarakSA karatA hai usake do bheda haiN| eka hiMsakako hiMsAke pApase bacAneke liye na mAranekA upadeza karatA hai aura dUsarA hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANIkI prANarakSA karaneke liye na mAranekA upadeza detA hai / inameM jo hiMsakako hiMsA kA pApa chur3Aneke liye na mAranekA upadeza detA hai vaha to dhArmika hai aura jo hiMsakake hAthase mAre jAnevAle prANIkI prANarakSA karaneke liye na mAranekA upadeza detA hai vaha ekAnta pApa karatA hai kyoMki marate prANIkI prANarakSA karanA jaina dharmakA siddhAnta nahIM hai" yaha jItamalajI kA mata hai| isa matakI puSTike liye pUkti dRSTAMtake sivAya yaha aura bhI dRSTAnta dete haiM jaise-corI karanevAleko sAdhu dhanIke mAlakI rakSAke liye corI na karanekA upadeza nahIM dete kintu corako corIke pApase bacAneke lie upadeza dete haiM usI taraha sAdhu, kasAIke hAthase mAre jAnevAle bakare kI prANarakSAke liye na mAranekA upadeza nahIM dete kintu kasAIko hiMsAke pApase bacAne ke liye upadeza dete haiM ityAdi bhramotpAdaka vAteM likha kara jItamalajIne jaina dharmake prANabhUta rakSA dharmakA samUla nAza karanekI ceSTA kI hai parantu inakI ye saba bAteM nirAdhAra aura zAstrase viruddha haiN| kasAIke hAthase mAre jAne vAle prANiyoM kI prANarakSAke liye upadeza denA sAvadha satyakI taraha ekAMta pApa nahIM hai kintu yaha dharma kArya hai| marate prANIkI prANarakSA karanA jaina dharmakA khAsa uddezya hai saca pUchiye to prANiyoMkI prANarakSA ke liye hI jainAgamakA nirmANa huA hai| prazna vyAkaraNa sUtrake prathama saMvara dvArameM yaha pATha AyA hai "savva jaga jIva rakkhaNa dayaThyAe pAvayaNaM bhagavayA sukahiyaM" arthAt "saMsArake sabhI jIvoMkI rakSArUpa dayAke liye bhagavAn tIrthaGkarase pravacana (jainAgama ) kahA gayA hai" yadi hiMsakake hAthase mAre jAne vAle jIvoMkI rakSA karaneke liye upadeza denA, ekAnta pApa hotA to isa pAThameM saMsArake sabhI jIvoMkI rakSA rUpa dayAke liye jainAgamakA kathana honA kyoM kahA jAtA ? ata: jIvarakSAke uddezyase upadeza deneko ekAnta pApa aura ise anya tIrthI kA dharma batAnA zAstra viruddha samajhanA caahiye| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / yadi koI kahe ki "prazna vyAkaraNa sUtrake Upara likhe pATha meM 'rakSaNa' padakA jIvoM ko na mAranA artha hai bacAnA artha nahIM hai" to vaha mithyAvAdI hai rakSaNa padakA koSa, vyAkaraNa tathA vyavahAra se bacAnA artha hI prasiddha hai aura jItamalajIne bhI yaha svIkAra kiyA hai / jaise 0 pR0 119 para unhoMne likhA hai " ( 1 ) eka to jIva haNe ( 2 ) eka na haNe (3) eka jIva chuDAve e tInU nyArA nyArA chai" yaha likha kara jIvako na mAranA aura jIvakI rakSA karanA inako bhinna bhinna jItamalajIne batalAyA hai isaliye jIva na mArane ko rakSA mAnanA aura jIva chur3Aneko rakSA na mAnanA mithyA hai / 206 hiMsaka hAthase mAre jAne vAle jIvakI rakSA karaneke liye upadeza denA sAvadha satyakI taraha ekAnta pApa nahIM hai| sAvadha satyase jIvako duHkha hotA hai jaise kANako kA andheko andhA kahanA satya to hai parantu isase kANa aura andha manuSyake dila duHkha hotA hai isaliye zAstrameM sAvadya satyako ekAnta pApa kahA hai lekina hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANIkI prANarakSAke liye upadeza denese na to hiMsaka ko duHkha hotA hai aura na mAre jAne vAle jIvako hI duHkha hotA hai valki hiMsaka jIva, hiMsAke pApase vacatA hai aura mAre jAnevAlekA Arta raudra dhyAna chUTatA hai phira isameM pApa kisa bAtA huA ? yaha buddhimAna, dayAlu manuSya svayaM samajha sakate haiM / prazna vyAkaraNa sUtrake pUrvokta mUlapAThAnusAra hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANI prANarakSA karaneke liye dharmopadeza denA bahuta hI prazasta kAryya hai ise pApa batAnA zAstra drohiyoMkA kArya hai / sAvadha aura niravadyake bhedase satyakA do bheda honA, svayaM zAstrakArane hI batalAyA hai parantu rakSAko sAvadya aura niravadya kahIM nahIM kahA hai ataH jo loga rakSAko sAvadya kahate haiM ve mithyAvAdI haiM / jIva rakSA rUpa dharmako ekAnta pApa siddha karaneke liye jItamalajIne jo dUsarA dRSTAnta diyA hai ki "sAdhu corIke pApase corako mukta karaneke liye dharmopadeza detA hai| parantu dhanI dhanakI rakSA karaneke liye nahIM detA usI taraha hiMsakako hiMsAke pApase mukta karaneke liye na mArane kA upadeza detA hai parantu marate jIvakI rakSAke liye nahIM detA" yaha dRSTAnta bhI asaMgata hai kyoMki prazna vyAkaraNa sUtrameM jIvarakSA rUpa dayAke liye jainAgama kA kathana honA batalA kara jIvarakSA rUpa dharmako jainAgamakA pradhAna uddezya kahA hai isaliye sAdhu jIva rakSA ke liye dharmopadeza karate haiM parantu dhanIke dhanakI rakSA ke liye nahIM kyoMki ukta sUtrameM parAyedravyake haraNarUpa pApase nivRttirUpa dayA ke liye jainAgamakA kathana honA batalAyA hai dhanIke dhanakI rakSArUpa dayAke liye nahIM isaliye sAdhu, corako Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 207 corIke pApase mukta karaneke liye hI dharmApadeza dete haiM dhanIke dhanakI rakSAke liye nhiiN| prazna vyAkaraNa sUtra kA vaha pATha yaha hai "para davva haraNa veramaNa dayaTThAe pAvayaNaM bhagavayA sukahiyaM" arthAt "parAye dravyake haraNa rUpa pApase nivRtti rUpa dharmakI rakSAke liye bhagavAnne pravacana kahA hai|" isa pAThameM parAye dravyake haraNa rUpa pApase nibRttike liye pravacanakA kathana honA kahA hai dhanIke dhana kI rakSA ke liye nahIM isaliye sAdhu corako corI ke pApa se bacAneke liye hI dharmopadeza detA hai dhanIke dhanakI rakSAke liye nahIM parantu jIvarakSAke viSayameM yaha nahIM kahA hai ki "hiMsAkI nivRttike liye jainAgamakA kathana huA hai jIvarakSAke liye nahIM balki vahAM to yaha sApha likhA hai ki "samva jagajIva rakSaNa dayaThyAe pAvayarNa bhagavayA sukahiyaM" arthAt "saMsArake sabhI prANiyoMkI rakSA rUpa dayA ke liye bhagavAnase jainAgama kahA gayA hai|" isaliye hiMsakake hAthase mAre jAne vAle jIvakI rakSA karaneke liye dharmopadeza denA zAstrAnumodita aura bahuta hI prazasta kArya hai ise pApa kahane vAle ekAnta mithyAvAdI aura mithyAdRSTi haiM / dhanarakSAke sAtha jIvarakSA kI tulyatA batAnA bhI ajJAna mUlaka hai| dhana acitta padArtha hai usakI anukampA nahIM hotI parantu jIva cetana hai usakI rakSA karanA dharma hai ataeva zAstrameM jagaha jagaha "prANAnu kampayAe bhUyAnukampayAe" ityAdi pATha AyA hai "dhanAnukampayAe vittAnu kampayAe" ityAdi pATha nahIM AyA hai / isaliye dhanarakSAkA dRSTAnta dekara jIvarakSAke lie dharmopadeza denemeM ekAnta pApa kahanA ajJAniyoMkA kArya hai| (bola 1 samApta) (preraka) hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANiyoMkI prANarakSAke liye kisI sAdhu mahAtmA ne dharmopadeza diyA ho aisA udAharaNa mUla sUtra ke sAtha batalAie ? (prarUpaka) rAja praznIya sUtrakA mUla pATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai:___"jaiNaM devANuppiyA ! paesissa raNNo dhammamAIkkhejA bahu guNataraM khalu hojA, paesissa raNNo tesiM ca vahuNaM duppayacauppaya miyapasupakkhIsarIsavANaM / taMjai devANu ppiyA ! paesissa raNNo Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 saddhamamaNDanam / dhamma mAiklojA vaha guNatara phalaM hojA tesiMca vahvaNaM samaNa mAhana bhikkhuyANaM / taMjaiNaM devANuppiyA ! paesissa bahuguNataraM hojjA savvassavi jaNavayassa" (rAjapraznIya sUtra ) artha: he devAnupriya ! Apa yadi pradezI rAjAko dharma sunAveM to bahuta guNa yukta phala ho / vaha kise ho ?khuda rAjA pradezIko guNa ho aura unake hAthase mAre jAne vAle bahutase dvipada, catuSpada, mRga, pazu, pakSI aura sarI sRpoMko ho| he devAnupriya ! Apa yadi rAjA pradezIko dharma sunAveM to bahutase zramaga, mAhana, aura bhikSukoMko, tathA rAjA pradezI aura unake sampUrNa rASTrako bahuta guNayukta phala ho| isa pAThameM rAjA pradezIko dharma sunAnese rAjA pradezI aura usake hAthase mAre jAne vAle dvipada, catuSpada, mRga, pazu, pakSI aura sarI sRpa, donoM hI ko guNa honA kahA hai| isakA bhAva yaha hai ki rAjA pradezIko dharma sunAnese vaha hiMsA karanA chor3a kara hiMsAke pApase baca sakatA hai aura usake hAthase mAre jAne vAle dvipada, catuSpada Adi prANiyoMkI prANarakSA ho sakatI hai isaliye rAjA pradezIko hiMsAke pApase bacanekA guNa hai aura usake hAthase mAre jAne vAle prANiyoM ko prAgarakSA rUpa guNa hai| ina donoM hI lAbhake lie citta pradhAnane kezI svAmIse rAjA pradezIko dharmopadeza denekI prArthanA kI hai kevala pradezIko hiMsAke pApase bacAne ke lie hI nahIM ata: hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANiyoMkI prANarakSAke lie bhI sAdhu upadeza dete haiM sirpha hiMsakako hiMsAke pApase bacAneke lie hI nahIM yaha isa pAThase spaSTa siddha hotA hai| yadi koI kahe ki "yaha pATha, cita pradhAna kI prArthanAko batalAneke lie AyA hai isalie yadyapi isa pAThameM citta pradhAnane dvipada, catuSpada, mRga, pazu, pakSI aura sarIsRpoMkI prANarakSAke lie kezI svAmIse dharmopadeza dene kI prArthanA kI hai tathApi isase sAdhuoMkA marate prANIkI prANa rakSA karaneke liye dhamo padeza denA nahIM siddha ho sakatA kyoMki citta pradhAna, ajJAnavaza bhI marate jIvakI rakSA karaneke liye munise dho padeza dene kI prArthanA kara sakatA hai" to isakA uttara yaha hai ki citta pradhAna, koI mAmUlI manuSya nahIM kintu bAraha vratadhArI zrAvaka thA vaha jIvarakSAmeM dharma yA adharma honA jAnatA thaa| dUsarI bAta yaha ki citta pradhAnane kezI svAmIse jIva rakSAke lie dharmApadeza karane kI prArthanA kI thI, yadi yaha kArya ekAntapApakA thA to kezI svAmIne citta pradhAnako kyoM nahIM samajhA diyA ki "he devAnupriya ! rAjA pradezIko tAraneke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 209 liye dharmopadeza denA to ThIka hai parantu usake hAthase mAre jAne vAle prANiyoMkI prANarakSA ke liye dharmopadeza denA ucita nahIM hai kyoMki marate jIvakI rakSAke liye upadeza denA ekAnta pApa hai" ataH jIvarakSAmeM dharma honA spaSTa siddha hotA hai tathApi hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANiyoMkI prANarakSAke uddezyase dharmopadeza karanemeM jo ekAnta pApa batalAte haiM unheM mithyAvAdI aura utsUtra prarUpagA karanevAlA samajhanA cAhiye / [bola 2 rA samApta (preraka) suyagaDAMga sUtra zru0 1 adhyayana 6 ke mUlagAthAmeM "dANANa seTTha abhayappayANa" yaha vAkya AyA hai isakA kaI eka yaha artha karate haiM ki "apanI orase kisI prANI ko bhaya na denA abhayadAna hai parantu dUsarese bhaya pAte hue prANIko bhayase mukta karanA abhayadAna nahIM haiM" isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) kisI prANIko apanI orase bhaya na denA, aura dUsarese bhaya pAte hue jIvako bhayase mukta karanA, ye donoM hI abhayadAna haiM parantu apanI orase kisIko bhaya na denA hI nahIM ata: dUsarese bhaya pAte hue jIvako bhayase mukta karaneko abhayadAna na mAnanA ajJAniyoMkA kAryA hai| isa gAthAkI TIkAmeM TIkAkArane, dUsarese bhaya pAte hueko bhaya se mukta karanA abhayadAna batalAyA hai vaha TIkA yaha hai: svaparAnugrahArtha marthinedIyata iti dAna manekadhA teSAM madhye jIvAnAM jIvitArthinAM trANakAritvAdabhayadAnaM zreSTham / taduktam "dIyate mriyamANasya koTiM jIvitameva vA dhana koTiM na gRhNAti sarvo jIvitumicchati" __ gopAlAGganAdInAM dRSTAntadvAreNAthoM buddhau sukhenArohatItyato'bhayadAna pradhAnya khyApanArtha kathAnaka midam-vasantapure nagare aridamano rAjA, saca kadAcit caturvadhU sameto vAtAyanasthaH krIDAyamAnastiSThati tena kadAciccoro rakta karavIrakRtamuNDamAlo raktaparidhAno raktacandanopaliptazca prahatavadhyaDiNDimo rAjamArgeNa nIyamAnaH sapatnIkena dRSTaH / dRSTa vAca tAbhiH pRSTham kimanenA kArIti / tAsAmeke na rAmapuruSeNA veditam, yathA paradravyApahAreNa rAjaviruddha miti tata ekayA rAjA vijJaptaH yathA yo bhavatA mama prAg varaH pratipannaH so'dhunA dIyatAm yathAhamasyopakaromi kizcit rAjJApi pratipannam / tatastayA snAnAdipuraHsaramalaMkAreNAlaMkRto dInAra sahasra vyayena paJcavidhAn zabdAdInaviSayAneka mahaH prApitaH / punadvitIyayA'pi tathaiva dvitIya maho dInAra zata sahasra vyayena Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 saddhamamaNDanam / lAlita: tata stRtIyayA tRtIya maho dInAra koTi vyayena satkAritaH / caturthyAtu rAjAnumatyA maraNAdrakSito'bhayapradAnena / tato'sAvanyAbhihasitA nAsyatvayA kizciddasamiti / tadevaM tAsAM parasparaM bahUpakAraviSaye vivAde jAte rAjJA'sAveva cauraH samAhUya pRSThaH "yathAkena tava vahUpakRtam" tenApyabhANi yathA na mayA maraNamahAbhayabhItena kiJcit snAnAdikaM sukhaM vyajJAyi abhayapradAnAkarNanena punarjanmAnamivAtmAna mavaimIti ata: sarvadAnAnA mabhaya pradAnaM zreSTha miti sthitam / artha: apane yA parAyeke anugrahake liye yAcaka puruSako jo diyA jAtA hai vaha dAna kahalAtA hai| vaha aneka prakArakA hai unameM sabase zreSTha abhayadAna hai| abhayadAna, jIne kI icchA rakhane vAle prANiyoMke jIvanakI rakSA karatA hai isaliye vaha saba dAnoMmeM zreSTha mAnA gayA hai| kahA bhI hai-marate hue prANIko eka tarapha koTi koTi dhana, aura dUsare tarapha jIvana diyA jAya to vaha dhana koTiko na lekara jIvanako hI letA hai kyoMki jIvoMko sabase jyAdA jIvana priya hai ata: saba dAnoMmeM abhaya dAna hI zreSTha hai| sAdhAraNa buddhivAloM ko samajhAneke liye abhayadAnakI pradhAnatA dRSTAntake dvArA batalAI jAtI hai .: vasantapura nagarameM aridamana nAmaka rAjA rahatA thaa| vaha kisI samaya apanI cAra rAniyoMke sAtha jharokhe para baiTha kara krIDA karatA thaa| usane apanI striyoMke sAtha, rAjamArgase le jAyA jAtA huA kaNThameM lAla kanailake phUlakI mAlA lagAyA huA sAla kapar3A pahinA huA zarIrameM rakta candanakA lepa kiyA huA aura bAjA bajA kara badha karanekI ghoSaNA kiyA jAtA huA kisI corako dekhaa| use dekha kara rAniyoMne pUchA ki "isane kyA aparAdha kiyA hai ?" yaha suna kara kisI rAjapuruSane kahA ki "isane corI karake rAjAkI AjJA ullaJcana kI hai" isake anantara eka rAnIne rAjAse kahA ki "Apane jo mujhe pahale varadAna denA svIkAra kiyA thA vaha abhI de deveM jisase maiM isa corakA kucha upakAra kara sakU" yaha suna kara rAjAne varadAna denA svIkAra kara liyaa| rAnIne rAjAse yaha vara mAMgA ki "isa corako snAna Adi karA kara bhUSaNa Adi pahinA kara hajAra moharake vyayase eka dina taka zabdAdi pAMca viSayoMkA sukha diyA jaay|" pazcAt dUsarI rAnIne dUsare dina usa corako eka lAkha moharake vyayase sukha denekA vara maaNgaa| tIsarIne tIsare dina eka koTi moharake vyayase use sukha deneko kahA / parantu cauthI rAnIne rAjAse vara mAMga kara usa corako abhayadAna dekara maranese bacA liyaa| yaha dekha kara pahalI tIna zAniyAM cauthI rAnIkI haMsI uDAne lagI ke kahane lagI ki isa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 211 ne to isa vicAreko kucha bhI nahIM diyA hai" isake anantara una rAniyoM meM apane apane upakArake viSayameM kalaha honA Arambha huA usa kalahako zAntike liye rAjAne corako bulA kara pUchA ki "ina rAniyoMmeM sabase adhika tumhArA kisane upakAra kiyA hai ?" cora ne kahA ki-maraNa rUpI mahAbhayase maiM itanA DarA huA thA ki snAna AdikA sukha mujhako kucha bhI nahIM mAlUma huaa| java maine sunA ki mujhe abhayadAna milA hai taba mujha ko navIna jIvana prAptike samAna mahAn Ananda prApta huaa| ata: saba dAnoMmeM abhayadAna kI zreSThatA spaSTa siddha hotI hai| __ yahAM, mAre jAne vAle prANIko maraNase bacA denA abhayadAna kahA gayA hai aura isa viSayako spaSTa samajhAneke liye corakA dRSTAnta diyA hai| isa dRSTAntameM rAnI ne apanI orase corako bhaya dene kA tyAga nahIM balki zUlI yA phAMsIke dvArA hone vAle maraNarUpI mahAbhayase use bacAyA hai aura isa kAryAko yahAM abhayadAna kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki dUsarese bhaya pAte hue prANIkA bhaya dUra karanA bhI abhayadAna hai apanI orase bhaya na denA hI nahIM ata: dUsarese bhaya pAte hue prANIko bhayase mukta karane meM jo. ekAnta pApa batalAte haiM ve mithyAvAdI haiN| (bola 3rA samApta) (preraka) ___ bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 121 para suyagaDAMga sUtrako gAthA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe kahyo potAnA kama khapAvA tathA AryAkSetranA manuSyane tArivA bhagavAn dharma kahe ima kayo piNa ima na karo je jIva baMcAvAne arthe dharma kahe, iNa nyAya asaMyati jIvAMro jIvagoM vAcchyA dharma nhiiN| inake kahane kA tAtparya yaha hai ki bhagavAna mahAvIra svAmI AryakSetrake manuSya ko tAraneke lie aura apane karmokA kSaya karaneke liye dharmopadeza karate the parantu hiMsaka ke hAthase mAre jAne vAle prANiyoM kI prANarakSA karaneke liye nahIM ata: marate hue prANIkI prANarakSA karaneke liye dharmopadeza denA sAdhukA karttavya nahIM hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) suyagaDAMga sUtrakI gAthAoMko likha kara isakA samAdhAna diyA jAtA hai| ve gAthAyeM ye haiM: Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 saddharmamaNDanam / I "no kAma kiccA nayabAlakiccA rAjAbhiyogeNa kuto bhayeNaM / viyAgarejjA pasiNaM navAvi sakAma kicce iha AriyANaM / gantAvatatthA aduvA agaMtA viyAgarejjA samiyA supanne / anAriyA daMsaNato parIttA iti saMkamANo na uveti tattha " ( suya0 zruta0 5 a0 6 gAthA 17-18 ) arthaH gozAlaka matako khaNDana karaneke liye Ardra muni kahate haiM ki bhagavAn mahAvIra svAmI vinA icchA koI kArya nahIM krte| jo binA bicAre kAma karatA hai vaha icchAke binA bhI kA karatA hai aura vaha apane yA dUsarekA jisase aniSTa ho aisA bhI kATa kara DAlatA hai parantu bhagavAn mahAvIra svAmI sarvajJa sarvadarzI aura parAyeke hita karanemeM tatpara rahate haiM jisase apanA yA dUsarekA upakAra nahIM hotA aisA kAryyaM bhagavAn nahIM karate / bhagavAn apanI pratiSThA ke liye athavA kisI rAjA mahArAja Adike dabAva se dharmopadeza nahIM dete kyoMki unakI pravRtti bhabase nahIM hotI / yadi koI kucha pUchatA hai to usakA upakAra hotA dekha kara bhagavAn uttara dete haiM anyathA nahIM dete| binA pUche bhI lAbha samajhane para bhagavAn upadeza dete haiM / anuttara vimAnavAsI devatA aura mamaHparyAya jJAniyoMke praznoMke uttara bhagavAn manase hI dete haiM vANIdvArA nahIM kyoMki unheM vANIdvArA upadeza denekI AvazyakatA nahIM hai / bhagavAn mahAvIra svAmI yadyapi vItarAga haiM tathApi apane tIrthakara nAma kamakA kSaya karane ke liye aura upakAra yogya Aryya kSetrake manuSyoM kA upakAra ke liye AkSetra meM upadeza dete haiM / 17 bhagavAn mahAvIra svAmo dUsaroMke hita sAdhanameM pravRtta rahate haiM isa liye vaha zikSA dene yogya puruSake nikaTa jAkara bhI upadeza dete haiM, vaha jisa prakAra bhavya jIvoMkA kalyANa dekhate haiM usI taraha kAyya karate haiM, vaha nahIM jAkara bhI upadeza dete haiM / upakAra hotA dekha kara vaha jAkara bhI upadeza dete haiM aura upakAra na hotA dekha kara vahAM rahate hue bhI upadeza nahIM dete bhagavAnko kisIse bhI rAga dveSa nahIM hai, cakravartI rAjA ho cAhe daridra ho sabako vaha eka dRSTise dekhate haiM / pUchane para yA na pUchane para vaha sabako samAna rUpase dharmopadeza dete haiM / bhagavAn anAryya dezameM dharmo . padeza deneke liye isa kAraNa nahIM jAte ki vahAMke nivAsI darzana bhraSTa aura aihika sukhako hI apanA antima lakSya samajhakara paralokako aGgIkAra nahIM krte| una logoMko bhASA aura karma bhI Arya puruSoMse viparIta hote haiM isa liye vahAM upakAra hotA nahIM dekha kara bhagavAn anAryya dezameM nahIM jaate| ina gAthAoM meM kahA hai ki "bhagavAn mahAvIra svAmI Ayya kSetrake manuSyoMke upakAra ke liye aura apane tIrthakara nAma karmakA kSaya karaneke liye upadeza dete haiM" isase Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 213 hiMsaka ke hAtha se mAre jAne vAle jIva kI prANa rakSA ke liye bhI bhagavAn kA dharmopadeza denA siddha hotA hai kyoMki jaise hiMsakako hiMsAke pApase bacAnA usakA upakAra karanA hai usI taraha hiMsaka hAthase mAre jAne vAle prANIkI rakSA karanA bhI usakA upakAra karanA hai / ina gAthAoM kA abhiprAya batalAte hue TIkA kArane bhI yaha likhA hai 1 "asAvapi tIrtha kRnnAmakarmaNaH kSapaNAya na yathA kathaM cidato'sAvaglAna: iha masmin saMsAre Aya kSetra vA upakAra yogye AyryANAM sarvaheyadharmadUravartinAM tadupakArAya dharmadezanAM vyAgRNIyAdasAviti " arthAt bhagavAn mahAvIra svAmI apane tIrthakara nAma karmakA kSaya karaneke liye isa saMsArameM, athavA upakAra yogya isa Aryya kSetra meM tyAgane yogya sabhI bure dharmoM se alaga rahane vAle Aya kSetra vAsI manuSyoMkA upakArake liye dharmopadeza dete haiM / yahAM TIkAkArane bhI mUla gAthAkA abhiprAya batalAte hue Aya kSetra vAsI manusrint upakArake aiye bhagavAnkA dharmopadeza karanA batalAyA hai isa liye hiMsaka ke hAthase mAre jAne vAle jIvoMkI rakSA ke liye upadeza denA bhI dharma siddha hotA hai kyoMki marate prANIkI prANa rakSA karanA usakA sabase pradhAna upakAra hai| ataH bhagavAn mahAvIra svAmI Ayya kSetrake prANiyoM kI prANa rakSA rUpa upakArake liye bhI dharmopadeza karate the yaha bAta isa gAthA aura isakI TIkAse spaSTa siddha hotI hai / tathApi ina gAthAoM kA nAma lekara yaha kahanA ki "bhagavAn Ayya kSetrake jIvoMkI prANa rakSA karaneke liye upadeza nahIM dete the" ekAnta mithyA hai| DAMga sUtrakI ina gAthAoM ke pahalekI gAthAmeM marate jIvakI prANa rakSA karane ke liye bhagavAnkA dhamopadeza denA spaSTa likhA hai isa liye vaha gAthA bhI yahAM likhI jAtI hai / "samicca logaM tasa thAvarANaM khemaMkare samaNe mAhaNevA / Aikkha mANevi sahassamajjhe egaMtayaM sArayati tahacce" ( suya0 sU0 2 a0 6 gAthA 4 ) TIkA - "syAdetat dharmadezanayA prANinAM kazcidupakAro bhavatyutaneti, bhavatItyAha "samicca loga" mityAdi samyagyathAvasthitaM lokaM SaDdravyAtmakaM matvA avagamya kevalA lokena paricchidya trasyantIti trasAH namra nAma karmoM dayA dvIndriyAdayaH, tathA tiSThantIti sthArA: sthAvaranAmakama dayAtsthAvarAH pRthivyAdayasteSAM mubhayeSA mapi jantUnAM kSemaM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / 214 zAntiH rakSA tatkaraNa zIlaH kSemaMkaraH / zrAmyatIti zramaNa: dvAdaza prakAra taponiSTaptadehaH tathA mAna iti pravRttiryasyAsau mAno brAhmagovA sa evaM bhUto nirmamo rAga dveSa rahitaH prANihitAdyartha na pUjAlAbha khyAtyAdyartha dharmamAcakSAgo'pi prAgvat chadmasthAvasthAyAM maunavratika iva vAksaMyata eva utpannadivyajJAnatvAdbhASAguNadoSavivekajJatayA bhASanaiva gugAvApteH anutpanna divya jJAnasyatu mauna vratikatveneti / tathA devAsura nara tiryyak sahasramadhye'pi vyavasthitaH paMkAdhArapaMkajavattadoSavyAsaMgAbhAvAnmamatva virahA dAzaMsAdoSa vikalatvAdekAntamevAsau sArayati prakhyAtiM nayati sAdhayatIti yAvat / agespiri karAvasthayorasti vizeSaH pratyakSeNaivopAlabhyamAnatvAtsatyam - asti vizeSo vAhyato natvatarato'pi darzayati - tathA prAgvadarcA lezyA zukladhyAnAkhyA yasya sa tathArcaH yadivA arcA zarIraM taccaprAgvadyasya satathArcaH / tathAhi asAvazokAdyaSTa prAti- hAyryopeto'pi notsekaM yAti nApi zarIraM saMskArAyatta vidadhAti sahi bhagavAn Atyantika rAga dveSa prahANAdekAkyapi jana parivRto'pyekAkI na tasya tayoravasthayoH kazci dvizeSo'sti / tathA coktam "rAga dveSau vinirjitya kimaraNye kariSyasi / athano nirjitAvetau kimaraNye kariSyasi" ityato vAhya manaMgamAntarameva kaSAyajayAdikaM pradhAnaM 'kAraNa miti sthitam" artha : bhagavAn mahAvIra svAmIke dharmopadeza se prANiyoM kA kucha upakAra hotA thA yA nahIM ? kahate haiM ki hotA thA / bhagavAn mahAvIra svAmI, kevala jJAnase SaDdravyAtmaka orest yathArtha rUpase jAna kara dvIndriyAdika trasa aura pRthivI Adi sthAvara prANiyoM kI svabhAvase hI rakSA, zAnti yA kSema karate the / tathA bAraha prakArakI tapasyAse apane 'zarIrako tapAye hue aura mAhana yAnI prANiyoMko ahiMsAkA upadeza karate hue mamatA rahita hokara prANiyoM ke hita ke liye dharmopadeza karate the unheM apanI pUjA pratiSThA mAna bar3AI Adiko icchA na thI / bhagavAn dharmopadeza karane ke samaya meM bhI pahaleke samAna hI mona pratikakI taraha vAk saMyata the / tAtparya yaha hai ki chadmasthAvasthA meM jaise bhagavAn mauna pratika the usI taraha kevala jJAna hone para dharmopadeza dete hue bhI mauna vratikake samAna hI the kyoMki divya jJAna utpanna hone para unheM bhASA ke bola ga hI thA doSa nahIM thA aura jaba taka ve deas mauna rahane meM hI guga thA / bhagavAn mahAvIra svAmI, yadyapi hajAroM devatA asura manuSya aura tiryoMke bIcameM rahate the tathApi kIcar3ameM rahane vAle kamalakI taraha doSa se guNa aura doSake jJAna kevala jJAnI nahIM hue the Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 215 lipta nahIM hote the| kintu mamatA aura sAMsArika lAbha kI icchA tathA doSa rahita hokara vaha sadA aura sarvatra ekAntakA hI anubhava karate the| yadi koI kahe ki ekAkI avasthA aura ziSyAdikoMke sAtha rahane kI avasthAmeM pratyakSa hI bheda dRSTigocara hotA thA phira bhagavAn logoMke madhyameM rahate hue ekAntakA anubhava kaise karate the ? to isakA uttara yaha hai ki ekAkI avasthA aura ziSyAdike sAtha rahane kI avasthAmeM jo bheda dRSTigocara hotA thA vaha vAhya bheda thA Antarika nahIM kyoMki ziSyAdikoMke sAtha rahane para bhI bhagavAnakI pahaleke samAna ho zukla dhyAna rUpA lezyAthI aura vaha apane zarIrakA pUrvavat hI saMskAra nahIM karate the tathA azokAdi ATha pratihAriyoMke sAtha rahate hue bhI bhagavAn garva rahita the evaM rAga dveSakA sarvathA abhAva ho gayA thA isa liye manuSyoMke sAtha rahane para bhI bhagavAn ekAntakA hI anubhava karate the| kisI bhAcAryyane kahA hai ki yadi tumane rAga dvaSako jIta liyA hai to vanameM jAkara kyA karoge ? aura yadi rAga dveSako nahIM jItA hai to jaMgalameM jAkara kyA kroge| tAtparya yaha hai ki vAhyAcAra kalyANakA kAraNa nahIM kintu Antarika kapAya AdikA vijaya hI mukti sAdhaka hai / yaha ukta gAthA kA TIkAnusAra artha hai| isa gAthAmeM likhA hai ki bhagavAn mahAvIra svAmI trasa auraH sthAvara sampUrNa prANiyoMke kSema yAnI rakSA karane vAle the| aura TIkAkArane bhI likhA hai ki "kSemaM zAntiH rakSA tatkaraNa zIlaH zemaMkara:" arthAt bhagavAn saba prANiyoMkA kSema zAnti, yAnI rakSA karate the / isase spaSTa siddha hotA hai ki bhagavAn marate prANIkI prANarakSAke liye bhI dharmopadeza dete the kevala hiMsakako hiMsAke pApase chur3Aneke liye hI nhiiN| yadi koI kahe ki hiMsAke pAsase vacA denA ho jIvakI rakSA yA zema hai maranese bacAnA nahIM, to use kahanA cAhiye ki isa gAthAmeM sthAvara jIvoMkA bhI kSema karane vAlA bhagavAnako kahA hai yadi vaha marate jovakI prANarakSAke liye upadeza nahIM dete the to sthAvara jIvoMkA zema karane vAle vaha kyoM kahe gaye haiM ? kyoMki sthAvara jIvoMmeM upadeza grahaNa karane kI yogyatA nahIM hotI isa liye hiMsAke pApase bacAne ke liye unako upaheza denA nahIM ghaTa sakatA kintu unakI prANarakSAke liye upadeza denA hI ghaTatA hai ata: bhagavAn marate prANIkI prANa rakSAke liye bhI upadeza dete the yaha: isa. gAthAse spaSTa siddha hotA hai| koI koI ajJAnI kahate haiM ki "hiMsakake hAyase asaMyakti jIvako bacAnA upake asaMyamakA anumodana karanA hai, aura asaMyamakA anumokana karavA sAdhuko nahIM kalpatA isa liye hiMsake hAthase mAre jAte hue asaMyati jIvakI prANarakSA ke liye sAdhuko dharmopadeza nahIM denA cAhiye" unase kahanA cAhiye ki sAdhu, asaMyati Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 saddharmamaNDanam / jIvakI prANa rakSA usake asaMyama sevanakA anumodana karaneke liye nahIM krtaa| sAdhu yaha nahIM cAhatA ki "yaha asaMyati jIvita raha kara asaMyamakA sevana kare, yA asaMyama sevana karanA acchA hai| sAdhu asaMyama sevanako burA jAnatA hai isa liye vaha asaMyama sevanake liye asaMyatikI rakSA nahIM karatA kintu asaMyatiko Ata raudra dhyAna aura maraNa bhayase mukta karaneke liye usakI prANarakSA karatA hai ata: asaMyatikI prANarakSA karaneke liye dhamoM padeza denese sAdhuko asaMyamakA anumodana batalAnA mithyA hai| yadi isa taraha asaMyamakA anumodana lage to phira hiMsakakI hiMsA chur3Ane ke liye ahiMsAkA upadeza bhI na denA cAhiye / kyoMki dhamoM padeza suna kara hiMsaka yadi asaMyatiko na mAre to usakI prANa rakSA hogI aura vaha jIvita raha kara asaMyamakA sevana bhI kara sakatA hai| phira rakSAmeM pApa kahane vAle, hiMsakakI hiMsA chur3Aneke liye ahiMsAkA upadeza kyoM dete haiM ? yadi kaho ki hama asaMyatikI prANarakSA karaneke liye hiMsakako ahiMsAkA upadeza nahIM dete kintu use hiMsAke pApase mukta karaneke liye dete haiM isaliye hameM asaMyatikI prANarakSA yA asaMyama sevanakA anumodana nahIM lagatA to usI taraha samajho ki hama bhI asaMyamakA sevana karAneke liye asaMyatikI prANarakSA nahIM karate kintu usakA Arta raudra dhyAna miTA kara maraNa duHkhase use mukta karaneke liye karate haiM ata: hameM asaMyama sevana kA anumodana nahIM laga sakatA / ata: hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANIkI prANa rakSA karanemeM asaMyama sevanakA nAma lekara ekAnta pApa kahane vAle mithyAvAdI haiM / ( bola 4) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 121 para likhate haiM ki "jima koI kasAI pAMca sau paJcandriya nitya haNe cha / te kasAIne koI mArato hue to tiNane sAdhu upadeza deve to tiNane tArivAne arthe piNa kasAIne jIvato rAkhaNe upadeza na deve, e kasAI jIvato rahe to Accho ima kasAIno jIvaNo vAMchano nahIM / koI paJcendriya haNe keI ekendriyAdika haNe chai te mAMTe asaMyati jIva te hiMsaka chai hiMsakano jIvaNoM vAnchayAM dharma kima huve" inake kahanekA Azaya yaha hai ki koI paJcendriya jIva ko mAratA hai aura koI ekendriya jIvako mAratA hai isa liye sAdhuke sivAya sabhI jIva kasAIke samAna hiMsaka haiM unakI prANa rakSA karaneke liye dharmopadeza denA dharma nahIM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 217 kintu pApa hai / jo kasAI prati dina 500 bakarA mAratA hai usako koI mArane lage to sAdhu usa mAranevAlekI hiMsA chuDAneke liye dharmakA upadeza karatA hai kasAIkI prANarakSA karaneke liye dharmopadeza nahIM karatA kyoMki yadi kasAI bacegA to vaha phira 500 bakaroM ko roja mAregA usI taraha dUsare asaMyati yadi baceM to ve bhI pratidina ekendriyAdi jIvoM kA vinAza kareMge ataH sAdhu hiMsAkA pApa chuDAneke liye hiMsakako upadeza karatA hai hiMsakake hAtha se asaMyatikI prANarakSA karaneke liye nahIM / isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) sAdhu kisI kI bhI hiMsA honA pasanda nahIM karatA vaha sabakI rakSA karanA cAhatA hai vaha jaise kasAIkI hiMsA karanevAleko dharmopadeza dekara kasAIkI prANarakSA karanA cAhatA hai usI taraha kasAIko dharmopadeza dekara usase prati dina mAre jAne vAle bakaroM kI bhI prANarakSA hI cAhatA hai vaha yaha nahIM cAhatA ki yaha kasAI jIvita raha kara pratidina arinii hiMsA kare kintu yaha kasAI tathA isase mAre jAne vAle prANI, sabhI Artaraudra dhyAna aura maraNa bhayase baceM yahI kAmanA sAdhu karatA hai aura isake sAtha sAtha hiMsAke pApase hiMsakako bhI bhukta karanA cAhatA hai isI bhAva se prerita hokara sAdhu dharmopadeza detA hai aura dharmopadeza dekara maranevAle prANIko Arta raudra dhyAnase aura mArane vAleko hiMsA ke pApa se mukta karatA hai / vaha marane vAle prANIke mArta raudra dhyAna tathA maraNa mahA bhayakI nivRttikA hI kAmuka hai usake asaMyama sevana Adi burAiyoMkA icchuka nahIM hai ataH asaMyati jIva kI prANarakSA ke nimitta dharmopadeza denese usa asaMyatise sevana kiye jAne vAle asaMyama Adi burAiyoMkA anumodana sAdhuko nahIM lagatA / yadi asaMyama kI icchA na rakhane para bhI asaMyatiko bacA dene mAtra se sAdhu ko asaMyama kA anumodana lage to hiMsakako ahiMsAkA upadeza denese bhI asaMyamakA anumodana laganA cAhiye kyoMki ahiMsAkA upadeza suna kara hiMsaka yadi asaMyatiko na mAre to vaha asaMyati jIvita raha kara asaMyamakA sevana kara sakatA hai / isa prakAra jisane ahiMsAkA upadezake dvArA hiMsakase asaMyatikI hiMsA roka dI hai vaha usa asaMyatike asaMyama sevanakA anumodaka kyoM nahIM hogA ? yadi ukta ahiMsAkA upadezaka, hiMsA chuDAne mAtra kI bhAvanAse upadeza detA hai hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANI kI prANarakSA tathA usase kie jAne vAle asaMyama sevanakI icchA se nahIM isa kAraNa use asaMyama sevanakA anumodana nahIM lagatA to usI taraha jo prANiyoMkI prANarakSA aura unake Arta raudra dhyAnako nivRtta karane mAtrakI icchAse prANiyoMkI prANarakSA karatA hai 25 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 saddharmamaNDanam / unake asaMyama sevanakI icchAse nahIM, usako bhI asaMyama sevanakA anumodana nahIM lagatA kintu marate hue prANIkI prANarakSA rUpa mahAn dharmakA lAbha hotA hai| ataH marate prANIkI prANarakSA karaneke liye dharmopadeza denese asaMyama yA hiMsAkA samarthana batalAnA nirdaya jIvoMkA kArya samajhanA cAhiye / (bola chaTThA samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 127 para likhate haiM:-"atha IhAM to pAdharo kahyo je mhAre kAraNa yAM jIvAMne haNe to e kAraNaja mone paralokameM kalyANakArI bhalo nahIM ima vicArI pAchA phirayA piNa jIvAMne chuDAyA cAlyo nahIM" tathA pRSTha 124 para likhA hai ki "tyAM jIvAMre jIvaNare arthe to neminAthajI pAchA phirathA nhiiN| e jo jIvAMrI anukampA kahI tehano nyAya ima chai je mAharA vyAhare vAste yA jIvAMne haNe to mone e kArya karavo nahIM ima vicArI pAchA phirayA" ityAdi / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) uttarAdhyayana sUtrakI gAthAoMko TIkAke sAtha likha kara isakA samAdhAna diyA jAtA hai: "soUNa tassa vayaNaM vahupANi vinAsanaM cintei se mahApanne sAnukkoso jiye hiu / 18 jai majjha kAraNA ee hammanti suvahu jiyA name eyaMtu nissesaM para loge bhavissai / 19 so kuNDalANa jugalaM suttagaM ca mahA jaso AbharaNAnica savvANi sArahissa paNAmai" 20 (uttarAdhyana a0 22) ( TIkA) itthaM sArathinokte yadbhagavAn vihita vAstadAha sugama meva navaraM tasya sArathaH vahUnAM prabhUtAnAM prANAnAM prANinAM vinAzanaM hananam abhidheyaM yasmin tad bahuprANi vinAzanam / sabhagavAn sAnukrozaH sakaruNa: keSu "jIehiu" tti jIveSu tuH pAda pUraNe mama kAraNAditi madvivAha prayojane bhojanArthatvAdamISAmiti bhAvaH / hammati hanyante Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / vartamAna sAmIpye laT tato haniSyante ityarthaH / pAThAntarataH "hamihaMti" tti, suspaSTam / suvahava: ati prabhUtA: "jiya" tti jIvAH etaditi jIva hananaM tuH eva kArArthI netyanena yojyate tataH natu naiva niH zreyasaM kalyANaM paraloke bhaviSyati pApa hetutvAdasyeti bhAvaH bhavAntareSu paralokabhIrutvasyAtyantamabhyastatayaivamamidhAna manyathA caramazarIratvAdati zayajJAnitvAcca bhagavataH kuta evaM vidha cintAvasaraH / evaMca viditabhagavadAkUtena sArathinA mociteSu satreSu paritoSito'sau yatkRtavAMstadAha "so" ityAdi suttakaca eti kaTi sUtra marpayatIti yogaH kimetadevetyAha AbharaNAni sarvANi zeSANIti gamyate / " arthaH isa prakAra sArathIke kahane para bhagavAn neminAthajIne jo kiyA baha ina gAthAoM meM kahA gayA hai| bahuta se prANiyoMkA vinAzarUpa artha ko batalAne vAlo sArathI kI vANI suna kara bar3e buddhimAna neminAtha jI, una prANiyoM para dayAyukta ho kara socane lage / 219 yadi ye, bahutase prANI mere kAraNa yAnI mere vivAhameM Aye hue logoMke bhojanArtha mAre jAeMge to yaha kAryya paralokameM kalyANakAraka nahIM hogA / (yadyapi bhagavAn neminAthajI atizaya jJAnavAna aura carama zarIrI hone ke kAraNa usI bhavameM mokSa jAne vAle the ata: unheM paralokakI cintA karanekI AvazyakatA na thI tathApi dUsare bhavoM paraloka se DaranekA jo unako atyanta abhyAsa thA usa abhyAsake kAraNa unheM pUrvokta cintA huI thI ) bhagavAna neminAthajIkA abhiprAya samajha kara sArathIne jaba una prANiyoMko bandhana se mukta kara diyA taba bhagavAna ne prasanna hokara kAnoMke kuNDala aura kaTisUtra tathA dUsare saba AbhUSaNa utAra kara sArathIko inAma de diye / yaha ukta gAthAoM kA TIkAnusAra artha hai / n meM kahA hai ki "sAnukoso jIehiu ? arthAt una prANiyoM para bhagavAna neminAthajIko anukroza yAnI dayA utpanna huI / dayA nAma dUsareke duHkha ko dUra karanA yAnI duHkhIkI rakSA karanA hai kahA bhI hai "para duHkha prahANecchA dayA" arthAt dUsare duHkhako dUra karane kI icchAkA nAma dayA hai| yadi marate hue prANIkI rakSA karanA ekAnta pApa hotA to bhagavAna neminAthajI ko una jIvoM para dayA kyoM utpanna hotI ataH ukta gAthAoMse marate prANIkI prANarakSA karanA parama dharma siddha hotA hai / tatamalajIne jo yaha likhA hai ki "mhAre kAraNa yAM jIvAne haNe to ekAraNaja mone paraloka kalyANakArI bhalo nahIM ima vicAri pAchA phirathA piNa jIvane chuDAyA cAlyo nahIM" yaha mithyA hai| bhagavAna neminAthajI jIvoMkI rakSAke liye aura unakI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 saddhamamaNDanam / mRtyuse hone vAle pApase bacaneke liye pIche lauTe the kevala apanI AtmA ko pApa se bacAneke liye hI nahIM ataeva ukta mUlagAthAmeM "sAnukrosojie hiu" yaha pATha AyA hai| yaha pATha tabhI sArthaka ho sakatA hai jaba una jIvoMkI rakSA karaneke liye bhagavAna kA lauTa jAnA mAnA jAya / jo loga jIvoM para dayA karake unakI rakSAke liye bhagavAnkA lauTa jAnA nahIM mAnate unake matameM ukta pATha nirarthaka ThaharatA hai kyoMki pApake bhayase lauTanA to apanI anukampA hai una jIvoMkI nahIM isaliye jItamalajIke hisAba se ukta gAthAkA "sAnukkosojie hiu" yaha pATha kisI prakAra bhI sArthaka nahIM ho sakatA ataH una jIvoMkI rakSAke lie bhagavAna nahIM lauTe the yaha kahanA mithyA hai| Upara likhI huI vIsavIM gAthAmeM likhA hai ki bhagavAna neminAthajIne apane kAnoMke kuNDala, kaTisUtra tathA zeSa sabhI AbhUSaNa utAra kara sArathIko inAma de die| yahAM inAma dene kA kAraNa batalAte hue TIkAkArane likhA hai ki "vidita bhagavadAkUtena noTa-koI koI ekendriya aura paJcendriya jIvakI hiMsAko eka samAna mAna kara unameM alpa aura mahAna rUpa bhedakA khaNDana karate haiM aura ekendriya tathA paJcendriya jIvoMkI hiMsAmeM alpa aura mahAnakA bheda batalAne vAloMko hiMsAkA anumodaka kahate haiM isI taraha ekendriyakI dayAse paJcendriyakI dayAko pradhAna kahane vAloMko hiMsAkA samarthaka batalAte haiM parantu yaha unakA ajJAna hai kyoMki isI uttarAdhyayana sUtra ke 23 veM adhyayanameM bhagavAn neminAthajIkA vivAhake vimitta jala snAna karanA likhA hai, jalake jIva, vivAha maNDapameM bAMdhe hue pazuoMse asaMkhya guNa adhika the phira bhagavAn neminAthajI una jalake jIvoMkI hiMsA dekha kara snAna karanese kyoM nahIM nivRtta ho gaye / isase spaSTa siddha hotA haiM ki bhagavAn neminAthajIne jalake jIvoMkI apekSA maNDapameM bAMdhe hue paJcendriya jIvoMkI hiMsAko bahuta jyAdA pApa aura ekendriyakI apekSA paJcendriyakI dayA ko bahuta jyAdA uttama samajhA thA iza liye vaha jalasnAnase to nivRtta na hue parantu maNDapameM bAMdhe hue pazuoMke rakSArtha nivRtta ho gaye the| yadyapi bhagavAn neminAthajI tIna jJAnake dhanI honeke kAraNa apanA vivAha na honA jAnate the aura unake pUrva tIrthaMkaroMne bhI 22 veM tIrthakarako bAla brahmacArI raha kara dIkSA grahaNa karanA kahA thA tathApi ekendriya jIvoMkI apekSA paJcendriya jIvoMkI dayAkA mahatva batAneke liye bhagavAnane jala snAnameM koI Apatti nahIM kI parantu vivAha maNDapameM bAMdhe hue pavendriya jIvoMko dekha kara vahAMse haTa gaye the| sNshodhk| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 221 anukmpaadhikaarH| sArathinA mociteSu sasveSu paritoSito'sau yatkRtavAMstadAha" arthAta bhagavAnkA abhiprAya samajha kara jaba sArathIne una jIvoMko mukta kara diyA taba bhagavAnne sArathI para prasanna hokara jo kAyya kiyA thA vaha vIsavIMgAthAmeM kahA hai| vIsavIMgAthAmeM bhagavAnkA Azaya samajha kara una jIvoMko mukta karanA, aura isa kAryyase prasanna hokara bhagavAn kA sArathIko inAma denA spaSTa kahA gayA hai| yadi jIvarakSA karanemeM pApa hotA to bhagavAna una jIvoMkI rakSA karaneke kAraNa sArathI para prasanna ho kara use inAma kyoM dete ? tathA una jIvoMkI rakSAke liye bhagavAna kA bhAva kyoM hotA ? ata: ukta gAthAoMse marate jIva kI rakSA karanA parama dharma siddha hotA hai / jo loga jIvarakSA ko ekAnta pApa kahate haiM unheM utsUtra vAdI aura niI ya samajhanA cAhiye / (bola 7 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 127 ke Upara jJAtA satrake prathama adhyayanakA mUlapATha likha kara usake avataraNameM likhate haiM ki "valI meSakumAraro jIva hAthIre bhave susalArI anukampA karI parIta saMsAra kiyo / ane keI kahe maNDalAmeM ghaNA jIva baMcyA tyAM ghaNA prANI rI anukampAI karI parIta saMsAra kiyo chai te sUtrArthanA ajANa chai eka susalArI anukampA dayAkarI parIta saMsAra kiyo chai| (bhra0 pR0 127) isakA kyA uttr| (prarUpaka) hAthIne akele zazakakI anukampAse parIta saMsAra kiyA hai bahuta jIva, jo maNDalameM bace the unakI anukampAse saMsAra parIta nahIM kiyA yaha kathana avivekakA saba se bar3A udAharaNa hai| jaba bhrama vidhvaMsana kAra eka jIva zazakakI anukampAse saMsAra parimita honA svayaM hI svIkAra karate haiM taba aneka jIvoMkI anukampA se DaranekI kyA bAta hai| eka prANIkI anukampAse jaba saMsAra parIta ho sakatA hai to aneka jIvoMkI anukampAse aura bhI adhika dharma hI hogaa| yaha eka aisI sAdhAraNa bAta hai ki jise bAlaka bhI samajha sakatA hai| khaira ! aba dekhanA yaha hai ki hAthIne akele zazakakI anukampA kI yA bahutase jIvoM kI ? yadi hAthIko zazakakI hI anukampA karanI iSTa thI dUsaroMkI nahIM to vaha apanA uThAyA huA paira zazakake Upara nahIM rakha kara dUsare prANI para rakha detA parantu usane aisA nahIM karake aDhAI dina taka paira Upara hI uThAye rakkhA isase spaSTa hai ki hAthI zazakake sAtha aura bhI prANiyoMkI rakSA karanA cAhatA thaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 saddharmamaNDanam / isI bAtako sUtrakArane "pANANukampayAe" ityAdi cAra pada dekara spaSTa batalA diyA hai| ____ kucha loga kahate haiM ki hAthIne baMcAne rUpa anukampA nahIM kI thI sirpha na mArane rUpa anukampA kI thI aura imIse usane saMsAra parIta kiyA thaa| patA nahIM kaise una logoMne yaha bAta jAna lo ki hAthIkA vicAra jIvoMko bacAnekA nahIM thaa| jAnaneke do hI mArga haiM-yA to hAthIne Akara svayaM unase aisA kahA ho yA unhoMne hI manaH paryAva jJAnase jAnA ho / ina donoM upAyoMmeMse eka bhI saMbhava nahIM hai aisI dazAmeM sUtrake pAThakA hI Azraya lenA par3atA hai / sUtrake pAThameM aisA eka bhI zabda nahIM hai jisase yaha jAnA jA sake ki hAthIkA vicAra jIvarakSA karanekA nahIM thA varan spaSTa zabdoMmeM 'pANANukampayAe' ityAdi zabda diye haiM yadi usane pApase vacaneke liye hI na mArane rUpa anukampA kI hotI to vaha anukampA mukhya rUpase usI ( hAthI) kI hI hotI aura bhramavidhvaMsana kArane bhI aisA nahIM likhA ki hAthIne apanI anukampAse saMsAra parIta kiyA kintu zazakakI anukampAse ve saMsAra parIta honA mAnate haiM aura pAThameM "AyANukampayAe" yA "prANAhisayAe" ityAdi pATha nahIM haiM ataH jo loga pApa bhayase na mArane rUpa anukampA se hI saMsAra parIta honA mAnate haiM jIva rakSA rUpa anukampAse nahIM unake matase 'pANANukampayAe" ityAdi pATha mithyA ThaharatA hai isa liye yahI mAnanA ucita hai ki hAthIne prANiyoMkI rakSA rUpa anukampAse saMsAra parIta kiyA kyoMki "pANANukampayAe" ityAdi pAThase bacAne rUpa dayA artha hI nikalatA hai| jo zazaka hAthIke paira rakhanekI jagaha AyA thA use balavAna prANI satA rahe the hAthIne apane pairake ThaharanekA sthAna use diyA aura svayaM mArA bhI nahIM isase siddha hotA hai ki jIvoMko svayaM bhI na mAre aura yadi dUsarA mAratA ho to aisI sAmagrI deve ki usake prANoMkI rakSA ho jaay| ataH hAthIne eka zazakakI anukampAse hI parIta saMsAra kiyA thA dUsarekI anukampAse nahIM yaha kahane vAle mithyAvAdI haiN| bhISaNajIne isa viSayameM likhA hai ki :kaSTa sahyo tiNa pApaso Darato, mana dRDha seThi rAkhI tiNa kaayaa|' balatA jIva davAnala dekhi, suMDha sUgrahI grahI bAhire na lAyA / " (padya bhISaNa jI kA) inake kahanekA bhAva yaha hai ki hAthIne pApase Dara kara manako dRr3ha aura zarIrako majabUta rakkhA parantu dAvAnalameM jalate hue jIvoMko sUr3hase pakar3a kara bAhara nahIM lAyA thA isa liye marate prANIkI prANa rakSA rUpa dayA karanA ekAnta pApa hai" parantu yaha bAta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 223 1 aviveka pUrNa hai / hAthI ke Aneke pahale hI usakA maNDala jIvoMse itanA jyAdA bhara gayA thA ki svayaM hAthIko bhI apane uThAye hue paira ko nIce rakhanekA sthAna nahIM milA aisI dazAmeM vaha hAtho dAvAnala meM jalate hue jIvoM ko lAkara kahAM rakhatA aura unako lAneke liye vaha kisa mArgase jAtA kyoMki vaha sthAna jIvoMse itanA jyAdA bhara gayA thA ki kahIM bhI paira rakhane kI jagaha nahIM thI ataH bhISaNajIkA pUrvokta kathana ekAnta mithyA samajhanA cAhiye / vAstavameM hAthIne zazakakI prANarakSAke liye apanA uThAyA huA paira nIce nahIM rakhA aura dUsare prANiyoM kI prAga rakSAke liye dUsarI jagaha bhI nahIM rakkhA ataH hAthIke udAharaNase jIva rakSA meM pApa batalAnA mithyA dRSTiyoM kA kA hai| bola 8 vAM samApta ( preraka ) bhrama vidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 134 para suya gaDAMga sUtrakI gAthA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiN| :-- atha aThe ko jIvAMne mAra tathA mata mAra ehavU piga vacana na kahiNo ihAM e rahasya - mahaNo mahaNo to sAdhune upadeza chai te tArivAne arthe upadeza deve ane ihAM vayoM dveSa ANIne haNo ima piga na kahiNo anetyAM jIvAMre rAga ANIne matahaNo ima piNa na kahiNo madhyasthapaNe rahiNo" ( 0 pR0 134 ) inake kahanekA mA yaha hai ki hiMsakake hAthase mAre jAte hue prANIkI prANarakSA ke liye 'mana mAra' kahanA marate jIva para rAga lAnA hai, kisI jIva para rAga karanA sAdhuko ucita nahIM hai ataH marate jIva kI prANa rakSA karaneke liye sAdhuko 'mata mAra ' yaha upadeza na denA cAhiye / isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) bhrama vidhvaMsanakArane suya gaDAMga sUtrakI gAthAkA mUla artha batalAte hue jo yaha likhA hai ki "atha aThe ko jIvAMne mAra tathA mata mAra ehavU piNa vacana na kahiNe' artha hI mithyA hai| bhrama vidhvaMsanakAra isa gAthAkA ThIka ThIka artha nahIM samajha ske| isa gAthAmeM kahA hai ki yaha " vajjhA pANA na vajjJeti iti vAyaM na nIsare " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 sadhamamaNDanam / isakA artha karate hue zIlAMkAcArya apanI TokAmeM likhate haiM "vadhyAcaura pAradArikAdayo'vadhyAvA tatkarmAnumati prasaMgAdityevaM bhUtAM vAcaM strAnuSThAna parAyaNaH sAdhuH para vyApAra nirapekSo na nisRjet" arthAt vadha daNDa dene yogya cora aura pAradArika prANIko sAdhu, vadha daNDa na dene yogya niraparAdhI na kahe kyoMki aparAdhIko niraparAdhI kahane se sAdhuko usake kAryakA anumodana lagatA hai ata: apane anuSThAnameM parAor aura dUsaroMke vyApArase nirapekSa sAdhuko pUrvokka bAta na kahanI cAhiye / yaha ukta mUla pAThaka TokAnusAra artha hai / yahAM mAra aura mata mAra na kahane kA koI prasaMga nahIM hai yahAM to vadha daNDa dene yogya aparAdhIko niraparAdhI kahanekA niSedha kiyA hai ataH isa gAthAkA nAma lekara niraparAdhI prANIkI prANa rakSA karaneke liye mata mAra kahanekA niSedha karanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / Age cala kara isa gAthAkA tAtparya batalAte hue bhramavidhvaMsana kArane jo yaha likhA hai ki 'dveSa ANIne haNo ima piNa na kahigo, anetyAMjIvAMre rAga ANIne mata ho imapi na kahiNo" yaha bhI ayukta hai kyoMki mUla gAthAmeM na to rAga zabda hai aura na dveSa zabda, parantu bhrama vidhvaMsanakArane dayA dharma ko pApa batalAne ke liye apane manase rAga aura dveSa ghuser3a diye haiM / isa gAthAmeM bhASA sumatikA upadeza kiyA gayA hai rAga dveSakI koI carcA nahIM hai vyataH marate prANIkI prANarakSA karanemeM rAgakA nAma lekara pApa batalAnA mulagAthAkA abhiprAya na samajhanekA pariNAma hai / aba zIlAMkAcArya kI TIkA likha kara isakA artha batalAyA jAtA hai jisase ukta TIkA kA nAma lekara bhra0 vi0 kArakA phailAyA huA bhrama dUra ho jAya / " tathAhi siMha vyAghra mArjArAdIn parasatvavyApAdana parAyaNAn dRSTvA sAdhurmAdhyasthya mavalaMvayet tathAcoktam - maitrI, pramoda, kAruNya, mAdhyasthyAni satvaguNAdhikaklizyamAnA vineyeSu" arthAt jIvoM kI hiMsA karanemeM tatpara rahane vAle siMha, vyAghra, mArjAra Adi prANiyoMko dekha kara sAdhu madhyastha hokara rahe / kahA hai ki saba jIvoMke sAtha maitrI aura adhika guNavAnoMmeM pramoda, kleza pAte hue jIvoM para karuNA aura avineya prANiyoM para madhyastha bhAva rakhanA cAhiye / yahAM TIkAmeM "siMha vyAghra morjArAdIna" isa padameM jo Adi zabda AyA hai usa se pacendriyaghAtaka mahArambhI prANiyoMkA grahaNa hotA hai sAdhuke sivAya sabhI jIvoMkA nahIM isalie siMha vyAghra aura paJcendriya jIvoMkA vighAtaka prANiyoMke viSaya meM hI mauna rahanA, yA madhyastha bhAva rakhanA zAstra sammata hai kleza pAte hue hIna dIna duHkhI jIvoMke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / viSayameM nahIM una para karuNA karanA sAdhuoMkA karttavya hai / isaliye jo marate prANI para dayA nahIM karatA aura dayA karake usakI rakSAkA upadeza nahIM detA vaha ajJAnI evaM mithyAdRSTi hai use zAstrIya rahasyakA jJAna nahIM hai| jo loga isa TIkAmeM Aye hue Adi zabdase sAdhuke sivAya sabhI jIvoMkA grahaNa honA mAna kara sAdhuke sivAya sabhI jIvoM ko hiMsaka aura sabhI viSayameM madhyastha bhAva rakhanekA upadeza dete haiM ve bilakula mU haiN| yadi sAdhuke sivAya sabhI hiMsaka haiM aura sabhIke viSaya meM madhyastha bhAva rakhanA zAstra sammata hai to phira maitrI, pramoda, aura kAruNya kisa para rakkhe jAeMge ? ataH isa TIkA kA nAma lekara sAdhuke sivAya sabhI prANiyoMko hiMsaka aura upadezake dvArA unakI prApya rakSA karanemeM pApa batAnA ekAnta mithyA hai vAstava meM pancendriya ghAta Adi mahArambhakA kA karane vAle jo prANI samajhAnese bhI nahIM samajha sakate haiM unhIMke viSayameM mauna rahane kA yA madhyastha bhAva rakhane kA yahAM upadeza kiyA hai marate prANI para dayA karake upadeza denekA niSedha nahIM kiyA hai una para karuNA karanI hI cAhiye, jo nahIM karatA aura karuNA karanemeM pApa kahatA hai use nidda ya aura prANiyoMkA drohI samajhanA cAhiye / ( bola 9 vAM samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana vRSTha 135 para AcArAMga sUtrakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM- "atha ihAM kahyo gRhastha mAMho mAhi char3e chai Akroza vyAdi kare chai to ima cintavaNo nahIM ehano Akrozo haNo roko udvega duHkha upajAvo / tathA ehane matahaNo mata Akrozo mana roko udvega duHkha mata upajAvo imi cintavo nahIM / ehano e paramArtha je rAga ANI jIvaNo vAbcchI ima na cintavajo evApaDAne mataNo udvega duHkha na devo / to rAgameM dharma kahAMthI jIvaNo vAMcyA dharma kima kahie ane je haNe tehane pApa TAlivAne vArivAne upadeza deI hiMsA choDAve te vo dharma chai" (bhra0 pR0 135/36 ) isakA kyA uttara ? 225 (prarUpaka) AcArAMga sUtrakA mUla pATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai vaha pATha yaha hai : - " AyANa meyaM bhikkhUssa sAgArie uvassae saMvasamANassa iha khalu gAhAvaIvA jAba kammakarIvA annamannaM AkosaMtiyA 29 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 saddharmamaNDanam / vayaMtiyA bhaMtivA uddavaMtivA ahabhikkhU uccAva maNaM niyacchenA ee khalu annamanna AkosaMtuvA mAvA AkkosaMtu jAva mAvA uddavituvA" (AcArAMga zru0 1 a0 2 u01) arthaH___ gRhastha jisa makAnameM rahate haiM usameM sAdhuphA rahanA karmabandhakA kAraNa hotA hai kyoMki usa makAnameM rahate hue sAdhuke samakSa yadi usa gRhakA svAmI yA, karmakarI Adi, paraspara Akroza karate hoM yA eka dUsareko daNDa Adise mArate hoM rokate hoM yA upadrava karate hoM yaha dekha kara sAdhu apanA mana UMcA nIcA kare, arthAt ye loga paraspara Akroza mata kareM mata mAre mata roke, mata upadrava kareM yA ye loga pUrvokta kArya kareM to yaha karmavandhakA kAraNa hotA hai isaliye gRhastha ke nivAsa sthAnameM sAdhuko nahIM rahanA caahie| yaha isa pAThaphA bhAvArtha hai| isa pAThameM kahA hai ki jisa makAnameM saparivAra gRhastha rahatA ho usameM sAdhukA rahanA karmabandhakA kAraNa hai kyoMki gRhasthoMke gharoMmeM kabhI kabhI pArivArika kalaha bhI hotA hai vaha yadi sAdhukI maujUdagImeM ho aura sAdhu use dekha kara apane manako UMcA nIcA kare to yaha kamabandhakA kAraNa hotA hai| yahAM mata mAro mata roko mata upadrava karo isa bhAvanAko UMcA mana kahA hai aura mAge roko upadrava karo isa bhAvanAko nIcA mana kahA hai| parivAra vAloMke gharameM rahane para sAdhukI aisI bhAvanA honA sambhava hai isaliye zAstrameM parivAra vAloMke nivAsa sthAnameM sAdhukA rahanA varjita kiyA hai| ___ isa pAThase yaha matalaba nahIM nikalatA ki koI hiMsaka kisI paJcendriya jIvakA ghAta karanA cAhatA ho to use dekha kara na mAranekI bhAvanA karanese sAdhuko karmabandha hotA hai yA use pApa lagatA hai kyoMki isa pAThameM pArivArika kalahakA varNana hai jo ki gRhasthoMke gharoMmeM kabhI kabhI ho jAyA karatA hai vaha kalaha kisIkI hiMsAke liye nahIM hotA kyoMki parivArameM paraspara bar3A bhArI sneha hotA hai ataH vaha kalaha eka prakArakA praNaya kalaha hai usakA asara gRhasthake sAtha rahanese sAdhu para bhI par3a sakatA hai usakI nibRtti ke liye gRhasthake makAnameM sAdhukA rahanA varjita kiyA hai hiMsakake hAthase bhAre jAne vAle prANIkI prANarakSAke bhayase nahIM ataH isa pAThakA nAma lekara hiMsakake hAtha se mAre jAne vAle prANIkI prANarakSA karaneke liye upadeza denemeM pApa kahanA ajJAna kA pariNAma hai| - jo loga isa pAThakA tAtparya yaha batalAte haiM ki "kisI marate prANIkI prANarakSA karanekI bhAvanA karanA anucita hai" unase kahanA cAhiye ki Apa loga gRhasthake Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 227 nivAsabhUta gRhameM kyoM nahIM rahate ? kyoMki Apake hisAbase marate prANI kI prANarakSA karanekI bhAvanA na karatA huA sAdhu yadi gRhasthake nivAsabhUta gRhameM bhI rahe to use karmabandha nahIM ho sakatA hai tathA dUsarI jagaha rahatA huA bho yadi marate prANIkI prANarakSA kI bhAvanA kare to use karmabandha hogaa| aisI dazAmeM gRhasthake nivAsabhUta makAnameM hI sAdhukA rahanA isa pAThameM kyoM varjita kiyA gayA hai ? sirpha marate prANIkI prANarakSA kI bhAvanA karanA varjita kara dete parantu zAstrakArane marate prANIkI prANa rakSA karanekI bhAvanAko varjita nahIM karake gRhasthake nivAsabhUta makAnameM sAdhukA rahanA varjita kiyA hai ataH marate jIvakI rakSAke liye upadeza AdimeM pApa kahanA ajJAna hai| (bola 10 vAM samApta) (preraka) . bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 137 para AcArAMga sUtrakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe ima kahyo je agni lagAva tathA mata lagAva vujhAva ima piNa sAdhune cintavaNo nhiiN| to lAya mata lagAva ihAM syU Arambha chai te mAMTe iso cintavaNo nhiiN| ihAM e rahasya -je agnithI kIDiyAM Adi ghaNAM jIva marasye tyAM jIvAMre jIvaNo vAnchIne ima na cintavaNo je agni mata lagAva / ane agniro Arambha tehano pApa TAlivA tehane tArivA anise Arambha karavArA tyAga karA yAM dharma chai piNa jIvaNo vAMchyA dharma nahIM" (bhra0 pR0 137) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) . . AcArAMga sUtrakA vaha pATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai vaha pATha __"AyANameyaM bhikkhUssa gAhAvaihiM saddhi vasamANassa iha khalugAhAvaI appaNo saghaTAe agaNikAyaM ujAlijAvA panjAlijAvo vijAvejavA, ahabhikkha uccAvacaM maNaM niyacchajjA ete khalu agaNikAyaM ujjAleMtuvA mAvAujjAleMtuvA pajjAleMtuvA mAvApajjAleMtu vijjatuvA mAvAvijjatuvA" (AcArAMga zru0 2 0 2 301) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 maNDanam arthaH gRhastha nivAsabhUta gRhameM sAdhukA rahanA kamaMbandhakA kAraNa hotA hai| gRhastha apane hi liye Aga jalAve yA bujhAve usa samaya yadi sAdhukA mana UMcA nIcA ho arthAt yaha gRhastha Aga na jalAve yA jalAve bujhAve yA na bujhAve to yaha kamabandha kA kAraNa hotA hai isaliye gRhastha ke nivAsabhUta gRhameM sAdhuko nahIM rahanA cAhiye / yaha isa pAThakA artha hai / isa pATha agni jalAne se marane vAle kIr3e AdikI rakSAke liye sAdhuko agni nahIM jalAnekI bhAvanA nahIM karanI cAhiye yaha nahIM kahA hai isaliye agni jalAnese marane bAle jIvoMkI rakSA ke liye agni nahIM jalAnekI bhAvanAko karmabandhakA kAraNa batAnA vidhvaMsakArakA ajJAna hai / bhramavidhvaMsakArako jIvarakSA na karanA ho isa pAThakA rahasya sUjhA hai parantu isa kA kAraNa kyA ApanA svArtha nahIM ho sakatA hai ? jaise ki sAdhuko zItakI pIr3A ho rahI ho to usake mana meM aisI bhAvanA honA sambhava hai ki yaha gRhastha Aga jalAve to acchA ho, evaM garmI lagane para yaha bhAvanA honA bhI sambhava hai ki yaha gRhastha Aga na alAve to acchA ho| isa prakAra apane svArtha ke liye sAdhuke manameM Aga jalAne aura na jalAne kI bhAvanA ho sakatI hai| aisI bhAvanA gRhasthake nivAsa sthAnameM rahane vAle sAdhu manameM sambhava honA dekha kara zAstrakArane gRhasthake nivAsa sthAnameM sAdhukA rahanA afia kiyA hai jIva bacAneke liye ukta bhAvanAkA honA karmabandhakA kAraNa jAna kara nahIM kyoMki jIva bacAnA aura jIva bacAneke liye jagatako upadeza denA to sAdhukA pradhAna karttavya hai saca pUchiye to jainAgamakA nirmANa hI jIvarakSAke liye huA hai ataeva prazna vyAkaraNa sUtrameM "savva jaga jIva rakkhaNa dayaThThayAe pAvayaNaM bhagavayA sukahiye" yaha pATha AyA hai / ataH jIvarakSAmeM pApa kahanA aura jIvarakSA ke liye Aga nahIM aneka bhAvanA ko karmabandha kA kAraNa batalAnA zAstra kA rahasya nahIM samajhane kA phala hai| bhramavidhvaMsana kArane jo isa pAThakI vyAkhyA kI hai usase to yahAMkA sArA zAstrIya siddhAnta hI viparIta ho jAtA hai / bhramavidhvaMsanakAra kahate haiM ki "AgameM jala kara marane vAle jIvoM kI rakSA ke bhAvase sAdhu yadi Aga nahIM jalAnekI bhAvanA kare to yaha karmabandhakA kAraNa hai" inake hisAba se sAdhu yadi Agase jala kara marane vAle jIvoM rakSA bhAvanA nahIM varan apane svArthase Aga na jalAne kI bhAvanA kare aura gRhastha ke nivAsabhUta gRhameM rahe to doSa na honA cAhiye | balki inake hisAba se to sAdhuko gRhastha nivAsabhUta makAnameM hI rahanA cAhiye kyoMki vahAM rahanese jaba jaba Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 229 gRhastha mAga jalAnA yA bujhAnA cAhegA taba taba sAdhu use samajhA bujhA kara Aga jalAne yA bujhAnekA niSedha kara sakatA hai isa prakAra gRhasthake taranemeM aura jyAdA suvidhA hI hogI parantu zAstrakAra gRhasthake makAnameM sAdhukA rahanA varjita karate haiM isase spaSTa siddha hotA hai ki apane svArthake liye hI sAdhuko pUrvokta bhAvanA karanA burA hai jIva rakSA karanA burA nahIM hai ata: ukta pAThakA udAharaNa dekara jIvarakSA karanemeM pApa batalAnA ajJAna samajhanA caahiye| (bola 11 vAM samApta) (preraka) bhrama vidhvaMsana kAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 138 para ThANAGga sUtra ThANA dazakA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM :- "atha aThe piNa kayo jIva No maraNo ApaNo vAnchaNo nahIM to pArako kyAMne vAnchasI" ityAdi likha kara hiMsaka ke hAthase mAre jAne vAle prANokI prANa rakSA karanemeM ekAnta pApa batalAte haiM / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) : . bhramavidhvaMsana kArane bhra0 vi0 pR0 354 meM likhA hai ki "atha aThe kaso sAko pAnomeM DUbatIne sAdhu bAhire kADhe to AjJA ullaMghe nahIM" inake matAnuyAyiyoMse pUchanA cAhiye ki sAdhu jaba ki apanA yA dUsarekA jIvana hI nahIM cAhatA taba vaha pAnI meM DUbatI huI sAdhvIko kyoM nikAlatA hai ? tathA apanI prANa rakSAke liye sAdhu kyoM AhAra karatA hai ? uttarAdhyayana sUtrake 26 veM adhyayanameM apanI prANa rakSAke liye sAdhu ko AhAra karanekA vidhAna kiyA gayA hai vaha gAthA yaha hai :___ "veyaNa veyAvacce iriyahAe ya saMjamahAe / taha pANa vattivAe chaTTha puNa dhamma cintAe" bharthAt (1) kSudhA aura pipAsAse utpanna huI vedanAkI nivRttike liye (2) kSadhA aura pipAsAse vyAkula manuSya guru Adiko sevA nahIM kara sakatA ataH guru AdikI sevA karaneke liye (3) kSudhA aura pipAsAse vyAkula manuSya vidhivat aai samitikA pAlana nahIM kara sakatA ata: IrSyA samitikA pAlana karane ke liye (4) kSudhAtura hokara yadi sacitta vastukA AhAra kara leve to saMyama hI nahIM kAyama raha sakatA ataH saMyamakI rakSAke liye (5) apane prANoMkI rakSA karane ke liye (6) dharmako vinsAke liye, sAdhuko AhAra pAnIkA anveSaNa karanA caahiye| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 saddhamamaNDanam / D yahAM spaSTa likhA hai ki apane prANoMkI rakSAke liye sAdhuko AhAra pAnIkA anveSaNa karanA cAhiye aura TIkA kArane bhI likhA hai ki "pANavattiyA e'tti prANa pratyayaM jIvata nimittam avidhinAhyAtmano'pi prANopakramaNe hiMsA syAt / ' arthAt apane jIvanakI rakSA karaneke liye sAdhuko AhArakA anveSaNa karanA cAhiye kyoMki zAstrIya vidhise viparIta apane prANoMko chor3anA bhI hiMsA karanA hai| yaha ukta TIkAkA artha hai| yahAM TIkAmeM sAdhuko apane jIvanakI rakSAke liye AhAra karanA batalAyA hai aura mUla pAThameM bhI yahI bAta kahI hai isa liye sAdhu apane jIvanakI rakSA nahIM karate yaha kahanA mithyA hai| jaba ki sAdhu apane prANoMkI rakSA karate haiM taba vaha dUsare prANIkI prANa rakSAke liye upadeza deveM to isameM pApa kaise ho sakatA hai ? yaha buddhimAnoMko vicAra lenA caahiye| uttarAdhyayana sutrakI Upara likhI huI gAthAmeM jaise apane prANakI rakSAke liye sAdhuko AhAra karane kA vidhAna kiyA gayA hai usI taraha bhagavatI sutra zataka 1 uddazA 9 meM pRthivI kAya AdikI rakSAke liye sAdhuko prAsuka aura eSaNika AhAra lene kA vidhAna kiyA hai / vaha pATha yaha hai : "phosu esaNijjaM bhujamoNe samaNe niggaMthe AyAe dhamma nAIkamai AyAe dhamma aNaikkamamANe puDhavikArya avakaMkhai jAva tasakArya avakaMkhaI" (bha0 za0 1 u09) artha : ___ jo sAdhu prAsaka aura eSaNika AhAra letA hai vaha apane dhamakA ullaMghana nahIM karatA aura apane dharmakA ullaMvana nahIM karatA huA sAdhu pRthivI kAyase lekara yAvat trasa kAyakI prANa rakSA karanA cAhatA hai| yahAM pRthivI kAyase lekara yAvat trasa kAyake prANiyoMkI prANarakSA karaneke liye sAdhuko prAsuka aura eSaNika AhAra lenekA vidhAna kiyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki dUsare prANiyoMkI prANa rakSA karanA bhI sAdhukA kartavya hai| ataH ThANAGga sutrakA nAma lekara apanI tathA dUsareko prANa rakSA sAdhu nahIM cAhate yaha kahane vAle ajJAnI haiN| ThANAGga sUtrake dazaveM ThANAmeM sAdhuko prApta jIvanakI icchA karanA varjita nahIM kI hai cira kAla taka jIte rahane kI icchA varjita kI gaI hai| vahAM sAdhuko "jIvanAzaMsA"kA niSedha kiyA hai "AzaMsA" nAma hai nahIM pAyI huI cIjake pAne kA hai| abhidhAna rAjedra kozameM likhA hai "aprApta prApaNamAzaMsA" arthAt nahIM pAyI huI cIjako pAnA AzaMsA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 231 hai / isa prakAra jo jIvana prApta nahIM hai usake pAne kI icchA karanA yAnI cira kAla taka jIne kI icchA karanA "jIvanAzaMsA" kahalAtI hai vahI sAdhuke liye varjita kI gaI hai yathA prApta jIvanakI icchA varjita nahIM kI hai anyathA uttarAdhyayana aura pUrvokta bhagavatIke mUla pAThase ThANAGga sUtrakA spaSTa hI virodha hogA ataH ThAgAGga sUtrake mUla pATha kA nAma lekara sAdhu apane aura dusarekA jIvana nahIM cAhatA yaha kahanA ajJAna tathA ekAnta mithyA hai| koI koI kahate haiM ki "asaMyatikI prANa rakSA karanese asaMyamakA anumodana lagatA hai" unase kahanA cAhiye ki jo kAma jisako acchA nahIM lagatA usakA anumodana usako nahIM laga sakatA / sAdhu asaMyatiko asaMyama sevanake liye upadeza nahIM detA aura usake asaMyama sevanako vaha acchA bhI nahIM samajhatA balki vaha asaMyatiko asaMyama sevanakA tyAga karaneke liye upadeza detA hai phira asaMyatikI prANa rakSAke liye upadeza denese sAdhuko usake asaMyama kA anumodana kaise laga sakatA hai ? yadi asaMyati ke baca jAne mAtra sAdhuko asaMyamakA anumodana laga jAya to phira kasAIko tArane ke liye bhI ahiMsAkA upadeza na denA cAhiye kyoMki ahiMsAkA upadeza sunakara kasAI yadi asaMyatiko na mAre to vaha baca sakatA hai aura baca kara vaha asaMyamakA sevana kara sakatA hai / phira kasAIko tAraneke liye ahiMsAkA upadeza dene vAleko asaMyamakA anumodana kyoM nahIM lagatA ? yadi kaho ki kasAI ko tAraneke liye upadeza dene para yadyapi asaMyati baca jAtA hai aura baca kara vaha asaMyamakA sevana bhI kara sakatA hai tathApi sAdhuko asaMyamakA anumodana nahIM lagatA kyoMki usane asaMyama sevana karAneke liye kasAIko ahiMsAkA upadeza nahIM diyA hai to isI taraha yaha bhI samajho ki marate prANI kI prANa rakSA karaneke liye jo upadeza detA hai vaha usa prANIkA Arta raudra dhyAna chur3AnA cAhatA hai aura kasAI ko bhI pApase bacAnA cAhatA hai vaha yaha nahIM cAhatA ki yaha prANI asaMyamakA sevana kare to acchA ho isa liye marate hue asaMyati prANIkA Arta raudra dhyAna chur3Aneke liye usakI prANa rakSA karanese asaMyamakA anumodana batalAnA mithyAvAdiyoM kA kAryya hai / ( bola 12 vAM ) ( preraka ) bhrama vidhvaMsana kAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 138 para suya0 sU0 a0 10 gAthA 24 evaM sU0 zruta0 1 a0 13 gAthA 26 vIM ko likha kara batalAte haiM ki ina gAthA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 saddharmamaNDanam / oMmeM sAdhuko apane jIne aura maranekI icchA karanA varjita kI gaI hai ataH dUsaroMke marane aura jIne kI icchA bhI na karanI cAhiye / isa prakAra sAdhu jaba ki dUsare prANIke jIvanakI hI icchA nahIM rakhatA taba phira vaha marate prANIkI prANa rakSAke liye upadeza kaise de sakatA hai ? ataH marate prANIko prANa rakSAke liye upadeza denA ekAnta pApa hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) suya gaDAMga sUtrakI do gAthAoM kA nAma lekara hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANIkI prANa rakSAke liye dharmopadeza dene meM ekAnta pApa kahanA mithyA hai| una gAthAoM meM bhI ThANAGga ThANA dazameM kahe huye "jIvitAzaMsA saMprayoga" maraNAzaMsA saMprayoga" kI taraha sAdhako cira kAla taka jIvita rahane aura zIghra mara jAnekI icchA hI barjita kI gaI hai yathA prApta jIvana aura yathA kAla maraNakI icchA varjita nahIM kI hai anyathA uttarAdhyayana sUtrakI pUrva likhita gAthAke sAtha sUya0 kI gAthAoMkA bhI virodha par3egA kyoMki uttarAdhyayanakI pUrva likhita gAthAmeM, sAdhuko apane jIvana rakSArtha AhAra anveSaNa karanekA vidhAna kiyA hai aura bhagavatIjIke pUrva likhita pAThameM pRthivI kAyase lekara yAvat trasa kAyakI rakSAke liye sAdhuko prAsuka aura eSaNika AhAra lenekA vidhAna kiyA hai aisI dazAmeM sUya gahAMga sUtrako gAthAoMmeM sAdhuko apane jIvana aura maraNakI icchA karanA nahIM varjita kI jA sakatI hai ? kyoMki uttarAdhyayana sUtra aura bhagavatIke ukta pAThoMse virodha par3atA hai ataH suya gaDAMga sUtrakI gAthAoMkA yahI bhAva hai ki sAdhu cira kAla taka jIvita rahane aura zIghra mara jAnekI icchA na kare yathA prApta jIvana aura yathA kAla maragako icchAkA niSedha nahIM kiyA hai| ataeva suya gaDAMga sUtra kI ukta gAthAoMko TIkAmeM TIkA kArane likhA hai ki "jIvita masaMyama jIvitaM dIrghAyuSkaM vA sthAvara jaMgama jantudaNDena nAbhikAMkSI syAt" ___ arthAt sAdhu, sthAvara jaMgama jantuoMko daNDa dekara asaMyamake sAtha jIvita rahane, yA cira kAla taka jIvita rahanekI icchA na kre| yahAM prANiyoMkI hiMsA karake tathA cira kAla taka jIte rahanekI icchA karanA sAdhuko varjita kI gaI hai parantu prANiyoMkI rakSA karake aura yathA prApta jIvita rahanekI icchA varjita nahIM kI hai| isa liye sAdhu jIvoMkI rakSAke sAtha yathA prApta jIvanakI icchA karate haiM aura isI icchAse prerita hokara ve marate prANIkI prANa rakSAke liye upadeza Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| / 233 bhI dete haiMmArane vAle aura marane vAle donoM hI se ve jIva rakSA karanekA upadeza dete haiN| yaha sAdhukA parama kartavya hai ki vaha jIva rakSA karanekA Adeza jagaha jagaha pahuMcA deM aura sabhI jIvoM ko hiMsakako churIse bacA deN| pahale kahA jA cukA hai ki jIva rakSAke liye hI jainAgamakA nirmANa huA hai| ataH jIvarakSAke liye upadeza denemeM jo ekAnta pApakI sthApanA karate haiM vaha eka prakArakA hiMsaka aura mithyA dRSTi haiN| __'suya gaDAMga sUtrakI ukta gAthAoMmeM "no jIviaMno maraNAvakaMkhI" isa vAkyameM "no avakaMkhI" ye pada Aye haiM inako dekha kara kaI bhrama jAlameM par3akara kahane lagate haiM ki "yahAM to jovanako icchA karanA sApha sApha vajita kI gaI hai phira sAdhu kisI marate prANIkI rakSA kyoM kara sakatA hai ? una bhrAMta puruSoMse kahanA cAhiye ki jaise suyagaDAMga sUtrakI ukta gAthAoMmeM "no avakaMkhaI" yaha pATha AyA hai usI taraha bhagavatI zataka 1 uddezA 9 meM "puDhavI kArya avakaMkhai jAva tasakArya avakaMkhaI" isa pAThameM "avakakhaI" yaha pATha AyA hai isakA artha, pRthivI kAyase lekara yAvat sa kAyake jIvoMko jIvanarakSA kI icchA karanA hai isake viruddha suyagaDAMga sUtrameM jIvana rakSA kI icchA karanA kaise barjita kI.A sakatI hai ? mataH suyagaDAMga sUtrake ukta pAThakA yahI * Azaya hai ki sAdhu cirakAla taka jIte rahane kI icchA nahIM kare yathAprApta jIvana rakSAkI icchA karanekA niSedha nahIM hai ataH suyagaDAMga sutrakA nAma lekara jIvarakSAke liye upadeza dene meM pApa kahanA ekAnta mithyA hai| [bola 13 samApta (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhrama0 pRSTha 140 / 141 / 142 ke Upara suyagaDAMga sUtra zruta0 1 a0 15 gAthA 10 tathA ukta sUtra zruta0 1 a03 u04 gAthA 15 evaM ukta sUtra zruta0 1 a05 gAthA 3 tathA ukta sUtra zruta0 1 a0 1 gAthA 3 aura ukta sUtra zruta0 1 a0 2 u0 2 gAthA 16 kA nAma lekara hiMsakake hAtha se mAre jAne vAle prANI kI prANarakSA karane meM pApa vatalAte haiN|. . isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhramavidhvaMsanakArakI likhI huI suyagaDAMga sutrakI gAthAmoMmeM cha: kAyake jIvoMkI hiMsA karake sAdhuko jIvita rahane kI icchAkA niSedha kiyA gayA hai parantu chaH kAyake Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 234 saddharmamaNDanam / jIvoMkI rakSAke sAtha jIvita rahanekI icchA nahIM varjita kI hai ata: ukta gAthAoM kA nAma lekara jIvarakSA karanemeM pApa batalAnA mUrkhatA hai| . suyagaDAMga sUtra zruta0 1 a0 15 ke dazavI gAthAmeM likhA hai ki "jIviyaM pITThamokiccA" isakA bhAva yaha hai ki "sAdhu asaMyama (hiMsA ) sahita jIvanako pIche rakha deve" isase prANiyoMkI rakSAke sAtha jIvita rahanA spaSTa siddha hotA hai| .... isI taraha sUya0 zru0 1 a0 3 u04 ke gAthA 15 meM bhI asaMyama yAnI hiMsA ke sAtha jInA hI niSedha kiyA gayA hai rakSAke sAtha jInekA niSedha nahIM kiyA hai vahAM jo "nAva kAMti jIviyaM" yaha vAkya AyA hai usakA yahI Azaya hai ki "sAdhu asaMyama (hiMsA) ke sAtha jIvita rahaneko icchA nahIM karate" isase jIvarakSAke sAtha jIvana kI icchA karanekA niSedha nahIM siddha hotA / evaM suyagaDAMga sUtra zruta0 1 a0 5 u01 gAthA 3 meM apane jIvana ke nimitta dUsare prANiyoM ko bhaya dene, aura hiMsAdi pApoMke AcaraNa karanese naraka jAnA kahA hai prANiyoM ko abhayadAna dene, aura unakI rakSA karane se naraka honA nahIM kahA hai dekhiye vaha gAthA yaha hai: "jekei bAle iha joviyahI pAvAIkammAI kareMtiruddA / te ghorarUve timisaDDanyAre tIvvAbhitAve narae patanti" (sUya0 zru0 1 a0 5 u0 1 gAthA 3) arthAt jo ajJAnI puruSa, apane jIvana ke liye dUsare prANiyoMko bhaya detA hai aura hiMsAdi ghora kama karatA hai vaha tIvra tApayukta andhakAra paripUrNa ghora narakameM par3atA hai| yahAM prANiyoMko bhaya dene, aura unakI hiMsA karanese naraka jAnA kahA hai prANiyoMko abhayadAna dene, aura unakI rakSA karanese naraka jAnA nahIM kahA hai ataH isa gAthAkA nAma lekara hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prAgI kI prANarakSA karane ke liye upadeza dene meM pApa batalAnA ekAnta mithyA hai| isI taraha suya0 zru0 1 a0 10 gAthA tIsarIkA nAma lekara jIvarakSA karane meM pApa batAnA mithyA hai dekhiye vaha gAthA yaha hai: "suyakkhAya dhamme vitigicchatinne lADhacare oya tule payAsu AgaMna kujjA iha jIviaTThI cayaM na kujjA sutavassibhikkhU" (sUya0 zru0 1 a0 10 gAthA 3) artha: - isI kA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 235 arthaH arthAt vItarAga bhASita dhamakA AcaraNa karane vAlA saMzayarahita, jJAna darzana sampanna uttama tapasvI sAdhu prAsaka AhArase apanA jIvana nirvAha kare aura saMyamake pAlanameM sadA vattacitta rahe, tathA saba prANiyoM ko Atma tulya dekhatA huA Asrava kA sevana nahIM kare evaM asaMyama jIdhana (hiMsA ke sAtha jIvana) aura parigraha rUpa saMcaya kI icchA nahIM kre| yaha isa gAthA kA artha hai| . isa gAthAmeM kahA hai ki "sAdhu apane samAna saba prANiyoMko dekhe" ataH apane samAna saba prANiyoMko dekhanA jaba sAdhukA kartavya hai to jisa prakAra sAdhu apanI rakSA karanemeM pApa nahIM samajhatA usI prakAra use kisI bhI prANIkI rakSA karanemeM pApa nahIM samajhanA cAhiye / isa prakAra isa gAthAse jIvarakSA karanA sAdhukA karttavya siddha hotA hai parantu jItamalajIne isI gAthAkA nAma lekara jIvarakSA karanemeM pApa batAnekI ceSTA kI hai buddhimAnoMko vicAra kara dekhanA cAhiye ki isa gAthAse jIvarakSA karanemeM dharma siddha hotA hai yA pApa ? ____eka sAdhAraNa buddhivAlA bhI isa gAthAko dekha kara jIva rakSA karanemeM dharma ho kahegA pApa nahIM kaha sktaa| tathA isa gAthAmeM bhI pUrva gAthAoM kI taraha asaMyama ((hiMsA) ke sAtha jIvita rahanA hI varjita kiyA hai rakSAke sAtha jIvita rahane kA niSedha nahIM hai ata: isa gAthA kA nAma lekara jIva rakSA karane meM pApa kahanA mithyA hai| isI taraha sUya0 zru0 1 a0 2 gAthA 16 vIM kA nAma lekara marate jIvakI prANarakSA karane meM pApa batalAnA mithyA hai dekhiye vaha gAthA yaha hai: __ "no abhikakhejja jIviyaM nAviya pUyaNa patthaesiyA / ajjattha muveMti bheravA sunnogAragayassa bhikkhuNo" (sUya0 zru0 1 a0 2 gAthA 16) artha:___arthAt zUnya gRhameM nivAsa karate hue sAdhuke nikaTa yadi bhairavAdi kRta upadrava ho to usa se Dara kara bhAganA nahIM cAhiye kiMtu apane jIvanakI paravAha na karake usa upadravakA sahana karanA cAhiye yaha sahana apanI mAna pUjA bar3AIke lie nahIM kiMtu svAbhAvika honA caahie| yaha isa gAthAkA TIkAnusAra artha hai| isa gAthAmeM abhigrahadhArI sAdhuke liye bhairavAdi kRta upadrava sahana karanekA upadeza kiyA gayA hai, kisI hiMsakake hAthase mAre jAne vAle prANIkI prANarakSA karanekA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - saddharmamaNDanam / niSedha nahIM kiyA hai ata: isa gAthAkA nAma lekara marate jIvakI prANarakSA karanemeM pApa kahanA mUrkhatA hai| ( bola 14 vAM samApta) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 143 para uttarAdhyayana sUtra a0 4 gAthA sAtavIMko likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe piNa kahyo anna pAnI Adi deI saMyama jIvitavya vadhAraNo piNa aura matalaba nahIM te kima uNa jIvitavyarI vAJchA nahIM eka saMyamarI vaaNchaa| AhAra karatAM piNa saMyama chai AhAra karaNarI piNa avrata nahIM tIrthakara rI AjJA chai ane zrAvaka no to AhAra agratameM chai tIrthakaranI AjJA bAhire ch| zrAvakane to jetalo jetalo paccakkhANa chai te dharma chai te mAMTe asaMyama jIvana maraNarI vAMchA kare te to aghratameM chai (bhra0 pR0 143) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) uttarAdhyayana sUtrakI vaha gAthA likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai vaha gAthA yaha hai: "care payAI parisaGkamANo jaMki ci pAsaM iha mannamANo / lAbhaMtare jIviya bUhaittA pacchA parinnAya malAvadhaMsI,, (uttarA0 a04 gAthA 7) artha: kisI nasa prANIko virAdhamA na ho jAya isaliye sAdhu apane pairako zaGkAke sAtha pRthvo para rakha kara cle| gRhastha loga yadi thor3I bhI prazaMsA kareM vo use pAsake samAna karmabandhakA kAraNa samajhe / jJAna darzana aura cAritrake vizeSa lAbhArtha anna pAnAdise apane jIvana kI rakSA kare / jaba jJAna darzana aura cAritrakI prApti ho jAya aura apanA zarIra bhI rogAdise grasta yA vRddha ho jAya, tathA sAdhuko jJAta ho ki isa zarIrase aba jJAna darzana aura cAritrakA upArjana nahIM ho sakatA, taba vaha zAstrIya vidhAnase apane zarIrakA tyAga kara deve / yaha isa gAthAkA TIkA. nusAra artha hai| ___isameM kahA hai ki sAdhu jJAna darzana aura cAritra Adi guNakA upArjana karaneke liye anna pAnAdike dvArA apane jIvanakI rakSA kare / isase marate hue prANIkI prANarakSAke liye upadeza mAdi denA bhI sAdhukA kartavya siddha hotA hai kyoMki prazna vyAka Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 237 raNAdi sUtroMmeM jIvoMkI rakSA karanA guNa kahA gayA hai aura guNakA upArjana karaneke liye isa gAthAmeM sAdhuko jIvanarakSA karanA kahA hai isaliye jo sAdhu upadeza Adike dvArA marate prANIkI prANarakSA karatA hai vaha guNakA upArjana karatA hai pApakA upArjana nahIM karatA ataH isa gAthAkA nAma lekara marate prANIkI prANarakSA karaneke liye upadeza dene meM ekAnta pApa kahanA ajJAna hai| isa gAthAkI samAlocanAmeM bhramavidhvaMsanakArane sAdhuke bhojanako svataH vratameM batalAyA hai yaha bhI inakI bhArI bhUla hai yadi bhojana karanA svataH bratameM hai to jaise adhikase adhika upavAsa karanA uttama hai usI taraha adhikase adhika bhojana karanA bhI sAdhuke liye guNa honA cAhiye / jo sAdhu adhikase adhika aura vAra vAra bhojana kare vaha jItamalajIke hisAbase bahuta hI uttama samajhA jAnA cAhiye / jaise adhikase adhika upavAsa karane vAlA sAdhu utkRSTa vratadhArI samajhA jAtA hai usI taraha adhika se adhika bhojana karanevAlA sAdhu jItamajolake matameM uccazreNikA vratadhArI samajhA jAnA caahie| parantu zAstra aisA nahIM kahatA zAstra to sAdhuko kAraNavaza AhAra karanekA Adeza detA hai aura aura akAraNase tathA bAra bAra adhika AhAra karanevAle sAdhuko pApa bhamaNa kahatA hai isalie sAdhukA bhojana karanA upavAsAdikI taraha sAkSAt vratameM nahIM hai use svata: bratameM ginanA ajJAnakA pariNAma hai| sAdhukA kAraNavaza AhAra karanA usake vratakA upakAraka hai isalie vaha avratameM nahIM hai aura upavAsAdikI taraha vaha sAkSAt vrata svarUpa bhI nahIM hai ataH sAdhuke bhojanako upavAsAdiko taraha sAkSAt brata svarUpa vatalAnA ajJAniyoMkA kArya hai| jaise sAdhukA AhAra karanA usake bratakA upakAraka honese apratameM nahIM hai usI taraha bAraha vratadhArI zrAvaka kA bhojana bhI usake vratakA upakAraka honese apratameM nahI hai / zrAvakako avratakI kriyA lagatI bhI nahIM hai yaha vistArake sAtha pahale kahA jA cukA hai ata: sAdhuke AhArako upavAsAdikI taraha sAkSAt pratameM, aura zrAvakake AhArako anatameM mAnanA mithyAtvakA pariNAma samajhanA caahiye| isI taraha marate prANIkI prANarakSA karanese asaMyama jIvanakI icchA batalAnA bhI mithyA hai hiMsA karake jIvita rahanekI kI icchA karanA asaMyama jIvanakI icchA karanA, yA usakA anumodana karanA hai rakSAke sAtha jIvita rahanekI icchA karanA asaMyama jIvanakI icchA nahIM hai ataH marate prANIkI prANarakSA karanese asaMyama jIvanakI icchA batalAnA bhramavidhvaMsanakArakA ekAnta mithyA hai| (bola vAM 15 samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 saddharmamaNDanam / . (preraka) bhramavidhvaMsasana kAra bhra0 vi0 pRSTha 144 para sUyagaDAMga sUtrakI gAthA likhakara usako samAlocanA karate hue likhate haiM "atha aThe piNa saMyama jIvitavya dohilo kahyo piNa aura jIvitavya dohilo na kahyo" bhrama pR0 144) inakA Azaya yaha hai ki hiMsakake hAthase mAre jAne jAnevAle asaMyati jIvakI rakSA karanA asaMyama jIvanakI icchA karanA hai isaliye sAdhuko marate prANIkI rakSAke liye upadeza nahIM denA caahiye| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) sUyagaDAMga sUtrakI vaha gAthA likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha gAthA nimnalikhita hai"saMvujjhaha, kina vujjhaha saMvoho khalupecca dullahA, nohUvaNa maMti rAiyo no sulabhaM punarAvijIviyaM" artha : (sU0 zru01 2 gAthA 1) he prANiyoM! tuma samyag jJAna AdikI prApti karo, tuma isakI prApti kyoM nahIM karate yadi isa bhavameM nahIM kiyA to paralokameM karanA durlabha hogaa| jo rAta bIta jAtI hai vaha phira lauTa kara nahIM aatii| saMsArameM saMyama pradhAna jIvana durlabha hai athavA jisa jIvanakI Ayu TUTa gaI hai vaha phira nahIM jUTa sktii| yaha ukta gAthAkA artha hai| __isameM saMyama pradhAna jIvanako durlabha kahA hai| jo jIvana hiMsAse nivRtta hokara rakSAke sAtha sAtha vyatIta hotA hai vahI saMyama jIvana hai isaliye jo sAdhu marate prANIkI rakSA karatA hai usakA jIvana saMyama jIvana hai asaMyama jIvana nahIM hai| rakSA karanese saMyamakI nirmalatA hotI hai isalie saMyamI puruSa jIva rakSA karate haiM isameM pApa kahanA ajJAnakA pariNAma hai| Upara likhI huI gAthAmeM aisA eka bhI zabda nahIM hai jisase jIvarakSAmeM pApa honekA samarthana kiyA jA sake tathApi jItamalajIne jhUThAhI isa gAthAkA nAma lekara rakSA karanemeM pApa siddha karanekI ceSTA kI hai ataH buddhimAnoMko inake kathanakA vizvAsa na karanA cAhiye / (bola 16 vAM) (preraka) bhUma vidhvaMsanakAra bhamavidhvaMsana pRSTha 145 ke Upara uttarAdhyayana sUtra adhyana 9 kI 12 / 13 aura 14 kI gAthAoMko likhakara unakI samAlocanA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 239 karate hue likhate haiM-" atha aThe ima kayo mithilA nagarI balatI dekha namirAja RSi sAhamo na joyo valI kahyo mhAro vAhalo duvAhalo ekahI nahIM, rAgadveSa akaravA mAMTe to sAdhu minakiyAdikare lAre par3ane udurAdika jIvAne baMcAve te zuddha ke azuddha asaMtirA zarIranI jAbtA kare te dharma ke adharma" (bhU0 pR0 145) (prarUpaka) namirAja RSikA dAkhalA dekara marate jIvakI rakSA karanemeM pApa kahanA ajJAna hai| nAmirAja RSi pratyekabuddha sAdhu the pratyeka buddha sAdhuoMkA AcAra sthavira kalpa vAloMse kitanehI aMzoMmeM bhinna hotA hai| ve kisI marate prANIkI prANarakSA nahIM karate ziSya bhI nahIM karate aura ahAra pAnI lAkara kisI sAdhukA vyAvaca bhI nahIM karate ve saMghake andara na rahakara akelA rahate haiM jItamalajInebhI paDi mAdhArI sAdhuke viSayameM yaha yaha likhA hai:-"je paDimA dhArI kiNahIne saMthAro piNa paca khAve nahIM koIne dIkSA deve nahIM zrAvakarA vrata AdarAve nahIM upadeza deve nhiiN| paDimAdhArI dharmopadezakAdika koIne deve nahIM eto ekAnta Aparoija uddhAra karavAne uThyA chai / to pote kiNahI jIvane haNe. nahIM eto. AparI anukampA kare piNa paranI na kre| jima ThANAGga cauthe ThANe uddezA 4 kahyo "AyANu kampae nAma mege no parAnu kampae" AtmAnIja kanukampA kare piNa paranI na kare te jina kalpI aadik| ihAM piNa jina kalpika Adi kahyo te Adika zabdameM to paDimAdhArI piNa AyA te AparIja anukampA kare piNa paranI na kare to jIvane nahaNe te ArIja anukampA chai" yaha likhakara jItamalajIne pahimAdhArI sAdhuko apane para anukampA karanevAlA aura dUsare para nahIM karanevAlA batalAyA hai aura isameM pramANa deneke liye ThANAGga sUtra ThANA cauthekA mUla pATha likhA hai| usa mUlapAThameM jina kalpI Adika zabda nahIM hai parantu usakI TIkAmeM likhA hai ki apane para anukampA karanevAle aura dUsare para anukampA nahIM karanevAle / tIna prakArake jIva hote haiM (1) pratyeka buddha sAdhu, (2) jina kalpI (3) aura paropakAra buddhi rahita nirdaya / isa TIkAke anusAra pratyeka buddha sAdhu dUsarekI anukampA nahIM karate yaha bAta sarvamAnya hai aura jItamalajIko bhI svIkRta hai aisI dazAmeM pratyeka buddha sAdhu namirAja RSikA udAharaNa dekara sthavira kalpIko jIva rakSA karane meM pApa batalAnA kitanA mahAna ajJAna hai yaha buddhimAnoMko dekhanA caahie| pratyeka buddha apanI hI anukampA karate haiM dUsarekI nahIM aura sthavira kalpI apanI tathAdUsarekI donoMkI anukampA karate haiM phira pratyeka buddhake udAharaNase sthavira kalpIko jIvarakSA karanemeM pApa kaise kahA jA sakatA hai ? / pratyeka buddhakA kalpa dUsarA hai aura sthavira Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 sdhrmmnnddnm| kalpIkA kalpa dUsarA hai ataH ina donoMke kArya eka samAna nahIM ho skte| jo namirAjake udAharaNase jIva rakSA karanemeM pApa kahate haiM unase kahanA cAhie ki pratyeka buddha sAdhu ziSya nahIM karate dharmopadeza nahIM dete AhAra va pAnI lAkara kisI sAdhukA vyAvaca nahIM karate isalie tumhAre hisAbase sthavira kalpI sAdhuko bhI ye kArya nahIM karane cAhie ora jo sthavira kalpI ina kAryoko kare use ekAnta pApa honA cAhie / yadi kaho ki pratyeka buddhakA kalpa dUsarA aura sthavira kalpIkA dUsarA hai isaliye ina kAryoM se pratyeka buddha ko hI doSa AtA hai sthavira kalpIko nahIM AtA to usI taraha jIvarakSAke viSayameM bhI tujhako mAnanA cAhie arthAt jIvarakSA karanemeM sthavira kalpIko dharma hotA hai aura usakA yaha kalpa hai parantu pratyeka buddhakA yaha kalpa nahIM hai| ataH pratyeka buddha sAdhukA udAharaNa dekara sthavirakalpI sAdhuko jIvarakSA karanemeM pApa kahanA ajJAnakA pariNAma hai| dUsarI bAta yaha hai ki indrane namirAja RSise yaha nahIM pUchA thA ki marate jIvakI rakSA karanA dharma hai yA pApa hai ? yadi vaha aisA pUchate aura isake uttarameM namirAja RSi jIva rakSA karanA pApa batalAte to avazya jIvarakSA karanemeM pApa mAnA jAtA parantu vahAM to indrane mAyA karake namirAja RSiko saMsArika padArthoM meM mAsakti na honekI parIkSA kI hai ora namirAja RSine yaha spaSTa kaha diyA hai ki "mihilAe DajjJamANIe name Dajjhai phicaNaM" arthAt mithilAke jalajAne para bhI merA kucha nahIM jltaa| aisA uttara dekara namirAja RSine saMsAsArika padArtho se apanA mamatva haTa jAnA batalAyA hai parantu marate jIvako rakSA karane pApa nahIM kahA hai kyoMki indrakA yaha prazna ho nahIM thA ata: namirAja RSike udAharaNase jIvarakSA karanemeM pApa kahanA ajJAniyoMkA kAyya hai| (bola 17 vAM samApta) (preraka) bhUmavidhvaMsanakAra bhUmavidhvaMsana pRSTha 146 para dazavakAlika sUtrakI gAthA likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM:-"atha aThe piNa kahyo devatA manuSya ti-nca mAhomAhI kalaha kare to hAra jIta vAcchaNI nahI to kAyAthI hAra jIta kima karAvaNI asaMyati nA zarIranI sAtA karate to sAvadha haiM" (bhU0 pRSTha 146) isakA kyA samAdhAna ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / ( prarUpaka ) dazavaikAlika sUtrakI gAthAkA nAma lekara marate jIvakI rakSA karanemeM pApa kahanA ekAnta mithyA hai| yaha bAta isa gAthAse kisI prakAra bhI nahIM siddha hotI, dekhiye vaha gAthA yaha hai: "devANaM maNuyANaJca tiriyANaMca buggahe amuyANaM jayo hou : mAvA houttiNovae,, ( dazavaikAlika sUtra a0 7 gAthA 50 ) 241 artha: devatA, manuSya aura tiryyaJcoMke paraspara yuddha hone para amukakI jIta ho aura amukakI jIta na ho yaha sAdhuko nahIM kahanA cAhiye / yahAM devatA manuSya aura tiryya coMke yuddha hone para kisI eka pakSakI hAra yA jIta kahanekA niSedha kiyA gayA hai kyoMki sAdhuko madhyastha bhAva rakhanA hI zAstra sammata hai kisI eka pakSakA zreya aura dUsare pakSakA ahita cAhanA ucita nahIM hai isa liye do daloM meM yuddha hone para eka dalakI jIta aura dUsare dalako hAra honekI bAta kahanA sAdhuko ucita nahIM hai / aise samayameM, jaba ki donoM dala vAle lar3a rahe hoM sAdhu samajhA bujhAkara yuddha banda karAde aura yuddhameM mAre jAne vAle jIvoMkI rakSA kare to usakA isa meM niSedha nahIM hai eka dalake pakSapAta karanekA aura dUsare para dveSa karane kA yahAM niSedha hai isa liye isa gAthA kA nAma lekara jIvarakSA karanemeM pApa batalAnA ajJAna kA pariNAma hai / mAre jAte hue cUhe para rAga karanA hai, isI gAthAkA nAma lekara jItamalajI kahate haiM ki "billIse kI rakSA karanA ekAnta pApa hai kyoMki yaha billI para dveSa aura cUhe tathA billIkI hAra aura cUhekI jIta karAnA hai" parantu yaha inakA ajJAna hai / billIse mAre jAte hue cUhekI rakSA karanA cUhekI anukampA karanA hai anukampA karanA pApa nahIM fog dharma hai aura yaha billI para dveSa karanA nahIM hai kyoMki jo billI cUhe ko mAranA cAhatI hai usI billI ko yadi koI kuttA Adi mAranA cAhe to dayAlu puruSa, kutte se usa billIkI bhI rakSA karatA hai yadi billI para usakA dveSa hotA to vaha kutte se billI ko kyoM bacAtA ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat isake sivAya billIse cUhekI rakSA karanA billIkI hAra aura cUhekI jIta karAnA nahI hai kyoMki hAra aura jIta kA vyavahAra yuddhameM hotA hai parantu cUheke sAtha billIkA 31 www.umaragyanbhandar.com Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 saddhamaNDanam / koI yuddha nahIM hotA kyoMki jahAM donoM hI vijayakI icchA se donoM para AkramaNa kareM ant yuddha hai cUhA to billIse Dara kara bhayabhIta hokara Apa hI bhAgA phiratA hai vaha yuddha karaneke liye billIke sammukha nahIM jAtA isaliye vaha yuddha nahIM hai kintu valavAn hiMsaka prANIke dvArA vahAM durbala aura kAyara prANIkI hiMsA ho rahI hai use yuddha kAyama karake cUhe kI prANarakSA karanese cUhekI ja eta aura billI kI hAra batalAnA ajJAniyoMkA kA samajhanA cAhiye / bola 18 vAM samApta ( preraka ) dazavaikAlika sUtra adhyayana 7 gAthA 51 ko likha kara usakI samAlocanA karate hue bhramavidhvaMsanakAra pRSTha 146 para likhate haiM: "atha aThe ko - vAyaro, varSA, zIta, tAvaDo, rAjavirodha rahita subhikSapaNo, upadrava rahita paNo, e sAta bola huvo ima sAdhune kahiNo nahIM to karaNo kima udurAdikane minakiyAdikathI chuDAyane upadrava paNo rahita kare te sUtra viruddha kAryya chai ( 0 pR0 146 / 147 ) isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) dazavaikAlika sUtra adhyayana 7 gAthA 51 meM sAdhuko apanI pIr3AkI nivRcike liye ukta sAta bAtoM kI prArthanA karanA varjita kiyA gayA hai kyoMki ArtadhyAna karanA sAdhuko ucita nahIM hai aura yaha ArtadhyAna hai parantu asaMyati jIvakI prANarakSA honeke bhayase ukta sAta bAtoMkI prArthanAkA niSedha yahAM nahIM kiyA gayA hai| dekhiye vaha gAthA aura usakI TIkA ye hai: "vAo viTThi ca sounhaM homaM dhAyaM sivaMtiyA / kayANuhuna yANi mAvA hoUtti Novae" ( dazavaikAlika a0 7 gAthA 51 ) isakI dIpikA TIkA:"puna: kizva dharmAdinA'bhibhUtoyatirevaMno vadedadhikaraNAdidoSaprasaMgAt / vAtAdiSu satsu sattva pIDA prApteH / tadvacanatastathA'bhavane'pyArtadhyAna bhAvAdityevaM no vadet / tatkiM - vAto malaya mArutAdiH vRSTavA varSaNaM zItoSNaM pratItaM kSemaM rAja Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 243 vijvara zUnyaM punaH dhrAtaM subhikSaM zivamitivA upasarga rahitaM kahAnu bhaveyuretAni vAtAdIni mAvA bhveyuriti"| artha: ghAma (garmI) Adise pIr3ita hokara sAdhu ina bAtoMko na kahe kyoMki isameM adhikaraNAdi doSa hotA hai| vAyu Adike galane para prANiyoMko pIr3A hotI hai / yadyapi sAdhuke kahane se vAyu Adi nahIM calate tathApi sAdhuko ArtadhyAna karanA ucita nahIM hai isaliye vaha ina bAtoM ko nahIM kahe ve bAteM ye haiM:-(1) malaya mAruta Adi (2) varSA (3) zIta (4) uSNa (6) rAjaroga dUra honA (6) samikSa honA (7) upasarga rahita honA / ina sAta bAtoMke hone yA nahIM honekI bAta sAdhuko nahIM kahanI cAhiye / yaha ukta gAthAkA dIpikAnusAra artha hai| isameM apanI pIDAko nivRttike liye sAdhuko ina sAta bAtoMkI prArthanA karanekA niSedha kiyA hai parantu asaMyati prANiyoMkI rakSAko pApa mAna kara usakI nivRttike liye nahIM isa liye isa gAthAkA nAma lekara jIvarakSA karanemeM pApa kahanA mithyA hai| isa gAthAkI TIkAmeM likhA hai: "etAni vAtAdIni mAvA bhaveyuriti dharmAbhibhUto no vaded adhikaraNAdi doSaprasaMgAt / vAtAdiSu satsu sattvapIDA prApteH / tadvacanata stathA'bhavane'pyA dhyAna bhAvAditi suutraarthH| arthAt vAyu Adike calane para prANiyoMko pIr3A hotI hai isaliye ghAma (garmI ) mAdise pIr3ita hokara sAdhu vAyu Adi sAta bAtoMke hone vA na honekI prArthanA nahIM kare kyoMki isameM adhikaraNa Adi doSoM kA prasaGga hotA hai| yadyapi sAdhuke kahanese ye sAta bAteM nahIM ho jAtI tathApi ArtadhyAna karanA sAdhuko ucita nahIM hai isaliye vaha ina sAta bAtoMko na khe| ___ yahAM gAthAkA abhiprAya batalAte hue TIkAkArane bhI yahI kahA hai ki "apanI pIr3AkI nivRtti ke liye sAdhuko ina sAta bAtoMkI prArthanA nahIM karanI cAhiye parantu prANiyoMkI rakSAko pApa jAna kara usakI nivRttike liye ina sAta bAtoM kI prArthanA kA niSedha nahIM kiyA hai| TIkAkArane yaha bhI likhA hai ki "vAyu Adike calane para prANiyoMko pIr3A hotI hai" isase spaSTa siddha hotA hai ki dUsare prANIko pIr3A na ho isaliye ghAma Adise svayaM pIr3A pAte hue bhI sAdhu vAyu Adi sAta bAtoMkI prArthanA nahIM krte| yahAM jIvoMkI rakSA nahIM varjita kI gayI hai pratyuta jIvoM kI pIr3A varjita kI gayI hai isa liye isa gAthA kA nAma lekara jIva rakSAmeM pApa siddha karanA ajJAna kA pariNAma hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 saddharmamaNDanam / vastuta: isa gAthAmeM varjita kI huI sAta bAte sampUrNa rUpase jina kalpIke liye, aura apanI kalpa maryAdAnusAra kaI bAte sthavira kalpIke liye samajhanI cAhiye / ye sAta hI bAteM sthavira kalpIke liye varjita nahIM haiM kyoMki sthavira kalpI sAdhu rogI sAdhuko roga nivRttyartha auSadha Adi bhI dete haiM aura pAnImeM DUbatI huI sAdhvIko jala se bAhara nikAla kara usakA upasarga bhI dUra karate haiM tathA upadeza dekara janatAke upadrava aura upasargako nivRtta karate haiM sAkSAt bhagavAna mahAvIra svAmI trasa aura sthAvara prANiyoMkA kSemake liye upadeza diyA karate the| suya0 zru. 2 a0 6 gAthA 4 meM likhA hai ka "samicca logaM tasathAvarANaM khemaMkare samaNe mAhaNevA" arthAt bhagavAn mahAvIra svAmI, trasa aura sthAvara sampUrNa prANiyoMkA kSemake liye upadeza dete the| yadi dazavaikAlika sUtra kI ukta gAthAnusAra sAdhuko kSema kI prArthanA karanA buga hotA to bhagavAn trasa aura sthAvarakA kSema karaneke liye upadeza kyoM dete ? ataH dazavaikAlika sUtrakI uktagAthAmeM jo sAta bAteM varjita kIhaiM ve sampUNarUpase jina kalpIke liye aura kaI bAte sthavira kalpIke liye samajhanI cAhiye / ataeva isa gAthAmeM upasarga dUra karane aura roga nivRtti karanekI prArthanA varjita hone para bhI sthavira kalpI sAdhu rogI sAdhu kI roga nivRttike liye auSadha Adi dete haiM aura pAnImeM DUbatI huI sAdhvIko nikAla kara usakA upasarga dUra karate haiM / ata: ukta gAthAmeM kahI huI sAta hI bAtoMko sthavira kalpIke lie bhI batalAnA mithyA hai| isa gAthAmeM Aye hue "kSema" zabdakA TIkAkArane "rAja vijvara zUnyam" aisA artha kiyA hai yAnI rAja rogakA abhAva honA "kSema" hai parantu jItamalajIne "rAjavijvara zUnyam" kA artha nahIM samajhA hai ataeva unhoMne likhA hai ki "rAjAdikanA kalaha rahita huve te kSema" yaha artha mithyA hai ata: kisI prANIko upadrava rahita karanemeM pApa batalAnA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / svayaM bhramavidhvaMsanakArane bhI dUsarI jagaha para upasarga nivAraNa karanA sAdhukA katta vya batalAyA hai| unhone bhra0 vi0 pR0 149 para likhA hai ki "dharmanI coyaNA karIne parane upadeze jima anukUla pratikUla upasarga kartAne vAre" isa lekhameM jItamalajIne upasarga nivAraNa karanA sApha sApha sAdhukA kartavya mAnA hai tathApi durAgrahameM par3a kara apane kathanase hI viruddha yahAM unhoMne upasarga nivAraNa karaneko doSa batalAyA hai isa prakAra apane kathanase hI viruddha bolane vAlekI bAtameM Akara sacce dharmakA tiraskAra karanA buddhimAn puruSoMkA kArya nahIM hai| (bola 19 samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 148 ke Upara ThANAGga sUtra ThANA 4 kI cauGgI likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: isakA kyA samAdhAna ? "atha aThe piNa kahyo - je sAdhu potAnI anukampA kare piNa AgalAnI anukampA na kare to je parajIva Upara paga na deve te piNa potAnIja anukampA nizcaya niyamA chaite kim ehane mArayAM mone ija pApa lAgasI ima jANI nahaNe te bhaNI potAnI anukampA kahI chai / ane Apane pApa lagAyane AgalAnI anukampA kare te sAvadha chai" ( bhra0 vi0 pR0 148 ) 245 (prarUpaka ) ter sUtra ke cauthe ThANekI vaibhauGgImeM marate jIvakI rakSA karanA sthavira kalpI sAdhukA parama karttavya batalAyA hai parantu apanI pola chipAneke lie bhra0 vi0 kArane isakA sApha sApha bhAvArtha nahIM likhA hai| ThANAGga sUtrakA vaha pATha yaha hai :"vastAri purisa jAyA pannattA taM jahA AyAnu kampae nAma mege No parAnu kampae" / - isakI TIkA AtmAnukampakaH Atma hita pravRttaH pratyeka vuddho jina kalpiko vA parAnapekSo nirghRNaH / parAnukampakaH niSThitArthatayA tIrthaMkaraH atmAnapekSovA dayaikaraso metAyyaivat / ubhayAnukampakaH sthavirakalpikaH / ubhayAnanukampakaH pApAtmA kAlazaukarikAdiriti / " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat arthAt- - cAra prakArake puruSa hote haiM (1) apanI hI anukampA karate haiM parantu dUsarekI nahIM karate, aise tIna puruSa hote haiM - pratyeka buddha, jina kalpI aura dUsare kI apekSA nahIM karanevAlA niIya puruSa / ye tInoM apane hI hitameM tatpara rahate haiM dUsarekA hita nahIM karate / (2) jo dUsarekI anukampA karatA hai apanI anukampA nahIM karatA vaha dUsarA bhaGgakA svAmI hai, aisA puruSa yA to tIrthaMkara hote haiM athavA apanI paravAha nahIM rakhanevAlA metAryyakI taraha parama dayAlu puruSa hotA hai / ( 3 ) jo apanI aura dUsarekI donoMkI anukampA karatA hai vaha tIsarA bhaGgakA svAmI hai| aisA puruSa sthavira kalpI sAdhu hotA hai / sthavira karUpI sAdhu apanI aura dUsarekI donoMkI anukampA karatA hai / ( 4 ) jo apanI bhI anukampA nahIM karatA aura dUsare kI bhI nahIM karatA vaha puruSa www.umaragyanbhandar.com Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 saddharmamaNDanam / ater bhaGgakA svAmI hai / aisA puruSa kAla zaukarikAdikI taraha atizaya pApI hotA hai / yaha ukta caubhaGgokA TIkAnusAra artha hai / isameM kahA hai ki sthavira kalpI sAdhu ubhayAnukampI hai vaha apanI aura dUsarekI donoMkI anukampA karatA hai ataH marate prANIkI rakSA karanA sthavira kalpI sAdhukA dhArmika karttavya siddha hotA hai / jo sthavira kalpI sAdhu kahalAkara dUsare jIva kI rakSA nahIM karatA vaha ukta pAThAnusAra apane kattaM vyase patita hotA hai / jina kalpI aura pratyeka buddha sAdhu dUsare kI anukampA nahIM karate kintu apane hitameM hI pravRtta rahate haiM isalie ve prathama bhaGga svAmI kahe gae haiM unakI taraha jo dUsare jIvakI anukampA nahIM karatA hai vaha puruSa yadi jinakalpI aura pratyeka buddha nahIM hai to use prathama bhaGgakA tIsarA svAmI nirdaya samajhanA cAhie / bhra0 vi0 kArane bhra0 vi0 pRSTha 147 para isa caubhaGgIke pahalA bhaGgakA prakAra likhA hai "je potAnA hitane viSai pravarte te pratyeka buddha athavA jina kalpika athavA paropakAra buddhi rahita nirdaya pArakA hitane viSe na pravarteM" / inake apane lekha se bhI yaha bAta spaSTa siddha hotI hai ki jo jina kalpika aura pratyeka vuddhase bhinna puruSa, dUsare prANI anukampA (rakSA) nahIM karatA vaha dayAhIna puruSa hai, sAdhu nahIM hai / usa nirdaya ko sAdhu samajhanA bhrama hai / isa isa pAThakI samAlocanA karate hue bhramavidhvaMsana kArane sabhI prakArake kalpavAle sAdhuoM ko isa caubhaGgIke prathama bhaGgameM hI rakkhA hai unhoMne likhA hai ki "athaaThe paNa ko sAdhu potAnI anukampA kare piNa AgalAnI anukampA na kare to je para jIva Upara paga na devete piNa potAnIja anukampA nizcaya niyamAche" yaha mithyA hai / sthavira kalpI sAdhu dUsarekI bhI anukampA karate haiN| svayaM bhra0 vi0 kArane bhI likhA hai - "tIje behUne hita vAcche te sthavira kalpI" inake isa lekha se bhI sthavira kalpIkA dUsarekI anukampA karanA siddha hotI hai / aba prazna yaha hai ki dUsare jIvapara paira nahIM rakhanA to nizcaya nayase apanI hI anukampA hai dUsarekI nahIM hai phira sthavira kalpI dUsarekI kyA anukampA karatA hai ? isakA uttara yahI ho sakatA hai ki sthavira kalpI dUsare marate hue jIvakI jo prANa rakSA karatA hai yaha dUsarekI anukampA hai aura svayaM kisI jIvako vaha nahIM mAratA yaha nizcaya nayase usakI apanI anukampA hai ataH ukta pAThakA nAma lekara marate jIvakI prANarakSA karanemeM pApa kahanA ajJAnakA phala samajhanA cAhiye / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 247 yadi koI kahe ki sthavira kalpI sAdhu dUsareko dharmopadeza dete haiM yaha to unakI dUsarepara anukampA karanA hai aura vaha svayaM kisI jIvako nahIM mArate yaha nizcaya nayake anusAra apanI anukampA hai parantu marate jIvakI rakSA karanA dUsarekI anukampA nahIM hai to yaha mithyA hai| tIrthaMkara bhI dharmopadeza dete haiM aura vaha svayaM kisI jIvako mArate bhI nahIM haiM phira to vaha bhI tIsare bhaGgakA svAmI ubhayAnukampaka hI ThahareMge dUsare bhaGgakA svAmI parAnukampaka mAtra nahIM isalie dUsare jIvakI rakSA karanA hI yahAM parAnukampA kahI gaI hai isa prakAra jo jIva apanI rakSAke Upara dhyAna na dekara dUsare jIvakI hI rakSA karatA hai vaha dUsare bhaGgakA svAmI hai| aise puruSa tIrthakara aura metAya' RSikI taraha parama dayAlu puruSa hote haiM / jo apanI aura dUsarekI donoMkI rakSA karatA hai vaha tIsarA bhaGgakA svAmI sthavira kalpI hai| jo apanI aura dUsarekI kisI kI bhI rakSA nahIM karatA vaha caturtha bhaGgakA svAmI kAla zaukArikAdikI taraha pApAtmA puruSa hai| jo kevala apanI hI rakSA karatA hai dUsarekI nahIM karatA vaha prathama bhaGgakA svAmI hai| isa prakAra isa cartu bhaMgIse marate jIvakI rakSA karanA sthavira kalpI sAdhu kA kartavya siddha hotA hai| jo kisI prANIkI svayaM bhI rakSA nahIM karatA aura dUsare ko bhI rakSA karanemeM pApakA upadeza detA hai vaha isa pAThase paropakAra buddhi rahita niya siddha hotA hai| meghakumArake jIvane hAthIke bhavameM apanI rakSAkA khyAla nahIM rakha kara dUsarekI rakSAkI thI aura dharmaruci anagArane bhI apanI rakSAkI paravAha nahIM karake dUsare kI rakSA karanA hI apanA kartavya samajhA thA isalie ve loga isa cartubhaGgIke dUsare bhaGga ke svAmI the ataH isa catubhaMgIkA nAma lekara jIvarakSA karanemeM pApa kahanA ajJAnakA pariNAma samajhanA caahie| (bola 22 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsana kAra bhramavidhvaMsana pRSTha 148 para uttarAdhyana sUtrakI gAthA likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha aThe piNa kahyo-samudra pAlI corane marato dekhi vairAgya ANI cAritra lIdho piNa gartha deI chur3Ayo nahIM" (bhra0 pR0 148) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) samudrapAlIkA udAharaNa dekara jIva rakSAmeM pApa batAnA ajJAna hai| rAjA, cora kA vikraya nahIM karatA thA aura usane drabya lekara corako chor3anekI ghoSaNA nahIM karAI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 sNddhmmnnddnm| thI phira samudrapAlI dravya dekara usa corako kaise chur3A sakatA thaa|" vadha daNDake yogya aparAdhI prANIko dravya lekara nyAyakArI rAjA chor3atA bhI nahIM hai yaha jagatmeM prasiddha hai ki badha daNDake lie AjJA pAyA huA aparAdhI, dravya dekara bhI nahIM chur3AyA jA sakatA aisI dazAmeM samudrapAlI kisI prakAra bhI usa corako nahIM chur3A sakatA thA ata: samudrapAlIkA udAharaNa dekara hiMsakake hAthase mAre jAte hue niraparAdhI prANIkI prANa rakSA karane meM ekAnta pApa kahanA nitAnta mithyA samajhanA cAhie / (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 148 para likhate haiM "parigraha to pAca moM pApa kahayo che| jo parigraha deI chur3AyAM dharmahuve to bAkI cAra Asrava sevAyane jIva chur3AyAM piNa dharma kahiNo piNa iNa dharma nipaje nahIM" inake AcArya ne isa viSayameM yaha likhA hai : __ "doya vezyA kasAI vADe gaI / karatA dekhI ho jIvAMrA sNhaar| donoM jaNiyAM mato krii| maratA rAkhyA ho jIva doya hjaar| eka gahaNo deI aapnno| tiNa choDAyo ho jIva eka hajAra / dUjI chur3AyA iNa vidhe eka doyase ho cauthe Asrava sevAya / ( anukampAkI DhAla 7) inake kahanekA bhAva yaha hai ki kisI hiMsakako dravya dekara jIva chur3AnA, yA usase vyabhicAra karAkara jIva chur3AnA donoM hI eka samAna ekAnta pApake kArya haiM ataH hiMsakako dravya dekara usake hAthase mAre jAte hue jIvako rakSA karanA ekAnta pApa hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) jIva rakSA Adi paropakArake kAryameM apane dravyako lagAnA, apane dhanameM lobha aura tRSNAke nyUna karanekA phala hai| apane dhanameM jisakI tRSNA aura lobha nyUna hotA hai vahI puruSa paropakArArtha apane dravyakA vyaya karatA hai parantu jisakI tRSNA aura lobha tIna hote haiM vaha nahIM kara sktaa| jIva rakSA Adi paropakArake lie apane dhanakA vyaya karanevAlA puruSa apane lobha aura mohako nyUna karatA hai tathA isake sAtha vaha marate prANIkI prANa rakSA bhI karatA hai ataH yaha puruSa dhArmika hai ekAnta pApI nahIM hai| pariprahase apanI mamatA utaranA aura jIva rakSA karanA ye donoM hI bAteM mahAn dharmake kAraNa haiM ataH ina donoMko ekAnta pApa batAnA jotamalajI aura bhISaNajIkA ajJAna hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 249 dravya dekara jIva chur3Aneko ekAnta pApa siddha karaneke lie, vyabhicAra karAkara jIva chur3AnevAlI vezyAkA dRSTAnta denA bhI bhISaNajIkA ajJAna hai / paropakArArtha apane dhanakA kharca karanA, dhanase apanI moha tRSNA aura mamatAko ghaTAnA hai aura vyabhicAra sevana karanA, apanA moha aura tRSNAko bar3hAnA hai isalie ye donoM bAteM prakAza aura andhakArakI taraha paraspara eka dUsarese bilakula viparIta haiM inheM eka samAna mAna kara paropakArArtha dhana denevAle aura vyabhicAra karAkara jIva rakSA karanevAle ina donoMko eka samAna pApI batAnA bhISaNajIkA ajJAna hai|| isa viSayako sApha karane ke lie bhISagajIke diye hue dRSTAntake samAna hI eka dRSTAnta ditA jAtA hai| mAna lIjie ki bhISaNajIke pATAnupATapara baiThe hue pUjyajIkA darzana karaneke ke lie do garIba striyAM dUra dezase AI, unase pUjya jIne pUchA ki "tuma logoMne itane dUra sthAna para Aneke liye dravya Adi kisa prakAra prApta kiye haiN|" yaha suna kara ekane uttara diyA ki "maiMne apane jevaroM ko beMca kara Apake darzanArtha dravya prApta kiyA hai" dUsarIne kahA ki "maiMne vyabhicAra karA kara dravya prApta kiyA hai aura usa dravyase Apa ke pAsa AI huuN|" vahAM koI madhyastha samyagdRSTi zrAvaka baiThA huA thA usane pUjyajIse pUchA ki "ina donoM striyoMmeMse kaunasI dhArmika aura kauna pApinI hai ?" isake uttarameM bhramavidhvaMsanakArake matAnuyAyI pUjyajI yaha to nahIM kaha sakate ki "ye donoM striyAM eka samAna hI dhArmika haiM" kintu lAcAra hokara unheM kahanA hI par3egA ki "jisane jevara beMca kara darzanakA lAma kiyA hai vaha stro dhArmika hai aura jisane vyabhicAra karA kara dravya prApta kiyA hai vaha dhamako lajjita karane vAlI durAcAriNI hai sAdhuke dazanase utpanna hone vAlA dharma use nahIM ho sakatA / aisI duSTA striyoMkA sAdhu darzana kA nAma lenA dambha hai|" ___ yaha suna kara praznakartAne kahA ki "ekane to pAMcaveM AsravakA sevana kiyA hai aura dUsarIne cauthe AsravakA sevana kiyA hai phira ina donoMko Apa eka samAna hI kyoM nahIM mAnate ? jisane pAMcaveM AsravakA sevana karake Apake darzanakA lAbha kiyA hai use dhArmika aura cauthe AsravakA sevana karake Apake darzanakA lAbha uThAne vAlIko Apa pApinI kyoM kahate haiM ?" isake uttarameM unake pUjyajIko yaha kahanA hI par3egA ki jisane sAdhu darzanArtha apanA jevara veMcA hai usane zRGgAra aura dravyase apanA mamatva haTAyA hai aura gahanA beMcanese usake cAritrameM kisI prakArakI bAdhA nahIM huI hai| ataH vaha dhArmika hai| parantu Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 saddhamaNDanam / jisane vyabhicAra karake dravya saMgraha kiyA hai usane apane moha mamatAko baDhAyA hai tathA apane cAritra ko naSTa kiyA hai isaliye vaha viSayAnurAgiNI hai dharmAnurAgiNI nahIM hai / yaha suna kara ukta zrAvakane kahA ki "jisa prakAra Apake darzanArtha AI huI ina donoM striyoMmeMse gahanA beMca kara sAdhu darzanakA lAbha uThAne vAlIko dhArmika aura vyabhicAra karA kara darzanakA lAbha karane vAlIko Apa pApinI kahate haiM usI taraha apanA jevara dekara jIvarakSA karane vAlI strIko dhArmika aura vyabhicAra karA kara jIvarakSA karane vAlIko Apa pApinI kyoM nahIM kahate ? jisane apanA jevara dekara jIvarakSA kI hai usane apane jevarase prema utAra kara kisI santa mahAtmA ke satsaGgase dayAmeM citta lagAyA hai aura bure kArya se nivRtta ho kara jIvarakSA jaise uttama kAyrya kA sevana kiyA hai ataH vaha dhArmika strI hai / aura jisane jIvarakSAke bahAne se vyabhicArakA sevana kiyA hai vaha sAdhu darzanArtha vyabhicAra sevana karane vAlI strI ke samAna hI durAtmA hai / parantu Apa loga sAdhu darzanArtha AI huI ukta donoM striyoMmeM to jhaTa bheda batalA dete haiM aura jIva rakSA ke viSaya meM ukta donoM striyoM ko eka samAna hI pApino batalAte haiM isakA kAraNa kyA hai ? yaha to ApakA eka durAgraha hai / jaba ki sAdhu darzanArtha apane jevarase prema haTAne vAlI strI dhArmika ho sakatI hai to jIvarakSArtha apane jevarakA prema haTAne vAlo strI dhArmika kyoM nahIM ho sakatI ? ataH dravya dAna dekara jIva rakSA karane vAlo stroko pApino kahanA pApiyoMkA kAyyai samajhanA cAhiye / ( bola 21 vAM samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 149 para nizItha sUtra uddezA 13 bola 27 kA nAma lekara likhate haiM: "atha aThe gRhastha tathA anya tIrthIne mArga bhulAne duHkhI atyanta dekhi mArga vatAyAM caumAsI prAyazcitta kahyo te mAMTe asaMyatirI sukha sAtA vAnchayA dharma nahIM" ( 0 pR0 149 ) isakA kyA uttara ? ( prarUpaka ) nizItha sUtrakA vaha pATha likha kara isakA samAdhAna diyA jAtA hai vaha pATha yaha hai : Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 251 "je bhikkhU annautthiyANaMvA gAranthiyANaM gANaM muDhANaM vipariyAsiyANaM maggaMvA pavedei saMdhi pavedei saMghiuvA maggaM pavedei pavedaMtaMvA sAijjaha" (nizItha sUtra u0 13 / bola 27) artha : jo sAdhu, mArga bhraSTa yA diGmUr3ha tathA viparIta mAgase jAte hue gRhastha yA anya yUdhika ko mArga, yA mArgakI saMdhi batalAtA hai athavA saMdhise mArga yA mArgase saMdhi batalAtA hai tathA batalAte hue ko jo acchA jAnatA hai use caumAsI prAyazcitta AtA hai| yaha isa pATha kA / mUlArtha hai| yahAM yaha prazna hotA hai ki anya yUthika aura gRhasthako mArga yA usakI saMdhi sAdhu dvArA nahIM batalAnekA kyA kAraNa hai ? to isakA uttara dete hue cIkAra isa pATha kI cUrNImeM batalAte haiM ki munise batAye hue mArgase jAte hue gRhastha yA anya yUthikako kadAcit koI cora lUTa le, siMhAdi jaGgalI jAnavara unheM duHkha de, aura usa upasargase kadAcit una kA prANa chUTa jAya, athavA ve hI kadAcita mRgAdi pazuoM kA hanana kareM, isa liye dayAvAn muni anya yUthika aura gRhasthako mAga nahIM batalAte / vaha cUrNI yaha hai: __ "teNa paheNa gacchaMtANaM sAvayovaddavaM sarIrovahi teNovaddavaM pAveMti jaMvA te gacchaMtA annesi uvahavaM kareMti / " arthAta sAdhuke batAye hue mArgase jAte hue anya yUthika aura gRhasthako kadAcita jaGgalI jAnavaroMse upadrava ho athavA coroMse ve luTa liye jAya yA ve hI kisI jIva para upadrava kara baiThe ata: sAdhu anya tIrthI aura gRhastha ko mArga nahIM batalAte / yaha Upara likhI huI cUrNIkA artha hai| ___yahAM cUrNIkArane spaSTa likhA hai ki anya yUthika aura gRhastha para hone vAle yA unake dvArA dUsare para kiye jAne vAle upadravakI saMbhAvanAse sAdhu mArga nahIM batalAte parantu jIvarakSAko yA duHkhase bacAneko burA jAna kara nahIM ataH nizItha sUtrake isa pAThakA nAma lekara jIvarakSAmeM pApa kahanA ajJAna mUlaka hai| isI pAThakA nAma lekara bhISaNajIne anukampAko sAvadha batalAyA hai / anukampA kI DhAlameM unhoMne likhA hai: ___ "gRhastha bhUlo Ujar3a vanameM / aTavIne vale UaDa jAve / anukampA mANI sAdhu mArga vatAve / to cAra mahInA ro cAritra jAve / A aNukampA sAvaja jANo".. Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 saddhamamaNDanam / yaha bhISaNajIkI prarUpaNA ekAnta mithyA hai zAstrameM kahIM bhI anukampA ko sAvadya nahIM kahA hai aura isa pAThakI cUrNImeM bhI rAstA nahIM batAnekA kAraNa anukampA kA sAvadha honA nahIM likhA hai pratyuta bhAvI upadravakI AzaGkAse rAstA batAnekA niSedha karake anukampAkA samarthana kiyA hai ata: asaMyatikI prANarakSAko pApa aura anukampA ko sAvadha batAnA inakA ajJAna hai| yadi inase pUchA jAya ki koI manuSyakA jhuNDa Apake pUjyajIke darzanArtha grAmAntarako jAnA cAhe aura vaha Apase mArga pUche to Apa batalA sakate haiM yA nahIM ? yadi kaheM ki hama nahIM batalA sakate to pUchanA cAhiye ki kyA Apake pUjyajIkA darzana sAvadha hai ? nahIM to Apa darzanArtha jAne vAleko mArga kyoM nahIM batalAte haiM ? yadi vaha kaheM ki "pUjyajIkA darzana to sAvadya nahIM hai parantu rAstA batalAnA sAdhukA kalpa nahIM hai isaliye hama rAstA nahIM batalAte" to siddha huA ki jaise Apake pUjyajIkA darzana sAvadya nahIM hai tathApi rAstA batAnA kalpameM na honese Apa rAstA nahIM batAte usI taraha kisI prANIkA duHkha dUra karanA, athavA anukampA karanA sAvadya nahIM hai parantu rAstA vatAnA sAdhukA kalpa na honese sAdhu rAstA nahIM btlaate| yadi vaha kaheM ki pUjyajIke darzanArtha jAne vAleko niravadya bhASAse rAstA batAnemeM koI doSa nahIM hai to usI taraha prANiyoM ke kaSTa nivaraNArtha niravadya bhASAse rAstA batA denemeM bhI doSa nahIM mAnanA caahiye| (bola 22 vAM samApta) (preraka) __ bhramavidhvaMsakasanakAra bhrama0 pR0 149 para ThANA ga sUtra ThAMNA 3 kA mUla pATha likhakara usakI samAcolanA karate hue likhate haiM:-"atha aThe piNa kayo hiMsAdika akArya karatA dekhi dharma upadeza deI samajhAvaNo tathA anavolyo rahe tathA uThi ekAnta jAvaNo kahyo piNa javarIsU chur3Avano na kahyo to rajoharaNathI minakIne DarAyane' durAne paMcAve tyAMne AtmarakSaka kima kahie" (bhU0 vi0 pR0 149) isakA kyA uttara ? (prarUpaka) ___ThANAGga sUtra ThANA 3 uddezA 4 ke pAThakA nAma lekara jIvarakSAkA niSedha karanA mithyA hai usa pAThameM marate prANIkI prANarakSA karanekA niSedha nahIM hai| dekhiye vaha pATha aura usakI TIkA ye hai: Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 253 "tao AyarakkhA pannattA taMjahA-dhammiyAe paDicoyaNAe bhavai tusiNIe vAsiyA ucittAvA AyA egaMta mavakkamejjA" (ThaNAGga ThANA 3 uddezA 4). TIkA ___AtmAnaM rAgadveSA de rakRtyA dbhava kUpA dvArakSantIti AtmarakSAH / "dhammiyAe paDicoyaNA" e tti dhArmikopadezena nedaM bhavAdRzA mucita mityAdinA prerayitA upadeSTA bhavati anukUletaropasarga kaarinnH| tato'sAvupasargakaraNAnnivartate tato'kRtyA sevA na bhavatI tyAtmA rakSito bhavati / tuSgIkovA vAcayama upekSakaH syAditi preraNAyA aviSaye upekSagA sAmarthyeca tataH sthAnAdutthAya AtmanA ekAntaM vijanam anyaM bhUmibhAga mavakrAmeda gacchet" / artha: jo puruSa rAgadveSase, anucita AcaraNase, tathA bhavakUpase apanI AtmAkI rakSA karatA hai vaha AtmarakSaka kahalAtA hai| usa AtmarakSaka puruSake pAsa Akara yadi koI anukUla upasarga kare to dharpodeza dekara samajhAnA caahiye| kahanA cAhiye ki-"Apa jaise puruSako yaha AcaraNa karane yogya nahIM hai" isa upadezako sunakara yadi vaha upasarga karanevAlA upasarga karanA banda kara de to sAdhuse akAryako sevA nahIM hoto kintu sAdhukI AtmA akRtya AcaraNase baMca jAtI hai| athavA cupa rahakara sAdhu usa upasargakA sahana karaleve to isa prakAra bhI anucita AcaraNase usakI AtmA rakSita hotI hai| yadi upasarga karanevAlA dharmoMpadeza dene yogya na ho aura sAdhuse upasaga bhI na sahA jA sake to vahAMse haTakara kisI ekAnta sthAnameM sAdhuko calA jAnA caahiye| isaprakAra anucita AcaraNale sAdhuko apanI AtmAkI rakSA karanI caahiye| (yaha ukta mUlapAThakA TIkAnusAra artha hai) yahAM anukUla yA pratikUla upasarga karanevAleke prati rAgadveSa aura akRtya AcaraNase. baMcaneke liye Atma rakSaka puruSako tIna upAya batAye haiM' (1) dharmopadeza denA (2) upasargako saha lenA (3) vahAMse haTakara ekAntameM calA jaanaa| isameM hiMsaka dvArA mAre jAte hue prANIkI prANarakSA karane, yA usake liye dharmopadeza denekA niSedha nahIM kiyA hai ataH isa pAThakA nAma lekara marate prANIkI prANarakSA karanemeMpApa batalAnA ekAnta mithyA hai| isa pAThakI samAlocanAmeM jItamalajIne likhA hai ki "piNa javarI sU chuDA vaNo na kahyo" isa lekhase pratIta hotA hai ki jItamalajI javarajastIse jIva Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 saddharmamaNDanam / bacAnemeM pApa kahate haiM upadeza dekara jIva baMcAnemeM pApa nahIM kahate parantu yaha bAta bhI mithyA hai| yaha upadeza dekara bhI jIvarakSA karanemeM pApahI kahate haiN| inakA mantavya, inake lekha aura bhISaNajIkI DhAla likhakara vistArake sAtha batalAyA jA cUkA hai isalie inakA yaha likhanA ki "piNa javarIsU choDAvaNo na kahyo" janatAko dhokhA denA hai| Age calakara jItamalajIne likhA hai ki "roharaNathI minakIne DarAyane UMdurAne baMcAve tyAMne AtmarakSaka kima kahie" inakI yaha bAta bhI asaMgata hai jo dayAlu manuSya oghAse villIko DarAkara cUhekI prANarakSA karatA hai vaha kaunasA anucita kArya karatA hai jisase vaha AtmarakSaka nahIM kahA jAya ? yadi kaho ki "kisI prANIko bhaya denA ucita nahIM hai aura vaha billIko bhaya dekara cUhekI rakSA karatA hai isaliye billIko bhaya deneke kAraNa vaha AtmarakSaka nahIM hai" to jo sAdhu, mAranekeliye AtI huI gAya bhaiMsako tathA kATaneke liye Ate hue kutte ko oghAse DarAkara apanI rakSA karatA hai vaha AtmarakSaka kaise kahalA sakatA hai ? kyoMki vaha bhI kutte, gAya bhaiMsako oghAse DarAtA hai ? isaliye use bhI AtmarakSaka nahIM kahanA caahie| yadi kaho ki jo sAdhu mAraneke liye AtI huI gAya bhaiMsako tathA kATaneke liye Ate hue kutte ko odhAse DarAkara apanI rakSA karatA hai vaha kucha bhI anucita kArya nahIM karatA ata: vaha AtmarakSaka hI hai to usI taraha yaha bhI samajho ki jo dayAlu puruSa oghA se billIko DarAkara cUhekI rakSA karatA hai vaha bhI anucita kAyya nahIM karatA pratyuta billIko hiMsAke pApase bacAtA hai aura cUhekI prANarakSA karatA hai isaliye vaha apanI aura dUsarekI donoMkI rakSA karatA hai kisIkI bhI hAni nahIM karatA isaliye vaha dhArmika hI hai pApI nahIM hai ataH bhUmavidhvaMsanakArakI pUrvokta bAta bhI mithyA hai| (bola 23 vAM samApta) (preraka ) bhUma vidhvaMsanakAra bhUmavidhdhaMsana pRSTha 151 para nizItha sUtra uddezA 11 bola 170 kA mUla pATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe para jIvane vihAvyAM vihAvatAne anumodyAM caumAsI prAyazcitta kahayo to minakIne DarAyane udurAne poSago kihAMthI ane asaMyatinA zarIranI rakSA kima karaNI" (bhra0 da0 151) isakA kyA samAdhAna ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 255 (prarUpaka ) nizItha sUtrake mUlapAThameM kisI prANIko bhaya denese sAdhuko caumAsI prAyazcitta honA kahA hai isalie oghAse billIko DarAkara cUhekI rakSA karanA pApa hai to kATaneke lie Ate hue kutte ko aura mAgneke lie AtI huI gAya bhaiMsako oghAse DarAkara apanI rakSA karanemeM bhI pApa hI honA caahie| parantu bhrama vidhvaMsana kArake matAnuyAyI sAdhu kutte, gAya, bhaiMsa Adi prANiyoM ko oghAse DarAkara apanI rakSA kara lete haiM aura isase nizItha sUtrakI AjJAkA ulaMghana bhI nahIM mAnate parantu jyoMhI billIko DarAkara cUhe kI rakSA karanekA prazna AtA hai tyoMhI jhaTapaTa nizItha sUtrakI AjJAkA ulaMghana hone kA kolAhala macAne lagate hai yaha inakA dUsare jIvoMpara dveSa karaneke sivAya aura kucha nahIM hai / jaba ki oghAse gAya bhaiMsa aura kutta e ko DarAkara apanI rakSA karane meM nizItha kI AjJA ullaMghana nahIM hotI taba oghAse billIko DarAkara cUhekI rakSA karanemeM nizItha sUtrakI AjJA ullaMghana kaMse ho sakatI hai ? yaha buddhimAnoMko svayaM soca lenA cAhie / vAstavameM, kisI jIvako saMtAneke abhiprAyase bhaya denA pApa hai aura isI pApa ke lie nizItha sUtrake mUlapAThameM prAyazcitta kahA gayA hai| kisI jIvako pApase bacAne, tathA AtmarakSA aura para rakSA karaneke lie nAsamajha prANIko bhaya dikhAkara haTA denA pApa nahIM hai aura usake lie nizItha sUtrameM prAyazcitta bhI nahIM kahA gayA hai kyoMki kisI nA samajha prANIko bhaya dikhAkara jo pApa karanese haTAtA hai yA AtmarakSA tathA para rakSA karatA hai usakA abhiprAya usa nAsamajha prANIko saMtAnekA nahIM kintu use pApa karanese haTAnekA hotA hai isalie yaha pApa nahIM kahA jA sakatA yaha to usa prANI yA karanA hai phira isameM prAyazcitta kaise ho sakatA hai ? yaha haraeka buddhimAna samajha sakatA hai | ataH nizItha sUtrakA nAma lekara jIva rakSA karanemeM pApa batAnA ajJAniyoMkA kArya samajhanA cAhie / ( bola 24 vAM ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhrama0 pR0 151 para nizItha sUtra uddezA 13 bola 14 kA mUla pATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "ore aThe gRhasthanI rakSA nimitta maMtrAdika kiyAM anumodyAM caumAsI prAyazcitta ko to je u durAdikanI rakSA sAdhu kima kre| ane jo rakSA kiyAM dharma huve to DAkinI zAkinI bhUtAdika kAr3hanA sarpAdikanA jahara utAranA, auSadhAdika karI T Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 sadhama maNDanam / asaMyatine vacavaNA / ane jo etalA bola na karaNA to asaMyatinA zarIranI rakSA piNa nakaraNI ( 0 pa0 152 ) isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka) nizItha sUtrakA vaha pATha likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai / vaha pATha yaha hai : "je bhikkha aNNautthidaMvA gAratthiyavA bhuikammaM karei karataMvA sAijjai / ' ( nizItha u0 13 bola 14 ) artha jo sAdhu gRhastha yA anya yUdhikako bhUti karma karatA hai athavA bhUti kama karanevAleko acchA jAnatA hai use prAyazcitta hotA hai / isa pATha sAdhuko bhUti karma karanekA niSedha kiyA hai kisI marate prANIko apanI kalpa maryAdAnusAra rakSA karanekA niSedha nahIM kiyA hai kintu bhramavidhvaMsanakArako cAhe jisa pAThameM jIvarakSA karane kA niSedha hI niSedha sUjha par3atA hai nizItha sUtrameM yaha bhI pATha AyA hai ki: - "jebhikkhU vijjA piNDaM bhujai bhujaMtaMvA sAijjaI" "jebhikkhU maMta piNDaM bhujai bhujaMtaMvA sAijjaI" "jebhikkhu joga piNDaM bhujai bhujaMtaMvA sAijjaI" ( nizItha sUtra ) uu arthaH jo sAdhu vidyA vRtti se AhAra pAnI letA hai jo mantra aura yoga vRtti se AhAra pAnI letA hai yA lene vAle sAdhu ko acchA samajhatA hai use prAyazcitta hotA hai / yaha isa pAThakA mUlArtha hai / isa pATha meM jaise vidyA maMtra aura yoga vRttise sAdhuko AhAra pAnI lenA varjita kiyA hai apanI kalpamaryyAdAnusAra AhAra lenA varjita nahIM kiyA hai usI taraha nizItha ke pUrvokta pATha meM bhUti karma karanekA niSedha kiyA hai apanI kalpa maryyAdAnusAra jIva rakSA karanekA niSedha nahIM kiyA hai yadi jIva rakSA karanese prAyazcitta vatalAnA hotA to vaha bhUti karma karane kA nAma kyoM lete ? kyoMki kevala bhUti kAryase hI rakSA nahIM hotI rakSA karaneke anekoM upAya hote haiM isalie sAmAnya rUpase yahI likha dete ki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| "je bhikkhU anna utyiyaMvA gAratthiyaM vA skvai rakkhaMtaM kA sAijaI" aisA likhanepara jIvarakSAkA niSedha sarala rItise ho jAtA parantu aisA nahIM likha kara zAstrakArane bhUti kama karanekA niSedha kiyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki zAstrakArako bhUtikama karanemeM prAyazcita batalAnA hai jIvarakSA karanemeM nhiiN| ___ jaise kisI manuSyako prativodha denA pApakA kArya nahIM hai tathApi yadi koI sAdhu kisIko bhUta karmake dvArA pravivodha deve to use avazya hI nizItha sUtrake isa pAThake anusAra prAyazcitta hogA parantu vaha prAyazcitta prativodha denekA nahIM kintu bhUti kama karanekA hai usI taraha jo bhUtikarmake dvArA kisIkI rakSA karatA hai usako bhUti karma karanekA prAyazcitta AtA hai jIvarakSA karanekA nahIM kyoMki jIvarakSA karanA dIkSA deneke samAnahI dharma hai pApa nahIM hai| isI taraha DAkinI, zAkinI, aura bhUta Adi nikAlanA tathA sarpa AdikA jahara utAranA, aura, auSadha Adi bAMTanA sAdhukA kalpa nahIM hai ata: ina kAryoM ko sAdhu nahIM karate parantu marate prANIkI apane kalpAnusAra rakSA karate haiM kyoMki marate prANIkI rakSA karanA prativodha deneke samAna hI ekAnta dharmakA kArya hai pApa nahIM hai isaliye vividha kutarkoM kI sahAyatAse maste prANIko prANarakSA karane meM pApa kahanA nida ya jIvoMkA kArya samajhanA cAhiye / (bola 25 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsasanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 152 se lekara 156 taka upAsaka dazAMga sUtrakA mUlapATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe piNa kayo culagI priya zrAvakarA muMhaDA Age devatA tIna putrAMnA zalA kiyA piNa tyAMne baMcAyA nahIM mAtAne bacAvA uThyo te poSA vrata bhAgyo kayo te uMdurAdikane sAdhu kima baMcAve (bhra0 da0 159 isakA kyA samAdhAna ?) (prarUpaka) bhUmavidhvaMsAnakArakA siddhAnta hai ki "hiMsakako hiMsAke pApase bacAne liye upadeza denA cAhiye kintu marate jIvakI rakSAke lie nahIM" masaH inake matAnusAra yahAM yaha prazna hotA hai ki "culagI priya zrAvakane usake sAmane hiMsA karate hue hiMsaka puruSako hiMsAke pApase bacAneke lie dharmopadeza kyoM nahIM diyA ?" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 saddharmamaNDanam / kyoMki hiMsaka prANIko hiMsA nahIM karaneke uiye upadeza denA to bhUmavidhvaMsana kArake matameM bhI dharma hI hai| yadi kaho ki hiMsakako hiMsAke pApase baMcAne ke liye dharmopadeza denA dharma to hai parantu vaha puruSa bilakula anArya aura ayogya thA use upadeza denA niSphala jAnakara culaNI priyane upadeza nahIM diyA thA to isI taraha sarala buddhise yaha bhI samajho ki jIvarakSAke liye dharmopadeza denA dharma to hai parantu vaha puruSa anAryA aura ayogya thA use jIvarakSAke lie upadeza denA niSphala jAnakara culaNI priyane upadeza nahIM diyaa| ataH culagI priya zrAvakakA dRSTAnta dekara jIvarakSA karanemeM pApa batAnA inakA ajJAna samajhanA caahie| isItaraha mAtAkI rakSAke liye pravRtta honese culaNI priyake vrataniyamakA bhaMgabatAnA bhI ajJAna hai kyoMki hiMsaka puruSapara krodha karake use mAraNArtha daur3anese culagI priyake vrata niyama naSTa hue the mAtAkI rakSAkA bhAva Anese nahIM dekhiye vahAMkA mUlapATha aura TIkA ye haiM: "taeNaM sAbhadA sAtthavAhI culaNI piyaM samaNovAsayaM evaM vayAso no khalu kei purise tava jAva kaNIyasaM puttaM sAo gihAo niNei 2 ttA tava aggao ghAei / esaNaM kei purise tava uvasagga karei esaNaM tume vidarisaNe diDhe taMNaM tumaM eyANiM bhaggavae bhagga Niyame bhagga posahe viharasi" (TIkA) __ "bhagavae" tti bhagnavataH sthUlapANAtipAtaviratarbhAvatobhagnatvAt tadvinAnAzArtha kopenoddhAvanAt / sAparAdhasyApivratAviSayIkRtatvAt / bhagnaniyamaH kopodaye nottaraguNasya krodhAbhigraharUpasya bhgntvaat| bhagnapoSadhaH avyApAra poSarUpasya bhaMgatvAt" (mUlArtha) isake anantara usa bhadrA sArthavAhinIne kahA ki he culaNI priya ! tumhAre jyeSTha putra se lekara yAvat kaniSTha putrako gharase bAhara lAkara tumhAre samakSa kisIne bhI nahIM mArA hai| yaha tumhAre para kisIne upasarga kiyA hai tumane jo dekhA hai vaha mithyA dRzya thaa| isa samaya tumhAre vrata niyama aura poSadha naSTa ho gaye haiN| yaha Upara likhe mUlapAThakA artha hai| ___isa mUla pAThameM bhadrAsArthavAhinIne culaNIpriyake vrata niyama aura poSadha bhaMga honekI jo bAta kahI hai isakA kAraNa batalAte hue TIkAkArane yaha kahA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 259 (TokArtha) ___ culaNI priya zrAvakakA sthUla prANAtipAta viramaNa brata bhAvase naSTa ho gayA kyoMki vaha krodha karake hiMsakako mAraneke liye daur3A thaa| vratameM aparAdhI prANI ko bhI mAranekA tyAga hotA hai| uttara guNa-krodha nahIM karane kA jo abhigraha thA vaha krodha karanese naSTa ho gayA aura aprayatna pUrvaka daur3anese usakA avyApAra poSadha naSTa ho gayA" yaha TIkAkA artha hai| ___yahAM TIkAkArane vrata niyama aura poSadha bhaMgakA kAraNa batalAte hue yaha spaSTa likhA hai ki "hiMsaka para krodha karake mAraNArtha daur3anese culagI piyake vrata niyama aura poSadha naSTa hue the" mAtRrakSAkA bhAva Anese vrata niyama aura poSadha bhaGga honA nahIM kahA hai ataH culaNI priyake hRdayameM mAtRrakSAke bhAva Anese aura mAtR rakSArtha pravRtta hone se usake vA niyama aura poSadha kA bhaGga batAnA kapUtoM kA kArya samajhanA caahiye| isI taraha bhISagajIne mUDha matiyoMko bahakAneke liye mAtAkI anukampA karanese culagI priyakA vrata bhaGga honA kahA hai| unhoMne likhA hai: ... "ima suNane culagI piyA cala gayo, mAne rAkhaga ro kare upAya re / oto puruSa anArya kahe jiso, jhAla rAkhUjyoM na kare ghAtare / oto bhadrA baMcAvaNa UThiyo, iNare thAmo Ayo haathre| anukampA ANI jananI tagI to bhAMgyA bratare nemare / dekho moha anukampA ehavI, tiNameM dharma kahIje kemare" (anukampA vicAra DhAla 7 kaDI 35) inake kahanekA bhAva yaha hai ki kisI marate prANIkI prANarakSArtha anukampA karanA moha anukampA hai culagI priyane mAtAkI rakSAke liye anukampA kI thI isIse usakA vrata bhaGga huA kyoMki vaha moha anukampA thii| inakI yaha prarupaNA zAstra viruddha hai| TIkAke pramANase bhI pahale batalA diyA gayA hai ki krodhita hokara hiMsakake mAraNArtha daur3anese culaNI priyakA vrata naSTa huA thA mAtAkI anukampAse nahIM kyoMki vrata pauSadha ke samaya zrAvakako hiMsAkA tyAga hotA hai anukampAkA tyAga nahIM hotA ataH hiMsAke bhAva Anese hI vrata bhaGga ho sakatA hai anukampAke bhAva Anese nhiiN| bhoSagajI ne sAmAyaka aura poSadhake samaya agni sAdikA bhaya hone para jayaNAke sAtha nikala jAne kI AjJA dI hai| jaise ki unhoMne likhA hai: "lAya sAdikarA bhayathakI, jayaNAsUnisara AyajI / rAkhyA te dravya le jAvatA sAmAiro bhaMganathAyajI / poSAne sAmAyaka vratanA sarIkhA chai pcckkhaannjii| poSAne sAmAyaka vratane yahAM poSAmeM sarIkhA chai AgArajI" (zrAvaka dharma vicAra navama vratakI DhAla) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 saddharmamaNDanam / isa DhAlameM bhISaNajIne yaha AjJA dI hai ki "agni sAdikA bhaya hone para zrAvaka yadi jayaNAke sAtha nikala jAya to usakA vrata naSTa nahIM hotaa|" yadi sAmAyaka aura pauSadhake samaya anukampA karanA burA hai to agni sAdikA bhaya hone para zrAvaka jayaNAke sAtha kaise nikala sakatA hai ? kyoMki yaha bhI to apane Upara anukampA hI karanA hai| yadi kaho ki apane para anukampA karanese vrata bhaGga nahIM hotA kintu dUsare para anukampA karanese hotA hai isaliye sAmAyaka aura pauSadhameM apanI anukampAke liye jayaNAke sAtha nikala jAnemeM koI doSa nahIM hai to phira surAdevakA vrata bhaGga kyoM huA thA kyoMki usane kisI dUsare para anukampA nahIM karake apane para anukampA kI thii| dekhiye vaha pATha yaha hai:____ "taeNaM se surAdeve samaNovAsae dhannaM bhAriyaM evaM vayAsIevaM khalu devANuppie ! kevi purise taheva kahai jahA culaNIpiyA / dhannAvibhaNai-jAva kaNIyasaM no khalu devANuppiyA ! tubhaMkevi purise sarIra gaMsi jamaga samagaM solasa rogAyaMke paripakkhivai / taeNaM kevi purise tubhaM uvasarga karei sesaM jahA culaNopiyassa tahA bhaNaI" (upAsaka dazAMga a04) artha: isake anantara usa murAdeva zramaNopAsakane dhanyA nAmaka apanI bhAryAse apanA sArA vRttAnta cUrNI priya zrAvakake samAna hI kaha sunaayaa| yaha suna kara dhanyAne kahA ki he devAnupriya ! kisIne bhI tumhAre jyeSTha putrase lekara yAvat kaniSTha putrako nahIM mArA hai aura koI bhI tumhAre zarIrameM eka hI sAtha solaha roga nahIM DAla rahA thA kintu yaha kisIne tumhAre para upasaga kiyA hai| zeSa bAteM cUrNIpriyako mAtAke samAna dhanyAne apane patise khiiN| arthAt "tumhArA vrata niyama aura pauSadha isa samaya bhaGga ho gaye" yaha, dhanyAne apane patise khaa| yahAM mUlapAThameM cUgI priya zrAvakake samAna hI surAdeva zrAvakakA vrata niyama aura pauSadha bhaGga honA kahA gayA hai ata: bhISaNa matAnuyAyiyoMse pUchanA cAhiye ki "surAdevakA vrata niyama aura pauSadha kyoM bhaGga hue ? / surAdevane apanI anukampA kI thI dUsare kI nahIM kI thI, aura apanI anukampAse vrata niyama aura pauSadha kA bhaGga honA bhISaNajIne bhI nahIM mAnA hai phira surAdevake vrata niyama aura pauSadha bhaGga honekA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| kyA kAraNa hai ? / yadi kaho ki surAdevake vrata niyama aura pauSadha apanI anukampAke kAraNa nahIM naSTa hue kintu aparAdhIko mAraNArtha krodhita ho kara daur3anese naSTa hue to phira yahI bAta cUrgIpriya zrAvakakai viSayameM bhI tumako mAnanA caahiye| cUgIpriya gaura surAdevake sambandhameM Aye hue pAThoMmeM bilakula samAnatA hai kevala bheda itanA ho hai ki curNIpriyane apanI mAtA para anukampA kI thI aura surAdevane apane Upara kI thii| yadi mAtAke Upara anukampA karanese curNIpriyakA vrata bhaGga honA mAnate ho to phira sugadevakA apane para anukampA karanese vrata bhaGga mAnanA par3egA aura jaise cUgI priyakI mAtR anukampAko sAvadha kahate ho usI taraha surAdevakI apanI anukaMpAkobhI sAvadha kahanA hogA aisI dazAmeM bhISagajIne ukta DhAlameM sAmAyaka aura pauSadhameM apane para anukampA karake agni sAdike bhayase bacaneke liye jayaNAke sAtha jo nikala jAnekI AjJA dI hai vaha bilakula mithyA siddha hogI ata: apanI anukampAko bhISaNa matAnuyAyI sAvadya nahIM kaha sakate ataH jaise surAdevako apanI anukampA sAvadya nahIM thI aura usase vrata niyama tathA pauSadha naSTa nahIM hue the usI taraha cUrNIpriya kI bhI mAtA ke Upara anukampA sAvadha nahIM thI aura usase usake vrata niyama bhaMga nahIM hue the isaliye cUrNIpriyakA udAharaNa dekara anukampAko sAvadha batalAnA ajJAniyoMkA kArya hai| (bola 26 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTa 159 para AcArAMga sUtrakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe kahyo je pANI nAvAmeM Ave ghaNA manuSya DUbatA dekhe piNa sAdhune mana vacana karI batAvaNo nahIM jo asaMyatiro jIvaNo vAgchathA dharma huve to nAkAmeM pANI Avato dekhi sAdhu kyoM na basAve / ketalA eka kahe je lAya lAgyAM te parasa kevADa ugADanA tathA gADA heThe bAlaka Ave to sAdhune uThAya leNo imi kahe tehano uttara-je lAya lAgyAM DhADhA vAhire kADhanA to nAvAmeM pAnI Ave te kyUMna batAvaNo" (bhra0 pR0 159) isakA kyA samAdhAna (prarUpaka) bhramavidhvaMsanakAra dUsare prANIkI rakSA karanA pApa mAnate haiM parantu apanI rakSA karanA pApa nahIM mAnate / apanI rakSA karanA to ve sAdhukA karrAvya mAnate haiM aisI dazama Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 saddharmamaNDanam / meM dUsarekI rakSAke liye na sahI, apanI rakSAke liye sAdhu nAvameM AtA huA pAnI kyoM nahIM batalA detA ? kyoMki nAvameM pAnI Ane para dUsare logoMke samAna sAdhu svayaM bhI to DUba sakatA hai phira vaha apanI rakSAke liye pAnI kyoM nahIM batAtA ? yadi kaho ki apanI rakSA karanA sAdhukA karttavya to hai parantu pAnI batalAnekI jina AjJA nahIM hai yaha sAdhukA kalpa nahIM hai isaliye sAdhu nAvameM AtA huA pAnI nahIM batalAtA to usI taraha yaha bhI samajho ki dUsare jIvakI rakSA karanA sAdhukA kartavya hai parantu pAnI batalAnA usakA kalpa nahIM hai isaliye sAdhu nAvameM AtA huA pAnI nahIM btlaataa| bhISaNajI ne likhA hai ki " Apa DUbe anerA prANI anukampA kigarI nahIM ANI" arthAt nAvameM baiThA huA sAdhu Apa bhI DUve aura dUsare prANI bhI DUba jAyaM parantu sAdhu kisI para anukampA na kre| aisA mAnanese bhISagajIke sampradAya vAle sAdhu ThANAMga sUtrakI pUrvokta catubhaMgIke cautho bhaMgameM zAmila hote haiM kyoMki usa caturbhagI ke cauthe bhaMga vAle jIva na apanI anukampA karate haiM aura na parakI, jaise kAla zaurika Adi, kintu yaha bAta zAstra tathA inake apane siddhAMtase bhI viruddha hai| jItamala mIne likhA hai kiH "atha aThe piNa kayo je sAdhu potAno anukampA kare piNa AgalAnI anukampA na kare" (bhra0 pR0 147) yaha likha kara jItamalajIne apanI anukampA karanA sAdhukA kartavya batalAyA hai tathA inake matAnuyAyI sAdhu gAya bhaiMsa kuttA Adise apanI rakSA karate haiM aura apane zarIra kI rakSAke liye AhAra pAnI kA anveSaNa karate haiM isa liye pUrvokta DhAlameM bhISagajIne jo yaha likhA hai ki "Apa DUve anerA prANI anukampA kigarI nahIM ANI" yaha inake apane siddhAMta aura AcArase bhI viparIta hai parantu para jIva kI prANa rakSA kA khaNDana ke Aveza meM Akara bhISaNa jI ne apanI rakSA kA bhI niSedha kara diyA hai ata: AcArAMgake mUlapAThase jIvarakSAkA niSedha karanA jItamalajI aura bhISaNa jI kA ajJAna samajhanA cAhiye / vAstavameM ThANAMga sUtra ThANA 4 meM kahI huI caubhaMgIke anusAra sthavira kalpI sAdhu apanI aura dUsarekI donoMkI rakSA karate haiM parantu nAvameM AtA huA pAnI gRhastha ko batAnA unakA kalpa nahIM hai isaliye ve nAvameM AtA huA pAnI nahIM btlaate| iso agaha AcArAMga sUtrameM sAdhuko taira kara nadI pAra karanA kahA hai| yadi bhISagajI kI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 263 uktike anusAra apanI rakSA karanA sAdhukA kartavya nahIM hotA to isa pAThameM nadI taira kara sAdhuko apanI rakSA karanA kaise batalAyA jAtA ? vaha pATha yaha hai: "sebhikkhUvA udagaMsi pavamANe no hattheNaM hRtthaM pAeNa pAyaM kAeNa kArya AsAijjA se aNAsAyaNAe aNAsAyamANe tao saM0 udga si pavijjA / G. sebhikkha vA udgasi pavamANe no umugga nimuggiyaM karijjA mAmeyaM udga kannesuvA acchIsuvA nakka sivA muhaMsivA pariyAkajijjA tao saMjayAmeva udgasi pavijjA | sebhikkha vA udga si pavamANe dubbaliyaM pAuNijjA khippAmeva uvahiM vigi cijjavA viso hijjavA no cevaNaM sAijijjA / aha pu0 pArae siyA udagAo tIraM pAuttie tao saMjayAmeva udaulleNavA sasiddhi NavA kAraNa udgatIre ciTTijjA" ( AcArAMga zru0 2 a0 26 ) atha: sAdhu yA sAdhvI jalase tairakara pAra karate samaya hAthase hAthakA, pairase pairakA aura zarIrase zarIrakA sparza na kareM / kintu apane * aGgoMkA paraspara sparza na hone dekara jayaNAke sAtha jalako pAra kreN| tairate samaya jalameM DUbbI na lagAveM aura apane AMkha, kAna, nAsikA aura mukhameM jalana paiThane de / jalameM tairate tairate yadi sAdhuke aMga durbala ho jAya~ to vaha apane upakaraNoMko turanta usI jagaha chor3a deve unameM thor3I bhI mUrcchA na lAve / yadi bhANDopakaraNoMko lekara sAdhu pAra jAne meM samartha ho taba unheM chor3anekI AvazyakatA nahIM hai / isa prakAra jalase pAra ho kara jabataka zarIra se jalake bindu gireM aura zarIra bhIMgA rahe tabataka sAdhu jalake kinAre para hI khar3A rahe, yaha Upara likhe hue pAThakA artha haiM / yahAM jalase tairakara sAdhuko pAra jAnA kahA hai jalameM DUbakara maranA nahIM kahA hai| isalie isa pAThase yaha spaSTa siddha hotA hai ki sAdhu apanI rakSA karanA pApa nahIM samajhate ? jaba apanI rakSA sAdhu karatA hai aura usase use pApa nahIM hotA to dUsarekI rakSA karanese use pApa kaise ho sakatA hai ? ataH bhISaNajIne sAdhuko jalameM DUba maranekI jo vAta likhI hai vaha ekAnta mithyA hai / yadi koI kahe ki "nadI pAra karate samaya sAdhuse jalake jIvoMkI virAdhanA to hotI hI hai phira vaha nAvameM AtA huA pAnI batalAkara apanI aura dUsare kI rakSA kyoM nahIM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 saddharmamaNDanam / karatA ? | to isakA uttara yahI hai ki sAdhu zAstrIya viganAnusAra hI apanI aura dUsare kI rakSA karatA hai vidhAnakA ullaMghana karake nahIM krtaa| nAvameM AtA huA pAnI batalAnA sAdhukA kalpa nahIM hai isalie vaha nAvameM AtA huA pAnI nahIM btlaataa| jaise ki gRhasthake hAthakI rekhA bhI yadi ko pAnIse bhIMgo huI ho to sAdhu usake hAthase AhAra nahIM letA kyoMki usakA yaha kalpa nahIM hai aura vahI sAdhu apavAda mArgameM nadI bhI pAra karatA hai / nadI pAra karanA usake kalpake viruddha nahIM hai kyoMki isake liye tIrthakarakI AjJA hai parantu nAvameM AtA huA pAnI batalAnA AjJAmeM nahIM hai isalie sAdhu nAvameM AtA huA pAnI nahIM batalAtA parantu apanI aura dUsarekI kalpAnusAra rakSA karane meM sAdhu pApa nahIM samajhatA mataH AcArAMga sUtrakA nAma lekara jIva rakSA karanemeM pApa batAnA ajJAnakA pariNAma samajhanA caahie| (bola 27) (preraka) ___ bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 161 para nizItha sUtra uddezA 12 bola 1-2 kA mUla pATha likhakara unakI samAlocanA karate hue likhate haiM : "atha ihA "koluNa paDiyAe" kahitAM anukampA nimitta sa jIvane bAMdha bAMdhatAne anumode bhalo jANe to caumAsI daNDa kayo ane bAMdhyA jIvane chor3e chor3atAne anumode bhalo jANe to piNa caumAsI prAyazcitta kayo bAMdhe chor3e tiNane sarIkho prAyazcitta kahyo che / (bhra. pR0 161 isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) nizItha sutrakA vaha pATha likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai / "je bhikkha koluNa paDiAe aNNariyaM tasapANijAyaM taNa pAsaeNavA muJjapAsaeNavA kaThThapAsaeNavA camma pAsaeNakA vaMghai vaMdhataMbA sAijjai / jebhikkhU vaMdhollaya muyai muryAtavA sAijjA / ' jo sAdhu anukampAke nimitta kisI trasa prANIko tRNa pAsase, muJjake pAsase, kASThapAsase yA carma pAsase bAMdhatA hai yA bAMdhanevAleko acchA jAnatA hai tathA jo sAdhu baMdhe hue isa prANIko chor3atA hai yA chor3ate hueko acchA jAnatA hai use caumAsI prAyazcitta AtA hai| yaha isa pAThakA artha hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 265 yahAM trasa prANIko bAMdhane aura chor3anese sAdhuko prAyazcitta kahA hai unapara anukampA karanese nahIM kyoMki anukampA karanekI tIrthaGkarakI AjJA hai| jaise sAdhu ko AhAra pAnI lenese prAyazcitta nahIM hotA kyoMki AhAra pAnI lenekI bhagavAnakI AjJA hai parantu yadi vidyA vRttise, yA maMtra vRttise sAdhu AhAra pAnI leve to usakA prAyazcitta sAdhuko hotA hai / vaha prAyazcitta AhAra pAnI lenekA nahIM kintu vidyA vRtti aura maMtra vRtti karane kA hai usI taraha nizIthake isa pAThameM jo trasa prANIko anukampAke nimitta vAMdhane chor3anese prAyazcitta kahA hai vaha trasa prANIpara anukampA karanekA prAyazcitta nahIM kintu unako bAMdhane aura chor3anekA prAyazcitta hai| trasa prANIpara kanukampA karanA, unameM zAnti sthApita karanA, tathA kisI jIvakI prANarakSA karanA pApa nahIM hai phira anukampA karanese prAyazcitta kaise ho sakatA hai ? isa pAThake bhASya aura cUrNImeM spaSTa likhA huA hai ki "trasa prANIko bAMdhane aura chor3anese anarthakI sambhAvanA rahatI hai isaliye isa pAThameM trasa prANIko bAMdhane aura chor3anemeM prAyazcita kahA hai kanukampA karanese prAyazcitta nahIM kahA" vaha bhASya aura cUrNI likhI hai| __"accAveTana maraNaM tarAya phaDaMta Atta para hiMsA siMga khura pellaNaMvA uDDAho bhadapaMtA vA" (bhASya) "aIva AveTiyauM paritAvijjai maraivA antarAyaMcabhavai / vaddhacataDa phaphaDataM appANaM paraMvAhiMsai esA saMjama viharaNA, taMvA vajhaMtaM siMgeNa khureNavA kAegavA sAhuM pelejjA evaMca sAhussa Aya virAhaNA taMca TuM japarerAha karejA aho duTThi dhammA para tatti vAhiNo evaM pavayaNovaghAo bhaddayaMta doSoM kA bhave / maho pAi aho ime sAhavo amhe parovakkhANaghare vAvAraM kareMti sI "puNabhaNejjo duddi dhamma cADu kAriNo kIsavA amhaM vacche baMdhati muyaMtivA dika vA-rAovA nicchubhejjA vAcavA karejja ee vaMdhaNe dosA" arthaH rassI Adise bAMdhe hue pazu atyanta AMTA khAkara jAte haiN| evaM vandhana se pIr3ita hokara taDaphaDAte hue apanI yA dUsarekI hiMsA bhI kara dete haiN| isa prakAra pazu bAMdhanese sAdhuke saMyamakI virAdhanA hotI hai| pazu bAMdhate samaya pazu, yadi sIMga yA khurase sAdhuko mAra deve to sAdhukI apanI virAdhanA hotI hai| yadi ye bAte na hoM to bhI gRhasthake pazuoMko bAMdhate aura chor3ate hue sAdhuko dekhakara loga sAdhuko nindA karate haiN| ve kahate haiM ki ina sAdhuoMkA dharma acchA nahIM hai 8031 Tana Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 sadharmamaNDanam / ye loga gRhasthakI naukarI karate haiM / isa prakAra pravacanakI nindA hotI hai| usa sAdhu para zreSThajana aura sAdhAraNajana donoMhI doSa lagAte haiM zreSTha puruSa kahate haiM ki ye sAdhu mere gharake kAmakAja karate haiM aura sAdhAraNa puruSa kahate haiM ye sAdhu gRhasthoMkI khuzAmada karate haiN| inakA dharma acchA nahIM hai ye mere vachar3oMko bAMdhate haiM aura chor3ate haiM / ina nindA Adi kAraNoMse mAdhuko gAya Adi prANiyoMkA baMdhana aura mocana na karanA caahiye| yaha Upara likhe hue bhASyakI cUrNIke pAThakA artha hai| ukta bhASya aura cUrNImeM gAya Adi pazuoMke bAMdhanese anartha honA batalAkara prAyazcitta kahA hai parantu gAya para anukampA karanese prAyazcitta honA nahIM kahA hai isalie nizItha sUtrake isa pAThakA nAma lekara gAya Adi prANiyoMpara anukampA karanese prAyazcitta batAnA ajJAniyoMkA kArya samajhanA cAhie / ava prazna yaha hotA hai ki trasa prANIko bAMdhanese to anartha honeko saMbhAvanA hai isalie nizIthake ukta pAThameM unheM bAMdhanese sAdhuko prAyazcitta honA kahA hai parantu baMdhe hue pazuko baMdhanase mukta karanemeM kaunasA anartha hotA hai jisase baMdhe hue pazuko chor3anese bhI prAyazcitta kahA hai" to isakA uttara bhI isI bhASya aura cUrNImeM diyA hai, vaha nimnalikhita bhASya aura cUrNIkA pATha hai ___"chaH kAya agaDa visame hiya gaTTha palAya khayai piievaa| joga kkhema vahantI gevaM dosAya je buttA" (bhASya) tanna gAya mukka maDaMtaM cha: kAya virAhaNaM karejja / agaDe visamevA paDijja, teNeMhiMvA hIrejjA naTTha aTavIe rulataM atthejja mukkavA palAiyaM puNo vaMdhituna sakai / dugAdi saDaphphaDahiMvA khjji| mukkavA mAUe thaNAta khIraM pIejja / jaivi evamAdi doSA na hoja tahavi gihiNo visatthA atthejja amhaM ghare sAhavo sutattha joya khema vAvAraM vahaMti maNaMti evaM maNeNaM cintittA aNutta sattA appaNo kamma kareMti / ahatadoSabhayA mukka puNo vaMdhati tatthaNaM vandhane je dosA vuttA te bhavaMti / jamhA ee dosA tamhANa vaMdhati NamuyaMti" (cUrNI ) (artha) bandhanase chuTe hue bachar3e daur3akara chaH kAyake jIvoMkI virAdhanA karate haiM tathA khAI yA gaDr3he AdimeM gira jAte bhI haiM unheM cora curA sakatA hai yA jaMgalameM bhUlakara idhara udhara bhaTakate phirate haiM / bhAgate phirate hue bachar3oMko phira bAMdhanemeM kaThinAI bhI hotI hai| tathA nAhara Adi jIvoMse yadi ve mAra die jAyeM athavA ve apanI mAtA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 267 kA dUdha pI jAveM to unakA dhanI nArAja ho, ityAdi anekoM doSa bachar3e Adiko baMdhanase chor3anepara sambhava hote haiN| yadi ye doSa na hoM to bhI isa kAryameM sAdhukI pravRtti honepara gRhasthake manameM yaha vizvAsa ho jAtA hai ki mere gharakI samhAla rakhane vAle sAdhu vahAM maujUda haiM mujhe gRha kAyyakI kucha bhI cintA karane kI AvazyakatA nahIM hai| yaha soca kara gRhastha gRha kAryakI cintA cher3a kara dUsare kAmoMmeM pravRtta ho jAte haiM aisI dazAmeM sAdhu yadi gRhasthake pazuoMko bAMdhe to use bAMdhaneke doSa lagate haiM ataH sAdhu gRhasthake pazuoMko bAMdhate aura chor3ate nahIM haiN| __ yaha Upara likhe hue bhASya aura cUrNIke pAThoMkA artha hai| __isameM spaSTa likhA hai ki "vachaDe Adiko vaMdhanase mukta karane para aneka prakArake upadravoMkI saMbhAvanA hai isaliye sAdhu gRhasthake bachaDe Adiko nahIM chor3ate" yadi choDaM to inhIM upadravoMke kAraNa hI sAdhuko prAyazcitta honA kahA hai parantu anukampA karanese prAyazcitta nahIM kahA hai ata: isa pAThakA nAma lekara trasa prANI para anukampA karane kA niSedha karanA bhASya aura cUNIse viruddha hai| gAya Adi prANiyoM para anukampA karanA mahAna dharmakA kArya hai parantu unake bAMdhane aura choDanemeM anarthakI sambhAvanA hai isIliye unheM bAMdhane aura chor3anese sAdhuko prAyazcitta kahA hai| jahAM bAMdhe aura chor3e vinA gAya Adi prANiyoM kI rakSA nahIM ho sakatI ho vahAM isI jagaha nizIthasUtrake bhASya aura cUrNImeM bAMdhane aura chor3ane kA vidhAna kiyA hai - "kAraNe puNa vandhamuyaNaM karejjA / vitiya padamaNapajjhe vandhe avikoviteva appajjhe visama gaDaa gaNiAu vaNaphagAdIsu jANamavI" (bhASya) aNapajjho vaMdhai avikoviovA seho ahavA vikoviovA seho / athavA vikovio appajjho imehi kAraNehiM baMdhati visamA agaDi agaNiUsu marijjihi / iti dugAdisaNaphaeNavA mAkhajjihitti evaM jANANAvi vaMdhai muyai" arthAt jahAM pazukI AgameM jala kara gaDDhe meM gira kara yA jaGgalI jAnavaroMse mArA. jAkara mara jAneko AzaGkA ho vahAM sAdhu unheM bAMdhate aura chor3ate bhI haiN| parantu vandhana gADha na honA caahiye| yaha Upara likhe hue bhASya aura cUrNIkA artha hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 saddharmamaNDanam / yahAM vAMdhe aura chor3e vinA trasa prANIkI rakSA na honekI dazAmeM sAdhu ko unheM bAMdhane aura chor3anekA bhI vidhAna kiyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki nizItha sUtrake ukta mUlapAThameM jahAM bAMdhane aura chor3anese anarthako sambhAvanA hai vahIM trasa prANI ko bAMdhane aura chor3anese prAyazcitta kahA hai parantu saprANIkI rakSA yA anukampA karanese prAyazcitta nahIM kahA hai| isaliye nizItha sUtrake mUlapATha kA nAma lekara trasa prANI para anukampA karane aura una kI rakSA karanemeM pApa vatAnA ajJAniyoM kA kArya hai| __ yadi jItamalajIke matAnuyAyI sAdhu kaheM ki "apavAda mArga meM gAya Adi ko bAMdhane aura chor3ane kA vidhAna bhASya meM kiyA hai mUla pATha meM nahIM" to unase kahanA cAhiye ki ___ Apa loga apane jalake pAtrameM par3a kara zItase mUcchita makkhI ko kapar3e meM bAMdha kara kyoM rakhate haiM ? aura mUrchA miTa jAne para use kyoM chor3ate haiM ? kyoMki makkhI bhI to trasa prANI hI hai| tathA pAgala hone kI hAlatameM sAdhuko kyoM bAMdhate haiM ? kyoM ki sAdhu bhI trasa prANIse itara nahIM hai ataH nizItha sUtrakI cUrNI aura bhASyameM jo bAta kahI hai usakA Apa loga bhI makkhI Adi tathA sAdhuoM para vyavahAra karate haiM parantu gAya Adike viSayameM ise pApa kahane lagate haiM yaha Apa logoMkA ajJAnake sivAya aura kucha nahIM hai| nizItha sUtrakI isa cUrNIko jItamalajIne bhI pramANa mAnA hai unhoMne likhA hai 'ki " koluNa paDiyAe" ro artha cUNI meM anukampA karuNAija kiyo chai" (bhra0 pR0 116) ___ vahI cI kAraNa par3ane para pazuke bandhana aura mocanakA bhI vidhAna karatI hai isa liye isa cUrNI kI AdhI bAta ko mAnanA aura AdhI nahIM mAnanA durAgraha ke sivAya aura kucha nahIM hai| (bola 28 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 168 para likhate haiM: "atha aThe ko sulasAnI anukampAne arthe devakI pAse sulasAnA muA bAlaka melyA devakI nA putra sulasA pAse melyA epiNa anukampA kaho e anukampA AjJA mAMhe ke AjJA bAhire sAvadha ke niravadya chai / eto kArya pratyakSa AjJA vAhire sAvadha chai te kAryanI devatA nA manameM upanI je e duHkhinI chai to ehane kArya karI duHkha meNttuu| e pariNAma rUpa anukampA piNa sAvadha chai (bhra0 pR0 168) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - anukmpaadhikaarH| 269 isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) hariNa gamesI devatAne anukampA karake chaH bAlakoMke prANa bacAye the isa anukampAko sAvadha kahanA ajJAna hai| ve chaH hI lar3ake carama zarIrI the aura ve dIkSA lekara mojha gaye / yadi hariNa gamezo unakI rakSA nahIM karatA to ve kisa taraha baMcate aura dIkSA dhAraNa karake kisa prakAra mokSa pAte ? isaliye hariNa gamezIne jo bAlakoM para anukampA karake unake prANa bacAye the aura sulasAkI duHkha nivRtti kI thI use sAvadya batAnA sarvathA mithyA hai| ___una bAlakoMkI rakSA karane ke liye jo devatAne Ane jAnekI kriyA kI thI usa kriyAkA nAma lekara anukampAko sAvadha batAnA bhI ajJAna hai| Ane jAnekI kriyA dUsarI hai aura anukampAkA pariNAma dUsarA hai ata: Ane jAneke kAraNa anukampA sAvadya nahIM ho sktii| tIrthaMkaroM kI vandanA karaneke liye devatA loga Ate jAte haiM parantu Ane jAne se tIrthaMkara ko vandanA sAvadya nahIM hotI kyoMki Ane jAneko kriyA pRthak hai aura vandanA pRthak hai uso taraha Ane jAnekI kriyA dUsarI hai aura anukampA dUsarI hai isaliye Ane jAne kI kriyAke sAvadha hone para bhI anukampA sAvadya nahIM hai| yadi koI Ane jAne kI kriyAke sAvadha honese anukampAko sAvadha mAne to use Ane jAneke sAvadha honese tIrthaMkara kI vandanAko bhI sAvadha kahanA cAhiye / parantu Ane jAnese yadi tIrthakarakI vandanA sAvadha nahIM hotI to uso taraha Ane jAnese anukampA bhI sAvadya nahIM ho sktii| hariNa gamezI kI anukampA kA yaha phala huA ki ve chaH hI lar3ake kaMsa ke bhayase baca gaye / ataH hariNa gamezIko anukampAko sAvadha kahanA ajJAna kA pariNAma hai| (bola 29 vAM) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 168 para antargaDa sUtrakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha IhAM kRSNajI DokarAnI anukampA karI hastiskaMdha baiThA ITa upADI tiNare ghare mUko e anukampA AjJAmeM ke AjJA bAhire sAvadha chai ke niravadya chai" (bhra0 pR0 169) __ isakA kyA samAdhAna ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 saddharmamaNDanam / ( prarUpaka ) zrIkRSNajI neminAthajI kI vandanA ke nimitta jA rahe the rAstA meM unhoMne jarAse ati duHkha aura kAMpate hue eka vRddhako dekhA use dekha kara kRSNajIke hRdayameM anukampA utpanna huI aura unhoMne apane hAthoMse IMTa uThA kara buDhDhe ke ghara para rakkhA thaa| yaha zrIkRSNajIkI anukampA svArtharahita thI ise sAvadya siddha karaneke liye bhramavidhvaMsanakAra kI ora se yaha kuhetu lagAyA jAtA hai ki "IMTa uThA kara rakhane kI sAdhu AjJA nahIM dete isaliye zrIkRSNajIkI buDDhe para anukampA sAvadya thI" parantu yaha bilakula ayukta hai IMTa uThAne kI kriyAke sAvadha honese anukampA sAvadya nahIM ho sakatI kyoMki IMTa uThAne kI kriyA bhinna hai aura anukampA bhinna hai, donoM eka nahIM haiM isaliye IMTa uThAne kI kriyAke sAvadya honese anukampA sAvadha nahIM ho sakatI / zrIkRSNajI minAthajIkA darzana karane ke liye jatra icchA utpanna huI taba unhoMne caturaMgiNI senA sajAyI thI / usa senA sajAne rUpa kAyryakI sAdhu AjJA nahI dete parantu tIrthakara ke vandanako to acchA jAnate haiM / vaha tIrthaMkarakA vandana jaise senA sajAne rUpa kAyyaike sAva hone para bhI sAvadya nahIM samajhA jAtA kyoMki senA sajAnA dUsarA hai aura vandana karanA usase bhinna hai usI taraha IMTa uThA kara rakhane kI AjJA sAdhu nahIM dete parantu anukampA karane kI AjJA dete haiM ataH IMTa uThAne kI kriyA kA nAma lekara anukampAko sAvadya batAnA mithyA hai| yadi IMTa uThAne kI kriyAke karANa anukampA sAvadha ho to phira senA sajA kara Ane jAne kI kriyAke kAraNa neminAthajI kA vandana bhI sAvadha honA cAhiye parantu jaise senA sAja kara Ane jAnese vandana sAvadha nahIM hotA usI taraha IMTa uThAnese anukampA bhI sAvadya nahIM hotI / uttarAdhyayana sUtrake 29 veM adhyayanameM vandanakA phala ucca gotra bAMdhanA kahA hai| aura bhagavatI sUtrameM anukampAkA phala sAta vedanIya karmakA bandha batalAyA hai isaliye ye donoM hI kAyye acche haiM anukampA karanA sAvadha nahIM hai ataH buDhDhe para zrIkRSNajIkI anukampAko sAvadya batAnA ajJAnakA pariNAma hai / ( bola 30 ) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 169 para uttarAdhyayana sUtra adhyayana 12 gAthA 8 ko likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM -- Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 271 %3 "atha aThe harikezI muninI anukampA karI yo viprAMne tADyA UMdhApADyA e anukampA sAvadha chai ke niravadya chai AjJAmeM chai ke AjJA bAhire chai eto pratyakSa AjJA bAhire chai" (bhra0 pR0 169) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) uttarAdhyanana sUtrakI vaha gAthA likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai vaha gAthA yaha hai: "jakkho tahiM tiduga rukkhavAso, aNu kampao tassa mahA munissa / pacchAiyattA niyaga sarIraM . imAi vayaNAi mudAharitthA / " (u0 a0 12 gAthA 8) artha: siMduka vRkSapara nivAsa karanevAlA usa mahA munikA anukampaka yAnI unameM bhaktibhAva rakhanevAlA yakSa apane zarIrako chipAkara brAhmaNoMse isa prakAra khaa| yaha ukta gAthAkA artha hai| isIkA nAma lekara jItamalajI aura bhISaNajI anukampAko sAvadha kahate / unakA kahanA hai ki yakSane jo brAhmaga kumAroMkA tAr3ana kiyA thA yaha usakI harikezI munipara manukampA huI" parantu yaha bAta mithyA hai yakSane munipara anukampA karake brAhmaNoM ko sadupadeza diyA thA jaba ve brAhmaga use mArane lage to usane bhI mAraneke badalemeM mArA thA parantu anukampAke kAraNa nahIM mArA / munipara anukampA karake sadupadeza denekA zAstrameM kathana hai mAranekA nahIM vaha gAthA yaha hai : "samaNo ahaM saMjau vaMbhayArI, virao dhaNa payaNa pari gghaao| para pavittassau bhikkha kAle, annasa aTThA iha Agao mi" // viyarijjai, khajjai, bhujjaiya, anna pabhuyaM bhavayANameyaM jANAhime jAyaNa jIvaNutti, sesAvasesaM lahao tvssii"| (uttarAdhyayana a0 12 gAthA 910) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 saddharmamaNDanam / artha : __ maiM zramaNa hUM aura saMyata yAnI sarva sAvadya yogoMse haTA huA huuN| maiM brahmacArI aura dhana, pacana, pAcana, tathA parigrahase rahita hUM, Apake yahAM bhikSAtha bhikSAke samayameM AyA hUM gRhastha apane bhojanArtha jo anna banAte haiM usI annako bhikSAke lie maiM AyA hUM Apake isa yajJa sthAna meM pracura anna dIna anAtha aura daridroMko diyA jAtA hai aura khAyA jAtA hai tathA khilAyA jAtA hai yaha saba anna Apa logoMkA hI hai| maiM bhikSAjIvI tapasvI hUM isalie Apake yahAM jo vaMcAse bhI baMcA huA anna ho vaha mujhe milanA caahie| yahAM yakSane munipara anukampA karake brAhmaNoMse namratApUrvaka muniko bhikSA denekA upadeza diyA hai yaha upadeza denA burA nahIM kintu dharma hai| jaise koI puruSa kSudhAtura sAdhuko bhikSA deneke lie logoMko upadeza deve to vaha burA nahIM kahA jA sktaa| usI taraha muniko bhikSA deneke lie yakSakA brAhmaNoMko upadeza denA burA nahIM hai / jaba yakSake upadezase brAhmaNa loga na samajhe balki aura adhika uttejita hokara muniko mArane daur3e taba yakSane bhI krodha karake brAhmaNoMko mArA thaa| yaha mAranA rUpa kAyaM brAhmaNoMpara krodha karake yakSane kiyA thA munipara anukampA karake nahIM kyoMki jahAM mArane pITanekI bAta AI hai vahAM mUla pAThameM yaha nahIM kahA hai ki yakSane munipara anukampA karake brAhmaNoMko mArA thA ataH yakSakA yaha kArya krodhake kAraNa huA thA anukampAke kAraNa nahIM anukampA karake usane brAhmaNoMko upadeza diyA thA mArA nahIM thaa| isalie isa mArane rUpa kAryo ke sAvadha honepara bhI isake pahale jo yakSane brAhmaNoMko upadeza diyA thA vaha sAvadya nahIM ho sktaa| jaise koI sAdhu bhakta zrAvaka, sAdhupara anukampA karake logoMko bhikSA denekA upadeza deve parantu usake upadezase loga bhikSA to na deM ulaTe uttejita hokara muniko mArane dor3eM, yaha dekhakara sAdhu bhakta vaha zrAvaka bhI yadi logoMko mAre pITe to usake isa kAryase usakA pahalA kArya yAnI sAdhuko bhikSA dene ke lie upadeza denA burA nahIM ho sakatA usI taraha yakSane jo brAhmaNoMko mArA thA isase usakA pahalA kArya yAnI muni para anukampA karake bhikSA deneke lie upadeza denA burA nahIM ho sktaa| ata: uttarAdhyayana sUtrakI gAthAkA nAma lekara harikezI munipara yakSakI anukampA ko sAvadha kahanA ekAnta mithyA hai| (bola 31 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 273 (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 170 para jJAtA sUtrakA mUla pATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha IhAM dhAraNI rANI garbhanI anukampA karI mana maMgatA mAhAra jImyA e anukampA sAvadha chai ke niravadya chai eto pratyakSa AjJA bAhire che" (bhra0 pR0 170 ) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhramavidhvaMsana kArane janatAko bhramameM DAlaneke lie sAtA sUtrakA mUla pATha apUrNa likhA hai isalie usakA pUrA pATha aura artha likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai "taeNaM sAdhAraNI devotaMsi akAladohalaMsi viNiyasi sammANiyadohalA tasta gambhassa aNukampaNaTTayAe jaya ciTThai jaya Asaha jaya suvai AhAraM piyaNaM AhAremANI noitittaM nAi kahu nAi kasAyaM nAi aMvilaM NAi mahura jaM tassa ganbhassa hiyaM :miyaM patthaM taM deseya kAleya AhAraM AhAremANI NAicintaM gAi sogaM gAhadeNNaM NAi mohaM gAi bhayaM NAi paritAsaM vavagayacintAsogamoha bhayaparittAsA bhoyaNachAyaNagandhamallAlaMkArehitaM gambhaM mukhaM sukhema bahati" (jJAtA a0 1) artha: isake anantara vaha dhAriNI rAnI akAla dohadako pUrNa karake garbhakI anukampAke liye jayaNAke sAtha khar3I hotI thii| jayaNAke sAtha baiThatI thii| jayaNAke sAtha sotI thii| medhA aura Ayuko bar3hAma vAlA iMndriyoM ke anukUla nIroga aura dezakAlake anusAra na ati tikka na ati kaTu na ati kaSAya ma ati mAmla (khATTA) na ati madhura kintu usa garbhake hitakAraka, parimita, tathA pathya AhAra khAtI thI aura ati cintA, ati zoka, ati dInatA, ati moha ati bhaya tathA ati paritrAsa nahIM karatI thii| cintA, zoka, moha, bhaya aura paritrAsa se rahita ho kara bhojana, AcchAdAna, gandhamAlya aura alaGkAroM se yukta hokara sukhapUrvaka usa garnako pahana karatI thii| yaha jJAtA sUtrake uktapAThakA artha hai| isI pAThakA nAma lekara jItamala bhI kahate haiM ki dhAriNIne garbha para anukampA karake manavAnchita AhAra khAyA thA parantu isa pAThameM manavAMchita AhAra khAnA nahIM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / balki manavAMchita AhAra chor3anA likhA hai tathA garbha ke hitakAraka AhAra khAnA likhA hai isaliye "dhAriNIne garbha para anukampA karake manavAMchita AhAra khAyA thA" yaha jItamajIkI prarUpaNA isa mUlapAThase pratyakSa viruddha hai / 274 isa pAThameM garbha para anukampA karake dhAraNIse ajayaNAkA tyAga kiyA jAnA likhA hai tathA cintA zoka moha aura bhayako chor3a denA likhA hai ataH teraha panthiyoMse pUchanA cAhiye ki dhAriNIne garbha para anukampA karake jo ajayaNAkA tyAga kiyA thA tathA cintA zoka moha aura bhaya Adi chor3a diye the yaha acchA kiyA thA yA burA kiyA thA ? yadi acchA kiyA thA to dhAriNIkI garbha para anukampA vurI kaise huI ? isa pATha spaSTa likhA hai ki dhAriNIne garbha para anukampA karake moha chor3a diyA thA tathApi jItamalajI dhAriNIko garbhAnukampAko moha anukampA batalAte haiM yaha inakA mahAn ajJAna hai jisa anukampAke honese moha chor3a diyA jAtA hai vaha anukampA khuda hI moha anukampA ho yaha kisa prakAra ho sakatA hai ? isa pATha kahA hai ki "dhAriNI rAnI garbha para anukampA karake garbhakA hitakAraka AhAra khAtI thI" isa AhAra khAnekA nAma lekara garbhakI anukampA ko sAvadha kahanA bhI ajJAna hai kyoMki garbhakA AhAra garbhavatI ke AhArake AdhIna hai yadi garbhavatI AhAra na kare to usake garbhakA bhI AhAra banda ho jAtA hai aura AhAra banda hone se vaha garbha mara sakatA hai aisI dazAmeM AhAra nahIM karanevAlI garbhavatIko garbha hiMsA kA pApa laga sakatA hai usa garbha hiMsAkI nivRtti aura garbharakSA ke liye dhAriNIkA bhojana karanA bhI ekAnta pApameM nahIM hai gavatI zrAvikA yadi bhojana na kare to usake pahale vratameM aticAra AtA hai kyoMki apane azrita prANIko bhUkhA mAranA pahale vratakA aticAra hai parantu nidda ya jIva itanA bhI nahIM socate ve garbhavatIko upavAsa karanekA upadeza dete haiM aura garbha para dayA na karane ko dharma mAnate haiM ve pratyakSa hI zAstraviruddha kArya karA kara garbha hiMsA ke samarthaka banate haiM / bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 7 meM sAkSAt tIrthakarane kahA hai ki "mAtAke AhArase garbhako vyahAra milatA hai" ataH jo garbhavatIkA AhAra chuDAte haiM ve garbhastha bAlakako bhUkhA mArate haiM parantu samyagdRSTi manuSya kadApi garbhako duHkha nahIM dete usa para anukampA rakhate haiM / 1 yaha bAta kevala garbhake liye hI nahIM kintu apane Azrita dvipada catuSpada Adi prANiyoM ko bhI samyagdRSTi bhUkhA nahIM rkhte| unapara anukampA karate haiM nahIM to unake pahale Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / vratameM aticAra AtA hai ataH dhAriNI rAnIkI garbhAnukampAko moha anukampA aura sAvadya anukampA batAnA ajJAniyoMkA kAryya hai / ( bola 32 vAM samApta ) 275 ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 171 para jJAtA sUtra adhyayana 1 kA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM abhayakumAranI anukampA karI devatA meha varasAyo, e piNa anukampA kahI te sAvadya chai ke niravaya chai eto pratyakSa AjJA bAhire chai" (bhra0 pR0 171 ) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka ) abhayakumArane tIna dina taka upavAsa kiyA thA aura brahmacarya dhAraNa pUrvaka tIna dina taka baiThA rahA / usakA kaSTa dekha kara devatAke hRdayameM anukampA utpanna huI tathA abhayakumArakA jIvake sAtha usa devatA ke pUrvajanmameM jo sneha, prIti, ora bahumAna the unakA smaraNa karake usake hRdayameM kSobha utpanna huA thA / mUlapAThameM yahI bAta kahIM hai anukampA lAkara pAnI varasAnA nahIM kahA hai parantu jItamalajI anukampA lAkara pAnI varasAnekI bAta kahate haiM inakI yaha bAta mithyA hai mUlapAThameM pAnI barasAnekA kAraNa anukampA nahIM kintu prIti kahI gayI hai / yaha mUla pATha likha kara spaSTa kiyA jAtA hai:"abhayakumAra maNukampamANe deve pUrvvabhava jaNiya nehapII vahumAna jAya soge" ( TIkA ) hA ! tasya aSTamopavAsa rUpaM kaSTa vidyate iti vikalpayan " arthAt mere mitrako anumopavAsa janita kaSTa ho rahA hai yaha socate hue usa devatAke hRdayameM pUrvajanmakI prIti sneha bahumAna ( guNAnurAga) ke smaraNa honese mitra viraha rUpa kheda utpanna huA / yahAM anukampA karake pAnI varasAnA nahIM likhA hai Age cala kara mUlapAThameM pAnI barasAne kI bAta AI hai vahAM prItike kAraNa pAnI barasAnA kahA hai anukampA ke kAraNa nahIM vaha pATha yaha hai "abhayaM kumAraM evaM vayAsI evaM khaludevANupiyA ! mae tava ppiyaTTayAe sagajjiyA saphusiyA savijjuyA divbA pAusasirI viucciyA " ( jJAtA a0 1 ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanama arthaH arthAt devatAne abhayakumArase kahA ki he devAnupriya ! maiMne tumhAre pramake liye garjana vidyuta aura jalavindu pAtake sAtha divya varSARtukI zobhA utpanna kI hai| yahAM abhayakumArakI prItike liye meha barasAnA kahA hai anukampAke liye nahIM ata: anukampAse meha barasAnekI bAta mUlapAThase viruddha hai| jaise guNoMmeM prema rakhane vAle devatA tapa aura saMyamase yukta muni para anukampA karake uttara vaikriya zarIra banA kara unake darzanArtha harSake sAtha Ate haiM aura una devatAoM ke guNAnurAga aura muni para anukampA tathA sAdhu darzanako zAstrakAra vaikriya zarIra banAne aura Ane jAnekI kriyA karanese burA nahIM kintu uttama batalAte haiM kyoMki guNAnurAga, anukampA aura sAdhu darzana bhinna haiM aura uttara vaikriya zarIra banAnA tathA AnA Adi bhinna haiM usI taraha Ane jAne AdikI kriyAyeM bhinna haiM aura anukampA bhinna hai isa liye Ane jAne Adi kriyA ke sAvadha hone para bhI anukampA sAvadya nahIM hotI ata: abhaya kumAra para devatA kI anukampA ko sAvaya kahanA ajJAna kA pariNAma hai| __ (bola 33 samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana 171 para jJAtA sUtra adhyayana 9 kA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM rayaNA devIMrI anukampA karI jina RSi sAhamo joyo epiNa anukampA kahI e anukampA moha kamarA udayathI ke moha kamarA kSayopazama thI e anukampA sAvaya chai ke niravadya chai AjJAmeM chai ke AjJA bAhire chai viveka vilocane karI vicArI joyajo" (bhra0 pR0 171) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) jina RSine rayaNA devI para anukampA karake use dekhA thA yaha bhramavidhvaMsanakArakI bAta bilakula jhUThI aura mUlapAThase viruddha hai| vahAM mUla pAThameM anukampAkA nAma nahIM hai vahAM yaha pATha AyA hai "samuppanna kaluNabhAvaM" isa pAThameM jo "kaluga" zabda AyA hai vaha anukampA arthameM nahIM hai kyoMki rayaNA devI para jina RSikI anukampA utpanna hone kA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| koI kAraNa na thA kintu priyAke viyogase jo karuNa nAmaka eka rasa utpanna hotA hai usakI vahAM sAmagrI pUrNarUpase maujUda thI isaliye rayaNA devIke prati jina RSikA karuNa rasa hI utpanna huA thA anukampA nahIM ataH ukta pAThameM AyA huA "kaluNa" zabda karuNarasakA hI vodhaka hai anukampAkA nhiiN| jJAtA sUtrake mUla pAThameM sApha sApha likhA hai ki rayaNA devIke vicitra hAva bhAva maura kaTAkSa tathA surata sukhako smaraNa karake tathA usake manohara zabda aura bhUSaNoMkI madhura dhvani suna kara jina RSike hRdayameM karuNa bhAva utpanna huA thA isase spaSTa siddha hotA hai ki jina RSikA rayaNA devIke Upara karuNa rasa utpanna huA thA anukampA nahIM kyoMki apanI priyAke hAva bhAva kaTAkSa aura surata sukhake smaraNa karanese aura usake manohara vAkya tathA bhUSaNoMkI dhvani sunanese karuNa rasa hI utpanna hotA hai anukampA nahIM utpanna hotI hai| vaha jJAtA sUtrakA pATha yaha hai : "tateNaM se jiNa rakkhie calamaNe teNeva bhUsaNaraveNaM kaNNasuha manohareNaM tehiMya sappaNaya sarala mahura bhAsiehiM saMjAyaviularAe rayaNa devIssa devayAe tose sundara thaNa jahaNa vayaNa kara caraNa nayana lAvaNNarUpa jovaNa sirIMcadivvaM sarabhasa uvAhiyAI jAti vivvoya vilasitANiya vihasiya sakaDakkhadiTThI nissasiya maliya upalaliya ThiyagamaNa paNayakhijjiya pAsAdiyANiya saramANe rAga mohiyamaha avase kammavasagae avayakUkhati maggato saviliyaM / tateNaM jiNarakkhiyaM samuppannakaluNa bhAvaM maccugallatthallaNolliyamaI avayakvaMtaM taheva jakkheya selae jANiuNa saNiNaM saNiyaM ubdhihati niyaga piTAhiM vigayasatyaM / tateNaM sA rayaNa dIva devatA nissaMsA kaluNaM jiNa raksiyaM sakalusA selaga piTTAhiM uvayaMtaM dAsa ! maosotti jampamANo appattaM sAgara salilaM geNhiya vAhAhi ArasaMtaM uDDhaM ubvihati aMvara tale ovayamANaMca maMDalaggeNaM paDicchittA nIluppaNadhavala ayasippagAseNa asivareNa khaDAkhaDiM kareti" (jJAtA a09) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 saddharmamaNDanam / artha : isake anantara usa jina rakSitakA mana rayaNA devIke Upara calAyamAna ho gyaa| rayaNA devIke karNa manohara bhUSaNa zabda, aura prema sahita sarala mRdu bhASaNase jina rakSitakA rAga (moha) rayaNA devI para pahalese bhI jyAdA bar3ha kara dviguNa ho gyaa| rayaNA devIke sundara stana, jaghana, mukha, kara caraNa aura nayanoMke lAvaNyako tathA usake zarIrakI sundaratA divya yauvanakI zobhA harSake sAtha AliGgana karanA strI ceSTA vilAsa madhura hAsya sakaTAkSa darzana niHzvAsa sukhada aMga sparza rati kUjita aMka tathA AsanAdi para baiThanA haMsavat gamana praNaya krodha aura prasannatAko smaraNa karake vaha jina rakSita rayaNA devI para mohita ho gayA ghaha apane vazameM nahIM raha skaa| vaha jina rakSita avaza aura karma vazIbhUta hokara pIchese AtI huI rayaNA devIko lajAke sAtha dekhane lgaa| isake anantara priyAke viyogase jisako karuNa rasa utpanna ho gayA thA aura mRtyuse jisakA galA pakar3a liyA gayA thA jo yamapuro jAneke liye tatpara ho gayA thA jo rayaNA devIko prema sahita dekha rahA thA aise jina rakSitako usa zailaka yakSane dhIre dhIre apane pRSThase nIce girA diyaa| isake anantara manuSyoMkA ghAta karane vAlI chapase pUrNa hRdaya pAlI usa syaNA devIne zailaka yakSake pRSThase girate hue karuNArasase yukta usa jina rakSitako are dAsa ! marA aisA kahatI huI samudra meM pahuMcaneke pahale hI apanI bhujAoMse Upara AkAzameM pheMka diyA pazcAt apane tIkSNa zUlake Upara use ropa kara tIkSNa talavArase khaNDa khaNDa kara DAlA / yaha jJAtA sUtrake Upara likhe hue mUla pAThakA artha hai| yahAM sApha sApha likhA hai ki rayaNA devIke bhUSaNoMke manohara zabda aura usake karNamadhura vAkyoMko sunakara jina rakSitakA rAga rayaNA devIke Upara pahalese bhI adhika ho gayA tathA rayaNA devIke zarIrako sundaratA aura stana jaghana mukha Adi aMgoMko dekha kara jina rakSita usake Upara mohita ho gyaa| mohita hokara jina rakSita rayaNA devIkI mora dekhane lagA / yahAM ravaNA devI para mohita hokara jina rakSitakA usakI ora dekhanA kahA hai anukampAke kAraNa dekhanA nahIM kahA hai| ata: jina rakSitakA rayaNA devIke Upara moha utpanna huA thA anukampA nahIM utpanna huI thI isa pAThameM jo "samuppanna kaluNabhAvaM" yaha jina rakSitakA vizeSaga AyA hai isakA artha bhI rayaNA devIke Upara priya viyogase utpanna hone vAlA karuNa rasakA utpanna honA hI hai anukampA honA nhiiN| anuyoga dvAra sUtrameM priyake viyogase karuNa rasako utpatti batAI hai vaha pATha yahAM likhA jAtA hai "nava kavva rasA paNNattA taMjahA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / "vIro siMgAro abbhuo roddo hoi boddhavvo / velaNao vobhaccho hAso ko pasaMto a" (anuyoga dvAra sUtra ) 279 artha : nau prakArake kAvya rasa hote haiM ve ye haiM- (1) vIra (2) zrRMgAra (3) adbhuva ( 4 ) raudra (5) brIDanaka ( 6 ) vIbhatsa (7) hAsya (8) karuNa (9) prazAnta / yahAM karuNa nAmaka eka rasa batAyA gayA hai usakI utpattikA kAraNa bhI isI tre mUlapATha meM kahA hai / vaha pATha yaha hai : "piya vipayoga baMdha vaha vAhi viNivAya sambhamutpanno / soiya vividha apamhANa rugNa liMgo raso varuNo" karuNo raso jahA"pajajJAya kilAmiayaM vAhAgayapacyuacchiyaM vaso / tarasaviyoge puttiya dubbalayaMte muha jAyaM" ( anu0 gAthA 16/17 ) artha : priya sAya viyoga hone se tathA vandhana vadha, vyAdhi, putrAdi maraNa aura para rASTrake bhaya honese kahA rasa utpanna hotA hai / cintA karanA vilApa karanA udAsa honA sevI honA isake lakSaNa haiN| isake ukSaharaNa kI gAthAkA yaha artha hai priya viyoga se duHkhita bAlAse koI buddhA strI kahatI hai ki he putri ! apane priyakI atyanta cintA karanese tumhArA mukha khinna ho gayA hai aura avirala azru dhArAse tumhArI AkheM sadA bharI rahatI haiN| yahAM priyake viyoga se karuNa rasakI utpatti ktA kara priyake kiyonase atyanta duHkhita bAlAkA udAharaNa diyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki rayagA devIke viyoga se jina RSike hRdaya meM karuNa rasa utpanna huA thA anukampA utpanna nahIM huI thI / yataH rayaNA devIke Upara jina RSike karuNa rasako anukampA kAyama karake manukampAko sAvadya batAnA ajJAniyoM kA kAryya hai / bola 34 va ( preraka ) bhrama vidhvaMsana kAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 175 ke Upara rAja prahanIya sUtrakA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM : Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 saddharmamaNDanam / "atha aThe sUryAbharI nATaka rUpabhakti kahI tehanI bhagavAna AjJA na dI thI anumodanA piNa na kIdhI / ane sUryAbha vandanA rUpa sevA bhakti kI dhI tihAM ehavo pATha chai| "abbhaguNagANa meyaM suriyAmA" evandanArUpa bhaktirI mhArI AjJA hai ima AjJA dIdhI ane nATaka rUpabhakti sAvadya chai te mAMTe AjJA na dI dhI anumodanA piNa na kI dhI jima sAvadha niravadya bhakti chai tima anukampA piNa sAvadha niravadya cha / koI kahe sAvadya anukampA kihAM kahI chai tehaNo kahiNo sAvadha bhakti kihAM kahI chai" isakA kyA samAdhAna ? (bhra0 pR0 175) (prarUpaka) rAja praznIya sUtrakA mUla pATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai "taeNaM se sUriyAbhe deve samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM evaM butte samANe haha tuha citta mANaM die parama somaNo samaNaM bhagavaM mahAvoraM vaMdati namaMsati evaM vayAsI tubbheNaM bhante ! sabaMjANaha salaM pAsaha salAM kAlaM jANaha sAM kAlaM pAsaha savve bhAve jANaha savve bhAve pAsaha jANaMtiNaM devANuppiyA! mama puviMvA pacchAvA mameyarUvaM divvaMdeviDDhiM divvaM devajuI divvaM devANubhAgaM laddha pattaM abhisamaNNAgayaM ceti taM icchAmiNaM devANuppiyANaM bhattipuvvagaM gotamAtiyoNaM samaNANaM niggaMthANaM divvaM deviSTi divvaM devajuI divvaM devANubhAgaM dibvaM vattIsati vaddha navihi uvadaMsittae / taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre sUryAbheNaM deveNaM evaM butte samANe sUriyAbhassa devasta eyamarchano ADhAti nopArijANAi tusiNie saMciTaI" (rAja praznIya sUtra) artha :__ zramaNa bhagavAn mahAvIra svAmIse isa prakAra kahA huA sUryAbha devatA hRSTa tuSTa aura Anandita citta hokara bhagavAnkI bandanA namaskAra karake kahane lagA ki he bhagavan ! Apa saba kucha jAnate aura dekhate haiM / Apa saba kAlako saba bhAvoMko jAnate aura dekhate haiN| tathA isa prakAra kI divya deva Rddhi deva dyuti aura divya deva prabhAva mujhako sarvadA prApta hai yaha bhI Apa jAnate haiM isa liye ApakI bhakti pUrvaka maiM gautamAdi nigranthoMko divya deva Rddhi, divya deva ghuti, divya deva prabhAva aura battIsa prakArakI nATaka vidhi dikhalAnA cAhatA huuN| yaha suna kara bhagavAna mahA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3D anukmpaadhikaarH| ___ 281 vIra svAmIne sUryAbhake kathanakA Adara nahIM kiyA / anumodana bhI nahIM kiyA kintu mauna dhAraNa kara liyaa| yaha Upara likhe hue pAThakA artha hai| ___ isa pAThameM sUryAbhane bhaktipUrvaka nATaka dikhAnekI bAta kahI hai bhakti ko hI nATaka nahIM kahA hai yadi nATaka hI bhakti hotA to isa pATameM "bhati puvarga" kI jagaha "bhatti rUpaM" aisA nATakakA vizeSaga AtA parantu vaha nahIM hokara jo yahAM "bhatti pubvagaM" yaha pATha AyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki nATaka dUsarI cIja hai aura bhagavAnakI bhakti dUsarI hai, ye donoM eka nahIM haiN| vItarAgameM paramAnurAga rakhanA vItarAgakI bhakti hai aura veSa bhASA aura bhUSAke dvArA kisI uttama puruSakA anukaraNa karanA nATaka hai| ye donoM bhinna padArtha haiM eka nahIM haiN| nATakake ArambhameM vina nivAraNake liye naTa loga bhagavAna kI bhakti karate haiM yadi nATaka hI svayaM bhakti svarUpa hotA to nATakake pUrva meM bhakti karane kI kyA AvazyakatA thii| rAgAdivAsanAke udayase nATaka kiyA aura dekhA jAtA hai parantu vItarAgakI bhakti, rAgake kSayopazama Adi honese kI jAtI hai isaliye bhagavadbhakti aura nATaka donoM eka padArtha nahIM haiN| bhagavAnne bhakti karanekI AjJA dI thI parantu nATakakI AjJA nahIM dI isaliye bhakti aura nATaka bhinna bhinna padArtha haiM eka nahIM haiN| ataH nATakakA hI bhakti kAyama karake use sAvadha siddha karanekI ceSTA karanA ajJAna hai| isa pAThakI TIkAmeM TIkAkArane likhA hai ki nATaka svAdhyAya kA vighAtaka hai aura bhagavAn mahAvIra svAmI vItarAga the isaliye bhagavAnane nATaka karaneko AjJA nahIM dii| yadi nATaka hI bhakti hotA to TIkAkAra spaSTa likha dete ki nATakarUpa bhakti sAvadha hai isaliye bhagavAnne usakI AjJA nahIM dI thii| dekhiye vaha TIkA yaha hai ___tataH zramaNo bhagavAn sUryAbhega evamuktaH san sUryAbhasya devasyaina manaMtaro ditamartha nAdriyate natadarzakaraNAyAdaraparobhavati nApi parijAnAti, anumanyate svato vItarAgatvAt gotamAdInAMca nATya vidheH svAdhyAyAdi vighAta kAritvAt / kevalaM tussgiiko'vtisstthte"| arthAt sUryAbhadevake isa prakAra kahane para bhagavAna mahAvIra svAmIne usake kathanakA Adara nahIM kiyA aura usakA anumodana bhI nahIM kiyaa| bhagavAna svayaM vItarAga the aura nATaka gotamAdi muniyoMke svAdhyAyakA vighAtaka thaa| ataH bhagavAna isa viSayameM mauna rhe| yahAM TIkAkArane nATakakI AjJA na denekA kAraNa bhagavAna kA vItarAga honA, aura nATakakA gotamAdike svAdhyAyakA vighAtaka honA batalAyA hai parantu vItarAga kI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 sadhamamaNDanam / % 3D bhaktikA sAvadha honA kAraNa nahIM batalAyA hai ata: nATakako bhakti mAna kara usakI AjJA na denese vItarAgakI bhaktiko sAvadha kAyama karanA ajJAnakA pariNAma hai| yadi nATaka bhaktisvarUpa hotA to mUlapAThameM "bhakti pUvarga" yaha pATha na hokara "bhatti rUvaM" yaha pATha AtA aura TIkAkAra nATakakI AjJA na denekA kAraNa bhaktikA sAvadha honA batalAte parantu TIkAkArane bhaktiko sAvadya nahIM kahA hai aura mUlapAThameM nATakako bhaktirUpa nahIM kahA hai ataH rAjapraznIya sUtrake ukta mUlapAThake AdhAra para vItarAgakI bhaktiko sAvadha kahanA ajJAnakA pariNAma hai| (bola 35 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 176 para uttarAdhyayana sUtra adhyayana 12 ke 32 vIM gAthAko likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki - "atha aThe harikezI kahyo e chAtrAne haNyA te yakSe vyAvaca kI dhI chai para mhAro doSa tIna hI kAlameM na thI ihAM vyAvaca kahI te sAvadha chai AjJA vAhire chai ane hari kezI munine azanAdika dAna rUpa je vyAvaca te niravadya chai tima anukampA piNa sAvadya niravadya chai" (bhra0 pR0 176) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) yakSane brAhmaNa kumAroMko jo mArA thA use munikA vyAvaca kahanA mithyA hai kyoMki vyAvaca dUsarI vastu hai aura mAranA dUsarA hai| mAranA hI vyAvaca nahIM hai ataeva gAthAmeM kahA hai ki "isissa veyAvaDiyaTThayAe jakkhA kumAre viNivArayanti" arthAt RSikA vyAvaca karaneke liye yakSa, brAhmaNa kumAroMkA nivAraNa karane lge| yahAM vyAvacake liye mAranA kahA hai parantu mAraneko hI vyAvaca nahIM kahA hai isa liye mAraneko hI vyAvaca batalAnA mithyA hai| jaise bhagavAna mahAvIra svAmIkA vandana karaneke liye jahAM devatAoMne vaikriya samudghAta kiyA hai vahAM "vandana vattiyAe" yaha pATha AyA hai usI taraha yahAM bhI "veyAvaDiyaThyAe" yaha pATha AyA hai ataH jaise bhagavAna kA vandana karaneke liye devatAoMse kiyA huA vaikriya samudghAta vandana svarUpa nahIM kintu usase bhinna hai usI taraha munikA vyAvacake liye yakSoMse kiyA huA brAhmaNa kumAroMkA tAr3ana bhI vyAvaca svarUpa nahIM kiMtu usase bhinna hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukampAdhikAraH / 283 tathApi yadi koI haTha karake "veyAvaDiyaThThayAe" yaha pATha dekha kara mArane ko hI vyAvaca kahe to phira use vandanake nimitta kiyA jAne vAlA vaikriya samudraghAtako bhI vandana svarUpa hI mAnanA par3egA aura bhagavAnkA vandana bhI vaikriya samudghAta svarUpa hone kahanA par3egA | parantu vaikriya samudghAtako yadi vandana svarUpa nahIM mAna kara use vandanase bhinna mAnate ho to usI taraha vyAvacako bhI mAranese bhinna hI mAnanA par3egA eka nahIM mAna sakate / se uttarAdhyayana sUtrakI gAthAmeM bhI munine brAhmaNoMse yahI kahA hai ki "yakSa merA vyAvaca karate haiM' parantu yakSoMne jo brAhmaNa kumAroM ko mArA thA use hI munine apanA vyAvaca nahIM kahA thA / dekhiye, uttarAdhyayanakI gAthA yaha hai: "puvviMca ihiMca anAgayaMca manappadoso name atthikoI / kkhAhu veyAvaDiyaM kareti tamhAhu e e nihayA kumArA" ( uttarA0 a0 12 gAthA 32 ) arthAt Apa logoMke prati mere manameM na kabhI dveSa thA aura na hai aura na hogA / yakSa merA vyAvaca karate haiM isaliye ye lar3ake mAre gaye haiN| yaha ukta gAthA artha hai / yahAM munine yahI kahA hai ki yakSa merA vyAvaca karate haiM parantu yajJoMne jo air kumAroM ko mArA hai yaha merA vyAvaca hai aisA nahIM kahA, isaliye mArane ko hI vyAvaca mAnanA ajJAna hai / yadyapi yakSoMne munikA vyAvaca karaneke liye hI brAhmaga kumAroMkA tADana kiyA thA tathApi jaise tIrthaGkarakI vandanAke liye devatAoMse kiyA huA vaikriya samudghAta vandanase bhinna hai usI taraha munikA vyAvacake liye kiyA huA brAhmaga kumAroM kA tADana bhI vyAvacase bhinna hai / Aja kala bhI zrAvaka loga muniyoMkA darzana karaneke liye relagAr3I ghor3A gAr3I moTara gAr3I Adi vividha bAhanoM meM baiTha kara dUra dUrase muniyoMke pAsa Ate haiM / unakA AnA muniyoMkA vandanake liye hI hotA hai parantu jaise Ane jAne rUpa kriyA munikA vandana bhinna hai usI taraha hari kezI munikA vyAvacake liye yakSoMke dvArA brahma kumAroMkA tADana bhI vyAvacase bhinna hai ataH munike vandanake samAna hI munikA vyAvaca bhI niravadya hai sAvadya nahIM hai / yadi koI kahe ki "munikA vandana to apane liye kiyA jAtA hai parantu vyAvaca apane liye nahIM munike liye kiyA jAtA hai isa liye vyAvaca aura vandana donoM samAna nahIM haiM" to use kahanA cAhiye ki vyAvaca bhI vandanake samAna apane liye hI kiyA jAtA hai aura usa vyAvacase jo nirjarA hotI hai vaha bhI vyAvaca karanevAle ko hI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 saddhamamaNDanam / hotI hai ataeva vAraha prakArakI nirjarAoMmeM vyAvaca ko bhI ginAyA hai| muni to vyAvaca kA eka sAdhana mAtra haiM ataH munikA vyAvaca bhI muni vandanake samAna hI niravadya hai aura vaha apane liye hI kiyA jAtA hai| jaise vandanake liye kI jAne vAlI jAne AnekI kriyA vandanase bhinna hai usI taraha munikA vyAvacake liye kI jAne vAlI kriyA bhI vyAvacase bhinna hai ataH yakSoMne harikezI munikA vyAvaca karaneke liye jo brAhmaNa kumAroMkA tADana kiyA thA use muni kA vyAvaca svarUpa kAyama karake sAvadha batAnA aura usa ke dRSTAnta se anukampA ko bhI sAvadha kahanA ajJAniyoM kA kArya samajhanA caahiye| (bola 36 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 177 ke Upara likhate haiM "valI ketalA eka kahe-gozAlAne bhagavAna baMcAyo te anukampA kahI chai te mAMTe dharma chai" tehano uttara-jo e anukampAmeM dharma chai to anukampA ghaNe ThIkAne kahI chai' . ityAdi likha kara bUDha para kRSNajIkI aura sulasApara hariNa gamezI Adi kI anukampAkA dRSTAnta dekara gozAlaka para bhagavAna kI anukampAko sAvadya batalAte haiN| isakA kyA samAdhAna ? . (prarUpaka) bhagavAna mahAvIra svAmIne gozAlaka para anukampA karake usake prANa bacAye the isa anukampAko sAvadha kahanA anukampAke sAtha droha karane vAloMkA kArya hai| praznavyAkaraNa sutrake mUlapAThakA pramANa de kara yaha batalAyA jA cukA hai ki marate jIva para dayA karake usakI prANarakSA karanA jainAgamakA pradhAna uddezya hai ataH gozAlakapara anukampA karake bhagavAna ne usake prANa bacAye the| isa kAryako sAvadha kahanA ajJAnakA pariNAma hai| yadi koI kahe ki gozAlakako bacAneke liye bhagavAna ko zItalalezyA prakaTa karanI par3I thI aura zItalalezyA prakaTa karanese jIvoMko virAdhanA hotI hai isaliye bhagavAna kI yaha anukampA niravadya nahIM kahI jA sakatI kintu yaha sAvadha hai" to use kahanA cAhiye ki zItala lezyAse jIvoMko virAdhanA nahIM pratyuta usase jIvarakSA hotI hai isa liye zItala lekhyAkA nAma lekara bhI gozAlaka para bhagavAna kI anukampA ko Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 285 sAvadha kahanA ajJAna hai| zItalalezyAse jIvakI virAdhanA nahIM hotI yaha bAta vistAra ke sAtha labdhi prakaraNameM cala kara batalAI jaavegii| ___ kRSNajIne bUr3he para jo anukampA kI thI vaha bhI sAvadya nahIM hai| yadyapi anukampAke liye kRSNajIne bar3heko ITa upADI thI parantu ITa upADanekI kriyA nyArI aura anukampA nyArI cIja hai isa liye ITa upADane rUpa kA-ke sAvadha hone para bhI anukampA sAvadha nahIM ho sktii| yaha bAta vistArake sAtha pahale batalA dI gaI hai ata: kRSNajI AdikI anukampAke udAharaNase gozAlaka para bhagavAnkI anukampAko sAvadha batAnA ajJAna mUlaka hI hai| (bola 37 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsana kAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 178 para likhate haiM : "ekAryanI manameM apanI hiyo kampAyamAna huvo te mAMTe e anukampA piNa sAvadha chai / ihAM anukampA ane kArya saMlagna chai / je kRSNajI ITa upAhI te anukampAne arthe "anukampaNaTThayAe" ehavU pATha kayo cha / te anukampAne atheM ITa upADI mUkI te mAMTe ekAryAthI anukampA saMlAna chai ekArya rUpa anukampA sAvadha cha / ima hariNa gamezI tathA dhAriNI anukampA kI dhI tihAM piga "anukampaTThayAe" pATha kahyo te mAMTe te anukampA piNa sAvadha cha / jima bhagavatI zataka 7 udde zA 2 kahyo "jIvo davaTThayAe sAsae bhAvaTThayAe asAsae" jIva dravyAGka sAsato bhAvArthe asAsato kahyo te dravya bhAva jIva thI nyArA nahIM tima kRSNa Adi je sAvadha kArya kiyA te to anukampA arthe kiyA te mAMTe e kAryA thI anukampA piNa nyArI na giNavI" (bhra0 pR0 178) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) anukampAke nimitta jo kArya kiyA jAtA hai vaha yadi anukampAse bhinna nahIM hai to phira bhagavAna mahAvIra svAmI aura sAdhuoMkA darzana ke liye jo kArya kiyA jAtA hai vaha bhI bhagavAna mahAvIra svAmI aura sAdhuoMke darzanase bhinna na honA caahiye| aisI dazAmeM anukampAke nimitta kiye jAne vAle kAryake vajahase jaise anukampAko bhrama vidhvaMsanakAra sAvadha kahate haiM usI taraha darzanake liye kiye jAne vAle kAryakI vajahase darzanako bhI sAvadha kahanA cAhiye / jaise kRSNajIkI anukampAke viSayameM "anukampagaTThAe" yaha pATha AyA hai usI taraha bhagavAna mahAvIra svAmIke darzanArtha kauNika rAjA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / ne jahAM caturaMgiNI senA sajAI hai aura purIkA saMskAra karAyA hai vahAM bhI "nijjAissAmi samaNe bhagavaM mahAvIraM abhivandae" yaha pATha AyA hai / isa pAThameM kauNika rAjA ne bhagavAna mahAvara svAmI kI vandanAke liye senA sajAne aura purIkA saMskAra karAnekI AjJA dI hai| yadi anukampAke nimitta kiye jAne vAle kAryAse anukampA saMlagna hai to phira vandanAke nimitta kiye jAne vAle kAryAse vandanAko bhI saMlagna mAnanA cAhiye aura jaise anukampAke nimitta kiye jAne vAle kAryase saMlagna hokara anukampA sAvadha hotI hai usI taraha vandanAke nimitta kiye jAne vAle kAryo se saMlagna hokara vaMdanA bhI sAvadha ho jAnI cAhiye / parantu yadi vandanAke nimitta kiye jAne vAle, senA sajAne aura purIkA saMskAra karAne rUpa kAyyase vandanAko saMlagna nahIM mAnate aura vandanAko sAvadya nahIM kahate to usI taraha anukampAke nimitta kiye jAne vAle kAryase anukampAko bhI saMlagna nahIM mAnanA cAhiye aura anukampAko bhI sAvadya nahIM kahanA caahiye| __ vAstavameM jaise bhagavAnakI vandanAke liye kiyA jAne vAlA kArya dUsarA hai aura bhagavAnakI vandanA dUsarI hai usI taraha anukampAke liye kiyA jAne vAlA kArya dUsarA hai aura anukampA dUsarI hai ataH jaise tIrthakarakI vandanAke liye kiye jAne vAle kArya ke AjJA bAhara hone para bhI tIrthakarakI vandanA AjJA bAhara nahIM hai usI taraha anukampAke nimitta kiye jAne vAle kAryAke AjJA bAhara hone para bhI anukampA AjJA bAhara aura sAvadya nahIM hai| ___ bhagavAna mahAvIra svAmIkA vandana karaneke liye kauNika rAjAne caturaMgiNI senA sajAI thI aura purIkA saMskAra karAyA thaa| vaha pATha yaha hai : "taeNaM kuNie rAyA bhiMbhasAra putte valavAuaM AmaMtei AmaMtettA evaMvayAsI-khippAmeva devaannuppiyaa| abhiseka hatthi rayaNaM parikappehi, haya, gayaraha pavara joha kappiyaMca cAuraMgiNIM seNNaM sannAhIhi / subhaddA pamuhANaya devINaM vAhiriyAu uvaTThANa sAlAe paDieka eDiekkAI jattAbhimuhAI juttAi jANAI uvaTThaveha / campaM nayaroM sabbhiMtara vAhariyaM asitta sitta sui samaha rathaMtarAvaNa vIhiyaM maMcAI maMca kaliyaM nAnA viha rAga ucchiya jhaya pahAgAI paDAmaMDiyaM lAulloiyamahiyaM gosIsa sarasa rattacaMdana jAva gaMdhavahibhUyaM kareha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| kAraveha kArettA kAravettA emANattiyaM paJcapiNNAhi, nijjAissAmi samaNaM bhagavaM mahAvIraM abhivaMdae" (uvAI sUtra) atha: isake ananta bimbasArakA putra kauNika rAjAne apane senApatiko bulA kara kahA ki he devAnupriya ! mere pradhAna hasti ranako zoghra taiyAra karo aura hAthI, ghor3e, stha tathA pradhAna yoddhAoM se yukta caturaMgiNI senA sajAbho / subhadrA Adi rAniyoMke jAneke liye pratyekake nimitta alaga alaga ratha jotA kara khar3A karo / jhADU bahAdU secana lepana Adise campA nagarIke bAjAra sar3aka galo AdikA saMskAra kraao| senAko yAtrA dekhaneke liye Ane vAle darzaka logoMke nimitta maMca Adi baMdhavA do / kRSNAguru dhUpa Adise purIko sugandhita kro| merI isa AjJAkA zIghra pAlana karA kara sUcanA do maiM zramaNa bhagavAna mahAvIra svAmIkA candana karaneke liye jaauuNgaa| isa pAThakA yaha artha hai| isa pAThameM kahA hai ki "vimbasAra putra rAjA kauNikane bhagavAna mahAvIra svAmI kA vandana karaneke liye caturaMgiNI senA sajAI aura purIkA saMskAra karAyA thA" jaba kauNikake manameM bhagavAna mahAvIra svAmIke vandanakA bhAva utpanna huA taba usane senA sajAyI aura purIkA saMskAra kraayaa| senA sajAnA aura purIkA saMskAra karAnA AjJA bAhara hai tathApi ina kAryoM se bhagavAna mahAvIra svAmIkA vandana sAvadya nahIM hotA kyoMki ye kArya dusare haiM aura vaMdana dUsarA hai usI taraha anukampAke bhAva Ane para jo kArya kiyA jAtA hai vaha kArya dUsarA hai aura anukampA dUsarI hai isa liye anukampAke nimitta kiye jAne vAle kAryake AjJA bAhara hone para bhI anukampA AjJA bAhara yA sAvadya nahIM hotii| sUryAbhadevane bhagavAna mahAvIra svAmIkA vandana karaneke liye jAte samaya sughoSa nAmaka ghaNTA bajAkara devoMko sUcita kiyA thaa| vaha pATha yaha hai : - "sariyAbhe deve gacchaiNaM bho sUriyAbhedeve jambUdIvaM 2 bhAraha vAsaM AmalakappaM nagarI amvasAlavaNaM ceiyaM samaNaM bhagavaM mahAvIraM abhivandae / taM tumbhe'piNaM devAnuppiyA! savvihie akAla pari* hoNAceva sariyAmarasa aMtiyaM pAunbhaha" . (rAja praznIya sUtra) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 saddharmamaNDanam / artha: sUryAbha devane bhagavAna mahAvIra svAmIkI vandanA karaneke liye jAte samaya sughoSa nAmaka ghaNTA bajA kara apane vimAna vAsI devatAoMko sUcita kiyA ki he devAnupriyo ! sUryAma devatA jambU dvIpake bhAratavarSa meM bhagavAn mahAvIra svAmIko vandanA karaneke liye AmrakalpA nagarIke AmrazAla nAmaka udyAnameM jA rahA hai ataH Apa loga bhI apanI sampUrNa RddhiyoMse yukta hokara zIghra hI sUryAbha devake samIpa A jAveM / isa pAThameM kahA hai ki "sUryAbhadevane bhagavAna mahAvIra svAmIkI vandanAke liye jAte samaya sughoSa nAmaka ghaNTeko bajA kara devatAoMko sUcanA dI thii"| jaba sUryAbha devake hRdayameM bhagavAna mahAvIra svAmI ko vandana karane kA bhAva utpanna huA taba usane ghaNTA bajAkara devoMko sUcanA dI thii| ghaNTA bajAneke liye muni AjJA nahIM dete isa liye ghaNTA bajAnA AjJA bAhara hai / jo loga anukampAke bhAva Anese jo kArya kiyA jAtA hai usakI vajaha se anukampAko sAvadha kahate haiM unake matameM bhagavAnakI vandanA bhI sAvadha kahanI cAhiye kyoMki vandanAke bhAva Anese hI sUryAbhadevane sughoSa nAmaka ghaNTA bajAyA thA / yadi ghaNTA vajAnA dUsarA hai aura vandanA karanA dUsarA hai isa lie ghaNTA bajAnA AjJA bAhara hone para bhI vandanA AjJA bAhara nahIM hai to usI taraha anukampA dUsarI hai aura usake liye jo kArya kiyA jAtA hai vaha dUsarA hai isa liye anukampAke liye kiye jAne vAle kAryake AjJA bAhara hone para bhI anukampA AjJA bAhara aura sAvadya nahIM hai| / sUryAbhakI AjJA pAkara devatA loga jaba bhagavAnakA darzana karaneke liye sUryAbha ke samIpa Aye haiM usa samayakA varNana karane ke liye yaha pATha AyA hai : "eyama socA Nisamma haTTa tu jAva hiyayA appegaiyA vandana vattiyAe appegaiyA pUyaNa vattiyAe appegaiyA sakAravattiyAe appegaiyA asuyAI sugissAmo suyAI aTThAI heuI pAsiNAI kAraNAI vAgaraNAI pucchissAmo appegaiyA sUriyAbhassa vayaNa maNupattamANA appegahayA anna manna maNupattamANA appegaiyA jiNabhattirAgeNaM appegaiyA dhammotti appegaiyA jiyameyaMtti kaTu savaDDhie jAva akAla parihINAva muriyAbhassa antiyaM pAunbhavati" (rAja praznIya sUtram ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukmpaadhikaarH| 289 - - artha: yaha mana kara hRSTa tuSTa hRdaya vAle devatAgaga, koI bhagavAnakI vandanA karaneke liye, koI unakI pUjA karaneke liye, koI satkAra sammAna karaneke liye, koI kautUhalake liye, koI nahIM suno huI bAtako sunaneke liye aura sune hue saMdigdha arthako pUchaneke liye, koI sUryAmako AjJA pAlana karaneke liye, koI Ane mitrako AjJA pAlanake liye, koI bhagavadbhaktike anurAgase, koI dharma samajha kara, sampUrNa RddhiyoMse yukta hokara sUryAbhake nikaTa upasthita hue| isa pAThameM kahA hai ki "devatA loga bhagavAna mahAvIra svAmIkA vandana namaskAra satkAra sammAna aura sevA zuzrUSA karaneke liye sUryAbhake nikaTa saba RddhiyoMse yukta hokara Ae" / devatAoMke hRdayameM jaba bhagavAna mahAvIra svAmI ko vandana namaskAra kAne kA bhAva utpanna huA taba ve sUryAbhake pAsa Aye the ataH bhramavidhvaMsanakAra ke hisAbale bhagavAna kA vandana namaskAra bhI sAvadha hI ThaharegA kyoMki sAdhu kisIko kahIM jAne Aneko AjJA nahIM dete / parantu yadi Ane jAne kI kriyA dUsarI hai aura vandana namaskAra dUsarA hai isaliye Ane jAneko kriyAke AjJA bAhara hone para bhI vandana namaskara AjJA bAhara nahIM hai to usI taraha anukampA bhI dUsarI hai aura usake liye kiyA jAne vAlA kAye dUsarA hai| usa kAyyake AjJA bAhara hone para bhI anukampA AjJA bAhara aura sAvadha nahIM hai| ata: anukampAke liye ko jAne vAlI kriyAkA nAma lekara anukampAko sAvadha kAyama karanA ajJAnakA pariNAma hai| jisa kAryake liye muni AjJA nahIM dete vaha ekAnta pApa hai yaha bhramavidhvaMsana kArako prarUpagA bhI mithyA hai kyoMki muni loga kisIko sAdhukA darzana karaneke liye jAnekI bho AjJA nahIM dete tathApi sAdhu kA darzana karane ke liye jAnA ekAnta pApa nahIM hai| bhagavatI sUtra aura rAjapraznIya sUtrameM yaha pATha AyA hai-"tahArUvANaM arihaMtA NaM bhagavaMtANaM nAma goyassavi savagayAe mahAphalaM kimaGga puga abhigamaNa vandana namasaNa paripucchaga pajjuvAsagaAe" arthAt tathArUpake arihaMta aura bhagavaMtoMke nAma gotrake zravaNa karanese bho mahAn phala hotA hai phira unake sammukha jAne, vandana namaskAra karane, kuzala prazna karane aura sevA zuzrUSA karanese to kahanA hI kyA hai arthAta usase to avazya hI mahAna phala hotA hai| isa pAThameM arihaMta bhagantoMke sammukha jAnekA mahAna phala batalAyA hai parantu sAdhu kisIko arihaMtoMke saMmukha jAnekI AjJA nahIM dete tathApi zAstrakAra arihaMtoMke Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamaNDanam / sammukha jAnese mahAna phala honA batalAte haiM isase spaSTa siddha hotA hai ki jisa kAyye ke liye sAdhu AjJA nahIM dete vaha saba kAryyaM ekAnta pApa hI ho yaha koI niyama nahIM hai ata: AjJA bAhara ke kAryoM ko ekAnta pApa kahanA ajJAna mUlaka samajhanA cAhiye / 290 n ( bola 38 ) iti anukampAdhikAraH / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha lbdhydhikaarH| (preraka) bhramavidhvaMsana kAra kahate haiM ki bhagavAna. mahAvIra svAmIne chadmasthapanemeM zItala lezyAko prakaTa karake gozAlakakI prANarakSA kI thI isameM bhagavAna ko jaghanya tIna aura utkRSTa pAMca kriyAe lagI thI kyoMki pannAvaNA pada 36 meM tejaH samudghAta karanese jaghanya tIna aura utkRSTa pAMca kriyA laganA batalAyA hai| zItala lezyA bhI tejo lezyA hI hai isaliye usameM bhI tejaH samudghAta hotA hai ata: zItala lezyAko prakaTa karake bhagavAna ne jo gozAlaka kI prAgarakSA kI thI usameM unako jaghanya tona aura utkRSTa pAMca kriyAyeM lgiiN| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) tejaH samadhAta karanese jaghanya tIna aura utkRSTa pAMca kriyAoMkA laganA zAstra meM kahA hai parantu tejaH samudghAta uSNa tejolezyAke prakaTa karanemeM hI hotA hai zItala lezyAke prakaTa karane meM nahIM hotaa| bhagavatI zataka 15 uddezA 1 meM uSga tejolezyAke prakaTa karanemeM tejakA samudUdhAta honA batalAyA hai parantu zItala lezyA ke prakaTa karane meM nahIM kahA hai vaha pATha yaha hai:__ "taeNaM se gozAle maMkhali putte vesiyAyaNaM vAlatavassiM pAsai pAsaittA mamaM aMtiAo saNiyaM paccosakkai paccosakaittA jeNeva vesiyAyaNe bAlatapasvI teNeva uvAgacchai uvAgacchaittA vesiyAyaNaM vAlatavassiM evaM vayAso-kiM bhavaM muNI muNoe udAhu juyA senA saMttharae ? taeNaM se vesiyAyaNe bAlatavastI gosAlassa maMkhali puttassa evama no ADhAi no parijANai tusiNoe sNcitttti| taeNaM se gosAle maMkhaliputte vesiyAyaNaM cAlatavassiM doSi evaM vayAsIkiM bhavaM muNo muNoe jaavsenjaayre| taeNaM se vesiyAyaNe vAla Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 saddharmamaNDanam / tavassI gosAleNaM makhaliputteNaM docapi taccapi evaM vutte samANe asurute jAva misa mise mANe AyAvaNa bhUmio pacoptakA pacosakahattA teyA samugghAeNaM samohaNai samohaNaittA sattaTa ThapayAI pacco sakkA paJcosakahattA gosAlassa maMkhali puttassa vahAe sarIragaM teyaM Nisirai taeNaM ahaM goyamA ! gosAlassa maMkhali puttassa aNukampaNaThyAe vesiyAyaNassa vAlatavassissa sA usiNa teyalessA teya paDisAharaNaThyAe etthaNaM antarA ahaM soyaliyaM teyalessaM nissarAmi / jAe sA mamaM siyaliyAe teya lessAe vesiyAyaNasla bAlatavassissa sAusiNa teya lessA paDihayA" (bhagavatI zataka 15 uddezA 1) artha: isake anantara gozAlaka maMkhaliputra ne vaizyAyana bAlatapasvIko dekhA / dekha kara dhIre dhIre mere pAsase haTa kara usake pAsa gayA vahAM jAkara gozAlaka maMkhaliputrane vaizyAyana bAla tapasvIse kahA ki "tuma koI muni ho yA jU Adiko zayyA ho ?" yaha suna kara vaizyAyana bAlatapasvIne gozAlakakI bAta para kucha dhyAna nahIM diyA kintu mauna dhAraNa karake rhaa| pazcAt gozAlaka maMkhaliputrane do tona bAra yahI bAta khii| yaha dekha kara krodhake mAre misa misa karatA huA vaizyAyana bAla tapasvIne AtApana bhUmise poche haTa kara tejakA samudaghAta kiyA / tejakA samudayAta karake sAta ATha paira pIche haTa kara gozAlaka maMkhaliputrakA vadha karane ke liye apane zarIra sambandhI tejako gozAlakake Upara pheMkA / he gotama! usa samaya gozAlaka maMkhaliputrakI anukampAke liye usa para AtI huI tejolezyAke nivAraNArtha maiMne zItalalezyA choddii| merI zItalalezyA se vaizyAyana bAla tapasvI kI uSNa tejo lezyA pratihata ho gii| yaha isa pa ThakA artha hai| ___ isameM uSNa tejo lezyAke varNanameM tejake samudghAta honekA kathana hai parantu zItalalezyAke prakaTa karanemeM tejake samudghAta honekA jikra nahIM hai isaliye zItala lezyAmeM tejake samudghAta honekI bAta aprAmANika hai| jaba ki zItala lezyAke prakaTa karanemeM tejakA samudghAta nahIM hotA taba phira usameM jaghanya tIna aura utkRSTa pAMca kriyAeM kaise laga sakatI haiM ? ataH zItala tejo lezyAke prakaTa karanemeM jaghanya tIna aura utkRSTa pAMca kriyA laganekI prarUpaNA ekAnta mithyA samajhanI cAhiye / (bola 1 samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lbdhydhikaarH| 293 (preraka) "teja: samudghAta" zabdakA pramANake sAtha artha batalAiye jisase yaha jJAta ho jAya ki zItala lezyAke prakaTa karanemeM tejakA samudghAta kyoM nahIM hotA ?" (prarUpaka) prAcIna AcAryoM ne tejaH samudghAta zabdakA yaha artha kiyA hai "tejo nisarga labdhimAna kruddhaH sAdhvAdiH saptASTaupadAni avaSvaSkaya viSkaMbha vAhalyAbhyAM zarIramAna mAyAmatastu saMkhyeya yojana pramANaM jIvapradezadaNDaM zarIrAddhahiH prakSipya krodha viSayI kRtaM manuSyAdi nirdahati tatraca prabhUtAMstaijasazarIranAmapudgalAna zAtayati" (pravacana sAroddhAra 231 dvAra) artha: tejo labdhidhArI sAdhu Adi krodhita hokara sAta ATha paira pIche haTa kara apane zarIrake samAna sthUla aura vistRta tathA saMkhyAta yojana paryanta lambAyamAna jIva pradeza daNDako bAhara nikAla kara krodha viSayIbhUta manuSya Adiko jalA detA hai isameM bahutase tejasa zarIra nAma vAle pudgaloMkA zAtana hotA hai isaliye ise tejaH samudghAta kahate haiM / yaha pravacana sAroddhArake Upara likhe hue pAThakA artha hai| isameM, krodhita ho kara tejolabdhi dhArI sAdhu kisIko jalAneke liye jo uSNa tejolezyAkA prakSepa karatA hai usI meM tejakA samudghAta honA kahA hai parantu kisI marate prANIkI prANarakSAke liye jo zItala lezyA chor3I jAtI hai usameM tejakA samudaghAta honA nahIM kahA hai ata: bhagavAna mahAvIra svAmIne gozAlakakI prANarakSA karaneke liye jo zItala lezyA choDI thI usameM tejake samudghAtakA nAma lekara jaghanya tIna aura utkRSTa pAMca kriyA laganekI prarUpaNA karanA mithyA hai| (bola 2 samApta) (preraka) uSNalezyA ke prakaTa karanemeM jina kriyAoM kA laganA batalAyA hai unake nAma aura artha btlaaiye| (prarUpaka) ve kriyAeM pAMca haiM--(1) kAyikI (2) AdhikaraNikI (prAdveSikI ), (4) pAritApanikI (5) praannaatipaatikii| ye pAMca hI kriyAyeM hiMsAke sAtha sambandha honese Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / lagatI haiM rakSA karane vAleko nahIM lgtii| inakA arthA ThAgAGga sUtra kA mUla pATha dekA batAyA jAtA hai| "kAiyA kiriyA duvihA pannattA taMjahA-anuvarayakAyakiri yAceva duppautta kAyakiriyAceva / AhikaraNiyA kiriyA duvihApannattA taMjahA-saMjoyaNAdhikaraNiyA ceva nivattanAdhikaraNiyA ceva / pAusiyA kiriyA duvihA pannattA taMjahA-jIva pAusiyA ceva ajIva pAusiyA ceva / pAriyAvaNiyAkiriyA duvihA pannatA taMjahA sahatya pAriyAvaNiyAceva prhtthpaariyaavnniyaacev| pANAivAya kiriyA duvihA pannatto taMjahA-sahatya pANAivAya kiriyAceva parahattha pANAivAya kiriyA ceva / " (ThANAna ThANA 2) arthaH jo kriyA zarIrase kI jAtI hai vaha kAyikI kriyA hai vaha do tarahakI hotI hai anuparata kAya kriyA aura duSprayukta kAya kriyaa| jo kriyA sAvadya karmo se nahIM haTe hue mithyA dRSTi aura avirata samyagdRSTi puruSake zarIra se utpanna hokara karmavandhakA kAraNa hotI hai vaha 'anuparata kAya kriyA' kahalAtI hai| pramatta saMyata puruSa, apane zarIrase indriyoMkI iTAniSTa vastuko prApti aura parihArake liye jo svalpa saMvega aura nirveda honese kriyA karatA hai vaha kriyA 'duSprayukta kAya kriyA' kahalAsI hai| athavA mokSa mArga ke prati durvyavasthita prama ta saMyata puruSa, azubha mAnasika saMkalpake sAtha jo zarIrase kriyA karatA hai vaha 'duSprayukta kAya kriyA' hai 'AdhikANikI kriyA' do tarahako hai (1) 'saMyogajanAdhikaragikI (2) nirvartanAdhikaraNiko" talavArameM usake mUTha jor3anekI kriyAko saMyojanAdhikaraNikI' kahate haiM / talavAra tathA usake mUThako banAne kI kriyAko "nirvataM nAdhikaraNikI kriyA" kahate haiN| - jo kriyA kisI para dvaSa karake kI jAtI hai use 'prAvaSikI' kahate haiN| yaha bhI do tarahakI hotI hai| (1) jIva prASikI aura (2) ajIva praassikii| kisI jIva para dvaSa karake jo kriyA ko jAtI hai vaha 'jIva prAha SikI' hai aura jo ajIva para dvaSa karake kI jAtI hai vaha 'ajIva prAdvoSikI' hai| kisIko tADana Adike dvArA paritApa deneko 'pAritApanikI' kriyA kahate haiM / yaha do taraha ko hai 'svahasta pAritApaniko' aura 'parahasta pAritApanikI' apane hastase kisIko tApa denA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lbdhydhikaarH| 295 svahasta pAritApanikI kriyA hai aura dUsareke hastase paritApa dilAnA "parahasta pAritApaniko" kriyA hai| ___kilo jIvakA ghAta karanA "prAgAtiyAtiko' kriyA hai| yaha bhI dvividha hoto hai| (1) svahasta prAgAtipAtikI aura (2) parahastaprAgAtipAtikI' / apane hAthase prANiyoMkA ghAta karanA 'svahasta prANAtipAtikI' hai aura dUsareke hAthase prAgIkA ghAta karAnA 'parahastaprANAtipAtiko' kriyA hai| yaha ThAgAGgake ukta mUla pAThakA TokAnupAra artha hai| isameM kAyiko Adi pAMca kriyAoMkA jo svarUpa batalAyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki kiso prAgIkI rakSA karane ke liye jo zotala lezyA prakaTa kI jAtI hai usameM ye kriyAeM nahIM lAtoM kintu uga lezyAkA prayoga karake kiso jIvako hiMsA karanemeM lAtI haiN| kiso jova ko ghAta kAnA prAgAtipAtiko kriyA hai yaha kriyA kisI jIva ko rakSA karanemeM kaise lA sakatI hai ? kyoMki jovoMkI rakSA karanA unakA ghAta karanA nahIM hai| kiso jovako tAina Adi karanese "pAritApaniko" kriyA lagatI hai parantu jo kisokA tADana Adi nahIM karatA hai balki usako rakSA karatA hai usa rakSaka puruSako pAritA panikI kriyA kisa prakAra ga sakatI hai ? kyoMki rakSA karanA paritApa denA nahIM hai| kisI jIvapara dveSa karanese prAdveSikI kriyAkA lAnA batalAyA hai ata: jo marate prANIkI prANa rakSA karatA hai usako prAdveSikI kriyA kaise laga sakatI hai ? kyoMki marate prAgokI prANa rakSA karanA usa para dveSa karanA nahIM hai| talavAra Adi ghAtaka padArtho ke banAne aura unameM mUTha Adi jor3anese 'AdhikaraNikI kriyAkA laganA kahA hai / jo puruSa kisI marate prANIkI prANa rakSA karatA hai vaha talavAra Adi ghAtaka padArtho kA nirmANa, yA unameM mUTha Adi nahoM jor3a rahA hai phira usako 'AdhikaraNiko kriyA' kaise laga sakatI hai ? marate prANokI prANa rakSA karanA zarIrakA duSprayoga nahIM kintu suprayoga karanA hai ata: jo marate prANokI prANa rakSA karatA hai use kAyikI kriyA bhI nahIM laga sktii| isa liye bhagavAna mahAvIra svAmIne zItala lezyA prakaTa karake jo gozAlakakI prANarakSA kI thI usameM bhagavAna ko kriyA laganeko bAta mithyA hai| svayaM bhrama vidhvaMsanakArane bhI pRSTha 181 para likhA hai : "atha aThe vaikriya samudghAta karo pudgala kADhe te pudgalA sU jetalA kSetrameM prANa bhUta jIva satvanI ghAta huve te jAva zabdameM ola khAo ch| te pudralA thI virAdhanA huve tiNasU utkRSTa pAMca kriyA kahI ima vaikriya labdhiphoDyAM pAMca kriyA khii| hive tez2a Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 saddharmamaNDanam / lezyA phoDe te pATha likhie chai" isake Age likhate haiM ki "atha ihAM vaikriya samudyAta karitAM pAMca kriyA kahI timahija te jU samudghAta karitA pAMca kriyA jANavI" yaha likha kara jItamalajIne jIva virAdhanA honese utkRSTa pAMca kriyA laganA svIkAra kiyA hai parantu gozAlakako prANa rakSA karane ke liye jo bhagavAnne zItala lezyA prakaTa ko thI usameM kauna sI jIva virAdhanA huI jisase bhagavAnako pAMca kriyA lagegI ? yaha buddhimAnoMko vicAra lenA cAhiye / zotala lezyAse kisI bho jIvako virAdhanA nahIM hotI balki jIvoMko sukha zAnti hotI hai phira zItala lezyAmeM ukta pAMca kriyAoMke laganekI bAta bilakula mithyA hai / pannAvaNA pada 32 meM tejake samudghAta honese pAMca kriyAoMkA lAnA kahA hai parantu uSNa tejo lezyAke prayogameM hI tejakA samudghAta hotA hai zItala lezyAke prayogameM nahIM ataH zItala lezyAke prayogameM tejake samudghAtakA nAma lekara usameM utkRSTa pAMca kriyAoMke lagane kI sthApanA karanA mithyA hai| (bola 3 samApta) (preraka) zItala lezyA kise kahate haiM yaha sapramANa batalAiye / ( prarUpaka) "agaNya kAruNyavazAdanuprAhya prAni tejo lezyA prazamana pratyala zItala tejo vizeSa vimocana saamrthyo|" (pravacana sAroddhAra) atizaya dayAlutAke kAraNa dayA karane yogya puruSake prati tejo lezyAko zAnta karane meM samartha zItala tejo vizeSake chor3ane kI zaktikA nAma 'tejo lezyA' hai / yaha zItala lezyAkA svarUpa pravacana sAroddhArameM vatalAyA hai| isase spaSTa jJAta hotA hai ki jahAM uSNa tejo lezyA jalAne kA kAma karatI hai vahAM zItala lezyA zAntikA kArya karatI hai| uSNa tejo lezyA jIva hiMsAke liye calAI jAtI hai aura zItala lezyA jIva rakSAke liye calAI jAtI hai| jaise dhUpa aura chAyA, paraspara eka dUsarese viruddha guNa vAle haiM usI taraha ye donoM lezyAyeM paraspara viruddha guNa vAlI haiM / ata: uSNa tejo lezyAke chor3anese jIvoMko virAdhanA hotI hai aura jIva virAdhanA honese uSNa tejo lezyAmeM utkRSTa pAMca kriyA lagatI haiM parantu zItala tejo lezyAse kisI jIvakI virAdhanA nahIM hoto balki usase jIvakI rakSA hotI hai isaliye jIva virAdhanAse utpanna hone vAlI pUrvokta kriyAeM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lbdhydhikaarH| 297 zItala lezyAmeM nahIM lgtii| ataH zItala lezyAke dvArA bhagavAnne gozAlakakI prANa rakSA kI thI usameM bhagavAnako utkRSTa pAMca kriyA lAnekI bAta mithyA samajhanI caahiye| (bola 4 samApta) (preraka) bhrama vidhvaMsana kAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 118 para likhate haiM "ane jo labdhi phoDI gozAlAne baMcAyAM dharma hue to kevala jJAna upanA pache gozAlA doya sAdhAM vAlyA tyAMne kyUna bcaayo| jo gozAlAne baMcAyA dharma cha to doya sAdhAMne baMcAyA ghaNA dharma huve| vivAre koI kahe bhagavAna kevalI thA so doya sAdhAre bAyuSo Ayo jANyo tiNasUna baMcAyA imakahe tehano uttara jo bhagavAna kevala jJAnI AyuSo Ayo jANyo tiNasUna baMcAyA to aura gotamAdika chamastha sAdhu labdhi dhArI ghaNAI huntA tyAMne AyuSo AyArI khabara nahIM tyAM sAdhAMne labdhi phoDIne kyUna bNcaayaa| (80 pR0 189) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) kevala jJAna hone para bhagavAna mahAvIra svAmIne sunakSatra aura sarvAnubhUtiko nahIM baMcAyA thA isa liye marate prANIko prANa rakSA karanemeM pApa batAnA manda buddhikA kAryA hai| mUla pATha tathA TIkAmeM kahIM bhI nahIM kahA hai ki bhagavAna mahAvIra svAmIne marate prANIkI prANa rakSA karane meM pApa jAna kara sunakSatra aura sarvAnubhUtiko nahIM bacAyA thA balki TIkAkArane yaha sApha sApha likha diyA hai ki gozAlakake dvArA sunakSatra aura sarvAnubhUtikA maranA avazyambhAvI thA isa liye bhagavAnane unakI rakSA nahIM kii| vaha TIkA "avazyambhAvi bhAvatvA dvetyavaseyam" arthAta gozAlakake dvArA sunakSatra aura sarvAnubhUtikA maranA avazya honahAra thA isa liye bhagavAna unakI rakSA nahIM kara sake / yadi rakSA karanemeM pApa hotA to TIkAkAra yaha spaSTa likha dete ki jIvarakSAmeM pApa honA dekha kara bhagavAnane sunakSatra aura sarvAnubhUtikI rakSA nahIM kI parantu TIkAkArane aisA nahIM kaha kara sunakSatra aura sarvAnubhUtiko nahIM bacAnekA kAraNa avazya honahAra batalAyA hai ata: gozAlaka kI prANarakSA karane se bhagavAnako pApa laganekI prarUpaNA mithyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 saddhamamaNDanam / bhramavidhvaMsanakAra marate jIvakI rakSA karanemeM pApa kahate haiM parantu kisI sAdhuko vihAra karAnemeM pApa nahIM kahate aisI dazAmeM bhagavAna mahAvIra svAmIne sunakSatra aura sarvAnubhUtiko vahAMse vihAra kyoM nahIM karA diyA ? kyoMki kevala jJAnI honeke kAraNa una ko yaha jJAna to avazya thA ki gozAlaka, sunakSatra aura sarvAnubhUtiko jlaavegaa| aisI khavara rahane para bhI bhagavAnne sunakSatra aura sarvAbhUtiko jo vahAMse anyatra vihAra nahIM karAyA isase spaSTa jJAta hotA hai ki bhagavAna ko yaha bhI jJAta thA ki sunakSatra aura sarvAnubhUtikA gozAlakakI krodhAgnise jala kara maranA avazya bhAvI bhAva hai| isIse bhagavAna ne sunakSatra aura sarvAnubhUti kI rakSA nahIM kI thI, rakSA karanemeM pApa honA jAnakara nhiiN| zAstrameM kahA hai ki tIrtha karoM meM aisA atizaya hotA hai jisa se unake nivAsa sthAnase 15 yojana taka kisI prakArakA upadrava nahI hotaa| sabhI prANI paraspara vaira bhAvako chor3a kara mitra mitrakI taraha rahate haiM / aisA vilakSaNa bhagavAna kA atizaya hote hue bhI gozAlakane bhagavAna mahAvIra svAmIMke sammukha hI sunakSatra aura sarvAnubhUtiko jalA diyA yaha honahArakA hI prabhAva thA / anyathA bhagavAna ke atizayase hI yaha bAta nahIM ho sakatI thii| jo avazya honahAra thA use bhagavAna kisa prakAra miTA sakate the ? / gozAlakakI krodhAgnise sunakSatra aura sarvAnubhUtikA jalanA avazya honahAra jAna kara bhagavAna ne unakI rakSA ke liye kucha prayatna nahIM kiyA thA marate jIvakI rakSAmeM pApa honA jAnakara nahIM / ataH sunakSatra aura sarvAnubhUtiko nahIM bacAnekA udAharaNa dekara jIvarakSA karanemeM pApa batalAnA ukta TIkA tathA prazna vyAkaraNAdi sUtroM se viruddha samajhanA caahiye| bhramavidhvaMsanakAra kahate haiM ki "kevala jJAnI honeke kAraNa yadyapi bhagavAna sunakSatra aura sarvAnubhUtikA AyupUrNa honA jAnate the tathApi gotamAdi chamastha muniyoMko isa vAtakA jJAna na thaa| yadi rakSA karanemeM dharma thA to una logoMne sunakSatra aura sarvAnubhUtikI rakSA kyoM nahIM kI ? isase jAnA jAtA hai ki jIvarakSA karanemeM dharma nahIM hai" parantu bhramavidhvaMsanakArakI yaha bAta bhI ajJAnase khAlI nahIM hai kyoMki caudaha pUrva dhArI sAdhu chadmastha hote hue bhI upayoga lagAkara AyupUrNa honA jAna sakate haiN| dharmaghoSa munine chamastha ho kara bhI upayoga lagA kara dharmaruci munikA sampUrNa vRttAMta jAna liyA thA aura unakI AtmAko sarvArtha siddha meM dekhA thA ataH gotamAdi muni sunakSatra aura sarvAnubhUti kA Ayu pUrNa honA nahIM jAnate the yaha kahanA bhI ajJAnamUlaka hI hai| (bola 5 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ laMdhyadhikAraH / 299 (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 189 para bhagavatI sUtrakI TIkA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ___ "atha TIkAmeM piNa ima kahyo te gozAlAno rakSaNa bhagavante kiyo te sarAga paNe karI ane sunakSatra sarvAnubhUtino rakSaNa na karasye te vItarAga paNe karI eto gozAlAne baMcAyo te sarAga paNo kahyo piNa dharma na kahyo e sarAga paNAnA azuddha kAryameM dharma kima kahie" (bhra0 pR0 189 / 190) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) sarAgapaneke kAryameM dharma nahI hotA yaha bhramavidhvaMsanakArakA kathana ajJAna se paripUrNa hai| apane dharma, dharmAcArya aura dayA Adi uttama guNoMmeM rAga rakhanA bhI sarAgatAkA hI kArya hai parantu isase pApa honA zAstrameM nahIM kahA hai balki zAstrameM isakI prazaMsA kI hai| zAstrameM ye vAkya milate haiM _ "dhammAyariyApemANurAyarattA" "advimiMjA pemANurAyarattA" " tIvvadhammAnurAgarattA" inake kramazaH artha ye haiM: apane dharmAcArya meM premAnurAgase rakta / haDDI aura majjAoM meM prema aura anurAga se raMge hue / dharmake tIva anurAgase raMge hue| __ ye bAte zAstrameM prazaMsAke liye kahI gaI haiM parantu dharmAcArya premAnurAga rakhanA, apane dharmameM tIvra anurAga rakhanA aura haDDI tathA majjAoMmeM AcAryake prati premAnurAgase rakta honA sarAgatAke hI kArya haiM isaliye bhramavidhvaMsanakAra ke hisAvase ina kAryoM meM bhI pApa hI honA cAhiye kyoMki ye sarAgatAke hI kArya haiN| zAstrakAra ne to ina kAryoko pApa nahIM kintu dharma jAna kara inako prazaMsA kI hai ata: sarAgatAke sabhI kAryoM meM pApa batAnA ajJAnakA pariNAma hai| vAstavameM hiMsA, jhUTha, corI aura vyabhicAra AdimeM rAga rakhanA burA hai pApa hai parantu dhama, dharmAcArya, ahiMsA, satya, tapa, saMyama aura jIva dayA AdimeM rAga rakhanA dharma hai pApa nahIM hai| bhikkhayaza rasAyana nAmaka granthameM jItamalajIne likhA hai ki-"rUDe citta bhelyA rahA, varaSaTa saMta vadIta ho| jAva jIva lagi jANiyo, parama mAho mAhI prIti ho|" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ seddhamamaNDanam / isa padyameM jItamalajI kahate haiM ki chaH sAdhuoMkA janma bhara bhISaNajImeM parama prema thaa| kyA yaha sarAgatAkA kArya nahIM hai ? yadi hai to jItamalajI aura unake anuyAyI ise pApa kyoM nahIM mAnate ? yadi apane dharmAcAyya aura dharmameM rAga rakhanA sarAgatAkA kArya hone para bhI pApa nahIM hai to phira jIvadayA rAga rakhanA pApakA kAyya kaise ho sakatA hai ? / ata: sarAgatAke sabhI kAryoM ko pApa batalA kara bhagavAna mahAvIra svAmIne dayAke premase jo ga zAlakakI prANarakSA kI thI usameM pApa batAnA nitAnta mithyA samajhanA cAhiye / bhagavatI sUtrakI jisa TIkAko likha kara jItamalajIne bhrama phailAyA hai use likha kara usakA artha kiyA jAtA hai jisase janatAkA bhrama dUra ho jAya / "ihaca yad gozAlakasya saMrakSaNaM bhagavatA kRtaM tatsarAgatvena dayaikarasatvAdbhagavataH / yacca sunakSatra sarvAnubhUti munipuMgavayorna kariSyati sadvItarAgatvena labdhyanupajIvakatvA davazyaM bhAvi bhAva tvAtyavaseyam" (bhaga0 TIkA) arthaH yahAM bhagavAna ne jo gozAlakakI prANarakSA kI thI isakA kAraNa yaha hai ki sarAga saMyamI honeke kAraNa bhagavAna bar3e bhArI dayAke premI the| sunakSatra aura sarvAnubhUtikI rakSA jo nahIM kareMge isakA kAraNa vItarAga honese labdhikA prayoga na karanA, aura gozAlakake dvArA unake maraNakA avazya honahAra honA samajhanA caahiye| yaha ukta TIkAkA akSarArtha hai| isI TIkAkA nAma lekara jItamalajI jIvarakSAmeM pApa batalAte haiM parantu isa TokA meM jIvarakSA karanese pApa honA nahIM kahA hai| yahAM likhA hai ki-"bhagavAna ne dayAmeM paramAnurAga honeke kAraNa gozAlakI rakSA kI thii"| dayAmeM anurAga rakhanA dharma hai pApa nahIM hai isaliye gozAlakI prANarakSA karanese bhagavAna ko dharma huA pApa nahIM huaa| ___ sunakSatra aura sarvAnubhUtikI rakSA nahIM karanekA kAraNa bhI TIkAkArane jovarakSA karanemeM pApa honA nahIM kahA hai kintu usa samaya vItarAga honeke kAraNa bhagavAna ke labdhikA prayoga nahIM karanA, aura avazya honahAra kAraNa batalAyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki jIvarakSAmeM pApa jAnakara bhagavAna ne sunakSatra aura sarvAnubhUtikI rakSAkA prayatna nahIM chor3A' thA kiMtu vItarAga hone ke kAraNa vaha labdhi kA prayoga nahIM karate the / yadyapi labdhikA prayoga kiye binA bhI vahAMse sunakSatra aura sarvAnubhUti ko vihAra Adi karAkara bhagavAna unakI rakSA kara sakate the tathApi yaha bAta avazya hone bAlI thI isaliye bhagavAna ne unako rakSAke liye prayatna nahIM kiyaa| ataeva TIkAkAra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhydhikaarH| ne sunakSatra aura sarvAnubhUtikI rakSA nahIM karane kA siddhAMtabhUta kAraNa batalAte hue "avazyaMbhAvibhAvatvAt" yaha likhA hai| yadi jIvarakSA karanemeM pApa hotA to TIkAkAra aisA kyoM likhate vaha sApha sApha likha dete ki jIvarakSA karanemeM pApa thA isaliye bhagavAna ne sunakSatra aura sarvAnubhUtikI rakSA nahIM kii| parantu TIkAkArane yaha nahIM likha kara sunakSatra aura sarvAnubhUtikA maranA avazya honahAra batalAyA hai, isase yahI bAta siddha hotI hai ki gozAlakakI krodhAgnise sunakSatra aura sarvAnubhUti kA maraNa avazya honahAra jAna kara bhagavAna ne una kI rakSA nahIM kI thii| ataH ukta bhagavatI kI TIkA kA nAma lekara marate jIva kI rakSA karane meM pApa vatAnA ajJAnamUlaka hai| (bola chaThA samApta) (preraka) koI koI kahate haiM ki jaise pAnIke dvArA Aga bujhAnese hiMsAdi rUpa Arambha hotA hai usI taraha zItala lezyAke dvArA tejo lezyAko bujhAnemeM bhI Arambha doSa hotA hai isa liye zItala lezyAke dvArA bhagavAnane jo tejo lezyAko zAnta karake gozAlakakI prANa rakSA kI thI isameM unako Arambha doSa lagA thaa| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) zotala lezyAke dvArA tejo lezyAke zAnta karanemeM bhArambha doSa batalAnA zAstra nahIM jAnanekA phala hai / bhagavatI zataka 7 uddezA 10 ke mUla pAThameM uSNa tejo lezyAke pugaloMko acitta kahA hai| vaha pATha yaha hai __ "kayareNaM bhante ! avittAvi poggalA u bhAsanti jAva pabhAsaMti ? kAlo dAI ! kuddhassa aNagArassa teyalessA nisahAsamANI dUraMgatA dUra nivAi desaMgatA desaM nivattai jahi jahi caNaMsA nivattai sahi sahi caNaM te acittAvi poggalA u bhAsaMti jAva pbhaasNti| (bhagavatI zataka 7 70 10) artha :(prazna ) he bhagavan ! kaumase acitta pudgala prakAza karate haiM ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 saghama maNDanam / (uttara) he kAlodAyin ! krodhita hue anagArase phekI huI tejolezyA, dUra taka pheMkI huI dUra aura nikaTa meM pheMkI huI nikaTameM jAkara par3atI hai| jahAM jahAM vaha tejolezyA par3atI hai vahAM hAM usake acitta pudgala prakAza karate haiM / yahAM bhagavatI ke mUla pAThameM tejolezyAke pudgaloMko acitta kahA hai isa liye ani sacitta puloMkA dRSTAnta dekara zItala lezyAke dvArA ina acitta pugaloM ko zAnta karanemeM Arambha doSa batalAnA zAstra nahIM jAnane kA phala samajhanA cAhiye / ( bola 7 vAM samApta ) ( preraka ) bhrama vidhvaMsana kAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 178 ke Upara bhagavatI zataka 20 u09 kI TIkA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: " atha TIkAmeM ima ko elabdhiphoDate pramAdano sevavo te AloyAM vinA cAratranI ArAdhanA na thI te mAMTe virAdhaka kahyo / ihAM piNa labdhiphoDyAM ro prAyazcitta kahyo / ihAM piNa labdhi phoDyAM dharma na kahyo / ThAma ThAma labdhi phoDanI sUtrameM varjI chai to bhagavantaTTha guNa ThANe thakA tejU labdhi phoDIne gozAlAne bacAyo tiNameM dharma kima kahiye / ( 0 pR0 187 ) isakA kyA uttara ? ( prarUpaka ) bhagavatI zataka 20 uddezA 9 kI TIkAmeM jaMghAcaraNa aura vidyAcaraNa labdhike viSaya meM vicAra kiyA gayA hai dUsarI labdhike viSaya meM nhiiN| vahAM jaMdhAcaraNa aura vidyAcaraNa labdhikA prayoga karanA pramAdakA sevana kahA hai zItala lezyAkA prayoga karanA pramAda kA sevana nahIM kahA hai / tathApi yadi koI durAgraha vaza sabhI labdhiyoMkA prayoga karanA pramAdakA hI sevana karanA batalAve to use kahanA cAhiye ki - zAstrameM jJAna labdhi, darzana labdhi, caritra labdhi, kSIra, madhu, sarvistratra labdhi bhI kaho gaI haiM inakA prayoga. karanA bhI tuma pramodakA sevana kyoM nahIM mAnate ? yadi kaho ki inakA prayoga karanA pramAdakA sevana karanA nahIM hai kintu guga hai to usI taraha zItala lezyA kA prayoga karanA bhI guNa hI hai pramAdakA sevana karanA nahIM hai| bhagavatI sUtrakI ukta TIkAmeM jaMghA caraNa aura vidyAcaraNa labdhikA prayoga karanA hI pramAdakA sevana karanA kahA hai zItala lezyA labdhi, jJAna, darzana, cAritra labdhikA prayoga karanA prasAdakA sevana nahIM kahA hai ataH Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lpdhydhikaarH| 303 isa TIkAkA nAma lekara zItala lezyAkA prayoga karane meM pramAda sevana batalAnA ajJAnakA pariNAma samajhanA caahiye| (bola 8 vAM) vAstavameM bhISagajI aura jItamalajIkA labdhikI carcA karanA vyartha hai| labdhi kA prayoga na karake cAhe dUsare upAyase bhI jIva rakSA kI jAya to bhI ye loga usameM pApa hI kahate haiN| kisI marate prANI para daNa lAkara usakI rakSA karaneko ye loga moha anukampA, sAvadya anukampA aura ekAnta pApa kahate haiN| bhagavAna mahAvIra svAmI labdhi kA prayoga na karake yadi upadeza dvArA bhI gozAlakakI prANa rakSA karate to bhI inake matAnusAra bhagavAnako ekAnta pApa hI hotaa| bhISaNajIne likhA hai ki jIvarakSA karaneke abhiprAyase upadeza denA jaina dharmakA siddhAnta nahIM hai yaha anya tIthiyoMkA siddhAnta hai' jaise ki-"keI eka ajJAnI imi kahe, cha: kAyArA kAje ho devAM dharma updesh| ekana jIvane samajhAviyAM, miTa jAve ho ghaNA jIvAMrA klesh| cha: kAyare ghare zAnti huve, ehavA bhASe ho anya tIrthI dhrm| tyAM bheda napAyo jina dharmaro, to bhUlyA ho udaya AyA azubha karma / (zi0 hi0 zi0 DhAla 5) arthAt kaI ajJAnI kahate haiM ki chaH kAyake jIvoMke gharameM zAnti hone ke liye ve dharmakA upadeza karate haiM / ve kahate haiM ki "eka jIvako samajhA denese bahuta jIvoMkA kleza miTa jAtA hai parantu chaH kAyake gharoM meM zAnti honeke liye upadeza denA jaina dharmakA siddhAnta nahIM hai / yaha anya tIrthI dharmakA siddhAnta hai ataH ve bhUle hue haiM aura unako azubha karmakA udaya huA hai| isa DhAlameM sApha sApha bhISaNajIne marate jIvakI rakSAke liye upadeza denA jaina dharmase viruddha batalAyA hai aura bhra0 pR0 120 para jItamalajIne likhA hai zrI tIrthakara deva potAnA kama khapAvA tathA anerAne tArivAne athai upadeza deve ima kA piNa jIva baMcAvA upadeza deve ima kaho nahIM" __yaha likha kara jItamalajIne jIva rakSAke liye upadeza denA jaina dharmase viruddha ThaharAyA hai aisI dazAmeM ina logoMkA labdhikI carcA karanA vyartha hai jaba ki upadeza dvArA bhI jIva rakSA karanA inake matameM pApa hai taba phira dUsare upAyoMse to kahanA hI kyA hai vaha to avazya hI ekAnta pApa hai| zItala lezyAke prayoga karane meM jo inhoMne utkRSTa pAMca kriyAkA laganA batalAyA hai vaha kevala mUr3ha logoMko bahakAne mAtrake liye hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 saddharmamaNDanam / zItala lezyAke prayoga karane meM utkRSTa pAMca kriyA nahIM lagatI hai yaha isa prakaraNameM vistArake sAtha batAyA jA cukA hai ataH zItala lezyAkA prayoga karake marate jIvakI rakSA karanemeM pAMca kriyA laganekA doSa batalAnA mithyA dRSTiyoMkA kATa samajhanA caahiye| (iti labdhyadhikAraH) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( atha prAyazcittAdyadhikAraH ) ( preraka ) marate jIvakI rakSA karanekA samarthana karane vAle muniyoMkA kahanA hai ki bhagavAna mahAvIra svAmI ko yadi gozAlakakI rakSA karanemeM pApa lagA hotA to usa pArakI nivRtti ke liye bhagavAna prAyazcitta bhI karate parantu isake liye bhagavAnakA prAyazcitta karanA zAstrameM nahIM kahA hai ataH zItala lezyAko prakaTa karake gozAlaka kI rakSA karanese bhagavAna para pApakA Aropa karanA mithyA hai| isa kathanakA khaNDana karaneke liye jItamalajI likhate haiM "atha IhAM sIho anagAra dhyAna dhyAvatAM manameM mAnasika duHkha atyanta upano mAyA kaccha jAI moTe moTe zabde royo bAMga pADI ehavo kahyo piNa tehano prAyazcitta cAlyo nahIM piNa liyo ija hosI tima bhagavanta labdhi phoDI gozAlAne bacAyo tehanI prAyazcitta cAlyo nahIM piNa liyo ija hosI" (bhra0 pR0 196 ) isI taraha bhrama0 pR0 208 taka ati mukta anagAra rahanemi, dharma ghoSakA ziSya sumaMgala anagAra, ora selaka ina logoMkA udAharaNa dekara jItamalajIne kahA hai ki ukta sAdhuoM jaise prAyazcittake yogya kArya kiye the parantu zAstrameM inakA prAyazcitta karanA nahIM kahA hai usI taraha bhagavAna mahAvIra svAmIkA bhI prAyazcita karanA nahIM kahA hai parantu jaise ukta sAdhuoMne prAyazcitta kiyA hI hogA usI taraha bhagavAnane bhI prAyazcitta kiyA hogA / isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) zAstra vidhavAdameM jisa kAryyake karanese pApa honA kahA hai unhIMke anuSThAna se pApa hotA hai aura unhIM ke liye prAyazcitta bhI kahA gayA hai parantu jisa kAryyake karane se zAstrakAra pApa nahIM batalAte aura prAyazcitta kA vidhAna bhI nahIM karate usa kArya meM pApa kahanA aura usake liye prAyacitta kI kalpanA karanA ajJAnakA pariNAma hai| zItala lezyA ke prayoga karanese zAstrameM kahIM bhI pApa honA nahIM kahA hai aura isake liye kahIM prAyazcitakA vidhAna bhI nahIM hai aisI dazAmeM zItala lezyAkA prayoga karanese bhagavAnako pApa hone aura usa pApakI nivRttike liye unake prAyazcitta karanekI kalpanA karanA nimUla 39 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 sddhmaimnnddnm| samajhanA cAhie / zItalalezyAko prakaTa karake gozAlAko prAgarakSA karanese bhagavAnako pApa huA hI nahIM dharma huA phira vaha prAyazcitta kyoM karate ? jisa jisane zAstrAnusAra prAyazcittakA kArya kiyA thA usake prAyazcitta karane kA varNana yadi zAstrameM nahIM hai to usakI kalpanA kI jA sakatI hai parantu jisane prAyazcittake yogya kArya hI nahIM kiyA thA usake prAyazcitta karane kI kalpanA to bilakula nirAdhAra aura unmatta pralApakI taraha sarvathA anAdaraNIya hai| ... jItamalajIne bhrama0 pR0 208 ke anantara jo niyaMThAkA vicAra kiyA hai usake hisAbase bhI bhagavAna mahAvIra svAmI doSake apratisetI hI siddha hote haiM kyoMki kaSAya kuzIla nipatha mUla guga aura uttara gugakA aprati levo hotA hai aura chamastha tIrtha kara dIkSA leneke bAda kaSAya kuzAla hI hote haiM ataH bhagavAna mahAvIra svAmIko doSa kA pratisevI batalAnA mithyA hai| bola 1 samApta (preraka ) _bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 214 para likhate haiM "ekaSAya kuzIla niyaMThAne apaDisevI kahyo te mapramatta tulya apaDisevI aNAya chai| kaSAya kuzIlameM guNa ThANA 5 chai chaTThAthI dazamAM tAI tihAM mAtameM AThameM navameM dazameM guNaThANe atyanta vizuddha, nirmala cAritra ch| te apaDisevI chai| ane chaThe guNaThANe atyanta vizuddha nirmala pariNAmano dhaNI zubhayoma meM pravarte chai te apaDisevI chai" ityAdi likha kara bhagavAna mahAvIra svAmIko atyanta vizuddha nirmala pariNAma kA dhanI nahIM mAna kara unako doSakA pratisevI batalAte haiN| ___ isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhramavidhvaMsanakAra apane isa lekhameM SaSTha guNa sthAna vAle nimala pariNAmake dhanI ko doSakA apratisevI batalAte haiM isaliye inake isa lekhase bhI bhagavAna mahAvIra svAmI doSake apratisevI hI siddha hote haiM kyoMki AcArAMga sUtrake mUla pAThameM chadmasthAvasthA meM bhI bhagavAna mahAvIra svAmIko atyanta vizuddha nirmala pariNAmakA dhanI kahA hai| vaha AcArAMgakA pATha yaha hai: Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAyazcittAdyadhikAraH / "tapUrNa samaNe bhagavaM mahAvIraM vosihapattadehe aNuttareNaM AlaeNaM aNuttareNaM bihAreNaM evaM saMjameNaM paggaheNaM saMvareNaM taveNaM vaMbhacera vAseNaM khaMtie muttie sammIie guttie tuTTIe ThANaM kammeNaM sucariya phalanivvANa muttimaggeNaM adhdhANaM bhAve mANe viharai / evaM viharamANahasa jekei uvasaggA samupajjaMti divvAvA mANusAvA tiricchiyAvA te savve uvasagge samupanne samANe aNAule avvahie adINa mANase tiviha maNavayaNa kAyagutte sammaM sahai khamai titikkha ahi Ahaha taoNaM samaNassa bhagavo mahAvIrassa eNaM vihAreNaM vihara mANasa vArasa vAsA vikkatA terasa sammasya vAsassa pariyAye vahamANassa" 307 ( AcArAMga zra0 2 cUlikA 3 bhAvanAdhyayana ) artha : isake anantara apane zarIrakI mamatA chor3e hue bhagavAn mahAvIra svAmI anuttara Alaya ( makAna ) se, anuttara bihAra se, anuttara saMyama se, anuttara grahaNa se, anuttara sevara se, anuttara tapase, anuttara brahmacaryya se, anuttara kSAMti se, anuttara tyAga se, anuttara samiti se, anuttara gupta se, anuttara tuSTi se, anuttara sthiti se, anuttara gamana se, samyak AcaraNa se, mokSaphalakI prApti karAne vAle mukti mArgase apanI AtmAko pavitra karate hue vicarate the / isa prakAra vicarate hue ko jo koI divya mAnuSa aura tica sambandhI upasarga utpanna hotA thA use anAkula ( nahIM ghabar3Ate hue) aura adIna mAnasa hokara saha lete the| isa prakAra vicarate hue bhagavAn ko bAraha varSa vyatIta hue pazcAt terahaveM varSa ke paryAyameM vidyamAna hone para bhagavAnako kevala jJAna utpanna huaa| yaha Upara likhe hue pAThakA artha hai 1 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat . isa pATha meM bhagavAna mahAvIra svAmIke saMyama, brahmacarya, tapa, kSAMti Adi guga anuttara yAnI sabase utkRSTa kahe gae haiM isase siddha hotA hai ki bhagavAna mahAvIra Earat ucca zreNI kaSAya kuzIla nimantha the vaha dopake pratisevI nahIM the anyathA isa pAThameM unake tapa brahmacayya aura saMyama Adi anuttara kaise kahe jAte ? / ataH bhagavAna. mahAvIra svAmI SaSTha guNa sthAna meM vyasyanta viziSTa, nirmala pariNAma ke dhanI hone ke kAraNa doSa ke apratisevI the pratisevI nahIM the / tathApi gozAlakakI rakSA karaneke kAraNa www.umaragyanbhandar.com Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 saddharmamaNDanam / jItamalajI jo bhagavAna ko doSakA pratisevI batalAte haiM yaha inakA jIvarakSAke sAtha droha rakhanekA phala samajhanA caahiye| (bola 2 samApta) (preraka) bhagavAna mahAvIra svAmIne chadmasthAvasthAmeM kabhI bhI doSakA pratisevana nahIM kiyA thA isa viSayameM koI zAstrakA pramANa batalAie ? (prarUpaka) AcArAMga sUtrameM spaSTa likhA hai ki bhagavAna mahAvIra svAmIne chadmasthAvasthAmeM svalpa bhI pApa aura ekavAra bhI pramAda nahIM kiyA thaa| vaha gAthA yaha hai: "NacANaM se mahAvIre goviya pAvagaM sayamakAsI annehiMvA kAritthA karataMvi nANujANisthA" (AcArAMga zru0 1 a0 9 u0 4 gAthA 8 ) (TIkA) "kiJca jJAtvA heyopAdeyaM sa mahAvIraH karmapreraNasahiSNuH nA'pica pApakaM kamasvaya makASIt / nApyanyairacIkarat / nacakriyamANa maparairanujJAtavAna" arthAt tyAgane aura saMgraha karane yogya vastuko jAnakara karma kI preraNAko sahana karane meM samartha bhagavAna mahAvIra svAmIne na to svayaM pApa karma kiyA na dUsarese karAyA aura karate hueko acchA jaanaa| yaha ukta gAthAkA TIkAnusAra artha hai / isameM spaSTa likhA hai ki bhagavAna mahAvIra svAmIne chamasthavAsthAmeM na svayaM pApa kiyA na dUsarese karAyA aura na pApa karate hueko acchA jAnA / ataH gozAlaka kI prANarakSA karanese bhagavAna ko pApa lagane kI prarUpaNA mithyA samajhanI cAhiye / / ____ yadi gozAlakakI prANarakSA karanA pApa hotA to isa gAthAmeM yaha kaise kahA jAtA ki bhagavAna ne chadamasthAvasthAmeM kabhI bhI pApakA sevana nahIM kiyA thaa| tathA Age cala kara isI uddezekI 15 vI gAthA meM kahA hai ki bhagavAna mahAvIra svAmIne chadmasthAvasthAmeM kabhI bhI pramAdakA sevana nahIM kiyA thaa| vaha gAthA yaha hai: "akasAI vigayagehI ya saharUvesu amucchi e jhAI / chaumattho'vi parakama mANo naSpamA savi kuvvIsthA" (AcArAMga zra0 1 0 9 u0 4 gAthA 15 ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaadhikaarH| 309 (TIkA) ___ "nakaSAyI akaSAyI tadudayApAdita dhra kuTyAdi kAryyA bhAvAt / tathA vigato gRddhiH gAyaM yasyAsau vigata gRddhiH tathA zabdarUpAdiSu indriyArtheSu amUcchito dhyAyati mano'nukUcheSu narAga mupayAti nApItareSu dveSavazago'bhUt / tathA chadmani jJAna darzanA varaNIya mohanIyAntarAyAtmake tiSThatIti chadmasthaH ityevaM bhUto'pi vividha maneka prakAraM sadanuSThAne parAkramamANo pramAda kAyAdikaM sadapi na kRtavAniti" artha : jisameM kaSAya nahIM hai vaha akaSAyI kahalAtA hai| bhagavAna mahAvIra svAmI akaSAyI the kyoMki kaSAyake udaya se unhoMne kisI para bhI apanI dhra kuTi. Ter3hI nahIM kI thii| bhagavAna mahAvIra svAmI, anukUla zabda Adi viSayoM meM rAga aura pratikUlameM dveSa nahIM karate the| vaha zabdAdi viSayoMmeM Asakta nahIM hokara rahate the| yadyapi bhagavAna chAstha yAnI jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya karmoM meM sthita the tathApi vaha vividha prakArake zubha anuSThAnameM hI pravRta rahate the| unhoMne eka vAra bhI kaSAyAdi rUpa pramAdakA sevana nahIM kiyA thaa| yaha isa gAthAkA TIkAnusAra artha hai| isameM chagrasthAvasthAmeM bhagavAna mahAvIra svAmIkA eka vAra bhI pramAdakA sevana karanA varjita kiyA hai ata: jo loga gozAlakakI prANarakSAko pramAdakA sevana batalAte haiM ve pratyakSa utsUtra vAdI mithyAdRSTi haiM unake bhramajAlameM par3a kara bhagavAna mahAvIra svAmIko pramAdakA sevI batalAnA ajJAna hai / [bola 3 samApta ] (preraka) bhramavidhvaMsanakAra AcArAMga sUtrako isa gAthA ko likha kara isakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha IhAM gaNagharAM bhagavAna ga guga varNana kIdhA tyAMguNAmeM avaguNAne kima kahe guNoMmeM to guNAne ina kahe (bhra0 pR. 231 ) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) AcArAMga sUtrakI pUrvakti gAthAoMmeM bhagavAna ke guNoMkA. varNana mAtra hI nahIM kintu svalpa bhI pApa karane aura eka vAra bhI pramAda sevana karane rUpa doSakA niSedha bhI kiyA hai| ataH ina gAthAoM meM kevala bhagavAna ke guNoMkA varNana mAtra batalAnA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 saddharmamaNDanam / mithyA hai| yadi gozAlakakI prANarakSA karanA, pramAda sevana aura pApAcaraNa hotA to ina gAthAoMmeM bhagavAna ke pApAcaraNa aura pramAda sevana karane kA khaNDana kaise kiyA jAtA ? ataH gozAlakakI prANa rakSA karanese bhagavAnko pApI ora pramAdI kahanA ajJAna hai| yadi koI kahe ki ye gAthAyeM gaNadharoM kI kahI huI haiM tIrthaMkarakI nahIM / isa liye ye pramANa nahIM ho sakatIM to use kahanA cAhiye ki gagadharoMne tIrthaMkaroMse suna kara hI zAstra kI racanA kI hai / Aryya sudharmA svAmIne bhagavAna mahAvIra svAmIse jo kucha sunA thA vahI isa prakaraNameM kahA hai isa liye ina gAthAoM ko nahIM mAnanA sAkSAt kevala vAkyakA ullaGghana rUpa mithyAtvakA sparza karanA hai| AcArAMga sUtrake isI adhyayamake ArambhameM likhA hai "suyaM me Au tegaM bhagavayA evamakkhAI" arthAt he AyuSman ! bhagavAna mahAvIra svAmIne aisA kahA thA yaha maiMne sunA hai tathA isa navama adhyayanake ArambhameM sudharmA svAmIne jabvU svAmIse yaha pratijJA karate hue kahA hai ki - " ahA suryaM vaissAmi" arthAta maiMne jaisA sunA hai vaisA hI kahUMgA mataH Arya sudharmA svAmIne bhagavAna mahAvIra svAmIse jaisA sunA thA vaisA hI isa prakaraNameM kahA hai apanI orase eka bhI bAta banAkara nahIM kahI hai ataH AvAgaMga sUtrake ma adhyayanake cauthe udde zekI AThavIM aura pandrahavIM gAthAmeM kahI huI bAtako nahIM mAnanA sAkSAt kevalIke vAkyako nahIM mAnane rUpa mithyAtva kA sparza samajhanA cAhiye / ( bola 4 samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 232 para ubAI sUtrakA mUla pATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "je sAdhAMme guNa huntA te vakhANyA paraM ima na jANi e je vIra rA sAdhure kadei ArtadhyAna Ave ija nahIM mAMThA pariNAme krodhAdika Ave ija nahIM ima nathI kadAcit upayoga cUka doSa lAge para guNa varNanameM avaguNa krima kahe tima gaNadhagaM bhagavAna rA guNa kriyA tigameM to guga ija varNavyA jevalo pApa na kIdho tehija AzrI kahyo paraMguNa "avaguNa kima kahe / " (bhra0 pR0 232 ) isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka) vAI sUtrakA mUla pATha likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 311 praayshcittaaydhikaarH| "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mantevAsI yahave samaNA bhagavanto appegaiyA umgapannaiyA bhogapazvayA rAhaNma NAya koravva khattiya pavaiyA bhaDA johA seNAvai pasatyAro seTTho inbhA aNNeya vahave evamAiNo uttama jAti kula sva viNaya viNNANa vaNNa lAvaNNa vikkama pahANa sobhagya kaMtijutA vahu dhaNa pANNaNicaya pariyAlaphiDiyA Naravai guNAtirekA icchiSabhogA mukhasaMpallaliyA kiMpAka phalopamaMca muNi ra visayasokkha jalavuccubha samANaM kusagga jalavindu caMcalaM jIviyaM ca gAuNa addha kamiNaM rayamiva paThaggalagga saMvudhiNittA gaM caitA hiraNaM jAva pavvayA appegaDyA addhamAsa pariyAyA appegiy| mAsa pariyAyA evaM dumAsa timAsa jAva ekArasa appaMgaiyA aneka vAsa pariyAyA saMjameNaM tapasA appANaM bhAvemANAviharati" (uvAI sUtra) atha : usa samaya bhagavAna mahAvIra svAmIke pAsa bahutase ziSya vidyamAna the| jinameM koI to ugra vaMzameM utpanna, koI bhoga vaMzaja, koI rAjanya, koI nAga vaMzaja, koI kuru vaMzaja, koI kSatriya vaMzaja, koI cAra bhaTa, yoddhA, aura koI senApati, kaI dharmazAstra pAThI, koI seTha, koI ibhya (bar3e dhanavAna ) isa prakAra uttama jAti, kula, rUpa, vinaya, vijJAna, varNa, lAvaNya, vikrama, saubhAgya aura kAntise yukta, dhana dhAnya parivAra dAsI dAsa Adike dvArA gRhavAsa kAlameM bar3e bar3e dhanavAna se bhI zreSTha tathA vibhava sukha meM rAjAoMse bhI bar3e bar3e icchAnurUpa bhoga pAne vAle sukhameM pAle hue viSaya sukhako viSavRkSake phalake samAna curA aura kuzake agra bhAgameM lage hue jala vindukI taraha jIvanako ati caMcala jAna kara anitya viSaya mukha aura dhana dhAnya Adiko kapar3e meM lagI huI dhUlike samAna jhAr3akara hiraNya suvarga Adiko chor3a kara pravrajita (sAdhu) ho gaye the| inameM kAI adha mAsake kAI eka mAsake kAI do mAsake kAI tona mAsake yAvat 11 mAsa ke paryAya vAle the / kAI aneka dinake paryAya vAle the| ye sabhI ziSya saMyama aura tapasyAse apanI AtmAko pavitra karate hue vicarate the| (yaha uvAI sUtrake ukta mUlakA artha hai) isa pAThameM yaha nahIM kahA hai ki "bhagavAn mahAvIra svAmIke ye saba ziSya kabhI bho pramAdakA sevana nahIM karate the| tathA ina logoMne kabhI pApa nahIM kiyA thaa|" isa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 saddhamamaNDanam / liye bhagavAna mahAvIra svAmIke ina ziSyoMmeM pApa aura pramAdakA honA sambhava hai, paraMtu bhagavAna mahAvIra svAmImeM nahIM kyoMki bhagavAna mahAvIra svAmIke viSayameM jo AcArAMgakI gAthAeM likhI gaI haiM unameM sApha sApha bhagavAna meM pApa aura pramAda kA niSedha kiyA hai| ata: uvAI sutrake isa pAThase AcArAMga sUtrakI pUkti gAthAoMkI tulyatA batA kara bhagavAna meM balAtkArase pApa aura pramAdakA sthApana karanA mithyA hai| - uvAI sutrameM yadi yaha kahA hotA ki "bhagavAna mahAvIra svAmI ke ziSyoM ne kabhI bhI pApa aura pramAikA sevana nahIM kiyA thA" to avazya yaha bAta mAnI jAtI ki bhagavAna ke ziSyoMne kabhI bhI pApa aura pramAda nahIM kiyA thA parantu mUlapAThameM aisA nahIM kahA gayA hai isaliye bhagavAna mahAvIra svAmIke ziSyoM meM pApa aura pramAda honekA khaNDana nahIM kiyA jA sakatA lekina bhagavAna mahAvIra svAmIke viSayameM to AcArAMgakI ukta gAthAoMme sApha sApha likhA hai ki "bhagavAna ne chadmasthAvasthAmeM svalpa bhI pApa aura eka vAra bhI pramAdakA sevana nahIM kiyA thaa|" aisI dazAmeM jo bhagavAna mahAvIra svAmImeM pApa aura pramAdakA sthApana karatA hai vaha utsUtravAdI mithyAdRSTi hai| (bola 5 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 233 para uvAI sUtrakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha aThe kauNikane sarva rAjAnA guga sahita kahyo, mAtA pitAno vinIta kayo ane nirAvaliyAmeM kahyo, je koNaka zreNikane veDivandhana deI pote rAjya baiTho to je zreNikane veDI vandhana bAMdhyo te vinIta paNo nahIM te to avinIta paNoija chai| piNa uvAImeM kauNikanA guNa varNavyA tiNameM jetalo vinItapaNo tehija varNavyo avinIta paNo guga nahIM tebhaNI guga kahiNemeM tehano kathana kiyo nahIM timagaNadharAM bhagavAnAguNa kiyA tyAM gugAmeM jetalA guNa huntA tehija guga vakhANyA paraM labdhi phoDo te guga nahIM te avaguNaro kathana guNAmeM kima kare" ( bhra0 pR0 233) isakA kyA uttara ? (prarUpaka) __bhramavidhvaMsana kArakA yaha kathana bhI ajJAnase paripUrNa hai| uvAI satrake mUlapAThameM kauNika rAjAke campAnagarImeM nivAsa kAla kA guga varNana kiyA hai| kauNika rAjA campAnagarImeM jaba rahane lagA thA taba vaha mAtA pitAkA vinIta ho gayA thA ataeva vaha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAyazcittAdyadhikAraH / 313 pitR zokAkula hokara rAjagRha ko chor3a kara campAnagarImeM AyA thaa| usa samaya use mAtA pitAkA vinIta kahanA ThIka hI hai parantu usa pAThameM yaha nahIM kahA hai ki kauNika rAjAne mAtA pitA ke sAtha kabhI bhI avinaya nahIM kiyA thaa| isaliye uvAI sUtrake isa pAThase kauNika avinayI honekA niSedha nahIM kiyA jA sakatA parantu bhagavAna mahAvIra svAmIke viSaya meM jo AcArAMga sUtrameM gAthAeM kahI gaI haiM unameM sAfa sApha bhaga meM pApa aura pramAda honekA niSedha kiyA gayA hai aisI dazAmeM yaha kaise kahA jA sakatA hai ki bhagavAna meM pApa aura pramAda the" kyoMki yaha kahanA pratyakSa hI zAkhase viparIta bolanA hai ataH kauNika vAle pAThake udAharaNa se bhagavAna meM pApa aura pramAdakA sthApana karanA utsUtravAdiyoM kA kArya samajhanA cAhiye / [ bola chaTThA samApta ] ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 234 para unAI sUtra prazna 20 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM " atha aThe zrAvakane dharmarA karaNahAra kalA te to syUM adharma na kare kAMI / vA Nijya, vyApAra, saMgrAma Adika adharma chai te adharma nA karaNahAra hai / piga te zratrakA guNa 'varNana meM avaguNa kima kahe" ityAdi likha kara Age likhate haiM "tima bhagavAna re guNa varNana meM labdhiphoDIne avaguNa nA varNana kima kare" ( 0 pR0 234 ) isakA kyA uttara ? ( prarUpaka ) ubAI sUtrameM zrAvakoM ke sambandhameM jo pATha AyA hai usakA udAharaNa dekara bhagavAna mahAvIra svAmImeM pApa aura pramAdakA sthApana karanA mithyA hai / uvAI sUtra zrAvaka sambandhI pAThameM sApha sApha likhA hai ki zrAvaka aTThAraha pApoMse dezase haTe hue aura dezase nahIM haTe hue hote haiM isaliye isa pAThase hI zrAvakoM kA dezase pApa sevana karanA siddha hotA hai parantu bhagavAna ke viSaya meM jo AcArAMga gAthAeM kahI haiM una meM svalpa bhI pApa aura eka bAra bhI pramAda sevana karane kA niSedha kiyA hai ataH zrAvaka sambandhI pAThake udAharaNase bhagavAna meM pApa aura pramAda kA sthApana karanA jJAna hai / dUsarI bAta yaha hai ki bhagavAn mahAvIra svAmI dIkSA leneke bAda chadmasthadazAmeM kaSAyakuzIla nibaMdha the / kaSAya kuzIla nipratha, mUla guNa aura uttara guNameM doSa nahIM 40 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 saddharmamaNDanam / lagAte yaha bAta zAstra prasiddha hai isaliye bhagavAna mahAvIra svAmIne jo zItalalezyAkA prayoga karake gozAlekI prANarakSA kI thI usameM unako pApa yA pramAda nahIM huA yaha bAta zAkha sammata samajhanI caahiye| (bola 7 vAM samApta) (preraka) kaSAya kuzIla nitha yadi mUla guNa aura uttara gugameM doSa nahIM lagAtA to gotama svAmI kaSAya kuzIla nipraya hote hue bhI Anandake ghara para vacana bolanemeM kyoM skhalita hue the ? ataH jaise gotama svAmI kaSAya kuzIla nipaMtha hote hue bhI Ananda ke ghara para cUka gaye tho usI taraha bhagavAna mahAvIra svAmI bhI cUka sakate haiM ataH kaSAya kuzIla nigraMthake na cUkane kI bAta mithyA hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) gotama svAmI jisa samaya Ananda zrAvakake ghara vacana bolanemeM cUka gaye the usa samaya unameM kaSAya kuzIla niyaNThA thA hI nahIM tathA caudaha pUrva aura cAra jJAna bhI usa samaya gotama svAmImeM nahIM the| anyathA cAra jJAna aura caudaha pUrvake dhanI kaSAya kuzIla nigrantha ho kara gotama svAmI kadApi nahIM cUka sakate the| isa viSayameM vahAMkA mUlapATha hI pramANa hai| vaha pATha yaha hai "taeNaM se bhagavaM goyame ANadeNaM samaNovAsaeNaM evaM butte samANe saMkie kaMkhie viigicchA samApanne AnaMdassa aMtiAo paDinikkhamaI" artha arthAt Ananda prApakane gotama svAmIse jaba yaha kahA ki "Apa vyartha hI mujhe Alo. canA kenekA upadeza dete haiM merI rAyameM Apako hI AlocanA lenI cAhiye" taba gotama svAmI zaGkA, kAMkSA aura vicikitsAse yukta hokara Anandake gharase bAhara aaye| yaha uparyukta gAthAkA mUlArtha hai| ___ isase spaSTa siddha hotA hai ki usa samaya gotama svAmImeM cAra jJAna aura caudaha pUrva nahIM tho anyathA unako Anandake vAkyasai zaGkA, kAMkSA aura vicikitsA kyoM utpanna hotI ? / vaha apane jJAnake prabhAvase yathArtha bAtakA tirNaya svayaM kara sakate the phira unheM zaGkA, kAMkSA Adi honekA kyA kAraNa thA ? tathA usa samaya unameM kaSAya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaadhikaarH| 315 kuzIla niyaNThA bhI nahIM thaa| anyathA vaha vacana bolane meM kyoM cUka jAte ? ataeva upAsaka dazAMga sUtrameM jahAM gotama svAmIkA guNa varNana kiyA hai vahAM unako caudaha pUrva aura cAra jJAnakA dhanI nahIM kahA hai| koI koI kahate haiM ki "bhagavatI sUtra, upAsaka dazAMga sUtrase pahalekA banA hai usa meM gotama svAmIko cAra jJAna aura caudaha pUrva kA dhAraka batalA diyA hai isIliye upAsaka dazAMgameM gotama svAmIko caudaha pUrva aura cAra jJAnakA dhAraka nahIM kahA hai kyoMki ye bAteM bhagavatI sUtrameM kahI jA cukI haiN| jo bAte bhagavatI sUtra, kahI jA cukI haiM use phira upAsaka dazAMgameM kahanekI kyA AvazyakatA hai ? / unase kahanA cAhiye ki yadi bhagavatIme kahe jAneke kAraNa gotama svAmIke cAra jJAna aura caudaha pUrvakA kathana upAsaka dazAMga sUtrameM nahIM kiyA gayA hai to bhagavatIsUtra meM jina jina guNoMkA varNana kiyA hai una sabhI kA varNana upAsaka dazAMga sUtrameM nahIM honA cAhiye parantu aisA nahIM hokara bhagavatomeM kahe hue kaI guNoMkA upAsaka dazAMga sUtrameM varNana kiyA hai aura kaI guNoMkA nahIM kiyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki bhagavatI sUtrameM samuccaya rUpase sabhI guNoMkA varNana kiyA gayA hai aura upAsaka dazAMga satrameM Anandake pAsa jAte samaya gotama svAmI meM jitane guma the unhIMkA varNana hai| nahIM to upAsaka dazAMgameM phira unhIM gugoMke kahanekI kyA AvazyakatA thI jo bhagavatI meM kahe jA cuke haiN| bhagavatI sUtra ke sAtha upAsaka dazAMga sUtrake pAThameM kevala itanA hI antara hai ki bhagavatImeM cAra jJAna aura caudaha pUrvake sAtha anya guNoMkA kathana hai aura upAsaka dazAMgameM anya guNoMkA varNanake sAtha cAra jJAna aura caudaha pUrvakA kathana nahIM hai| isake sivAya bhagavatI sUtra aura upAsaka dazAMga sUtra ke pAThoM meM kucha bhI antara nahIM hai| dekhiye bhagavatIkA pATha yaha hai: "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNasta bhagavao mahAvIrassa jeTTe antevAsI indabhUti nAma anamAre gotama goteNaM sattusehe samayaussa saMhANa saMhie vajjarisaha nArAya. saMghamaNe kaNaka pulakaNighasa pA more grama lave ditta tave tata tave mahA tave urAle ghore ghora guNe ghora tavastI ghora vaMbhacera vAso ucchar3ha sarore saMkhittaviulateulleste cauddasa pUvvI cauNNANovagaye savvakkhara sannivAI" (bha0 za0 1 u01) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 saddharmamaNDanam / "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa je? antevAsI indabhUi nAma aNagAre goyama gotteNaM sattusehe samacauraMsasaMhANasaMhie vajjarisahanArAyasaMghamaNe kaNakapulakaNighasa pahma gore uggatave dittatave ghora tave urAle ghora guNe ghora tavassI ghora vaMbhacera vAsI ucchUTa sarIre saMkhitta viula teulerase cha8 chaTheNaM aNikhineNaM tavopakrameNaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAve mANe vi ( upAsaka dazAMga) isa pAThameM bhagavatI sUtrokta gotama svAmIke "cauddasa pUvI" "cauNNANovagae" "savvakkhara saMnnivAI" ina tIna vizeSagoMko chor3a kara bAkI sabhI vizeSaga kahe gaye haiN| isase spaSTa siddha hotA hai ki jisa samaya gotama svAmI Anandake ghara para gaye the usa samaya unameM caudaha pUrva aura cAra jJAna nahIM the| yadi bhagavatImeM kahe jAneke kAraNa ina tIna vizeSaNoMkA kathana upAsaka dazAMgake isa pAThameM na mAnA jAya to phira upAsaka dazAMga sUtrameM anya vizeSagoMkA kathana bhI nahIM honA cAhiye kyoMki bhagavatI meM ye sabhI kahe jA cuke haiM ataH jisa avasthAkA guga varNana karaneke liye upAsaka dazAMgakA pATha kahA gayA hai usa samaya gotama svAmImeM cAra jJAna aura caudaha pUrva nahIM the yahI bAta siddha hotI hai| jo bAteM pUrvake aGgoMmeM varNana kI gaI haiM ve sabhI uttarake aGgoMmeM samajhI jAyaM aisA koI niyama nahIM hai kyoMki AcArAMga sUtrake dUsare zruta skandhameM bhagavAna mahAvIra svAmIke kevala jJAna utpanna honekA varNana kiyA gayA hai tathApi bhagavatI sUtrake 15 veM zatakameM prasaGgavaza phira bhI bhagavAna ke chadmasthapanekA varNana hai / bhagavatI pAMcavAM aGga hai aura AcArAGga pahalA hai| usI taraha bhagavatImeM gotama svAmIke cAra jJAna aura caudaha pUrvakA varNana hone para bhI prasaGgavaza upAsaka dazAMga sUtra meM gotama svAmIke cAra jJAna aura codaha pUrva na honeke samayakI vAta kahI gayI hai| yadi bhagavatImeM kahe hue gotama svAmIke sabhI guNoMko upAsaka dazAMga sUtrameM batalAnA hotA to "jAva" zabdase bhagavatIke pAThakA saMkoca karake upAsaka dazAMga sUtra meM meM isa taraha kaha dete ki "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNasa bhagao mahAvIrassa jeThe antevAsI iMdabhUI nAma anagAre jAva viharai" parantu zAstrakArako bhagavatImeM kahe hue sabhI vizeSaNoMke grahaMga karane kI AvazyakatA nahIM thI ataeva jAva zabdase bhagavatI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaadhikaarH| ke pATha kA yahAM saGkoca nahIM kiyA hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki Ananda zrAvaka ko uttara dete samaya gotama svAmI caudaha pUrva aura cAra jJAnake dhanI nahIM the ataH gotama svAmIke dRSTAMtase bhagavAna mahAvIra svAmIko cUkA huA batAnA mithyA hai| (bola 8 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 213 para dazavaikAlika sUtrakI gAthA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM kayo-dRSTivAdarodhaNI piNa vacanameM khalAya jAya to aura sAdhune hasano nhiiN| e dRSTivAdaro jANaM cUke tiga meM piNa kaSAya kuzIla niyaMTho chai" (bhra0 pR0 213) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) - bhramavidhvaMsanakArane dazavaikAlika sUtrakI gAthAkA azuddha artha kiyA hai isaliye vaha gAthA likhakara usakA zuddha artha kiyA jAtA hai AyAra pannattidharaM diThivAya mahijjagaM vAyavikkhaliyaM nacA nataM uvahase muNI" (dazavaikAlika a08 gAthA 50) (TIkA) ___ 'AyAra' tti sutram / AcAra prajJaptidhara miti AcAra dharaH strIliMgAdIni jAnAti prajJaptidhara stAnyeva savizeSANItyevaM bhUtaM / tathA dRSTivAda madhIyAnaM prakRti pratyaya lopAgama varNa vikAra kAla kAraka vedinaM vAgviskhalitaM jJAtvA vividha manekaiH prakArailiGga bhedAdibhiH skhalitaM vijJAya nata mAcArAdi dhara mupahasenmuniH ahonu khalvAcArAdidharasyavAci kauzalamityevam ihaca dRSTivAi madhIyAna mityukta mata idaM gamyatenAdhIta dRSTivAdaM tasya jJAnApramAdAtizayataHskhalanAsaMbhavAt / yadyavaM bhUtasyApi skhalitaM bhavati nacainamupahase dityupadezaH tato'nyasya sutarAM bhavatIti nAsau hasitavya iti sutrArthaH / " artha: jo strIliGga Adiko jAnatA hai use AcAradhara kahate haiM aura jo viziSTa rUpase strIliGga Adi jAnatA hai use prajJaptidhara kahate haiM / jo muni, AcAradhara aura prazaptidhara haiM tathA dRSTivAdakA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadharmamaNDanam / adhyayana kara rahe haiM, prakRti, pratyaya, lopa, Agama, varNavikAra, kAla aura kArakako jAnate haiM yaha yadi bolate samaya liGga Adise azuddha bola dekheM to una para hAsya nahIM karanA cAhiye / yaha nahIM kahanA cAhiye ki aho ! AcArAdi dhara munikA isa prakAra pAkkauzala hai ? isa gAthAmeM "dRSTivAda madhIyAnaM" isa zAkyameM vartamAna kAlakA prayoga karake yaha batalAyA gayA hai ki jisa munine dRSTivAdakA adhyayana karanA samApta nahIM kiyA hai kintu dRSTivAdakA adhyayana abhI kara rahA hai usase yadi vAk skhalana ho jAya to hAsya nahIM karanA caahiye| jisane dRSTivAdako par3ha kara samApta kara diyA hai usase vAk skhalana honA asambhava hai| dRSTivAdako par3ha kara jisane samApta kara diyA hai usameM jJAna aura apramAdakA bahuta jyAdA sadbhAva hotA hai ataH vaha bhUla nahIM kara sakatA hai| isa pAThameM yaha upadeza kiyA gayA hai ki dRSTivAdakA adhyayana karane dhAle munise yadi vAk skhalana ho jAya to hAsya nahIM karanA caahiye| isase yaha bhI siddha hotA hai ki AcAra prajJapti dhara munise jaba ki vAk skhalana hotA hai taba phira dUsarese vAkskhalana honA to eka sAdhAraNa bAta hai isaliye yadi dUsarese bhI vAk skhalana ho jAya to usa para hAsya nahIM karanA cAhiye / yaha ukta gAthAkA TIkAnusAra artha hai| yahAM "dRSTivAda madhIyAna" isa vAkyameM vartamAna kAlakA prayoga dekara dRSTivAdako par3hate hue munikA vAk skhalana honA batalAyA hai, jisane dRSTivAdako par3ha kara samApta kara diyA hai usakA vAk skhalana honA nahIM kahA hai ata: isa gAthAkA nAma lekara caudaha pUrvadhArIko cUka honekI siddhi karanA mithyA hai| caudaha pUrvadhArI dRSTivAdako par3hA huA hotA hai ataH vaha kadApi cUka nahIM sakatA hai| kintu jo abhI dRSTivAdako par3ha rahA hai usIkA cUkanA isa gAthAmeM kahA hai| (bola 9 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakArakA mata hai ki kaSAya kuzIla ninathameM cha: samudaghAta aura pAMca zarIra zAstrameM kahe haiN| aura vaikriyalabdhikA prayoga karanevAleko vinA AlocanA liye marane para virAdhaka kahA hai tathA vaikriyalabdhi aura AhAraka labdhike prayoga karanese pAMca kriyAkA laganA zAstrameM kahA hai ataH kaSAya kuzIla nigrantha bhI vaikriya labdhikA prayoga karatA huA doSakA pratisevI hotA hai isaliye sabhI kaSAya kuzIloMko doSa apratisevI batAnA mithyA hai| isakA kyA samAdhAna ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaaydhikaarH| ,319 (prarUpaka) kaSAya kuzIlameM chaH samudghAta aura pAMca zarIra pAye jAte haiM tathApi bhagavatI zataka 25 uddezA 6 meM use doSakA apratisevI kahA hai / vaha pATha yaha hai "kasAya kusoleNe puchA goyamA ! no paSThisevae hojjA apaDisevae hojA" (bhagavatI zataka 25 u06) artha: (prazna ) he bhagavan / kaSAya kuzIla doSa kA pratisedhI hotA hai yA apratisedhI hotA hai ? (uttara) he gotama ! kaSAya kuzola doSa kA apratisevI hotA hai pranisedhI nahIM hotA hai| isa pAThameM kaSAya kuzIlako sApha sApha doSakA apratisevI batalAyA hai isaliye chaH samudghAta aura pAMca zarIrake pAye jAne para bhI kaSAya kuzIla doSakA apratisevI hI hotA hai pratisevI nhiiN| yadi koI pUche ki "kAya kuzIlameM jaba ki chaH samudghAta aura pAMca zarIra pAye jAte haiM saba vaha doSa kA apratisevI kaise ho sakatA hai ?" to use kahanA cAhiye ki doSakA pratisevana pariNAmake adhIna hotA hai kAryake adhIna nahIM hotaa| jaise ki vItarAga sAdhuke pairake nIce Akara yadi koI jAnavara mara jAya to vItarAgako aiupathikI (puNya vandha ) kiyA lagatI hai aura sarAgI sAdhuke pairake nIce Akara koI jAnavara mara jAya to usako sAmparAyikI kriyA lagatI hai| yahAM pairake nIce Akara jAnavarake maranemeM koI bheda nahIM hai parantu pariNAmameM bheda honese vItarAgako to puNyavandha aura sagagako sampagayikI kriyA hotI hai| vItarAgakA pariNAma nirmala hai isaliye usake pairake nIce Akara jAnavarake maranese use puNyavaNvakI kriyA hotI hai aura sarAga sAdhukA pariNAma vaisA nirmala nahIM hai isa liye usake pairake nIce jAnavarake maranese use sAmparAyikI kriyA lagatI hai usI taraha kaSAya kuzIlakA pariNAma nirmala hotA hai isaliye chaH samudghAta aura pAMca zarIrake pAe jAnepara bhI vaha doSakA apratisevI hI hotA hai| vakuza aura pratisevanA kuzIla, kaSAya kuzIlakI taraha nirmala pariNAma vAle nahIM hote isa liye ye doSake prati sevI hote haiM / yadi chaH samudghAta aura pAMca zarIrake pAye jAnese hI doSakA prati sevI ho jAtA to phira vakuza aura pratisevanA kuzIlakI taraha kaSAya kuzIla Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 saddharmamaNDanam / ko bhI zAstrakAra doSakA pratisevI batalAte parantu zAstrakArane sApha sApha kaSAya kuzIla ko doSakA apratisevI batalAyA hai isa liye kaSAya kuzIlako doSakA pratisevI batalAnA zAstra viruddha samajhanA caahiye| [bola 10 vAM samApta ]] (preraka) ___ bhrama vidhvaMsana kArakA kahanA hai ki "jaise bhagavatI satra zataka 16 uddazA 6 meM saMvRta (sAdhu ) ko yathArtha svapna AnA kahA hai aura usIko Avazyaka sUtrameM mithyA svapna bhI AnA kahA hai isaliye jaise saMvRta sAdhu do tarahake hote haiM eka saccA svapna dekhanevAle aura eka jhUThA svapna dekhanevAle, usI taraha kaSAya kuzIla bhI do taraha ke hote haiM eka doSakA pratisevana nahIM karane vAle aura dUsare doSakA pratisevana karane vaale| isakA kyA samAdhAna ? - (prarUpaka) saMvuDA sAdhukA dRSTAntra dekara kaSAya kuzIlako do tarahakA batalAnA ajJAna hai| jisa saMvuDA sAdhukA nAma lekara bhagavatI zataka 16 uddezA 6 meM saccA svapna dekhanA kahA hai usI saMvuDAkA nAma lekara Avazyaka sUtrake cauthe adhyayanameM mithyA svapna dekhanA bhI kahA hai isa liye saMvuDA sAdhukA dvividha honA zAstrase hI siddha hotA hai parantu kaSAya kuzIlakA dvividha honA zAstrase nahIM siddha hotA kyoMki jisa kaSAya kuzolakA nAma lekara bhagavatI zataka 25 uddezA 6 meM doSa kA apratisevI kahA hai phira usI kaSAya kuzIla kA nAma lekara zAstrameM kahIM doSakA pratisevI nahIM kahA hai ataH saMghuDAkI taraha kaSAya kuzIla ko do tarahakA batalAnA apramANika hai| (preraka) bhrama vidhvaMsana kAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 217 para bhagavatI zataka 5 uddezA 4 kA mUla pATha likha kara usako samAlocanA karate hue likhate haiM "azna ihA kaTo-anuttara vimAnarA devatA udIrNa moha nathI ane kSINa moha nathI upazAnta moha cha, ima kayo / ihAM moine upazamAyo kayo / ane upazAnta mohato 11veM guNa ThANe chai ane devatA to cauthe guNa ThANe chai vihAMto mohano udaya chai teha thI samaya samaya sAta 2 karma lAge cha / mohano udayato dazameM guNaThANe tAI che ane ihAM to devatA ne upazAnta moha kayo te utkada veda mohanI AzrI kayo tihAM devatAne paricAraNA nathI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaaydhikaarH| te mAMTe vahula veda mohanI AzrI upazAnta moha kyo| piNa sarvathA moha AzrI upazAnta moha na thI kahyA" ityAdi likha kara Age likhate haiM "tima kaSAya kuzIlane apaDisevI kahyo te piNa viziSTa pariNAmanAdhaNI AzrI apar3isevI ko piNa sarva kaSAya kuzIla cAritriyA apahisevI nahIM" (bhra0 pR0 217) . - isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) anuttara vimAnavAsI devatAoMke viSayameM jo pATha AyA hai usakA udAharaNa dekara kaSAya kuzIlako doSakA pratisevI kahanA ajJAna hai| anuttara vimAnavAsI devatA cauthe guNa sthAnake dhanI haiM isaliye unameM mohakA pUrNa upazama honA asambhava hai ataH unheM upazAnta moha kahanekA Azaya yahI ho sakatA hai ki unameM utkaTa veda mohanIya kA abhAva hai parantu kaSAya kuzIlake viSayameM yaha udAharaNa nahIM ghaTatA kyoMki kaSAya kuzIla ko kahIM bhI doSakA pratisevI nahIM kahA hai| ___yadi kisI jagaha kaSAya kuzIlako doSakA pratisevI kahA hotA athavA kisI dUsare pramANase bhI kaSAya kuzIlakA pratisevI honA jAnA jAtA to bhagavatIke 25 3 zataka aura chaThe uddezeke pAThakA yaha abhiprAya mAnA jA sakatA thA ki kaSAya kuzIla jo ucca koTike haiM unakI apekSAse hI bhagavatImeM doSakA apratisevI kahA hai parantu kaSAya kuzIlako doSakA pratisevI batAnevAlA na koI mUlapAThaM hI kahIM milatA hai aura na kisI dUsare pramANase hI kaSAya kuzIlakA pratisevI honA siddha hotA hai aisI dazAmeM anuttara vimAnavAsI devatAoMke pAThakA udAharaNa dekara kaSAya kuzIlake sambandhameM Aye hue pAThakA yaha abhiprAya batalAnA ki "jo ucca zreNIke kaSAya kuzIla . haiM unhIM ko doSakA apratisevI batalAnA isa pAThakA Azaya hai", bilakula mithyA hai / . . . . . . . sabhI kaSAya kuzIla yadi doSake apratisevI nahIM hote to kadApi bhagavatI zataka 25 uddezA 6 meM kaSAya kuzIla mAtrako doSakA apratisevI nahIM kahate / athavA TIkAmeM tathA kisI dUsarI jagaha mUlapAThameM hI isakA khulAsA avazya kara dete parantu kaSAya kuzIla doSakA pratisevI nahIM hotA hai isIliye zAstrakArane sAmAnya rUpase sabhI kaSAya kuzIla ko doSakA apratisevI hI kahA hai ataH kapAya kuzIlako doSakA pratisevI batalAne ke liye vividha kutarko kA Azraya lenA durAgrahakA pariNAma samajhanA caahiye| [bola 11 vAM samApta ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 saddharmamaNDanam / (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 188 para ThANAMga sUtra ThANA 7 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe piNa ima khyo sAta prakAre chadmastha jANiye ane sAta prakAra valI jAnie / kevalI to e sAtui doSa na seve te bhagI na cUke ane chadmastha sAta doSa seve chai" (bhra0 pR0 188) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ThANAGga ThANA sAtake mUlapAThase bhagavAna mahAvIra svAmIkA doSa sevana karanA nahIM siddha hotA hai kyoMki sabhI umastha doSake pratisevI hote hI haiM aisA koI niyama ThANAGga ThANA sAtameM nahIM kahA hai| vahAMke mUlapAThakA yahI Azaya hai ki chadmasthoMmeM sAta doSoM kA sambhava hotA hai kevaliyoMmeM nahIM / sAtaveM guga sthAnase lekara bArahaveM guNa sthAna taka ke jIva chadmastha hI hote haiM parantu ve doSoMkA sevana nahIM karate kyoMki unakA pariNAma bahuta hI nirmala hotA hai usI taraha chaTThA guNa sthAna vAle jo viziSTa nimala pariNAmake dhanI hote haiM ve bhI doSake pratisevo nahIM hote / yaha bAta bhramavidhvaMsanakArane bhI bhra0 pR0 214 para likho hai jaise ki: ___"ane cha guNa ThANe piNa atyanta viziSTa nirmala pariNAmano dhagI zubhayogameM pravateM hai" - bhagavAn mahAvIra svAmI SaSTha guNa sthAnameM ativiziSTa nirmala pariNAmake dhanI the isaliye vaha doSake pratisevI nahIM the| bhagavAn mahAvIra svAmI chamastha dazAmeM prati viziSTa nirmala pariNAmake dhanI the yaha bAta pramANake sAtha pahale kahI jA cukI hai aura yAcArAMga sUtrakI gAthAoMko likha kara yaha spaSTa siddha kara diyA gayA hai ki bhagavAn mahAvIra svAmone chamastha dazAmeM svalpa bhI pApa aura eka bAra bhI pramAdakA sevana nahIM kiyA thA ataH ThANAGga ThANA sAtake mUlapAThakA nAma lekara bhagavAna meM cUka honekI prarUpaNA mithyA samajhanI cAhiye / .... yadi koI durAgrahI sabhI chadmasthoMmeM sAta doSoMkA avazya sadbhAva batAve to use kahanA cAhiye ki chadmastha to sAtaveM guNasthAna vAle tathA 8 / 9 / 10 / 11 aura bArahaveM guNa sthAna vAle bhI hote haiM phira tuma unheM bhI doSakA pratisevI kyoM nahIM mAna lete ? / yadi sAtaveM AThaveM Adi guNa sthAna vAle ati viziSTa nirmala pariNAmake dhanI honese doSakA pratisevI nahIM hote to usI taraha SaSTha guNa sthAna vAlA bhI mativiziSTa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaaydhikaarH| nimela pariNAmakA dhanI doSakA pratisevI nahIM hotaa| bhagavAna mahAvIra svAmI SaSTa guNa sthAnameM ati viziSTa nirmala pariNAmake dhanI the isaliye vaha doSakA pratisevo nahIM the mataH gozAlakakI rakSA karaneke kAraNa bhagavAna ko cUkA huA batalAne vAle ajJAnI aura anukampAke drohI haiN| (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhra0 pR0 322 para likhate haiM: "gozAlAne tila batAI, lezyA sikhAI, dIkSA dIdhI e sarva upayoga cUkane kArya kIdhA / jo upayoga deve ane jAne e tila ukher3anAkhasI to tilavatAvatAija kyAne piNa upayoga diyA vinA ekArya kiyA chai" (bhra0 pR0 222) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavAna mahAvIra svAmIne chadmasthapanemeM gozAlakako tila batAyA, dIkSA dI aura lekhyA sikhAI yaha saba kArya yadi bhagavAna kA cUkanA hai to kevala jhAna hone para bhagavAna mahAvIra svAmIne gozAlakako mRtyu batAI, jAmAlIko dIkSA dI aura kAlI Adi daza rAniyoMko unake putroMkA maraNa batAyA thA yaha saba kAryya unakA cakanA kyoM nahIM mAna lete ? kyoMki ina kAryo kA pariNAma bhI bahuta burA huA thaa| gozAlaka apane maraNakA samaya AyA jAna kara bahuta bhayabhIta huA thaa| jAmAlI kuziSya huA aura kAlI Adi daza rAniyAM putra maraNa suna kara bhagavAna ke samavasaraNameM hI mUcchita hokara gira gayIM thii| isI taraha bhagavAna neminAthajIne kevala jJAna hone para saMketase somila brAhmagakA maraNa batalAyA thA jisakA phala yaha huA ki somila ko zrIkRSNane sAre zaharameM ghasITa vAyA aura ghasITanekI lakIra jo pRthvI para par3I thI usa para pAnI chiTaka vAyA phira isa kAryako bhagavAna neminAthajI ke cUkane meM kyoM nahIM mAna lete ? yadi kaho ki kevala jJAnI puruSa, atIndriyArtha dI aparimita jhAnI kalpAtIta aura gama vyavahArI hote haiM vaha jo karate haiM usakA rahasya vahI jAnate haiM isaliye sUtra vyavahArIke kalpAnusAra unake kAryAko burA nahIM kahA jA sakatA to usI taraha chada mastha tIrthakara bhI Agama vyavahArI aura kalpAtIta hote haiM isaliye sutra vyavahArIke kalpakA nAma lekara unake kAryako bhI burA nahIM kaha sakate ataH gozAlakako tika Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / batAne, dIkSA dene Adi kAryoM ko bhagavAnke cUkanemeM pramANa denA avivekakA pariNAma jAnanA caahiye| . [bola 13 vAM ] (preraka) chamastha tIrthakara Agama vyavahArI aura kalpAtIta hote haiM isa meM kyA pramANa hai ? (prarUpaka) .. chadmastha tIrthaGkara Agama vyavahAro aura kalpAtIta hote haiM isa viSayameM bhagavatI zataka 25 uddezA 6 kA mUlapATha pramANa hai| vaha pATha yaha hai "kaSAya kuzIle pucchA goyamA ! jiNa kappe vA hojA, zera kappe vA hojjA kappAtIte vA hojA" . (bhaga0 za0 25 u06) artha:.... (prazna ) he bhagavan ! kaSAya kuzIla nigranthameM kitane kalpa hote haiM ? (uttara) he gotama ! kaSAya kuzIla nigrantha jina kalpI bhI hote haiM sthavira kalpI bhI hote haiM aura kalpAtIta bhI hote haiN| ___ yaha ukta gAthAkA artha hai| isa pAThameM kaSAya kuzIlameM tIna kalpa kahe haiM-jina kalpa, sthavira kalpa aura kalpAtIta / inameM kalpAtIta kaSAya kuzIla niyaNThA, kevala chadmastha tIrthaMkarameM hI hotA hai dUsaremeM nahIM yaha TIkAkArane likhA hai vaha TIkA yaha hai: ___"kalpAtItevA kaSAya kuzIlo bhavet / kalpAtItasya chadmastha tIrthaMkarasya sakapAyatvAt / / arthAt kaSAya kuzIla nigrantha, kalpAtIta bhI hotA hai kyoMki chadmastha tIrthakara kaSAya kuzIla hote haiM aura vaha kalpAtIta haiN|| ukta pATha aura usakI ukta TIkAmeM chaghastha tIrthakarako kalpAtIta kahA hai / kaJpAsIta vaha hai jo jina kalpa aura sthavira kalpakA ullaMghana kiyA huA hai| bhagavatIkI TIkAmeM likhA huA hai ki "kappA tIteti jina 'kalpa sthavirakalpAbhyAmanyatra" arthAt jina kalpa aura sthavira kalpase bhinnako kalpAtIta kahate haiN| kalpam atItA: kalpA sautAH" isa vyutpattise, jo kalpakA ullaMghana kiyA huA hai yAnI jisa para zAstrIya maryAdAkA koI adhikAra nahIM hai vaha kalpAtIta hai / zAstrameM pradhAna rUpase do hI kalpa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaadhikaarH| 325 batalAye haiM / jina kalpa aura sthavira kalpa / zeSa sabhI kalpa inameM hI antarbhUta haiM isa liye jina kalpI aura sthavira kalpI hI zAstrIya maryAdAke adhikArI hote haiM, jo kalpa ko ullaMghana kiyA huA hai vaha nahIM hotaa| bhagavAna mahAvIra svAmI dIkSA leneke bAda hI kalpAtIta ho gaye the isa liye jaise kevala jJAna hone para kalpAtIta aura Agama vyavahArI honese unake kAryako zAstrIya kalpAnusAra doSameM nahIM kaha sakate haiM usI taraha unake chadmasthapaneke kAryako bhI doSameM nahIM kaha sakate / jaise kevala jJAna honepara jAmAlI Adiko dIkSA dene Adi kArya bhagavAnane kiye the aura ve kArya unake doSameM nahIM the usI taraha unake chaprasthapanemeM gozAlako dIkSA dene tila batAne Adi kAyyaM bhI doSa yA cakanemeM nahIM the / ataH gozAlakako tila batAne dIkSA dene Adi kArya ko bhagavAnake cUkanemeM pramANa denA ajJAna hai| bola 14 samApta (preraka) ____ bhagavAna mahAvIra svAmI chadmasthapanemeM Agama vyavahArI aura kalpAtIta the isa liye sUtra vyavahArIke kalpAnusAra unake kAryoM ko doSameM nahIM kahA jA sakatA yaha jJAta huA, aba vyavahAroMkA bheda batalAiye ? (prarUpaka) __ bhagavatI vyavahAra sUtra aura ThANAGga sUtrameM vyavahArakA bheda batalAneke liye yaha pATha AyA hai____ "kai viheNaM bhante ! navahAre pannatte ? gAyamA ! paMcavihe vanahAre pannatte taMjahA Agame, sue ANA, dhAraNA, jiie| jahAse tatva AgamesiyA AgameNaM vavahAre paTThavejjA Noyate tattha :AgamesiyA jahA se tattha sue siyA sueNaM vavahAraM ptttthvejaa| govAle tatya suesiyA jahA se tattha ANAsiyA ANAe vavahAraM ptttthvejjaa| Noyase tattha ANAsiyA jahA se tattha dhAraNAsiyA dhAraNAeNaM vavahAraM pttttvejaa| Noyase tattha dhAraNAsiyA jahA se tattha jIesiyA jIeNaM vavahAre paTTavebA". (bhaga0 za0 8 vyavahAra u0 10 ThANAGga ThANA 5) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 saddharmamaNDanam / artha : (prazna) he bhagavan ! vyavahAra ke prakArakA hotA hai ? . (uttara) he gotama ! vyavahAra pAMca prakArakA hotA hai| (1) Agama vyavahAra (2 zruta vyavahAra (3) AjJA vyavahAra (8) dhAraNA vyavahAra (1) jita vyavahAra / jahAM kevala Adi chaH AgamoMmeMse koI Agama vidyamAna ho vahAM prAyazcitAdi vyavasthA Agamase dI jAtI hai zruta Adise nhiiN| jahAM Agama na ho vahAM zruta vyavahArase vyavasthA denI cAhiye AjJA Adise nhiiN| jahAM zruta na ho vahAM AjJAse, jahAM AjJA na ho vahAM dhAraNAse, jo dhAraNA na ho vahAM jitase vyavasthA denI cAhiye parantu AjJAke hone para dhAraNAse aura dhAraNAke hone para jitase vyavasthA nahIM denI cAhiye / yaha ukta pAThakA artha hai| isa pAThameM vyavahArake Agama Adi chaH bheda batalA kara pUrva pUrvake sadbhAvameM uttara uttarase vyavasthA dene kA niSedha kiyA hai isI taraha AgamoM meM bhI kevala jJAnake rahane para zeSa pAMca AgamoMse aura mana paryAvake rahate zeSa cArase evaM avadhike rahane para zeSa tIna se, caudaha parvake rahate zeSa dose aura daza pUrvake rahane para zeSa nava pUrvase aura nava pUrvake rahane para zruta Adise vyavasthA denekA niSedha kiyA hai ataH chadmasthatIrthakarameM Agama vyavahArake honese zrutAdi vyavahArAnusAra unameM doSakI sthApanA nahIM kI jA sktii| bhagavAna mahAvIra svAmI dIkSA leneke bAda hI mana: paryAva jJAnake dhanI ho gaye the isa liye unako zrutAdi vyavahAroMse AcaraNa karanekI koI AvazyakatA na thI unake sabhI vyavahAra Agama vyavahArake anukUla hI hote the ataH unake kAryAko zrutAdi vyavahArake anusAra samAlocanA karanA ajJAna kA pariNAma samajhanA caahiye| bhrama vidhvaMsana kArane bhI apane praznotara tatvabodha nAmaka granthameM Agama vyavahArake rahane para zrutAdi vyavahAroMse kArya na honekA ullekha kiyA hai| (prazna) - dazavarSA pache bhagavato bhagavI vyavahAra uhazA 10 karo to dhano navamAse 11 aMga bhaNyo kim ? (uttara) vIranI AjJAI doSa nahIM te ThAme Agama vyavahAra pravatato sUtra vyavahAraro kAma nahIM / vyavahAra uddeze 10 tathA ThAgAGga ThANA 5 karo jivAre Agama vyavahAra vhai tivAre Agama vyavahAra thApavo ane Agama vyavahAra na vhai tivAre sUtra vyavahAra thApavo ima kayo" (praznottara tatva bodha uttara naM0 123) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaadhdhikaarH| . Upara likhe hue jItamalajIke lekhameM Agama vyavahArake honepara sUtra vyavahArakA upayoga nahIM kiyA jAnA sApha sApha likhA hai aura mahAvIra svAmIke samayameM Agama vyavahArakA hI upayoga honA bhI likhA hai tathApi 'sUtra vyavahArAnusAra bhagavAnameM doSa kAyama karanA inakA apane kathanase hI viruddha samajhanA caahiye| bola 15 samApta (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 224 para bhagavatI zataka 15 veM kI TIkA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha TIkAmeM piNa kahyo e ayogyane bhagavAna aMgIkAra kiyo te akSINa rAgapaNe karI tehanA paricaya karI sneha manukampAnA sadbhAvathI ane chadmastha chai te mAMTe AgAmiyAM kAlAnA doSanA ajANa thakI aMgIkAra kIdho kahyo rAga paricaya sneha anukampA kahI te sneha anukampA kaho ane bhAve moha anukampA kaho jo ekArya karavAyogya huve to ima kyAMne kahitA" (bhra0 pR0 224 ) , __isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ___bhagavatI sUtra zataka 15 ve kI TokAse mahAvIra svAmIkA cakanA nahIM siddha hotA kyoMki vahAM TIkAkArane likhA hai ki "avazyaMbhAvibhAvatvAccatasyArthasyeti vibhAvanIyam" arthAta bhagavAnase gozAlakakA svIkAra kiyA jAnA avazya honahAra thA isa liye bhagavAnane use svIkAra kiyaa| yaha likhakara TIkAkArane bhagavAnako caka jAne kA spaSTa rUpase niSedha kiyA hai tathApi isa TIkAke Azrayase bhagavAnako cUkanekI siddhi karanA ajJAna hai| yadi koI kahe ki isa TIkAmeM gozAlakako svIkAra karaneke do kAraNa aura bhI batalAye haiN| pahale to gozAlakake Upara snehake sAtha anukampA karanA kAraNa kahA hai aura sAdhukA kisI para sneha karanA guNa nahIM kintu doSa hai to use kahanA cAhiye ki anukampAke Upara tathA apane dharma, dharmAcArya aura apane sahadharmI bhAiyoMpara sneha karanA burA nahIM kintu guNa hai| zAstrameM corI jArI hiMsA aura jhUTha AdimeM sneha karanA hI burA kahA hai guNake sAtha sneha karanA burA nahIM kahA hai ataH gozAlakake Upara jo bhagavAnane snehayukta anukampA kI thI use sAvadha kahanA ajJAnakA pariNAma hai / yadi koI kahe ki gozAlaka ayogya vyakti thA usapara sneha karanA avazya burA thA" to isakA uttara dete hue TIkAkAra likhate haiM ki "chadmasthatayAnA'gata doSA'nava Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 saddhamaimaNDanamaH gamAt" arthAta jisa samaya bhagavAnane gozAlakako svIkAra kiyA thA usa samaya gozAlaka ayogya nahIM thA kintu pIche ayogya huA isa bAtakI khabara bhagavAnako nahIM thI kyoMki bhagavAna chamastha honeke kAraNa bhAvI doSako nahIM jAnate the| yaha likhakara TIkAkAra bhagavAnake cUkanekA spaSTa rUpase niSedha kara rahe haiN| kyoMki bhaviSya kAlakA doSa nahIM mAnane vAlA koI puruSa vartamAna kAlameM kisIko ayogya nahIM jAna kara yadi usapara snehake sAtha anukampA kare to isameM usakA kyA doSa hai ? ata: bhaviSya kAlake doSako nahIM jAna kara bhagavAnane gozAlakako svIkAra kiyA thA yaha bhagavAnakA cUkanA nahIM kintu dayAlutA hai| isake Age TIkAkArane bhagavAnake doSakA khaNDana karaneke liye tIsarA hetu avazya honahAra batalAyA hai jo pahale likha diyA gayA hai| yaha tIsarA detu isa liye diyA gayA hai ki pahaleke do hetuoMmeM aruci hai| pahale hetumeM aruci yaha hai ki "gozAlaka ayogya thA usapara bhagavAnane sneha kyoM kiyA ?" isa arucike kAraNa pahalA hetuko chor3a kara TIkAkAra dUsarA hetu batalAte haiM ki gozAlakake bhaviSyameM ayogya honekA bhagavAnako jJAna nahIM thA kyoMki vaha umastha the isa liye bhagavAnane gozAlakako svIkAra kiyaa| isa hetumeM bhI yaha aruci AtI hai ki bhagavAna chadmastha hokara bhI bhaviSyakI bAta jAna sakate the jaise ki unhoMne gozAlakako batalAyA thA ki isa tilameM itane dAne hoMge ityAdi / ataH TIkAkArane pUrva ke donoM hetuoMse santuSTa na hokara tIsarI hetu diyA hai aura tIsarA hetu dekara yaha spaSTa kara diyA hai ki gozAlakako bhagavAnake dvArA svIkAra kiyA jAnA avazya honahAra thA isa liye isameM bhagavAnakA kucha bhI doSa nahIM hai / Agama vyavahArI puruSa bhAvI bAtako apane jJAna dvArA jAna kara usakA anuSThAna karate haiM isameM unakA kucha doSa nahIM hotA jaise ki kevala jJAna honepara bhAvIko jAnakara hI bhagavAnane jAmAlIko dIkSA dI thI usI taraha gozAlakake viSayameM bhI samajhanA cAhiye / ata: bhagavatI zataka 15 kI TIkA noTa-bhagavatI zataka 15 kI TIkAmeM bhagavAna ke doSakA khaNDana kiyA hai cUka jAnA nahIM batalAyA hai anyathA TIkAkAra gozAlakako svIkAra karanA avazyambhAvI bhAva kyoM batalAte / pahaleke do hetuoMse bhI yahI bAta kahI hai unase bhI doSakA khaNDana hI kiyA gayA hai samarthana nahIM / kyoMki eka hI viSayameM TIkAkAra do rAya nahIM de sakate yadi do rAya deveM to sthANurvA puruSovA kI taraha unakI bAta saMzayAtmaka honese pramANa nahIM ho sktii| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - praayshcittaaydhikaarH| 329 kA nAma lekara bhagavAnako cUka jAnekI kalpanA karanA nimUla tathA nirAdhAra samajhanA caahiye| [bola 16 vAM samApta ] bhrama vidhvaMsana kAra bhramavidhvaMsana pRSTha 224 para ThANAGga sUtra ThANA 9 kI TIkAmeM likhI huI gAthAko likha kara usakI sAkSI dete hue likhate haiM "tathA chavAstha tIrthakara dIkSA leve jiNa dina sAthe koI dIkSA leve teto ThIka chai piNa taThApache kevala jJAna upanA pahilA aurane dIkSA deve nahIM ThANAGga ThANA 9 arthameM eravI mAthA kahI hai| (bhra0 pR0 224) - isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ThANAGga sUtra ThANA 9 ke TanyA arthameM likhI huI gAthAkA nAma lekara bhagavAnako cUka jAnekI prarUpaNA mithyA hai| prathama to vaha gAthA kahIM mUlapATha yA kisI pramANika TIkAmeM nahIM pAyI jAtI isa liye vaha gAthA pramANa nahIM mAnI jA sktii| dUsarI bAta yaha hai ki usa gAthAmeM "naya sosavagaM dikkhaMti" yaha likhA hai arthAt "chaprastha tIrthakara ziSya vargako dIkSA nahIM dete|" yahAM ziSya vargako dIkSA denekA niSedha kiyA hai kisI eka ziSyako dokSA denekA niSedha nahIM hai ata: isa gAthAse bhI eka vyakti (gozAlaka) ko dIkSA denese bhagavAnakA cUkanA nahIM siddha ho sktaa| ataH kisI ajJAta vyaktikI banAI huI isa gAthAkA nAma lekara bhagavAna ke cUka jAnekA samarthana karanA ajJAna hai| vAstavameM chadmastha tIrthakara, vItarAga tIrthakarake samAna hI kalpAtIta hote haiM isa liye unake kAryako zAstrIya kalpAnusAra doSa nahIM kahA jA sakatA kyoMki zAstrIya kalpa kalpasthita sAdhuoM para hI lagatA hai kaMlpAtIta para nhiiN| kalpAtIta sAdhu apane jJAnameM jaisA dekhate haiM vaisA hI karate haiM, yaha unakA doSa nahIM kintu guNa hai| ThANAGga ThANA 9 ke TabvA arthameM likhI huI gAthA, tIrthaMkaroMkA kalpa nahIM vatalAtI hai ki "amuka amuka kArya tIrtha karako kalpatA hai aura amuka amuka nahIM" kyoMki kalpAtItakA koI kalpa nahIM hotA / tIrthaMkara loga chamastha avasthAmeM prAyaH jo kArya karate haiM usakA varNanamAtra isa gAthAmeM kiyA hai ataH isa gAthAkA nAma lekara tIrtha karameM kalpa kAyama karake unheM cUkanekI kalpanA karanA mithyA hai| (bola 17 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 235 para likhate haiM "ane kaI eka pAkhaNDI kahe gotamane bhagavAna kaho he gotama ! bAraha varSa teraha pakSameM mone kizcinmAtra pApa lAgyo nahIM te jhUTharA bolanahAra chai" (bhra0 pR0 255) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bAraha varSa aura teraha pakSameM doSa nahIM laganekI bAta bhagavAnne sudharmA svAmIse kahI thI aura sudharmA svAmIne yaha bAta bhagavAnase suna kara jambU svAmIse AcArAMgameM kahI hai| AcArAMga sUtrake prathama zruta skandhake navama adhyayanameM pahale pahala sudharmA svAmI ne kahA hai "ahA suyaM vaissAmi" arthAt jaisA maiMne sunA thA vaisA hI khuuNgaa| isase jJAta hotA hai ki sudharmA svAmIne bhagavAna mahAvIra svAmIke mukhase unake chayAsthAvasthAkA vRttAnta suna kara usakA varNana AcArAMga sUtrameM jambU svAmIse kiyA hai| ataeva AcArAMgake ArambhameM hI yaha likhA hai ki "suryame AusaM ! teNaM bhagavayA evamakkhAya" arthAta 'he AyuSmana ! bhagavAna mahAvIra svAmIne aisA kahA thA yaha maiMne sunA hai' isase spaSTa siddha hotA hai ki sudharmA svAmIne bhagavAna mahAvIra svAmIse sunI huI bAtoMkA hI bhAcArAMgameM jambU svAmose varNana kiyA hai ataH sudharmA svAmIkI AcArAMgameM kahI huI saba bAteM bhagavAnakI hI kahI huI samajhanI caahiye| una bAtoMko na mAnanA sudharmA svAmIkI hI nahIM kintu sAkSAt tIrtha karakI bAtako na mAnanA hai| AcArAMga sUtrameM sudharmA svAmIne jambU svAmIse kahA hai ki- "eehiM muNI sapaNehiM samaNe asiya terasa vAse / rAidiyaMpi jayamANe appamatte samAhie jhAi" (yAcArAMga zru0 1 0 9 u0 2 gAthA 4) __ arthAta muni bhagavAn mahAvIra svAmI ina sthAnoMpara nivAsa karate hue terahaveM parSa paryanta rAta dina saMyamake anuSThAna meM pravRtta rahate the aura pramAda rahita hokara dharma dhyAna yA zukla dhyAna karate the| ___ isa pAThameM terahaveM varSa paryanta bhagavAnako pramAda rahita hokara rahanA likhA hai| tathA Age calakara eka vAra bhI pramAda karanekA niSedha kiyA hai| vaha gAthA yaha hai "akasAI vigayagehI sadasvesu amUcchie jhaaii| eumatthoSi paraphAmamANo na pamAyaM sahavi kuvvItyA" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praayshcittaadhdhikaarH| 331 isa gAthAmeM chadmasthapanemeM bhagavAnke eka vAra bhI pramAda sevana karanekA niSedha kiyA hai aura yaha bAta sAkSAta mahAvIra svAmIse sunakara hI sudharmA svAmIne jambU svAmIse kahI thI isa liye isa bAtako na mAnakara bhagavAnameM pramAda sevana karanekA doSa lagAnA kevalIke vAkyakA na mAnane rUpa mithyAtvakA sparza karanA hai parantu dIrgha saMsArI jIva kevalIke vAkyakA tiraskAra karanemeM zaMkA nahIM karate / AcArAMga sUtrake pramANase jaba ki bhagavAnake na calane kI bAta spaSTa siddha hotI hai taba isapara pardA DAlaneke liye jItamalajIne apane manase gar3ha kara yaha batalAyA hai ki 'gotama svAmIse bhagavAnane 12 varSa aura teraha pakSa taka pApa nahIM laganekI bAta nahIM kahI hai|" astu, bhagavAnane gotama svAmIse nahIM kahI parantu sudharmA svAmIse to kahI hai phira tuma ise kyoM nahIM mAnate ? vAta to saccI hI hai| saccI bAtako chipAneke liye apane manase usameM eka mithyA bAta lagA denA kahAMkA pANDitya hai ? (bola 18 samApta) (preraka) ____ bhagavAnako chAsthapanemeM daza svapna Aye the usa samaya antarmuhUtaM taka bhagavAnako nidrA AI thii| nidrA lenA pramAdakA sevana karanA hai phira AcArAMga sUtrakI gAthAmeM yaha kyoM kahA gayA ki bhagavAnane chadmasthapanemeM eka vAra bhI pramAdakA sevana nahIM kiyA thA ? (prarUpaka) - bhagavAna mahAvIra svAmIko daza svapna Aye the usa samaya antarmuhUrta taka unheM nidrA bhI AI thI para vaha nidrA dravya nidrA thI bhAva nidrA nhiiN| mithyAtva aura ajJAna ko zAstrameM bhAva nidrA kahA hai| kevala sone mAtrako nahIM kevala sonA to dravya nidrA hai use zAstrIya vidhAnAnusAra letA huA sAdhu doSakA sevana karane vAlA nahIM hotaa| yaha bAta bhramavidhvaMsanakArako bhI mAnya hai unhoMne likhA hai ki "tihAM bhAva nidrAthI to pApa lAge chai ane dravya nidrAthI to jIva dabe chai" (bhra0pR0 409) ataH bhagavAnako dravya nidrA lenese pramAdakA sevana karane vAlA nahIM kahA jA sakatA hai| ataH AcArAMga sUtrakI pUrvokta gAthAmeM jo bhagavAnako eka bAra bhI pramAda sevana nahIM karanekA kathana hai vaha akSarazaH yathArtha hai use na mAna kara bhagavAnake cUka jAnekA yA pramAda sevana karanekA durAgraha karanA mithyA dRSTiyoMkA kArya hai| (bola 19 vAM) iti praayshcittaadhikaarH| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( preraka ) ( atha lezyAdhikAraH ) lezyA kise kahate haiM ? prarUpaka) vizyate zliSyate karmaNA saha AtmA anayeti lezyA / kRSNAdidravya sAcivyAdAtmana: pariNAma vizeSe / "kRSNAdidravya sAcivyAtpariNAmoya AtmanaH / sphaTikasyeva tatrAyaM lezyA zabdaH prayujyate " // 1 // arthAt jisake dvArA AtmAkA karmake sAtha sambandha hotA hai use lezyA kahate haiM / vyathavA kRSNAdi dravyake saMsargase sphaTika maNikI taraha jo AtmAkA pariNAma vizeSa hotA hai use lezyA kahate haiM / vaha lezyA do prakArakI hotI hai eka dravya lezyA aura dUsarI bhAva lezyA / bhAva lezyA mukhya rUpase dravyake saMsargase paidA hone vAlA mAkA pariNAma hai aura dravya lezyA mukhya rUpase pugalakA pariNAma ( paryAya) hai / ( preraka ) saMyamadhArI sAdhuoMmeM kitanI lezyAyeM hotI haiM / ( prarUpaka ) madhArI sAdhuoM meM tejaH padma aura zukla ye tIna bhAva lezyAyeM hotI haiM, kukSA nIla maura kApota bhAva chezyAyeM nahIM hotIM / bhagavatI zataka 1 uddezA 1 meM vaha likhA hai isaliye vahAMkA pATha TIkAke sAtha likhA jAtA hai ! "sahasA jahA ohiyo kiNhalesassa nIlalesassa kAulesasa jahA ohiyA jIvA NavaraM pamattA pamattA na bhANiyatrvA / teulesassa pazmalesassa sukalesassa jahA ohiyA jIvA NavaraM siddhAnabhANiyaccA ( bha0 za0 1301 ) 33 ( TIkA ) "lessANaM bhante ! jIvA kiM AyAraMbhe" ityAdi tadeva sarva navaraM jIvasthAne sazyA itivAcyam ityayameko daNDakaH / kRSNAdilezyA bhedAt tadanye ghaTa tadevamete Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ leshyaadhikaarH| 333 - sapta tatra "kiNhalesassa" ityAdi kRzNalezyasya nIlalezyassa kApota lezyasyaca jIvarAzerdaNDako yathaudhikajIvadaNDakastathA'dhyetavyaH pramattA pramatta vizeSaNa vajyaH kRSNAdipuhi aprazasta bhAvalezyAsu saMyatatvaMnAsti yaccocyate puvvaM paDivannAo puNa anerieu lessAe" tti tadravya lezyAM pratItyetimaMtavyam / tatastAsu pramattAyabhAvaH / tatrasUtrojcAraNa mevam / "kiNhalessANaM bhante ! jIvA kiM AyAraMbhA pagaraMbhA tadubhayAraMbhA maNAraMbhA ? / goyamA ! AyAraMbhAvi jAvaNo aNAraMbhA, sekeNa?NaM bhante ! evaM buccai ? goyamA ! avirayaM paDucca" evaM nIla kApotalezyA daNDakAvapIti / tathA tejolezyA de jIrvarAzerdaNDakAH yathaudhika jIvAstathA vAcyaH navaraM teSu siddhAnavAcyAH siddhAnAmalezyatvAt taccaivaM "teulessANaM bhante ! jIvA kiM AyAraMbhA 4 goyamA ! atthegaiyA AyAraMbhAvi jAvaNo anaarNbhaa| atthegaiyA noAyAraMbhA jAva annaarNbhaa| sekeNatuNaM bhante ! evaM vuccai ? goyamA ! duvihA teulessA pannattA saMjayAe masajayAe" isa TIkAke anusAra mUla pAThakA artha yaha hai___ arthAt jova do prakArakA hotA hai eka salezya aura dUsarA alezya / salezya jIvoMkA varNana sAmAnya jIvoMkA varNanake samAna jAnanA caahiye| kRSNa, nIla aura kApota lezyA vAle jIvoMkA varNana bhI samuccaya jIvoMkA varNanake samAna hI jAnanA cAhiye parantu inameM pramAdI aura apramAdI ye do bheda nahIM hote kyoMki kRSNa nIla aura kApota bhAva lezyAoMmeM saMyatapanA ( sAdhupanA) nahIM hotaa| kahIM kahIM sAdhuoM meM chaH lezyAoMkA bhI ullekha hai vaha dravyalezyAkI apekSAse samajhanA cAhiye bhAvalezyAkI apekSAse nahIM ataH kRSNa nIla aura kApota ina tIna bhAva lezyAoMmeM pramatta aura apramatta rUpa do bheda nahIM kahane caahiye| kRSgAdi lezyAoMmeM sUtrakA uccAraNa isa prakAra karanA cAhiye / "kaNhalessANaM bhante ! jIvA" ityaadi| __ arthAt he bhagavana ! kRSNa lezyAvAle jIva AsmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hote haiM yA anAraMbhI hote haiM ? (uttara) he gotama ! kRSNalezyA vAle jIva AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hote haiM anAraMbhI nahIM hote| (prazna ) he bhagavana ! kRSNalezthA vAle jIva anAraMbhI nahIM hote kintu AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hote haiM isakA kyA kAraNa hai ? (uttara ) he gotama ! kRSNalezyA vAle jIva, avratakI apekSAse AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hote haiM anAraMbhI nahIM hote| isI taraha nIla aura kApotalezyA vAle jIvoMko bhI samajhanA caahiye| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadharma maNDanam / tejaH, padma aura zukla lezyA vAle jIvoMko samuccaya jIvoMke samAna hI samajhanA cAhiye parantu inameM siddha jIvoMko na kahanA cAhiye kyoMki siddha jIvoMmeM koI lezyA nahIM hotii| tejolezyAke viSayameM satrakA pATha isa prakAra hai - "teulessANaM bhante ! jIda kiM AyAraMbhAvi jAva aNAraMbhA ? goyamA ! atthegaiyA AyAra bhAvi jAva No aNArabhA atyegaiyA No AyAra bhA jAva aNAra bho / sekeNaTa TheNaM bhante ! evaM bucA ? goyamA ! duvihA teulessA paNNatA saMjayAe asaMjayAe" (A0 sa0) arthaH he bhagavan ! tejolezyA vAle jIva, AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hote haiM yA anAraMbhI hote haiM? (u0) he gotama ! tejolezyA vAle koI koI jIva, AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hote haiM anAraMbhI nahIM hote aura koI koI anAraMbhI hote haiM AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI nahIM hote| he bhagavan ! tejolezyA vAle jIvoM meM yaha do bheda kyoM hote haiM ? he gotama ! tejolezyAvAle jIva do taraha ke hote haiM eka saMyata aura dUsare asaMyata / saMyata bhI do prakAra ke hote haiM pramAdI aura aprmaado| apramAdI AtmAraMbhI parAraMbhI aura sadubhayA' raMbhI nahIM hote anAraMbhI hote haiM parantu pramAdI azubha yogI sAdhu, azubha yoga kI apekSA se AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hote haiM anAraMbhI nahIM hote| yaha bhagavatIke mUlapATha aura TIkAkA artha hai| isa pAThameM kahA hai ki kRSNa nIla aura kApota lezyA vAle jIvoMko odhika daNDakake jIvoMke samAna hI samajhanA cAhiye parantu vizeSa itanA hai ki kRSNa nIla aura kApota lezyAoMmeM pramAdI aura apramAdI ye do bheda nahIM hote| isa mUlapAThako bAtakA abhiprAya batalAte hue TIkAkArane likhA hai ki ___ "kRSNAdiSuhi aprazasvabhAva lezyAsu saMyatatvaM nAsti' arthAt kRSNa, nIla aura kApota, ina bhAva lezyAoMmeM sAdhupana nahIM hotA isaliye kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoM meM pramAdI aura apramAdI, ye do bheda varjita kiye gaye haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ leshyaadhikaarH| 335 yahAM TIkAkArane mUlapAThakA Azaya batalAte hue sAdhuoMmeM kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoMkA sApha sApha niSedha kiyA hai isaliye sAdhuoMmeM tejaH pana aura .. aura zukla, ye tIna bhAva lezyA hI hotI haiM kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyA nahIM ataH sAdhuoMmeM kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoMkA sadbhAva batAnA ukta mUlapATha aura TIkAse viruddha samajhanA caahiye| (bola 1 samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 242 para likhate haiM "atha aThe odhika pATha karo-tiNameM saMyatirA bheda pramAdI apramAdI kiyaa| bhane kRSNa nIla kApota lezyAne modhikano pATha kahyo tima kahivo piNa etalo vizeSa saMyatirA pramAdI apramAdI e do bheda na karavA te kim pramattameM kRSNAdika tIna lezyA huve ane apramattameM na huve te mAMTe do bheda vA " (bhra0 pR0 242) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatIjIke ukta mUla pAThameM "pamattA pamattAna bhANiyabvA" yaha jo vAkya mAyA hai usakA TIkAnusAra yahI artha hai ki kRSNa nIla aura kApota, ina tIna bhAva lezyAoMmeM pramAdI aura apramAdI donoM hI prakArake sAdhu nahIM hote kintu sAdhuse bhinna jIva inameM hote haiM / ataH kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoMmeM pramAdI sAdhukA sadabhAva batAnA mithyA hai| yadi zAstrakArako ukta tIna bhAva lezyAoMmeM kevala apramAdIko hI varjita karanA iSTa hotA to vaha "pamattA pamattA nabhANiyabvA" aisA nahIM likha kara "apamattA nabhANiyavvA" yahI likha dete| isa prakAra likhanese kRSNAhi tIna bhAva lezyAoM meM pramAdIkA honA aura apramAdIkA na honA sApha sApha mAlUma ho jAtA parantu zAstrakAra ne aisA nahIM likha kara "pamattA pamattA namANiyavA" yaha likhA hai isakA tAtparyo yahI hai ki kRSNAdi tIna bhAva lezyAoMmeM pramAdI aura apramAdI donoM hI prakArake saMyata nahIM hote aura TIkAkArane bhI mUla pAThakA yahI artha spaSTarUpase batalAyA hai tathA isa pAThakA TabvA martha bhI kRSNAdi tIna bhAva lezyAmoMmeM pramAdI aura apramAdI donoM prakAra ke saMyatoMkA niSedha karatA hai vaha TamnA artha yaha hai- "etalo vizeSa pramatta apramatta varjita kahivA / kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAne viSe saMyatapaNo na thI" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 saddharmamaNDanam / isa TavvA arthameM sApha sApha likhA hai ki kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoM meM sAdhupanA nahIM hotA isaliye ina lezyAoMmeM pramAdI aura apramAdI donoM prakAra ke saMyata varjita kiye gaye haiM tathApi ukta mUlapATha, usakI TIkA tathA TavvA artha, ina tInoM ko nahIM mAna kara kRSNAdika tIna bhAva lezyAmoMmeM sAdhupanAkA sthApana karanA, mithyAtvakA pariNAma hai| jisa prakAra bhagavatIke ukta mUlapATha, usakI TIkA aura TavvA arthameM kRSNAdi tIna bhAva lezyAoMmeM pramAdI aura apramAdI donoM hI prakArake sAdhuoMko varjita kiyA hai usI taraha bhagavatI sutra zataka 1 uddezA 2 meM kRSNAdi tIna bhAva lezyAoM meM sarAga, vItarAga, pramAdI aura apramAdI ina cAroM prakArake sAdhuoMko varjita kiyA hai / vaha pATha yaha hai: "salessANaM bhante ! neraiyA savve samAhoragA ? ohiyANaM salessANaM sukkalessANaM eesiNaM tinaM tiNha ekko gamo kaNhale. ssANaM nIla lessANaM vi ekko gmo| navaraM vedaNoe mAyo miccha dighI uvavannagAya amAyisammadiThI uvagannagAya bhANiyavvA maNusA kiriyAsu sarAga vIyarAgapamattA pamattA na bhaanniynaa| kAulessANavi eseva gamo navara neraie jahA ohie daNDae tahA bhANiyaLA / teulessA padmalessA jassa atthi jahA ohio daNDao tahA bhANiyamA nabAra maNusA sarAga vIyarAgA nabhANiyalA" (bha0 za0 1 0 2) artha : (prazna ) he bhagavan ! salezI sabhI nAraki jIvoMkA kyA eka samAna hI AhAra hai ? (uttara)odhika salezI aura zuklalezI ina tInoMke liye eka samAna hI pATha kahanA cAhiye / evaM kRSgalezo aura nIlalezI jIvoMke liye bhI eka samAna hI pATha kahanA cAhiye parantu vedanAke viSaya meM vizeSa yaha hai ki-mAyo mithyA dRSTi mahAna vedanA vAle hote haiM aura amAyI samyagdRSTi alpavedanA vAle hote haiM manuSyapadameM kriyA sUtrake andara yadyapi odhika daNDakameM sarAgI vItarAgI pramAdI aura apramAdI kahe hue haiM tathApi kRSNa aura nIla lezyAke daNDakameM inheM nahIM kahanA cAhiye / kApota lezyAke daNDakako bhI nIla lezyAke daNDakake samAna hI kahanA cAhiye parantu isameM vizeSa yahI hai ki kApota lezyA vAle nAraki jIvoMko odhika daNDakake samAna kahanA cAhiye / tejolezyA aura padma lezyA vAle jIvoMko odhika daNDakI taraha kahanA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lezyAdhikAraH / 337 cAhiye kevala itanA vizeSa hai ki inameM sarAgI aura vItarAgI na kahane caahiye| yaha ukta mUla pAThakA artha hai / isameM kRSNa, nIla ora kApota lezyAoMmeM sarAgI vItarAgI pramAdI aura mapramAdI cAroM prakArake saMyata ( sAdhu ) varjita kiye gaye haiM isa liye kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAeM sAdhuoMmeM nahIM hotIM yaha spaSTa siddha hotA hai ataH jo loga saMyatiyoMmeM kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoMkA sthApana karate haiM unheM utsUtravAdI jAnanA cAhiye / ( bola 2 samApta ) ( preraka ) bhrama vidhvaMsanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 246 para isI pAThako likha kara isakI samAchocanA karate hue likhate hai "sarAgI vItarAgI pramAdI apramAdI bheda kRSNa nIla saMyati manuSyarA na huve aarit ane apramAdImeM kRSNa nIla lezyA na huve te mAMTe do do bheda na huve / sarAgImeM to kRSNa nIla lezyA huve paraM vItarAgImeM na huve te mAMTe saMyatirA do bheda sarAgI vItarAgI na karavA / ane pramAdImeM to kRSNa nIla lezyA huve paraM apramAdImeM na huve te mAMTe sarAgIrA do bheda pramAdI apramAdI na karavA / iNa nyAya kRSNa nIla rezI saMyatirA sarAgI ari pramAdI apramAdI bheda karavA varjyA paraM saMyati vayoM nahIM saMyatimeM kRSNa nIla lezyA che| ane saMyatimeM kRSNAdika na huve to imi kahitA 'saMjayA na bhANiyavvA " ityAdi / isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoMmeM saMyati puruSa nahIM hote kyoMki aprazasta bhAva dezyAoMmeM saMyama nahIM hotA isa liye bhagavatIke ukta pAThameM kRSNAdika tIna maprazasta bhAva lezyAoMmeM sarAgI, vItarAgI, pramAdI aura apramAdI ina cAroM prakArake saMyatiyoM kA honA niSedha kiyA hai, kevala saMyatiyoMke bhedakA hI niSedha nahIM kiyA hai yahAM pAThakA bhAva yaha nahIM hai ki pramAdI aura sarAgImeM kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyAyeM pAyI jAtI haiM aura apramAdI tathA vItarAgImeM nahIM pAyI jAtIM kyoMki isI mUla pAThameM Age calakara kahA hai ki "tejaH padma lezyAoMmeM sarAgI aura vItarAgI donoM hI prakArake sAdhu nahIM hote" isakA tAtparya yahI hai ki sarAgI 43 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 saddhamamaNDanam / aura vItarAgI ina donoM prakArake sAdhuoMmeM tejaH padma lezyAyeM nahIM hotIM, yaha nahIM ki sarAgImeM tejaH padma rezyA pAI jAtI haiM aura vItaragImeM nahIM pAI jAtI kyoMki aSTama navama aura dazama guNa sthAna vAle jIva bhI sarAgI hI hote haiM parantu unameM tejaHpadmalezyA ye nahIM hotI ekamAtra zukla lezyA hI hotI hai ata: jaise tejo lezyA aura padma lezyAmeM sarAgI aura vItarAgI ina donoM prakArake hI sAdhuoM kA honA niSedha kiyA hai usI taraha kRSNAdika lezyAoMmeM sarAgI vItarAgI pramAdI aura apramAdI ina cAroM prakArake saMyatiyoMke honekA hI niSedha hai| kevala bheda mAtra karanekA niSedha nahIM hai| yadi koI durAgrahI yaha nahIM mAnakara sarAgI aura pramAdImeM kRSNAdika tIna bhAva lezyAoMkA sadbhAva kahe to use kahanA cAhiye ki tuma sarAgImeM teja: padma lezyAkA honA kyoM nahIM mAnate ? yadi vaha sarAgImeM tejaH padma lezyAkA honA svIkAra kara le to phira use aSTama navama aura dazama guNa sthAna vAle sAdhuoMmeM bhI teja: aura padma lezyAkA sadbhAva mAnanA par3egA kyoMki ye bhI sarAgI haiM parantu yaha bAta zAstra viruddha hai aSTamAdi guNa sthAnoMmeM eka mAtra zukla lezyA hI zAstra sammata hai tejaH pradma lezyA nhiiN| ata: jaise tejaH padma lezyA meM sarAgI aura vItarAgIkA bheda karanA hI varjita nahIM kintu sarAgI aura vItagagI donoM prakArake sAdhuoMkA honekA niSedha hai usI taraha kRSNAdika aprazasta bhAva lezyAoM meM sarAgI aura vItarAgI pramAdI aura apramAdI ina cAra prakArake sAdhuoMke honekA hI niSedha hai kevala inake bheda mAtrakA niSedha nahIM hai| yadi koI kahe ki tejo lezyA aura padma lezyAmeM sarAgI aura vItarAgI donoM hI prakArake sAdhuoMkA niSedha hai to phira saMyamI puruSoM meM tejo lezyA aura padma lezyA nahIM honI cAhiye to isakA uttara yaha hai ki ukta bhagavatIjIke mUla pAThoMmeM pramAdI apramAdI sarAgI aura vItarAgI ye cAra prakArake saMyamI kahe gaye haiM unameM SaSTha guNa sthAna vAle pramAdI, saptama guNa sthAna vAle apramAdI aura aSTamase dazama guNa sthAna paryanta taka sarAgI aura ekAdazAdi guNa sthAna vAle vItarAgI mAne gaye haiM isa liye SaSTha aura saptama guNa sthAna vAle saMyatiyoMmeM tejaH padma lezyAke honekA niSedha nahIM hai kyoMki yahAM sarAgI zabdase aSTamAdi guNa sthAna vAle saMyati hI gRhIta hote haiM SaSTha aura saptama guNa sthAna vAle nahIM unako to pramAdI aura apramAdI kaha kara batalAyA hai isa liye SaSTha aura saptama guNa sthAna vAle saMyatiyoMmeM tejo lezyA aura padma lezyAke honekA niSedha nahIM kiyA jA sktaa| jo loga kRSNa nIla lezyA vAle bhagavatIjIke pUrva likhita pATha meM, kRSNAdika tIna bhAva lezyAoMmeM kevala pramAdI apramAdI sagagI aura vItarAgIke bheda honekA hI niSedha mAnate haiM unake matameM teja: padma lezyAmeM bhI sarAgI aura vIta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lekhyaadhikaarH| rAgIke bhedako hI varjita kahanA cAhiye parantu sarAgI sAdhuke andara tejo lezyA aura padma lezyAke honekA nahIM aisI dazAmeM jaise ve loga kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoMmeM pramAdI aura sarAmIkA sadbhAva mAnate haiM usI taraha tebho lezyA aura padma lezyAmeM aSTamAdi muma sthAnAle sarAgiyoM ko bhI kyoM nahIM mAna lete ? ataH jaise mATamAdi guNa sthAna vAle saMyatiyoMmeM ve tejo padma lezyA nahIM mAnate usI taraha saMyatiyoMmeM kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyA bhI nahIM mAnanI caahiye| ____ yadi koI kahe ki kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyAoMmeM saMyati mAtrakA niSedha karanA iSTa thA to zAstrakArane padalAghavAt "saMjayA nabhANiyavvA" yahI kyoM nahI likha diyA ? aisA likhanese saMyati mAtrakA, kRSNAdika aprazasta bhAva lezyAoMmeM spaSTa niSedha ho jAtA aura padakA bhI lAghava hotA to isakA uttara yaha hai ki zAstrakAra vaiyAkaraNoMkI taraha pada lAghavake pakSapAtI nahIM the jahAM kevala "pANANukampayAe" itanA kaha denese hI kAma cala sakatA thA, vahAM unhoMne "pANANukampayAe bhUyAnukamprayAe jIvAnukampayAe sattAnukampayAe" ityAdi cAra padoMkA prayoga kiyA hai| usI taraha yahAM bhI "saMjayA nabhANiyanvA' yaha nahIM likhakara "pamattApamattA sarAgavIyarAgA babhANi yavA" yaha likhA hai ataH isa pAThakA TIkA viruddha aura sampradAya viruddha artha karake sAdhuoMmeM kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyAoMkA sthApana karanA mithyA samajhanA caahiye| [bola 3 ] (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra pannAvagA sUtrakA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "ihAM piNa kRSNa lezI manuSyarA tIna bheda kahyA chai saMyati asaMyati saMyatA saMyati te nyAya saMyatimeM piNa kRSNAdika huve" isakA kyA uttara ? (prarUpaka) - pannAvaNA sUtrake mUla pAThakA nAma lekara saMyatiyoMmeM kRSNAdika aprazasta bhAva lezyAoMkA sthApana karanA mithyA hai| bhagavatI sUtra aMga hai aura pannAvaNA sUtra upAMga hai isa liye bhagavatI sUtrake viruddha pannAvaNA sUtrameM saMyatiyoMke andara kRSNAdika tIna aprazasta lezyAoMkA sadbhAva nahIM kahA jA sktaa| aMgoMmeM kahI huI bAtakA upAMga Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 saddharmamaNDanam / sUtra samarthana karate haiM khaNDana nahIM krte| jaba ki bhagavatI sUtrake mUla pAThameM aura usakI TIkAmeM saMyatiyoMmeM kRSNAdika aprazasta bhAva lezyAoMke honekA niSedha kara diyA hai to usake viruddha pannAvaNA sUtrameM saMyatiyoMmeM kRSNAdi tIna bhAva lezyAoMkA sadbhAva kaise kahA jA sakatA hai ? aba pAThakoMke jJAnArtha pannAvaNa sUtrakA vaha pATha likha kara usakA artha kara diyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai :__"kaNhalessANaM bhante ! neraiyA savve samAhArA sama sarIrA savevapucchA ? goyamA ! jahA ohiyA NavaraM geraDyA vedaNAe mAyo micchadiTThI uvavannagAya amAyI sammadichI uvavanna gAya bhANiyavvA sesaMtaheva jahA ohiyANaM asura kumArA jAva voNamaMtarA ete jahA ohiyA NavaraM maNussANaM kiriyAhiM viseso jAva tatthaNaM jete sammahiTThI tetivihA pannattA saMjayA asaMjayA saMjayA saMjayA jahA ohiyANaM" (pannAvaNAsUtra pada 17) artha: (prazna ) he bhagavan ! kRSNalezyA vAle nArakI kyA sabhI samAna AhAra vAle aura samAma zarIra vAle hote haiM ? (uttara) he gotama ! jaisA audhika daNDakameM kahA gayA hai vaisA isameM bhI kahanA cAhiye sirpha itanA vizeSa hai ki jo mAyI mithyAdRSTi mara kara narakameM utpanna hote haiM ve mahAn vedanA vAle hote haiM aura jo amAyI samyagdRSTi utpanna hote haiM ve alpa vedanA vAle hote haiM zeSa sabhI bAteM audhika daNDakake samAna samajhanI cAhiye / asura kumAra aura dhANa vyantaroMko bhI audhika daNDakake samAna hI samajhanI cAhiye / manuSyoM meM yaha vizeSa hai-samyagdRSTi manuSya vividha hote haiM- 1) saMyata (2) asaMyata (3) aura saMyatA saMyata / zeSa saba audhika daNDaka ke samAna samajhanA caahiye| ___ yaha isa pAThakA artha hai| isa pAThameM "jahA ohiyANaM" kaha kara audhika daNDakake samAna hI saMyati jIvoMkA bheda kahA hai / audhika daNDakameM saMyatike cAra bheda kahe gae haiM pramAdI, apramAdI, sarAgI aura viitraagii| ina cAroM prakArake saMyatiyoMko bhagavatI sUtrameM kRSNAdika tIna aprazasta bhAva leNyAoMmeM na honA kahA hai isaliye isa pAThameM bhI vahI bAta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ leshyaadhikaarH| 341 samajhanI cAhiye / arthAt yahAM bhI "jahA ohiyANaM" kaha kara pramAdI apramAdI sarAgI aura vItarAgI ina cAroM prakArake sAdhuoMko kRSNalezyAse alaga kiyA gayA hai unameM kRSgalezyAkA sadbhAva nahIM kahA hai| anyathA apramAdI aura vItarAgameM bhI kRSNalezyA mAnanI paDegI kyoMki audhika daNDakameM samuccaya lezyAke andara saMyatike pramAdI apramAdI sarAgI aura vItarAgI ye cAro hI bheda kahe gaye haiM inameM yadi isa pAThase kRSNalezyAkA sadbhAva mAnA jAya to pramAdI aura sarAgIkI taraha apramAdI aura vItarAgImeM bhI kRSNalezyA siddha hogI parantu apramAdI aura vItarAgImeM kRSNalezyAkA sadbhAva mAnanA bhramavidhvaMsanakArako bhI iSTa nahIM hai ata: pannAvaNA sutra ke isa pAThameM bhI bhagavatI sUtra ke pUrvokta pAThakI taraha kRSNalezyAmeM cAro prakArake saMyatiyoMkA niSedha hI kiyA hai parantu sarAgI aura pramAdIko sthApana nahIM kiyA hai| isaliye isa pAThakA nAma lekara sAdhuoM meM kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyAoM kA sthApana karanA ekAnta mithyA hai| ( bola 4 samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 238 ke Upara bhagavatI sutra zataka 25 uddezA 6 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki "atha aThe tIrthaMkarameM chadmasthapaNe kaSAya kuzIla niyaMTho kahyo chai tiNasU bhagavAna meM kaSAya kuzIla niyaMTho hunto ane kaSAya kuzIla niyaMThe chaH lezyA kahI chai" Age cala kara likhate haiM "te nyAya bhagavAnameM chaH lezyA huve (bhra0 pR0 238) ___ isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI zataka 25 uddezA 6 meM kaSAya kuzIlameM samuccaya chaH lezyA kahI haiM parantu vahAM yaha nirNaya nahIM kiyA hai ki ina cha: lezyAoMmeM kauna kauna dravya rUpa haiM aura kauna kauna bhAva rUpa haiN| aba dekhanA yaha hai ki kaSAya kuzIlameM jo chaH lezyAeM kahIM gayI haiM ve dravya rUpa haiM yA bhAva rUpa haiM ? isakA nirNaya bhagavatI zataka 1 uddezA 1 ke mUlapATha aura dokI TIkAmeM TIkAkArane kara diyA hai vahAM TIkAkArane kahA hai ki-"kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAoMmeM sAdhupanA nahIM hotA isaliye ina lezyAoMmeM sAdhuko varjita kiyA hai jahAM kahIM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 saddharmamaNDanam / saMyatioMmeM kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAkA kathana hai vahAM dravyalezyAkI apekSAse samajhanA cAhiye bhAvalezyAkI apekSAse nhiiN|" ___ yaha TIkA mUlapAThake sAtha pahale likhI jA cukI hai TIkAkArakI isa uktise ora vahAMke mUlapAThase spaSTa siddha hotA hai ki bhagavatI sUtra zataka 25 uddezA 6 ke mUla gAThameM kaSAya kuzIlameM chaH dravyalezyA kahI gaI haiM bhAva lezyA nahIM ataH bhagavatI sUtra zataka 25 uddezA 6 ke mUlapAThakA nAma lekara kaSAya kuzIla meM kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyAoMkA sthApana karanA ekAnta mithyA hai| (bola 5 vAM samApta) (preraka) kaSAya kuzIla nipatha mUla guga aura uttara gugameM doSa nahIM lagAtA hai isameM kyA pramANa hai ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 25 uddezA 6 ke mUlapAThameM kaSAya kuzIlako doSakA apratisevI kahA hai vaha pATha yaha hai "kasAya kusIle pucchA goyamA ! nopaDisevae honA evaM niyaMThevi vauro'vi" (bhaga0 za0 25 / u06) artha : he bhagavan ! kaSAya kuzIla doSa kA pratisevI hotA hai yA nahIM ? ( uttara) he gotama ! kaSAya kuzIla mUla guNa aura uttara guNameM doSa nahIM lagAtA isI taraha nigraMtha aura snAtaka ko bhI samajhanA caahiye| yaha ukta gAthAkA artha hai| isa pAThameM snAtaka aura nigranthakI taraha kaSAya kuzIlako doSakA apratisevI kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki kaSAya kuzIla niprathameM kRSNAdika tIna bhAva lezyAeM nahIM hotI kyoM ki jisameM kRSNAdi tIna bhAva lezyA hotI haiM vaha avazya hI doSakA sevana karatA hai kaSAya kuzIla doSakA sevana nahIM karatA isaliye usameM kRSNAdi tIna bhAva lezyAyeM nahIM hotI ataH kaSAya kuzIlameM kRSNAdika tIna bhAva lezyAoMkA sthApana karanA bhagavatI sUtrake mUlapAThase viruddha samajhanA cAhiye / bola chaThA samApta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( preraka ) Shorter kyA lakSaNa hai aura vaha saMyati puruSoMmeM kyoM nahIM hotI yaha sapramANa batalAiye ? yaha hai zyAdhikAraH / (prarUpaka ) uttarAdhyayana sUtrameM kRSNa lezyAkA lakSaNa jisa prakAra batalAyA hai vaha pATha 343 "paMcAsavappamatto tohiM agutto chasu avirayoya / tovvAraMbha pariNayo khuddo sahasionaro / niddha dhasa pariNAmo nissaMso aji indio / eya joga samAutto kaNhalesa tu pariName / " ( uttarAdhyayana a0 34 gAthA 31 / 22 ) - ( TIkA ) paJcAzravAH hiMsAdayaH taiH pramattaH pramAdavAna paJcAzrava pramattaH pAThAntarataH pazvAzrava pravRtto vA'ta stribhiH prastAvAnmanovAkkAyai ragupto'niyantrito manoguptyAdi rahita ityarthaH tathA paTa su pRthivIkAyAdiSu avirataH anivRttastadupamardakatvAderitigamyate / ParivaarjastidataAha tImrA utkaTA svarUpato'dhyavasAyatovA AraMbhAH sarvasAvaMdya vyApArAstatpariNataH tatpravRttyA tadAtmatAM gataH tathA kSudraH sarvasyaivA hitaiSI kArpaNya yuktovA sahasA aparyyA locya guNa doSAna pravartata iti sAhasikaH cauryyAdi kRditi yo'rthaH naraH upalakSaNatvA tstryAdirvA "niddha N dhasa " tti atyanta maihikAmuSmikApAyazaMkAvikalo'tyantaM jantuvAdhAnapekSovApariNAmo'dhyavasAyovA yasyasatathA / nRsaMso nistR zo jIvAna, vihiMsana manAgapi nazaMkate niHsaMsovA para prazaMsA rahitaH atitendriyaH anigRhItendriyaH / anyetu pUrva pUrvasUtrottarArdhasthAne idamabhi dhIyate tacce heti upasaMhAramAha eteca anaMtaroktAH yogAzca manovAkkAya vyApArAH etadyogAH paJcAvazra pramattatvAdaya staiH samiti bhRza mAGiti abhivyAptyA yukta: anvitaH etadyoga samAyuktaH kRSNalezyAMtuH avadhAraNe kRSNa lezyA mevapariNamet tad dravyasAcityena tathAvidha dravya saMparkAt sphaTika vattadu para raMjanAta tadra UpatAM bhajeta ukta hi "kRSNAdi dravyasAcivyApariNAmoya AtmanaH sphaTikasyeva tatrAyaM lezyA zabdaH prayujyate" - Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat arthAt hiMsA Adi pAMca AsravoMmeM pramatta yAnI magna rahane vAlA yA pravRtta rahane - vAlA ataeva mana vacana aura kAyAse agupta arthAt manogupti Adi tIna guptiyoMse rahita tathA pRthivI Adi chaH kAyake jIvoMke upamada se nahIM haTA huA svarUpa aura www.umaragyanbhandar.com Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 saddhamamaNDanam / adhyavasAyase tIvra yAnI utkaTa sAvadha vyApArameM pravRtta hokara tatsvarUpatAko prApta, kSudra sabhIkA ahita karane vAlA athavA kRpaNatAse yukta vinA vicAre corI Adi bure kAmoM meM jhaTapaTa pravRtta ho jAne vAlA isa loka aura paralokake bigar3anekI thor3I bhI zaMkA nahIM rakhane vAlA prANiyoMkI hiMsAdi rUpa vAdhAse atyanta nirapekSa pariNAma vAlA, jIvahiMsA karanemeM thor3I bhI zaMkA nahIM rakhane vAlA athavA dUsarekI prazaMsAse rahita ajitendriya aura pUrvokta paMcAzrava pramattatva Adi yogoMse atyanta yukta puruSa kRSNa lezyAke pariNAmI hote haiM jaise kRSNAdi dravyake saMsargase sphaTika maNi tadra pa (kRSNa rUpa ) ho jAtA hai usI taraha ukta jIva bhI kRSNa lezyAkA pariNAmI hotA hai kahA bhI hai kRSNAdi dravyake saMsargase sphaTikakI taraha jo AtmAkA kRSNAdirUpa pariNAma hotA hai usImeM lezyA zabdakA prayoga hotA hai / yaha ukta gAthAoMkA TIkAnusAra artha hai| ina gAthAoMmeM jo kRSNa lezyAke lakSaNa kahe gaye haiM unameMse eka bhI sAdhuoMmeM nahIM pAyA jaataa| kRSNa lezI jIva, hiMsA Adi pAMca AsravoM meM pramatta (magna ) yA pravRtta rahane vAlA kahA gayA hai parantu sAdhu AsravoMmeM magna nahIM rahatA kintu vaha pAMca AsravakA tyAgI hotA hai isa liye sAdhuoMmeM kRSNa lezyAkA lakSaNa nahIM ghtttaa| yadi koI kahe ki "pramAdI sAdhu AraMbhI kahA gayA hai aura AraMbha karanA AsravakA sevana karanA hai isa liye yaha lakSaNa pramAdI sAdhumeM ghaTatA hai" to use kahanA cAhiye ki isa gAthAmeM sAmAnya AraMbhI puruSakA grahaNa nahIM hotA kintu viziSTa rUpase jo hiMsA Adi AsravoMmeM pravRtta rahatA hai usIkA grahaNa hai ataeva isa gAthAmeM kahA hai ki tIbvAraMbha pariNayo" isakA artha TIkAkArane yaha kiyA hai "ayaMca atIvAra bhopi syAdata mAha tItrAH utkaTAH svarUpato'dhyavasAyatovA ArambhA sarvasAvadha vyApArAstatpariNataH tatpravRtyA tadAtmatAMgataH" arthAta sAmAnya Arambha karane vAlA puruSa bhI pAMca AsravoMmeM pravRtta, aura mana vacana kAyase agupta tathA chaHkAyake upamadase avirata kahA jA sakatA hai paraMtu usakA grahaNa varjita karaneke liye isa gAthAmeM "tIvvAraMbha pariNayo" aisA pada diyA gayA hai isaliye jisakA AraMbha, svarUpa aura adhyavasAya ina donoMse utkaTa hai aura jo hamezaH pAMca AsravoMmeM pravRtta hokara tatsvarUpa ho gayA hai usIkA isa gAthAmeM grahaNa hai aura vahI kRSNalezyAkA pariNAmI hai| jo kabhI kabhI sAmAnya rUpase maMda Arambha karatA hai vaha kRSNalezyA kA pariNAmI nahIM hai / SaSTa guNa sthAna vAlA pramAdI sAdhu yadA kadAcita pramAdavaza Aramma karatA hai parantu usakA Arambha tIvra nahIM hotA ataH vaha kRSNalezyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ leshyaadhikaarH| 345 kA pariNAmI nahIM hai| jo mano gupti Adi tIna guptiyoMse rahita hai use yahAM kRSgalezyAkA pariNAmI kahA hai sAdhu manogupti Adise yukta hotA hai isaliye vaha kRSNalezyA kA pariNAmI nahIM ho sktaa| ajitendriya aura corI AdimeM pravRtta rahanA yahAM kRSNalezyAkA bakSaNa kahA hai parantu sAdhu jitendriya aura corI Adi duSkarmase nivRtta rahate haiM ataH isa pAThameM kahA humA kRSgalezyAkA lakSaNa sAdhumeM eka bhI nahIM milatA ataH saMyati puruSoMmeM aura vizeSa kara kaSAya kuzIla meM kRSgalezyA kA sadbhAva kAyama karanA ajJAnakA pariNAma sama. jhanA caahiye| [bola 7 vAM samApta] (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 238 para likhate haiM "uttarAdhyayana adhyayana 34 gAthA 21 paJcAsavappamattA itivacanAt paJcAsravameM pravate te kRSNalezyAnA lakSaNa kahA ane bhagavAn zItala tejo lezyA labdhiphoDo tihAM utkRSTI pAMca kriyA kayo te mAMTe e kRSNalezyAnA aMza jANavo" isakA kyA uttara ? (prarUpaka) uttarAdhyayana a0 34 gAthA 21 meM pAMca AsravameM pravRtta rahanA kRSNalezyA kA lakSaNa kahA hai parantu jo puruSa sAmAnya rUpase kabhI kabhI pramAda vaza maMda Arambha karatA hai vaha bhI pAMca AsravameM pravRtta kahA jA sakatA hai ata: usameM bhI kRSNalezyAkA lakSaNa na calA jAya isaliye ukta gAthAmeM "tIbAraMbha pariNayo'' yaha kRSgalezI puruSakA vizeSaNa lagAyA hai| isa vizeSaNako lagA kara jo puruSa pAMca AsravoMmeM tIbra rUpase pravRtta rahatA hai jo tIvra Arambha karatA hai usIko kRSNalezyAkA pariNAmI kahA hai jo tIvra Arambha nahIM karatA usako nahIM ataeva isa vizeSaga kA sArthakya batalAte hue TIkAkAra ne likhA hai ki-"ayaMcA tIvrArambho'pisyAdataAha" arthAta pAMca AsravoMmeM pravRtta honA, mana vacana kAyase gupta nahIM rahanA, aura pRthivI kAya mAvikA upamada karanA, ye saba sAmAnya Arambha karane vAle puruSameM bhI ho sakate haiM parantu sAmAnya Arambha karane vAle kRSNalezyAke pariNAmI nahIM hote isaliye 'tIvvArambha pariNayo' yaha kRSNalezIkA vizeSaNa lagAyA hai| isaliye jo utkaTa hiMsA Adi kA mArambha karatA hai vahI kRSNalezyAkA pariNAmI hai sAmAnya Arambha karanevAlA nhiiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / jo puruSa sAmAnya Arambha karane vAlA hai vaha cAhe gRhastha ho to bhI usameM kRSNalezyA ko pariNAma nahIM kahA jA sakatA phira sAdhu to gRhasthakI apekSA bahuta hI zuddha pariNAmI hotA hai usameM bhAva rUpa kRSNalezyAkA sadbhAva to sutagaM asambhava hai| ___isa gAthAmeM batAye hue kRSNalezyAke lakSaNa jaba ki sAmAnya sAdhuoM meM bhI nahIM pAye jAte taba phira bhagavAna mahAvIra svAmIke viSayameM to kahanA hI kyA hai / vaha to anuttara cAritrI mUlaguNa aura uttara guNameM doSa nahIM lagAne vAle kaSAya kuzIla the unameM bhAva rUpa kRSNalezyAkA sadbhAva kaise ho sakatA hai ? ata: uttarAdhyayana sUtrake isa gAthAkA pahilA caraNa likha kara bhagavAna mahAvIra svAmI meM kRSNalezyA kA lakSaNa dhaTAnA mUrkha janatAko dhokhA denA hai| __ isa gAthAke bAda nIlalezyAkA lakSaNa batAneke liye uttagadhyayana sUtrameM yaha gAthA kahI hai: ___ "issA amarisa atavo avija mAyA ahIriyA' ___ arthAta IrSyA yAnI dUsareke guNako nahIM sahanA, amarSa yAnI atyanta Agraha karanA, tapa nahIM karanA, kuzAstrarUpa avidyA, mAyA karanA, aura nirlajjatA, ye nIlalelyA ke lakSaNa haiN| isa gAthAmeM mAyA karanA nIla lezyAkA lakSaNa kahA hai aura dazamaguNa sthAna paryyanta mAyA hotI hai| bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 2 ke mUlapAThameM apramAdI sAdhuko mAyA pratyayA kriyA kahI gaI hai vaha pATha yaha hai "tatthaNaM jete appamatta saMjayA tesiNaM egA mAyA vattiyA kiriyA kajjaI. arthAta apramAdI sAdhumeM eka mAyA pratyayA kriyA hotI hai| yahAM apramAdI sAdhumeM mAyA pratyayA kriyAkA honA likhA hai aura mAyA karanA nIla lezyAkA lakSaNa kahA hai phira apramAdI sAdhumeM jItamalajIke matAnuyAyI nIlalezyA kyoM nahIM mAnate ? yadi kaho ki "uttarAdhyayana sUtrakI ukta gAthAmeM viziSTa mAyAkA grahaNa hotA hai sAmAnya kA nahIM isaliye viziSTa mAyA karanA nIla dezyAkA lakSaNa hai sAmAnya mAyA karanA nhiiN| apramAdI sAdhumeM viziSTa mAyA nahIM hotI isaliye usameM nIlalezyA nahIM hai" to usI taraha viziSTa rUpase Arambha karanA kRSgalezyAkA lakSaNa hai sAmAnya' Arambha karanA nahIM isaliye saMyatiyoMmeM bhAva rUpa kRSNa lezyA nahIM hotI kyoM ki ve viziSTa rUpase Arambha nahIM karate haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lezyAdhikAraH / yadi koI sAmAnya Arambhako kRSNalezyAkA lakSaNa mAna kara saMyatiyoM meM kRSNazyAkA sthApana kare to phira sAmAnya mAyAko nIla leiyAkA lakSaNa mAna kara apamAdI sAdhu nIla yA bhI use mAnanI par3egI parantu yadi sAmAnya mAyA nIla lezyA kA lakSaNa nahIM hai, to usI taraha sAmAnya Arambha karanA bhI kRSNa lezyA kA lakSaNa nahIM hai ataH sAdhuoM meM bhAva rUpa kRSNa lezyA kA sthApana karanA ajJAna mUlaka sama"jhanA cAhiye / 347 zItala zyAke dvArA jo bhagavAna ne gozAlaka kI prANarakSA kI thI usase bhagavAna ko pAMca kriyA laganekI kalpanA karanA bhI mithyA hai kyoMki zItala lezyAke prayoga karanemeM utkRSTa pAMca kriyA nahIM hotI yaha vistAra ke sAtha labdhi prakaraNameM kahA jA cukA hai ataH labdhi kA nAma lekara bhagavAna meM kRSNa lezyAkA aMza kAyama karanA ekAMta mithyA hai / yadi koI kahe ki "kRSNa lezyA huve vinA labdhikA prayoga nahIM kiyA jAtA isa liye bhagavAna meM kRSNa lezyA avazya thI" to use kahanA cAhiye ki pulAka nigrantha, . jisa samaya pulAka labdhikA prayoga karatA hai usI samaya usameM pulAka niyaNThA mAtA hai / jItamalajIne bhI bhikkhuyaza rasAyanameM likhA hai ki "pulAka niyaMTho pIchANae labdhiphoDyAM kahyo jiNa jANae / sthiti antalabdhI sthitito adhikAyae / ; viraha utkRSTa : asaMkhejja vAsae pache to avazya prakaTe vimAsae / yAmeM cAritra "guNa svIkArae ti vandana joga vicArae" parantu pulAka nigrantha meM tIna vizuddha bhAva lezyA hI kahI gaI haiM kRSNa lezyA nahIM tathA vakuza aura pratisevanA kuzIla mUla guNa aura uttara guNa meM doSa lagAte haiM parantu unameM lezyA vizuddha hI kahI gayI haiM isaliye kRSNa lezyAke hue vinA labdhikA prayoga nahIM hotA yaha kathana ajJAnamUlaka hai / E [ bola 8 vAM samApta ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( preraka ) pulAka, vakuza aura pratisevanA kuzIlameM tIna vizuddha bhAvalezyA hI hotI haiM isa meM kyA pramANa hai ? (prarUpaka) www.umaragyanbhandar.com Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 saddharmamaNDanam / bhagavatI sUtra zataka 25 uddezA 6 kA mUla pATha isameM pramANa hai| vaha pATha yaha hai: "pulAeNaM bhante / kiM salesto hojjA alesse hojjA ? goyamA ! salesse hojjA No alesse hojjA / :jai sasse hojjA roNaM bhante ! katimulessAsu hojjA ? goyamA ! tIsu visuddha lessAsu hojjA taMjahA-teulessAe pamhalessAe suklalessAe, evaM vausevi evaM paNisevaNA kusolevi" (bhagavatI za0 25 u06) martha :(prazna ) he bhagavan ! pulAka nigranya, salezI hotA hai yA alezI hotA hai ? (uttara) he gotama ! pulAka nigrantha salezI hotA hai alezI nahIM hotaa| (prazna ) he bhagavan ! yadi salezI hotA hai to vaha kitanI lezyAoM meM hotA hai ? (uttara) he gotama ! tIna vizuddha lezyAoM meM hotA hai tejo lezyA meM, pana lezyA meM, aura zukla lezyA meM / isI taraha vakuza aura pratisevanAkuzIla tIna vizuddha lezyAoM meM hI hote haiN| yahAM pulAka vakuza aura pratisevanA kuzIlameM tIna vizuddha bhAva lezyAyeM kahI gayI haiM kRSNAdi prazasta bhAva leiyA nahIM tathApi pulAka nigrantha labdhikA prayoga ka* ratA hai aura vakuza tathA pratisevanA kuzIla mUla guNa aura uttara guNa meM doSa lagAte haiM isaliye kRSNa lezyA ke vinA labdhikA prayoga nahIM hotA yaha kahanA zAstra nahIM jAnane kA phala hai| (preraka) pulAka Rza aura pratisevanAkuzIla doSake pratisevI hote haiM isa meM kyA pramANa hai ? pulAka vakuza aura pratisevanA kuzIla doSake pratisevI hote haiM isa viSayameM bhagavatI zataka 25 uddezA 6 kA mUlapATha pramANa hai vaha pATha yaha hai: ___ "pulAeNaM bhante ! kiM paDisevaehojA apaDisevaeholA ? paDisevae hoDDA no apaDisevae hojaa| jaipaDisevae hojA ki mUla guNa paDisevae hojA uttara guNa paDisevae hojjA ? goyamA ! mUla guNa paDisevae hojjA uttara guNa paDisevae hojjA / mUla guNa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ leshyaadhikaarH| 349 paDisevamANe paJcaNhaM aNAsavANaM aNNayaraM paDisevaejjA uttara guNa paDisevamANe dasavihassa pazcakkhANassa aNNayaraM paDisevejjA / vauseNaM pucchA ? paDisevae hojjANo apaDisevae hojjaa| jai paDisevae hojjA ki mUla guNa paDisevae hojjA uttara guNa paDisevae hojjaa| goyamA ! no mUlaguNa paDisevae hojjA uttaraguNa paDisevae hojjA uttaraguNa paDisevamANe dasavihassa paJcakkhANassa aNNayaraM paDisevejjA / paDisevaNA kuzIla jahA pulAe" (bhaga0 za0 25 u06) artha he bhagavan ! pulAka ninatha pratisevI hotA hai yA apratiseSI hotA hai| . (uttara) he gotama ! pratisevo hotA hai apratisevI nahIM hotaa| (prazna ) yadi pratisevo hotA hai to kyA vaha mUla guNakA pratisevo hotA hai yA uttara guNakA pratisevI hotA hai? ( uttara ) he gotama ! mUla guNa aura uttara guNa donoMkA hI pratisevo hotA hai jaba vaha mUla guNakA pratisevI hotA hai taba paJca mahAvratoMmeMse kisI ekakI virAdhanA karatA hai aura jaba uttara guNakA pratisevI hotA hai taba daza vidha pratyAkhyAnoM se kisI ekakI virAdhanA karatA hai| (pUzna ) he bhagavan ! vakuza ninatha pratisevI hotA hai yA apUtisedhI hotA hai ? (uttara he gotama ! pUtisevo hotA hai apUtisevI nahIM hotA ? (pUrana ) he bhagavan ! vaha mUla gugakA pratisevI hotA hai yA uttara guNakA pratisevI hotA hai ? (uttara) he gotama ! vakuza nigra'tha mUla guNa kA nahIM uttara guNa kA pratisedhI hotA hai| jaba yaha uttara guNakA pUtisevI hotA hai taba dazavidha pratyAkhyAnoMmeMse kisI ekakI virAdhanA karatA hai| pUtisevanA kuzIla, pulAkakI taraha mUla guNa aura uttara guNa donoMkA pUtisevI hotA hai| yahAM pulAka aura pratisevanA kuzIlako mUlaguNa aura uttara guNa donoMkA pratisevI kahA hai tathA vakuzako uttara guNakA pratisevI kahA hai tathApi inameM tIna vizuddha bhAva lezyA hI pAI jAtI haiM isa liye kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyAke binA doSa kA sevana nahIM hotA yaha kahanA ajJAnakA pariNAma hai| (bola 9 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 saddharmamaNDanam / . (preska) bhrama vidhvaMsanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 212 para bhagavatI zataka 25 uddezA 6 kA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "kaSAya kuzIla chAMDi e chaH ThIkAne Avato khyo| kaSAya kuzIlane doSa lAge ija nahIM to saMyamA saMyamameM kima Ave eto sAdhupaNo bhAMgi zrAvakathayo teto moMTo doSa chai / eto sAmprata doSa lAge tivAre sAdhuro zrAvaka huve cha / doSa lAgA vinA to sAdhuro zrAvaka huve nahIM / je kaSAya niyaMThe to sAdhu hunto pache sAdhu paNo palyo nahIM tivAre zrAvakarA vrata AdarI zrAvaka thayo je sAdhuro zrAvaka thayo yaha nizcaya doSa lAgyo" . isakA kyA samAdhAna ? (bhra0 pR0 212) (prarUpaka) jaise kaSAya kuzIla, kaSAya kuzIlapanAko chor3akara saMyamAsaMyamameM jAtA hai usI taraha nipatha bhI nithapanAko chor3a kara asaMyamameM jAtA hai / yadi kaSAya kuzIla, kaSAya kuzIlapanA chor3akara saMyamA saMyamameM jAnese doSakA pratisevI hotA hai to phira nipratha bhI ninathapanA chor3a kara asaMyamameM jAnese doSakA pratisevI kyoM nahIM hotaa| bhramavidhvaMsanakAra bhI nithako doSakA pratisevI nahIM mAnate aisI dazAmeM kaSAya kuzIlako pratisevI mAnanA unakA ayukta hai| vAstavameM doSakA pratisevI vahI kahA gayA hai jo mUlaguNa aura uttara guNameM doSa lagAtA hai / jo mUla guNa aura uttara gugameM doSa nahIM lagAtA hai vaha doSakA pratisevI nahIM kahA gayA hai| kaSAya kuzIla aura nigraMtha mUla guNa aura uttara guNameM doSa nahIM lagAte haiM isa liye ve doSake pratisevo nahIM haiN| yadi giranese doSakA pratisevI mAnA jAya to phira niprathako bhI pratisevI hI mAnanA par3egA kyoMki ninatha bhI asaMyamameM AtA hai ataH giranese koI doSakA pratisevI nahIM mAnA jAtA kintu mUlaguNa aura uttara guNameM doSa lagAnese mAnA jAtA hai ataH jaise nipatha girakara asaMyamameM jAnepara bhI doSakA pratisevI nahIM hai usI taraha kaSAya kuzIla gira kara saMyamA saMyamameM jAne para bhI doSakA pratisevI nahIM hai / yadi koI kahe ki kaSAya kuzIla zAstrameM virAdhakabhI kahA gayA hai phira vaha doSa kA pratisevI kyoM nahIM ? to isakA uttara yaha hai ki kaSAya kuzIlakI taraha nigraMtha bhI virAdhaka kahA gayA hai phira ninathako bhI doSakA pratisevI kyoM nahIM mAnate ? bhagavatI zataka 25 uddezA 6 meM nigravako virAdhaka kahA hai vaha pATha yaha hai : Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ leshyaadhikaarH| "kaSAya kusole pucchA ? goyamA ! avirAhaNaM paDucca indatAevA uvavajjejjA jAva ahamindatAe uvvjjejjaa| virAhaNaM paDuca annayaresu uvavajjejjA niyaMThe pucchA ? goyamA ! avirAhaNaM paDuca goindatAe uvavajjejjA jAvaNo loga pAlatAe uvavajjejjA ahamindatAe uvavajjejjA, virAhaNaM pahucca aNNayaresu uvavajjejjA" (bhagaktI zataka 25 u06) artha: he bhagavan ! kaSAya kuzIlake viSaya meM prazna hai ? (uttara) he gotama ! avirASaka kaSAya kuzIla indrase lekara yAvat ahamindrameM utpanna hotA hai aura virAdhaka kaSAya kuzola bhuvanapatyAdikoMmeM jAtA hai| .(prazna) nithake viSavameM prazna hai ? ( utsara) bhapirAdhaka nigraka indAdikoMmeM tathA lokapAlAdikoMmeM utpanna nahIM hotA kintu yaha ahamindra hotA hai aura virAdhaka nimaya bhuvanapatyAdikoM meM jAtA hai| - yahAM kaSAya kuzIlakI taraha nithako bhI vigadhaka kahA hai ataH vigadhaka honese yadi kaSAya kuzIla doSakA pratisevI ho to phira nithako bhI doSakA pratisevI kahanA hogA kyoMki isa pAThameM nigraMthako bhI virAdhaka kahA hai| isa liye jaise virAdhaka hone para bhI nitha doSakA pratisevI nahIM hotA usI taraha kaSAya kuzIla bhI doSakA pratisevI nahIM hotA / ataH virAvaka tathA giranekA nAma lekara kaSAya kuzIlako doSakA pratisevI batAnA ajJAna hai| (bola 10 vAM samApta) (preraka) __ bhrama vidhvaMsanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 239 para Avazyaka sUtrakA nAma lekara likhate haiM : "atha ihAM piNa chaH lezyA khii| jo azubha lezyA navarta to e pATha kyUM kahyo / tathA paDikamAmi cauhi jhAnehi aTTaNaM jhANeNaM ruddaNaM jhANeNaM dhammeNaM jhANeNaM sukkegaM jhANeNaM ihAM sAdhumeM cAra dhyAna khyaa| jima Ate rudradhyAna pAve tima kRSNa, nIla; kApota lezyA piNa pAve" (bhra0 pR0 239) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) Avazyaka sUtrakA nAma lekara sAdhuoMmeM kRSgAdika tIna aprazasta bhAva lezyAkA sthApana karanA aura sAdhumeM drarudhyAna batalAnA ayukta hai / rudradhyAna vAlekI zAstrame naraka gati kaho hai aura hiMsA Adi ati krUra karmoMke AcaraNa karaneke liye dRr3ha nizcaya karanekA nAma rudradhyAna hai| ThANAGga sUtrakI TIkAmeM likhA hai ki ___dhyAnaM dRr3ho'dhyavasAyaH / hiMsAyati krauryAnugataM rudram" / arthAt hiMsA Adi ati krU ra karmoMke AcaraNa karanekA jo dRr3ha nizcaya hai vaha rudradhyAna hai| yaha caturvidha hotA hai (1) hiMsAnuvandhI (2) mRSAnuvandhI (3) stenAnuvandhI (4) sNrkssnnaanuvndhii| ye cAroM prakArake dhyAna ati krUra karmiyoM ke hote haiM sAdhuke nahIM hote kyoMki sAdhu ati krUra karmI nahIM hai| Avazyaka sUtrameM paDikkamAmi cAhiM jhANehi" yaha pATha AyA hai isase sAdhuoM meM rudradhyAna nahIM siddha ho sakatA kyoMki Arta, raudra, dharma aura zukla dhyAnameM avizvAsa honese jo sAdhuko aticAra AtA hai usakI nivRttike liye ukta pAThakA uccAraNa karake sAdhu pratikramaNa karatA hai ina cAroM dhyAnoMke sAdhumeM honese nahIM ataeva isa pAThakA abhiprAya batalAte hue TIkAkArane likhA hai "pratikramAmi caturbhiAnaiH karaNa bhUtai razraddhayAdinA prakAreNa yo'ticAraH kRtaH" arthAt zAstrokta cAra dhyAnoMmeM avizvAsa honese jo aticAra kiyA hai usase maiM nivRtta hotA hUM yaha sAdhu pratijJA karatA hai| yahAM TIkAkArane zAstrokta cAra dhyAnoMmeM avizvAsa rakhanese hone vAle aticArakI nivRtti ke liye pratikramaNa karanA kahA hai ina dhyAnoMke sAdhuoMmeM honese nhiiN| ataH Avazyaka sUtrakA nAma lekara sAdhumeM rudradhyAnakA sthApana karanA mithyA hai / jisa prakAra sAdhumeM rudradhyAna nahIM hotA usI taraha usameM kRSNAdi aprazasta bhAva lezyA bhI nahIM hotI tathApi yadi koI durAgrahI pratikramaNa sUtrakI TIkAko na mAna kara sAdhumeM raudra dhyAnakA sthApana kare to use kahanA cAhiye ki zAstra meM pramAdI sAdhuko hI pratikramaNa karanekI AvazyakatA batalAI hai aura pratikramaNa sUtrameM rudra dhyAnakI taraha zukla dhyAnakA bhI pratikramaNa kahA hai phira tuma pramAdI sAdhumeM zukla dhyAnakA sadbhAva kyoM nahIM mAnate ? ataH jaise pramAdI sAdhumeM zukla dhyAna na hone para bhI usameM avizvAsa honese jo aticAra AtA hai usakI nivRtti ke liye pramAdI sAdhu pratikramaNa karatA hai usI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lezyAdhikAraH / 353 taraha rudradhyAnameM avizvAsa honeke kAraNa jo aticAra mAtA hai usakI nivRttike liye pratikramaNa karatA hai rudradhyAnake sAdhumeM honese nahIM / pratikramaNa sUtrameM jaise cAra dhyAnoMke pratikramaNake viSayameM pATha AyA hai usI taraha mithyA darzana zalya ke pratikramaNa ke viSaya meM bhI pATha AyA hai| vaha pATha yaha hai "kamAmi tahiM sallehi mAyAsalleNaM nIyAMNasallegaM micchAdaMsaNa salleNaM" arthaH ---- sAdhu kahatA hai ki maiM mAyA zalya, nidAna zalya aura mithyA darzana zalya ina tInoM se nivRtta hotA hUM / yaha isa pAThakA artha hai / yahAM sAdhuko mithyAdarzana zalyase bhI pratikramaNa karanA kahA hai parantu sAdhumeM mithyA darzana zalyakA sadbhAva nahIM hai usI taraha rudra dhyAna bhI sAdhumeM nahIM hotA tathApi usameM avizvAsa honeke kAraNa pratikramaNa karanA kahA hai| yadi sAdhumeM rudra dhyAna honese vaha pratikramaNa karatA hai to phira sAdhumeM mithyA darzana zalya hone se usakA pratikramaNa karanA mAnanA cAhiye / parantu sAdhumeM mithyAdarzana nahIM hotA usI taraha usameM rudra dhyAna bhI nahIM hotA, kintu unameM avizvAsa honeke kAraNa sAdhu pratikramaNa karatA hai / ( bola 11 vAM samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 240 para pannAvaNA sUtra pada 17 kA mUlapATha likha kara usakI malaya girikI TIkAkI sAkSI dekara sAdhuoMmeM kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyAkA sthApana karate haiM / ( bhra0 pR0 240 ya0 sU0 17 ) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) malaya giri TIkAmeM mana: paryyavajJAniyoMmeM kRSNalezyA batalAI gayI hai parantu vaha TIkA bhagavatI zataka 1 uddezA 2 ke mUlapATha aura usakI TIkAse viruddha hai ataH vaha pramANa nahIM mAnI jA sakatI hai| bhagavatI zataka 1 uddezA 2 kA mUlapATha aura usakI 45 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / TIkA pahale likha dI gayI hai| vahAM sApha sApha likhA hai ki pramAdI apramAdI sarAgI aura vItarAgI ye cAro prakArake saMyati kRSNAdi tIna agrazasta bhAva lezyAmeM nahIM hote / TIkAkArane kahA hai ki ___"kRSNAdiSuhi aprazasta bhAva lezyAsu saMyatatvaM nAsti' arthAt kRSNAdika aprazasta bhAva lezyAoMmeM saMyama nahIM hotA / ataH kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyAoMmeM saMyama mAnanA ukta TIkA aura bhagavatI zataka 1 uddezA 2 ke mUlapAThase viruddha hai| yaha smaraNa rakhanekI bAta hai ki koI bhI TIkA svata: pramANa nahIM hotii| TIkA kI pramANatA mUlapAThake AdhIna hai ataH jo TIkA mUla pAThase pratikUlaM hai vaha kadApi pramANa nahIM hai / malayagiri TokA bhagavatIke ukta mUlapATha aura usakI prAcIna TIkAse viruddha hai isaliye vaha pramANa nahIM mAnI jA sktii| ___ bhramavidhvaMsanakArane pannAvaNA sutrakA jo mUlapATha likhA hai usameM bhI yaha nahIM kahA hai ki manaH payyeva jJAniyoMmeM bhAva kRSNa lezyA pAI jAtI hai vahAM sAmAnya rUpase kRSNa lezyAkA honA likhA hai ata: vaha kRSNa lezyA dravyarUpa hai, bhAva rUpa nahIM kyoMki bhagavatIke mUlapAThameM sApha sApha saMyatiyoMmeM kRSNAdi tIna bhAva lezyAoMkA niSedha kiyA hai usase viruddha pannAvaNA sutrameM saMyasi puruSoMmeM bhAva kRSNa lezyAkA sthApana kaise kiyA jA sakatA hai ? bhagavatI sUtra aGga hai aura pannAvaNA upAMga hai| aGgameM kahI huI bAta kA upAGga sUtrameM samarthana kiyA jAtA hai khaNDana nahIM kiyA jaataa| ata: pannAvaNA satra kI sAkSI se saMyatiyoM meM bhAva kRSNa lezyA kA sthApana karanA ajJAna (bola 12 vAM samApta) lezyA prakaraNakA sAra yaha hai kRSNAdika tIna aprazasta bhAva lezyAoMmeM sAdhutA nahIM hotI / tejaH padma aura zukla rUpa bhAva lezyAoMmeM hI sAdhutA hotI hai| ina vizuddha bhAva lezyAoMse yukta jo sAdhu, saMghAdikI rakSAke liye vaikriya labdhikA prayoga karatA hai use zAstrakArane bhAvitAtmA anagAra kahA hai| bhagavatI zataka 3 uddezA 5 meM mUlapATha AyA hai "sejahA nAmae kei purise asicamma pAyaM gAhAe gacchajjA evAmeva aNagArevi bhAviyappA asicammapAyaMhatyakiJcagaeNaM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lezyAdhikAraH / appANeNaM uDUDhaM vehAsaM uppaejjA ? haMtA ! uppaejjA" ( bha0 za0 3 u05 ) 355 arthaH ( prazna ) he bhagavan ! jaise koI puruSa khaGga aura dharmako dhAraNa karake calatA hai usI taraha bhAvitAtmA anagAra saMgha AdikA kAryyake liye asi carmako dhAraNa karake Upara AkAzameM cala sakatA hai ? ( uttara ) hAM ! gotama ! cala sakatA hai / yaha uparyukta pAThakA mUlArtha hai / isase siddha hotA hai ki mUla isa pIThameM saMgha sAdikA kAryyake liye asi aura carmako dhAraNa karake Upara AkAzameM calane vAle sAdhuko bhAvitAtmA anagAra kahA hai aura uttara guNa doSa lagAne para bhI sAdhuoMmeM saMyamake zreSTha guNa maujUda rahate haiM isaliye unameM vizuddha bhAva lezyA hI hotI haiM aprazasta bhAva lezyA nahIM hotI anyathA asi carma dhArI hokara AkAzameM calane vAle sAdhuko isa pATha meM bhAvitAtmA nahIM kahate / jisameM zuddha bhAva dezyAeM hotI haiM vahI bhAvitAtmA ho sakatA hai azuddha bhAvazyA vAlA nahIM ataH sAdhuoM meM aprazasta bhAva lezyAoM kA sthApana karanA mithyA hai| jItamalajIne bhikkhuyaza rasAyana nAmaka granthameM likhA hai ki "mUlaguNane uttara guNa mAMhie doSa lagAve te duHkha dAyae paDisevaNA kuzIla pichANae / jaghanya do sau koDate jANae nahIM viraha e thI ochA nAhIM e / epiNa chaTaThe guNaThANe kahivAyae yAmeM cAritra guNa svIkAra e / tiNasUM vandavA joga vicAra e / "" inoM meM jItamalajI ne kahA hai ki pratisevanA kuzIla yadyapi mUlaguNa aura uttara guNa doSa lagAtA hai tathApi usameM chaTThA guNa sthAna aura cAritrake zreSTha guNa maujUda haiM taH vaha vandanIya samajhA jAtA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat inake matAnuyAyiyoM se pUchanA cAhiye ki mUlaguNa aura uttara guNameM doSa lagAne vAle sAdhuoM meM jabaki cAritrake zreSTha guNa maujUda rahate haiM taba phira unameM aprazasta kRSNAdika bhAva lezyA kaise ho sakatI haiM ? kyoMki kRSNAdika aprazasta bhAva lezyAoM meM caritra zreSTa guNa kadApi nahIM vidyamAna raha sakate / ataH cAritrake zreSTha guNa, aura azubha bhAva lezyAoM kA sadbhAva, ina donoM paraspara viruddha bAtoMko eka vyaktimeM svIkAra karanA ajJAna mUlaka samajhanA cAhiye / www.umaragyanbhandar.com Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / tejaH padma aura zukla lezyAoM meM bhI doSakA pratisevana hotA hai isa liye doSake pratisevanakA nAma lekara sAdhuoMmeM kRSNAdika aprazasta bhAva lezyAoMkA sthApana nahIM kiyA jA sakatA / vaimAnipha devatAoMmeM tejaH padma aura zukla lezyA hI mAnI gaI haiM parantu vaimAnika devatA AtmAraMbhI parAraMbhI aura tadubhayAraMbhI hote haiM / isa prakAra jaba ki AtmAraMbhI parAra bhI aura tadubhayAraMbhI vaimAnika devatAoMmeM vizuddha tIna bhAva lezyA hI mAnI gaI haiM taba mahAvrata ke pAlane vAle muniyoMmeM doSa lagAnepara bhI prazasta tIna bhAva lezyAoM ke hone meM kyA saMdeha hai ? aba ina lezyAoM kA svarUpa samajhAne ke liye Avazyaka sUtrakI TIkAmeM diye hue dRSTAnta vatAye jAte haiM 356 " jahajambUtaru rego supakkaphala bhariya namiya sAlaggo / diTTho chahi purisehiM tevaMtI jambu bhakkhemo / kiha puNate veMteko AruhayANANa jIva saMdeho / to chiMdi UNa mUle pADe mutAhe bhakkhemo / bitiAha ehaheNaM kiM chiNNeNaM taruNa amhaMti / sAhA mahala chidaha teiyo veMtI prasAhAo / gocche cauttha oUNa paJcamo vegeNhaha phalAi / chaTThoveMti paDiyA eecciya khAha vetu je / diTTha' tasso vaNayo jorveti tarUvi chinnamUlAo / sova kinhAe sAla mahallAu nIlAo / havaha pasAhA kAU gocchA teU phalAya pamhAe / paDiyAe zukkalessA ahavA anna mudAharaNaM / " artha: pake hue sundara phaloMke bhArase namra zAkhA vAle kisI eka jAmunake vRkSako chaH puruSoMne dekhA / ve sabhI kahane lage ki hama loga isa jAmunake phalako khAMya / unameM se kisI eka jAmuna phalako pAnekA upAya batalAte hue kahA ki bRkSake Upara car3hanemeM girane kA bhaya hai isa liye isa vRkSako jar3ase kATakara hama loga isake phaloMko khAMya / dUsare ne kahA ki itane bar3e vRkSako kATanese kyA prayojana hai isakI zAkhAko kATa kara hama loga jAmuna khA leveN| tIsarene kahA ki zAkhAoMko kATanA bhI ThIka nahIM hai kintu Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ leshyaadhikaarH| - isakI prazAkhAoMko kATa kara hama loga isake phala khAMya / cauthene kahA ki hama loga kevala isake gucchoMko tor3a leveM prazAkhAoMko kATanekI kyA AvazyakatA hai| pAMcavene kahA ki hama loga isake phala tor3a leveM gucchoMko tor3anekI kyA AvazyakatA hai / cha? ne kahA ki gire hue phaloMko hI khA leveM phaloMko tor3anekA kucha bhI prayojana nahIM hai| yaha eka dRSTAnta hai| isameM pahalA puruSa jo vRkSako jar3ase kATanekI salAha detA hai vaha kRSNa lezyAke pariNAmameM vidyamAna hai| jo bar3I zAkhAoMko kATanekI rAya detA hai vaha dUsarA puruSa nIla lezI hai| prazAkhAoMko kATanekI rAya detA huA tIsarA puruSa kApota lezI hai| gucchAko tor3anekI rAya dene vAlA cauthA puruSa tejo lezyA vAlA hai| phaloMko tor3ane kI rAya dene vAlA pAMcavAM puruSa padama lezyA vAlA hai| gire hue phaloMke lenekI rAya dene vAlA chaTThA puruSa zukla lezyA vAlA hai / yaha Upara likhI huI gAthAoMkA artha hai| isameM kahA hai ki jo gucchA tor3anekI rAya detA hai vaha tejo lezyA vAlA hai aura jo phala tor3anekI rAya detA hai vaha padma lezI hai, jo gire hue phaloMke khAnekI rAya detA hai vaha zukla lezI hai| yadyapi ye tIno puruSa AraMbha doSase rahita nahIM haiM, tathApi ye pahale dUsare aura tIsare puruSakI apekSA bahuta hI alpAraMbhI haiM ata: ye kramazaH tejo lezyA, padma lezyA aura zukla lezyAke svAmI kahe gae haiN| isI taraha mUla guNa aura uttara guNa meM doSa lagAne vAle sAdhu yadyapi Arambha doSase mukta nahIM haiM tathApi ve avatiyoMkI apekSAse bahuta hI uttama nirmala cAritrI haiM isa liye inakI lezyA vizuddha hai / jo puruSa alpa phalakI prAptike liye mahAn Arambha karatA hai jaise jAmunake phalako pAneke liye pahale puruSane jar3a kATanekI aura dUsarene zAkhA kATanekI aura tIsarene prazAkhA kATanekI rAya dI thI usI taraha vaha puruSa bhI kRSNanIla aura kApotalezyA vAlA hai parantu jo alpa phala pAneke liye mahAn Arambha nahIM karatA vaha kRSNAdi tIna aprazasta bhAva lezyA vAlA nahIM hai / sAdhu jana Arambha tyAgI paJcamahAvratadhArI aura vivekI hote haiM ve alpa phalakI prAptike liye kadApi mahAna Arambha nahIM karate ataH unameM kRSNAdi tIna aprazasta bhAva TezyAyeM nahIM hotii| ____Upara batAye hue dRSTAntakA bhAva yaha nahIM samajhanA cAhiye ki teja: padma aura zukla lezyA vAle sabhI jIva AraMbhI hI hote haiM / jo muni utkRSTa pariNAmake dhanI hote haiM ve bilakula AraMbhake tyAgI hote haiN| zukla lezyA vAle puruSa vItarAgI bhI hote haiN| ukta dRSTAntameM jaghanya zreNIke tejaH padma aura zukla lezyA vAle kahe gaye haiM isaliye isa dRSTAntase sabhI tejaH padma aura zukla lezyA vAloMko AraMbhI nahIM samajhanA caahiye| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sadharmamaNDanam / Upara batAyA huA lezyAkA dRSTAnta teraha paMthI sAdhu citrake sAtha dikhalAkara logoMko isakA paricaya karAte haiM parantu jaba sAdhuoMke lezyAkA prasaMga AtA hai taba ve isa dRSTAntake bhAvako jhaTa bhUla jAte haiM aura sAdhuoMmeM yayA kathaM cit kRSgAdika tIna aprazasta bhAva lezyAoMkA sthApana karane laga jAte haiM yahAM taka ki ve paMcamahAvratadhArI sAdhuoMko AsravoMkA sevana karane vAlA bhI kaha DAlate haiN| isI taraha marate prANIkI prANa rakSA karanemeM, dukhI jIva para dayA karake usako dAna denemeM burI lezyAkA sthApana karake use ekAntapApa kahate haiN| buddhimAnoMko socakara dekhanA cAhiye ki jaba phala tor3aneke pariNAma bho bhalI aura burI donoM hI lezyAoMmeM hote haiM taba marate prANIkI prANa rakSA karane aura dukhI jIva para dayA lAkara use dAna denemeM burI lezyA kaise ho sakatI hai ? / ( bola 13 samApta) iti lezyAprakaraNam / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( atha vaiyAvRtyAdhikAraH) 0*0 sAvadya ch| (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 251 ke Upara uttarAdhyayana sUtra adhyayana 12 kI 32 vI gAthA likhakara usakI sahAyatAse munike vyAvacako sAvadha siddha karane kI ceSTA karate hue likhate haiM "atha ihAM harikezI bhuni kaho-pUrve hivADA ane AgAmiye kAle mhAge to kiJcidveSa nahIM / ane je yaze vyAvacakodhI te mAMTe e bipra vAlakAMne iNyA chai| epotAnI AzaMkA meTavA atheM kahyo / je chAtrAne haNyAte yakSa vyAvacakarI piNa mhAro dveSa na thI / e chAtrAne haNyA te pakSapAta rUpa vyAvaca kahI chai| AjJA vAhire chai te mAMTe (bhra0 pR0 251) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) yakSane munikA upadrava miTAneke liye jo brAhmaNa kumAroMkA tADana kiyA thA usa tADanako munikA vyAvaca batalAkara munike vyAvacako sAvadya batalAnA mithyA hai| kyoMki munikA vyAvaca karanA nyArA hai aura brAhmaNa kumAroMko tADana karanA nyArA hai mAranA aura vyAvaca karanA donoM eka nahIM haiN| ataeva isI uttarAdhyayana satrameM jahAM yakSoMne brAhmaga kumAroMkA nivAraNa karanA AraMbha kiyA hai vahAM yaha gAthA kahI hai ki "isissaveyAvaDiyaTThayAe jakkhA kumAre viNivArayanti" arthat yakSa RSikA vyAvaca karaneke liye brAhmaNa kumAroMkA nivAraNa karane lge| ___ yahAM RSikA vyAvacake nimitta brAhmaNa kumAroMkA tADana kiyA jAnA kahA hai, tADanako hI munikA vyAvaca nahIM kahA / isa liye vyAvaca aura tADanakA bhinna bhinna honA spaSTa siddha hotA hai / jaise devatAoMne bhagavAna mahAvIra svAmIkA vandanake nimitta jahAM vaikriya samudghAta kiyA hai vahAM "vandana vattiyAe" yaha pATha AyA hai| usI taraha yahAM bhI yakSa loga jaba brAhmaNa kumAroMko vAraNa karane lage haiM vahAM 'veyAvaDiyaThyAe' yaha pATha AyA hai| jaise vaMdanArtha kiyA jAne vAlA vaikriya samudghAta vandana svarUpa nahIM hai kintu vandanase bhinna hai / usI taraha vyAvacArtha kiyA jAnevAlA brAhmaNa kumAroMkA tADana Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 saddhamamaNDanam / vyAvacase bhinna hai vyAvaca svarUpa nahIM hai / yataH jaise vaikriya samudghAtake sAvadha honepara bhI bhagavAnkA vandana sAvaya nahIM hai usI taraha brAhmaNa kumAroMke tADanake sAvadha hone para bhI munikA vyAvaca sAvaya nahIM hai / isa liye uttarAdhyayana sUtrakI ukta gAthAkA nAma lekara munike vyAvacako sAvaya kAyama karanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / isa viSayakA vizeSa vicAra anukampAdhikAra ke 37 meM bolameM kiyA gayA hai isaliye yahAM saMkSepase likhA gayA hai / ( bola 1 samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 252 ke Upara rAjapraznIya sUtra kA mUla pATha likha kara usakI sahAyatAse vItarAga kI bhakti ko sAvadya siddha karane kI ceSTA karate hue likhate haiM "ihAM sUryyAbha nATakane bhakti kahI chai / te bhakti sAvadya chai / te mATe bhaktinI bhagavante AjJA na dIdhI" isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka ) rAjanIya sUtrake mUlapAThake Azrayase bhaktiko sAvadya kAyama karanA ajJAna hai / ukta sUtrake mUla pATha bhaktiko nATaka svarUpa nahIM kahA hai kintu nATakase bhaktiko bhinna batalAyA hai vahAMkA pATha yaha hai "taM icchAmiNaM devANuviyANaM bhatti puvvagaM goyamAtiyANaM samagANaM niggaMthANaM divvaM deviDidaM divvaM deva juha divvaM devANubhAgaM vattIsattivaddha naTavihiM uvadaMsittae" ( rAjapranIya sUtra ) artha: he bhagavan ! maiM Apa kI bhakti pUrvaka devya deva Rddhi, divya deva dyuti, divya deva prabhAva, aura battIsa prakAra kI nATaka vidhi gotamAdi zramaNa nigranthoM ko dikhalAnA cAhatA hUM / yaha uparyukta gAthAkA artha hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyAvRtyAdhikAraH / 361 yahAM sUryyAbhane bhagavAnkI bhaktipUrvaka nATaka karane kI AjJA mAMgI hai parantu usa kohI bhagadbhaktisvarUpa nahIM batalAyA hai kyoMki isa pAThameM "bhakti pugvagaM" aisA pATha AyA hai "bhakti rUvaM" aisA pATha nahIM hai / isaliye nATakako hI bhakti kAyama karanA mithyA hai| vItarAgameM paramAnurAga rakhanekA nAma vItarAgakI bhakti hai aura zarIra veSa bhUSA aura bhASA Adi dvArA kisI uttama puruSakI avasthAkA anukaraNa karanA nATaka hai| isaliye nATaka dUsarI cIja hai aura bhakti dUsarI cIja hai / ina donoM ko eka kAyama karanA ajJAna hai / yaha viSaya anukampAdhikArake 35 veM bolameM spaSTa kara diyA gayA hai| vizeSa jijJAsuoMko vahIM dekha lenA cAhiye / . ( bola 2 samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 254 ke Upara sAdhuke sivAya dUsare jIvako sAtA utpanna karanese ekAnta pApakI siddhi karaneke liye likhate haiM "koI kahe sarvajIvAne sAtA upajAyAM tIrthaMkara gotra baMdhe, ima kahe te piNa jhUTha cha / sUtrameM to sarva jIvAMro nAma cAlyo nahIM" isake anantara jJAtA sUtrakA mUlapATha aura usakI TIkA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "ihAM TIkA paNa gurvAdika sAdhu ija kayA / piNa gRhastha na kahyA / gRhasthanI vyAvaca kare teto aThThAisamo aNAcAra hai / piNa AjJAmeM nahIM / " ityAdi isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) jJAtAsUtra mUlapATha tIrthakara nAma gotra bAMdhaneke 20 kAraNa batalAye haiM / unameM samAdhi (cittameM zAnti ) utpanna karanA bhI tIrthakara gotra bAMdhanekA kAraNa kahA hai| vaha samAdhi jisakI utpanna karanI cAhiye aisA koI khAsa karake puruSa vizeSa vahAM nahIM kahA gayA hai aisI dazA meM kevala sAdhuke cittameM zAnti utpanna karanA hI tIrthaMkara gotra Waiter kAraNa hotA hai itara prANiyoMko zAnti denA tIrthaMkara gotra vandhakA kAraNa nahIM hotA aisI kalpanA aprAmANika aura mUlapAThase viruddha hai / isa pAThakI TIkAse bhI yaha kalpanA nahIM kI jA sakatI dekhiye vahAMkI dIkA yaha hai : 46 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / "samAdhauca gurvAdInAM kAryakaraNa dvAreNa cittasvAsthyotpAdanesati nirvavartitavAn' arthAt guru AdikA kArya karake unake cittameM zAnti utpanna karanese tIrthaMkara gotra baMdhatA hai| yahAM guru Adikase sAdhu kA hI grahaNa batalAnA ajJAna hai kyoMki mAtA pitA jyeSTha vandhu aura cAcA Adi bhI guru kahalAte haiN| phira guru zabdase unakA grahaNa nahIM hokara ekamAtra sAdhukA hI grahaNa kyoM hogA ? isameM "Adi" zabda bhI AyA hai| usa Adi zabdase gurujanase bhinna dusare loga yadi nahIM liye jAyeMge to phira Adi zabda kA prayojana hI kyA hogA ? ataH isa TIkAmeM guru zabdase sAdhuke samAna hI mAtA pitA jyeSTha bandhu Adi guru jana bhI gRhIta hue haiM aura Adi zabdase jo loga guru janase bhinna haiM unakA bhI grahaNa kiyA gayA hai| ataH isa TIkAkA manamAnA artha karake sAdhuse itarako sAtA utpanna karanese dharmapuNyakA niSedha karanA mithyA hai| isa TIkAse sAdhuse itarako zAnti denA bhI tIrthakara gotra vandhakA kAraNa siddha hotA hai| ataH bhramavilasanakArakA sAdhuse itarako sAtA denemeM pApa kahanA ajJAna hai| isI taraha gRhasthakA vyAvaca karaneko jo aThAIsavAM anAcAra kahA hai usakA dAkhalA dekara sAdhuse itarako sAtA denemeM pApa kahanA bhI mithyA hai| gRhasthakA vyAvaca karanA sAdhuke liye anAcAra kahA hai parantu gRhasthake liye gRhastha kA vyAvaca karanA anAcAra nahIM kahA hai / ataeva uvAI sUtrameM mAtA pitAke zruzrUSaka putrako svargagAmI kahA hai| yadi sAdhuse itarako zAnti denA (zavaca karanA ) gRhasthake liye bho anAcAra hotA to mAtA pitAkI sevA karanese uvAI sUtra meM svarga jAnA kaise kahA jaataa| ata: jJAtA sUtrakA nAma lekara sAdhuse itarako samAdhi utpanna karanese dharmapuNya nahIM mAnanA utsUtrabhASiyoMkA kArya samajhanA cAhiye / [bola 3 samApta] (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 256 ke Upara suyagaDAMga zruta0 1 a03 u04 kI chaTThI aura sAtavIM gAthAoM ko likha kara unakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM kayo-sAtA diyAM sAtA huve ima kahe te A-mArga thI alago khyo| samAdhimArga thI nyAro khyo| jiNadharmarI holaNAro karaNahAra, alpa sukhare arthe ghaNAM sukhAro hAraNahAra, e asatya pakSe aNachAMNave karI mokSa nhiiN| lohavANiyAM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyaavRtyaadhikaarH| nopare ghaNo jhrsii| sAtAM diyAM sAtAparUpe tiNameM etalA avaguNa kahyA sAvadha sAtAmeM dharma kima kahie / tehathI tIrthakara gotra kima baMdhe" (bhra0 pR0 257) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) suyagasaMga sUtra kI gAthAoMkA nAma lekara sAdhuse itarako sAtA denemeM dharmapuNya kA niSedha karanA jagatmeM andhakAra phailAnA hai| una gAthAoMmeM zAkyAdikoMke matakA khaNDana kiyA hai sAdhuse itarako sAtA denekA niSedha nahIM kiyA hai parantu bhramavidhvaMsanakArane zAstra nahIM jAnane vAle bhole logoMko bhramAneke liye una gAthAoM kA viparIta artha karake sAtA dene ko sAvadha batalAyA hai ataH pAThakoMke jJAnArtha una gAthAoM ko TIkAke sAtha likha kara batalAyA jAtA hai jisase unakA bhrama dUra ho jAya / "ihamege ubhAsaMti sAtaM sAtena vijjato je tattha AriyaM maggaM paramaMca samAhi e (4) mA evaM avamannato appeNaM lumpahA vahuetassa (u) amokkhAe ao hArivva jaraha" (suya0 zru0 1 a03 u0 4 gAthA 6-7) ( TIkA) matAntaraM nirAkartu pUrva pakSa yitu mAha-iheti mokSa gamana vicAra prastAve eke zAkyA dayaH svayUthyAH vA locAdinopataptAH tuzabdaH pUrvasmAt zItodakAdiparibhogAdvizeSa mAha-bhASate truvate manyante vA kcitpaatthH| kiMtadityAha-sAtaM sukhaM sAtenaiva sukhe naiva vidyate / bhavatIti / tathAcavatAro bhavanti "sarvANi sattvAni sukheratAni sarvANi duHkhAcca samudvijante ? tasmAtsukhArthI sukhameva dadyAta sukha pradAtA labhate sukhAni" yuktirpyevmevsthitaa| yataH kAraNAnurUpaM kArya mutpadyate tadyathA zAlivIjAcchAlyaM kuro jAyate na yavAMkura ityeva mihatyAtsukhAnmukti rupa jAyate natu locAdi rUpA :khA diti / tathA hyAgamo'pyevameva vyavasthita:-"maNuNNaM bhoyaNaM bhoccA maNuNNaM sayaNA saNaM maNuNNaM si agAsi maNuNNaM jhAyae munnii|" "mRdvIzayyA prAta rutthAya peyaa| bhakta madhye pAnakaM cAparANhe drAkSAkhaNDaM zarkarAcArya rAtre mokSazcAnte zAkya putraNa dRSTaH / ityato manojJAhAra vihArAde zcitta svAsthya mutpadyate citta samAdhezca mukta - yavAptiH / ataH sthita me tata sukhe naiva sukhAvAptiH / napunaH kadAcanApi locAdinA kAyakle zena sukhAvApti riti sthitam / ityevaM vyAmUDha matayo kecana zAkyAdayasvatra tasmin mokSa vicAra prastAve samupasthite ArAdyAtaH savaiheya dharmebhya ityAryoM mArgoM jaineMdra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / zAsana pratipAdito mokSamArgastaM ye pariharanti tathAca paramaM samAdhi jJAna darzana cAritrAtmakaM yetyajanti te'jJAH saMsArAnta vartinaH sadA bhavaMti / ena mArya mArga jainendra pravacanaM samyagdarzana jJAna cAritra mokSa mAga pratipAdakaM "sukhaM sukhenaiva vidyate" ityAdi mohena mohitA avamanyamAnA pariharantaH alpena vaiSayikeNa sukhena mA vahu paramArtha sukha mokSa sukha mokSA khyaM lumpatha vidhvaMsatha / tathAhi manojJAhArAdinA kAmodre kaH / tadudra kAcca cittA svAsthyaM na punaH samAdhiriti / apica etasyAsatyakSAbhyupagamasyAmokSe'paritpAge sati "ayohArika jUraha" atmAnaM yUyaM kadartha yatha kevalaM yathAsau ayaso-lohasyAhartA apAntarAle rUpyAdi lAbhe satyapi dUramAnIta miti kRtvA nojjhitavAna pazcAta svasthAnAvAptAmalpa lAbhe sati jUstivAna pazcAttApaM kRtavAn evaM bhavanto'pi jUrayijyantIti / " artha :____ matAntarakA khaNDana karaneke liye chaTThI gAthAmeM anya matAvalambiyoMkI orase pUrva pakSa kiyA gayA hai| vaha isa prakAra hai-mokSa prAptike viSayameM zAkya Adi, tathA kezolluJcanase pIr3ita kaI eka apane yUtha vAle, yaha kahate haiM ki sukhakI prApti sukha hIse hotI hai| jaise ki una logoMne apane matakA poSaNa karaneke liye yaha zloka banAyA hai "sarvANi satvAni" ityAdi / isakA artha yaha hai ki sabhI jIva sukhameM rata haiM aura sabhI loga duHkhase udvigna hote haiN| isa liye sukhakI icchA karane vAle puruSako sukha hI denA cAhiye kyoMki sukha denevAlA hI sukha pAtA hai / isa viSayameM ye loga yaha yukti dete haiM ki sabhI kArya apane kAraNake anurUpa ho utpanna hote haiM zAlike vIjase zAlikA hI akura utpanna hotA hai yavakA aMkura utpanna nahIM hotA isI taraha isa lokameM sukha bhoganese hI para lokameM sukha milatA hai parantu kezoluJcanAdi rUpa duHkha bhoganese nahIM milatA / inake AgamameM bhI yahI kahA hai ki sAdhuko manojJa AhAra khAkara manojJa zayyAke Upara manojJa gRhameM manojJa vastukA dhyAna karanA caahiye| komala zayyApara zayana karanA, prabhAta kAlameM dugdha Adi pauSTika padArtha pInA, tathA dinake madhya bhAgameM svAdiSTa bhAta Adi khAnA, aura dopaharake bAda zarvata Adi pInA, tathA AdhI rAtameM dAkha zakkara Adi madhura padArtha khAnA, ina kAryoM se antameM mokSa milatA hai yaha zAkya putrakA vizvAsa hai| saMkSepase inakA siddhAnta yaha hai ki manojJa AhAra vihArase cittameM samAdhi utpanna hotI hai aura cittame samAdhi utpanna honese mokSa sukha milatA hai / ataH siddha huA ki sukhase hI sukha milatA hai para kezoluJcanAdi rUpa duHkha bhoganese nhiiN| ___isa prakArakA siddhAnta rakhanevAle mUr3hamati zAkya Adi, sabhI heya dharmo se pRthak rahane vAle jina pratipAdita Aryya dharmakA tyAga karate haiM aura jJAna darzana tathA cAritra rUpa mokSa mArga ko chor3a dete haiM ! ve jJAna rahita haiM aura cirakAla taka isa saMsAra cakrame ghUmate rahate haiN| unapara Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyAvRtyAdhikAraH / 365 kRpA karake zAstrakAra upadeza dete haiM ki he bhAiyo ! 'sukhase hI sukha milatA hai' isa mithyA siddhAntakA Azraya lekara samyag jJAna darzana aura cAritra rUpa mokSa dharmakA upadezaka jainAgamako tuma mohavaza chor3a rahe ho| tuma tuccha viSaya sukhAke lobhameM par3akara vAstavika sukha mokSako mata chor3o manojJa AhAra Adi khAnese kAmakI vRddhi hotI hai aura kAmavAsanA ke pravala honepara cittameM zAnti nahIM mila sakatI / isa prakAra cittame samAdhi utpanna honA ekAnta asambhava hai / ataH asatpakSakA Azraya lekara tuma apaneko kharAba kara rahe ho / jaise koI vaNik putra dUrase lohA lie hue AtA thA use rAsteme cAMdI milI para usane socA ki maiM dUrase isa loheko liye A rahA hUM ise chor3akara cAMdI kaise lU / isI prakAra rAste meM usane sonA bhI nahIM liyA / pIche apane sthAna para pahuMcane para usako sonA cAMdIko apekSA lohekA bahuta kama mUlya milA to vaha pachitAne lagA thA usI taraha antameM tumheM bhI pachitAnA par3egA / yahAM jo loga viSaya sukhase mokSa milanekA siddhAnta mAnakara jainendra pravacana kA tyAga karate haiM unakA siddhAnta khaNDana karaneke liye kahA hai ki "viSaya sukha bhogane se mokSa kI prAptikI AzA rakhanA mithyA hai| viSaya sukha ko chor3a kara jaina mArgase gamana karanA hI mokSakA sAdhana hai" / parantu kisIko sAtA denA sAvadya hai yA kisIko sAtA dene se dharma yA puNya nahIM hotA yaha bAta yahAM nahIM kahI hai / isa liye ina gAthAoM kA nAma lekara dUsareko sAtA denese pApa kahanA mithyAvAdiyoMkA kAyyaM samajhanA cAhiye / yadi koI ina gAthAoM kA yahI tAtparya batAve ki dUsareko sAtA denese loha vaNikakI taraha pazcAttApa karanA par3atA hai athavA Arya mArgase dUra rahatA hai to phira kisI sAdhuko sAtA denA bhI usake hisAba se pApa hI ThaharegA / yadi kaho ki "sAdhu se itarako sAtA dene se pazcAttApa karanA isa gAthAmeM kahA hai isa liye sAdhuko sAtA denA burA nahIM hai" to yaha mithyA hai ukta gAthAoMmeM tathA unakI TIkAmeM yaha nahIM kahA hai ki " sAdhuse itarako sAtA dene vAlA loha vaNikakI taraha pazcAttApa karatA hai" kintu sAdhu athavA gRhastha jo koI aisA mAnatA hai ki viSaya sukhake sevana karanese mokSa milatA hai usa adhama zraddhA vAleko lauha vaNikakI taraha pazcAttApakA bhAgI batalAyA hai parantu anukampA karake kisI hIna dIna duHkhIke duHkha miTAne vAle kI yahAM jikra bhI nahIM hai / ata: ukta gAthAkA nAma lekara hIna dIna duHkhI jIva para dayA karake unheM sAtA dene vAleko ekAnta pApI kahanA ajJAna samajhanA cAhiye / bola 4 samApta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 saddharmamaNDanam / (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 257 ke Upara likhate haiM "daza vaikAlika adhyayana 3 gRhasthanI sAtAM pUchyAM solamo anAcAra lAgato kahyo / tathA gRhasthano vyAvaca kIdhAM aTThAIsamo anAcAra khyo| tathA nizotha uddezA 13 gRhasthanI rakSA nimitta bhUti karma kiyAM prAyazcitta karo to gRhasthanI sAvadha sAMtA vAMchayA tIrthaGkara gotra kima bNdhe| (bhra0 pR0 257) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ___ gRhasthase sAtA pUchanA tathA usakA vyAvaca karanA sAdhuke liye anAcAra kahA hai gRhastha ke liye anAcAra nahIM kahA hai| dekhiye daza vaikAlika sUtrameM AcAroM kI gaNanA karate hue pahale pahala yaha gAthA likhI hai "saMjame suTi appANaM vippamukANatAiNaM tesimeyamaNA innaM niggaMthANa mahesiNaM" artha : saMyamake andara apanI AtmAko sthira rahane vAle aura vAhya tathA antarase mukta evaM apanI AtmAko rakSA karane vAle nigraMtha maharSiyoMke liye ye bAteM anAcAra haiN| isa gAthAmeM spaSTa kahA hai ki agrima gAthAoMmeM kahe hue 52 anAcAra zramaNa nigranthoMke haiM gRhasthoMke nahIM haiM / isa liye gRhasthakA sAtA pUchanA aura gRhasthakA vyAvava karanA daza vaikAlika sUtrake pAThAnusAra gRhasthake liye ekAnta pApa nahIM ho sktaa| ataH dazavakAlika sUtrakA nAma lekara sAdhuse itarakI sAtA aura vyAvacako sAvadha kAyama karanA ajJAna hai| yadi koI aisI zaMkA kare ki gRhasthakI sAtA pUchane aura vyAvaca karanese jaba ki sAdhuko anAcArakA pApa lagatA hai to phira zrAvakako pApa kyoM nahIM lagegA ? / to isakA uttara yaha hai ki sAdhu aura zrAvakakA kalpa judA judA hai eka nahIM hai / isaliye pUrvokta kArya sAdhuke kalpase viruddha honeke kAraNa sAdhuke liye hI anAcAra hai gRhastha ke kalpase viruddha nahIM honese gRhasthake liye anAcAra nahIM hai| jaise apane sAMbhogika sAdhuse itara prANIko utsarga mArgameM AhAra pAnI denA sAdhuke liye prAyazcittakA kAraNa kahA hai parantu gRhastha ke liye nahIM / gRhasthake liye to apane Azrita pazu naukara Adi ko bhAta pAnI nahIM denese usake pahale vratameM aticAra honA kahA hai| usI taraha sAdhu Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyaavRtyaadhikaarH| ke liye gRhassthakI sAtA pUchanA aura usakA vyAvaca karanA anAcAra hai para zrAvakake 'liye nhiiN| yadi koI ukta kAryako gRhasthake liye bhI anAcAra kahe to phira usake hisAbase apane Azrita prANIko bhAta pAnI denA bhI gRhasthake liye prAyazcittakA kAraNa kahanA caahiye| kyoMki sAdhu apane sAMbhogika sAdhuse itarako AhAra pAnI denese prAyazcittI ho jAtA hai to phira gRhastha apane Azrita pazu Adiko AhAra pAnI denese prAyazcittI kyoM nahIM hogA ? para bAta aisI nahIM hai| gRhastha yadi apane Azrita pazu Adiko bhAta pAnI na de to prAyazcittI hotA hai aura sAdhu yadi sAMbhogika sAdhuse bhinnako utsarga mArgameM AhAra pAnI deve to prAyazcittI hotA hai| ataH sAdhuke liye gRhasthakI sAtA pUchanA aura usakA vyAvaca karanA manAcAra hai zrAvakake liye nahIM hai| dazavakAlika sUtrameM uddiSTa bhakta lenA sAdhuke liye pahalA anAcAra kahA hai isa liye jo sAdhu uddiSTa bhakta letA hai vaha prAyazcittI hotA hai parantu Adima aura antima tIrthakarake sAdhuoMko chor3a kara dUsare sAdhu yadi uddiSTa bhakta leveM to ve pApake bhAgI nahIM hote kyoMki uddiSTa bhakta lenA unake kalpase viruddha nahIM hai| ataH jaise uddiSTa bhakta lenA Adima aura antima tIrtha karake sAdhuoMke liye anAcAra hai dUsare tIrthakaroMke sAdhuoMke liye anAcAra nahIM hai usI taraha gRhasthakI sAtA pUchanA aura usakA vyAvaca karanA sAdhuke liye anAcAra hai zrAvakake liye anAcAra nahIM hai| ataH gRhasthakI sAtA pUchane aura usakA vyAvaca karanese gRhasthako bhI anAcAra batalAnA zAstra viruddha samajhanA caahiye| 24 veM tIrthakarake sAdhu teisaveM tIrtha karake sAdhuko AhAra pAnI nahIM dete / kyoMki unakA yaha kalpa nahIM hai| yadi deveM to unako prAyazcitta AtA hai| parantu gRhastha yadi teIsaveM tIrtha karake sAdhuoMko AhAra pAnI deve to usako pApa nahIM hotA kintu dharma hotA hai| isa liye jo kArya sAdhuke liye anAcAra hai vaha gRhasthake liye bhI anAcAra ho yaha kalpanA mithyA samajhanI cAhiye / isI taraha nizItha sUtra uddezA 13 kA dAkhalA dekara jIvarakSA karanemeM pApa kahanA bhI mithyA hai nizotha sUtra uddezA 13 ke andara kisI prANIkI rakSA karanA varjita nahIM kI hai kintu bhUti karma karanekA niSedha kiyA hai| isa liye sAdhu bhUti karma nahIM karate / yadi bhUti karma kareM to unako avazya prAyazcitta AtA hai parantu apanI kalpa maryAdAke anusAra jIvarakSA karanese pApa nahIM hotaa| kyoMki jIvarakSA karanekA kahIM bhI zAstrameM niSedha nahIM hai / pratyuta praznavyAkaraNAdi sUtroMmeM jagaha jagaha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 saddharmamaNDanam / isakA vidhAna kiyA hai / ata: nizItha uddezA 13 kA nAma lekara jIvarakSA karanemeM pApa kA sthApana karanA ekAnta ajJAna samajhanA cAhiye / isa viSayakA vizeSa rUpase spaSTIkaraNa anukampAdhikArake 25 veM bolameM kiyA gayA hai| isa liye yahAM bahuta saMkSepase likhA gayA hai| [bola 5 vAM samApta ]] (preraka) gRhasthase sAtA pUchanA aura usakA vyAvaca karanA gRhastha ke liye anAcAra nahIM hai yaha jJAta huaa| parantu zrAvakake liye zrAvakake vyAvacakA vidhAna kahIM zAstrameM kiyA ho to use btlaaiye| (prarUpaka) uvAI sUtrake malapAThameM zrAvakake lie zrAvakake vyAvacakA vidhAna kiyA gayA hai vaha pATha yaha hai "sekiMtaM veyAvace, dasavihe pannata taMjahA-AyAriya veyAvace, uvajjhAya veyAvace, seha veyAvacce, gilANa veyAvace, tavasti veyAvace, thera veyAvacce, sAhammiya veyAvacce, kula veyAvacce, gaNa veyAvace , saMgha veyAvacce," ( uvAI sUtra ) artha : arthAt vyAvaca daza prakArake kahe haiN| AcArTAkA vyAvaca karanA, upAdhyAyakA vyAvaca karanA, navadIkSita ziSyakA vyAghaca karanA, rogAdise pIDita huekA vyAvaca karanA, tapasvIkA vyAvaca karanA, sthavira kA vyAvaca karanA, sAdharmika kA vyAvaca karanA, gaNakA vyAvaca karanA, kulakA vyAvaca karanA, aura saMgha kA vyAvA krnaa| yaha ukta gAthAkA artha hai| yahAM daza prakArake vyAvacoMmeM sAdharmika vyAvaca kahA gayA hai aura zrAvakase zrAvakakA vyAvaca kiyA jAnA bhI sAdharmika vyAvaca hai kyoMki sAdhukA sAdharmika jaise liGga aura pravacana ke dvArA sAdhu hotA hai usI taraha zrAvaka kA sAdharmika pravacana ke dvArA zrAvaka bhI hotA hai| vyavahAra sUtra dUsare uha ze ke bhASya meM yaha gAthA likhI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyAvRtyAdhikAraH / "pavayaNasaMve gayaro liGga rayaharaNa muhapattI" isakI TIkA yaha hai- 369 " " patrayaNa" tti pravacanataH sAdharmikaH saMghamadhye ekataraH zramaNaH zramaNI ras: zrAvikA ceti / liMge liGgataH sAdharmikaH rajoharaNa muhapottikA yuktaH" artha: zramaNa, zramaNI zrAvaka aura zrAvikA inameM se koI bhI pravacana ke dvArA sAdharmika hotA hai aura rajoharaNa tathA mukhavastrikA se yukta liGga ke dvArA sAdharmika hotA hai / yaha uparyuka gAthAkA TIkAnusAra artha hai / yahAM ke dvArA sAdhu, sAdhvI, zrAvaka aura zrAvikA inameMse kisI ko bhI sAdharmika honA kahA hai| isa liye pravacana ke dvArA zrAvaka kA sAdharmika zrAvaka bhI hotA hai / tathA isI bhASyake 15 vIM gAthAkI TIkAmeM TIkAkArane liMga aura pravacana ke 'dvArA sAdharmikoM kI eka caturbhagI kahI hai| usa ke dUsare bhaMgoM meM zrAvaka ko batalAyA hai / vaha TIkA yaha hai " tathA pravacanataH sAdharmiko na punaH liMge liMgataH eSa dvitIyaH / kete evaM bhUtA ityAha- dazabhavaMti sazikhAkAH amuNDita ziraskA: zrAvakA iti gamyate / zrAvakA hi darzana vratAdi pratimA bhedena ekAdazavidhA bhavanti / tatra daza sakezAH - ekAdazapratimA pratipannastu lubvitazirAH zramaNabhUto bhavati / tatastadvyavacchedAya sazikhAka grahaNam / etehi daza sazikhAkAH zrAvakAH pravacanataH sAdharmikAH bhavati teSAM saMghAntabhUtasvAt natu liGgato rajoharaNAdi liGga rahitatvAt " arthAt pravacanake dvArA jo sAdharmika hotA hai aura liMgake dvArA nahIM hotA vaha dUsarA bhAMgAvAlA sAdharmika hai| aba yaha batalAyA jAtA hai ki isa dUsare bhAMgAvAle sAdharmika kauna hote haiM / jinake keza muNData nahIM haiM jo zikhAdhArI haiM aise daza prakAra ke zrAvaka isa dUsare bhaMgake svAmI haiM kyoMki zrAvaka, darzana, vratAdi, aura pratimA bhedase egyAraha prakArake hote haiM / unameM daza zikhAdhArI hote haiN| aura egyArahavIM pratimApratipanna, lubcitazira aura sAdhuke sadRza hotA hai| usakI vyAvRttike liye isa dUsare bhAMgA meM zikhAdhArI zrAvaka kahA gayA hai| ye daza zikhAdhArI zrAvaka pravacanase. sAdharmika hote haiM / 47 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . 370 kyoMki ve saGghake andara maujUda haiM parantu liGgase sAdharmika nahIM hote kyoMki ve rajoharaNAdi liGgoMse yukta nahIM hote / yahAM TIkAkArane zrAvakako pravacanake dvArA sAdharmika kaha kara usako sAdharmikoM kI caubhaGgIke dUsare bhaGgameM rakkhA hai / isaliye zrAvaka bhI zrAvakakA sAdharmika hotA hai yaha bAta nirvivAda siddha hai / daza prakArake vyAvacoMmeM uvAI sUtra ke andara sAdharmika kA vyAvaca karanA bhI kahA gayA hai| isaliye zrAvaka zrAvakakA vyAvaca kiyA jAnA bhI sAdharmika vyAvaca hone se dharma kA hI hetu hai / use pApa kahanA ajJAniyoMkA kA hai / ukta dazavidha vyAvacoMmeM saGghakA vyAvaca bhI kahA gayA hai aura saGgha nAma hai sAdhu sAdhvI zrAvaka aura zrAvikAoM ke samUha kA / isaliye saGgha ke antarbhUta honese sAdhu kI taraha zrAvaka kA vyAvaca bhI saGghake vyAvaca meM ginA jAtA hai / isa liye zrAvaka se zrAvaka kA vyAvaca kiyA jAnA bhI deza saGghakA vyAvaca hai / ata: vaha dharma hai parantu pApa nahIM hai / yadi koI kahe ki sAdhuoM kI 12 prakAra kI tapasyAoMke bhedameM vyAvaca kahA gayA hai / isaliye vAI sUtrokta daza vidha vyAvaca sAdhuoM kA hI hai parantu zrAvaka kA nahIM to use kahanA cAhiye ki zrAvakoMke liye tapakA vidhAna kahIM anyatra nahIM karake sAdhuoMke sAtha hI kiyA gayA hai| kAraNa yaha hai ki tapake viSayameM sAdhu aura zrAvakoM kA koI antara nahIM hai / isa liye jaise vAraha prakAra ke tapa sAdhuoM ke samAna zrAvakoM ke bhI haiM usI taraha ye dazavidha vyAvaca sAdhuoM kI taraha zrAvakoM ke bhI haiM / isa viSaya meM bhramavidhvaMsanakArakA bhI koI matabheda nahIM ho sakatA kyoMki unake guru bhISaNajIne likhA hai "sAMdhAre vAre bheda tapasyA karatAM jahAM jahAM niravadya yoga rUdhAyajI / tahAM tahAM saMvara hoya tapasyAre lAre, tiNasu puNya lAgatA miTa jAyajI / 47 gAthA iNa tapa mAMhilo tapa zrAvaka karatAM / kaThe azubha yoga rUdhAyajI jaba vrata saMvara huve tapasyAre lAre lAgatA pApa miTa jAyajI" 48 gAthA ( navasadbhAva padArtha nirNaya ) ina pathoMmeM bhISaNajIne 12 prakArakI tapasyAeM sAdhukI taraha zrAvakoM kI bhI mAnI haiM / isa liye ina tapasyAoM meM AyA huA vyAvaca zrAvakoM kA bhI siddha hotA hai / ataH pUrvokta daza vidha vyAvaca ko zrAvakoM ke liye nahIM svIkAra karanA haThavAda samajhanA cAhiye / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyAvRtyAdhikAraH / 371 jaba ki daza vidha vyAvaca karanA zrAvakoM kA bho kattavya hai taba phira koI . zrAvaka yadi apane sAdharmika zrAvaka kA vyAvaca kare to usameM pApa yA prAyazcitta kaise . ho sakatA hai ? yaha buddhimAnoMko vicAranA cAhiye / (bola chaTA samApta) (prarUpaka) ThANAGga sUtra ThANA 5 uddezA 2 ke andara zrAvakoM ko avarNa volanese durlabhavodhI aura varNa bolanese sulabhavodhI honA kahA hai| vaha pATha-~___ "paMcahiM ThANehiM jIvA dullabhavodhiyattAra kamma preNti| taMjahA-arihaMtANaM avannaM vadamANe arihaMtapannattassa dhammassa avannaM vadamANe Ayariya uvajjhAyANaM avannaM vadamANe, cAuvaNNa ssa saMghassa avanna vadamANe vivakkanava vaMbhacerANaM avannaM vadamANe / paMcahi ThANehi jovAmulabhavodhiyattAe kammaM pakareMti arihatANaM vannaM vadamANe jAva vivakka tava vaMbhacerANaM vannaM vamANe" (ThANAGga ThANA 5 u0 2) arthaH arthAt pAMca sthAnoM meM jIva, durlabhavodhI honekA karma bAMdhatA hai| arihaMtako avarNa bolatA huA, aura arihaMta praNIta dharmako adharNa bolatA huA, tathA AcArya aura upAdhyAyako avarNa volatA huA, evaM caturNAtmaka saGghako avarNa volatA huA aura paripakka brahmacarya aura tapa vAle puruSa ko avarNa volatA huaa| isI taraha pAMca sthAnoM meM jIva mulabhavodhI honekA karma bAMdhatA hai| jaise ki arihaMta ko varNa volatA huA, yAvat , paripakka, tapa aura brahmacaryA vAle puruSa ko varNa bolatA huaa| ___ yaha uparyukta gAthAkA artha hai| yahAM catuvarNAtmaka saGghako avarNa bolanese durlabhavodhI karmakA bandha honA, aura varNa volanese sulabha vodhI karmakA vandha honA kahA hai aura zrAvaka zrAvikA bhI catuvarNAtmaka saGghake aGga haiN| isaliye zrAvaka aura zrAvikAko avarNa bolanA bhI avazya hI durlabhavodho karma bandhakA hetu hotA hai| isI taraha zrAvaka aura zrAvikA ko varNa bolanA bhI nizcaya hI sulabha vodhI karmabandhakA hetu hotA hai| isa prakAra jaba ki zrAvaka aura zrAvikAko varNa bolane mAtrase jIva sulabha vodhI karma bAMdhatA hai taba phira koI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMdhamamaNDanam / zrAvaka yadi kisI zrAvakako annAdike dvArA dhArmika sahAyatA dene rUpa vyAvaca kare to usase pApa vandha kaise ho sakatA hai ? / balki usase aura jyAdA puNya hI hogA ataH zrAvakoM se kiyA jAne bAlA zrAvaka ke vyAvaca ko pApa batalAnA zAstra viruddha samajhanA caahiye| (bola 7 vAM samApta) (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 3 uddezA pahalemeM kahA hai ki sanatkumAra devendra zrAvakoMke hita, sukha, pathya yAvata niHzreyasako icchA kAnese bhava siddhise lekara yAvata carama zarIrI ho gaye haiM / vaha pATha yaha hai "saNaM kumAre deviMde devarAyA bahUNaM samaNANaM vahUrNa samaNoNaM vahUNaM sAvadhANaM vahuNaM sAviyANaM hiyakAmae suha komae pattha kAmae aNukampie nisteyasie hiyamuha nisseyasakAmae se teNa?NaM goyamA ? saNaM kumAreNaM bhava siddhie No acarime" (bhagavatI zataka 3 u0 1) artha:___ bhagavAna mahAvIra svAmI kahate haiM ki haM gotama ! sanatkumAra devendra devarAja bahuta se sAdhu, sAdhvI zrAvaka aura zrAvikAoMke hita, sukhA, pathya, anukampA, aura mokSakI kAmanA karate haiN| isaliye vaha bhavasiddhise lekara yAvat carama haiM / yahAM zrAvaka aura zrAvikAoMke hita, sukha, pathya AdikI icchA karane mAtrase sanatkumAra devendrako bhavasiddhise lekara yAvata carama zarIrI taka ho jAnA kahA hai aisI dazAmeM yadi koI sAkSAta zrAvaka aura zrAvikAoMko hita, sukha aura pathyakA sampAdana karake usake dharmameM sahAyatA pahuMcAne rUpa vyAvaca kare to use pApa kaise ho sakatA hai ? balki usako aura jyAdA dharma hI hogaa| ataH zrAvakoMse kiyA jAne vAlA zrAvakake vyAvacako sAvadha kAyama karanA ajJAna samajhanA cAhiye / [bola 8 vAM samApta ] noTa-isa pAThakI TIkAmeM hita, sukha aura pathya zabdakA kramazaH sukha sAdhaka vastu, tathA sukha aura duHkhase trANa ( rakSA ) rUpa artha kiyA hai / vaha TIkA dAnAdhikAra ke 27 veM bolameM isa pAThake sAtha rikhI gayI hai| jijJAsuoM ko use vahIM dekha lenA caahiye| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyaavRtyaadhikaarH| 373 - (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 262 ke Upara bhISaNajIke vArtikakA dAkhalA dete hue likhate haiM ki "te kahe cha / paDimAdhArI sAdhu agni mAMhi valatAne vAhI pakaDine vAhire kADhe / athavA siMhAdika pakaDatAne jhAla rAkhe / tathA hara koI sAdhu * sAdhvI jina kalpI sthavira kalpI, tyAMne vAMhi pakahine bAhare kADhe ityAdi kArya karIne sAtA upajAve / athavA jIvAM baMcAve / athavA UMcAthI paDatAne jhAla vaMcAve / athavA bhAkhar3a paDatAne jhAla baMcAve athavA UMcAthI par3atAne vaiTho kare tiNa gRhasthane arihaMta bhagavaMtarI piNa AjJA nhiiN| anaMtA sAdhu sAdhvI gaye kAla huA tyAMrI piNa AjJA nhiiN| jiNa sAdhure baMcAyo tigarI piNa AjJA nhiiN| ityAdi (bhra. 262) inake kahanekA tAtparya yaha hai ki maraNAnta kaSTakI avasthAmeM bhI yadi koI gRhastha, sAdhukI rakSA kara deve to use ekAMta pApa hotA hai / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) maraNAnta kaSTameM par3e hue sAdhukI rakSA karanese gRhastha ko ekAnta pApa kahanA zAstra viruddha hai kyoMki vRhatkalpa sUtrake mUlapAThameM sthavira kalpI sAdhu yA sAdhvIko sarpa kATane para gRhasthase jhADA dilAnekI vItarAgane AjJA dI hai| ata: maraNAnta kaSTa se sAdhukI rakSA karanA AjJA vAhara tathA ekAMtapApa nahIM hai vaha pATha yaha hai "nirAzaM carNa rAovA viyAlevA dIhapI? lUsejjA itthI purisassa pamajjejA purisovA ithie pmjjejaa| evaM se ciTThati parihAraMca no pAuNati esakappe zera kappiyANaM evaM se no kappati evaM se no ciTThati parihAraMca pAuNati esakappe jiNa kappiyANaM" (bRhatkalpa sUtra) (isakI vyAkhyA) "samprati sUtra vyAkhyA kriyate--nirgrathaM ca zabdAnnigraMthoM ca rAtrauvA vikAlevA dIrgha pRSThaH so luSayet daMzeta / tatra strI vA puruSasya hastena taM viSamapamArjayet / purupovA striyAH hastena evaM se tasya sthavira kalpikasya kalpate / sthavirakalpasya apavAda bahulatvAta / evaMcAmunA prakAre NApavAdamAsevamAnasya se tasya tiSThati paryAyaH na sthavira kalpAta. paribhrazyati yena chedAdayaH prAyazcitta vizeSA stasya na saMti / parihAraMca Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 saddharmamaNDanam / tapo na prApnoti kAraNena yatanayA prvRttH| eSa kalpaH sthavirakalpikAnAm / evamamunA prakAreNa sapakSeNa vipakSeNa vA vaiyAvRtya kArApaNaM / "seM" tasya jina kalpikasya na kalpate kevalotsarga pravRttatvA ttasyetibhAvaH / evamapavAda sevanena "se" tasya jina kalpa paryyAyo natiSThati jinakalpAta patatItparthaH / parihAraMca tapo vizeSa pari pAlayati eSakalpo jina kalpikAnAm". arthaH ___ sAdhu yA sAdhvIko rAtameM yA vikAlake samaya yadi sAMpa kATa leve to strI (sAdhvI ) gRhastha puruSake hAthase, aura puruSa ( sAdhu ) gRhastha strIke hAthase usa viSakA jhADA dilAve / aisA karanA, sthavira kalpI sAdhukA kalpa hai| kyoMki sthavira kalpiyoM ke kalpameM apavAda bahuta hotA hai / isa liye ukta kArya karanese sthavira kalpI kA paryAya raha jAtA hai / vaha apane kalpase giratA nahIM hai| isaliye isa kAryAse sthavira kalpIko cheda Adi prAyazcitta vizeSa nahIM prApta hote aura prAyazcitta svarUpa tapasyA bhI nahIM prApta hotI kyoMki kAraNavaza aura yatanAke sAtha ukta kAryameM sthavira kalpIkI pravRtti huI hai parantu isa prakAra apane yA dUsare pakSavAloMse vyAvaca karAnA jina kalpI sAdhukA kalpa nahIM hai kyoMki jina kalpI sAdhu utsarga mArgase hI pravRtta hotA haiN| vaha yadi isa prakAra apavAda mArgakA Azraya leve to usakA paryAya sthira nahIM rahatA kintu vaha jina kalpase gira jAtA haiN| tathA vaha prAyazcittakA adhikArI hotA hai| yahAM sthavira kalpI sAdhu yA sAdhvIko sarpa kATane para gRhasthake hAthase jhADA dilAne kA vidhAna kiyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki maraNAnta saGkaTame par3e hue sAdhu kI prANarakSA karanA gRhasthoMke liye jina AjJAse viruddha nahIM hai tathA aisI dazAmeM gRhasthakI sahAyatA lekara apanI prANarakSA karanA sthavira kalpI sAdhuke liye bhI AjJA viruddha tathA prAyazcitta kA kAraNa nahIM hai| ataH maraNAnta kaSTameM par3e hue sAdhukI rakSA karanA gRhasthake liye AjJA bAhara batalAkara usameM ekAnta pApa sthApana karanA ajJAniyoMkA kA- samajhanA cAhiye / AcArAMga sutrapne gaDDhe AdimeM giranekI sambhAvanA hone para gRhasthakA hAtha pakar3a kara pAra karanA kahA hai| vaha pATha yaha hai "sebhikkhUvA gAmANugAma duijamANe antarAse vappANivA phalihANivA pAgArANivA toraNAnivA aggalANivA, aggala pAsagA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyaavRtyaadhikaarH| NivA, gaDa DhAovA darIovA sai parakkame saMjayAmeva prikmijaa| noujjuyaM gacchennA kevalI brUyA AyANa meyaM / tattha parakamamANe papalijjadA 2 setattha payalamANevA rukkhANivA gucchANivA layA ovA valloovA tayANivA gahANivA, hariyANivA avalamkyi uttrijjaa| je tattha paDipahiyAvA uvAgacchaMti te pANI jAijjA tao saMjayAmeva avalamviya uttrijjaa| tao saM0 gAmAnugAmaM duijjejjA". artha: eka grAmase dUsare grAmameM jAte hue sAdhu yA sAdhvIko mArgake andara yadi kyArI mile yA khAI; gaDDhA, toraNa, argalA, garta, yA khoha mile to dUsarA mArga hone para usa (gaDDhe Adi vAle) mArgase nahIM jAnA cAhiye / kyoMki usa mArgase jAne para kevalone karmabandha homA kahA hai| parantu dUsarA mArga nahIM hone para usa mAgase jAne meM doSa nahIM hai| aise kaThina mArgase jAtA huA sAdhukI yadi paira phisala jAya, tathA giranekI naubata A jAve to vaha vRkSa, latA, tRNa yA gaharI vanaspatiyoMko pakar3a kara usa mArgase pAra ho jaave| athavA jo koI usa mArgase pathika AtA ho usake hAthako sahAyatA lekara jayaNAke sAtha usa kaThina mArga ko pAra kre| isake pazcAt prAmAnugrAma vihAra kre| yaha isa pAThakA artha hai| isakI TIkAmeM bhI likhA hai ki "atha kAraNikastenaiva gaccheta kathaJcita patitazca gacchagato vallyAdikamavalamvya prAtipathikaM hastavA yAcitvA saMyataeva gacchet / arthAta kAraNa par3ane para sAdhu usI ( kaThina ) mArgase hI jaave| aura kisI prakAra giratA huA sthavira kalpI sAdhu, latA Adiko pakar3a kara athavA sammukha Ate hue pathikake hAthakA Azraya lekara jayaNAke sAtha usa mArgako pAra kre| jItamalajI ne apane praznottara tatvavodha nAmaka grantha meM 63 veM prazna ke uttara meM dUsarA mArga nahIM hone para AcArAMga sUtrokta kaThina mArga se jAnA likhA hai| jaise ki: (prazna)-vihAra karatAM mArgameM pRthivI harI AyAM teNeija mArge jAvaNo ki nahIM ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 saddharmamaNDanam / - ( uttara )--AcArAMga zruta0 2 a0 3 30 2 ko vihAra karatA mArga mAI vIja harI pAnI mAMThI hoya to chate rAste te mArge jAvaNo nahIM / iNa nyAya rasto na hoya to te mArgaro doSa nhiiN| UMcI bhUmi, khAI, gaDDhane mArge chate raste na jAvaNo rAsto aura na hoya to jaavnno'| ityAdi jItamalajIke lekhase bhI yaha siddha hotA hai ki dUsarA rAstA nahIM hone para sAdhu garta Adi vAle mArgase jAte haiM aura vahAM ve kAraNavaza pathikake hAthakI sahAyatA bhI AcArAMga sUtrokta vidhike anusAra dete haiN| aisA karanese sthavira kalpo sAdhu kA kalpa bhaGga nahIM hotA kyoMki yaha kArya jina AjJAmeM hai| tathA ukta mArga ke andara musIbatameM par3e hue sAdhuko jo pathika apane hAthakI sahAyatA dekara unakI prAgarakSA karatA hai vaha bhI AjJAnusAra hI kArya karatA hai AjJAse bAhara yA ekAMtapApakA kArya nahIM krtaa| ataH AgameM jalate hue sAdhukI bAMha pakar3a kara bAhara nikAlane vAle gRhastha ko pApa kaise ho sakatA hai ? yaha buddhimAnoMko vicAranA caahiye| yadi maraNAnta kaSTa upasthita hone para bhI gRhastha se zArIrika sahAyatA lenA sthavira kalpI sAdhukA kalpa nahIM hotA aura usa hAlatameM bhI sthAvira kalpIko zArIrika sahAyatA denA gRhastha ke liye varjita hotA to AcArAMga sUtrake isa pAThameM pathika ke hAtha kI sahAyatA lekara sAdhuko kaThina mArgase pAra karane kA vidhAna kaise kiyA jAtA ? tathA vRhatkalpa sUtrameM sarpakA jahara utAraneke liye sAdhu sAdhvI ko gRhastha se jhADA lagavAne kA vidhAna kyoM kiyA jAtA ? ata: sAdhu ke liye gRhastha se zArIrika sahAyatA lene ko hara eka avasthA meM ekAnta niSedha karanA zAstraviruddha samajhanA caahiye| (bola 9 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 265 ke Upara bhISagajIke vArtikoM kA ullekha karate hue likhate haiM ___ "valI keI eka isaDI kahe chai / subhadrAsatI sAdhuro AMkha mAMhi thI phAMTo kADyo tiName dharma kahe chai|" isake Age 267 pRSThameM apanI orase likhate haiM ki "ketalA eka jina AjJA nA ajANa chai / te sAdhu agni mAMhi balatAnI koI gRhasthI bAMha pakar3anI vAhire kADhe tathA sAdhurI phAMsI koI kATe tiNameM dharma kahe chai" ityaadi| inake kahane kA tAtparya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SargtyAdhikAraH / 377 yaha hai ki subhadrA satIne jina kalpI munikI AMkhase tinakA nikAlA thA, isase usako pApa huA tathA kisI duSTake dvArA sAdhuke galemeM lagAI huI phAMsIko yadi koI dayAlu gRhastha kATa deve, tathA AgameM jalate hue sAdhuko koI dayAvAna gRhastha bAMha pakar3a kara bAhara kara de to usako ekAnta pApa hotA hai / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka ) subhadrA satIne jina kalpI munikI AMkhase tinakA nikAlA thA isa kAyyaise subhadrAjIko pApa batalAnA bhISaNajIkA ajJAna hai tathA sAdhuke galekI phAMsI kATane aura magameM jalate hue sAdhuko bAMha pakar3akara bAhara nikAlanese dayAlu gRhasthako pApa batalAnA jItamalajIkA bhI ajJAna hai| bhagavatI sUtra zataka 16 uddezA 3 ke andara sAdhukI nAsikAmeM laTakate hue arzakA chedana karane vAle vaidyako zubha kriyA ( puNyavandha ) honA kahA hai / vaha pATha yaha hai "aNagArassaNaM bhante ? bhAviappaNo chaTTha chaTTaNaM aNikkhiteNaM jAva AyAvemANassa tassaNaM puracchimeNaM avaDDha divasaM No kappai hatthaMvA pAyaMvA uruvA AuMTAvettaevA pasArettaevA paccacchimeNaM avaDDha divasaM kappai hatthaMvA pAyaMvA jAvauruvA ATA vettaevA pasArettaevA" tassa ya aMsiAo laMbai taMceva bijje adakkhu isipADe i / pADe ittA aMsiAo chiMdejjA seNUNaMbhante ? je chindejjA tassa kiriyA kajjai / jassachindai Notassa kiriyA kajjai gaNatthegeNaM dhammaM tarAeNaM 1 hanta ! goyamA ! jechindai jAva dhammaMtarAeNaM sevaM bhante bhanteti " ( bha0 za0 16 u0 3 ) artha he bhagavan ! nirantara bele beLe tapa karatA huA yAvat AtApanA letA huA bhAvitAmA anagArakA dinake pUrvArdha bhAgameM apane hAtha, pAMca, UrU Adi aGgoMko pasAranA aura saMkoca karanA nahIM kalpatA / tathA dinake uttarArdhameM ukta aGgoMko pasAranA aura saMkoca karanA kaspatA hai| ukta sAdhukI nAsikAmeM laTakate hue arzako yadi koI vaidya sAdhuko nIce DAlakara kATe to vaidyako kriyA lagatI hai parantu sAdhuko eka dharmAntarAyake sivAya aura kriyA nahIM lagatI kyA yaha bAta satya hai ? 45 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat * www.umaragyanbhandar.com Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / hAM gotama ! satya hai / chedana karane vAle vaidyako hI kriyA lagatI hai aura ukta sAdhuko eka dharmAntarAyase bhinna dUsarI kriyA nahIM lagatI yaha bAta yathArtha hai / yahAM bhagavatIjIke mUla pATha meM sAdhukI nAsikAmeM laTake hue arzake cheda na karane vaidyako kriyA laganA batalAyA hai kriyAyeM do prakAra kI ThANAGga sUtrameM kahI gaI haiN| zubha aura azubha parantu isa mUla pAThameM zubha athavA azubha kisI eka kriyAkA nAma na lekara samuccaya rUpase kahA hai ki sAdhukI nAsikAmeM laTake hue arzake chedana karane vAle vaidyako kriyA lagatI hai| isakA khulAsA karate hue TIkAkAra batalAte haiM ki sAdhu kI nAsika meM laTake hue arzako jo vaidya dharma buddhise chedana karatA hai usako to zubha kriyA (puNyakI kriyA ) lagatI hai aura jo lobha Adise chedana karatA hai usako azubha kriyA (pApa) hotI hai| vaha TIkA yaha hai ' 378 "taMcAnagAraM kRta kAyotsarga lambamAnArzasamadrAkSIt / tatazcArzasAMchedanArthamanagAraM bhUmyAM pAtayati / nApAtitasyArzazchedaH kartuM zakyata iti / tasya vaidyasya kriyA vyApAra rUpA sAca zubhA dharma buddhayA chindAnasya / lobhAdinAtva zubhA kriyA tasya bhavati / yasyasAghorarzA sichidyante no tasya kriyA bhavati nirvyApAratvAt / kiM sarvathA kriyAyA abhAvo naiva mityAha nannatthetyAdi / na iti yo'yaM niSedhaH so'nyatra kasmAddharmAntarAyAd dharmAntarAya lakSaNA kriyA tasyA'pi bhavatItibhAvaH / dharmAntarAyazca zubhadhyAnavicchedA darzazchedAnumodanAdvaH iti" * arthAt kAyotsarga kiye hue anagArakI nAsikAmeM laTakate hue arzako dekhakara usakA chedana karaneke liye koI vaidya sAdhuko nIce DAle ( kyoMki nIce DAle binA arza kA chedana nahIM kiyA jA sakatA ) aura nIce DAlakara dharma buddhise sAdhukA arza chedana kare to usa vaidyakI kriyA zubha samajhanI cAhiye / arthAt usako zubha kriyA ( puNyakI kriyA) lagatI hai / tathA vaha yadi lobha Adike dvArA arzakA chedana kare to usako azubha kriyA lagatI hai parantu jisakA arza kATA jAtA hai usa muniko eka dharmAntarAya ke sivAya dUsarI kriyA nahIM lagatI kyoMki vaha muni vyApAra rahita hai aura vaha dharmAntarAya rUpa kriyA bhI munike zubha dhyAnake viccheda honese aura arza chedanake anumodana karanese lagatI hai anyathA nahIM / yahAM TIkAkAra bhagavatIke ukta pATha kA abhiprAya basalAte hue likhate haiM ki jo vaidya dharma buddhise sAdhukA arza chedana karatA hai usako zubha kriyA yAnI puNyakI kriyA banatI hai taba phira subhadrA satIne dharma buddhise jo jina kalpI munikI AMkha se nikA nikAlA thA usameM subhadrA satIko pApa kaise ho sakatA hai ? tathA AgameM jalate hue Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyAvRtyAdhikAraH / 379 sAMdhukI bAMha pakar3akara dharma buddhise bAhara karane vAle dayAlu gRhasthako tathA sAdhukIM gale kI phAMsI kATane vAle dhArmika dayAlu puruSako pApa kaise ho sakatA hai yaha buddhimAnoMko socanA cAhiye / yadi ina kAyyoM meM pApa hotA to phira dharma buddhise sAdhukA arza kATane vAle vaidyako bhagavatI sUtrake ukta pAThameM tathA usakI TIkAmeM zubha kriyA (puNya a) honA kyoM kahA jAtA ? ataH bhagavatI ke pUrvokta pATha aura usakI TIkAse spaSTa siddha hotA hai ki sAdhuke galekI phAMsI kATanA tathA AgameM jalate hue sAdhukI bAMha pakar3akara usako bAhara nikAlanA, maraNAnta kaSTameM par3e hue sAdhukI zArIrika sahAyatA prANa rakSA karanA, dhArmika gRhasthoMke liye pApakA kAyya nahIM hai kintu dharmakA kArya haiN| aMtaH bhISaNajIne, subhadrA satIko jina kalpI munikI AMkhase tinakA nikAlane se o pApimI kahA hai tathA jItamalajIne jo sAdhuke galekI phAMsI kATane vAle aura AgameM jalate hue sAdhuko bAhara nikAlane vAle dayAlu gRhasthoMko pApa karma karane vAlA batalAyAM hai yaha ina logoM kI prarUpaNA nitAnta zAstra viruddha samajhanI cAhiye / ( bola 10 vAM ) ( preraka ) Apane bhagavatI sUtrake mUlapATha aura usakI TIkAse yaha siddha kara diyA ki jo vaidya sAdhukI nAsikA meM laTake hue arzako dharma buddhise kATatA hai usako zubha kriyA lagatI hai parantu bhrama vidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 270 ke Upara nizItha sUtra uddezA 15 bola 31 kA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate hai : "atha ihAM kahyo sAdhu anya tIrthI tathA gRhastha pAse arza chedAve tathA koI anerA sAdhurI arza chedatAne anumode to mAsika prAyazcitta Ave / arza chedavyA puNyanI kriyA hove to e arza chedana vAlAne anumode to daNDa kyUM kahyo ? puNyarI karaNI ko niravadya chai / niravadya karaNI anumodyAM to daNDa Ave nahIM / daNDa to pAparI karaNI anumodyAM thIja Ave" ityAdi / (bhra0 pR0 270 ) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) nizItha sUtrako ukta pATha dekara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai "je bhikkhU aNNa utthieNavA gAratthieNavA appANo kAyaMsi gaDa bA paliyaMvA ariyaMvA asiyaMvA bhagaMdalaMvA aNNayare Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 saddharmamaNDanam / NavA tikkheNa satthajAeNavA Acchi deI vicchidei AcchidaMtaM vicchidaMtaMvA sAijjaI" (nizItha 15 u0 bola 31) atha: jo koI sAdhu anya yUdhikase athavA gRhasthase apane zarIrake gaMDamAlAdika, meha, phor3A, arza bhagandara, inako kisI tIkSNa zastra jAtise chedAve tathA vizeSa rUpase chaidAve athavA inakA chedana karAne vAle sAdhuko anumodanA kare to usako prAyazcitta AtA hai| yahAM nizItha sUtrake mUla pAThameM anya yUthika aura gRhasthake dvArA arza chedana karAne vAle aura usakA anumodana karane vAle sAdhuko prAyazcitta AnA kahA hai isa liye koI sAdhu yadi gRhasthase arzakA chedana karAve tathA chedana karAte hue sAdhuko bhalA jAne to usako prAyazcitta AtA hai parantu dharma buddhise ukta sAdhukA arza chedana karane vAle gRhasthako prAyazcitta AnA isa pAThameM nahIM kahA hai kyoMki bhagavatI sUtra zataka 16 uddezA 3 ke mUla pAThameM aura usakI TokAmeM jaba ki dharma buddhise sAdhukA arza kATane vAle gRhasthako zubha kriyA kahI hai taba usake viruddha yahAM ukta gRhasthako pApa kaise kahA jA sakatA hai / yadyapi bhrama vidhvaMsanakAra isa viSayameM yaha tarka karate haiM ki "sAdhukA arza kATane vAle gRhasthakA yadi puNyakI kriyA hotI hai to phira usakA anumodana karane se sAdhuko prAyazcitta kaise AtA hai" parantu unakA yaha tarka bhI ajJAna sUcaka hai| ukta nizIthake mUlapAThameM arza chedana karane vAle gRhasthake kAryakA anumodana karanese sAdhuko prAyazcitta AnA nahIM kahA hai kintu gRhasthake dvArA arza chedana karAte hue sAdhuke kAryakA anumodana karanese prAyazcitta AnA kahA hai| isaliye anumodanakA nAma lekara dharma buddhise sAdhu kA arza chedana karane vAle gRhasthako pApakI sthApanA karanA mithyA hai| ___yadi koI kahe "ki gRhasthase arza kaTAne vAle sAdhuko yadi pApa lagatA hai to sAdhukA arza kATane vAle gRhasthako puNya kaise hogA ? to isakA uttara yaha hai ki jaise gRhasthake dvArA satkAra sammAna aura pUjA pratiSThA kI icchA rakhanA uttarAdhyayana sUtrake andara sAdhu ko varjita kI gayI hai parantu zrAvaka yadi sAdhukI pUjA pratiSThA bandanA satkAra kare to usakA niSedha nahIM hai kiMtu vaha dharma kA kArya hai| usI taraha sAdhu yadi gRhasthase arzachedana karAve athavA karAte hue sAdhuko acchA jAne to usako prAyazcitta AtA hai parantu dharma buddhise sAdhukA arza kATane vAle gRhastha ko pAyazcitta nahIM maataa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaiyaavRtyaadhikaarH| 381 uttarAdhyayana sUtrakI mUlagAthA yaha hai"nosakiya micchaI napUaM noviya caMdaNagaM kuo pasaMsa" (uttarA0 ma0 15) artha : "sAdhu apanI pUjA aura satkArakI icchA nahIM kare tathA candana aura prazaMsA kI cAhanA bhI na kre|" parantu zrAvaka loga sAdhukI pUjA satkAra vandana aura prazaMsA karate haiM aura ukta kAryoM se zrAvakoMko pApa nahIM hotA kintu dharma hotA hai| usI taraha sAdhu yadi kisI gRhasthase arza kaTavAnA cAheM to usako pApa ho sakatA hai parantu arza kATanevAle gRhastha ko pApa nahIM ho sakatA hai balki dharma buddhise kATane para dharma hI hotA hai| tathApi sAdhu, gRhasthase arza kaTavAnA nahIM cAhate, yaha dekha kara sAdhuke arza kATanese gRhasthako pApa honA yadi koI haThI kahe to phira sAdhukI vandanA pUjA satkAra sammAna karanevAle zrAvaka ko bhI usake hisAbase pApa hI honA cAhiye kyoMki sAdhu gRhasthase pUjA pratiSThA vandanA namaskAra AdikI bhI cAhanA nahIM rkhtaa| ataH nizItha sUtrakA manamAnA tAtparya batalA kara dharma buddhise sAdhukA arza kATane vAle vaidya ko pApa hone kI sthApanA karanA ekamAtra ajJAna kA pariNAma samajhanA cAhiye / [bola 11 vAM samApta ] (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhrama0 pR0 270 ke Upara AcArAMga sUtra adhyayana 13 zruta0 2 re kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki "matha IhAM kahyo je sAdhure vraNa te gumaDo phuNasI Adika tehane koI para anero gRhastha zastra karI chede to tehane manakarI anumode nhiiN| ane vacana karI tathA kAyA I karI karAve nhiiN| je kArya sAdhu mana karI anumodanA I na kare te kArya karaNavAlA ne dharma kima huve / ityaadi| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ___jaise uttarAdhyayana sUtra adhyayana 15 kI gAthAmeM apanI pUjA pratiSThA, satkAra sammAna kI cAhanA karanA sAdhuke liye varjita kI hai parantu gRhastha yadi sAdhukI pUjA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 saddharmamaNDanam / pratiSThA Adi kare to usako pApa nahIM kahA hai| usI taraha AcArAMga sUtrake isa pATha meM bhI gRhasthake dvArA apane phoDe Adiko chedana karAnekI icchA karanA sAdhuko varjita kI gayI hai parantu gRhasthako sAdhuke phoDe AdikA chedana karanA varjita nahIM hai| isa liye dhama vuddhise gRhastha yadi sAdhukA vraNako kATe to usako ekAnta pApa nahIM ho sakatA kyoMki jaise sAdhu gRhasthake dvArA apanI pUjA pratiSThA karAne kI icchA nahIM karatA para gRhastha sAdhukI pUjA pratiSThA karatA hai aura usa gRhasthako usa kArya se pApa nahIM hotA dharma hotA hai usI taraha sAdhu, gRhasthase apane phoDe AdikA chedana karAnA nahIM cAhatA yadi cAhe to pApa hogA parantu gRhastha yadi dharma buddhise sAdhukA vraNa chedana kare to usako ekAnta pApa nahIM ho sktaa| ___ dekhiye AcArAMga sUtrakA vaha pATha yaha hai "siyA se paro kAryasi varNa aNNapareNa satya jAeNaM AcchidevayA vicchidejavA No taM sAtie No taM Niyame" (AcArAMga ma0 15 zru0 2) artha:___arthAt kadAcit sAdhuke zarIrameM vraNa utpanna huA dekha kara gRhastha yadi usakA chedaya kare to sAdhu usakI icchA na kre| aura chedana na karAve / yahAM sAdhuko gRhasthase phoDe Adike chedana karAnekI icchA karanA varjita kI gaI hai| parantu gRhasthako sAdhukA vraNa chedana karanA varjita nahIM kiyA hai isaliye isa pATha kA nAma lekara sAdhukA arza chedana karane vAle gRhasthako ekAMta rUpase pApI kahanA mithyA samajhanA caahiye| (bola 12 vAM samApta) ( iti vaiyAvRtya prakaraNaM samAptam ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha vinyaadhikaarH| (preraka).... vinaya kise kahate haiN| aura usake bheda kitane hote haiN| (prarUpaka) "vinIyate karmAneneti vinayaH / guruzuzrUSA vinayaH nIcaityanutseke" arthAt jisase karmavandha nivRtta hotA hai use vinaya kahate haiN| tathA gurujana kI sevA zuzrUSA karanekA nAma vinaya hai / evaM namratAko bhI vinaya kahate haiN| yaha sAta prakAra kA hotA hai| isa viSayameM bhagavatI Adi sUtroMmeM yaha pATha milatA hai| "sattavihe viNae paNNatte taMjahA NoNa viNae, dasaNa viNae, cAritta viNae, maNa viNae, batti viNae, kAya viNae, logokyAra viNae" (ThANAGga ThANA 7-bhagavatI zataka 15 u07) ... ___ arthAt vinaya sAta prakArake hote haiN| . (1) jJAna vinaya, (2) darzana vinaya, (3) cAritra vinaya, (7) mano vinaya, (5) vacana vinaya, (6) kAya vinaya, (7) lokopacAra vinaya / . . inameM darzana vinayake viSayameM TIkAkArane yaha likhA hai ki "darzanaM samyaktvaM tadeva vinayo darzana vinayaH / darzanasyavA tadavyatirekAdarzana guNAdhikAnAM zuzrUSA'nAsAtanArUpo kniyo darzana vinayaH / uktaca-"sussusamA aNAsAyaNA ya viNaou dasaNe duviho dasaNa guNAhiesu kalaha sussusaNA vinno| sakArA bbhuTTANe sammANAsaNa abhiggaho shy| AsagamaNuppayANaM kIkamma aMjali gahoma / tassagu gacchagayA Thiyassataha pajjuvAsaNA bhaNiyA / gacchaMtANuvvayaNaM eso sussuNA viNao" arthAta darzana nAma samyaktvakA hai aura tadra pa jo vinaya hai use darzana vinaya kahate haiN| athavA guNa aura guNIke abhedase darzanarUpa adhika guNa vAle puruSakI zuzrUSA kasvA, tathA unako asAtanA nahIM denA darzana vinaya kahalAtA hai| kahA bhI hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 darzana vinayake do bheda hote haiN| zuzrUSA vinaya, aura asAtanA vinaya / darzanarUpa adhika guNa vAle puruSoM kI zuzrUSA vinaya karanA cAhiye / zuzrUSA vinaya ye haiM saddhamamaNDanam / satkAra karanA, sammukha khaDA honA, sammAna karanA, sammukha jAnA, vyAsana denA, vandana karanA, hAtha jor3anA, Ate hue gurujanake sAmane jAnA, baiThe hue kI sevA karanA aura jAte hue poche jAnA / yaha zuzrUSA vinaya kahalAtA hai / isI taraha bhagavatI zataka 14 uddezA 3 ke mUlapAThameM zuzrUSA vinayake bheda batalAye haiM vaha pATha yaha hai / "sakkAreivA sammANeivA kokammeivA anbhuTThANeivA aMjalipaggahehavA / AsaNAbhiggahehavA asaNANuppadANeivA iM tassa pajjugacchaNayA Thiyassa pajjuvA saNayA gacchaMtassa paDisaMhANattA" ( bha0 za0 14 u0 3 ) ( isa pAThakI TIkA ) kAro vinayASu vaMdanAdinA Adara karaNam pravara vastrAdi dAnazva "sakAro pavaravatthAdihiM" iti vacanAta / sammAnastathAvidhapratipattikaraNam [kRtikarma vaMdanaM kAryyaM karaNavaca / abhyutthAnaM gauravAha darzane viSTaratyAgaH / aMjalipraprahaH aMjali karaNam / AsanAbhigrahaH tiSThava eva gauravyasyAsanAnayanapUrvaka mupavizateti bhaNanam / gauravyamAzrityAsanasya sthAnAMtara saMcAraNam / Agacchato gauravyasyAbhimukhagamanaM tiSThato gauravyasyaseveti / gacchato'nugamanamiti / arthaH - vinaya karane yogya puruSakA vaMdana Adike dvArA Adara karanA aura usako uttamottama vastrAdikA pradAna karanA satkAra vinaya kahalAtA hai / zreSTha puruSako svarUpAnurUpa gaurava denA sammAna vinaya hai / zreSTha puruSa ko vandana karanA aura usakA kAryya karanA kRti karma kahalAtA hai / gaurava ke yogya puruSa ko dekha kara Asana chor3a khar3A ho jAnA abhyutthAna vinaya hai / gaurava ke yogya puruSa ko hAtha jor3anA "aMjali praha" kahalAtA hai / khar3e hue gaurava yogya puruSako Asana dekara baiThaneke liye kahanA AsanAbhipraha kahalAtA hai| gaurava yogya puruSake Asanako usakI icchAnusAra dUsarI jagaha rakhanA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinayAdhikAraH / 3.85 AsanAnupradAna kahalAtA hai| isI taraha Ate hue gaurava yogya puruSake sammukha jAnA aura baiThe hue kI sevA karanA, aura jAte hueke pIche jAnA ye saba zuzrUSA vinaye kahalAte haiM / yaha TIkAkA artha hai : darzana vinayake adhikArI samyagdRSTi, sAdhu aura zrAvaka sabhI loga hote haiM / samyaSTi apane se adhika guNa vAle samyagdRSTikI aura zrAvaka apanese adhika guNa vAle zrAvakakI, tathA ye sabhI loga samyagdRSTi sAdhukI tathA kaniSTha sAdhu apanese adhika guNa vAle sAdhukI jo zuzrUSA karate haiM vaha unakA darzana vinaya samajhA jAtA hai / yaha darzana vinaya nirjarAke bhedameM ginA gayA hai / isa liye darzana vinaya karanAM nirjarAkA hetu samajhanA cAhiye | ( bola 1 samApta ) ( preraka ) apane se adhika guNa vAle zrAvakakA darzana vinaya karanA zrAvakake liye nirjarA kA hetu Apa batalAte haiM para kisI zrAvakane kisI zrAvakakA darzana vinaya kiyA ho aisA udAharaNa koI mUlapAThase batalAiye / (prarUpaka ) bhagavatI sUtra zataka 11 uddezA 12 ke mUla pATha zrAvakoMkA zrAvakase vinaya karane kA spaSTa kathana hai| vaha pATha yaha hai 5 "laeNaM te samaNo vAsaMgA samaNassa bhagavao mahAvIrassa aMtiAo ema socA Nisamma samaNaM bhagarva mahAvIraM vadati - maMsaMti vandittA jeNeva isibhaddaputte samaNovAsae teNeva uyogacchati uvAgacchattA isibhahaputtaM samaNovAsayaM baMda ti NamaMssaMti maTTha viNaNaM bhujjo bhujjo khAmeMti". ( bha0 za0 - 11 u012 ) artha : isake anantara ve zrAvaka zramaNa bhagavAn mahAvIra svAmIse isa bAtako suna kara zrama* bhavAn mahAvIra svAmIko vandanA namaskAra karake RSibhadra putra zrAvakake pAsa gaye vahAM jAkara RSabhadra putra zrAvakako vandanA namaskAra karake unakI saccI bAta nahIM mAnane rUpa aparAdhake liye vinayake sAtha bAra bAra kSamA prArthamA kI / 49 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 saddharmamaNDanam / isa pAThameM zrAvakoMkA zrAvakase vinaya kiyA jAnA spaSTa kahA gayA hai isa liye apanese utkRSTa guNa vAle zrAvakoMkA vinaya karanA zrAvakake liye nirjarAkA hetu samajhanA caahiye| isI taraha bhagavatIsUtra zataka 12 uddezA 1 ke mUlapAThameM upalA zrAvikAse pokhali zrAvakakA darzana vinaya kiye jAnekA ullekha hai / vaha pATha yaha hai "taeNaM sAupalA samaNovAsiyA pokhaliM samaNovAsayaM ejamANaM pAsai pAsaittA haTTatuTA AsaNAo abbhuTTaittA sattakRpayAhiM aNugacchai aNugacchaittA pokkhaliM samaNovAsayaM vaMdahaNamaMsaha NamaMsaittA AsaNeNaM uvanimaMttaittA evaM vayAsI" _ (bha0 20 12 u0 1) artha : ___ utpalA nAmaka zrAvikAne pokhali nAmaka zramaNopAsakako Ate hue dekha kara hRSTatuSTa se apane bhAsana se uTha kara sAta ATha paira taka unake sAmane jAkara ukta zrApakako vandanA namaskAra karake Asana para baiThanekI prArthanA karake isa prakAra khaa| isI taraha pokhalI zrAvakane zaMkha zrAvakako vandanA namaskAra kiyA thaa| vaha pATha yaha hai "taeNaM se pokhalI samaNovAsae jeNeva posahasAlAe jeNeva saMkhe samaNovAsae teNeva uvAgacchaittA gamaNA gamaNAe paDikamaittA saMsAM samaNovAsayaM vandai namasaittA evaM vayAsI" . (bha0 za0 12 u01) atha : isake anantara puSkalI zrAvakane pauSadha zAlAmeM zaMkhA zrAvakake pAsa jAkara iupathika pratikramaNa karake zaMkha zrAvakako vandanA namaskAra karake isa prakAra khaa| ___isa pAThameM bhI puSkalI zrAvakase zaMkha zrAvakake vandana namaskAra karanekA spaSTa ullekha kiyA hai / yaha saba zrAvakake prati zrAvakake zuzrUSA vinayakA udAharaNa samajhanA caahiye| [bola 2 samApta ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| 387 (preraka) Apane zAstrake pramANase yaha siddha kara diyA ki apanese adhika guNa vAle zrAvakoMko zrAvaka loga vandana namaskAra Adi karate haiM aura vaha unakA zrAvakake prati zuzrUSA vinaya hai ataH vaha nijagakA hetu hai parantu jItamalo aura bhISaNajI eka mAtra sAdhukehI zuzrUSA vinayako, nijarAka hetu batalAte haiM zrAvakake zuzrUSA vinayako nirjarAkA hetu nahIM mAnate / bhISagajIne svaracita DhAlameM kahA hai "darzana vinayarA doya bheda cha / zuzrUSAne aNaasAtanA tehajI / zuzrUSo to bar3A sAdhurI karaNI tyAMne vandanA karaNI zIza nAmajI" (nirjaga prakaraNa bhISaNajIkI DhAla) tathA jItamalajIne bhrama0 ke 273 pRSTha para likhA hai ki "keI pASaNDI zrAvakarI sAvadha vinaya kiyAM dharma kahe ch| vinaya mUla dharmaro nAma lei zrAvakarI zuzrUSA vinaya karavo thApe" ityAdi (bhra. pR0 273) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ___ bhISaNajIkA aura jItamalanIkA zrAvakake prati zrAvakake zuzrUSA vinayako sAvadya batAnA zAstra viruddha aura apramANika hai| hamane isI pUrva prakaraNake bolameM bhagavatI sUtrakI kaI sAkSiyAM dekara zrAvakoMke vinayakA pramANa batalAyA hai| yadi bhISaNatI aura jItamalajI ke siddhAntAnusAra zrAvakake prati zrAvakakA vinaya karanA sAvadha hotA to phira bhagavAna mahAvIra svAmIkI maujUdagImeM unake samavasaraNameM hI zrAvaka loga RSibhadra putra zrAvakakA vinaya kyoM karate ? aura use bhagavAn sAvadha kahakara kyoM nahIM rokate ? ataH zrAvakake prati zrAvakake vinayako sAvadha kahanA mithyA samajhanA caahiye| (preraka ) bhrama vidhvaMsanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 276 ke apara likhate haiM "sAmAyaka poSAmeM sAvadha rA tyAga cha / te sAmAyaka poSAmeM zrAvaka mAMho mAhI namaskAra kare nhiiN| te mAMTe ye vinaya sAvadha chai| valI pokhalIne utpalA namaskAra kiyo / te piNa AvatAM kiyo / ane pokhalI jAtAM vandanA namaskAra na kiyo / je dharma hete namaskAra kIdhI huve to jAtAM piNa krtaa| valI zaMkhano vinaya pokhalI kiyo| te piNa AvatAM kiyo piNa pAchA jAvatA viNaya kiyo cAlyo na thii| iNa nyAya saMsAra hete viNaya kiyo piNa dharma hete na thii| jima sAdhunoM vinaya kare te zrAvaka AvatAM piNa kare ane pAchAM jAvatA piNa kare tima pokhalIno vinaya utpalA pAchAM jAvatAM na Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 saddharmamaNDanam / kiyo / tathA pokhalI piNa zaMkhakanAthI pAchAM jAtA vinaya na kiyo| se mAMTe saMsAranI sete e vinaya kiyo cha / " (bhra0 pR0 276) - isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) .. .....bhagavatIsUtrake mUlapAThameM yadyapi pokhalIzrAvakako jAte samaya utpalAkA namaskAra karanA, tathA zaMkhake pAsase jAte samaya zaMkhako pokhalIkA namaskAra karanA likhA huA nahIM hai tathApi nahIM likhanese yaha nahIM nizcaya kiyA jA sakatA ki utpalAne jAte samaya pokhalI, aura pokhalIne jAte samaya raMkhako namaskAra nahIM kiye the, kyoMki upAsaka dazAMgasUtrameM gotamasvAmIko AtesamayameMhI AnaMdazrAvakase namaskAra kiye jAnekA ullekha hai jAte samaya namaskAra karanekA kathana nahIM calA hai tathA revatI dharmapatnI zrAvikAke sIha anagArako Ate samayameM hI namaskAra karanekA ullekha hai Ate samayakA ullekha nahIM hai isa liye jaise yaha nahIM kahA jA sakatA ki Ananda zrAvakane jAte samaya gotama svAmIko namaskAra nahIM kiye the tathA revatI zrAvikAne jAte samaya sIha anagArako vandana namaskAra nahIM kiye the usI taraha yaha bhI nahIM kahA jA sakatA ki utpalAne jAte samatha pokhalIko aura pokhalIne vidA hote samaya zaMkhako vandana namaskAra nahIM kiye the| ataH jAte samayake vandana namaskArakA ullekha nahIM honese utpalAne jAte samayameM pokhalIko aura pokhalIne judA hote samaya zaMkhako namaskAra nahIM kiye the yaha nizcaya karanA bhramavidhvaMsanakArakA nirmUla hai| jAte samayake vandana namaskArakA ullekha nahIM hone para bhI jaise yaha kahA jA sakatA hai ki Ananda zrAvakane gotama svAmIko aura revatI zrAvikAne sIha anagArako jAte samaya bhI vandanA namaskAra kiye hoMge usI taraha yaha bhI kahA jA sakatA hai ki utpalAne pokhalIko aura pokhalIne zaMkhako jAte samaya bhI vandana namaskAra kiye hoNge| astu-bhramavidhvaMsanakArake anuyAyiyoMse pUchanA cAhiye ki utpalA zrAvikAne Ate samaya pokhalIko aura pokhalIne zaMkhake pAsa jAte samaya jo zaMkhako vandanA namaskAra kiye the yaha laukika rItike pAlanArtha kiye the dharmake nimitta nahIM isameM kyA pramANa hai ? kyoMki mUla pAThameM jaise sAdhuke vandana namaskArakA ullekha pAyA jAtA hai usI taraha pokhalI aura zaMkhake bhI vandanA namaskAra kA ullekha hai vahAM yaha nahIM kahA hai ki sAdhu vandana to dharmArtha hai aura zrAvakakI vandanA laukika rIti pAlanArtha hai| aisI dazA meM tumane yaha nirNaya kisa AdhAra se kara liyA hai ki 'utpalAne pokhalI ko aura pokhAlone zaMkhako jo vandana namaskAra kiye the vaha laukika rIti pAlanArtha kiye the Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| 389 dharmArtha nahIM' zAstra ke andara kahIM bhI apanese adhika guNavAna zrAvakako vandana namaskAra karanekA niSedha nahIM hai pratyuta zreSTha zrAvakako vandana karanekI zAstrameM prazaMsA kI gaI hai| ataH adhika guNavAna zrAvaka ke prati zrAvaka ke vinaya ko sAvadha kAyama karanA ajJAna hai| yadi sabhI zuzrUSA vinaya sAdhukA hI kiyA jAnA dharmakA hetu hai to phira zrAvaka loga kRtikarma, asanAnupradAna, aura AsanAbhigraharUpa vinaya kisakA kareM ? 'kRtikarmakA artha hai apanese zreSTha puruSakA kArya karanA parantu sAdhu loga kisI gRhastha se apanA kArya nahIM karAte phira yaha vinaya zrAvaka kisa kA kareM ? yaha bhramavidhvaMsanakAra ke ziSyoMse pUchanA caahiye| __apanese zreSTha puruSake Asanako usakI icchAnusAra anyatra rakhanA AsanAnupradAna vinaya hai aura apanese zreSTha puruSako baiThaneke liye Asana denA AsanAbhigraha rUpa vinaya hai parantu sAdhu loga gRhastha se apanA Asana anyatra nahIM rakhavAte aura gRhastha ke diye hue Asana para baiThate bhI nahIM haiM / aisI dazAmeM zrAvaka ina vinayoM kA vyavahAra kisake sAtha kare ? yaha bhI bhramavidhvaMsanakArake anuyAyiyoMse pUchanA cAhiye / lAcAra hokara unheM yaha kahanA hI hogA ki ye vinaya zrAvakoMke sAtha hI zrAvaka karate haiM parantu sAdhuke sAtha nhiiN| . kadAcit koI yaha kahe ki "ukta sabhI zuzrUSA vinaya zrAvakoMke nahIM haiM isaliye zrAvaka ko yadi kRti karma, AsanAnapradAna, tathA AsanAbhigraha rUpa vinaya karane kA prasaGga nahIM AtA to isameM koI Apatti nahIM hai to isakA uttara yaha hai ki bhaMgavatI sUtra zataka 14 uddezA 3 meM AsanAnupradAna aura AsanAbhipraha rUpa vinayako chor3a kara zeSa sabhI vinayoMkA sadbhAva tiyeca zrAvakoMmeM bhI batalAyA hai aura manuSya zrAvakoM meM to sabhI vinayoMkA sadbhAva kahA hai| ataH manuSya zrAvakoMmeM sabhI zuzrUSA vinayoM kA sadbhAva nahIM mAnanA zAstra se viruddha hai| zrAvaka loga apanese zreSTha zrAvaka ke o kArya kara dete haiM vaha unakA kRtikarma rUpa vinaya hai aura unake Asanako unakI icchAnusAra alaga rakhanA AsanAnupradAna rUpa vinaya hai aura unheM baiThaneko Asana denA AsanAbhigraharUpa vinaya hai| yaha mirjarAkA hetu hai| ise pApa kahanA utsutrabhASiyoMkA kArya samajhanA caahiye| - . bhagavatI sutra zataka 14 uddezA 3 meM manuSya zrAvakoMmeM sabhI vinayoM kA aura tiryaMca paJcendriya zrAvakoMmeM AsanAnupradAna aura AsanAbhiprahako chor3a kara zeSa sabhI vinayoMkA sadabhAva batalAyA hai vaha pATha yaha hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 sdhrmmnnddnm| "atthiNaM bhaMte ? paMcindiya tirikkha joNiyANaM sakArevA jAva paDisaMsAhaNayA ? haMtA ! atthi No cevaNaM AsaNA bhiggaheivA AsaNANuppadANeivA / maNussANaM jAva vemANiyANaM jahA asura kumArANaM" (bha0 za0 14 u03) arthAHhe bhagavan tiJca paJcaM ndriya zrAvakoMmeM satkAra Adi zuzrUSA vinayakA sadbhAva hotA hai ? hAM gotama ! hotA hai / AsAnAnupradAna aura AsanAbhigraha ko chor3a kara sabhI zuzrUSA vinaya tirmyaJca paJcendriya zrAvakoMke bhI hote haiN| tathA manuSya yAvat vaimAnika devoMke asura kumArakI taraha sabhI zuzrUSA vinaya hote haiN| isa pAThameM manuSya zrAvakoMmeM sabhI vinayoMkA sadbhAva kahA hai aura ti-bca paJcendriya zrAvakoMmeM AsanAnupadAna aura AsanAbhiprahako chor3a kara zeSa sabhI vinaya kahe haiN| yiMca paJcendriya zrAvaka aDhAI dvIpase bAhara bhI rahate haiM, jahAM sAdhuoM kA gamanAgamana nahIM hotA phira vaha zuzrUSA vinaya kisakA karate haiM yaha bhramavidhvaMsanakAra ke matAvalambiyoMse pUchanA caahiye| lAcAra hokara unheM yaha mAnanA hI par3egA ki aDhAI dvIpase bAhara rahane vAle tiyyaica paJcendriya zrAvaka jo apanese zreSTha zrAvakakA satkAra sammAna Adi karate haiM vaha unakA zuzrUSA vinaya hai| ataH zrAvakake prati zrAvakake zuzrUSA vinayako sAvaya kAyama karanA ajJAna kA pariNAma samajhanA caahiye| yadi koI kahe ki "zrAvakako vandanA namaskAra karanA sAvadha nahIM hai to sAmAyakake andara baiThA huA zrAvaka kisI zrAvakako bandanA namaskAra kyoM nahIM krtaa|" to isakA uttara yaha hai ki sAmAyakake andara baiThA huA zrAvaka sAmAyaka aura poSA meM nahIM baiThe hue zrAvakase zreSTha hotA hai aura zreSTha apane se kaniSTha ko namaskAra nahIM karatA isaliye sAmAyaka aura poSAmeM baiThA huA zrAvaka sAmAyaka aura poSA meM nahIM baiThe hue zrAvakako vandana namaskAra nahIM karatA parantu vaha usake vandana namaskAra ko sAvadya nahIM smjhtaa| jaise bar3A sAdhu choTe sAdhuko vandana namaskAra nahIM karatA tathA jina kalpI sAdhu sthavira kalpIko vandanA namaskAra nahIM karatA evaM puruSa sAdhu strI sAdhvIko vandanA namaskAra nahIM karatA kyoMki ve unase bar3e haiM parantu yadi koI dUsarA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vnyaadhikaarH| pUrvokta muniyoMko vandana namaskAra kare to use ve sAvadya nahIM jAnate usI taraha sAmAyakameM baiThA huA zrAvaka zreSTha honeke kAraNa dUsare zrAvakako vandana namaskAra nahIM karatA parantu usake vandana namaskArako sAvadha nahIM jaantaa| anyathA bar3A sAdhu choTe sAdhuko maura jinakalpI, sthavira kalpI ko evaM puruSa sAdhu strI sAdhvIko vandana namaskAra nahIM karate isalie choTe sAdhu tathA sthavira kalpI sAdhu aura strI sAdhvIke vandana namaskAra ko bhI sAvatha mAnanA pdd'egaa| ___yadi choTe sAdhuko aura sthavira kalpI sAdhuko tathA strI sAdhvIko kramazaH bar3e sAdhu tathA jinakalpI sAdhu aura puruSa sAdhuse vandana namaskAra nahIM kiye jAne para bhI unakA vandana namaskAra sAvaya nahIM hai to usI taraha sAmAyaka aura poSAmeM baiThe hue zrAvakase zrAvakako bandana namaskAra nahIM kiye jAne para bhI zrAvaka kA vandana namaskAra sAvadya nahIM hai| ataH zrAvakake vaMdana namaskArako sAvaya batalAnA ekAMta mithyA samajhanA caahiye| (bola 3 samApta) (preraka) sambaDa sanyAsIke ziSyoMne saMthArAgrahaNa karate samaya ambaDajIko vandana namaskAra kiyA thaa| usa vandana namakaskArako sAvadha siddha karate hue bhramavidhvaMsanakAra likhate haiM ki "atha ihAM celA kayo namaskAsthAvo mhArA dharmAcArya dharmopadezakane ihAM amvaDa parivrAjakane namaskAra thAvo ehavU kayo / amvaDa zramaNopAsakane namaskAra thAvo ima na kayo / e zramaNopAsaka pada chAMDi parivrAjaka pada grahaNa karI namaskAra kIdho te mAMTe parivrAjakanA dharmanI AcArya ane parivrAjakanA dharmano upadezaka haiN| tiNane Age piNa vandanA namaskAra karatA huntA / pache jiNa dharma tiNakane pAmyA / piNa Agalo gurupaNo miTyo nahIM / te mAMTe sanyAsI dharmaro upadezaka kayo chai / " ityAdi likha kara Age likhate haiM ki__ AcAr2yAMnA 36 guNa kahyA chai ane ambaDa meM to te guga pAve nahIM AcAyya pada to pAMcapadA mAMhi chai / bhane amvaDa to pAMcapadA mAhIM nahIM chai / (bhra0 pR0 277) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) samvaDajIke ziSyoMne saMthArA grahaNa karate samaya arihaMta siddha, aura mahAvIra svAmI ke namaskArake sAtha hI ambahajIko bhI namaskAra kiyA thA unhoMne arihaMta, Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 maNDanam / siddha, aura bhagavAn mahAvIra svAmIko namaskAra to mokSArtha kiyA ho aura amDajI ko namaskAra mokSArtha nahIM kiyA ho isameM koI pramANa nahIM hai / usa pATha meM sApha sApha likhA hai ki jisa amvaDajI se hama logoMne yAvajjIvana ke liye vAhara tako dhAraNa kiyA hai unako namaskAra hai / isase spaSTa siddha hotA hai ki amvaDajI ke ziSyoM ne arasite vAra vrata dhAraNa karAnekA upakAra mAna kara hI vandana namaskAra kiyA hai para dUsare kisI kAraNa se nahIM / ataH isa dAkhale se vAhara vrata dhAraNa karAne vAlA apane se zreSTha zrAvakako vandana namaskAra karanA dharmakA kAraNa siddha hotA hai sAvadha siddha nahIM hotA vaha pATha yaha hai / "aNNamaNNassa aMtie eyama paDisuNaMti / aNNamaNassa anti paDiNittA tidaNDaeva jAva egaMte eDei 2 gaMgaM mahANaha ogArheti rattA vAluA saMthArae saMgharaMti / vAluyA saMdhArayaM duruhiM-tivAratA purasthAbhimuddA saMpaliyaMka nisannA karayala jAva kaTTu evaM vayAsI namo'NaM araha tANaM jAva saMpattANaM namo'NaM ambahassa parivvAssa am' dhammAyariyassa dhammovadesagassa pubviNaM amhe amaste parivvAyagassa antie dhUlaga pANAivAe paccakakhAe jAva jIvAe lage musAvAe tha lage adiSNAdANe paJcakakhAe jAvajjIvAe sacce mehuNe paJcakhAe jAva jIvAe tha lage pariggahe pacakhAe". ( 7 uvAI sUtra prazna 13 ) uu uu artha:amvaDajIke ziSyoMne paraspara pUrvokta prakArakI pratijJA karake sanyAsI veSocitasampUrNa tridaNDa Adiko ekAMtasthAna meM rakha kara gaGgA nadIke taTapara jAkara vahAM bAlukAmaya saMdhArA banAyA / usa para sthita hokara pUrva dizA kI ora mukha karake pa kAsana jamAkara hAtha jor3a kahane lage ki- namaskAra ho arihaMtoko yAvat mokSameM pahuMce hue siddhoMko tathA namaskAra ho bhagavAn mahAvIra svAmIko jo mokSameM jAne kI icchA rakhate haiM / hamAre dharmAcA dharmopadezaka Doko namaskAra ho jinase hamane sthUlahiMsA, sthUla mRSAvAda, sthUla adattA dAna, saba prakArakA maithuma aura sthUla parigrahako yAvajjIvanake liye parityAga kiyA hai / yahAM arasith ziSyoMne saMthArA grahaNa karate samaya arihaMta, siddha, aura bhagavAna mahAvIra svAmIke samAna hI ambaDajIko bhI namaskAra kiyA hai| yadi apane se zreSTha zrAvakako namaskAra karanA pApa hotA to ve ambaDajIko namaskAra kyoM karate ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| 393 yadi kaho ki "arihaMta, siddha aura bhagavAna mahAvIra svAmIko namaskAra to unhoMne mokSArtha kiyA aura ambaDajIko loka rItike anusAra kiyA" to isameM koI pramANa nahIM hai balki arihaMta siddha aura mahAvIra svAmIke sAtha hI amvaDajIkA pATha Anese unakA namaskAra bhI mokSArtha hI siddha hotA hai laukika rItike pAlanArtha nahIM / ____ tathA ambaDajIke ziSya usa samaya saMthArA para baiThe hue the vahAM laukika rItike pAlanakA prasaMga nahIM thaa| usa samaya lokottara rItike pAlanakA prasaMga thA tadanusAra hI unhoMne arihaMta siddha aura bhagavAn mahAvIrako tathA ambar3ajIko bhI namaskAra kiyA thA / ataH arihaMta Adike namaskArako dharmakA aMga mAnanA aura ambaDajIke namaskArako dharmase bAhara kAyama karanA ajJAna hai| isa pAThameM amvaDajIke liye parivrAjaka padakA prayoga dekha kara sanyAsa dharmake nAtese amvaDajIko namaskAra karanekI kalpanA karanA bhI mithyA hai kyoMki isa pAThameM sApha sApha ziSyoMne kahA hai ki jinake pAsa hamane sthUla prANAtipAta yAvat sthUla parigrahakA pratyAkhyAna kiyA thA usa samvaDajIko namaskAra hai| yadi sanyAsa dharma ke sambandhase ziSyoMne namaskAra kiyA hotA to yahAM ve prANAtipAta mAdike pratyAkhyAna kA upakAra kyoM batalAte balki yaha kahate ki jisa amvaDajIse hamane sanyAsa dharma grahaNa kiyA thA unako merA namaskAra ho / yahAM mUla pAThameM sApha sApha bAraha vrata dhAraNa karAnekA upakAra mAna kara hI amvanIko ziSyoMke dvArA namaskAra kiye jAnekA kathana hai parantu sanyAsa dharmakA upadezaka guru mAnakara amvaDajIko namaskAra karanekA kathana nahIM hai / ataH isa pAThameM amvaDajIke liye parivrAjaka padakA prayoga dekha kara sanyAsa dharmake sambandhAnusAra unake ziSyoMkA namaskAra batalAnA ajJAna hai| yadi koI kahe ki "amvalajIke ziSyoMne sanyAsa dharmAke sambandhAnusAra yadi amvaDajIko namaskAra nahIM kiyA thA to yahAM mUla pAThameM unhoMne ambaDajIke liye zramaNopAsaka aisA vizeSaNa kyoM nahIM lagAyA ?" to isakA uttara yaha hai ki "jina" dharma kA mahatva prakaTa karaneke liye zAstrameM jagaha jagaha amvaDajIke liye "zramaNopAsaka" yaha vizeSaNa nahIM lagAkara parivrAjaka yaha vizeSaNa hI lagAyA hai sadanusAra yahAM bhI zramaNopAsaka aisA nahIM kaha kara parivrAjaka hI kahA hai kyoMki isa vizeSaNase zIghra hI yaha bAta buddhigocara ho jAtI hai ki sanyAsa dharmakI apekSAse zramaNopAsakoMkA dharma bhI zreSTha hai ataeva ambaDajIne sanyAsa dharmakA parityAga karake zrAvaka dharmako svIkAra kiyA thA anyathA zAstra meM jo amvaDajIke liye parivrAjaka pada diyA hai vaha sarvathA asaMgata ThaharegA kyoMki jisa samaya amvaDajIke ziSyoMne saMthArA para baiTha kara ambar3a 50 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 saddharmamaNDanam / - - jIko parivrAjaka kahA hai usa samaya amvaDajIne parivrAjaka karmako chor3a diyA thA ve parivrAjaka dharmakA AcaraNa usa samaya nahIM karate the phira unheM parivrAjaka aisA vizeSaNa lagA kara kahanekA koI dUsarA kAraNa nahIM hai| jaise koI gRhastha gRhasthAzramako chor3a kara sAdhu ho jAtA hai to use sAdhu ho jAnepara gRhastha aisA vizeSaNa lagAkara nahIM kahate kyoMki usa samaya usane gRhasthAzramako chor3akara sAdhutA grahaNa kara lI hai| usI taraha amvaDajI sanyAsa dharmako chor3akara usa samaya zramaNopAsaka ho gaye the phira usa samaya unheM parivrAjaka aisA vizeSaNa lagA kara batalAnA ucita nahIM ho sktaa| ataH yaha mAnanA hogA ki jina dharmake pUrvokta mahatvako prakaTa karaneke liye hI mUlapAThameM amvaDa jIko zramaNopAsaka nahIM kaha kara parivrAjaka kaha kara batalAyA hai| ataH ambaDajIke liye parivrAjaka padakA prayoga honese parivrAjaka dharmake sambandhase amvaDajIko namaskAra karanekI prarUpaNA mithyA samajhanI cAhiye / / jisa samaya zrAvaka dharmAnusAra amvaDajIke ziSya saMthArA grahaNa kara rahe the usa samaya kuprAvacanika dharmakA upakAra mAnakara kuprAvacanika dharmAcAryako ve kisa prakAra namaskAra kara sakate the yaha buddhimAnoMko vicAranA cAhiye kyoMki isa kArgameM vahI vandanIya pUjanIya ho sakatA hai jo isakA samarthana karatA ho parantu saMthArA prahaNa karaneko burA batalAne vAlA kumAvacanika dharmAcAryA saMthArA grahaNa karane vAloMko vandanIya aura namaskAra karane yogya nahIM ho sakatA hai| isa liye amvaDajIke ziSyoMne bAraha bana grahaNa karAnekA upakAra mAna kara hI amvaDajI ko vandana namaskAra kiyA thA parivrAjaka dharmakA upakAra mAnakara nhiiN| tathA jisameM 36 guNa vidyamAna hoM vahI dharmAcArya hotA hai yaha koI niyama nahIM hai kyoMki ThANAMga sUtrake andara kaI AcArya aise bhI kahe haiM jinameM 36 guNa nahIM pAye jAte tathApi zAstra unheM dharmAcAryA batalAtA hai| ___ vaha pATha yaha hai "pavvAyaNAyariye nAma mege no uvaThThAvaNAyarie uvaTThAvaNAyarie nAma mege no pnycaaynnaayrie| ege pavvAyaNAyarievi uvaTThAvaNAyarie vi| ege nopavyAyaNAyarie no uvaThThAvaNAyarie ghammAyarie" "cattAri AyariyA pannattA taMjahA uddesanAyarie nAma mege no vAyaNayarie dhammA yrie| cattAri antevAso paM0 taM0 pavAya Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| gAntevAsI nAma megeNo uvaTThAvaNAntevAsI dhmmNtevaaso| pattAri antevAsI paM0 ta0 uddasaNAntevAsI dhammatevAsI nAma mege no vAyaNAntevAsI dharmatevAsI" (ThANAMga ThANA 4 uddezA 3) artha: AcArya cAra prakArake hote haiM / jo dIkSA dete haiM parantu chedopasthApana cAritra nahIM dete / ve pravrAjanAcAryA kahalAte haiM jo chedopasthApana cAritra dete haiM para dIkSA nahIM dete ve upalyApanAcAryA kahalAte haiM jo dIkSA tathA chedopasthApana cAritra donoM hI dete haiM ve ubhayAvAr2yA kahalAte haiN| tathA jo dIkSA chedopasthApana cAritra nahIM dete kintu dharmopadeza mAtra dete haiM ve dharmAcArya kahalAte haiN| phira dUsarI tarahase AcArya cAra prakArake hote haiN| jo aGgoM ko par3hane yogya banA dete haiM parantu par3hAte nahIM haiM vaha uddezanAcAryA kahalAte haiM jo aGgoMko par3haneke yogya nahIM banAte parantu aGgoM ko par3hAte haiM ve vAcanAcAryA kahalAte haiN| jo pUrvokta donoM hI kArya karate haiM vaha ubhayAcArya kahalAte haiN| jo aGgoMko par3hane yogya banAte haiM aura na aGgoMko par3hAte hI haiM kintu dharmakA upadeza dete haiM ve dharmAcArya kahalAte haiN| isI prakAra ziSyoMke bhI cAra bheda kahe haiN| jo eka AcAryase dIkSA mAtra grahaNa karatA hai para unhIMse chedopasthApana cAritra nahIM grahaga karatA vaha pradhAjanAntevAsI kahalAtA hai| jo chedo pasthApana cAritrakA grahaNa kisI ekase karatA hai parantu dIkSA grahaNa nahIM karatA vaha upasthApanA nsevAsI kahalAtA hai jo donoM hI eka AcAryase grahaNa karatA hai vaha usakA ubhayAntevAsI kahalAtA hai| jo na to kisI eka AcAryase dIkSA grahaNa karatA hai aura na chedopasthApana cAritra grAma karatA hai kintu dharmopadeza mAtra letA hai vaha usakA dharmAntevAsI kahalAtA hai| bibhI miSya cAra prakAra ke hote haiN| jo jisase bhoMko par3hanekI yogyatA prAsa karatA hai parantu bhaGgoMko usase par3havA nahIM vaha usakA uddezanAnteSAsI kahalAtA hai jo jisase aGgoMko par3hatA hai para unake par3hanekI yogyatA dUsarese prApta kiyA hotA hai vaha usakA pAnavAnalevAsI kAlAtA hai| jo dono hI kArya eka hI AcAryase karatA hai vaha usakA uma. bAntevAsI kahalAtA hai| jo jisase na to aGgoMke par3hanekI yogyatA hI prApta karatA hai aura na bhoko par3hatA hI hai kintu dharmopadeza mAtra letA hai vaha usakA dharmAntevAsI kahalAtA hai| yahAM ThANAGgake mUla pAThameM jo na to dIkSA detA hai aura na chopasthAna cAritra detA hai tathA jo na to aGgoMko par3hane yogya hI banAtA hai aura na aGgoMko par3hAtA hI hai kintu dharmakA upadeza mAtra karatA hai use dharmAcArya kahA hai| isaliye jo Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / koI manuSya dharmopadeza karatA hai vaha dharmAcArya hotA hai ataeva isa pAThakI TIkAmeM likhA hai ki "AcAryA sUtra caturtha bhaMge yo na pratrAjanayA nacotthApanayAcAryaH sakaH ityAha dharmAcA- iti prativodhaka ityarthaH Ahaca dhammo jeNuvaiTTho so dhamma guru gihIva samaNovA kovi tihiM saMpautto dohivi ekkevAgaNeva" arthAt AcAyya sUtrake caturthabhaGga meM jo na dIkSA detA hai aura na chodopasthApana cAritra hI detA hai vaha kauna hai ? to isakA uttara yaha hai ki vaha dharmakA prativodha dene vAlA puruSa hai| kahA bhI hai jisane dharmakA upadeza diyA hai vaha cAhe gRhastha ho yA zramaNa ho vaha dharmAcArya kahalAtA hai| inameM koI to dIkSA, chedopasthApana cAritra aura dharma ina tInoMke AcArya hote haiM aura koI do ke AcAyya hote haiM aura koI eka eka ke AcArya hote haiN| yahAM TIkAkArane ukta gAthA likha kara spaSTa batalA diyA hai ki jo dharmopadeza detA hai vaha cAhe zramaNa ho yA gRhastha ho dharmAcAyya kahalAtA hai amvaDajIne apane ziSyoMko vAraha vrata rUpa dharmakA upadeza diyA thA phira vaha unake dharyAcA- kyoM nahIM ho sakate ? ataeva mUlapAThameM amvaDajIke ziSyoMne ambaDajIko dharmAcAryA batalA kara unase bAraha vrata dhAraNa karane kI bAta kahI hai isaliye yaha niHsaMdeha siddha hotA hai ki ambaDajIke ziSyoM ne unheM lokottara dharmakA AcArya samajha kara hI namaskAra kiyA thA sanyAsa dharmakA upadezaka samajha kara nhiiN| bAraha brala dhArI zrAvaka kupravAcanika dharmAcAryAko rAjAbhiyogAdi cha: kAraNoM ke vinA vandana namaskAra nahIM karate jaise ki zakaDAla putra pahale gozAlakakA ziSya thA pazcAt mahAvIra svAmIse bAraha vrata dhAraNa karanepara usane gozAlakako vandana namaskAra nahIM kiyA thA kyoMki aisA karanese usake samakitameM aticAra aataa| usI taraha amvaDajIke ziSyoMne bhI amvaDajIko kuprAvacanika dharmAcAryA samajha kara bandana nahIM kiyA thA kyoMki aisA karanese unake samakitameM aticAra AtA kintu unheM bAraha prata rUpa dharmakA upadezaka jAna kara namaskAra kiyA thaa| ata: amvaDajIke ziSyoM se amvaDajIko kuprAvacanika dharmAcAryake sambandhase namaskAra karanekI prarUpaNA karake apanese adhika guNavAn zrAvakako namaskAra karanemeM pApa batalAnA ajJAniyoMkA kArya samajhanA caahiye| [bola 4 samApta ] Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| 397 (prarUpaka) ThANAGga sUtra ThANA 5 ke andara pAMca kAraNoMse jIvako sulabhavodhI honA kahA hai| vaha pATha yaha hai. . "paMcahiM ThANehiM jIvA sulabha voSiyattAe kammaM pakareMti / taMjahA arihaMtANaM vannaM padmANe jAva vivaktavavaMbhacerANaM devANaM vannaM vadamANe" .. (ThANAMga ThANA 5 uddezA 2) artha: ___ arthAt pAMca kAraNose jIva mulabhavodhI honeke karma karate haiN| jaise ki-ari to ko yAvat paripakva brahmacaryA vAle devoM ko varNa (prazaMsA) bolnese| ____yahAM jinake brahmacaryA aura tapa paripakka ho gaye haiM aise devoMke guNAnuvAda karane se bhI sulabhavodhI honA kahA hai parantu ve devatA sAdhu nahIM haiM phira unakI prazaMsA karanese jIva sulabhavodhI karma kyoM bAMdhatA hai ? isase spaSTa siddha hotA hai ki sAdhuse itara kA vinaya karanA bhI ekAnta pApa nahIM hai kintu samyagdRSTi puruSake prati vinaya karanA sulabha vodhI honekA kAraNa hai / isa prakAra jaba ki samyagdRSTi puruSake guNAnuvAda karanese jIva sulabhavodhI ho jAtA hai taba phira usako sevA bhakti aura vandana namaskAra Adi zuSA vinaya karanese pApa kaise ho sakatA hai ? usase to aura adhika dharma hI hogaa| jisa samaya tIrthakara janmadhAraNa karate haiM usa samaya vaha sAdhu nahIM hote tathApi indrAdi devatA unako apanese adhika samyaktva Adi guNoMse yukta jAna kara bhaktipUrvaka vandanA aura stuti karate haiM parantu bhramavidhvaMsanakArake hisAvase yaha vandanA sAvaya ThaharatI hai kyoMki vaha sAdhuse itarako kI jAtI hai lekina zAstra aisA nahIM kahatA vaha to isa vandanAko kalyANakA kAraNa batalAtA hai tathA dikkumAriyoMne bhI apanese samyaktva Adi guNoMmeM zreSTha jAna kara janmate tI kara aura unakI mAtAko vandanA namaskAra aura guNagrAma kiyA hai| isa dAkhalese spaSTa siddha hotA hai ki apanese samyakatva Adi guNoMmeM zreSTha puruSako bandana namaskAra karanA dharmakA hI kAraNa hotA hai bhramavidhvaMsanakAra ke kathanAnusAra ekAnta pApa nahIM hotA anyathA indrAdi devatA janmate tIrtha kara kI, aura dikka mArI gaNa tIrthaGkara kI vandanA aura stuti kyoM karate haiM ? ataH sAdhuse itara apanese zreSTha samyagdRSTi puruSake prati zuzrUSA vinaya karanemeM pApa batalAnA ajJAniyoM kA kArya samajhanA cAhiye Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 398 saddharmamaNDanam / dikkumAriyoM ne tIrthakara aura unakI mAtA kA guNa grAma kiyA thA vaha pATha yaha hai " jeNeva bhagavaM titthayare titthayara mAyA ya teNeva uvAgacchaMti 2 ttA bhagavaM titthavaraM titthayara mAyaraMca tikkhutto AyAhiNaM payA'hiNaM kareMtittA patteyaM karayala pariggahiyaM siralAvantaM matthae aMjali ka evaM vAso motthute rayaNa kucchi dhArike jagappaIva dIvie savva jaga maMgalassa cakkhuNo amuttassa savvajagajIva vacchalassa hiyakAraga maggadesiya pAgiddhi vibhu bhussa jiSNassa NANissa nAyagassa buhassa vohagassa sacca loga nAhassa nimmamasta pavarakulasamu bhavassa jAIe khattiyassa jaMsi loguttamassa jaNaNI ghaNNAsi taM puSNAsi kayatthAsi amheNaM devApie ahelogavatthavvAo aTThadisA kumArI mahattariAo bhagavao titthayarassa jammaNa mahimaM karissAmo taNNaM tunbhehiM na bhoivvaM " ( zrI jambUdvIpa pannanti ) artha : dikka mAriyo ne bhagavAn tIrthakara aura unakI mAtAke pAsa Akara tIna bAra parikramA de kara zirapara aMjali bAMdha kara kahA ki - he ralakukSidhAriye ? tumhAre liye merA namaskAra hai| he devi ! saMsAra kI sampUrNa vastuoM ko dopakI taraha prakAzita karane vAle tIrthakara devako tuma uspanna karanevAlI ho jo jagatke sampUrNa padArthoM kA yathArtha svarUpa dikhalAne vAle netrake samAna haiM jinakI vANI saba prANiyoMkA upakAra karane vAlI samyagjJAna, darzana, aura cAritra kA upadeza dene vAlI, sava vyApaka tathA sabake hRdayameM praveza karanevAlI hai| jo tIrtha kara deva rAga dvepako jItanevAle utkRSTa jJAnake svAmI nAyaka aura buddha yAnI saba padArtho ke yathArtha svarUpa ko jAnane vAle haiM jo saba prANiyoM ke hRdaya meM vodhi voja ke sthApaka aura sabakI * rakSA karane vAle aura sabake vodhaka haiM jo mamatArahita uttamakulameM janme hue kSatriya vaMzadhara haiN| aise tIrthaMkara devakI tU jananI hai isaliye he devi ! tU dhanya hai puNyavatI hai aura kRtArtha hai / he devi ! hama loga adholokameM nivAsa karanevAlI dikka mArikA haiM hama tIrthakara deva janmakI mahimA kareMgI ataH Apa kisI prakArakA bhaya na kareM / 1 yahAM dik mAriyoM dvArA tIrthaGkara aura unakI mAtAko vandanA namaskAra kiyA jAnA tathA unakA guNagrAma kiyA jAnA kahA hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki apane Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| 399 se adhika guNavAn samyagdRSTiko vandanA namaskAra karanA tathA usakA guNAnuvAda karanA dharma hai pApa nahIM hai tathApi bhramavidhvaMsanakAra apanese zreSTha samyagdRSTike guNAnuvAiko to dharma aura vandanA namaskAra ko pApa batalAte haiM yaha inakA vyAmoha hai / jaba ki apane se adhika samyagdRSTike guNagrAma karanemeM dharma hotA hai taba phira vaMdanA namaskAra karane se pApa kaise ho sakatA hai ? yaha vicAranA cAhiye / ataH apanese zreSTha samyagdRSTi puruSa kI vaMdanA namaskAra ko pApa kAyama karanA ajJAna kA pariNAma samajhanA cAhiye / [bola 5 vAM samApta ] (preraka) janmate tIrtha karako indrane, tathA janmate tIrthaGkara aura unakI mAtA ko viku mAriyoMne vaMdana namaskAra aura gugaprAma kiye the isa dAkhalAse yadyapi apane se zreSTha samyagdRSTi puruSakA vaMdana namaskAra karanA tathA unakA guNagrAma karanA dharma siddha hotA hai tathApi bhramavidhvaMsanakAra isa bAta ko mithyA siddha karaneke liye bhrama0 pR0 284 ke Upara jambUdvIpa pannati kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate ___"atha ihAM kaho tIrthakara janmyA te dravya tIrthaGkarane indra namo'tthuNaM guNe namaskAra kare te piNa indranI rIti huntI te sAMcave piNa dharma jANe nahIM / tINa jJAna sahita indra ekAvatArIne piga para puThe janamyA chatAM dravya tIrthaGkara no vinaya kare namo'tthuNaM guNe te laukika saMsAranI roti sAMcave piNa mokSa hete nhiiN|" (bhra0 pR0 284) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) janmate tIrthaGkarako vaMdanA namaskAra, indra dharma jAna kara nahIM karate isameM koI pramANaM nahIM hai| yadi kaho ki mUlapAThameM "jIya meyaM" aisA pATha AyA hai aura isa pAThakA artha yaha hai ki iMdra janmate samaya tIrthakarako vaMdanA namaskAra karanA apanA purAnA AcAra batalAtA hai arthAt purAne iMdroMne purAne tIrthaMkaroMko paMdana namaskAra kiyA hai isaliye vartamAna iMdra bhI vartamAna tIrthakarako vaMdanA namaskAra karake purAtana rItikA pAlana karatA hai para isa kAryako vaha dharma samajha kara nahIM karatA to yaha mithyA hai kyoMki kevala jhAna utpanna hone para jahAM devatAoMne tIrthaMkara ko vaMdanA namaskAra kiyA hai vahAM bhI "jIya meyaM devA" yahI pATha pAyA hai| 'arthAt he devatAoM ! tIrthaMkaroMko vaMdana namaskAra karanA tumhArA purAnA AcAra hai|' phira to bhramavidhvaMsanakArake hisAbase kevala jJAna utpanna hone para bhI tIrthakarako vaMdanA namaskAra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sdhrmmnnddnm| karanA dharma nahIM honA cAhiye kyoMki usa samaya bhI purAne AcArake anusAra hI vaMdana namaskAra karanA kahA hai parantu yadi kevala jJAna hone para tIrthakarako vandanA namaskAra karanA purAne rivAjake anusAra kiye jAne para bhI pApa nahIM hai kintu dharma hai to usI taraha janmate tIrthaMkara ko purAne rivAjake anusAra kiyA jAne bAlA indrakA vandana namaskAra bhI pApa nahIM hai kiMtu dharma hai / jaise janmate samaya indrAdi deva bhagavAnkI janma mahimA karaneke liye Ate haiM usI taraha kevala jJAna utpanna hone para bhI kevala jJAnakI mahimA karane ke liye bhagavAna ke pAsa ve Ate haiM / zAstra ke andara janma mahimAke pAThakA saMkoca karake pAMcoM kalyANoMkA pATha AyA hai ataH sabhI pAThoMmeM janma mahimAke pAThake samAna hI "jiya meyaM" yaha pATha samajhanA cAhiye / tathA lokAntika devatA jahAM tIrthakara ko prativodha deneke liye Ate haiM vahAM bhI pUrva pAThakA saGkoca karake "jiya meyaM" yaha pATha AyA hai| isa liye jo loga "jiya meya" aisA pATha Anese janmate tIrthaMkara ko indra kA vandana namaskAra kiyA jAnA pApa batalAte haiM unake hisAbase pAMco kalyANoMke samaya jo devatA bhagavAna ko vandana namaskAra karate haiM una sabhIko pApa hI kahanA cAhiye tathA lokAntika devatA purAne rivAjake anusAra jo tIrthakara devako prativodha dete haiM vaha bhI pApa hI kahanA caahiye| jahAM lokAntika devatA tIrthakarako prativodha deneke liye Aye haiM vahAMkA pATha yaha hai "taroNaM tesiM logatiyANaM devANaM patteyaM 2 AsaNAI calaMti / tahevajAva arahatANaM nikkhamamANaM saMvohaNaM karettaetti taMgacchAmoNaM amhe'vi mallissa arahato saMvohaNaM karemitti kaTu evaM saMpeheMti 2 uttara puracchimaM disibhAyaM veubdhiya samugghAeNaM samohaNaMti 2saMkhijAI joyaNAI evaM jahA jaMbhagA jAva jeNeva mihilA rAyahANI jeNeva kumbhagassa raNo bhavaNe jeNeva mallI arahA teNeva uvAgacchati 2 atalikkhapaDivannA sakhiMkhiNiAI jAvavatthAti pava raparihiyA karayala tAhi iThA evaM vayAsI bujjhAhi bhagavaM loga nAhA pavattehi dhammatitthaM jIvANaM hiya sukha nisseyasakaraM bhavistatotti kA docapi tacaM pi evaM vayaMti 2 malliM araha vaMdati narmasaMti 2 jAmeva disaM pAubhuyA tAmeva disiM par3i gyaa|" . . . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| 401 isa pAThameM jAva zabdase jisa pUrva pAThakA saMkoca kiyA gayA hai| vaha pATha yaha hai __"taeNaM logaMtiyA devatA AsaNAI calitAIpAsaMti pAsaMtittA ohi pAujaMti 2 malliM arahaM ohiNA Abhoaiti 2 / imeyAkhve ajjatthie jAva samuppajjitthA evaM khalu jambU dvIve dIve bhArae vAse mithilAe kumbhagasta mallI arahA nikkhamissAmItti manaM pahAreMti taMjIyameyaM toya paccapanna maNAgayANaM logaMtiyANaM" isa pAThameM "jIyameya" yaha vAkya AyA hai aura pUrva likhita pAThameM jAva zabda se isI pAThakA saMkoca kiyA hai| isa liye usa pAThameM bhI "jIya meya" isa vAkyakA sadbhAva hai / aisI dazAmeM lokAntika devatAoMne jita AcArake anusAra jo mallinAtha jIko pratibodha diyA hai use bhI bhrama0 kArake hisAbase sAvadya hI kahanA caahiye| yadi "mIyameyaM" isa pAThake honepara bhI prativodha denA sAvadya nahIM hai to jita AcArake anusAra janmate tIrthaMkarako indrakA vandana namaskAra bhI sAvaya nahIM hai| aba ukta pATha kA pAThakoMke jJAnArtha artha kiyA jAtA haiartha : isake anantara lokAntika devatAoMke pratyekake Asana Dolane lage / yaha dekhakara devatAoMne avadhi jJAnakA prayoga karake arihata mallinAthajIko smjhaa| pazcAt unake manameM yaha nizraya utpanna huA ki jambU dvIpake bhAratavarSameM mithilA nagarIke rAjA kumbhakakI putrI bhagavAna mallinAthajI dIkSA lenekA vicAra kara rahe haiM / ataH bhUta bhaviSyata aura vartamAna kAlakA hamArA gita AcAra hai ki tIrthakaroMke pAsa jAkara hama unako pratibodha dete haiM / isa AcArake anusAra bhagavAna mallinAthajIke pAsa bhI jAnA cAhiye / yaha socakara lokAntika devatAoMne IzAna koNa meM jAkara vaikriya samudghAta kiyA / aura saMkhyAta yojanA daNDa nikAla kara uttara vaikriya zarIra. banAyA / use banAkara ve devatA jamvaka devoMkI taraha mithilA nagarIke kummaka rAjAke makAnapara bhagavAna malinAthajIke pAsa aaye| varhA AkAzameM sthita ghRdhUrU bajAte hue uttama vastra pahane huye hAtha joDakara madhura vacanoMse kahane lage ki he bhagavan ! he lokanAtha ! prativodha prApta karo aura dharma tIrthakI pravRtti karo jisameM jIvoMko hita sukha aura niHzreyasakI prApti ho| isI prakAra do tIna bAra kahakara aura dhandanA namaskAra karake lokAntika devatA jahAMse Aye the vahIM vApasa cale gye| yahAM bhI jita AcArake anusAra hI lokAntika devatAoMkA mallinAtha bhagavAcako prativodha denA kahA hai / phira ise bhI bhramavidhvaMsana kArako sAvadha hI samajhanA caahiye| 51 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / ___ yadi kaho ki bhagavAnke janma samayameM devatA loga bahutasA AraMbha samAraMbha bhI karate haiM vaha jaise sAvadha hai usI taraha usa samayakA vandana namaskAra bhI sAvadha hai to phira kevala jJAna hone para bhI bhagavAnko vandanA namaskArArtha devatA loga Ate haiM aura mAraMbha samAraMbha karate haiM phira usa AraMbha samAraMbhakI taraha usa samayakA vandanA namaskAra sAvadha kyoM nahIM mAnA jAtA ? ataH jaise kevala jJAna hone para devatA logoMke gamanA gamana Adi rUpa kriyAke sAvadha hone para bhI bhagavAnkA vandanA namaskAra sAvadha nahIM hotA usI taraha janmotsavameM bhI AraMbha samAraMbhake sAvadha hone para bhI bhagavAnako vandana namaskAra karanA sAvadha nahIM hotA kintu dharma hotA hai isa prakAra zAstrIya pramANase apanese adhika guNavAna samyagdRSTi kA zuzrUSA vinaya karanA dharma siddha hotA hai pApa nahIM / ataH sAdhuke sivAya dUsaroMke vinayako sAvadha kahanA ekAnta mithyA samajhanA caahiye| bola 6 samApta (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 281 ke Upara likhate haiM ki "ihAM cakra apano suNyo tihAM bharatajI iso vinaya kIdho pache cakra kane AvI pUjA kIdhI / te saMsArarI rIte piNa dharma hete nhiiN| tima amvaDane celAM piNa Aparo nija guru jANa guruno rIti sAMcavI piNa dharma na jANyo" ityaadi| (bhra0pR0281) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bharatane jo cakrakI pUjA kI thI usakA dRSTAnta amvaDajIke sAtha denA ajJAna hai kyoMki cakra to pratyakSa hI sthAvara ekendriya aura mithyAtvI hai| usakI pUjA karanA mithyAtvIkI pUjA karanA hai jo samyagdRSTike liye dharmakA kAraNa nahIM hai apitu usake pratakA aticAra hai| parantu amvaDajI bAraha vrata dhArI zrAvaka aura samyagdRSTi the| unako vandanA namaskAra karanA samyagdRSTiko vandanA namaskAra karanA hai / ataH vaha cakra pUjAkI taraha laukika rItike pAlanArtha nahIM hai kintu dharmArtha hai| ata: cakra pUjAkA dRSTAnta dekara amvaDajIke vandana namaskArako sAvadha batalAnA ajJAna hai| (preraka) zrAvakakI sevA bhakti karanese kyA phala milatA hai| yaha sapramANa batalAiye ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 2 uddezA 5 meM zrAvakakI sevA bhakti karanekA zAsa zravaNase lekara mokSa paryanta phala batalAyA hai| vaha pATha yaha hai "tahA rUveNaM bhante ! samaNaMvA mAhanaMvA pajjuvAsamANassa ki phalA pajjupAsaNA ? goyamA ! savaNaphalA seNaM bhante ! savaNe kiM phale / NoNaphale, seNaM bhante / NANe kiMphale viNNANaphale / seNaM bhante viNNANe ki phale paJcakkhANa phle| seNaM bhante ! paJcakkhANe kiM phale, saMjama phale / seNaM bhante ! saMjame kiM phale, aNahaNaya phle| evaM aNaNhae tava phale tave vodAraNa phale vodAraNe akiriyaaphle| seNaM bhante! akiriyA kiM phalA siddhipanavasANaphalA paNNettA goyamA" (bha0 za0 2 u05) artha : he bhagavan tathA rUpake zramaNa aura mAhanakI sevA karanese kyA phala hotA hai ? (uttr| he gotama ! zAstrakA (dharmakA ) zravaNa phala hotA hai| (prazna ) he bhagavan ! zAstrake zravaNase kyA phala hotA hai / (uttara) he gotama ! zAstrIya siddhAntakA jJAna prApta hotA hai| (prazna) , jJAnase kyA phala milatA hai ? (uttara) jJAnase tyAgane yogya aura svIkAra karane yogya vastukA viveka (vijJAna) phala prApta hotA hai| ( prazna ) vijJAnakA kyA phala hotA hai ? (uttara) vijJAmase pApoMkA pratyAkhyAna hotA hai / ( prazna ) pApoMke pratyAkhyAnase kyA phala hotA hai? (uttara) pApoMke pratyAkhyAna karanese saMyamakI prApti hotI hai / ( prazna ) saMyamakA kyA phala hotA hai ? (uttara) saMghamase AzravakA nirodha hotA hai| (prazna) Azraya nirodhase kyA phala hotA hai| (uttara) Azravake nirodhase tapa rUpa phala hotA hai| (prazva) tapase kyA phala milatA hai? (uttara) tapase karmoM kI nirjarA hotI hai| (prazna ) nirjarAkA kyA phala hai ? ( uttara) mirjaza se yogoMkA nirodha hotA hai| ( prazna ) yoga nirodhakA kyA phala hai ? (uttara) yoga nirodhase saba phaloMkA anta svarUpa mokSa prApta hotA hai| isa pAThameM tathA rUpake zramaNa aura mAhanakI sevA bhakti karanese dharma zravaNase lekara mokSa paryanta phala milanA kahA hai aura isa pAThakI TIkAmeM spaSTa likhA hai ki zramaNa nAma sAdhukA aura mAhana nAma zrAvakakA hai / vaha TIkA yaha hai "zramaNaH sAdhurmAhanaH pAvakaH" / ataH isa pAThase zrAvakakI sevA bhakti karamA dharma siddha hotA hai| ataH Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 saddharmamaNDanam / jo zrAvakakI sevA bhakti aura vandana namaskAra karanese ekAnta pApa batalAte haiM unheM utsUtravAdI samajhanA caahiye| yadi koI kahe ki bhagavatI sUtrake isa pAThameM jo zramaNa aura mAhana zabda Aye haiM ve eka sAdhuke hI bodhaka haiM mAhana zabdakA zrAvaka artha nahIM hai to yaha bAta prathama to ukta TIkAse hI viruddha hai kyoMki ukta TIkAmeM mAhana zabdakA spaSTa zrAvaka artha likhA hai| dUsarA anya tIrthayoMke liye bhI zramaNa, mAhana, zabda Aye haiM unakA artha eka sAdhu hI nahIM kiyA hai kintu zramaNa zabdakA artha zAkyAdi aura mAhana zabdakA brAhmaNa artha kiyA hai| isa prakAra jaise anya tIrthiyoMke viSayameM kahe hupa zramaNa aura mAhana zabdakA bhinna bhinna hI artha hai usI taraha svatI ke liye Aye hue zramaNa aura mAina zabdakA bhI bhinna bhinna hI artha hai para eka sAdhu hI nhiiN| jaise ki suyagaDAMga sUtrake dUsare zrutaskandhake dUsare adhyayanameM yaha pATha AyA hai "tatthaNaM jete samaNA mAhanA eva mAikkhaMti jAva paruve ti savve pANA jAva savve sattA hantavyA" artha : ___ jo zramaNa mAhana yaha prarUpaNA karate haiM ki saba prANiyoMkA vadha karanA dharma hai ve paramArtha ko nahIM jaante| yahAM anya tIrthIke liye zramaNa aura mAhna zabdakA prayoga huA hai| inakA artha TIkAkArane bhinna bhinna hI kiyA hai| arthAt zramaNa zabdakA zAkyAdi aura mAhana zabdakA brAhmaNa artha kriyA hai aura isa bAtako bhramavidhvaMsanakArane bhI svIkAra kiyA hai / jaise ki bhrama0 pR0 294 para likhA hai ki "tima anya tIrthImeM zramaNa zAkyAdi mAhana te brAhmaNa, e anyatIrthInA zramaNa mAhana kahyA" ataH jaise isa pAThameM zramaNa mAhana zabdakA eka sAdhu hI artha na hokara bhinna bhinna artha hotA hai usI taraha bhagavatI sUtra zataka 2 uddezA 5 ke pUrva likhita mUla pAThameM bhI zramaNa zabdakA sAdhu aura mAhana zabdakA zrAvaka artha hI samajhanA cAhiye parantu eka sAdhu hI nhiiN| ataeva TIkAkArane vahAM TIkAmeM sApha likha diyA hai ki "zramaNaH sAdhurmAhanaH zrAvakaH" ataH para tIrthI ke viSayameM Aye hue zramaNa mAhana zabdakA bhinna bhinna artha mAna kara bhI svatI ke liye Aye hue zramaNa mAhana zabdoMkA bhinna bhinna artha nahIM mAnanA eka mAtra haThavAda aura TIkA tathA mUla pAThase bhI viruddha samajhanA caahiye| (bola 7 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinayAdhikAraH / isakA kyA samAdhAna ? ( preraka ) para tIrthI dharmopazaka do hote haiN| eka zramaNa zAkyAdi aura dUsarA brAhmaNa | isa liye para tIrthI dharmopadezaka ke liye Aye hue zramaNa aura mAhana zabdakA bhinna 2 artha honA ThIka hI hai parantu svatIrthI dharmopadezaka eka mAtra sAdhu hI hote haiM zrAvaka nahIM hote / isa liye svatIrthI dharmopadezakake viSaya meM jo zramaNa aura mAhana zabda Aye haiM unakA eka sAdhu hI artha honA cAhiye parantu zramaNa zabdakA artha sAdhu aura mAhana kA artha zrAvaka na honA cAhiye / 405 ( prarUpaka ) paratIrthI dharmopadezakakI taraha svatIrthI dharmopadezaka bhI do hI hote haiM / eka sAdhu aura dUsarA zrAvaka isa liye paratIrthI dharmopadezakake pAThakI taraha svatIrthI dharmopadezakake pATha meM bhI zramaNa zabdakA sAdhu aura mAhana zabdakA zrAvaka, isa prakAra bhinna bhinna artha hI karanA cAhiye eka sAdhu nhiiN| yahAM koI yaha pUche ki 'zrAvaka bhI dharmopadeza karatA hai aisA pATha kahAM AyA hai' to usakA uttara yaha hai ki suyagaDAMga sUtra zruta0 2 adhyayana dUsare tathA uvAI sUtrake 20 veM praznameM zrAvakako bhI dharmopadezaka kahA hai / vaha pATha yaha hai "ahAvaretacaspa ThANassa mIsagassa vibhaMge eva mAhijjaiihakhalu pAINaMvA 4 saMte gatiyA maNussA bhavaMti taMjahAappicchA appAraMbhA appa pariggahA dhammiyA dhammANayA dhammiTThA dhammakkhAyI dhammappaloiyA dhamma palajjaNA dhamma samudAyArA dhammeNaMceva vittiM kappemANAviharaMti susIlA suvvayA suppaDiyANaMdA sAhU " artha: ( suya0 zru0 2 a0 2 ) tIsarA sthAna mizra saMjJaka hai usakA vibhaMga kahA jAtA hai| isa jagatake andara pUrvAdi dizAoM meM rahane vAle koI koI manuSya zubha karma karane vAle hote haiM tathA alpa icchA rakhane vAle alpAraMbhI, alpa parigrahI, dhArmika, zruta aura cAritra dharmake pIche calane vAle bhraSTa aura cAritra rUpa dharma jinako bahuta priya hai ) dharmAkhyAyI yAnI bhavya jIvoMke samakSa dharma kA pratipAdana ( upadeza ) karane vAle sAdhuoMke pAsa dharmakA anveSaNa karane vAle athavA dharmako upAdeya samajhane vAle, dharmameM prema rakhane vAle, harSake sAtha dharmAcaraNa karane vAle tathA harSake sAtha jIvikA karane vAle, sundara svabhASa vAle, suvratI aura AnandameM magna rahane vAle sAdhuke saza hote haiM / zruta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / isa pAThameM zrAvakako dharmAkhyAyI kahakara batalAyA hai| dharmAkhyAyo use kahate haiM jo dharmakA upadeza detA hai jaise ki isa zabdakA artha TIkAkArane isa prakAra kiyA hai| dharma mAkhyAti bhavyAnAM pratipAdayati iti dharmAkhyAyI" arthAt bhavya logoMke samakSa jo dharmakA pratipAdana karatA hai vaha dharmAkhyAyI kahA jAtA hai / isa prakAra isa pAThase spaSTa siddha hotA hai ki zrAvaka bhI dharmakA upadeza karatA hai ataH paratIrthI dharmopadezakakI taraha svatIthoM dharmopadezaka bhI do tarahake hote haiM ata: bhagavatIke ukta pAThameM bhI zramaNa zabdakA sAdhu aura mAhana zabdakA zrAvaka artha samajhanA cAhiye parantu donoMkA eka sAdhu hI artha nhiiN| ataH mAhana zabdakA sAdhu hI artha karanA haThavAdiyoM kA kAma samajhanA caahiye| .. [bola 8 vAM samApta ] (preraka) kisI zrAvakane dharmopadeza dekara yadi kisIko dhArmika banAyA ho to batalAiye / (prarUpaka) __prathama to amvaDajIne hI apane 500 ziSyoMko upadeza dekara bAraha vrata dhAraNa karAye the yaha bAta khuda bhramavidhvaMsanakArane bhI likhI hai| dUsarI bAta yaha hai ki suvuddhi pradhAnane jita zatru rAjAko dharmopadeza dekara bAraha vratadhArI zrAvaka banAyA thaa| vaha pATha yaha hai "tatteNaM suvuddhI jitasattussa vicittaM kevalipannattaM cAujAmaM dhamma parikahei / tamAikkhati jahAjovA vujhaMti jAva paMca aNuvvayAti / tatteNaM jita sattu suvuddhissa aMtie dhammaM socANisamma haha suvuddhi amacaM evaM vayAso-saddahAmiNaM devANuppiyA ! jiggaMdhe pAvayaNaM 3 jAva se gaheyaM tumbhe vayaha / taM icchAmiNaM tava aMtie paMcANuvvaiyaM sattasikkhAvayaM jAva uvasaMpajittANaM viharittae / ahA suhaM devANuppiyA ! mA paDivaMdhaM kareha / taeNaM se jitasattU suvuddhissa amaccassa aMtie paMcANuvvayaM jAva duvAlasavihaM sAvadhamma paDivajaha / tatroNaM jita sattU samaNovAsae abhigayajIvA jIve jAva paDilabhamANe viharaI" (jJAtA adhyayana 12) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinayAdhikAraH / 407 artha: isake anantara buddhi pradhAna ne jita zatru rAjAse kevalise kahA huA cAra mahAvrata arr vicitra dharma kahA aura isa prakAra rAjAko samajhAyA jisase jIva pratiSodha prApta karake ArAdhaka bana jAte haiN| tathA pAMca anuvrata rUpa zrAvaka dharmakA bhI savistara upadeza kiyA / isake anantara jisa zatru, rAjAne subuddhi pradhAnase kahA ki he devAnupriya ! maiM nirgratha pUrvacanameM zraddhA dhAraNa karatA hUM aura tumhAre upadezAnusAra zrAvakoMke bAraha vratoMko tumase grahaNa kara rahanA cAhatA huuN| yaha suna kara subuddhi pUjAnane kahA ki he devAnupriya ! sukhake sAtha yaha kAryyaM karo bilamba karanekI AvazyakatA nahIM hai / tadanantara jita zatru rAjAne subuddhi pradhAnase bAraha prakArake zrAcakoMke vrata grahaNa kiye aura vaha zramaNopAsaka hokara jIva tathA ajIvako jAnakara yAvat sAdhuoMko dAna detA huA vicarane lagA / yahAM subuddhi pradhAnake upadezase jita zatru rAjAkA bAraha vrata dhAraNa karanA spaSTa rUpase kahA gayA hai / yaha zrAvakoM ke dharmopadezaka honekA mUla sUtrokta udAharaNa hai / isa liye svatIrthI dharmopadezaka bhI sAdhu aura zrAvaka donoM hI hote haiM tathApi bhramavidhvaMsana kAra jo svatIrthI dharmopadezaka eka sAdhuko hI batalAte haiM zrAvakako niSedha karate haiM yaha inakA ajJAna samajhanA cAhiye ataH bhagavatI sUtra zataka 2 u0 5 ke mUlapAThameM jo zramaNa aura mAhanakI sevA bhakti karanese zAstra zravaNase lekara mokSa paryyanta phala milanA kahA hai usake anusAra zrAvakakI sevA bhakti bhI mokSa phala dene vAlI siddha hotI hai isIliye zrAvakakI sevA bhaktiko ekAnta pApa kahanA mithyA samajhanA cAhiye / ( bola 9 vAM samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 296 ke Upara likhate haiM ki "ane kiNahI ThATIkA mahaNanA artha prathama to sAdhu ija kiyo / ane bIjo artha athavA zrAvaka ima kiyo chai / piNa mUla artha to zramaNa mAhana no sAdhu ija kiyo" / isakA kyA samAdhAna ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( prarUpaka ) TIkAkArane pahale zramaNa aura mAhana zabdakA sAdhu hI artha kiyA hai aura pIche athavA kaha kara zrAvaka artha kiyA hai yaha bAta mithyA hai bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 7kI TIkAmeM pahale hI TIkAkArane mAhana zabdakA zrAvaka artha kiyA hai| vaha TIkA yaha hai / "mAhaNa" - tti mAhanetyevamAdizati svayaM sthUlaprANAtipAtAdinivRtatvAyaH samAhanaH / " www.umaragyanbhandar.com Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam ___ arthAt jo puruSa sthUla prANAtipAta Adise nivRtta hokara dUsare ko bhI nahIM mArane kA upadeza karatA hai vaha mAhana kahalAtA hai| yahAM TIkAkArane pahale hI pahala mAhana zabdakA zrAvaka arthA kiyA hai| dUsarI bAta yaha hai ki isa TIkAke Age bhagavatI zataka 2 uddezA 5 ke andara jo TIkA AI hai usameM bhI pahale pahala mAhana zabda kA artha sAdhu nahIM kiyA hai / dekhiye vaha TIkA yaha hai / "vathA rUpaM mucita svabhAvaM kaJcana puruSaM zramaNaM vA tayoyukta mupalakSaNatvA dasyosara guNavanta mityrthH| mAhanaMvA svayaM hanana nivRttatvAtparaMpratimAhanetivAdinam upalakSaNatvA deva mUla guNa yukta mityarthaH / vAzabdau smuccye| athavA zramaNaH sAdhurmAhanaH zrAvakaH" arthAt jo koI puruSa ucita svabhAva vAlA tapasyAse yukta yAnI uttara guNase yukta ho vaha zramaNa kahalAtA hai aura jo svayaM hiMsAse nivRtta hokara dUsareko nahIM mAranekA upadeza dene vAlA, yAnI mUla gugase yukta ho vaha "mAhana" kahalAtA hai| athavA zramaNa nAma sAdhukA aura mAhana nAma zrAvakakA hai| yahAM TIkAkArane pahale pahala zramaNa zabdakA / uttara guNa yukta" aura mAhana zabda kA "mUlaguNa yukta" artha kiyA hai / mUla guNa aura uttara guNa sAdhu aura zrAvaka donoM ke hote haiM kevala sAMdhuke hI nahIM isa liye pahale artha meM zramaNa aura mAhana zabdase mUla guNa aura uttara guNase yukta sAdhu aura zrAvaka donoM hI kA grahaNa hotA hai kevala sAdhukA hI nhiiN| dUsare arthameM to TIkAkArane sApha sApha kholakara likha diyA hai ki "zramaNa nAma sAdhukA aura mAhana nAma zrAvakakA hai|" ata: ukta TIkAkA nAma lekara mAhana zabdakA zrAvaka artha honemeM TIkAkArako aruci batAnA ajJAnakA pariNAma hai| (bola 10 vAM samApta ) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 287 ke Upara bhagavatI sUtra zataka 15 veM kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ki "atha aThe sunakSatra sarvAnubhUti muni gozAlAne kahyo / he gozAlA ! je tathArUpa zramaNa mAhana kane eka vacana sIkhe tehane piNa vAda namaskAra kare kalyANika mAMgalika devayaM ceiyaM jANIne ghaNI sevA kre| ihAM zramaNa mAhana kane sIkhe tehane vandanA namaskAra karaNI khii| piNa zramaNopAsakane sIkhe tehane vaMdanA namaskAra karaNI ima na kahyo / zramaNa mAhananI sevA kahI piNa zramaNopAsakarI sevA na khii| eto pratyakSa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| zrAvakane TAla diyo / ane zramaNa mAhanane vaMdanA namaskAra karaNo kahyo te mAMTe zrAvaka ne namaskAra kare te kAryA mAjJA vAhire chai / (bhra. pR0 287) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 15 / ke mUlapAThakA pramANa dekara yaha kahanA ki "zrAvakase sIkhe, para usako vaMdanA namaskAra nahIM kare" ekAnta mithyA hai| ukta pAThameM sAdhu aura zrAvaka ina donoMse sIkhanA, aura donoMko hI vaMdana namaskAra karanA kahA hai zrAvakako namaskAra karanekA niSedha nahIM kiyA hai| isa pAThameM bhagavatI zataka 2 uddezA 5 ke pAThake samAna hI zramaNa aura mAhanase sIkhanA tathA unako vaMdanA namaskAra karanA kahA hai / isaliye yahAM bhI pUrvavata hI zramaNa zabdakA sAdhu aura mAhana zabdakA zrAvaka artha hai| bhagavatIke isa pAThase yaha spaSTa siddha hotA hai ki sAdhu aura zrAvaka ina donoM hI se sIkhe aura donoM hI ko vaMdana namaskAra kare tathA yaha bAta sAdhAraNa manuSya bhI samajha sakatA hai ki jaba zrAvakase sIkhanA manA nahIM hai taba phira usa ko vaMdana namaskAra karanA manA kaise ho sakatA hai ? parantu bhramavidhvaMsanakAra jo zrAvakase sIkhane kA niSedha na karate hue bhI usako vaMdana namaskAra karanekA niSedha karate haiM yaha ekamAtra inakA haThavAda aura janatAmeM kRtaghnatAkA pracAra karanA hai kyoMki zrAvaka se sIkha kara usase apanA kArya to karA lenA para usako vaMdana namaskAra nahIM karanA isase bar3ha kara kRtaghnatA aura kyA ho sakatI hai ? / ataH zrAvakase dharma sIkha kara bhI usako vaMdana namaskAra nahIM karanekI prarUpaNA ekAMta mithyA aura zAstra viruddha hai| yadi koI kahe ki "isa pAThameM zramaNa mAhanakA vizeSaNa "kalyANaM maMgalaM devayaM ceiyaM" yaha AyA hai| aura yaha vizeSaNa zrAvaka Adi kisI dUsare meM na Akara ekamAtra sAdhu aura tIrthaMkaroM meM hI AtA hai isaliye yahAM mAhana zabdakA zrAvaka artha nahIM hai kintu sAdhu hI hai to yaha mithyA hai| uvAI sUtrake mUlapAThameM pUrNa bhadra nAmaka yakSake liye bhI "kalyANaM maGgalaM devayaM ceiyaM" ye vizeSaNa mApa hai| vaha pATha yaha hai- . "bahujaNassa AhussaNijje pAhuNijje accaNijje vaMdaNijje namasaNijje pUmaNijje sakAraNijje sammANaNijje kallANe maMgalaM devayaM ceiyaM viNaeNa pajjuvAsaNijje" (uvAI sUtra) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 saddharmamaNDanam / yaha pATha pUrNa bhadra nAmaka yakSake liye AyA hai| isameM pUrNa bhadra nAmaka yakSake liye "kalyANaM maGgala devayaM cejhyaMyaha vizeSaNa AyA hai| isaliye ye vizeSaNa sAdhu aura tIrthaMkaroM ke liye hI Ate hoM yaha niyama nahIM hai isaliye ina vizeSaNoMkA nAma le kara bhagavatIke 15 veM zatakake mUlapAThameM mAhana zabdakA zrAvaka artha hone kA niSedha karanA ajJAnamUlaka samajhanA caahiye| (bola 11 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra uttAdhyayana sUtrakI bahutasI gAthAoM ko likha kara una kI sAkSIse mAhana zabdakA eka mAtra sAdhu hI artha honA batalAte haiM zrAvaka nhiiN| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) uttarAdhyayana sUtrakI gAthAoMmeM jo "mAhana" yA brAhmaNakA lakSaNa likhA hai vaha lakSaNa kevala sAdhumeM hI milatA ho zrAvakameM na mile yaha bAta nahIM hai / jaise ki uttagadhyayana sUtrameM mAhana (brAhmaNa ) kA lakSaNa yaha likhA hai "samayAe samaNo hoI / vaMbhacereNa vNbhnno| nANeNaya muNi hoii| taveNaM hoI tAvaso" (uttarAdhyayana sUtra) artha : __arthAt saba jIvoMmeM samatA rakhanese zramaNa hotA hai aura brahmacarya dhAraNa karanese brAhmaNa (mAhana) hotA hai / tathA jJAnase muni aura tapasyA karanese tApasa hotA hai| yahAM brahmacaryA dhAraNa karanese brAhmaNa (mAhana) honA kahA hai aura zrAvaka bhI prakSacA dhAraNa karate haiM jaise ki amvaDajI aura unake ziSya, zrAvaka ho kara bhI pUrNa brahmacArI the| tathA dUsare zrAvaka bhI dezase brahmacarya ko dhAraNa karate haiM isa liye isa gAthAmeM kahA huA mAhana (brAhmaga ) kA lakSaNa zrAvakameM bhI maujUda hai / ataH uttarAdhyayana sUtrakI gAthAoMkA dAkhalA dekara ekamAtra sAdhuko hI mAhana kahanA aura zrAvakako mAhana honekA niSedha karanA ajJAna samana cAhiye / (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 277 ke Upara likhate haiM ki "ima jo dharmAcArya huve to putrakane pitA zrAvakarA vratadhAre to tiNare lekhe putrane dharmAcArya kahI jai ima hija strI kane bhAra zrAvakanA vrata dhAre to tiNare lekhe Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vinyaadhikaarH| 411 - strIne piNa dharmAcArya kahI jai| tathA sAsU bahukane vrata Adare tathA seTha gumAstAkane vrata Adare to tiNane piNa dharmAcArya kahije".ane jiNapAse dharma sIkhA tiNane paMdanA karaNI kahe tiNare lekho pAche kahyA te savane vandanA namaskAra karaNI" (bhra0 pR0 277) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ThANAGga sUtrake chaThe ThANemeM kahA hai ki puruSa, kAraNavaza sAdhvIse dIkSA grahaNa kara sakatA hai para vaha dIkSA grahaNa karake sAdhvIko vandana namaskAra nahIM karatA kyoMki sAdhvIko vandana namaskAra karanA sAdhuke kalpase viruddha hai usI taraha pitA putra se zvazrU putravadhU se, aura seTha gumAstAse dharmopadeza le sakate haiM para loka viruddha honese pitA putra ko zvazrU putra vadhUko aura seTha gumAsteko vandana namaskAra nahIM karate kiMtu jisa dharmopadezaka zrAvakako vaMdana namaskAra karanese koI lokAcArakA virodha nahIM hotA usako vandana namaskAra karanemeM koI doSa nahIM hai kiMtu dharma hai ataH dharmopadezaka putra, vadhU, aura gumAstAko pitA, zvazrU, aura seTha namaskAra nahIM karate yaha dRSTAnta dekara sabhI dharmopadezaka zrAvakako vandana namaskAra karane kA niSedha karanA mithyA samajhanA caahiye| (bola 12 vAM samApta) ( iti vinayAdhikAraH ) DIAN Ni Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha punnyaadhikaarH| --* ---- (praraka) puNya kise kahate haiM, aura usake kitane bheda haiM / (prarUpaka) "punAti pavitrI karotyAtmAna miti puNyam / arthAt jo AtmAko pavitra karatA hai use puNya kahate haiM / vaha nava prakArakA kahA / jaise ki ThANAGga sutrake navama ThANAmeM yaha pATha AyA hai "navavihe puNe pannatte taMjahA-anna puNNe, pANa puNNe, vattha puSNe, leNa puNNe, sayaNa puNNe, maNa puNNe, vaya puNNe, kAya puNNe, namokAra puNNe" arthaH (ThADAGga ThANA sUtra) puNya nau prakArakA hotA hai| jaise ki anna dAna denA, jala dAna denA, vastra denA, makAna denA; zavyA AsanAdi denA, guNI puruSoM meM mana ko tuSTa rakhanA, vacana se prazaMsA karanA, zarIra se una kI sevA kAnA, aura zreSTha janako namaskAra krnaa| isa pAThakA artha karate hue TIkAkAra tathA TavvAkArane likhA hai ki pAtrako annAdi dAna denese tIrthakara nAma gotrAdi viziSTha puNya prakRti baMdhatI hai aura sAdhuse itarako dAna denese dUsarI puNya prakRti baMdhatI hai isaliye sAdhu aura usase itara puruSako dAna Adi denese ukta nava prakArakA puNya honA samajhanA cAhiye / / ina puNyoMke phala 42 prakArake hote haiN| ve bhI kArya aura kAraNa ke ameda se puNya hI kahalAte haiN| isa prakAra puNya nAma zubha karaNI kA bhI hai aura puNyaphArmakA bhI hai| (preraka) puNya Adarane yogya hai athavA tyAgane yogya hai ? (prarUpaka) ThANAGga sutrake prathama ThANekI TIkAmeM puNyake do bheda kiye haiN| eka puNyAnuvaMdhI puNya, aura dUsarA pApAnuvandhI puNya / unameM puNyAnuvandhI puNya to sAdhana dazAmeM mAdarane yogya hai aura pApAnubaMdhI puNya tyAgane yogya hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 413 punnyaadhikaarH| (preraka) / puNyAnubandhI puNya kise kahate haiM aura usakI utpatti kaise hotI hai ? (prarUpaka) "gehAdgehAntaraM kazcit zobhanAdadhikaM naraH yAti yadvat sudharmeNa saddhadeva bhavAyam" (zloka haribhadrasarikRta) artha: jaise koI manuSya sundara makAnase nikala kara usase bhI adhika sundara dUsare makAnameM jAtA hai usI taraha jisa puNyake dvArA jIva, manuSyAdi uttama yoniyoMko chor3a kara usase bhI uttama devAdi yoniyoMmeM jAtA hai use puNyAnubaMdhI puNya kahate haiN| isa puNyAnuvaMdhI puNyakA kAraNa haribhadra sUrine isa prakAra batalAyA hai| __"dayA bhUteSu vairAgyaM vidhivadguru pUjanam / vizuddhA zIla vRttizca puNyaM puNyAnuvandhyadaH" arthAt saba prANiyoMke upara dayA ( anukampA) rakhanA, vairAgya, aura vidhivata guru pUjana, tathA aticAra rahita ahiMsA mAdi vratoMkA pAlana karanA, ye saba puNyAnubaMdhI puNyake kAraNa hote haiN| Age cala kara hari bhadra sUrine yaha bhI likhA hai ki mokSAviSoMko puNyAnuvaMdhI pugyA Adara karanA cAhiye / jaise ki . "zupakSyataH puNyaM kartavyaM sarvathA naraiH yatprabhAvAdapAtinyo cAyante sarvasampadaH" ..mayata mAgunboM ko puNyAnubaMdhI puNyakA Adara karanA caahiye| kyoMki isake prabhAvale avinAkara saba sampattiyAM prApta hotI haiN| isameM puNyAnuvaMdhI puNyako mAdaraNIya kahA hai| ataH mokSArthI puruSa bhI isakA [bola 1 samApta ] (preraka) mokSArthiyoMko puNyakA phala AdaraNIya hai yA nahIM ? (prarUpaka) sAdhana sA mokSArthiyoMko bhI puNya phala mAvaraNIya hai| zAstroM mokSa prAptike cAra mukhya kAraNa kahe haiM / jaise ki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 saddharmamaNDanam / "cattAri paramaMgANi dullabhANIha jantuNo' mANusattaM suI saddhA saMjamaMmiya vIriyaM" (uttarA0 a03) artha : cAra vastu muktike parama sAdhana, aura jIvoMke lie durlabha haiN| manuSya yonimeM janma lemA, dharma zravaNa karanA, dhArmika zraddhA, aura saMyamake andara sAmarthya vishess| yahAM manuSya janmako mokSa prAptikA parama sAdhana kahA hai aura vaha manuSya janma puNya kA hI phala hai / isa liye puNya phala mokSArthiyoM ko bhI sAdhana dazAmeM AdaraNIya hai| ata: jo loga puNya aura usake phalako ekAnta tyAgane yogya batalAte haiM unheM mithyAvAdI jAnanA caahiye| (preraka) puNya AdaraNIya hai yaha bAta kahAM kahI hai(prarUpaka) uttarAdhyayana adhyayana 13 gAthA 21 meM puNyako AdaraNIya batalAyA hai| vaha gAthA yaha hai __"iha jIvie rAya asAsayammi dhaNiyaM tu puNNAI akunycmaanne| se soyai manu maho vaNIe dhamma akAUNa parammiloke" - (uttarA0 a0 13 gAthA 21) artha: citta muni kahate haiM ki he brahmadatta ! azAzvata arthAt amitya manuSyakI Ayu pAkara jo puruSa atizaya puNyakA upArjana nahIM karatA vaha mRtyumukhameM praveza karake dharmAcaraNa nahIM karane ke kAraNa paralokameM pazcAttApa karatA hai| yahAM citta munine brahmadattase manuSyakI Ayu pAkara puNyopArjana karanekI AvazyakatA batalAI hai| ata: sAdhana dazAmeM mokSArthiyoM ko bhI puNya AdaraNIya siddha hotA hai| (bola 2 samApta) (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 300 ke Upara isa gAthAko likhakara isako samAlocanA karate hue likhate haiM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ punnyaadhikaarH| 415 "atha ihAM to vahyo he rAjan ! azAzvata jIvitavyane viSe gAr3hA puNyanA hetu zubha anuSThAna zubha karaNI na kare te maraNAntane viSe pazcAttApa kre| ihAM puNya zabde. puNya no hetu zubha anuSThAnane ko" ityaadi| inake kahanekA tAtparya yaha hai ki isa gAthAmeM puNyako AdaraNIya nahIM kahA hai| ataH mokSArthiyoMko puNya AdaraNIya nahIM hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) puNyake hetubhUta zubha anuSThAna kA AdaraNIya honA bhramavidhvaMsana kAra svayaM kabUla karate hai aura zAstrake andara zubha anuSThAna, aura puNya phala ina donoMko puNya kahakara batalAyA hai / isa liye mokSArthiyoMko puNya AdaraNIya nahIM hai yaha kahanA bhramavidhvaMsanakArakA apane kathanase hI viruddha hai| yadi vaha kaheM ki hama puNyaphalakI apekSA se puNyako anAdaraNIya kahate haiM parantu zubha anuSThAna kI apekSAse puNyako anAdaraNIya nahIM kahate to isakA uttara yaha hai ki puNya phalakI apekSAse bho puNyako anAdaraNIya kahanA bhramavidhvaMsanakArakA majJAna hai kyoMki uttarAdhyayana sUtrake 13 veM adhyayanake 21 vI gAthAmeM manuSya janmako durlabha kaha kara mokSArthiyoMko bhI pAdaraNIya batalAyA hai / tathA uttarAdhyayana sUtrake 23 veM adhyayanameM saMsAra sAgarase pAra hone vAle prANiyoMke liye manuSya zarIrako naukAkI taraha AdaraNIya batalAyA hai| vaha pATha yaha hai "sarIra mAhunAvatti jIvouccai nAvio saMsAro annako utto jaM taraMti mahesiNo" (u0 a0 23 gAthA) ___ arthAt manuSya zarIra maukA hai jIva usa bhAvako calAne vAlA mAvika hai aura yaha saMsAra samudra hai| ise maharSi loga pAra karate haiN| isameM manuSya zarIrako naukAkA dRSTAnta dekara saMsAra sAgarase pAra jAne vAle puruSoMke liye isakI parama AvazyakatA batalAI hai| manuSya zarIra puNya kA hI phala hai / ataH spaSTa siddha hotA hai ki sAdhana dazAmeM puNya phala bhI mokSArthiyoMko bAdaraNIya hai| bhagavAna mahAvIra svAmIne manuSya janma milanA durlabha batalAte hue yaha kahA hai ki... "dullahe khalu mANuse bhave cira kAle Navi savvapANiNaM" (u0ma010) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 saddharmamaNDanam / .. arthAta he gotama ! cirakAla ke anantara bhI manuSya janma milanA prANiyoMke liye durlabha hai| ThANAGga sUtrake tIsare ThANemeM bhI manuSya janmako deva bAMcchanIya kahA hai| vaha pATha yaha hai "tato ThANAI devepohejaa| taM. mANusaMbhavaM, Ariye khette jammaM, sukulapaJcAyAti" (ThANAGga ThANA 3) arthAt devatA bhI tIna bAtoMkI abhilASA karate haiN| manuSya yonimeM janma pAnA, AryA kSetrameM amma pAnA, aura acche kulameM janma lenaa| yahAM manuSya janmako deva vAMcchanIya kahA hai / tathA uttarAdhyayanake 10veM adhyayanameM sAkSAta bhagavAna mahAvIra svAmIne manuSya janmako durlabha batalAyA hai vaha manuSya janma puNyakA hI phala hai| isa liye puNya phalako ekAnta tyAgane yogya batalAnA AjJAna samajhanA caahiye| (bola 3 samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 299 ke Upara bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 7 ke mUlapAThako likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ihAM naraka jAya te jIvane arthano rAjyano bhogano kAmano kAMkSI zrI tIrthakare kalo piNa artha, bhoga, rAjya, kAmanI vAMchA kare te AjJAmeM nhiiN| jima artha moga, rAjya, kAmanI vAMDA kare te mAjJAmeM nhiiN| jima artha bhoga rAjya kAmanI vAMchAne sarAve nahIM tima puNyanI vAMchAne svarganI yAMcchAne piNa sarAve nthiiN| puNNa kAmapa sAga kAmae" e pATha kayAM mAMTe puNyanI vAMchAne sarAI kahe to tiNare lekhe svargano kAmI vAgchaka karo te piNa svarganI vAJchA sarAI khnnii| (bhra0 pU0 299) __ isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 7 ke mUlapAThakA nAma lekara puNyako tyAjya batalAnA mithyA hai| vahAM ke pAThakA abhiprAya, pATha maura TIkA likhakara batalAyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puNyAdhikAraH / 417 "tahArUvarasa samaNassavA mAhaNassavA aMtie egamapi AriyaM ghammiyaM suvayaNaM socANisamma tao bhavai saMvegajAyasaDDhe tivvdhmmaannuraagrte| seNaM jIve dhammakAmae puNNakAmae saggakAmae mokkhakAmae dhammakaMkhie puNNakaMkhie saggamokkhakaMkhie dhammapipAsie puNNasaggamokkha pipAsie taJcit tammaNe talleste tadajhavasie tattivvajjhavasANe taTTovautte tadappiyakaraNe tambhAvaNAbhAvie eyaMsiNaM aMtaraMsikAlaM kare. devalo. uva0 seteNa?NaM goyamA ?" (bha0 za0 1 u07) (TIkA) zramaNasya sAdhoH vAzabdo devalokotpAdahetutvaM prati zramaNamAhanavacanayo stulyatva prakAzanArthaH / "mAhaNa" tti mAhana ityeva mAdizati svayaM sthUla prANAtipAtAdi nivRtta tvAdyaH samAhanaH / athavA brAhmaNo brahmacaryyasya dezataH sadbhAvAt / brAhmaNo deza virataH tasyavA aMtike samIpe ekamapyAstAM tAvadanekam AryAm ArAyAtaM pApaM karmaityA-m ataeva dhArmikam iti / tadanantarameva "saMvegajAya saDDhici saMvegena bhava bhayena jAtA zraddhA zraddhAnaM dharmAdiSuyasya sa tA / "tIvva dhammANugaga ratti" ci tImro yo dharmAnurAgo dharma vahumAna stena raktaiva yaH stthaa| "dhammakAmae" tti dharmaH zruta cAritra lakSaNaH puNyaM tatphala bhUtaM zubha karma iti" artha: he gotama ! tathA rUpake zramaNa aura mAhana ke pAsa eka bho Arya dharma samba. ndhI suvacanake sunanese jIvako usake bAda hI bhava bhaya honese dharmameM zraddhA utpanna hotI hai| aura vaha tIna dharmAnugagase rakta sA ho jAtA hai ! tathA vaha jIva, dharmakA mI, puNya kAmI, svargakAmI, mokSakAmI, dharmakAMkSI, puNya kAMkSI, svargakAMkSI, mokSakAMkSI, dharma pipAsita, tathA unameM citta, lezyA, madhyavasAya, aura tIbra adhyavasAya (prayatna vizeSa) vAlA hotA hai / evaM ukta dharmAdi athoM meM upayoga rakhatA huA tathA unhIMmeM apane indriyoMko arpaNa kiyA huA aura unakI bhAvanAse bhAvita (vAsita ) hotA humA yadi usI kAla meM maraNako prApta hotA hai to vaha devalokameM utpanna hotA hai| yahAM tathA rUpake zramaNa aura mAhanase AryA dharma sambandhI eka bhI suvacana sunanese jIvako vairAgya, dharmaprema tathA dharma puNya svarga aura mokSameM kAmanA mAdi hokara svarga prApta karanA batalAyA hai / yaha batalAkara tathA rUpake zramaNa mAhanase dhArmika Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / vAkyake zravaNa karanese hI jIvako puNya kAmanA honA yahAM kahA hai / vaha puNya kAmanA yadi vurI hai taba to tathA rUpake zramaNa mAhanase suvAkya sunanA bhI burA hI kahanA hogA kyoMki usIke sunanese jIvako puNya kAmanAkA honA isa pATha meM kahA hai| yadi tathA rUpake zramaNa mAhanase Arya dharma sambandhI suvAkya sunanA burA nahIM hai taba usa vAkya sunane se utpanna hone vAlI puNya bhAvanA yA puNya kAmanA bhI burI nahIM ho sakatI hai| tathA puNya zabdakA artha karate hue TIkAkAra likhate haiM 418 "dharmaH zruta cAritra lakSaNaH puNyaM tatphalabhUtaM zubha karma " arthAt zruta aura cAritrako dharma kahate haiM aura usa zruta cAritra rUpa dharmakA jo karma zubha rUpa phala hai vaha puNya kahalAtA hai / usa puNyako jo buga batalAtA hai usake hisAba se to zruta aura cAritra rUpa dharma bhI buga hI ThaharatA hai kyoMki zruta aura cAritra lakSaNa dharmakA hI phala yahAM puNya kahA hai / vaha puNya yadi tyAjya hogA to phira usakA kAraNa ta cAritra rUpa tathA usakA bhI kAraNa zramaNa mAhanase suvAkya sunanA tyAjya hI ThahareMge | ataH isa pAThakA nAma lekara puNyako tyAjya kAyama karanA mithyA hai| yadi kaho ki isa pa meM to Aryya dharma sambandhI suvAkya sunanese svargakAmanA honA bhI likhI hai vaha svarga kAmanA jaise acchI nahIM kahI jA sakatI usI taraha puNya kAmanA bhI acchI nahIM kahI jA sakatI hai to yaha bhI mithyA hai kyoMki jo svarga kAmanA mokSa kI pratibandhikA nahIM hai kintu usameM sahAyatA pahuMcAne vAlI hai usIkA yahAM kathana hai / jo mokSako rokatI hai usakA nhiiN| pahale pahala isa pATha meM zramaNa mAhana ke suvAkya sunane se jIvako vairAgya utpanna honA kahA hai / tadanantara svarga kAmanA likhI hai / vaha svarga kAmanA mokSako sahAyatA dene vAlI hI yahAM samajhanI cAhiye usameM vighna DAlane vAlI nahIM kyoMki jisako saMsArase vairAgya ho jAtA hai vaha jIva mokSa prAptike vAdhaka vastuko abhilASA nahIM karatA kintu usake anukUla vastukI hI icchA karatA hai / isaliye isa pAThameM jo svarga kAmanA kahI hai vaha bhI mokSake anukUla honese acchI hI hai burI nahIM hai | ataH usakA dRSTAnta dekara puNya kAmanAko burI batalAnA mithyA hai| vAstava meM tathA rUpake zramaNa mAhanase Arya dharma sambandhI suvAkya sunanese jo vairAgya utpanna hokara jIvake hRdaya meM dharma kAmanA puNya kAmanA svarga kAmanA aura mokSa kAmanA hotI haiM ve sabhI acchI haiN| inameM eka bhI burI nahIM hai / yahAM TIkAkArane likhA hai ki zramaNa aura mAhana ina donoM zabdoMke bAda jo mUla pATha vA zabda diyA hai vaha vikalpakA vodhaka nahIM hai kintu zramaNase suvAkya sunA jAya athavA mAinase suvAkya sunA jAya donoMse eka samAna hI svarga prApti hotI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ punnyaadhikaarH| 419 hai yaha tulyatA batalAneke liye yahAM vA zabda diyA gayA hai| zramaNa nAma sAdhukA hai| aura sthUla prANAtipAtase sivRtta hokara jo dUsareko nahIM mAranekA upadeza karatA hai vaha mAhana kahalAtA hai / athavA brAhmaNakA nAma mAhana hai| kyoMki usameM deza virati hotI hai aura jisameM deza virati hotI hai vahI yahAM brAhmaga samajhA jAtA hai| zeSa TIkA kA artha mUla pAThake arthameM milAkara de diyA gayA hai| ___yahAM jo TokAkAra yaha likhate haiM ki isa pAThameM zramaNa mAhana zabdake sAtha vA zabda jor3anekA yaha bhAva hai ki cAhe zramaNase Arya dharma sambandhI suvAkya sunA jAya cAhe mAhanase sunA jAya donoMse eka samAna hI svarga prApti hotI hai isase spaSTa siddha hotA hai ki zramaNa dUsarA hai aura mAhana dUsarA hai| isa liye zramaNa mAhana ina donoMkA eka sAdhu hI artha batalAnA bhI mithyA samajhanA caahiye| iti punnyaadhikaarH| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( preraka ) atha AzravAdhikAraH / ara kise kahate haiM, vaha jIva hai yA ajIva hai ? ( prarUpaka ) Atma rUpI tAlAba meM karma rUpI jala jisake dvArA praveza karatA hai use Azrava kahate haiN| Azrava, jIva bhI hai aura ajIva bhI hai| ThANAGga sUtrakI TIkAmeM TIkAkAra Heart lakSaNa aura bheda batalAte hue yaha likhA hai : "Azravanti pravizanti yena karmANyAtmanItyAAzravaH karmavandha hetu ritibhAvaH / sacendriya kaSAyA vrata kriyA yoga rUpaH krameNa paMca catuH paMca pancaviMzati tribhedaH uktaraca "indriya kasAya avtraya kiriyA paNa caura paMca paNuvIsA jogA tInneva bhave Asava bheAo vayAlA" iti tadevamayaM dvicatvAriMzadvidho'thavA dvividho dravya bhAva bhedAt / tatra dravyAzravo yajjalAntargata navAdau tathA vidhacchidra jaila pravezanam bhAvAzravastu jIva nAvIndriyAdicchidrataH karma jala saMcaya iti sacAzrava sAmAnyAdeka eva" yaha ThANAGga sUtrake "ege Asave" isa pAThakI TIkA hai| isakA artha yaha hai jisake dvArA AtmAmeM karma praveza karatA hai use "Azrava" kahate haiM jo karmavandha kA hetu hai vaha Azrava hai| pAMca indriya, cAra kaSAya, pAMca atrata, pacIsa kriyA, tIna yoga, ye bayAlIsa Azravake bheda haiM / ye veyAlIsa vyazrava, bhAva vyAzrava kahalAte haiM inase alaga dravyAzrava bhI hotA hai / chidroMke dvArA nAva AdimeM jalakA praveza honA dravya mAnava hai / pUrvokta 42 vastuoMke dvArA jIva rUpI naukAmeM karma rUpI jalakA praveza honA bhAva vyava hai| yahAM TIkAkArane bhAva Azravake veyAlIsa bheda batalAye haiM inameM pacIsa prakArakI kriyA bhI zAmila haiN| ye kriyAeM kevala jIvakI hI nahIM kintu ajIvakI bhI batalAI gaI haiM isa liye Azrava ajIva bhI hai / ukta TIkA meM indriyoM ko Azrava batalAyA hai / indriyAM do taraha kI haiM dravya indriya aura bhAva indriya, dravya indriya ajIva haiM aura bhAva indriya jIva haiN| isa liye Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| 421 bhAva indriya svarUpa Azrava bhI jIva hai| isa prakAra Azrava ajIva aura jIva donoM hI prakArakA hai| (bola 1 samApta) (preraka) ThANAGgakI ukta TIkAmeM AzravakA bheda batalAte hue pacIsa kriyAoMko Azrava kA bheda batalAyA hai ve kriyAeM kaunasI haiM aura ve majIvakI kriyA kyoM mAnI jAtI haiM ? (prarUpaka) ThANAGga sutrake dUsare ThANemeM kriyAke do bheda batalAte hue kahA hai ki kriyA dvividha hotI hai eka jIvakI kriyA aura dUsarI ajIvakI kriyA / vaha pATha yaha hai "do kiriAo pannattAo taMjahA-jIva kiriyAceva ajIva kiriyAceva" (ThANAGga ThANA 2) . "tatra jIvasya kriyA vyApAro jIva kriyA, tathA ajIvasya pudgala samudAyasya yatkarmarUpatayA pariNamanaM sA ajIva kriyeti" / artha:....... kriyA do prakArakI hai / jIvakI aura ajIvakI, jISake vyApArako jIva kriyA kahate haiM aura pudgala samUhake karma rUpase pariNAma honeko ajIva kriyA kahate haiN| ajIva kriyA do tarahakI hotI hai eka ai-pathikI aura dUsarI sAMparAyikI, aiupathikI kA koI avAntara bheda nahIM hotA parantu sAmparAyikI kriyAke cauvIsa bheda hote haiN| caubIsa prakAra kI sAmparAyikI kriyA aura eka aiApathikI ye 25 kriyAe ajIvakI kahI gaI haiM / ThANAGga ThANA 5 meM kriyAkA bheda batalAneke liye yaha pATha AyA hai : __"paMca kiriyAo pannattAo taMjahA-kAyiyA, ahikaraNiyA, pAosiyA, paritAvaNiyA, paannaativaaykiriyaa| paMca kiriAmao pannattAo taMjahA-AraMbhiyA, pariggahiA, mAyAvattiyA, apaJcakkhANa kiriyo, micchAdasaNavattiyA, paMcakiriAo pannattAo taMjahA-diTiyA, puTiyA, pADociyA, sAmantovaNiyA, saahtthiyaa| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 saddharmamaNDanam / paMca kiriAo pannattAo taMjahA -- NesatthiyA, ANavaNiyA, veyAraNiyA, aNA bhogavattiyA, aNavaka khavattiyA / paJca kiriAo pannattAo taMjahA - pejjavattiyA, dosavattiA, payogakiriA, samadANakiriA, iyyAvahiA / ( ThANAGga ThANA 5 u02 ) fare pAMca prakArakI hotI haiM ( 1 ) kAyikI ( zarIrase kI jAne vAlI ) ( 2 ) adhikaraNikI ( khaGga Adi zastrake dvArA hone vAlI kriyA) (3) prAdveSikI ( matsara se hone arat kriyA) (4) pAritApa nikI - kisI jIvako paritApa denese hone vAlI kriyA / ( 5 ) prANAtipAtakI - prANAtipAta yAnI hiMsAse hone vAlo kiyA / atha :-- phira bhI kriyAoM ke pAMca bheda haiM ( 1 ) ArambhikI- Arambhase hone vAlI kriyA / ( 2 ) pArigrahikI - parigrahase hone vAlA kriyA / ( 3 ) mAyA pratyayA - mAyAse hone vAlI kriyA / (4) apratyAkhyAnikI - pratyAkhyAna nahIM karanese hone vAlo kriyA / (5) mithyA darzana pratyayA-- mithyA darzanase utpanna hone vAlI kriyA / phira bhI kriyAeM pAMca prakArakI hotI haiM / ( 1 ) diTTiyA -ghor3e aura citra Adiko dekhane ke liye Ane jAnese utpanna hone vAlI kriyA / ( 2 ) puTThiyA-rAga Adike kAraNa kisI jIva yA avIvako sparza karanese athavA pUchane se utpanna hone vAlI kiyA / (3) pADucciyA - kisI vIjake liye jo kriyA kI jAtI hai / ( 4 ) sAmantovaNi iyA-- apane ghor3e AdikI pUzaMsA suna kara harSita hokara jo kriyA kI jAtI hai / (5) sAhatthiyA - apane hAthase kisI jIdhako pakar3akara mAranese utpanna hone vAlI kriyA / phira kriyAoMke pAMca bheda hote haiM / ( 1 ) nesatthiyA - kisI jIvako yantrAdike dvArA pIr3ana karanese utpanna hone vAlI kriyA / ( 2 ) ANavaNiyA-kisI jIva yA ajIvako kahIM le jAnese utpanna hone vAlI kriyA / ( 3 ) viyAraNiyA- kisI jIva yA ajIvako vidAraNa karane se hone vAlI kiyA / ( 4 ) aNAbhogavattiyA - pAtra Adi upakaraNoMko asAvadhAnIke sAtha lene yA rakhanese utpanna hone vAlI kriyA / (5) aNavakhavattiyA - isa loka yA paraloka ke bigar3ane kI apekSA nahIM rakhanese hone vAlI kriyA / phira bhI kriyAe N pAMca pUkArakI hotI haiM / ( 1 ) rAga pratyayA-rAgase hone vAlI kriyA / (2) dva eSapUtyayA-dva eSase hone vAlI kriyA / ( 3 ) prayoga kriyA - kAya Adike vyApAra se hone vAlI kriyA / ( 4 ) samudAna kiyA- karmo ke upAdAnase hone vAlI kriyA / ( 5 ) airyyApathikI ( yogase hone vAlI kriyA ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| 423 ___Upara kahe hue mUlapAThameM saba mila kara 25 kriyAoMkA varNana kiyA gayA hai unameM eka aiUpathikI hai aura 24 sAmparAyikI kriyA hai| ye sabhI kriyAe Asrava haiM aura karmabandhake hetu haiM ye kriyAeM ajIva kI kahI haiM ata: Asrava ajIva bhI hai| yadyapi sabhI kriyAeM jIvakI sahAyatAse hI hotI haiM koI bhI jIvakI sahAyatAke binA nahIM ho sakatI tathApi ina kriyAoMmeM pudgaloM ke vyApAra kI hI pradhAnatA rahatI hai isa liye ye kriyAeM ajIva kI kahI gaI haiN| ThANAMga sUtrako TIkAmeM TIkAkArane aiApathikI aura sAMparAyikI kriyAkI vyAkhyA karate hue yaha spaSTa likhA hai ki ina kriyAoM meM pudgaloM kA vyApAra hI mukhya hotA hai isa liye ye kriyAeM ajIvakI kahI gaI haiN| vaha TIkA - "IraNa mI- gamanaM tadviziSTaH panthAH IrSyApathastatra bhavA aipithikI vyutpatti mAtra midaM pravRtti nimittantu yatkevala yoga pratyaya mupazAntamohAditrayasya sAta vedanIyakarmatayA ajIvasya pudgalarAzerbhavanaM sA aiO pathikI / iha jIva vyApAre'pi ajIva pradhAnatva vivakSayA'jIvakriye'pamuktA tathA samparAyAH kaSAyA steSu bhavA sAmparAyikI sAhya jIvasya pudgala rAzeH karmatA pariNati rUpA jIva vyApArasyAvivakSaNA dajIva kriyeti sAca sUkSmasaMparAyAntAnAM guNasthAnakavatAM bhavatIti" artha : jAneko IrSyA kahate haiM usase yukta jo mArga hai vaha I-patha kahalAtA hai usameM jo kriyA hotI hai use "aiApathiko" kahate haiN| yaha kevala vyutpatti mAtra hai isake prayogakA viSaya artha yaha hai:-upazAnta moha, kSINa moha, aura sayogIkevalI, ina tInA guNasthAnoMmeM jo yogoMke kAraNa pudgala rAzikA sAta vedanIya karmarUpase pariNAma hotA hai vaha aiApathika kahalAtA hai yaha kriyA bhI jIvake vyApArake binA nahIM ho sakatI tathApi jIvake vyApAra kI apekSA isameM pudgala rAzike vyApArakI pradhAnatA hotI hai isa liye jIvake vyApArakI avivakSA karake ise ajIvakI kriyA hI kahA hai| saMparAya nAma kaSAyakA hai usase jo kriyA hotI hai use sAmparAyikI kahate haiM pudgala rAzikA karma rUpa se pariNAma honA sAmparAyikI kriyA hai| isameM bhI jIvakA vyApAra avazya hotA hai parantu ati alpatAke kAraNa usakI avivakSA tathA bahuta adhika honese pudgala ke vyApAra kI vivakSA karake yaha sAmparAyikI kriyA bhI ajIva kI hI kahI gayI hai| yaha kriyA dazama guNa sthAna paryanta rahatI hai| . yaha ukta TIkAkA artha hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 saddharmamaNDanam / yahAM zAstrakAra aura TokAkArane aiApathikI aura sAmparAyikI donoM hI kriyAoMko ajIva kI kriyA kahA hai isaliye Azravako ekAnta jIva batalAnA mithyA hai kyoMki ukta 25 kriyAe ajIva Azrava haiN| bhagavatI sUtra zataka 17 uddezA dUsaremeM bhagavAna mahAvIra svAmIne anya yUthikoM kA mata khaNDana karate hue prANAti pAtAdi 96 boloMko aura jIvako eka honA batalAyA hai vaha pATha___ "aNNa utthiANaM bhante ! eva mAikkhaMti jAva paruti evaM khalu pANAivAe musAvAe jAva micchA daMsaNa salle vAmANassa aNNe jIve aNNe jIvA yaa| pANAivAya-veramaNe jAva pariggaha veramaNe koha vivege jAva micchA daMsaNa salla vivege vaTTamANassa aNNe jove aNNe jovAyA / utpattiyAe jAva pariNAmiyAe vamANassa aNNe jIve aNNe jIvAyA duggahe IhA avAe vaTTamANassa jAva jIvAyA uTThANe jAva parakkame vaTTamANassa jAva jIvAyA Neraiyatte tirikkha maNusa devatte vaTmANassa jAva jovAyA NANAvaraNijje jAva aMtarAe vahamANassa jova jIvAyA evaM kaNhalessA e jAva sukkalessAe samadiSTi e 3 evaM cakkhu daMsaNe 4 AbhiNivohiyaNANe 5 mai aNNANe AhAra saNNAe 4 evaM Aroliya sarIre 5 evaM maNa. joe 3 sagoro vayoge aNAgArovayoge vahamANassa aNNe jIve aNNe jovAyA se kaha zeyaM bhante ! evaM gopamA ! jagaNaMte aNNa u. tthiyA eva mAikkhali jAva micchaMte eva mAhaMsu ahaM puNa goyamA ! eva mAikkhAli jAva paravemi evaM pANAivAe jAva micchA daMsaNa salle vahamANasta saceva jIve saceva jIvAyA jAva aNAgAro vayoge vaTThamANassa saceva jIve saceva jIvAyA" / (bhagavatI zataka 17 uddezA 2) artha : (prazna ) he bhagavan ! anya yUthika kahate haiM ki "prANAtipAta aura mRSAvAdase lekara mithyAdarzana zalya paryaMta aThAraha boloMmeM vatamAna rahane vAle dehadhArIkA jIva dUsarA hai aura ye bola dUsare haiM tathA prANAtipAtase lekara mithyA darzana zalya paryaMta aThAraha pApoMke viramaNameM varta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzravAdhikAraH / mAna dehadhArIkA jIva dUsarA hai aura ye bola dUsare haiN| cAra prakArakI buddhi, avagrahAdika cAra mi jJAna, utthAnAdika vIyoM ke bheda, naraka Adi cAra gati, jJAnAvaraNIyAdi ATha karma, kRSNAdi chaH lezyAeM, cakSurdarzanAdi cAra darzana, abhinivodhika Adi pAMca jJAna, mati Adi tIna ajJAna AharAdika cAra saMjJAyeM, audAryya Adi 5 zarIra, mana Adi tIna yoga, sAgAra aura anAgAra do pUkArake upayoga, ina saba boloMmeM vartamAna ranevAle dehadhArIkA jIva dUsarA hai aura ye bola dUsare haiM" he bhagavan ! Apa ise kaisA samajhate haiM ? (uttara) hai gotama ! anya yUthikoMkA yaha kathana mithyA hai ukta 96 bola aura jIvAtmA eka hI hai parantu ekAnta bhinna bhinna nahIM haiM / yaha bhagavatI ukta pAThakA artha hai / yahAM bhagavAnane pUrvokta 96 boloMko jIva kahA hai aura 96 voloM meM manoyogAdi zrava bhI haiM isaliye Azrava kathaMcita, jIva bhI hai aura pUrva varNana kI huI kriyA ke hisAba se kathaMcita ajIva bhI hai ataH Azravako ekAnta jIva mAnanA zAstraviruddha samajhanA cAhiye / 425 ( bola 2 rA ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra aura unake gurU bhISaNajIne puNya, pApa aura vandhako ekAMta rUpI aura ajIva, tathA Azravako ekAnta arUpI aura jIva kahA hai| bhISaNajIne arune teraha dvArake chaTTha e dvArameM likhA hai ki 1 "puNyate zubha karma tehane puNya kahIje tehane ajIva kahIje tehane vandha mahI je / pApate azubha karma tehane pApa kahIje ajIva kahIje bandha kahIje / karma prate Asrava kahIje tehane jIva kahIje / java saMghAte karma baMdhANA te vandha kahIje ajIva kahIje" isakA kyA samAdhAna ? . Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat (prarUpaka ) ] pApa puNya aura vandhako ekAnta ajIva kahanA mithyA hai kyoMki ye tInoM hI padArtha jIvAtmAmeM dUdha aura pAnIkI taraha mila kara ekAkAra bane rahate haiM isaliye vyavahAra dazAmeM inheM jIvakA lakSaNa mAnA hai aura vyavahAra nayase ina tInoMko zAstrameM jIva kahA hai isaliye pApa, puNya, aura vandhako ekAnta ajIva kahanA mithyA hai| dUsarI bAta yaha hai ki pApa, puNya aura vandha rUpa karma kI prakRti se hI jIvako cAra gati aura pAMca jAti Adi prApta hotI haiM aura cAra gati pAMca jAti aura chaH kAyako bhagavatI Adi 54 www.umaragyanbhandar.com Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / sUtroMmeM jIva kaha kara batalAyA hai isaliye zubhAzubha karmoMse baMdhA huA jIvAtmA hI vyavahAra dazAmeM jIva kahalAtA hai| gati aura jAti Adi jIvase alaga kahe jAte hoM aura jIva unase alaga kahA jAtA ho yaha bAta nahIM hai ataH puNya, pApa, aura vandha bhI vyavahAra dazAmeM jIva hI haiM ajIva nahIM haiM inheM ekAMta ajIva kahanA ajJAna hai / [bola 3 samApta ] (preraka) puNya pApa aura vandha rUpI haiM aura jIva arUpI hai phira ye donoM eka kaise ho sakate haiM ? (prarUpaka) vyavahAra dazAmeM jIva bhI rUpI mAnA gayA hai / bhagavatI zataka 17 udde zA 2 meM jIvako rUpI honA batalAyA hai / vaha pATha yaha hai "deveNaM bhante ! mahiDDhie jAva mahesakkhe puvAmeva ruvI bhavi ttA pabhU akhvIviu bhavittANaM cihittae ? No iNa? samaDhe sekeNatuNaM bhante ! evaM buccai deveNaM jovaNo pabhU asvIviu bhavittANaM ciTTittae ? goyamA ! ahameyaM jANAmi ahameyaM pAsAmi ahameyaM vujjhAmi ahameyaM abhisamaNNAgacchAmi mae evaM NAyaM mae eyaM diTThamae evaM buddha mae evaM abhisamaNNAgayaM japaNaM tahAgayassa jIvassa sarUvissa sakammassa sarAgassa savedagarasa samohassa salessassa sasarIrassa taA sarIrAo avippamukkassa evaM paNNAyAti taMjahA kAlavA jAva sukilattevA, sunbhigaMdhatevA, dunbhigaMdhatevA tittattevA jIva mahurattevA kakkhar3attevA jAvalukkhattevA setaNa?NaM goyamA ! jAva ciThThittae" (bhagavatI zataka 17 uddazA 2) artha:- he bhagavan ! maheza nAmaka devatA jo ki bar3A samRddhi zAlI aura zarIrAdi pudagaloMke sambandhase rUpI hai vaha arUpI hokara raha sakatA hai yA nahIM ? . .. . (uttara) he gotama ! yaha sambhava nahIM hai| (prazna ) isakA kyA kAraNa hai ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzravAdhikAraH / (uttara) he gotama ! maiM ise jAnatA hUM yAvat anubhava karatA hUM yaha bAta merI jAnI huI yAvat anubhava kI huI hai| jo jIva mUrtimAn hai sarAgI hai saveda hai aura jisameM moha, tathA lezyA vidyamAna hai jo zarIra se chuTA huA nahIM hai usameM ye bAteM avazya pAI jAtI haiM jaise ki yaha kAlA hai, yaha zukla hai, isameM durgandha AtA hai, isameM sugandha AtA hai yaha tita hai, yaha madhura hai yaha karkaza hai yaha sUkSma hai ityAdi / jisameM pUrvokta bAteM pAI jAtI haiM vaha rUpI hI banA rahatA hai| kApi arUpI nahIM ho sakatA / 1 yaha isa pAThakA sarala artha hai / isa pATha meM bhagavAna ne sarAga, samoha, aura salezya jIvako rUpI kahA hai isaliye vyavahAra dazAmeM sarAga jIva bhI rUpI hai| jaba ki sarAga jIva bhI rUpI hai taba phira puNya, pApa aura vandha, ina rUpI padArthoM ke sAtha usakA abheda vyavahAra honemeM kyA saMdeha hai ? jo loga rUpI honeke kAraNa pApa, puNya aura vandhako jIvase ekAnta bheda mAnate haiM ve zAstra rahasyako nahIM jAnane vAle ajJAnI haiM / isa pAThase Avake ekAnta arUpI honekA siddhAnta bhI khaNDita ho jAtA haiM / isa pATha meM sarAga salezya aura samoha jIvako rUpI kahA hai ataH Azrava rUpI bhI siddha hotA hai kyoMki jaba jIva bhI rUpI hai taba jIvasvarUpa Azrava kyoM nahIM rUpI hogA ? isaliye jo loga Azravako ekAnta jIva mAna kara use ekAnta arUpI batalAte haiM ve mithyAvAdI haiM / [ bola 4 samApta ] ( preraka ) kyA pApa, puNya aura vandha ajIva nahIM haiM ? 427 ( prarUpaka ) pApa, puNya aura vandha vyavahAra dazAmeM jIva aura nizcaya nayake anusAra ajIva haiM isaliye inheM ekAnta ajIva yA ekAnta jIva kahanA mithyA hai kintu ye kathaMcit jIva aura kathaMcit ajIva haiM yahI bAta yathArtha samajhanI cAhiye jo inheM ekAMta ajIva kahatA hai vaha ajJAnI hai / ( preraka ) bhramavikArakA yadi vyavahAranayase nahIM kintu nizcayanayake anusAra pApa puNya aura vandhako saMjIva kahanekA tAtparyya ho to isameM kyA Apatti hai ? (prarUpaka ) yadi bhramavidhvaMsana kAra kA yaha tAtparya ho ki pApa, puNya aura vandha nizvaya naya ke anusAra ajIva haiM parantu vyavahAranayake anusAra nahIM to unake kathanameM kucha bhI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 saddhamamaNDanam / doSa nahIM hai kintu vaha bilakUla yathArtha hai parantu ekAnta rUpase pApa puNya aura vandhako ajIva kahanA mithyA hai| yahI bAta Azravake viSayameM bhI hai Avako bhI yadi bhramavidhvaMsanakAra ekAnta rUpase jIva aura arUpI na kaheM to koI bhI Apatti nahIM hai parantu vaha Azravako ekAMta arUpI aura jIva kahate haiM yaha bAta bhagavAna ke kathanase hI pratiphUla hai zAstrakA kathana yaha hai ki Azrava na to ekAMta jIva hai aura na ekAMta ajIva hI hai kiMtu vaha jIva aura ajIva donoM hI prakArakA hai| mithyAtva, kaSAya, aura yoga ye, Azrava mAne jAte haiM aura mithyAtva kaSAya aura yogako catussparzI aura kAya yoga ko aSTa spazI pudgala mAnA hai ataH Azrava kadApi ekAMta rUpase jIva nahIM ho sakatA kyoMki mithyAtva, kaSAya aura yoga jIva nahIM haiN| yadi Azravako koI ekAMta ajIva kahe to vaha bhI ThIka nahIM kahatA kyoMki mithyAdRSTibhI Azrava mAnA gayA hai aura mithyA dRSThi, arUpI aura jIvakA pariNAma hai isaliye Azrava jIva bhI siddha hotA hai ata: Azravako ekAnta jIva, yA ekAnta ajIva, ekAnta rUpI, yA ekAnta arUpI kahanA mithyA hai| (bola 5 vAM) (preraka) __ bhramavidhvaMsanakArane ThANAGga sUtra ThANA 5 3 kA mUlapATha likha kara Azrava ko ekAMta arUpI jIva siddha kiyA hai / __ isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhramavidhvaMsanakArane ThANAGga ThANA 5 ve kA jo mUlapATha likhA hai usase Azrava ekAMta arUpI aura ekAMta jIva siddha nahIM ho sktaa| vaha pATha likha kara batalAyA jAtA hai| ___ "paMca Asava dvArA pannattA taMjahA-micchattaM, avirato, pamAdo, kasAyo, jogA" ( ThANAGga ThANA 5) artha ___ mithyAtva, avrata, pramAda, kaSAya, aura yoga ye pAMca Azrava dvArake bheda haiM / isa pAThameM Azrava dvArake bheda mAtra kA varNana hai parantu Azrava jIva hai yA ajIva hai yaha nirNaya nahIM kiyA hai isaliye isa pAThakA nAma lekara Azrava ko ekAnta jIva yA arUpI kahanA bhole jIvoM ko dhokhA denA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| 42 bhagavatI sUtra zataka 12 uddazA 5 meM mithyAtvako catusspazI pudgaDa mAnA hai phira mithyAtva Azrava ekAMta jIva kaise ho sakatA hai ? balki isa pAThase ko AzravakA ajIva honA hI siddha hotA hai| dUsarA Azrava dvAra avrata hai| aThAraha pApoMse bilakula nahIM haTanekA nAma avrata hai| aThAraha pApa catuHsparzI pudgala mAne gaye haiM isaliye dUsarA Azrava dvAra bhI ajIva hI siddha hotA hai| pramAda aura kaSAya, mohase utpanna huI karma kI prakRti ke nAma haiM aura moha karmako zAstrameM catuHsparzI puda gala mAnA hai isaliye moha karmase utpanna hone vAle pramAda aura kaSAya bhI catu:sparzI pauda galika honese ajIva hI siddha hote haiN| pAMcavAM Azrava dvAra yoga hai yaha mana, vacana, aura kAyake bhedase tIna prakArakA hai| mana aura vacanake yogako catuHsparzI aura kAya yogako sparzI kahA hai isaliye yogAzrava bhI ajIva siddha hotA hai ata: ThANAGga sUtra ke ukta pAThakA nAma lekara Azravako ekAMta jIva batalAnA ajJAna samajhanA cAhiye / (bola chaTA samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakArane tIna dRSTiyoMkA nAma lekara mithyAtva Azravako ekAMta jIva aura arUpI batalAyA hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 12 uddezA 5 ke mUlapAThameM tIna dRSTiyoMko arUpI aura mithyAdarzana zalyako rUpI kahA hai isaliye mithyAtva Azrava ekAMta marUpI nahIM ho sktaa| bhagavatIkA pATha yaha hai: "ahabhaMte ! pejje dose kalahe jAva micchA daMsaNa salle esaNaM kaivaNNe 4 jaheva kohe taheva cauphAse" (bhaga0 zataka 12 u05) isa pAThameM bhagavAnne mithyAdarzana zalyako catuHsparzI pauda galika kahA hai ataH mithyAtva pAzrava rUpI bhI hai aura ajIva bhI hai use ekAnta arUpI aura jIva batAnA ajJAna hai| (preraka) bhagavatI sUtrake ukta mUlapAThameM mithyAdarzana zalyako rUpI kahA hai parantu vaha Azrava nahIM hai Azrava to kevala mithyAdRSTi hai aura vaha arUpI hai phira mithyAdarzanake rUpI honese Azrava kaise rUpI ho sakatA hai ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sddhrmmnnddnm| (prarUpaka) ThANAGga ThANA 5 ke mUlapAThameM Azrava dvArakA bheda batalAneke liye "micchatta" yaha pATha AyA hai isakA artha hai mithyAtva, mithyAtvase jaise mithyAdRSTikA grahaNa hotA hai usI taraha mithyAdarzana zalyakA bhI-grahaNa hotA hai isaliye mithyAdRSTi aura mithyAdarzana zalya ye donoM hI Azrava haiM kevala mithyAdRSTi hI nahIM ataH mithyAtva padase kevala mithyAdRSTikA hI grahaNa karanA aura mithyAdarzana zalyakA grahaNa nahIM karanA aprAmANika hai| mithyAdarzana zalya bhI Azrava hai aura vaha rUpI hai isaliye mithyAtva Azrava ko ekAMta arUpI batAnA ajJAna hai / Azravake viSayameM bhISaNajI aura jItamalajIne kaI viruddha bAte bhI kaha DAlI haiN| bhISaNajIne Azravako udayabhAvameM mAnA hai aura mithyASTiko kSayopazama bhAvameM mAnA hai ata: inake matAnusAra mithyAdRSTi Azrava hI nahIM ho sakatA kyoMki mithyAdRSTi kSayopazama bhAvameM hai aura Azrava udayabhAvameM hai phira ye donoM eka kaise ho sakate haiM ? ata: bhISaNajIkI yaha prarUpaNA pUrvApara viruddha hai| bhISaNajIke ukta Azaya kA lekha yaha hai___"AzravabhAva doya, udaya aura pAriNAmika / mohanIya karmaro kSayopazama hoya to ATha bola pAme cAra cAritra, eka deza vrata aura tIna dRSTi" isa lekhameM bhISaNajIne Azravako udayabhAvameM aura mithyAdRSTiko kSayopazamabhAva meM mAnA hai to bhI mithyAdRSTiko AzravameM mAnanA inake avivekakA pUrNa udAharaNa samajhanA caahiye| (bola 7 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 309 para uttarAdhyayana sUtrakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha ihAM pAMca Azravane kRSNalezyAnA lakSaNa kahyA te mAMTe je kRSNalezyA arUpI tehanA lakSaNa pAMca Azrava te piNa arUpI chai" ( bhra0 pR0 309) isakA kyA samAdhAna ? '. (prarUpaka) - kRSNalezyA saMsArI jIvakA pariNAma hai aura saMsArI jIvako bhagavatI zataka 17 uddezA 2 meM rUpI honA bhI kahA hai isaliye kRSNalezyA rUpI bhI siddha hotI hai ataH Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzravAdhikAraH / 431 usake lakSaNa pAMca Azrava rUpI bhI ho sakate haiM isaliye kRSNalezyAke lakSaNa honeke kAraNa pAMca mAzravako ekAMta arUpI kahanA mithyAtvakA pariNAma hai / saMsArI jIna rUpI bhI haiM isa viSaya meM bhagavatI zataka 17 uddezA 2 kA mUlapAThake sivAya bhagavatI zataka 2 uddezA 1 kA mUlapATha bhI pramANa hai vaha pATha yaha hai : "je'viyate khaMdayA ! jAva saaMte jIve aNatejIve tassavivarNa ayama evaM khalu jAMva davvaoNaM ege jIve saaMte khettaoNaM jove asaMkheja esie asaMkheja esogADhe asthipuNa se ante / kAla oNaM jIve nakadAi na AsI Nicce nasthipuNa se ante / bhAva oNaM jIve anaMtA NANapajjavA anaMtA daMsaNa pajjavA anaMtA cArita pajjayA anaMtA aguru lahu pajjavA NatthipuNa se ante / settaM davyamo jIvesaaMte khettao jIve saante kAlao jove anaMte bhAvao . jIve aNate" ( bha0 za0 2 u01) artha he skanduka ! jIva sAnta hai yA ananta hai tumhAre isa praznakA uttara isa prakAra hai-jIva - dravyase eka aura sAnta hai kSetrase asaMkhya pradezI aura asaMkhya AkAza pradezako vyApta kiyA huA - hai ataH vaha sAMta hai / kAlase jIva ananta hai kyoMki vaha saba kAlameM vidyamAna rahatA hai kabhI bhI * usakA abhAva nahIM hotA / bhAvase jIva ananta hai ananta jJAnaparyAya, ananta darzana paryAya, anaMta cAritra paryyAya, ananta laghu guru paryyAya, aura ananta aguru alaghu paryyAya jIvake hote haiM ataH * bhAvase jIva ananta hai / sArAMza yaha hai ki dravya aura kSetrase jIva sAMta aura kAla tathA bhAvase ananta hai / yahAM mUla pATha meM kahA hai ki "jIvake ananta laghu guru paryyAya aura ananta alaghu aguru paryyAya hote haiM" isase spaSTa siddha hotA hai ki saMsArI jIva rUpI bhI hai kyoMki rUpI padArtha la guru paryyAya aura aguru alaghu paryyAya nahIM ho sakate / isa pAThakI TIkAmeM TIkAkArane likhA hai "anantA gurulaghuparyyAyA audArikAdizarIra | NyAzritya itaretu kArmaNAdi - dravyANi jIva svarUpaMcAzrityeti" arthAt audArikAdi zarIra kI apekSAse jIvake ananta laghu guru. paryAya kahe gaye haiM aura kArmaNa Adi dravya tathA jIvake svarUpa kI apekSAse ananta maguru alaghu paryAya kahe gaye haiM / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamaNDanam / isa TIkAse bhI jIvakA rUpI honA siddha hotA hai / yadyapi nizcayanayase nija svarUpApanna jIva rUpI nahIM hai kintu arUpI hai tathApi isa pAThameM usakA varNana na karake saMsArI jIvakA varNana kiyA gayA hai saMsArI jIva audArikAdi zarIra ke sAtha dUdha pAnI kI taraha milakara ekAkAra huA rahatA hai isa liye isa pAThameM usake ananta guru laghu aura ananta aguru laghu paryyAyoMkA varNana hai| kRSNa lezyA saMsArI jIvakA hI pariNAma hai aura saMsArI jIva isa pAThameM rUpI bhI kahA gayA hai isa liye kRSNa lezyA rUpI bhI hai / kRSNa lezyA rUpI hai isa liye usake lakSaNa pAMca Azrava rUpI bhI haiM unheM ekAnta arUpI kahanA zAstra se viruddha samajhanA cAhiye / 432 ukta pATha meM saMsArI jIvakA audArikAdi zarIra ke sAtha abheda honA siddha hotA hai aura audArikAdi zarIra, puNya pApa tathA dhakI prakRti mAnA jAtA hai isa liye puNya pApa aura baMghakA bhI kathaMcit jIva honA siddha hotA hai / ataH inako sarvathA jIvase bhinna mAnanA mithyA hai / karmakI prakRttiko bhI zubhAzubha puNya, pApa aura baMdha kahate haiM aura vaha karmakI prakRti, catuHsparzI paudgalika hai isa liye vaha rUpI aura jIvase kathaMcit abhinna aura kathaMcit bhinna hai use jIvase ekAnta bhinna mAnanA mithyA hai| mithyAtva, kaSAya aura yogako catuHsparzI aura kAyayogako aSTa sparzI pudgala mAnA hai / isa liye ye saba rUpI aura ajIva bhI siddha hote haiM ekAnta arUpI aura jIva nahIM ataH yazravamAtra ko ekAnta arUpI aura ekAnta jIva kahanA ajJAnakA pariNAma hai| vastutaH kisI apekSA se Azrava, jIva aura arUpI hai aura kisI apekSAse ajIva aura rUpI hai parantu ekAnta pakSakA Azraya lekara ise ekAnta arUpI aura jIva mAnanA mithyAtvakA prihai| ( bola 8 vAM samApta ) ( prarUpaka ) mithyAtva Avako ekAnta jIva kahanA bhI bhramavidhvaMsanakArakA durAgraha aura apane siddhAnta se hI pratikUla hai| ThANAMga sUtrakA mUla pATha likha kara pahale batalAyA jA cukA hai ki aipathikI aura sAmparAyikI ye do kriyAeM ajIvakI haiM aura sAmparAmikI kriyA ke bheda meM mithyAtva aura atrata bhI zAmila haiM isa liye mithyAtva aura tI kriyA ajavakI kriyA haiM inheM ekAnta jIvakI kriyA mAnanA zAstrase sarvathA pratikUla hai / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| - yadyapi zAstrameM samyaktva kriyA aura mithyAtva kriyA jIvakI kahI haiM tathApi unakA spaSTa artha TIkAkArane yaha kiyA hai"samyagdarzana mithyAtvayoH satorye bhavataste samyaktva mithyAtva kriyeti" / (ThANAMga ThANA 2 kI TIkA) "samyagdarzana aura mithyA darzanake honepara jo kriyA kI jAtI hai vaha samyaka tva kriyA aura mithyAtva kriyA hai|" yahAM TIkAkArane samyagdarzana aura mithyA darzanake honepara jo kriyA kI jAtI hai vaha kriyA cAhe jIvakI ho yA pudgala kI ho donoMko hI samyaktva aura mithyAtka: kI kriyA kahA hai kevala jIvakI hI kriyAko samyaktva aura mithyAtva kriyA nahIM kahA hai isa liye kevala jIvakI hI kriyAko samyaktva kriyA aura mithyAtva kriyA kahanA mithyA hai| vAstavameM jJAna aura icchAko chor3akara sabhI kriyAeM jIva aura pudgala donoM ke vyApArase hotI haiM koI bhI kriyA anIvake vyApArako chor3akara nahIM ho sakatI, antara sirpha itanA hI hai ki kisI kriyAmeM jIvake vyApArako mukhyatA hotI hai aura kisImeM ajIvake vyApArakI mukhyatA hotI hai / sAmparAyikI aura aiUpathikI kriyA ajIvake vyApArakI hI pradhAnatA hai isa liye ve donoM ajIvakI kriyA kahI gaI haiM isI taraha samyaktva kriyA aura mithyAtva kriyAmeM ajIvakA vyApAra avazya rahatA hai parantu usakI apekSAse unameM jIvakA vyApAra hI pradhAna hotA hai isa liye samyaktva kriyA aur| mithyAtva kriyA jIvakI kahI gaI haiM unameM sarvathA ajIvakA vyApAra na ho yaha bAta nahIM hai| jJAna aura icchAko chor3akara sabhI kriyAoMmeM jIva aura pudgala donoMke vyApAra hote haiM parantu jIvake vyApArakI sukhyatAko lekara kisIko jIvakI kriyA aura ajIva ke vyApArakI pradhAnatAko lekara kisIko ajIva kriyA kahA hai parantu donoM hI prkaar| kI kriyAoMmeM jIva aura pudgala donoMke vyApAra hote haiN| Azrava, kriyA svarUpa hai aura kriyA jIva aura pudgala donoMkI haiM isa liye Azrava jIva aura ajIva donoM hI prakArakA hai use ekAnta jIva kahanA ajJAna hai| [bola 9 samApta ] (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra ThANAGga sUtra ThANA 10 ke pAThakI sAkSIse Azravako ekAnta jIva batalAte haiN| isakA kyA samAdhAna ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 saddharmamaNDanam / (prarUpaka) ThANAGga ThANA 10 ke mUla pAThakI sAkSIse Azravako ekAnta jIva siddha karanA mithyA hai / vaha pATha likha kara yaha batalAyA jAtA hai "dhamme aghamma sannA adhamme dhamma sannA" artha: ( ThANAGga) dharmameM adhamakA aura adharmameM dharmakA jJAna ajJAna kahalAtA hai| ___yahAM viparIta jJAnakA svarUpa samajhAte hue yaha likhA hai ki "dharmameM adharmakA aura adharma meM dharmakA jJAna ajJAna hai" isase AzravakA jIva honA siddha nahIM hotA kyoMki isa pAThameM kahA huA viparIta jJAna, kSayopazama bhAvameM hai aura Azrava udayabhAvameM hai| bhISaNajIne Azravako udayabhAvameM mAnA hai yaha unakA lekha uddha ta karake pahale batalA diyA gayA hai ataH udayabhAvameM hone vAlA pAzrava, ajJAna yA viparIta jJAnakI taraha kadApi ekAnta jIva nahIM ho sakatA / Azrava, mohakarmake udayabhAvameM mAnA gayA hai aura mohakarma catu:spazI pudgala haiM ata: Azrava bhI catuHspazI pudgala hai use ekAnta jIva mAnanA ajJAna hai / (bola 10 vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhagavatI sUtra zataka 17 uddezA 2 kA mUlapATha likhakara usakI sAkSIse Azravako ekAnta jIva batalAte haiN| isakA kyA uttara ? (prarUpaka) bhagavatI sutra zataka 17 uddezA 2 ke mUlapAThakI sAkSIse Azravako ekAnta jIva vatalAnA mithyA hai / usa pAThameM Azravako ekAnta jIva nahIM kahA hai vaha pATha isI prakaraNake sAtaveM bolameM likha diyA gayA hai usakA bhAva yaha hai 18 pApa aura unase nivRtti, buddhike cAra bheda, avagrahAdika mati jJAnake cAra bheda, utthAnAdika pAMca, cAra gati, ATha kama, chaH lezyA, tIna dRSTi, cAra darzana, pAMca jJAna, tIna ajJAna, cAra saMjJAeM, pAMca zarIra, tIna yoga aura sAkAra tathA anAkAra ina 96 boloMmeM rahane vAlA jIva dUsarA hai aura ye bola dUsare haiM, yaha anya tIrthiyoMkA mata hai isakA khaNDana karate hue bhagavAnne kahA hai ki "evaM khalu pANAivAe jAva micchAdasaNasallevaTTamANe sacceva jIve sacceva jIvAyA" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzravAdhikAraH / 435 - arthAt prANAtipAtase lekara mithyA darzana zalya paryanta 96 bolAmeM rahanevAlA vahI jIva hai aura vahI jIvAtmA hai / isa pAThase Azravako ekAnta jIva batAnA bhole jIvoMko dhokhA denA hai| isa pAThameM 96 boloMke sAtha jIvAtmAkA kathaMcit abheda aura kathaMcit bheda batalAyA hai Avako ekAnta jIva nahIM kahA hai / ataH isa pAThake Azraya se Azravako ekAnta jIva mAnanA ajJAna hai| isa pAThameM jo 96 bola kahe gaye haiM unameM 18 pApa bhI zAmila haiN| ukta 96 bola aura jIvAtmA kathaMcit bhinna aura kathaMcit abhinna haiM isa liye aThAraha pApa bhI kathaMcit jIva aura kathaMcit ajIva haiM parantu teraha paMthake AcArya jItamalajI 18 pApoMko jIvase ekAnta bheda mAnate haiM yaha inakA pratyakSa isa pAThase viruddha prarUpaNA samajhanI caahiye| (bola 11 vAM samApta ) (preraka) zAstrameM rUpI ajIvako kahIM jIvakA pariNAma kahA ho to use btlaaiye| (prarUpaka) ThANAGga sUtrake dazaveM ThANemeM rUpI ajIvako jIvakA pariNAma kahA hai vaha pATha TIkAke sAtha likhA jAtA hai| "dasavihe jIvapariNAme paM0 taM0 gatipariNAme, indiya pariNAme, kasAya pariNAme, lessA pariNAme, jogapariNAme, upayoga pariNAme, NANa pariNAme, daMsaNapariNAme, carittapariNAme, veyapariNAme" . (ThANAGga ThANA 10) artha: ___jIvake pariNAma daza prakArake haiM-(1) gati pariNAma (2) indriya pariNAma (3) kaSAya pariNAma (8) lezyA pariNAma [2] yoga pariNAma [6] upayoga pariNAma [0] jJAna pariNAma [8] darzana pariNAma [9] cAritra pariNAma [10] veda pariNAma / TIkA : ____ "pariNamanaM pariNAma stabhAva gamanamityarthaH yadAha-"pariNAmorthAntaragamanaM naca sarvadAvyavasthAnaM naca sarvathA vinAzaH pariNAmastadvidAmiSTaH" / saca prAyogikaH gatireva pariNAmo gati pariNAmaH evaM sarvatra gatizceha gatinAmakarmodayAnnArakAdi vyapa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 deza hetuH / tatpariNAmazcAbhavakSayAditi sacanarakagatyAdizcaturvidhaH gatipariNAmeca satyevendriya pariNAmo bhavatIti tamAha "indiya pariNAme" tti sacazrotrAdibhedAtpaMcadhA indriya pariNatau ceSTAniSTaviSayasambandhAdrAgadveSa pariNati riti tadanaMtaraM kaSAya pariNAma uktaH saca krodhAdibhedAccaturvidhaH / kaSAya pariNAmeca sati lezyA pariNatirnatu lezyA pariNatau kaSAya pariNatiH yena kSINa kaSAyasyApi zukla pariNatirdezona pUrvakoTiM yAvadbha* vati yatauktam" muhuttaddha tu jahannA ukkosA hoI pugva koDIo navahiM varisehiM uNA nAyacvA zukalessAya ( zukla lezyAyA jaghanyAsthitiH muhUrttA navavarSonA pUrva koTI utkRSTA -jJAvanyA bhavati ) ato lezyA pariNAma uktaH / saca kRSNAdibhedAt SoDheti / ayazva yoga pariNAmeti bhavati yasmAnniruddhayogasya lezyA pariNAmo'paiti yataH samucchinnakriya dhyAnamalezyasya bhavatIti lezyApariNAmAnantaraM yogapariNAma uktaH sacamanovAkkAya bhedAtridheti / saMsAriNAJca yogapariNatAvupayoga pariNati bhavatIti tadnaMtaramupayoga pariNAma uktaH saca sAkArAnAkAra bhedAdvidheti / saticopayogapariNAme jJAnapariNAmo'tastadanaMtaramasAyuktaH / sacAbhinivodhikAdi bhedAtpaJcadhA tathA mithyAdRSTe jJAnamapyajJAnamityajJAna pariNAmo matyajJAnazrutAjJAnavibhaMga jJAnalakSaNastrividho'pi vizeSagrahaNa sAdharmyAjJAna pariNAma grahaNena gRhIto draSTavya iti / jJAnAjJAnapariNAmecasati samyak - tvAdipariNatiriti tatodarzana pariNAmauktaH sacatridhA samyaktvamithyAtvamizrabhedAt / samyaktve sati caritramiti tatastatpariNAmauktaH / saca sAmAyikAdibhedAtpaMcadheti / stryAdiveda pariNAme cAritra pariNAmo natucAritrapariNAme vedapariNatiryasmAdavedakasyA yathAkhyAta cAritra pariNati STeti cAritra pariNAmAntaraM veda pariNAma uktaH / sacastrayAdi bhedAtrividha iti / " artha : saddhamaNDanam / rUpAntara prAptikA nAma pariNAma hai kahA hai ki na to sarvathA apane rUpameM sthita rahanA aura na sarvathA nAza ho jAnA, kintu apanese bhinna kisI dUsare rUpameM A jAnA pariNAma hai| jIvakA dUsare rUpameM AnA jIva pariNAma hai vaha gati Adike bheise dasa prakArakA hai / gati rUpa jo jIvakA pariNAma hai vaha gati pariNAma hai isI taraha sabhI pariNAmoMmeM samajhanA cAhiye / gati nAmaka karmake udayase naraka Adi vyavahArakA kAraNa jo jIvakA pariNAma hotA hai vaha gati pariNAma hai| yaha pariNAma jaba taka bhavakA kSaya nahIM hotA taba taka banA rahatA hai| yaha naraka Adike bhedase cAra prakArakA hotA hai / gati pariNAma hone ke bAda indriya pariNAma hotA hai isa liye mUla pATha meM gati pariNAmako kahakara pazcAt indriya pariNAma kahA hai| zrotra Adi ke bhedase indriya pariNAma pAMca prakAra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| 437 - "kA hai / indriya pariNAma honeke bAda iSTa aura aniSTa vastuke sambandhase rAga aura dveSa rUpa pariNAma hotA hai ata: indriya pariNAmako kahakara kaSAya pariNAma kahA gayA hai| vaha zrotra Adike bhedase cAra prakArakA hai / kaSAya pariNAma hone para lezyA pariNAma hotA hai ataH kaSAya pariNAmake bAda lezyA pariNAma kahA gayA hai| vaha lezyA pariNAma kRSNa Adike bhedase chaH prakArakA hotA hai| yoga pariNAma honeke bAda lezyA pariNAma hotA hai kyoMki jisake yoga ruka jAte haiM usako lezyA pariNAma nahIM hotA isa liye lezyA pariNAmake bAda hI yoga pariNAma kahA gayA hai| yoga pariNAma mana, vacana aura kAyake medase tIna prakArakA hai| saMsArI jIvoMkA yoga pariNAma honepara upayoga pariNAma hotA hai isa liye yoga pariNAmake bAda upayoga pariNAma kahA hai| upayoga pariNAma sAkAra aura anAkArake bhedase do tarahakA hotA hai| upayoga pariNAma honeke vAda jJAna pariNAma hotA hai isa liye upayoga pariNAmako kahakara jJAna pariNAma kahA gayA hai / jJAna pariNAma, bhAbhinivodhika Adike bhedase pAMca prakArakA hai| mithyA dRSTiyoMke matyajJAna zrunAjJAna aura vibhaMgAjJAna bhI jJAna pariNAmase hI grahaNa kiye jAte haiN| jJAna aura ajJAna rUpa pariNAma hone para samyaktva aura mithyAtva Adi pariNAma hotA hai isa liye jJAna pariNAmako kahakara darzana pariNAma kahA hai, yaha samyaktva, mithyAtva aura mizra bhedase tIna prakArakA hai| samyaktva pariNAma honeke bAda cAritra pariNAma hotA hai ataH samyaktva pariNAmako kahakara pazcAt cAritra pariNAmako kahA hai| cAritra pariNAma sAmayaka Adi bhedase pAMca prakArakA hotA hai| cAritra pariNAma, veda pariNAmake honepara hotA hai parantu cAritra pariNAma honepara veda pariNAma honekA koI niyama nahIM hai kyoMki veda pariNAma rahita jIva meM bhI yathAkhyAta cAritra dekhA jAtA hai ataH "cAritra pariNAmake anantara veda pariNAma kahA gayA hai| veda pariNAma strI Adike bhedase tIna prakArakA hai| yahAM mUla pATha aura TIkAmeM jIvake daza vidha pariNAma kahe haiM unameM jJAna, darzana, aura cAritra pariNAma to arUpI aura ekAnta jIva haiM aura gati, kaSAya, yoga aura veda pariNAma rUpI aura ajIva haiN| gati, kaSAya, yoga aura veda AtmAke sAtha kSIra nIra nyAyase milakara ekAkAra hokara rahate haiM isa liye inheM jIvakA pariNAma kahA hai yahAM jo gati pariNAma kahA hai vaha gati nAma karmake udayase prApta hone vAlI naraka Adi ''cAra gatiyAM samajhanI cAhiye / TIkAkArane likhA hai "gatizceha gatinAmakarmodayAnnArakAdi byapadezahetuH / " Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maNDanam / arthAt gati nAma karmake udayase utpanna hone vAlI naraka Adi vyavahArakA kAraNa yahAM gati samajhanI cAhiye" naraka Adi cAra gatiyAM rUpI aura ajIva haiM to bhI yahAM ve jIvakA pariNAma kahI gaI haiM isase spaSTa siddha hotA hai ki rupI aura ajIva bhI jIvakA pariNAma hotA hai / ( bola 12 vAM samApta ) 438 (preraka) bhramavidhvaMsakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 314 para ThANAMga ThANA dazakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "ihAM to gati pariNAmane bhAve gatine jIva kahI, bhAva indriya, bhAva kaSAya, bhAva yoga, bhAva veda, ye sarva jIvanA pariNAma hai" ( 0 pR0 314 ) inake kahanekA Azaya yaha hai ki gati nAma karmake udayase utpanna hone vAlIM naraka Adi cAra gatiyAM ajIva haiM ve jIvakA pariNAma nahIM ho sakatI isaliye ThANAMga ThANA dazake mUlapATha jo jIvakA gatyAdi pariNAma kahA hai vaha bhAvarUpa gatyAdi samasamajhanA cAhiye dravya rUpa nahIM / isI taraha dravya indriya, dravya kaSAya, dravya yoga aura dravya veda bhI ajIva haiM ve kadApi jIvake pariNAma nahIM ho sakate isaliye ye bhI bhAva rUpa hI jIvake pariNAma samajhane cAhiye dravya rUpa nahIM / isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) Thaga ThANA dazake mUlapATha meM jo gati, kaSAya, aura indriya Adiko jIvakA pariNAma batalAyA hai usakA abhiprAya bhAva gati, bhAva, kaSAya, aura bhAva indriya batalA kara dravya gati, dravya kaSAya aura dravya indriyako jIvakA pariNAma nahIM mAnanA mUlapATha aura TIkAse viruddha honese aprAmANika hai| TIkAkArane gatike viSayameM spaSTa likhA hai ki "gatizcaha gatinAma karmodayAnnAra kA divyapadezahetuH" . arthAta "yahAM gati zabdase, gati nAma karma ke udayase utpanna hone vAlI narakAdi vyavahArakA kAraNa jo gati hai vaha samajhanI cAhiye" yahAM TIkAkArane nAma karmake udayase utpanna hone vAlI narakAdi gatiko jIvakA pariNAma batalAyA hai isaliye bhAva gatyAdiko hI jIvakA pariNAma mAna kara dravyagatyAdiko jIvakA pariNAma na mAnanA mUlapATha aura TIkAse viruddha samajhanA cAhiye / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| 439 dUsarI bAta yaha hai ki rUpI arUpI siddha karaneke liye dravya aura bhAvakI kalpanA karanA vyartha hai| dravya honeke kAraNa koI vastu rUpI nahIM hotI aura bhAva honese arUpI nahIM ho jAtI / dravya honese yadi rUpIkI kalpanA kI jAya to dharma dravya, adharma dravya aura kAla dravya bhI rUpI mAnane par3eMge kyoMki ye saba dravya haiN| yadi bhAva honeke kAraNa kisIko arUpI mAna liyA jAya to vaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki krodha, mAna, mAyA, lobha Adi bhAva rUpa haiM unheM audAyika bhAvoMmeM ginA gayA hai, parantu ve aSTaspI rUpI haiN| tAtparya yaha hai ki koI koI dravya bhI arUpI hotA hai aura koI koI bhAva bhI rUpI hotA hai| aisI hAlatameM bhramavidhvaMsanakAra jo marUpI siddha karaneke liye bhAva kI kalpanA karate haiM vaha sarvathA asaMgata aura zAstra na jAnane kA pariNAma samajhanA caahiye| (bola 13 vAM samApta) (prarUpaka) yahAM yaha zaGkA hotI hai ki gati, kaSAya aura yoga catuHsparzI aura aSTaspazI puda gala mAne gaye haiM puda gala jIva nahIM kintu ajIva haiM phira gati, kaSAya aura yoga ko jIvakA pariNAma yahAM kaise kahA hai ? to isakA uttara yaha hai: guru laghu pAya, aSTaspI aura aguru alaghu paryAya catuHsparzI puda gala haiM tathApi jaise jIvake sAtha ekAkAra hokara rahanese inheM bhagavatI zataka 2 uddezA 1 meM jIvakA paryAya kahA hai usI taraha jIvake sAtha mila kara ekAkAra hokara rahanese gati Adiko ThANAMga ThANA dazameM jIvakA pariNAma kahA hai| bhagavatI zataka 2 uddezA 1 kA mUla pATha yaha hai: "bhAvaoNaM jIve anaMtA nANa palavA anaMtA daMsaNa pajjavA anaMtA cArita pajjavA anaMtA guru lahu pajjavA anaMtA aguru alahu pajavA" (bhagavatI zataka 2 u01) artha: bhASa jIvake anaMta jJAna paryAya, ananta darzana pAya, ananta cAritra paryAya, ananta guru laghu paryAya aura ananta aguru alaghu paryAya hote haiN| yahAM bhAva jIvake ananta guru laghu paryAya aura anaMta aguru aghu paryAya kahe haiN| guru laghu paryAya aura aguru alaghu paryAya kramazaH aSTraspI aura catuHsparzI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 saddharmamaNDanam / pudgala haiM tathApi jIvake sAtha ekAkAra hokara rahanese jaise inheM bhAva jIvakA paryAya kahA hai usI taraha dugdha jalavata jIvake sAtha mila kara ekAkAra hokara rahane se gati Adiko ThANAMga ThANA 10 meM jIvakA pariNAma kahA hai ata: gati Adi ko bhAvarUpa mAna kara dravya gati ko jIva kA pariNAma nahIM mAnanA mithyA samajhanA caahiye| [bola 14 vAM samApta] (prarUpaka) pannAvaNA sUtrake pAMcaveM padameM manuSya jIvake varNa, gandha, Adi paryAya bhI kahe haiM vaha pATha yaha hai: "manussANaM bhante ! kevaiyA pajavA paNNattA ? goyamA ! anaMtI pajjavA pnnnnttaa| sekeNaDheNaM bhante ! evaM vuccai maNussANaM aNaMtA pajavA paNNAttA ? goyamA ! maNusse maNusa dadhvaTTayAe tulle paesaTTayAe tulle ogAhaNa kRyAe cauThANa vaDie ThIe cauThANa vaDie vannagaMdharasaphAsaAbhiNiyohiyaNANaohiNANamanapajjavaNANa kevala NANa pajjaveMhiM tulle tihiM dasaNehiM chaTThANa vaNie kevala dasaNa pajjavehi tulle" (pannAvaNA pada 5) isa pAThameM manuSya jIvake varNa, gandha, rasa aura sparza, paryAya kahe haiN| varNa, gandha, rasa aura sparza rUpI aura pauda galika haiM to bhI kSIra nIrakI taraha jIvake sAtha mile hue honese inheM jIvakA paryAya kahA hai usI taraha ThANAMga ThANA dazameM, jIva ke sAtha mile hue honese gati Adiko jIvakA pariNAma kahA hai| bhagavatI zataka 12 uddezA 10 meM AtmAko rUpI aura arUpI donoM hI prakAra kA kahA hai vaha pATha yaha hai| "kai vihANaM bhante ! AyA paNNattA 1 goyamA ! aThavihA AyA paNNattA taMjahA-davi Ayo, kasAyAyA, jogAyA, upayogAyA, NANAyA, dasaNAyA, caritAyA, vIriyAyA" (bhagavatI zataka 12 u0 10) artha : he bhagavan ! AtmA ke prakArakA hotA hai ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| 441 he gotama ! AtmA ATha prakArakA hai [1] dravyAtmA [ 2 ] kaSAyAtmA [3] yogAtmA [ ] upayogAtmA [5] jJAnAtmA [6.] darzanAtmA [ . ] cAritrAtmA [ 0] viiryaatmaa| yahAM ATha prakArakA AtmA kahA gayA hai| inameM kaSAya, aura yoga kramazaH catuHspI aura aSTasparzI puda gala haiM aura donoM hI rUpI haiM isaliye AtmA rUpI bhI siddha hotA hai| kaSAya aura yoga rUpI haiM isaliye kaSAyAzrava aura yogAzrava bhI rUpI haiM ata: Azratrako ekAnta arUpI mAnanA sarvathA zAstrase pratikUla samajhanA caahiye| bola 15 vAM samApta bhramavidhvaMsanakAra bhrama0 pRSTha 315 para likhate haiM ki te mAMTe kaSAya ane yoga AtmA kahI te mAva kaSAya bhAva yogane kahyA chai / / bhAva kAya to Azrava chai|" inake kahanekA tAtparya yaha hai ki ukta bhagavatI sUtra ke mUlapAThameM jo kaSAya aura yogako AtmA kahA hai vaha bhAva kaSAya bhAva yoga samajhanA cAhiye / bhAva kaSAya hI mAzraya hai aura vaha arUpI hai isaliye mAzrava arUpI hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 12 uddezA 10 kA mUlapATha 15 veM volameM likha diyA gayA hai usa pAThameM sAmAnya rUpa se likhA hai ki "kaSAya aura yoga AtmA haiN|" bhAva kaSAya aura bhAva yoga AtmA haiM aisA vahAM nahIM likhA hai isaliye bhAva kaSAya aura bhAva yoga ko AtmA mAna kara dravya kaSAya aura dravya yogako AtmA na mAnanA bhramavidhvaMsanakAra kA ajJAna hai| usa pAThako TIkA aura TavAmeM bhI nahIM kahA hai ki "bhAva kaSAya aura bhAva yoga hI AtmA haiM" tathA dUsarI jagaha bhI kaSAya aura yogakA dravya bhAva rUpa bheda nahIM kiyA gayA hai ataH bhramavidhvaMsanakAra kI pUkti kalpanA aprAmANika aura mithyA hai| yadi koI kahe ki "kaSAya aura yoga kramaza: catuHspazI aura aSTasparzI rUpI haiM, ve AtmA nahIM ho sakate kyoMki AtmA arUpI hai" to yaha ThIka nahIM hai| bhagavatI Adi satroMkA pramANa dekara yaha batalA diyA gayA hai ki saMsArI AtmA rUpI bhI hotA hai isaliye kaSAya aura yogake kramazaH catuHsparzI aura aSTasparzI rUpI hone para bhI AtmA honemeM koI sandeha nahIM hai| (bola 16 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 saddharmamaNDanam / ( preraka ) bhagavatI zataka 12 uddezA 10 meM bhAva AtmAke ATha bheda kahe haiM dravya AtmA ke nahIM / bhAva AtmA arUpI hai isaliye kaSAya aura yoga bhI bhAvarUpa hI AtmAke bheda haiM, dravya kaSAya yoga nahIM / bhAva rUpa kaSAya yoga arUpI haiM isaliye kRSAyAzrava aura yogAzrava bhI arUpI haiM rUpI nahIM / ataH bhramavidhvaMsanakArane jo bhAva rUpa kaSAya aura yogako AtmAkA bheda mAnA hai vaha ThIka hI mAluma hotA hai / (prarUpaka ) bhagavatI zataka 12 uddezA 10 meM AtmamAtrake ATha bheda kahe haiM kevala bhAva AtmA hI nahIM / vahAM dravya aura bhAvakA kucha jikra bhI nahIM hai isa liye bhagavatI sUtrokta AtmAke ATha bheda bhAva AtmAke haiM yaha kalpanA nirmUla hai| yadi tumhArI bAta mAnakara bhagavatI sUtra meM bhAva AtmA ke hI ATha bheda mAna liye jAyaM to yoga nAmaka tIsarA bheda vyartha ThaharatA hai kyoMki bhAva yogako bhISaNajIne vIryya svarUpa mAnA hai, vaha a nAmaka AThavAM bheda alaga kahA gayA hai usImeM bhAva yoga bhI zAmila ho jAtA hai phira use alaga karanekI kyA AvazyakatA hai ? bhISaNajIne bhAva yogako vIryya svarUpa mAnA hai vaha gAthA yaha hai "yoga vIryya taNo vyApAra tiNasa arUpI che bhAva jIva" vidhvaMsana pRSTha 318 meM jItamalajIne likhA hai -- "ane utthAna, karma, bala, vIryya, puruSAkAra parAkrama, phoDave tehija bhAva yoga chai" bhISaNajI aura jItamalajIne bhAva yogako vIryya svarUpa mAnA hai vaha vIryya nAmaka AtmAkA bheda jaba ki kaha diyA gayA hai to usase alaga yoga nAmaka bheda kahane kI kyA AvazyakatA hai kyoMki vIryya nAmaka bhedameM hI bhAva yoga bhI gatArtha ho jAtA hai ataH bhISaNajI aura jItamalajIkA bhAva yogako hI AtmAkA bheda mAnakara dravya yogako AtmAkA bheda nahIM mAnanA nitAnta ajJAna samajhanA cAhiye / bhagavatI zataka 13 uddezA 7 meM saMsArI AtmAkA zarIrake sAtha kathaMcit abheda kahA gayA hai / vaha pATha " AyAte ! kAyA aNNe kAyA ? goyamA ! AyAvikAe aNNe vikAeM | ruvI bhante ! kAe arUvIkAe ? goyamA ! ruvIviare avIvikAe" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat ( bhaga0 zataka 13 u0 7 ) www.umaragyanbhandar.com Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzravAdhikAraH / ( TIkA ) " " " AyAte ! kAe" ityAdi / AtmA kAyaH kAyena kRtasyAnubhavanA nnAnyena* kRtamanyo'nubhavatyakRtAbhyAgamaprasaMgAt / athAnya AtmanaH kAyaH kAyaikadezacchede'pi saMvedanasya sampUrNatvenAbhyupagamAditi praznaH / uttaraMtu AtmApi kAyaH kathaMcittadavyatirekAt kSIra nIravata agnyayaH piNDavata kAbhvanaupalavadvA ataeva kAyasparze satyAtmanaH saMvedanaM bhavati / ataeva kAyena kRta mAtmanA bhavAntare vedyate atyanta bhedevAkRtAbhyAgama prasaMga iti / " aNNe'vikAe" ti atyantA bhedehi zarIrAMzacchede jIvAMzaccheda prasaMga: tathAca saMvedanasyAsaM pUrNatAsyAta tathA zarIra dAhe Atmano'pidAhena para lokA bhAva prasaMga ityataH kathaM cidanyo'pyAtmanaH kAya iti / anyaistu kArmaNa kAyamAzrityAtmakAya iti vyAkhyAtam / kArmaNa kAyasya saMsAryyAtmanazca parasparAnyabhi - cAritvenakarUpatvAt / "aNNe'vikAe" tti audArikAdikAyA pekSayA jIvAdanyaH kAyaH dvimocanena tadbhedasiddha riti "ruvIkAe" tti rUpyapi kAyaH audArikAdi kAyasthala rUpApekSayA / arUpyapikAyaH kArmaNa kAyasyAtisUkSmarUpitvenArUpitva vivakSaNAta / " artha : he bhagavan ! AtmA zarIrase bhinna hai yA zarIra svarUpa hai ? he gotama ! AtmA kathaMcita zarIra svarUpa hai aura kathaMcit zarIrase bhinna bhI hai| 443 isa praznottarakA abhiprAya yaha hai: AtmA zarIra svarUpa hai kyoMphi arIrase kiye hue kA anubhava AtmAko hotA hai / yadi AtmA zarIra se judA hotA to zarIra se kiye hue kA AtmAko anubhava nahIM hotA kyoMki dUsare se kiye huekA anubhava dUsare ko nahIM hotA ataH AtmAkA zarIra svarUpa honA siddha hotA hai / AtmA zarIrase bhinna hai kyoMki zarIrake kisI avayavakA viccheda hone para bhI jJAnakA viccheda nahIM hotA kintu jJAna pUrNarUpa meM hI hotA hai| yadi vyatmA aura zarIra eka hote to. zarIra ke kisI avayavakA viccheda hone para sampUrNa rUpase jJAnakA udaya nahIM hotA / ataH AtmA zarIra se bhinna hai / ye do paraspara viruddha bAtoMko dekha kara AtmA aura zarIra bheda aura abhedakA prazna kiyA gayA hai| isakA uttara yaha hai : -- Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat " AtmA, kathaMcita zarIra svarUpa bhI hai kyoMki mile hue dUdha jalakI taraha Aga aura lauha piNDakI taraha patthara aura sonekI taraha AtmA zarIra se ekAkAra hokara rahatA hai | ataeva zarIrakA sparza hone para usakA jJAna AtmAko hotA hai aura zarIra se kiye huekA phala AtmAko janmAntarameM milatA hai| yadi zarIra ke sAtha AtmA kA www.umaragyanbhandar.com Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 saddharmamaNDanam / atyanta bheda ho to zarIrake karmakA phala AtmAko kadApi nahIM mila sktaa| dUsaroMke karmakA phala dUsareko nahIM milatA / ata: AtmA zarIrase kathaMcita abhinna hai / yadi AtmAko zarIrake sAtha sarvathA abheda mAna liyA jAya to zarIrake kisI avayavakA cheda ho jAne para AtmAke aMzakA bhI cheda mAnanA par3egA aura AtmAke aMza kA cheda mAnane para sampUrNa rUpameM jJAnakI utpatti nahIM ho sakatI aura zarIrake dAha hone para AtmAkA bhI dAha mAnanA par3egA aisI dazAmeM AtmAke paraloka hone kA abhAva hogA ataH AtmA kathaMcita zarIrase bhinna bhI hai| kisI kisI TIkAkArane kArmaNa zarIrake sAtha AtmAkA abheda mAna kara 'AyAvikAe' isakI vyAkhyA kI hai| unakA Azaya yaha hai ki "sasArI AtmA aura kArmaNa zarIra kSIra nIrakI taraha mile hue honesa abhinna mAlUma hote haiM- isaliye yahAM AtmAko zarIra svarUpa kahA hai|" "audArikAdi zarIrako AtmA chor3a detA hai isaliye audArikAdi zarIra se AtmAko judA mAna kara "aNNevikAe" yaha pATha kahA hai|" audArikAdi sthUla zarIra rUpI hai usakI apekSAse kAyako rUpI kahA hai| kArmaNa zarIrakA rUpa atyanta sUkSma hai isaliye usa rUpakI avivakSA karake kAya ko arUpI bhI kahA hai| yaha ukta mUlapAThake TIkAkA artha hai| yahAM mUlapATha aura TIkAmeM saMsArI AtmAko zarIrase kathaMcita abhinna mAnA hai ataH saMsArI AtmAkA rUpI honA bhI siddha hotA hai / jaba ki saMsArI AtmA kathaMcit rUpI bhI hai taba phira rUpavAle kaSAya aura yoga usake bheda kyoM nahIM ho sakate haiM ? ata: bhAva kaSAya aura bhAva yogako AtmAkA bheda mAna kara dravya kaSAya aura mUlya yogako AtmAkA bheda na mAnanA ajJAnakA pariNAma samajhanA caahiye| anuyoga dvAra sUtrameM, karmake udayase kaSAya aura yogakI utpatti kahI gaI hai| karmake udayase utpanna hone vAle padArtha na to ekAnta jIva haiM aura na ekAMta ajIva haiM ve kazaMcita jIva aura kathaMcita ajIva donoM hI tarahake haiM isaliye kaSAya aura yogako ekAnta ajIva yA ekAMta jIva batAnA mithyA hai| __ zAstrakAroMne mithyAtva avrata kaSAya aura yogako kahIM to jIva, aura kahIM ajIva kahA hai| jahAM jIva kahA hai vahAM jIvAMzakI pradhAnatA aura jahAM ajIva kahA hai vaha pudgalAMza kI pradhAnatA samajhanI cAhiye parantu ekAnta jIva yA ekAMta ajIva batAnA zAstrakA Azaya nahIM hai| (bola 17 vAM samApta) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| 445 (preraka) bhramavidhvaMsanakAra anuyoga dvAra sUtrako mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha IhAM udayarA do bheda kahyA udaya, ane udaya niSpanna, udaya te ATha karma nI prakRti ro udaya, ane udaya niSpannarA do bheda jIva udaya niSpanna ajIva udaya niSpanna" yaha likha kara Age likhate haiM: ___"ihAM to cauDe kaSAya, mithyAdRSTi, avata, yoga iyAM sarvAne jIva kahA cha te mAMTe sarva Azrava chai iNa nyAya Azrava jIva chai (bhra0 pR0 317) isakA kyA uttara ? (prarUpaka) mithyAtva, kaSAya, avrata aura yogako, jIvAMzakI mukhyatAko lekara jIvodaya niSpanna kahA hai| ye ekAnta jIva haiM inameM pudgaloMkA sarvathA abhAva hai yaha zAstrakA tatparya nahIM hai kyoMki kAraNake anurUpa hI kArya hotA hai miTTIse miTTIkA hI ghar3A banatA hai-sonekA nahIM bntaa| ATha prakArakI karmakI prakRtiyoMkA udaya catuHsparzI paugalika mAnA gayA hai isaliye usase utpanna hone vAle padArtha bhI catuHspazI paudgalika hI hoMge ekAMta arUpI aura ekAMta apaudgalika nahIM ho skte| mithyAtva, avrata kaSAya ora yoga ATha prakArakI karmakI prakRtiyoMke udayase utpanna hote haiM isa liye apane kAraNake anusAra ye rUpI aura catuHsparzI paudgalika haiM ekAMta arUpI aura apaudgalika nahIM haiM tathApi jIvAMzakI mukhyatAko lekara zAstrameM inheM jIvodaya niSpanna kahA hai| isaliye inheM ekAMta jIva aura arUpI mAnanA mithyA hai| TIkAkArane spaSTa rUpase yaha bAta darzAyI hai vaha TIkA yaha hai: "nanuyathA narakatvAdayaH paryAyAH jIve bhavantIti jIvodaya niSpanne audayike paThyante evaM zarIrANyapi jIve eva bhavaMtIti tAnyapi tatraiva paThanIyAnisyuH kimiti ajIvodayaniSpanne adhIyante ? / astyetata kintvaudArikAdizarIranAmakarmodaya sya mukhyatayA zarIra pudgaleSveva vipAka darzanAta tanniSpanna audayiko bhAvaH zarIra lakSaNe'jIve eva prAdhAnyA ddarzita ityadoSaH / " (prazna ) arthAta jaise naraka Adi paryAya jIvameM hote haiM isaliye ve jIvodaya niSpanna audayika bhAvameM par3he gaye haiM usI taraha zarIra bhI jIvameM hI utpanna hotA hai isaliye use bhI jIvodaya niSpanna audayika bhAvameM hI par3hanA cAhiye / use majIvodaya niSpanna maudayika bhAvameM kyoM par3hA gayA hai ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sddhmmnnddnm| (uttara ) ThIka hai paraMtu audArika Adi zarIra nAma karmake udayakA bipAka, mukhya rUpase zarIra pudgaloMmeM hI dekhA jAtA hai isaliye usase (zarIra nAma karmake udaya se ) utpanna hue bhAvako zarIra rUpa ajIvameM hI pradhAnatAse dikhalAyA gayA hai isaliye koI doSa nhiiN| ___isa TIkAmeM TIkAkArane zarIrako ajIvodayaniSpanna audayika bhAvameM kahane kA kAraNa batalAte hue yaha spaSTa likhA hai ki "yadyapi zarIra bhI jIvodaya niSpanna audayika bhAva kahA jA sakatA hai tathApi usameM pudgalAMzakI mukhyatA honese ajIvodaya niSpanna kahA hai|" ___ isa TIkAkArakI uktise spaSTa siddha hotA hai ki zAstrameM jIvAMzakI mukhyatAko lekara jIvodaya niSpanna aura pudgalAMzakI mukhyatAko lekara, ajIvodaya niSpanna kahA hai parantu kisIko ekAMta ajIva yA ekAMta jIva kahanekA tAtparya nahIM hai| jIvodaya niSpanna padArthoM meM jIvAMzakI mukhyatA aura ajIvodaya niSpannameM pudgalAMzakI mukhyatA mAtra samajhanI cAhiye parantu jIvodaya niSpannameM pudgalAMzakA aura ajIvodaya niSpanna meM jIvAMzakA sarvathA abhAva nahIM hai| isI pradhAnatAko lekara hI zAstrameM udayabhAvake jIvodaya niSpanna aura ajIvodaya niSpanna nAmaka do bheda kiye haiM ekAMta jIva yA ekAMta ajIvako lekara nahIM ataH jIvodayaniSpanna bhAvako ekAMta jIva aura ajIvodaya niSpannako ekAMta ajIva batalAnA mithyA hai| (bola 18 vAM samApta) (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra bhrama vidhvaMsana pRSTha 320 para anuyoga dvAra sUtrake pAThakI samAlocanA karate hue likhate haiM __ "ane bhAva saMyoga je jJAnAdika nA bhalA bhAvane saMyoge tathA krodhAdika mAMThA bhAvane saMyoga nAma te bhAva saMyoga kahyA tihAM bhAva krodhAdikane saMyoge krodhI mAno mAyI lobhI kahyo te mAMTe e jJAnAdika bhAva kahyA te jIva chai tima bhAva krodhAdika piNa jIva chai / etalA bhAva krodhAdika 4 kahyA te jIvarA bhAva chai te kaSAya Azrava chai te mAMTe kaSAya Azravane jIva kahI je" (bhra0 pR0 320) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) yadyapi krodha, mAna, mAyA aura lobha bhAva rUpa kahe gaye haiM tathApi ye sirpha AtmAke hI dharma nahIM haiM kyoMki siddhAtmAoMmeM inakA sarvathA abhAva hai aura kevala Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzravAdhikAraH / pudgaloMke bhI dharma nahIM hai kyoMki Atma saMsarga rahita pudgaloMmeM inakA sadbhAva nahIM dekhA jAtA isa liye pudgala saMsarga viziSTa AtmAke ye dharma haiM / pudgala saMsarga viziSTa AtmA rUpI saMsArI aura varNa, gandha, rasa aura sparza Adise yukta mAnA gayA hai isa liye usake dharma krodhAdi bhAva bhI ekAnta arUpI nahIM ho skte| dUsarI bAta yaha hai ki krodhAdi bhAva karmoM ke udayase utpanna hote haiM / karma rUpavAna hai isa liye usase utpanna hone vAle krodhAdi bhAva bhI rUpavAna haiM ekAnta arUpI nahIM haiN| yadi koI jJAnAdi guNa dRSTAnta dekara krodhAdi bhAvako bhI ekAnta arUpI kahe to use kahanA cAhiye ki jJAnAdiguNa karmake udayase nahIM kintu karma ke kSaya, upazama aura kSayopazamase utpanna hote haiM aura siddha jIvoMmeM bhI pAye jAte haiM isa liye jJAnAdi, arUpI aura AtmAke maulika guNa haiM parantu krodhAdi bhAva aise nahIM haiM ve karmoM ke udayase utpanna hote haiM aura siddhAtmAoM meM nahIM hote isa liye ve jJAnAdi guNake samAna ekAnta arUpI nahIM ho sakate / yadi bhAva rUpa kahe jAnese koI krodhAdi bhAvako ekAnta arUpI kahe to use kahanA cAhiye ki bhAva rUpa honese na koI ekAnta vyarUpI ho jAtA hai aura na dravya rUpa honese rUpI hI hotA hai yaha hama pahale hI udAharaNake sAtha batalA cuke haiM ataH bhAva rUpa honese krodhAdiko ekAnta arUpI kahanA ajJAna hai / ( bola 19 vAM samApta ) 447 ( preraka ) bhrama vidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 321 para anuyoga dvAra sUtrakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM bhAva lAbharA 2 bheda kahyA / prazasta bhAvano lAbhate jJAna, darzana, cAritrane aprazasta mAThA bhAvanolAbha krodha, mAna, mAyA, lobhano lAbha / ihAM krodhAdikane bhAva lAbha kA te mAMTe e bhAva krodhAdikane bhAva kaSAya kahIje te bhAva kaSAyane kaSAya Azrava kahIje / tathA anuyoga dvAra sUtrameM ima kahyo - sAvajja joga viraha" te sAvaya yoga kI nivartete sAmAyaka / ihAM yogAne sAvadya kahyA ane ajIvane to sAvadha piNa na kahIje | sAvadya nizvadya to jIvane ija kahIje / ihAM yogAMne sAvaya kA te mAMTe e bhAva yoga jIvachai ane yoga Azrava chai iNa nyAya yoga Azravane jIva kahIje" isakA kyA samAdhAna ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 saddhamamaNDanam / (prarUpaka) anuyoga dvAra sUtrake mUla pAThameM krodha, mAna, mAyA aura lobhake lAbhako aprazasta bhAvakA lAbha kahA hai| yahAM krodhAdiko bhAva rUpa kahA hai yaha dekhakara jItamalajI inheM arUpI batalAte haiM parantu yaha mithyA hai| pahale vatalA diyA gayA hai ki bhAva rUpa honese na koI ekAnta arUpI hotA hai aura dravya rUpa honese na koI ekAnta arUpI hI ho jAtA hai kintu apane kAraNake anurUpa sabhI kArya hote hai krodha, mAna, mAyA aura lobha karmoM ke udayase utpanna hote haiM isa liye apane kAraNake anusAra ye rUpI aura paudgalika haiN| yadi ye rUpI aura paudgalika nahIM haiM to phira inheM AtmA kA mUlaguNa kahanA hogA aura AtmAkA mUlaguNa mAnanepara siddhAtmAoMmeM bhI inako svIkAra karanA par3egA kyoMki AtmAke maulika guNoMkA kabhI bhI nAza nahIM hotA se jJAnAdi guNa AtmAke maulika guNa haiM ataH ve siddha honepara bhI AtmAmeM maujUda rahate haiM usI taraha krodha, mAna, mAyA aura lobha bhI siddhAtmAmeM mAnane hoMge parantu yaha bAta jItamalajIko bhI iSTa nahIM hai ataH karmake udayase utpanna hone vAle krodhAdi bhAva paudgalika haiM ekAnta arUpI nahIM haiM yadyapi ye AtmAke guNa kahe gaye haiM tathApi inheM pudgala saMsarga viziSTa AtmAkA guNa samajhanA cAhiye zuddha mAtmAkA guNa nahIM / tAtparya yaha hai ki krodhAdi bhAva AtmAke maulika guNa nahIM kintu pudgala aura Atmake saMsarga se utpanna hote haiM isa liye ye ekAnta jIva aura ekAnta arUpI nahIM ho sakate / jJAna darzana aura cAritra to AtmAke maulika guNa haiM aura ye pudgalake saMsargase utpanna nahIM hote haiM tathA inake kAraNa bhI karmoM kA kSaya, upazama aura kSayopazama haiM karmoM kA udaya nahIM hai isaliye jJAnAdi guNa ekAnta marUpI aura jIva haiM inake dRSTAntase krodhAdi bhAvoMko ekAnta arUpI aura jIva batAnA ajJAna hai| isI taraha sAvadyako ekAnta arUpI aura jIva batAnA bhI mUratA hai| suyagaDAMga sUtrameM 12 prakArakI sAmparAyikI kriyA aura 1 prakArakI ai-pathikI ina 13 kriyAoM ko ajIva kahA gayA hai aura bhramavidhvaMsanakArane bhI bhra0 pR. 310 meM ThANAMgakA mUla pATha likhakara ina kriyAoMko ajIva kriyA kahA hai aura ye 13 kriyAe sAvadya mAnI gaI haiM isaliye sAvadyakA ajIva honA bhI siddha hotA hai| suyagaDAMga sUtrameM ukta kriyAoMko sAvadha kahA hai| vaha pATha yaha hai ___ "evaM khalu tassa tappattiyaM sAvajjati Ahijjai TuvAlasame kiriyaThANe lobhavattietti Ahie" (suyagaDAMga) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzravAdhikAraH / 449 yahI pATha sAmparAyikI kriyAke liye bhI AyA hai isa pAThameM sAmparAyikI aura aiarat kriyA ko bhI sAvadya kahA hai ataH nizcita hotA hai ki sAvadha rUpI aura jIva bhI hai use ekAnta arUpI aura jIva mAnanA ajJAniyoMkA kAma hai / ( bola 20 samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 322 para uvAI sUtrakA mUlapATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM akuzala manane mAMThA manane rudhavo kahyo / kuzala mana pravartAvaNo ko / imapi vacana kahyo / akuzala manane rUdhavo kahyo te ajIvane kima rUdhe piNa etojIva chai / " inake kahane kA bhAva yaha hai ki yoga pratisaMlInatA nAmaka tapameM AyA huA yoga ekAnsa arUpI aura jIva hai isa liye Azrava ekAnta jIva aura arUpI hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka ) vAI sUtra ke mUlapATha meM mana, vacanakA yogake samAna kAyakA yoga bhI kahA huA hai parantu bhramavidhvaMsanakArane kAya yogake pAThako chor3akara adhUrA pATha likhA hai| kAya yoga pratyakSa hI rUpI aura ajIva hai aura vaha bhI yogaprati saMlInatA nAmaka sapameM kahA huA yoga meM zAmila hai isa liye yoga pratisaMlInatA nAmaka tapameM Aye hue yoga ko ekAnta arUpI aura ekAnta jIva batAnA mithyA hai / uvAI sutrakA pUrNa pATha isa prakAra hai "se kiMtaM maNajogapaDi saMlInayA ? akusalamanaNirohovA, kusala manaudIraNaMvA setaM maNajogapaDisaMlInayA / sekitaM vayajogapaDisaMlInayA ? asakulavaryANirohovA kusalavayaudIraNaMvA setaM vaya jogapaDisalonayA / sekitaM kAyajogapaDisaMlonayA ? jaNNaM susamAhitapANie kumbhoiva guttidie savvagAyapaDisaMlIne ciTha se taM kAyajogapaDisalonayA" ( uvAI sUtra ) 57 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 saddhamaNDanam / artha: [ prazna ] manoyoga pratisaMlInatA kise kahate haiM ? [ uttara ] akuzala manako rokanA aura kuzala manako pravRtta karanA, manoyoga pUtisaMlI tA hai| [ pUzna ] vacanayoga pratisaMlInatA kise kahate haiM ? [ uttara ] akuzala vacanako rokanA aura kuzala vacanako pravRtta karanA vacanayogapUrtisaMlInatA hai| [ pUzna ] kAyayogapatisaMlInatA kisako kahate haiM ? [ uttara ] hAtha paira Adi avayavoMko susamAhita rakhanA tathA kacchapakI taraha apanI indriya aura avayavoMko saMkucita rakhanA " kAyayoga pUtisaMlInatA" hai / yahAM akuzala mana vacana aura kAyake yogako rokanA tathA kuzala mana vacana aura kAyake yogako pravRtta karanA yogaprati saMlInatA nAmaka tapa kahA gayA hai parantu jItamalajI likhate haiM ki "ajIvane kima rU piNa ejIva hai" yadi ajIva nahIM rokA jA sakatA to isa pAThameM akuzala kAyake yogakA nirodha karanA kyoM kahA gayA hai ? kyoMki zarIra aura usakI indriyAM to jItamalajIke matameM bhI pratyakSa hI ekA nta ajIva aura paudgalika haiN| yadi ajIva honepara bhI zarIra aura indriyAM rokI jA sakatI haiM to phira mana aura vacana bhI ajIva honepara kyoM nahIM roke jA sakate ? ataH isa pATha meM kuzala mana vacanako rokaneke liye kathana honese mana aura vacana ke yogako ekAnta jIva aura arUpI batAnA bhithyA hai| dUsarI bAta yaha hai ki bhagavatI zataka 13 uddezA 7 meM vacanako ajIva aura rUpI kahA hai isaliye vacanakA yoga rUpI aura ajIva hai / vaha pATha yaha hai "AyAte ! bhAsA aNNA bhAsA ? goyamA ! No AyA bhAsA aNNA bhAsA ! rUpI bhaMte ! bhAsA arupo bhAsA ? goyamA ! rUpI bhAsA No arUpI bhAsA" artha : -- [ prazna ] he bhagavan ! bhASA, ( vacana ) AtmA hai yA anya hai ? [ uttara ] he gotama ! bhASA AtmA nahIM hai, AtmAse anya hai 1 [ prazna ] he bhagavan ! bhASA ( vacana ) rUpavatI hai yA arUpavatI hai ? [ uttara ] he gotama ! bhASA rUpavatI hai arUpavatI nahIM hai / isI taraha manake viSaya meM bhI pATha AyA hai| vaha pATha yaha hai- Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aashrvaadhikaarH| 451 "AyA bhante ! maNe aNNe maNe No AyA maNe aNNe maNe" artha :-- he bhagavan ! mana AtmA hai yA AtmAse bhinna hai ? he gotama ! mana AtmA nahIM hai kintu vaha AtmAse bhinna hai| ukta pAThameM mana aura vacanako rUpI aura AtmAse bhinna kahA hai isa liye unake yoga bhI rUpI aura ajIva haiM isa liye mana vacana aura yogako ekAnta marUpI aura jIva mAna kara Azravako ekAnta jIva kahanA ajJAna hai| bhAva mana aura bhAva vacanakI kuyukti lagA kara Azravako ekAnta jIva aura marUpI batAnA bhI mithyA hai kyoMki mUlapAThameM bhAva honese kisIko ekAnta arUpI aura jIva nahIM kahA hai aura dravya honese kisIko ekAnta rUpI aura arja va bhI nahIM kahA hai ata: zAstra viruddha Azravako ekAnta arUpI aura jIva mAnanA mithyAtvakA pariNAma samajhanA caahiye| [bola 21 samApta (preraka) Azravako jIva aura ajIva donoM hI prakArakA kahIM kahA ho to use udAharaNa sahita batalAiye ? (prarUpaka) ThANAMga sUtrakI TIkAmeM Azravako jIva aura ajIva donoMmeM hI mAnA hai| vaha TIkA yaha hai ___ "nava sabbhAve" tyAdi sabhAvena paramArthenAnupacAreNetyarthaH padArthAH vastUni nava sadbhAvapadArthAstadyathA jIvAH sukhaduHkhajJAnopayogalakSaNAH ajIvAstadviparItAH puNyaM zubhaprakRtirUpaM karma, pApaM tadviparItaM kama va / AzrUyate gRhyate karmA'nenetyAzravaH zubhAzubha karmAdAna heturiti bhAvaH / saMvara Azravanirodho guptyAdibhiH nirjarA vipAkAttapasAvA kamaNAM dezataH kSapaNA vandha Azravaigattasya karmaNaH AtmanA saMyogaH / mokSaH kRtsna karmakSayAdAtmanaH svaatmnydhisstthaanm| nanu jIvAjIva vyatiriktAH puNyAdayonasaMti tathA yujyamAnatvAt tathAhi-puNya pApe karmaNI vandho'pi tadAtmakaeva / karmaca pudgala pariNAmaH pudgalAzcAjIvA iti / mAzravastu mithyAdarzanAdirUpaH pariNAmo jIvasya savAtmAnaM pudgalAMzca virhyyko'nyH| saMvaro'pi AzravanirodhalakSaNo dezasarvabhedAdAtmanaH pariNAmo nivRttirUpaH / nirjara.tu karma pagziATojIvaH karmaNAM yatpArthakya mApAdayati svazaktyA / mokSo'pyAtmA samasta karma virahita iti tasmAnjIvAjIbo sadabhAvapadArthAvinti Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 saddharmamaNDanam / vaktavyam ataevoktamiddaiva " yadatthi caNaM loe taMsavvaM duppaDoyAraM taMjahA - jIvaccea ajIvacacea athocyate satyametat kintu dvAveva jIvAjIva padArthoM sAmAnyenoktau tAveveha vizeSato navadhoktAviti" artha : :-- jJAna aura upa ajIva hai / zubha prakAra haiM ( 1 ) jIva ( 2 ) ajIva ( 3 ) puNya ( 4 ) pApa ( 5 ) Azrava ( 6 ) saMvara ( 7 ) nirjarA ( 8 ) baMdha ( 9 ) mokSa | sukha duHkha yoga lakSaNa padArthako jIva kahate haiM aura usase bhinna padArthakA nAma prakRti rUpa karma 'puNya' aura azubha prakRti rUpa karma pApa kahalAte haiM / zubha aura azubha donoM hI prakAra karmIkA grahaNa jisase hotA hai use "Azrava" kahate haiM / gupti Adike zravako roka denA 'saMvara' hai / vipAka yA tapasyAse dezase karmoM kA kSapaNa karanA nirjarA hai / zrava dvArA grahaNa kiye hue karmoM kA AtmA ke sAtha saMyoga honA 'baMdha' kahalAtA hai / saba karmoM ke kSaya honepara AtmAkA apane svarUpameM sthita ho jAnA 'mokSa' hai / ( zaMkA ) ukta nava hI padArtha jIva aura ajIva nAmaka do hI padArtha meM zAmila ho jAte haiN| inheM alaga kahane kI kyA AvazyakatA hai ? pApa aura puNya karmasvarUpa haiM aura vandha bhI karma svarUpa hI hai karma pudgaloMkA pariNAma hai pudgala ajIva haiM isaliye pApa, puNya aura vandha ye tInoM padArtha ajIvameM gatArtha hote haiM / mithyA darzanAdi rUpa Azrava jIvakA pariNAma hai vaha jIva aura pudgaloMko chor3akara anya kyA ho sakatA hai ? ( arthAt zrava koI to jIvakA pariNAma hai aura koI pudgalakA pariNAma hai ata: vaha jIva aura ajIva donoMmeM hI gatArtha hai ) deza yA sarvase Azravako rokane vAlA nivRttisvarUpa saMvara bhI jIvakA hI pariNAma hai| karmoM kA parizATana rUpa nirjarA bhI jIva svarUpa hI hai kyoMki jIva hI apanI zakti se karmoM ko apanese pRthaka kara detA hai / mokSa bhI jIvasvarUpa hI hai kyoMki samasta karmoM se rahita huA jIva hI mokSa mAnA jAtA hai isa prakAra ukta nau hI padArtha jIva aura ajIva nAmaka do hI padArtha meM zAmila ho jAte haiM / * kahA bhI hai-chokameM jo kucha dekhA jAtA hai vaha koI to jIva aura koI ajIva hai / ( uttara ) yaha satya hai parantu sAmAnya rUpase saMkSepameM batalAye hue jIva aura ajIva padArthoM kA hI yahAM vizeSa rUpase ullekha karake unakA prapaMca samajhAyA gayA hai isa liye yahAM jo Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - aashrvaadhikaarH| padArthokA nau bheda kiyA hai isameM koI doSa nahIM hai| vAstavameM padArtha jIva aura ajIva do hI haiN| yahAM TIkAkArane Azravake viSayameM likhA hai ki "sacAtmAnaM pudgalAMzca virahayya ko'nyaH" arthAt vaha Azrava AtmA aura pudgaloMko chor3akara anya kyA hai ? arthAta kucha bhI nahIM hai / Azrava, AtmA aura pudgala ina donoMkA pariNAma svarUpa hI hai yaha TIkAkArakA Azaya hai isa liye Azravako ekAnta jIva mAnanA isa TIkAse viruddha samajhanA cAhiye / yadyapi TIkAke isa pUrvokta vAkyake pahale Azravake sambandhameM yaha vAkya AyA hai ki "Azravastu mithyAdarzanAdirUpaH pariNAmo jIvasya" tathApi isa vAkyameM "pariNAmo jIvasya" isameM do tarahakA sandhi viccheda hai-"pariNAmaH jIvasya" pariNAmaH ajIvasya" ina donoM hI prakArakA cheda karake Azravako jIva aura ajIva donoMkA pariNAma batAnA TIkAkArako iSTa hai| yadi Azravako kevala jIvakA hI pariNAma batAnA iSTa hotA to TIkAkAra yaha kaise likhate ki "sacAtmAnaM pudgalAMzca virahayya ko'nyH| ataH TIkAkArakA "pariNAmo jIvasya" isameM pUrvokta gatise dvividha sandhikA viccheda karanA tAtparya hai| parantu jItamalajIne bhole jIvoMko bhramameM DAlaneke liye isa TIkAke "sacAtmAnaM pudgalAMzca virahayya ko'nyaH isa vAkyakA artha nahIM karake kevala "Azravastu mithyA darzanAdirUpaH pariNAmo jIvasya isIkA artha karake chor3a diyA hai aura vaha artha bhI "pariNAmaH jIvasya" isa vicchedake anusAra hI kiyA hai "pariNAmaH ajIvasya" isa vicchedake anusAra nahIM kiyA hai ataH mAzravako ekAnta ajIva kahanA unakA ajJAna samajhanA cAhiye / bola 22 vAM samApta (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 7 uddezA 1 meM pATha AyA hai ki-"dukhI dukheNa phuDe no adukhI dukheNa phuDe' arthAt karmoM se yukta puruSa hI karmakA sparza karatA hai parantu akarmA puruSa, karmakA sparza nahIM karatA" yadi akarmA ( karma rahita ) puruSako bhI karmakA sparza ho to siddhAtmA puruSoM meM bhI karmakA sparza mAnanA pdd'egaa| parantu yaha bAta nahIM hotI ataH nizcita hotA hai ki karma bhI karmake grahaNa karanemeM kAraNa honese Azrava haiN| tathA bhagavatI meM isa pAThake Age yaha pATha AyA hai ki "dukhI dukhaM pariyAyai" arthAta karmase yukta manuSya karmakA grahaNa karatA hai" isa pAThase karmakA Azrava honA siddha hotA hai| karma paudgalika ajIva hai isa liye Azrava, paudgalika ajIva bhI siddha hotA hai use ekAnta jIva mAnane vAle ajJAnI haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 saddhamamaNDanam / isake pahale ke volameM ThANAGga sUtrakI TIkAkI sAkSI dekara jo pApa, puNya aura vandhako ajIvameM, aura saMvara, mokSa tathA nirjarAko jIvameM evaM Azravako jIva ora ajIva donoM hI meM gatArtha piyA hai vaha nizcaya nayake anusAra samjhanA cAhiye kyoMki vyavahAranaya meM pApa, puNya aura bandha ko AtmA kA pariNAma bhI kahA hai| vaha pATha yaha hai| "ahabhaMte ! pANAivAe musAvAe jAvamicchAdasaNasalle, pANAivAyaveramaNe jAva micchAdasaNasallavivege uppattiyA jAva pariNAmiyA uggahe jAvadhAraNA uhANe kamme vale vIrie purisakAra parakame Neraiyatte asura kumAratte jAva vemANiyatte NANAvaraNijje jAva antarAie kaNha leslA jAca sukkalessA samadiTie 3 cakkha dasaNe 4 orAliya sarIre 5 maNa joge 3 sAgArokyoge jeyAvaSNe tahappagArA savvete NaNastha AttAe pariNamanti ? haMtA ! goyamA ! pANAivAe jAva savete NaNattha AttAe pariNamanti / " (bhagavato zataka 20 uddezA 3) artha: he bhagavan ! prANAtipAta aura mRpA vAdase lekara mithyAdarzana zalya paryanta, aura prANAtipAta ghiramaNase lekara yAvat mithyA darzana zalya viveka paryanta, autpAtikI yAvat pariNAmikI, avagraha yAvat dhAraNA, utthAna, bala, vIrya, karmA, puruSAkAra parAkrama, nairayikatva, asura kumAratva, yAvat vaimAnikatva, jJAnAvaraNIya yAvat AntarAyika, kRSNa lezyA yAvat zukla lezyA, samyagdRSTi Adi di cAra, AbhinivodhikAdi pAMca jJAna, yAvata vibhaMga jJAna AhArAdi cAra saMjJAe audArikAdi pAMca zarIra, manoyogAdi tIna yoga, sAkAra aura anAkAropayoga ye saba padArtha kyA AtmAke hI pariNAma haiM ? [uttara ] hA gotama ! prANAtipAtase lekara ukta sabhI bola AtmAke hI pariNAma haiM dUsaroke nhiiN| __ isa pAThameM prANAtipAtase lekara anAkAropayoga paryaMta sabhI AtmAke hI pariNAma kahe haiM isaliye puNya pApa aura baMdha bhI vyavahAranaya meM jIva hai inheM ekAMta ajIva kahanA ajJAnakA pariNAma hai / bola 23 vAM samApta ( iti AzravAdhikAraH samAptaH) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha jIvAjIvAdi padArtha vicaarH| (prarUpaka) jaina zAstrameM, jIva, ajIva, puNya, pApa, Azrava, saMvara, nirjarA baMdha aura mokSa ye nava tatva mAne gaye haiN| ye nava hI tatva, kisI nyAyase rUpI aura kisI nyAyase marUpI haiN| isakA viveka nIce likhe anusAra samajhanA cAhiye / jIva, nizcayanayase marUpI aura vyavahAra nayase rUpI hai| kaue bagale Adi / zarIra dhArI prANiyoMko jIva kahate haiM aura ve rUpI haiM ataH vyavahAra nayase jIva rUpI hai| siddhAtmA, rUparahita hote haiM aura ve bhI jIva haiM isaliye nizcaya nayase jIva nigakAra nirasana aura rUpa rahita hai| ThANAGga sUtra ThANA domeM jIvake do bheda kiye haiM eka saMsArI aura dUsarA siddha unameM saMsArI jIva rUpI aura siddha arUpI haiN| ajIva padArtha bhI rUpI aura arUpI do tarahakA hai| dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAza aura kAla ye arUpI haiM aura pudgala rUpI hai| puNya aura pApa, rUpI aura arUpI do tarahake haiN| AtmAkA, annAdi dAna karaneke liye jo zubha adhyavasAya hotA hai vaha puNya hai| ukta zubha adhyavasAya arUpI hai isaliye puNya arUpI hai / 42 prakArakI puNyakI prakRti anaMta pudUgaloMke skandhase utpanna hotI haiM ata: zubhakaranIse utpanna huA puNya rUpa phala rUpI hai / hiMsA Adi karaneke liye jo burA adhyavasAya yA AtmapariNAma hotA hai vaha pApa hai vaha adhyavasAya arUpI hai isaliye pApa arUpI hai| pApakA phala jo 82 prakRtiyoMkA udaya hai vaha bhI pApa kahalAtA hai aura vaha rUpavAn hai isaliye pApa rUpI bhI hai| Azrava bhI rUpI aura arUpI do tarahakA hotA hai zubha, aura azubha adhyavasAya, chaH bhAva lezyAe', mithyAtva Adi jIvake pariNAma ye saba karmabandhake kAraNa hone se mAnava kahalAte haiM ye rUpI nahIM haiM isaliye Azrava arUpI hai| karma aura ajIvakI 25 kriyAeM, chaH dravyalezyA, mithyAtva Adi karmako prakRti ye saba karmabandhake kAraNa homese mAzrava kahe jAte haiM ye saba rUpI haiM isaliye Azrava bhI rUpI hai| saMvara bhI rUpI aura arUpI do prakArakA hotA hai| samyaktva, vrata, apramAda, akaSAya aura ayoga ye saba saMvara kahe jAte haiM / ye jIvake guNa aura arUpI haiM isa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / 3 - mA liye saMvara bhI arUpI hai| javarUpI tAlAbameM Ane vAle karmarUpI jalako roka denA saMvara hai aura ruke hue karma, rUpI haiM isaliye saMvara rUpI bhI hai| nirjarAbhI rUpI aura arUpI do prakArakI hotI hai / AtmAke kiso eka dezase karmo kA jhar3a jAnA aura karmoM ke jhar3a jAnese Atma pradezakA nirmala ho jAnA nirjarA hai| vaha Atma pradeza arUpI hai isaliye nirjaga marUpI hai| Atma pradezase jhar3e hue karma pudgala bhI nirjarA kahalAte haiM ve rUpI haiM isaliye nirjarA bhI rUpI hai| bandha bhI rUpI aura arUpI do tarahakA hotA hai / zubha aura azubha karmoM ke bandha kA hetu jo Atma pariNAma hai vaha "baMdha" kahalAtA hai vaha Atma pariNAma arUpI hai isa liye baMdha bhI arUpI hai| zubha zaura azubha karmakI prakRtiyoMke vandhanako bhI "baMdha" kahate haiM / karmakI prakRti rUpI hai isaliye baMdha bhI rUpI hai| mokSa bhI rUpI aura arUpI do prakArakA hai / AtmA kA karmabandhana se sarvathA chuTa kara apane sahaja rUpameM sthita ho jAnA mokSa hai vaha AtmAkA svAbhAvika rUpa hai aura AtmA arUpI hai isaliye mokSa arUpI hai| jo karma, AtmAse pRthak ho jAte haiM ve bhI mukta kahe jAte haiM ve karma rUpI haiM isaliye mokSa bhI rUpI hai| isa prakAra nauhI padArtha kisI apekSAse rUpI aura kisI apekSAse arUpI haiN| ( bola 1 samApta) (prarUpaka) mukhyanayase cAra padArtha rUpI cAra arUpI aura eka mizra hai| bhagavatI zataka 12 uddezA 5 meM, mATha karma, aThAraha pApasthAnaka, do yoga, taijasa aura kArmaNa zarIra, sUkSma skandha, ina tIsa boloMmeM pAMca varNa, pAMca rasa, do gaMdha aura cAra sparza batalAe haiM / ghanodadhi dhanavAta, tanuvAta, cAra zarIra, vAdara skandha, cha: dravyalezyA, aura kAya yoga inameM pAMca varNa, do gaMdha, pAMca rasa aura ATha sparza kahe gaye haiN| ATharaha pApoMse viramaNa, vAraha upayoga, cha: bhAva lezyA, cAra saMjJAe autpatyAdika buddhike cAra bheda, avagrahAdika cAra matijJAna, utthAnAdika cAra, tIna dRSTi, dharmAstikAya, adharmAstikAya, jIvAstikAya, aura kAla inako varNa, gaMdha, rasa aura sparza rahita honese arUpI kahA hai| ata: puNya, pApa, aura baMdha ye tIna kama svarUpa honese rUpI haiN| chaH dravyalezyA, tIna yoga, pAMca zarIra, hiMsA, mRSAvAda, corI, mithuna, parigraha ye saba rUpI haiM aura Azrava haiM isaliye Azrava bhI rUpI hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvAjIvAdi padAtha vicaarH| 457 yadyapi chaH bhAvalezyA, mithyAdRSTi, aura cAra saMjJA Adi bhI mAzrava haiM aura ve arUpI haiM tathApi mukhyanayameM ye rUpI hI mAne jAte haiM kyoMki Azravako tyAganeyogya kahA hai aura tyAga rUpI vastukA hI hotA hai isaliye mukhyanayameM Azrava rUpI hai arUpI nhiiN| Azrava udayamAvameM mAnA gayA hai isaliye paraguNa honese vaha rUpI hai arUpI nhiiN| mana, aura bhASA, catuHsparzI aura aSTaspazI mAne gaye haiM aura ve bhI Azrava haiM isaliye nizcayanayameM Azrava rUpI hI hai arUpI nahIM hai| aThAraha pApoMse nivRtta ho jAnA saMvara hai vaha arUpI hai| nirjarA aura mokSa AtmAke svAbhAvika guNa haiM isaliye arUpI haiN| jIva, nizcayanayase nirAkAra aura nirajana hai isaliye jIva, saMvara, mokSa, aura nirjarA ye cAra nizcaya nayameM arUpI haiN| __ajIva padArthameM dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAza aura kAla ye cAra arUpI haiM aura pudgala rUpI hai isaliye nizcanayameM ajIva tattva, rUpI aura arUpI donoM hI prakArakA hai| [bola 2 rA] ukta nau hI padArtha kisI apekSAse jIva mAne jAte haiN| kisI apekSA se eka jIva aura ATha ajIva mAne jAte hai| kisI apekSAse ATha jIva aura eka ajIva mAnA jAtA hai| kisI apekSAse cAra jIva aura pAMca ajIva mAne jAte haiM parantu mukhyanayameM eka jIva, eka ajIva aura zeSa sAta padArtha jIva aura ajIva ina donoMke paryAya mAne jAte hai| isakA khulAsA isa prakAra samajhanA cAhiye / jIva aura ajIva Adi padArthoM ke vAstavika svarUpako "tattva" kahate haiM usake jJAnakA nAma tattvajJAna hai vaha tatvajJAna jIvarUpa hai isaliye tatvajJAnakI apekSAse nau hI padArtha jIva mAne jAte haiN| jaise anuyoga dvAra sUtrameM zabdAdi tIna nayavAloMke matameM mAtmAke upayogako "pAyalI' kahA hai aura AtmAkA upayoga AtmasvarUpa hai isaliye pAyalIko bhI AtmA kahA hai usI taraha navatatvoMkA jo upayoga hai vahI navatatva hai aura vaha upayoga jIva hai isaliye zabdAdi tIna nayavAloMke matameM nava hI tattva jIva haiN| kisI apekSAse eka jIva aura ATha padArtha ajIva haiM / eka to ajIva padArtha svata: siddha ho hai bAkIke sAta padArthoM kA dravya, pudgala svarUpa hai isaliye eka jIva aura ATha padArtha ajIva haiN| . (kisI apekSAse eka ajIva aura ATha jIva haiM) 58 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maNDanam / isakA vicAra isa prakAra hai:: - ukta nava tattvoMmeM eka to jIva siddha hai vAkI, ajIva tatvako chor3akara saba jIva haiM kyoMki pannAvagA sUtrake pAMcaveM padameM 36 boloM AtmA kahA hai| bhagavatI zataka 13 uddezA 7 meM kAyako AtmA, sacetana aura jIva kahA hai / Avazyaka sUtrameM "sacitta AhAre" yaha pATha dekara AhArako sacitta kahA hai / bhagavatI zataka 20 uddezA 2 meM 116 boloMko jIvAtmA kahA hai / ve bola ye haiM - 458 aThAraha pApa aura aThAraha pApoMse viramaNa, autpAtikI Adi cAra buddhi, avagrahAdika mati jJAnake cAra bheda, uTThANAdika pAMca vIryya nArakI Adi caubIsa daNDaka, jJAnAvaraNAdika mATha karma, chaH lezyA, tana dRSTi, cAra darzana, pAMca jJAna, tIna ajJAna, cAra saMjJA, pAMca zarIra, tIna yoga, do upayoga ye 116 bola jIvAtmAke pariNAma haiM / ina boloM meM pApa, puNya, Azrava, saMvara, baMdha, mokSa, nirjarA sabhI zAmila haiM isa liye ATha jIva haiM aura eka ajIva hai / ThANAMga sUtra ke dUsare ThANA meM kAlako jIva aura ajIva do tarahakA mAnA hai vahAM kahA hai ki jIvake sAtha sambandha rakhane vAle kAla, dhUpa, chAyA, bhavana, vimAna Adi jIva haiM aura ajIvake sAtha sambandha rakhane vAle pUrvokta kAla Adi ajIva hai / saMsArI jIva puNya, pApa Azrama, saMvara, nirjarA, vandha aura mokSa ye ATha padArtha karma aura kAyA ko chor3akara nahIM rahate kintu inake sAtha hI rahate haiM / ataH ye ATha padArtha jIva, haiM aura eka ajIva hai / [ bola 3 ] ( kisI apekSAse cAra jIva aura pAMca ajIva haiM ) puNya, pApa, Azrava aura bandha, jIvake nija guNa nahIM haiM kintu karmake pariNAma rUpa honase ye dUsareke guNa haiM / ataH nizcaya nayameM ye cAroM ajIva haiM saMvara, nirjarA aura mokSa ye AtmA nija guNa haiM isa liye guNa guNIke abheda nyAyase nizcaya nayameM haiM / anuyogadvAra sUtrameM likhA hai ki ye --- "jIvaguNappamANe tivihe pannatte taMjahA - nANaguNappamANe daMsaNaguNappamANe caritaguNappamANe" . arthAt, jJAna, darzana aura cAritra ye tInoM AtmAke nijaguNa haiM isa liye guNa guNI abheda hone se ye bhI jIva haiM / uttarAdhyayana sUtrake 28 veM adhyayanameM jIvakA lakSaNa batAte hue likhA hai ki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvAjIvAdi padArtha vicaarH| 459 "jIva upayoga lakkhaNaM" nANaMca dasaNaM caiva caritaMca tavo sahA voriyaM ya uvayogo ya evaM jIvassa lakkhaNaM" __arthAta jJAna darzana cAritra tapa vIA aura upayoga, ye jIvake lakSaNa haiM / ataH guNa guNIke abheda honese ye bhI jIva haiM / bhAcArAMga sutrake pAMcaveM adhyAyameM mUlapATha AyA hai ki "je AyA se vinnAyA" arthAt jo AtmA hai vahI vijJAna hai| isa liye vijJAna bhI AtmA hai| bhagavatI sUtra zataka 1 uddezA 9 meM mahAvIra svAmIke sthaviroMne kAlAzya-vaizika munise kahA hai ki "AyANaM ajo sAmAie AyANaM majo sAmAiyassa aTTho" arthAt he AryoM ! AtmA hI sAmAyaka hai aura AtmA hI sAmAyakakA prayojana hai / isI taraha saMyama, pratyAkhyAna, cAritra aura vyutsarga ye saba bhI AtmA kahe gaye haiN| ataH saMvara, nirjarA aura mokSa AtmAke nija guNa honese jIva haiM / pApa, puNya, Azrava aura vandha ye kahIM bhI nizcaya nayameM AtmAke nija guNa nahIM kahe haiM kintu karmake pariNAmasvarUpa honese ye dUsare ke guNa haiN| ata: jIva, saMvara aura mokSa tathA nirjarA ye cAra padArtha jIva haiM aura ajIva, Azrava, pApa, puNya aura vandha ye pAMca ajIva haiN| [bola 4 samApta ] (kisI apekSAse eka jIva, aura eka ajIva aura sAta ina donoMke paryAya haiM ) pannAvaNA sUtrake pAMcaveM padameM kahA hai ki dravya, pradeza, pAMca varNa, pAMca rasa, do gandha, ATha sparza, bAraha upayoga, pudgala janita zarIrakA avagAhana, AyuSyakI sthiti, ye 36 bola jIvake paryAya haiN| kisImeM jIvakI aura kisImeM ajIvakI pradhAnatA honese kisIko jIva aura kisIko ajIva kahA hai| ina boloMmeM kaI to saMvara nirjarA aura kaI mokSa svarUpa haiM aura kaI puNya, pApa, Azrava aura vandha svarUpa haiM ataH jIva aura ajIva tatvako chor3a kara zeSa sAta padArtha ina donoMke hI pAya haiM yaha bAta siddha hotI hai| yahAM kaI nayoMkA Azraya lekara saMkSepase nava tatvoMkA vicAra kiyA gayA hai| kyoMki kisI eka nayakA Azraya lekara zeSa nayoM kI avahelanA karanA jaina zAstrase viruddha hai| ata: kisI nayako mukhya aura kisIko gauNa mAnakara padArthoMkA svarUpa batAnA hI jaina dharmakA siddhAnta hai isa liye vuddhimAnoMko pakSapAta chor3a kara anekAnta nayasvarUpa jaina siddhAntAnusAra ina padArthoM kA svarUpa jAnanA caahiye| yadi kisI komalabuddhi vAle Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 saddharmamaNDanam / puruSako ukta bAteM samajha na par3e to use pakSapAta rahita hokara bhagavatI sUtrokta vAkyAnusAra apanI AtmAko pavitra karanA caahiye| "tamevasaca niHsaMkaM jaM jiNehiM pavvaeiyaM" arthAt jinavaroMne jo kahA hai vahI satya hai usameM thor3I bhI zaMkA nahIM hai / aisI bhAvanA rakhanese bhI puruSa bhagavAnakI AjJAkA ArAdhaka ho sakatA hai / ( bola 5 vAM samApta) iti nava tatva vicaarH| CRIP Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha jiivbhedaadhikaarH| (preraka) * bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 336 para likhate haiM ki "ketalA eka ajJAnI bhuvanapati vANa vyantarameM ane prathama narakameM jIvarA tIna bhera kaI" inake kahanekA Azaya yaha hai ki "prathama nArakI, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM jIvake dohI bheda hote haiN| asaMjJIkA aparyApta nAmaka tIsarA bheda nahIM hotA" ___ isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) . prathama nArakI, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM jIvakA tIsarA bheda na mAnanA mUrkhatA hai kyoMki zAstrake mUlapATha maura TIkAse prathama nArakI, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM jIvoMke tIna bheda siddha hote haiN| isa viSayameM pannAvaNA sutrameM yaha pATha AyA hai- "jIvANaM bhante ! ki sannI ki asannI no sannI no asannI ? goyamA ! jIvA sannIvi asannIvi nosannI noasannIvi / neraiyANaM pucchA ? goyamA ! neraiyA sannIvi asannIvi no nosanno no asannI" (pannAvaNA) artha : hai bhagavan ! jIva sajI hote haiM yA asaMjJI hote haiM athavA saMjJI asaMjJI ina donoMse bhinna hote haiM ? [30] he gotama ! jIva saMjJI bhI hote haiM asaMjJI bhI hote haiM aura ina donoMse bhinna bhI hote haiN| [pra.] he bhagavan nAraki jIvake viSayameM prazna hai ? [u0] he gotama ! nAraki jIva saMjJI aura asaMjJI do prakArake hote haiM parantu isase bhinna nahIM hote| isake Age calakara pannAvaNA sUtrameM vyantara devoMke viSayameM bhI aisA hI pATha AyA hai aura asura kumArase lekara svanita kumAra paryanta bhuvanavAsI devatAoMke viSaya meM bhI yahI bAta kahI hai isa liye prathama nAraki bhuvanapati aura vyantara devatAoMmeM asaMjJIkA bheda honA bhI zAstrase siddha hotA hai tathApi use na mAnanA zAstra viruddha samajhanA caahiye| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ msddhmnnddnm| bhagavato sUtra zataka 13 uddezA 1 meM yaha mUlapATha AyA hai - "goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavoe tIsAe NirayAvAsa saya sahassesu saMkhenjAvi patthaDeMsa narayesu saMkhejjA rayA paNNattA saMjjA kAulessA paNNattA evaM jAva saMkhelA sannI paNNattA asaMjJo siya asthi siya No asthi jai asthi ekkovA dovA tINivA ukkoseNaM saMkhenA paNNattA" (bhagavatI zataka 13 uddezA 1) artha : he gotama ! ratnaprabhA nAmaka pRthivImeM kula tIsa lAkha nAraki jIva ke nivAsa sthAna haiM unameM kaI saMkhyAta yojana aura kaI asaMkhyAta yojana vistRta haiN| saMkhyAta yojana vistRta narakAvAsoMmeM saMkhyAta nAraki aura saMkhyAta kApotalezI jIva rahate haiM / saMkhyAta nAraki jIva saMjJI haiM parantu asaMjJI jIva ina narakoMmeM kabhI hote haiM aura kabhI nahIM bhI hote haiM yadi hote haiM to 1-2-3 aura utkRSTa saMkhyAta hote haiN| isa pAThameM nAraki jIvoMmeM jaghanya 1-2-3 aura utkRSTa saMkhyAta asaMjJI jIva kahe gaye haiM / tathA asaMkhyAta yojana vAle narakAbAsameM asaMtryAta asaMjJI jIva mAne gaye haiM / bhagavatI zataka 13 uddezA 2 meM bhuvanapati aura vyantara devoMke liye bhI isI taraha kA pATha AyA hai isaliye prathama nArakI bhuvanapati tathA vyantara devoMmeM asaMjJIkA aparyApta nAmaka bheda na mAnanA ayukta hai| Upara likhe hue pATha jo "siya atthi siya no atthi" yaha asaMjJIke viSayameM pATha AyA hai isakA abhiprAya batAte hue TIkAkArane yaha likhA hai "asajJibhya uddhRtya ye nArakatvenotpannAste'paryAptAvasthAyAmasaMjhino bhUtabhAvatvAtte cAlpA iti kRtvA" "siya atthi" ityAdhu ktam" arthAt jo jIva asaMjJIse nikalakara narakameM jAte haiM ve aparyAptAvasthAmeM asaMjJI hI hokara rahate haiM ve jIva bahuta alpa hote haiM isa liye mUlapAThameM likhA hai ki "siya atthi" ityAdi / yahAM TIkAkArane mUlapAThakA Azaya samajhAte hue nAraki jIvoMmeM asaMjJIke apayApta nAmaka bhedakA spaSTa ullekha kiyA hai ata: nAraki jIvoMmeM asaMjJIke aparyApta nAmaka bhedako na mAnanA ukta mUlapATha aura TIkAse viruddha honeke kAraNa aprAmANika samajhanA caahiye| magavatI sUtra zataka 1 uddezA 4 meM saMjJI nAraki aura devatAmeM kAlA dezake chaH bhaGga batalAye haiM evaM jIvAbhigama sUtrameM nAraki, bhuvanapati, aura vyantara dovoMke saMjhI aura asaMjJI donoM hI bheda kahe gaye haiN| vahAMkA pATha yaha hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jiivbhedaadhikaarH| 463 "tesiMga anne jIvA kiM sannI asannI ? goyamA ! sannIvi asannovi" isa pAThameM prathama narakake jIvoMko saMjJI aura asaMjJI donoM hI tarahakA kahA hai| evaM isI jIvAbhigama sUtrameM nAraki jIvoMkA jJAna ke viSayameM prazna karane para bhagavAnne yaha uttara diyA hai "je aNNANI te atogaiyA duaNNANI atogaiyA tI a. NNANI / jeya duaNNANI te NiyamA mahaaNNANI suyaaNNANoya" (jIvAbhigama sUtra) (TIkA) ye nArakA asaMjhinaste'paryAptAvasthAyAM dU yajJAnina: paryAptAvasthAyAntu jyazAninaH" _arthAt jo nAraki jIva asaMjJI haiM ve aparyAptAvasthAmeM do ajJAnavAle hote haiM aura paryAptAvasthAmeM tIna ajJAnavAle hote haiN| jo nAraki do ajJAnavAle hote haiM ve niyamase mati ajJAna aura zruta ajJAnavAle hote haiN| yaha ukta mUlapATha aura usakI TIkAkA milita artha hai| . isa mUlapAThameM asaMjJI nAraki jIvako do ajJAnavAlA kahA hai aura TIkAkArane spaSTa likhA hai ki asaMjJI nAraki aparyAptAvasthAmeM do ajJAnase yukta hote haiM yahAM TIkAkArane to nAraki jIvoMmeM asaMjJIke aparyApta nAmaka bhedakA spaSTa rUpase pratipAdana kiyA hai isaliye nAraki jIvoMmeM asaMjJIke aparyApta nAmaka bhedako na mAnanA zAstra viruddha samajhanA cAhiye / isa pAThake Age bhuvanapati aura vyantara devoMke liye bhI isI tarahakA pATha AyA hai isaliye bhuvanapati aura vyantara devoMmeM bhI asaMjhIke aparyApta nAmaka meda honA spaSTa siddha hotA hai tathApi use na mAnanAM apane ajJAnakA paricaya denA samajhanA caahiye| (bola 1) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 337 para pannAvaNA sUtra pada 15 uddezA 1 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "ihAM kahyo manuSyanA do bheda / sannIbhUna te viziSTa avadhijJAna sahita manuSya" ityAdi likha kara Age likhate haiM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 sddhrmmnnddnm| "te avadhijJAna rahitane asannIbhUta kahyo piNa asannIro bheda na pAve tima neraiyAne asannIbhUta kahyA piNa asannIge bheda na pAve / e neraiyA ane devatAne asannI kahyA te saMjJAvAcI chai / je avadhi vibhaMga rahita neraiyAno nAma asaMjJI cha / jima viziSTa avadhi rahita manuSya nirjarayA pudgala na dekhe tehane piNa asannIbhUta karo" (bhra0 pR0 337) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) garbhaja manuSyako zAstrameM jagaha jagaha saMjJIbhUta kahA hai aura pannAvaNA sUtrameM use asaMjJIbhUta bhI kahA hai, isase saMzaya utpanna hotA hai ki zAstrameM jaba ki jagaha jagaha gabhaja manuSyako saMjJIbhUta kahA hai taba pannAvaNA sUtra meM use asaMjJIbhUta kyoM kahA ? isakA samAdhAna yaha kiyA jAtA hai ki pannAvaNA sUtra meM jo garbhaja manuSyako masaMjJIbhUta kahA hai usakA abhiprAya avadhijJAna rahita honA hai saMjJIkA virodhI asaMjJI honA nahIM hai kyoMki aisA mAnanese pannAvagA sUtrake sAtha dUsare sUtroMkA virodha par3atA hai ataH viziSTa avadhi jJAna rahita honekI apekSAse hI pannAvaNAmeM garbhaja manuSya ko asaMjJI bhUta kahA hai saMjJokA virodhI asaMjJI honese nahIM parantu yaha dRSTAMta, asaMjJIse mara kara nAraki bhuvanapati ora vyantara devoMmeM utpanna hone vAle jIvoMmeM nahIM ghaTatA hai kyoM ki una jIvoMko sabhI jagaha asaMjJo ho kahA hai saMjJobhUna kahIM nahIM kahA hai| yadi kisI jagaha unheM saMjJI bhI kahA hotA to manuSya ke viSayameM kahehue pannAvaNA sUtrake ukta pAThakA dRSTAnta dekara nAraki, bhuvanapati, aura vyantara devoMmeM asaMjJIke bhedakA niSedha kiyA jA sakatA thA parantu asaMjJAse mara kara nAraki AdimeM utpanna honevAle jIvoMko kahIM bhI saMjJo nahIM kahA hai ataH pannAvaNA sutrakA dRSTAMta dekara nAraki bhuvanapati aura vyantara devoM meM masaMjJo ke aparyApta bheda ko na mAnanA ajJAna kA pariNAma samajhanA caahiye| (bola 2 samApta) (preraka) ___ bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 339 para pannAvaNA pada 11 ke mUlapAThako likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM ___"Atha aThe piNa kahyo-nhAnA vAlaka vAlikA manapaTutA paNa na pAmyo viziSTa jJAna rahitane sannI na kaho piNa jIvaro bheda teramoM chai tiNameM asannIro bheda na thI tima neraiyAne asannIbhUta kahyA piNa asannIro bheda na thI' (bhra0 pR0 339) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvabhedAdhikAraH / 465 isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) vAlaka aura vAlikA, manoyukta hote haiM manovikala nahIM hote isaliye vAstavameM ve saMjJo hI haiM asaMjJI nahIM haiM parantu pannAvagA sUtrameM viziSTa jJAna rahita honese unheM asaMhI kahA hai| ataeva zAstrameM uttAnazaya bAlaka, aura vAlikAoMko saMjJI kaha kara likhA hai parantu asaMjJIse nikala kara naraka, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM utpanna hue jIvoMko kahIM bhI saMjJI nahIM kahA hai isaliye choTe bAlaka aura bAlikAkA dRSTAMta dekara ukta jIvoMmeM asaMjJIke bhedakA niSedha kAnA ajJAna mUlaka hai / yadi asaMjJose marakara naraka, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM utpanna hone vAle jIvako kisI jagaha bhI zAstra meM saMjJI kaha kara batalAyA hotA to kadAcit choTe bAlaka aura bAlikAke viSayameM Aye hue pannAvaNA sUtrake mUlapAThakA dRSTAMta dekara ukta jIvoMmeM asaMjJIke aparyApta bhedakA niSedha kiyA jA sakatA thA parantu kahIM bhI asaMjJIse mara kara naraka Adi meM utpanna hone vAle jova ko saMjJo nahIM kahA hai ata: unameM asaMjJI ke bheda kA niSedha karanA mithyA hai| . ( bola 3) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 340 para daza vaikAlika sUtrakI gAthA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiN| "atha ihAM 8 sUkSma kahyA dhUvara pramukhanI sUkSma sneha nhAnA phala kuMthuA uttiMga kIDI nAgarA nIlaga phUlaNa vIja khasakhasAdikAnA nhAnA aMkura kiDI pramukhanA aNDA sUkSma kahyA / te nhAnA mAMTe sUkSma chai piNa sUkSmaro jIvaro bheda nahIM tima neraiyA ane devatAne asannI kahyA piNa asannIro bheda nahIM" (bhra0 pR0 340) isakA kyA uttara ? (prarUpaka) kiDI Adi jIva, zAstrameM jagaha jagaha, trasa jIvoMmeM gine gaye haiM sUkSma jIvoMke bhedameM nahIM gine gaye haiM isaliye choTA honeke kAraNa unheM dazavaikAlika sUtrameM sUkSma kahA hai parantu yaha dRSTAMta asaMjhIse mara kara naraka, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM utpanna hone vAle jIvoMmeM nahIM ghaTatA kyoMki asaMjJIse mara kara naraka bhuvanapati, aura vyantara devoMmeM utpanna hone vAle jIvako kahIM bhI saMjJI nahIM kahA hai kiMtu sarvatra asaMjhI hI kahA hai Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / ata: dazavaikAlika sUtra ke dRSTAMta se naraka, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM asaMjJIke aparyApta nAmaka bheda ko na mAnanA ajJAna hai / ( bola 4 ) 466 (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 342 para anuyogadvAra sUtrakA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate hai: "atha ihAM vizeSa avizeSa e ve nAma kahyA tiNameM vyavizeSadhI to manuSya vizethI saMmUcchima garbhaja / ane vyavizeSathI to saMmUcchima manuSya ane vizeSathI 1 to aparyApta kahyo / ihAM saMmUcchima manuSyane paryApto aparyApto te ketalIka paryAya bAMdhI te paryAya AzrI paryApto kahyo / ane sampUrNata: vAMdhI te nyAya apko| saMmUcchima manuSyane paryApto kahyo piNa paryyAptA meM jIvarA sAta bheda pAve te mAMhilo bheda na thI / je devatAne asaMjJI kahyA mAMTe asannIro jIvaro bheda kahe to tiNare lekhe saMmUcchima manuSyane piNa paryApto hyA mAMTe paryAptAro bheda kahiNo ane saMmUcchima manuSya meM paryyAptAro bheda na thI kahe to devatAmeM piNa asannIro bheda na kahiNo" ( 0 pR0 342 ) isakA kyA uttara ? ( prarUpaka ) saMmUcchima manuSyakA dRSTAMta dekara prathama nAraki, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM asaMjJake bhedakA niSedha karanA ayukta hai kyoMki anya sUtroMmeM saMmUcchima jIvoM meM paryAptapanekA spaSTa niSedha kiyA hai isaliye saMmUcchima manuSyoMmeM paryAptakA bheda nahIM mAnA jA sakatA parantu prathama nAraki, bhuvanapati, aura vyantara devoMmeM asaMjJIke apacaca bhedakA kahIM bhI niSedha nahIM kiyA hai isaliye prathama nAraki, bhuvanapati, aura vyantara devoM meM asaMjJI ke aparyApta nAmaka bheda kA niSedha karanA aprAmANika hai / yadi koI kahe ki saMmUcchima manuSyoMmeM paryAptapanekA jaba ki anya sUtroM meM niSedha kiyA hai taba phira anuyoga dvAra sUtrameM use paryApta kaise kahA hai ? to isakA samAdhAna yaha hai ki -- jaise anuyoga dvAra sUtrameM udaya Adi bhAvoMke 26 vikalpa, vikalpa mAtra dikhAne ke liye kiye haiM parantu sabhI vikalpoMke udAharaNa nahIM milate usI taraha saMmUcchima manuSyoMke do bheda bhI saMbhAvanA mAtrase kiye haiM parantu saMmUcchima jIvoM meM paryApta nAmaka bhedake honese nahIM kyoMki anya sUtroMmeM saMmUcchimajIvoM meM paryAptapane Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIbhedAdhikAraH / 467 kA spaSTa niSedha kiyA gayA hai parantu yaha bAta prathama nAraki bhuvanapati aura vyantara devoMmeM nahIM ghaTatI kyoMki kahIM bhI zAstrameM unameM asaMjJIke bhedakA niSedha nahIM kiyA hai ataH vividha kutarkoM kA Azraya lekara prathama nAraki, bhuvanapati aura vyantara devameM asaMjJIke aparyApta nAmaka bheda ko niSedha karanA ayukta hai / ( bola 5 vAM samApta ) ( preraka ) bhagavatI sUtra zataka 13 uddezA 2 ke mUlapAThameM likhA hai ki "asura kumAra devatAmeM napuMsaka veda nahIM pAyA jAtA hai" yadi bhuvanapatimeM basaMjJIkA aparyApta bheda hotA hai to usameM napuMsaka veda bhI pAyA jAnA cAhiye parantu yaha bAta bhagavatIke ukta zataka aura udde zake mUlapAThase viruddha hai isa liye bhuvanapati aura vyantara devoMmeM asaMjJI ke aparyApta nAmaka bhedako mAnanA ayukta hai / isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) prathama nAraki, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM asaMjJIke aparyApta nAmaka bhedakA zAstrameM spaSTa ullekha kiyA hai isaliye prathama nAraki, bhuvanapatti aura vyantara devoMmeM saMjJIkA aparyApta bheda hotA hai aura asaMjJIke aparyApta bhedakA unameM sadbhAva hone se napuMsaka veda bhI unameM pAyA jAtA hai parantu vaha avasthA antarmuhUrta kI hotI hai isaliye usakI vivakSA karake bhagavatI sUtrake mUlapAThameM asura kumAra devatAmeM napuMsaka vedakA niSedha kiyA hai / jaise bhagavatI sUtra zataka 30 uddezA pahalemeM samyagdRSTi dvIndriya, trIntriya aura caturindriya jIvako viziSTa samyaktvake abhAvase kriyAvAdI aura vinaya vAdI hone kA niSedha kiyA hai sarvathA samyaktvake prabhAva honese nahIM usI taraha bhagavatI sUtrameM bhuvanapati aura vyantara devoMmeM viziSTa rUpase asaMjJIke aparyApta bhedake na hone se napuMsaka vedakA niSedha kiyA hai, sarvathA asaMjJIke aparyApta bhedake na honese nahIM ataH prathama nAraki, bhuvanapati aura vyantara devoMmeM asaMjJIke aparyApta bhedakA niSedha karanA ajJAnamUlaka hai / isa prakaraNakA sAra yaha hai asaMjJIse marakara prathama nAraki bhuvanapati aura vyantara devoMmeM utpanna hone vAle rain asaMjJIkA aparyApta nAmaka bheda hotA hai kyoMki zAstrameM jagaha jagaha unheM azI kahakara hI batalAyA hai, kahIM bhI saMjJI nahIM kahA hai| yadi unameM asaMjJIkA bheda mAnanA zAstrakArako iSTa na hotA to jaise uttAnazaya (choTA) bAlakako asaMjJI kaha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 saddhamamaNDanam / kara bhI saMjJI kahA hai usI taraha asaMjJIse mara kara prathama nAraki aura bhuvanapati AdimeM utpanna hone vAle jIvoMko bhI avazya saMjJI kahate parantu kahIM bhI ukta jIvako saMjJI nahIM kahA hai sabhI jagaha use asaMjJI kahakara hI batalAyA hai aura kaI TIkAkAroMne to sApha sApha ukta jIvoMmeM asaMjJIke bhedakA kathana kiyA hai isa liye pUrvokta dRSTAntoMke Azrayase prathama nAraki bhuvanapati aura vyantara devatAoMmeM asaMjJIke aparyApta bhedakA khaNDana karanA ajJAna samajhanA caahiye| (bola 6 hA samApta) iti jiivbhedaadhikaarH| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha suutrptthnaadhikaarH| (preraka) bhrama vidhvaMsanakAra bhramavidhvasana pRSTha 361 para likhate haiM "ketalA eka kahe gRhastha sUtramaNe tehanI jina AjJA chai te sUtranA ajANa hai| ane bhagavantanI AjJA to sAdhuno ija chai piNa sUtrabhaNavArI gRhasthane yAjJA dIdhI nthii| isakA kyA samAdhAna ? (bhra0 pR0 361) (prarUpaka) samuccaya gRhasthakA nAma lekara zrAvakako bhI sUtra par3hanekA niSedha karanA svArtha tathA ajJAnakA pariNAma hai kyoMki zAstrameM zAstra par3haneke caudaha aticAra sAdhu aura zrAvaka donoMko kahe haiM yadi zrAvakako zAstra par3hanekA adhikAra hI nahIM hai to phira usake liye zAstra par3haneke aticAroMke kahanekI kyA AvazyakatA hai ? ataH ekAnta rUpase zrAvakako zAstra par3hanekA niSedha karanA ajJAna mUlaka hai| zAstroMkA bhedake sAtha caudaha aticAra batAye jAte haiN| nandI sUtrameM zAstroMkA bheda batalAneke liye yaha pATha AyA hai _ "ahavA taM samArao duvihaM paNNattaM taMjahA-aGgapaviTTha ajavAhiraMca se kiMtaM aGga vAhiraM? agavAhiraM duvihaM paNNattaM taMjahAAvassayaMca AvassyavairittaMca / sekittaM AvassayaM ? AvassayaM chavvihaM paNNataMjahA-sAmAiyaM jAva paccakkhANaM setaM AvassayaM / sekittaM AvassayavairittaM AvassayavairittaM duvihaM paNNattaM taMjahAkAliyaMca ukkAliyaMca" (nandI sUtra) atha : athavA prakArAntarase gamika aura agamika zAstrake do bheda haiN| eka aMga praviSTa aura dUsarA aMga bAhya aMga vAhya bhI do prakArake hote haiM eka Avazyaka aura dUsarA Avazyakase bhinna Avazyakake chaH bheda haiM sAmAyakase lekara pratyAkhyAna pa-nta / Avazyakase bhinna bhI do tarahake hote haiM kAlika aura utkAlika / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam / jo prAtaHkAla, madhyAnha kAla, saMdhyAkAla aura madhya rAtrikI do ghar3Iko chor3a kara zeSa kAlameM par3he jAte haiM ve utkAlika sUtra haiM aura jo dina rAtake pahale aura pichale paharoMmeM hI par3he jAte haiM ve kAlika sUtra kahalAte haiM / ina sabhI sUtroM ke par3hanemeM caudaha taraha ke aticAroMkA tyAga karanA zAstrameM kahA hai| ve aticAra ye haiM 470 "jaMvAiddha' vaccAmeliyaM hoNakkhariyaM aJcakkhariyaM payahoNaM vijayahINaM ghosahINaM jogahINaM suvadina dui, paDicchi akAle kaosajjhAo kAlenakao sajjhAo asajhAe sajjhAiyaM sajjhAe nasajjhAharya tassamicchAmi dukkaDaM / ( Avazyaka sUtra ) zAstra par3hane ke caudaha aticAra hote haiM ve ye haiM [1] vyAvidva- viparIta gUMthI huI ratnamAlAkI taraha kramako chor3akara vyutkramase par3hanA "vyAviddha" kahalAtA hai / [ 2 ] vyatyAtre Dita--vAra vAra punarukti karake par3hanA 'vyatyAsmrati' hai / [3] hInAkSara-akSara hIna pATha karanA hInAkSara kahalAtA hai / [4] atyakSara-akSara bar3hA kara par3hanA atyakSara nAmaka aticAra hai / [ 5 ] pada hona-kisI padako chor3akara par3hanA pada hona kahalAtA hai / [ 6 ] vinaya hona -- vinayako chor3akara par3hanA vinaya hIna hai| [7] ghoSa hIna-udAtta anudAtta Adise hIna pATha karanA ghoSahIna kahalAtA hai| [8] yogahIna - acchI tarahase yogopacAra karake na par3hanA yogahIna kahalAtA hai| [9] rASTravadatta - guruse nahIM diye huekA pATha karanASTvadatta hai, [10] duSTu pratIcchita duSTa antaHkaraNase pAye huekA pATha karanA 'duSTupratIcchita' kahalAtA hai / [ 11 ] akAle kRtasvAdhyAya-- jisa uddezA Adi par3hanekA jo kAla nahIM hai usameM use par3hanA 'akAle kRta svAdhyAya' kahalAtA hai / [13] kAle na kRta svAdhyAyajisa uddezA Adike par3hanekA jo kAla hai isameM use na par3hanA, 'kAle na kRta svAdhyAya' hai / [13] asvAdhyAye svAdhyAyita-asvAdhyAya (anadhyAya) meM svAdhyAya karanA 'asvAdhyAye svAdhyAyita' hai / / [ 14 ] svAdhyAye na svAdhyAyita--svAdhyAya kAlameM svAdhyAya na karanA svAdhyAye na svAdhyAyita' kahalAtA hai / ye caudaha zAstra par3haneke aticAra haiM inake prayoga ho jAnepara prAyazcittasvarUpa pAThakako micchAmi dukkaDaM denA par3atA hai / ye caudaha aticAra sAdhukI taraha zrAvakoMke bhI kahe haiN| saba milakara 99 aticAra zrAvakoM hote haiM unameM ye caudaha aticAra bhI zAmila haiN| bhISaNa jIne apanI bAraha kI DhAlameM likhA hai : --- "caudaha aticAra jJAnarA pAMca samakita nA jAna / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suutrptthnaadhikaarH| 471 35 sATha bAraha vratAM taNA pandraha krmaadaan"| . isa dohAmeM bhISaNajIne zAstra par3haneke ukta caudaha aticAra zrAvakoMke bhI kahe haiM isase spaSTa siddha hotA hai ki zAstra par3hanekA zrAvakoMko bhI adhikAra hai kevala sAdhuoMko hI nahIM anyathA AzravoMke ukta caudaha aticAra kyoM kahe jAte aura bhISaNajI bhI use kyoM svIkAra karate / ataH zrAvakoMkA zAstra par3hanekA ekAnta rUpase niSedha karanA ajJAna mUlaka samajhanA caahiye| bola 1 samApta (preraka) bhramavidhvaMsanakArakA mata hai ki zrAvakako pratikramaNa sUtra par3hane kA to adhikAra hai parantu dUsare sUtroMke par3hane kA adhikAra nahIM hai isaliye ye caudaha jJAnake aticAra zrAvakoMke bhI kahe haiN| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) _bhramavidhvaMsanakArakA yaha mata asaMgata hai kyoMki ukta caudaha aticAroMmeM kAlameM svAdhyAya na karanA aura akAlameM svAdhyAya karanA bhI gine gaye haiM / ye aticAra Avazyaka sUtrake par3hanemeM nahIM lagate kyoMki Avazyaka sUtrake par3hanemeM koI kAla vizeSa kA niyama nahIM hai jisake par3hanemeM kAla vizeSakA niyama hai unhIM ke par3hanemeM ye atidhAra lagate hai| yadi zrAvakako Avazyakase bhinna sUtroM ke par3hanekA adhikAra hI nahIM hai to phira ye pUrvokta do aticAra zrAvakoMke kaise ho sakate haiM ? ata: avazyakake sivAya dUsare sUtroM ke par3hane kA zrAvakoM ko adhikAra nahIM hai yaha kahane vAloMko ajJAnI samajhanA caahiye| bhISaNajIne, akAlameM svAdhyAya karane aura kAlameM svAdhyAya na karanerUpa aticAra zrAvakoMke bhI kahe haiM___"akAle kare svaJjhAya ho zrAvaka, kAle svajjhAya kare nhiiN| asvajjhAyameM kare svajjhAya ho zrAvaka, svajjhAya velAM Alasa kare jaba jJAna thAro melo thAyaho zrAvaka, aticAra lAge jJAnane" (kaDI tIsarI) isa bhISaNajIke padyase spaSTa siddha hotA hai ki kAla vizeSake sAtha par3he jAnevAle Avazyaka sUtrase atirikta sUtroM ke par3hanekA adhikAra zrAvakoMkA bhI hai anyathA akAla Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 saddhamamaNDanam / meM svAdhyAya karane aura kAlameM svAdhyAya na karane rUpa aticAra zrAvakoM kaise ho sakate haiM ? ataH Avazyaka sUtrase atirikta sUtroMke par3hanekA zrAvaka ko adhikAra na mAnanA mithyA hai / Abhy nadI sUtra aura samavAyAGga sUtrameM zrAvakoMke liye yaha pATha AyA hai"suyapariggahA tapovahANAha" ( TIkA ) "zruta pariprahAstapa upadhAnAni pratItAni" arthAta zrAvaka sUtra par3he hue aura upadhAna rUpa tapake karane vAle hote haiM / " yaha mUlapATha aura TIkAmeM zrAvakako zruta parigraha ( zAstra par3hane vAlA ) kahA hai / yadi zrAvakako zAstra par3hanekA adhikAra hI nahIM hai to vaha zruta parigraha kaise ho sakatA hai ? ataH zrAvakoM ko vyAvazyaka sUtra se bhinna sUtroMke par3hane kA adhikAra spaSTa siddha hotA hai tathApi use na mAnanA mUrkhatAkA pariNAma hai / ( bola 1 samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 368 para likhate haiM "je jandI samavAyAGga sAdhAne suyapariggahiyA kA te to sUtra zruta ane artha bahUnA grahaNa karavA thakI kahyA chai mane zrAvakAne suyapariggahiyA kahyA te artha zruta nAhI grahaNa karaNahAra mAMTe jANavA" (bhra0 pR0 368 ) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka ) nandI aura samavAyAMga sUtrameM sAdhu aura zrAvaka donoMke liye samAna hI "suyapariggahiyA " yaha pATha AyA hai / sAdhuke liye isakA arga dUsarA ho aura zrAvakake liye dUsarA ho yaha trikAlameM bhI nahIM ho sakatA / TIkA aura TavvAmeM bhI yaha nahIM likhA hai| ki sAdhu to sUtra artha donoM hI par3hatA hai aura zrAvaka kevala artha hI par3hatA hai isaliye sAdhu kI taraha zrAvakakA bhI sUtra aura artha donoM hI par3hanekA adhikAra hai / uttarAdhyayana sUtrameM pAlita nAmaka zrAvakake viSayameM yaha pATha AyA hai - "niggaMthe pAvapaNe sAvae sevi kovie" arthAta vaha pAlita nAmaka zrAvaka, niprantha pravacanakA kovida ( paNDita ) thA / yadi zrAvakako sUtra par3hanekA adhikAra hI nahIM hai to pAlita zrAvaka nigrantha pravacanakA kovida kaise ho sakatA thA ? Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrapaThanAdhikAraH / 473 - uttarAdhyana sUtrake 22 veM adhyayanameM rAjamatIke liye yaha pATha AyA hai ki"sIlavaMtA vahussuyA" ___ arthAt rAjakanyA rAnamatI bar3I zIlavatI aura vahuzruta thI / yadi zrAvakako zAstra par3hanekA adhikAra ho nahIM hai to zAstra par3he binA gajamatI bahuzruta kaise huI thI ? ___ bhagavatI uvAI aura suyagaDAMga Adi sUtroMmeM zrAvakoM kA varNana karaneke liye yaha pATha AyA hai ki "assava saMvara nijA kiriyA ahigaraNavandhamokkhakusalA" isa pAThameM zrAvakako 12 prakArakI nirjagameM kuzala honA kahA hai aura nijaMga kA dazavAM meda svAdhyAya hai / svAdhyAyake pAMca bheda hote haiM-(1) vAcanA (2) pucchanA (3) paryATanA (4) anutprekSA (5) dharmakthA / ina pAcoM prakArake svAdhyAyoMmeM vahI kuzala ho sakatA hai jo sUtra bhI par3hatA ho aura artha bhI par3hatA ho, jo sUtra par3hane kA adhikArI hI nahIM hai vaha ukta svAdhyAyake pAMca bhedoMmeM kuzala nahIM ho sktaa| jo svAdhyAyameM kuzala nahIM hai vaha bAraha prakArako nirjarA meM bhI kuzala nahIM ho sakatA parantu zrAvaka 12 prakArakI nirjarAmeM kuzala hotA hai isaliye vaha pAMca prakArake svAdhyAyameM bhI kuzala hai| zrAvaka pAMca prakArake svAdhyAyameM kuzala hotA hai isaliye vaha zAstra par3hane kA bhI adhikArI hai / jJAtA sUtra meM kahA hai ki subuddhi pradhAnane jitazatru rAjAko vicitra prakArase kevali pragIta dharmakA upadeza diyA thaa| yadi zrAvaka sUtra nahIM par3hatA to subuddhi pradhAna zAstra par3he binA kevali praNIta dharmakA upadeza rAjAko kisa prakAra de sakatA thA ? zAstrameM jagaha jagaha zrAvakako "dhammakkhAi" kahA hai / jo dharmakA yathArtha pratipAdana karatA hai vaha dharmAkhyAyI kahA jAtA hai| yadi zrAvakako zAstra par3hane kA adhikAra hI nahIM hai to zAstra par3he vinA vaha dharmAkhyAyI (dharmako kahanevAlA) kaise ho sakatA hai ? ataH zrAvaka ko zAstra par3hanekA adhikAra nahIM mAnane vAle ajJAnI haiN| bola 2 rA (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 261 para praznavyAkaraNasUtrakA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM - "atha ihAM kahyo uttama maharSi sAdhune ija sUtra bhaNavArI AjJA dIdhI te sAdhusiddhAnta bhaNIne satyavacana jANe bhASe bhane devendra narendrAdikane bhASyA artha te sAMbhalI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / satya vacana jANe / e to pratyakSa sAdhune ija sUtra bhaNavArI AjJA kahI piNa gRhasthane sUtra bhaNavArI AjJA nahIM / te mAMTe zrAvaka sUtra bhaNe te Apare chAMde piNa jina AjJA nahIM" (bhra0 pR0 261) isakA kyA uttara ? (prarUpaka) praznavyAkaraNa sUtrakA mUlapATha likha kara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai: "taM saca bhagavaM titthayarasubhAsiyaM dasavihaM coddasapUvIhiM pAuDatyaviditaM maharIsINayasamayappadinnaM devendanarendabhAsiyoM vemANiyasAhiyaM mahatthaM maMtosahivijjAsAhaNatyaM" (prazna vyAkaraNa sUtra) (TIkA) tamiti yasmAdevaM tasmAt satyaM dvitIyaM mahAvratam bhagavadUbhaTTArakatIrthaGkarasubhASitaM jinaiH suSTUkta dazavidhaM dazaprakAraM janapadasammatasatyAdibhedena dazavaikAlikAdi prasiddha catudazapUrvibhiH prAbhRtArthaveditaM pUrvagatAMzavizeSAbhidheyatayAjJAtaM, maharSINAMca samayena siddhAntena "painna" tti pradatta samayapratijJAvA smaacaaraabhyupgmH| pAThAntare "mahIrisIsamayapainnacinna" ti mahaSibhiH samaya pratijJA siddhAntAbhyupagama: samAcAgabhyupagamo veti caritaM yat tttthaa| devendranarendrarbhASita: janAnAmukto'rthaH purupArtha statsAdhyo dharmAdiryasya tttthaa| athavA devendranarendrANAM bhAsita: pratibhAsito' rthaH prayojanaM yasya tattathA / athavA devendrAdInAM bhASitAH arthAH jIvAdayo jinavacana rUpeNa yena tttthaa| tathA vaimAnikAnAM sAdhitaM pratipAditamupAdeyatayA jinAdibhirya tattathA / vaimAnikairvA sAdhitaM kRta mAsevitaM samarthitaMvA yattattathA / mahArtha mahAprayojanama etadevAha mantrauSadhividyAnAM sAdhanamarthaH prayojanaM yasya tadvinA tasyAbhAvAta tattathA / artha : satya, dUsarA mahAvrata hai ise tIrthaMkaroMne daza prakArakA kahA hai| janapadasammata satyAdike bhedase daza prakArakA satya, daza vaikAlika Adi sUtroM meM prasiddha hai| ise caudaha pUrvadhAriyoMne pUrvAntargata prabhRta nAmaka zruta vizeSase jAnA hai| * bar3e bar3e RSiyoMke siddhAntase yaha satya diyA gayA hai athavA bar3e bar3e RSiyoMne satya bhASaNakI pratijJA kI hai / athavA pAThAnsarake anusAra, bar3e bar3e RSiyoMne satya bhASaNakI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra paThanAdhikAraH / 475 pratijJA aura satya bhASaNa kiyA hai / devendra aura narendroMne satyabhASaNakA dharmAdirUpa prayojana manuSyoM ko batalAyA hai athavA devendra aura narendroM ko satya bhASaNakA prayojana pratibhAsita huA hai athavA satyane hI devendra aura narendroM ko jinavacanarUpase jIvAdi padArthakA jJAna karAyA hai / isa satyako vaimAnika devoMne bhI svIkAra kiyA hai athavA vaimAnika devoMne satya kA sevana aura samarthana kiyA hai| yaha satya bar3e bar3e prayojanoM ko siddha karatA hai / satya ke vinA mantra auSadhi vidyAeM bhI siddha nahIM hotIM / yaha ukta mUlapAThakA TIkAnusAra bhAvArtha hai / yahAM mUlapAThameM satya rUpa mahAvratakA mAhAtmya batalAyA hai, zAstra par3hane par3hAnekA kucha jikra bhI nahIM hai isaliye isa pAThakA nAma lekara zrAvakoMko zAstra par3hanekA niSedha karanA ajJAnamUlaka hai| yahAM mUlapAThameM satyakI prazaMsA karatehue jo yaha likhA hai ki - "maharisINaya samayapainnaMdevinda narindabhAsiyatthaM" isakA TIkAkAra ne yaha artha kiyA hai "maharSINAJca samayena siddhAntena pradattam " devendranarendrANAM bhAsito'rthaH prayojanaM yasya tattathA / ", arthAt bar3e bar3e RSiyoMke siddhAntase satya diyA huA hai aura devendra aura naredroM satyakA prayojana pratibhAsita huA hai / ina padoMse satya rUpa mahAtratakI prazaMsA kI gayI hai parantu zAstra par3hane par3hAne ke sambandha meM kucha nahIM kahA hai tathApi inhIM padoMkA artha karate hue jItamalajI batalAte haiN| ki "uttama RSi maharSiyoMko hI zAstra par3hanekA adhikAra hai / devendra aura narendroM ko sUtra ke artha jAnanekA hI adhikAra hai ityAdi," parantu ukta padoM kA aisA artha trikAlameM bhI nahIM ho sakatA ata: bhramavidhvaMsanakArakA yaha artha karanA unake ajJAnakA sUcaka hai / TIkAkArane " mahaRSINAM samayena pradatta" aisA tRtIyA tatpuruSa dikhalAkara sApha batalA diyA hai ki satya vacana, maharSiyoMke siddhAntase diyA gayA hai ataH maharSiyoMkohI siddhAMta diye jAnekA artha sarvathA mithyA aura vyutpattise viruddha / hai / isI taraha devendra aura narendroM ko kevala artha jAnanekA hI adhikAra hai, yaha ukta dUsare vizeSaNakA tAtparyya batalAnA bhI ajJAna hai kyoMki TIkAkArane sApha sApha kaha diyA hai ki "artha" zabdakA yahAM prayojana artha hai zabdakA yA sUtrakA artha nhiiN| vyataH ukta donoM vizeSaNoMkA vyutpatti viruddha unmatta pralApa jaisA manamAnA atha karake zrAvakako zAstra par3hanekA niSedha karanA murkhatAkA pariNAma samajhanA cAhiye / bola 3 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddhamamaNDanam (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 362 para vyavahAra sutrakI sAkSI dekara likhate haiM "daza barSa dIkSA liyAM sAdhune kalpe bhagavatI sUtra bhaNivo e sAdhune piNa maryAdA sUtra bhaNavArI kahI je tIna varSA dIkSA liyAM pache nizItha sUtra bhaNavo kalpe ane tIna varSa dIkSA liyAM pahila to sAdhune piNa nizItha sUtra bhaNavo na kalpe ane tIna varSa pahile sAdhu nizItha sUtra bhaNe tehanI jina AjJA nahIM to gRhastha sUtra bhaNe tehanI AjJA kima deve" (bhra0 pR0 362) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ___ vyavahAra sUtrameM, tIna varSa dIkSA leneke vAda nizItha sUtra par3hanekA aura daza vara dIkSA leneke bAda jo bhagavatI sUtra par3hanekA vidhAna kiyA hai vaha sabake liye nahIM hai kyoMki viziSTa yogyatAvAle muniko tIna varNakI dIkSAke bAda hI zAstrameM jaghanya AcArAMga, nizItha aura utkRSTa dvAdazAMgako par3hane vAlA bahuzruta aura vaha vAgama kahA hai| vaha pATha yaha hai: "tivAsa pajAe samaNe niggaMthe AyArakusale saMjamakusale pavayaNakusale paNNattikusale saMggahakuzale uvaggahakuzale akkhayAyAre asavalAyAre abhinnAyAre asaMkilihAyAracarite vahussue vaha vAgame jahaNNeNaM AyArakappadhare kappai uvajjhAyatAe uddisittae / , (vyavahAra sutra u03) artha : tIna varSakI dIkSA paryAyavAlA jo zramaNa ninatha, AcAra kuzala, saMgraha kuzala, upagraha kuzala, akSatAcAra, (akhaMDita AcArapAlA) azabalAcAra abhinnAcAra, asaMkliSTAcAra, bahuzruta aura vaha vAgama hai arthAt alpase alpa AcArAMka, dikhItha, aura utkRSTa dvAdazAMgadhArI hai use AcArya pada denA kalpatA hai| isa pAThameM tIna varSakI dIkSAvAle sAdhuko bahuzruta aura vaha vAgama, kahA hai ina kA artha karate hue TIkAkArane likhA hai ki Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrapaThanAdhikAraH / 477 "tathA vahu zrutaM sUtra yasyAso vahu zrutaH tathA vahugagamo'rtharUpoyasyasa vahavAgamaH / jaghanyenAcArakalpadharo nizIthAdhyayanasUtrArthadhara ityarthaH / jaghanyata AcAra kalpagrahaNAduSkarSato dvAdazAMgaviditi" arthAta jisane bahuta sUtroMkA adhyayana kiyA hai vaha bahuzruta hai aura jo bahuta artharUpa AgamakA jJAtA hai vaha bahUvAgama kahalAtA hai / tAtparya yaha hai ki tIna varSakI dIkSA vAlA jo sAdhu, jadhanya nizItha sUtra aura usakA artha jAnatA ho aura utkRSTa dvAdazAMgadhArI ho vaha AcAryya banAyA jA sakatA hai| yahAM TIkA aura mUlapATha tIna varSakI dIkSAvAle sAdhuko utkRSTa dvAdazAMgadhArI kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki vyavahAra sUtra meM tIna varSa dIkSA leneke pazcAta nizItha sUtra par3hane aura 10 varSa dIkSA leneke bAda jo bhagavatI sUtra par3hane kA vidhAna kiyA hai vaha ekAMtarUpase nahIM hai| vizeSa yogyatAvAle sAdhu, tIna varSake andara hI utkRSTa dvAdazAGgadhArI bhI ho sakate haiM ataH vyavahAra sUtrakA nAma lekara zrAvakako zAstra par3hanekA niSedha karanA ajJAnamUlaka hai / + bola 4 ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 364 para nizItha sUtra uddezA 19 kA mUla pATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "je AcArya upAdhyAyanI aNadIdhI vAMcaNI Acare tathA AcAratAne anumode to caumAsIdaNDa Ave to gRhastha Apare mate sUtra bhaNe te to AcAryyarI aNathat aicaNIche tehanI anumodanA kiyA caumAsI daNDa Ave to je agadIdhAM vAMcaNI gRhastha Acare tehane dharma kima kahiye / (bhra0 pR0 364 ) isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) guruse par3he vinA apane manase zAstra paDhane para "suSTa vadinna" nAmaka jJAna kA aticAra hotA hai umrakI nivRttike liye, niraticAra zAstrAdhyayana karanevAle zrAvaka, guruse par3hakara hI zAstrakA adhyayana karate haiN| yaha "suSTa vadinna" nAmaka aticAra, sAdhu kI taraha zrAvaka bhI kahA hai isase spaSTa jJAta hotA hai ki zrAvakako bhI guruse zAstra par3hanekA adhikAra hai| yadi zrAvakako zAstra par3hanekA adhikAra hI na hotA to usako "suSTa vadinna" nAmaka aticAra kyoM AtA ? ataH nizItha uddezA 19 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam / kA nAma lekara zrAvakako zAstra par3hanekA anadhikAra batAnA mithyA hai| ukta pAThameM guru se par3he vinA zAstrakA adhyayana karanese prAyazcitta kahA hai isaliye jo guruse par3ha kara zAstrakA adhyayana karatA hai usake adhyayanakA anumodana karanese prAyazcitta nahIM ho sakatA ataH zrAvaka ko zAstra par3hane kA anadhikAra batAnA mithyA samajhanA caahiye| [bola 5 vAM ] (preraka) ___ bhramavidhvaMsanakAra ThANAGga ThANA 3 uddezA 4 ke mUlapAThako likha kara usako samAlocanA karate hue likhate haiM "ihAM kahyo e tIna vAMcaNI devAyogya nahIM avinIta, vidhenA lolupI, khamAvovaLI 2 udere, etIna sAdhune vAcaNI piNa deNI nahIM to gRhastha to krodhI mAnI piNa huve avinIta piNa huve vidheno gRdhra strI Adikano gRdhra piNa huve te mAMTe zrAvakane vAcaNI deNI nahIM" (bhra0 pR0 365 ) / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) ThANAGga ThANA 3 kA nAma lekara sabhI zrAvakako avinIta, lolupa aura krodhI Adi ThaharA kara zAstra par3hane kA anadhikArI kahanA markhatA hai| jaise sAdhuoMmeM koI koI avinIta lolupa aura krodhI hotA hai usI taraha zrAvakoMmeM bhI koI koI avinIta, lolapa aura krodhI hotA hai| aise sAdhu aura zrAvakako ThANAGga ThANA tIna meM zAstra par3hAne kA nipedha kiyA hai parantu jo zrAvaka avinIta lolupa aura krodhI nahIM hai usako zAstra par3hAnekA niSedha nahIM hai| ata: ThANAGga ThANA 3 kA nAma lekara zrAvakako zAstra par3hane kA niSedha karanA ajJAna hai| (preraka) / bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 336 para uvAI aura suyagaDAMga sutrakA mUla pATha likhakara unako samAlocanA karate hue likhate haiM - "atha ihAM kahyo artha lAdhA chai artha prahyA chai artha pUchA chai artha jANyA chai / ihA~ zrAvakAne arthArAjJAtA kahyA piNa ima na kahyo "laddhasuttA" je lAdhA bhaNyA chai sUtra ima na kaho te mAMTe siddhAnta bhagavAnI AjJA sAdhune ija chai piNa zrAvakane nahIM" isakA kyA uttara ? (bhra0 pR0 336) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra paThanAdhikAraH / 479 (prarUpaka) vAI sUtra aura sugaDAMga sUtrameM jaise zrAvakako arthakA jJAtA kahA hai usI taraha samavAyAMga sUtra aura nandI sUtrameM zrAvakako sUtroM kA jJAtA bhI kahA hai / vaha pATha yaha hai :- "suyapariggahiyA tavovahANAi" arthAt zrAvaka sUtrako par3he hue aura upadhAna nAmaka tapa karane vAle hote haiN| yahAM pratyakSa zrAvakako sUtra par3hanevAlA kahA hai isaliye zrAvakako sutra par3hane kA adhikAra spaSTa siddha hotA hai tathApi uvAI aura suyagaDAMga kA nAma lekara zrAvakako zAstra par3hanekA anadhikAra batAnA ekAnta mithyA hai / uvAI aura sugaDAMga sUtra meM zrAvakako arthakA jJAtA kahA hai isakA abhiprAya yaha nahIM ho sakatA ki ve artha jAnane hI adhikArI haiM sUtra par3haneke adhikArI nahIM haiM kintu uvAI aura gAMga sUtra se artha jAnaneke aura samatrayAMga sUtra se sUtra par3haneke zrAvaka adhikArI siddha hote haiM ataH zrAvaka ko sUtra par3hanekA anadhikArI batAnA ajJAna hai / isI taraha suyagaDAMga sUtrake 11 veM adhyayanakI 24vIM gAthA likhakara bhramavidhvaMsanakArane jo yaha likhA hai ki "Atma sAdhu ija zuddha dharmano parupaNa hAra chai" yaha bhI mithyA hai kyoMki ukta gAthAmeM zrAvakako zuddha dharmakA upadezaka honA varjita nahIM kiyA hai aura kiyA bhI nahIM jA sakatA kyoMki uvAI sUtra meM zrAvakako "dhammakkhA3" kaha kara dharmopadezaka honA sApha sApha batalAyA hai aura bhramavidhvaMsanakArane bhI bhra0 pR0 234 para zrAvakako dharmopadezaka mAnA hai / jaise ki ve likhate haiM- "dharma zruta cAritra rUpane saMbhalAve te dharmakhyAta kahIjai" yaha likhakara svayaM bhramavidhvaMsanakArane bhI zrAvakako dharmopadezaka honA svIkAra kiyA hai tathApi sugaDAMga sUtrakI gAthAkA nAma lekara zrAvakako dharmopadezaka honekA niSedha karanA inakA zAstra aura apane kathanase bhI viruddha hai / ( bola 6 samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 368 para sUryaprajJapti sUtra kI tIsarI ora cauthI gAthA likha kara unakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM kahyo - e sUtra, abhAjanane sikhAve te kula gaNa saMgha vAhire jJAnAdika rahita kahyo / arihaMta gaNadhara sthaviranI maryyAdAno lopahAra kahyo / jo sAdhu abhAjana sikhAvaNa to gRhasthato pratyakSa pAMca Azravano sevaNahAra abhAjanaija chai tehane sikhAyAM dharmakima huve ityAdi likhakara zrAvakako ekAntarUpase abhAjana kAyama karake usako zAstra par3hAnekA anadhikArI batalAte haiM / Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) sUryaprajJapti sUtra kI dUsarI ora tIsarI gAthAoM meM abhAjanako zAstra par3hAnekA niSedha kiyA hai parantu vahAM yaha nahIM kahA hai ki zrAvaka abhAjana hotA hai isaliye use nahIM par3hAnA cAhiye / ataH sUyyai prajJapti sUtrakI gAthAoMkA nAma lekara zrAvakako zAstra par3hanekA anadhikArI batAnA mithyA hai| sUryyaprajJapti sUtra meM abhAjanako zAstra par3hAnekA niSedha kiyA hai parantu zrAvaka abhAjana nahIM hai kyoMki vaha caturvidha tIrthameM ginA gayA hai aura zAstrakAroMne zrAvakako guNa rUpo ratnakA pAtra kahA hai isa liye zrAvaka bhAjana hai abhAjana nahIM hai| jaise koI koI sAdhu zAstra meM abhAjana kahe gae haiM usI taraha koI koI zrAvaka bhI ayogya hote haiM aise ayogya sAdhu aura zrAvakoMko zAstra par3hAne kA niSedha hai parantu sabhI zrAvakoM ko ayogya kAyama karake unheM zAstra par3hAne kA niSedha karanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / pATha yaha hai saddharmamaNDanam / ThAgAGga ThANA dUsare meM zruta aura cAritra dharmakA do bheda batAkara zrAvakako zruta dhama vAlA aura deza cAritrI batalAyA hai tathA sAdhuko zrutavAna aura sampUrNa cAritrI kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki zrAvakako bhI zAstra par3hane kA adhikAra hai kyoMki zAstra par3he binA zrAvaka zruta dharmavAlA kaise ho sakatA hai ? ThANA meM zruta aura cAritrako lekara eka caubhaMgI kahI gaI hai| vaha :--- "suya sampanne nAma mege no carittasampanne" (1) koI puruSa zruta sampanna hote haiM cAritra sampanna nahIM hote / (2) koI cAritra sampanna hote haiM zruta sampanna nahIM hote / (3) koI cAritra aura zruta upaya sampanna hote haiM / (4) koI na zruta sampanna hote haiM aura na cAritra sampanna hote haiM / yahAM cAritra rahita puruSako zruta sampanna kahA hai / yadi sAdhuse itarako zAstra par3hane kA adhikAra hI nahIM hai to cAritra rahita puruSa zruta sampanna kaise ho sakatA hai ? ataH sAdhuse itarako bhI zAstra par3hanekA adhikAra hai / bhagavatI zataka 8 uddezA 10 meM yaha pATha AyA hai :--- "suyasampanne nAma mege no sola sampanne" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ suutrptthnaadhikaarH| 481 isa pAThameM zIla rahitako zruta sampanna honA kahA hai| yadi sAdhuse itarako zAstra par3hanekA adhikAra nahIM hai to zIla rahita puruSa zrutasampanna kaise ho sakatA hai ? ataH zrAvakako zAstra par3hanekA niSedha karanA zAstra viruddha samajhanA cAhiye / (bola 7 samApta) (preraka) nizItha sUtra uddazA 19 meM pATha AyA hai ki "jebhikkhU pAsatyaM vAyai vAyaMtaM vA sAijai" jebhikkha pAsatvaM paDicchai paDicchataMvA sAijaI" arthAta jo sAdhu pAsatthako par3hAtA hai yA par3hAte hue ko acchA jAnatA hai| jo sAdhu pAsatthase zAstra par3hatA hai yA par3hate hueko acchA jAnatA hai use prAyazcitta AtA hai / isI taraha usanna kuzIla Adike liye bhI pATha AyA hai ina pAThoMke anusAra jaba ki parigraha rahita strI AdikA tyAgI pAsattha Adiko bhI zAstra par3hAnekA niSedha hai taba phira zrAvaka to parigrahI aura strI Adiko rakhane vAlA hotA hai usako zAstra par3hane kA adhikAra kaise ho sakatA hai ? isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) usanna pAsattha aura kuzIla mAdi, kevala sAdhu hI nahIM hote zrAvaka bhI hote haiM isa liye nizItha sUtra uddezA 19 ke mUlapAThameM jo sAdhu aura zrAvaka, usanna pAsattha aura kuzola Adi haiM unako zAstra par3hAnekA niSedha kiyA hai parantu jo sAdhu aura zrAvaka usanna pAsatya aura kuzIla Adi nahIM haiM unako zAstra par3hAnekA niSedha nahIM hai ataH nizIthake ukta malapAThakA nAma lekara zrAvakako zAstra par3hAne kA niSedha karanA asaMgata hai| bhagavatI sUtra zataka daza uddezA cArameM zrAvakoM ko bhI usanna pAsattha aura kuzIla Adi kahA hai vaha pATha yaha hai : ____ "taeNaM te tAyatisaM sahAyA gAhAvaI samaNovAsagA pugviM uggA uggavihArI saMviggA saMviggavihArI bhavittA tavopacchA pAsatthA pAsattha vihArI usannA ausannavihArI kuzIlA kuzIla vihArI ahAcchandA ahAcchanda vihArI bahui vAsAI samaNovAsaga pariyAya pAuNaMti" (bha0 za0 10 u04) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 artha: isake anantara paraspara sahAyatA karane vAle ve taiMtIsa kuTumba nAmaka zrAvaka, pahale ugra, pravihArI, saMcita aura saMbina vihArI hokara pIche pAsattha, pAsattha vihArI usanna usannavihArI, kuzala kuzIlavihArI, yathAcchanda aura yathAcchanda vihArI hokara rahane lage the aura isa prakAra ve bahuta varSo taka zramaNopAsakakI paryyAyakA pAlana karate rahe / isa pATha meM zramaNopAsaka ko bhI usanna pAsattha aura kuzIla Adi kahA hai isa Tiye jo zrAvaka usanna, pAsattha aura kuzIla Adi hai usIko zAstra par3hane kA nizItha sUtrake ukta pAThameM niSedha kiyA hai| jo zrAvaka saMvigna, saMvidmavihArI umra aura aura umavihArI haiM unako zAstra par3hanekA niSedha nahIM kiyA hai ataH nizItha sUtrakA nAma lekara zrAvaka mAtrako zAstra par3hAnekA niSedha karanA mithyA samajhanA cAhiye / bola 8 ( preraka ) pAsatya kise kahate haiM ? I ( prarUpaka ) zAstrameM jJAnAdi AcArake ATha bheda kahe haiM unameM doSa lagAnevAlA pAirvastha kahA jAtA hai / ve jJAnAcAra ye haiM 1 : "kAle, viNae, vahumANe, tahaya anihUNavaNe / vaMjana attha tadubhaye aTThaviho nANa mAyAro / ( AcArAMga TIkA ) [1] niyata kI huI maryAdAke sAtha kAlika mUtroMkA adhyayana karanA [2] vinaya pUrvaka adhyayana karanA [3] bahumAnake sAtha adhyayana karanA [4] upadhAnatapake sAtha par3hanA [5] par3hAnevAlekA nAma nahIM chipAnA [ 6 ] sUtra [7] artha [8] aura tadubhayako par3hanA ye ATha jJAnAcAra kahe gaye haiM / ina ATha jJAnAcAroMmeM jo doSa lagAtA hai vaha "pAsattha" kahA jAtA hai| isase spaSTa siddha hotA hai ki zrAvaka bhI zAstra par3hanekA adhikArI hai kyoMki bhagavatI zataka 10 uddezA 4 meM zrAvaka ko bhI pAsatya kahA hai / yadi zrAvakako zAstra par3hanekA adhikAra hI nahIM hai to vaha jJAnAcArameM doSa lagAkara pAsattha kaise ho sakatA hai ? ataH zrA vakako sUtra par3hanekA niSedha karanA ajJAna hai / uttarAdhyayana sUtrameM likhA hai ki jo manuSya sUtroMko par3hatA huA AcArAMgAdi Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . suutrptthnaadhikaarH| ___ 483 aMga aura bAhya uttarAdhyayana Adike dvArA samyaktvakA lAbha karatA hai vaha "sUtra ruci" kahA jAtA hai / vaha gAthA yaha hai: "je sutta mahijjato sueNa ogAhaha saMmattaM aMgaNa vAhireNa ya sosuttaitti nAyavvo" (uttarAdhyayana a0 28 gAthA 21) isa gAthAmeM, jo puruSa sAdhu nahIM hai parantu sUtra par3ha kara samyaktvakA lAbha karatA hai use "sUtra ruci" kahA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki sAdhuse itara puruSa ko bhI zAstra par3hanekA adhikAra hai ata: sAdhuke sivAya samIko zAstra par3hanekA anadhikArI batAnA ajJAniyoMkA kArya samajhanA cAhiye / [bola 9 vAM samApta ] iti sUtrapaThanAdhikAraH) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( atha kriyAdhikAraH) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 374 para AjJA vAharakI karanI se puNya honekA khaNDana karate hue likhate haiM: "ketalA eka ajANa AjJA vAharalI karaNIthI puNya vaMdhato kahe te sUtranA jANaNahAra nahIM" (bhra0 pR. 374) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) AjJA bAharakI karanIse puNyavaMdha nahIM mAnanA zAstra na jAnanekA phala hai kyoM ki jo, jaina dharmake nindaka aura mithyAdarzanameM zraddhA rakhane vAle apane zAstrake anusAra akAma nirjarA AdikI karanI karate haiM unakI karanI jina AjJAmeM nahIM hai tathApi ve apanI usa AjJA vAharakI karanIse puNya bAMdha kara svargameM jAte haiN| yadi AjJA bAhara kI karanIse puNyavaMdha nahIM hotA to ukta puruSa svargameM kaise jAte ? ataH AjJA bAhara kI karanIse puNyavaMdha nahIM mAnanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / (bola 1 samApta) (preraka) jaina dharmameM zraddhA nahIM rakhane vAle mithyA darzaniyoMkI akAma nirjarAdi kriyAko bhramavidhvaMsanakAra jina AjJAmeM batalAte haiM aura use AjJAmeM batalA kara AjJA bAharakI kriyAse puNyavandha honekA niSedha karate haiN| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) vItarAga bhASita dharma meM zraddhA nahIM rakha kara mithyAdarzana AdimeM zraddhA rakhanevAle jo ajJAnI akAma nirjarA AdikI karanI karate haiM unakI karanI yadi jina AjJAmeM hai to phira ve mithyAdRSTi kaise ho sakate haiM ? kyoMki jina AjJAkA ArAdhaka puruSa mithyAdRSTi nahIM hotA ata: akAma nirjarA AdikI karanI karane vAle ko mithyAdRSTi mAnanA aura usakI karanIko jinaAjJAmeM batAnA paraspara viruddha aura ekAMta mithyA hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha kriyaadhikaarH| 485 [bola 2 samApta] (preraka) ___ jo jIva vItarAgakI AjJAkA mArAdhaka nahIM hai vaha AjJA bAharakI kriyA kara ke svarga prApta karatA hai yaha kahAM likhA hai ? (prarUpaka) uvAI sUtra ke mUla pAThameM spaSTa likhA hai ki jo jIva vItarAga kI AjJA kA ArAdhaka nahIM hai vaha bhI AjJA bAhara kI kriyA karake svargagAmI hotA hai vaha pATha yaha hai:___"seje ime gAmAgara jAva sannivesesu pancayA samaNA bhavaMti taMjahI AyariyapaDiNIyA uvajjhAyapaDiNoyA kulapaMDiNIyA gaNa pahiNIyA AyariyauvajjhAyANaM ajasakAragA avaNNakAramA akIttikAragA asambhAvubhAvaNAhimicchattAbhiNivesehiya appANaMca paraMca tadubhayaMca buggAhe mANA buppAe mANA viharittA bahuI vAsAI samaNNapariyAgaM pAuNati tassa ThANassa maNAloiya apaDikatA kAla mAse kAlaM kiccA ukoseNaM laMtae kappe devakibNiesu devakinvisiyattAe uvakttAro bhavaMti tahiM tesiM gatI terasasAgaro bamAI ThIti aNArAhagA sesaM taMva" (uvAI sutra) artha : AcAryA, upAdhyAya, kula aura gaNake sAtha vairabhAva rakhane vAle aura unakI avajJA, bhakIrti, tathA ayazakA pracAra karane vAle kaI nAmadhArI pravrajita grAma Adi yAvat saMnivezoM meM rahate haiM ve mithyAtvake abhiniveza aura asanAvakI bhAvanAse apane Apako aura dUsaroM ko bhI bure AgrahameM DAlate haiM / asadbhAvanAkA samarthana karane vAle bahuta kAla taka apanI pravrajyA kA pAlana karake apane bure kAryAkI AlocanA nahIM lenese pAparahita nahIM hote / ve Ayu zeSa hone para mara kara lantaka nAmaka devaloka meM utpanna hokara kilviSI nAmaka devatA hote haiN| vahAM una kI taiMtIsa sAgara taka sthiti hotI hai ve paraloka sambandhI bhagavAn kI AjJA ke ArAdhaka isa pAThameM AcAryA upAdhyAya kula, gaNa saMgha AdikI nindA karane vAle vIta Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 saddharmamaNDanam / tarAgako AjJAkA anArAdhaka ajJAnI jIvoMko AjJA bAharakI kriyAse svarga prApta karanA kahA hai ataH AjJA bAhara kI kriyAse bhI puNya vandha honA spaSTa siddha hotA hai| tathApi AjJA bAhara kI kriyA se puNyavandhakA niSedha karake ajJAniyoM kI akAma nirjarA Adi kriyAoMko AjJAmeM kAyama karanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / isa viSayakA vistRta vivecana mithyAtvi kriyAdhikArameM kiyA gayA hai vizeSa jijJAsuoM ko vahIM dekhanA caahiye| (bola 3 samApta) (iti kriyAdhikAraH) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (atha alpapApa vahunirjarAdhikAraH) (preraka) bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUlapAThameM sAdhuko aprAsuka aura aneSaNika AhAra denese alpatara pApa karma aura bahutara nirjarA honA likhA hai usakA artha karate hue bhramavidhvaMsanakAra likhate haiM: "tehane alpa pApa te pApato nahIMja cha ane harSa karI dIdhAM bahuta ghagI nirjarA huI" (bhra0 pR0 449) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtrakA vaha mUlapATha TIkAke sAtha likha kara isakA samAdhAna diyA jAtA hai vaha pATha yaha hai: "samaNovAsaeNaM bhante ! tahAlvaM samaNaM vA mAhanaM vA aphAsueNaM aNesaNijjeNaM asaNapANakhAimasAimeNaM paDilAbhemANasta kiMkajai goyamA ! vahutariyA se nijarA kajai appatarAe meM pAva kamme kajaI" (bhagavatI zataka 8 uddezA 6) (TIkA) ___ 'bahutariyatti pApa karmApekSayA 'alpatarAe'tti alpataraM nirjarApekSayA / ayamoM gugavatepAtrAyApAsukAdidravyadAne cAritrakAyopaSTambho jIvaghAto vyavahAratastacAritravAdhAca bhavati tatazca cAritrakAyopaSTambhAnnirjarA jIvadhAtAdezca pAkarma tatraca svahetusAmarthyAt pApApekSayA bahutarA nirjarA nirjarApekSayAcAlpataraM pApaM bhavati / ihaca vivecakAH manyate asaMstaraNAdikAraNataevA prAsukAdi dAne bahutarA nirjarA bhavati nAkAraNe yaduktaM "saMtharaNammi asuddha doNha vigeNhata ditayANahiyaM Aura diTTateNaM taMceva hiyaM masaMtharaNetti" anyetvAhurakAraNe'pi guNavatpAtrAyAprAsukAdidAne pariNAmavazAt bahutarA nirjarAbhavati alpataraMca pApaM karmeti nirvizeSaNatvAtsutrasya pariNAmasyaca pramANatvAt Ahaca-"parama rahassa misINaM samatta gaNipiga kiriya sArANaM / pariNAmaya pamANaM nicchayamavalaMba Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 488 sddhmmnnddnm| - mANANe' yaccocyate saMtharaNami asuddha mityAdinA'zuddha dvayorapi dAgRprahItro rahitAyeti tadgrAhakasya vyavahArataH saMyamavirAdhanAdAyakasyaca lubdhakadRSTAntabhAvitvenavA, dadata: zubhAlyAyuSkatA nimittatvAt / zubhamapicAyuralpa mahitaM vivakSayA, zubhAyuSkatA nimittaM cA prAsukAdi dAnasya alpAyuSkatA pratipAdakasUtre prAkcarcitaM yatpunarihatatvaM tatkevaligamyam' artha : he bhagavan ! tathAvidha zramaNa aura mAhanako aprAsuka aneSaNika AhAra denevAle zramaNopAsakako kyA phala hotA hai ? (uttara ) he gotama ! alpatara pApa aura bahutara nirjarA hotI hai| yaha mUlapATha kA artha hai / TIkAkA artha nimnalikhita hai pApa karmakI apekSA bahuta adhika nirjarA hotI hai aura nirjarAkI apekSA pApa karma bahuta thor3A hotA hai / isakA Azaya yaha hai ki guNavAna pAtrako aprAsuka annAdi dAna denese usake cAritra aura zarIrako sahAyatA prApta hotI hai aura vyavahArase cAritra kI vAdhA aura jIvako virAdhanA hotI hai ataH cAritra aura zarIrakI sahAyatA honese nirjaga hotI hai aura jIva virAdhanA bhAdi honese pApa hotA hai| cAritra aura zarIrakI sahAyatA bahuta adhika hotI hai aura jIva virAdhanA bahuta thor3I hotI hai isa liye apane kAraNAnusAra bahutara nirjarA aura nirjarAkI apekSAse alpatara pApa hotA hai / isa viSaya meM vivecaka logoMkA mata yaha hai nirvAha nahIM hone Adi kAraNoMse aprAsuka vastukA dAna karanA bahutara nirjarAkA hetu hotA hai anyathA nahIM, jaise kisI AcAryyane kahA hai-nirvAha honepara azuddha AhAra denA aura denA dAtA aura grAhaka donoMke ahitake liye hotA hai parantu rogIke dRSTAnta se nirvAha nahIM ho sakanepara vaha dAna donoMkA hitakAraka hotA hai| isa viSayameM dUsare logoMkA kahanA yaha hai kAraNa nahIM honepara bhI guNavAna pAtrako aprAsukAdi AhAra denese bahuta nirjarA aura alpatara pApa hotA hai kyoMki mUla sUtrameM kAraNa vizeSakA ullekha nahIM kiyA gayA hai tathA guNavAna pAtrako zraddhApUrvaka aprAsuka AhAra dene vAle zramaNopAsakakA pariNAma zuddha hai usa pariNAmako zuddhike kAraNa bahutara nirjarA, aura azuddha anna honeke kAraNa alpatara pApa hotA hai| jaise AcAryoM ne kahA hai :- parama rahasyako jAnane vAle sampUrNa dvAdazAMga ke sArakA jJAtA, nizcaya nayakA avalambana karane vAle RSiyoMne (pApa aura puNya Adike viSayameM ) pariNAmako hI pramANa mAnA hai| ataH vinA kAraNa bhI guNavAna pAtrako asUjhatA AhAra denese bahutara nirjarA aura alpatara pApa honA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rever bahunirjarArAdhikAraH / 489 samajhanA cAhiye | jo ki "saMkaraNami azuddha" ityAdi gAthAmeM aprAsuka dAnako dene vAle aura lene vAle donoMke liye ahita kahA hai vaha isa liye kahA hai ki azuddha AhAra lenese vyavahArataH saMyama virAdhanA hotI hai aura lugdhakake dRSTAntase denevAlekI zubha alpa Ayu baMdhatI hai yadyapi vaha Ayu zubha hai tathApi thor3I honese use ahita kahA hai aprAsu AdikA dAna, zubha Ayu vandhakA bhI kAraNa hotA hai yaha pUrva sUtrameM pahale hI batalA diyA gayA hai / isa viSaya meM jo tatva yAnI yathArtha bAta hai vaha kevali gamya hai yaha Upara likhI huI kA artha hai / isa TIkA TIkAkArane alpatara pApa zabdakA artha nirjarAkI apekSA thor3A pApa honA aura bahutara nirjarAkA artha pApakI apekSAse bahuta jyAdA nirjarA honA batalAyA hai parantu pApakA abhAva, yA pApa nahIM honA ityAdi artha nahIM kiyA hai ataH alpatara pApa zabdakA pApakA abhAva artha batAnA mithyA samajhanA cAhiye / isa TIkA vivecaka aura anya matase ukta mUla pAThake do Azaya batalAye haiM / vivecaka loga kAraNa par3ane para aprAsuka dAnakA alpatara pApa aura bahutara nirjarA rUpa phala batalAte haiM aura anya loga kAraNa nahIM honepara bhI aprAsuMka dAnakA alpatara pApa aura bahutara nirjarA rUpa phala mAnate haiM parantu donoM matavAloMko alpatara pApa zabdake meM koI matabheda nahIM hai donoMhIne alpatara pApa zabdakA nirjarAkI apekSAse alpa pApa honA hI artha mAnA hai ataH alpatara pApa zabdakA artha pApakA abhAva batAnA TIkA se viruddha aura ekAnta mithyA hai / ( bola 1 samApta ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 448 para " yatpunariha tattvaM tatkevaligamyam" isa TIkA vAkyako likha kara likhate haiM- " atha aThe piNa TIkAmeM epAThano nyAya kevalIne bhalAyo te mAMTe azuddha levArI thApa karaNI nahIM" isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) alpatara pApa aura bahutara nirjarA zabdakA arthake viSaya meM TIkAkArane kevalI para nyAya karanA nahIM chor3A hai inakA artha to spaSTa rUpase kara diyA hai / nirjarAkI apekSA alpa pApa honA alpatara pApa zabdakA aura pApakI apekSA bahuta nirjarA honA bahutara 62 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 saddharmamaNDanam / nirjarA zabdakA artha kara diyA hai isa liye alpatara pApa zabdakA artha nirjarAkI apekSA se thor3A pApa honA hI hai pApakA abhAva yA pApa na honA artha nahIM hai| ukta TokAmeM jo vivecakoMne kAraNa par3anepara aprAsuka AhAra denekA phala alpa pApa aura bahutara nirjarA batalAyA hai aura anya loga vinA kAraNa bhI aprAsuka dAnakA ukta phala kahate haiM ina donoMmeM kaunasA mata yukta hai isakA nirNaya TIkAkArane svayaM kucha nahIM karake likhA hai ki 'yatpunarihatattvaM tatkevaligamyam' arthAt ukta donoM matoMmeM kauna mata zreSTha hai yaha bAta kevalI jAneM, parantu TIkAkArako alpatara pApa zabdakA arthake viSayameM koI saMzaya nahIM hai ataH 'yatpunarihatattvaM tatkevaligamyam' isa TIkAkA nAma lekara alpatApApazabdakA pApakA abhAva artha karanA TIkAkA artha nahIM samajhanekA pariNAma samajhanA cAhiye / [bola 2 rA] (preraka) __ bhramavidhvaMsana kAra isa pAThakA tAtparya yaha batalAte haiM ki jo AhAra asUjhatA ho gayA hai parantu zrAvaka aura sAdhuko isakA patA nahIM hai / sAdhu sUjhatA samajhakara letA hai aura zrAvaka use sUjhatA samajha kara detA hai usa dAnakA phala isa gaThameM alpatara pApa aura bahutara nirjarA kahI hai kyoMki zrAvaka sUjhatA samajhakara usa annako detA hai isaliye usakA koI aparAdha nahIM hai ataH usa dAnase zrAvakako alpa pApa yAnI thor3A bhI pApa nahIM hotA aura bahuta nirjarA hotI hai| yaha bAta bhra0 pR0 449 meM kahI hai| isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) jisa annako zrAvaka asUjhatA nahIM jAnatA kintu sUjhatA jAnakara sAdhuko detA hai vaha anna asUjhatA nahIM hai vaha sUjhatA hI hai aura usa danakA phala pUrNa pAThameM ekAnta nirjarA aura thor3A bhI pApa na honA kaha diyA gayA hai phira usI bAta ko isa pAThameM duharAnekI koI AvazyakatA nahIM hai isameM to asUjhatA AhAra denekA phala kahA hai aura TIkAkArane sApha sApha likha diyA hai ki sAdhuke cAritra aura zarIrakI sahAyatA hotI hai isa liye asUjhatA AhAra henese bahutara nirjarA hotI hai aura vyavahArase cAritra kI vAdhA aura hiMsA hotI hai isa liye asUjhatA AhAra denese thor3A pApa bhI hotA hai / yadi zrAvaka sUjhatA samakara hI sAdhuko deve to phira TIkAkArako aisA likhanekA kyA prayojana thA ? aura kAraNa par3anepara asujhatA AhAra denekA phala alpatara pApa, bahutara nirjarA hai yA, vinA kAraNa bhI dene para uktaphala hai, isa viSayakA vicAra Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpapApa bhunirjraadhikaarH| 491 vivecaka aura anyake matase jo TIkAkArane kiyA hai usakA kyA prayojana thA ? ataH asUjhatA AhAra denekA ho phala isa TIkA aura pAThameM kahA hai sUjhatA AhAra denekA phala nahIM, isameM kisI prakAra kA bhI saMzaya nahIM karanA caahiye| ___ alpatara pApa zabdakA artha bhI bhramavidhvaMsanakArane azuddha kiyA hai / TIkAkArane sApha sApha likha diyA hai ki nirjarAkI apekSAse alpa pApa honA alpatara pApa zabdakA artha hai / dUsarI bAta yaha hai ki vahu zabdake sAtha Aye hue alpa zabdakA abhAva artha hotA bhI nahIM hai / jaise uttarAdhyayana sUtrameM vahu zabdake sAtha alpa zabda AyA hai usakA niSedha yA abhAva artha na hokara "thoDA" artha hI hotA hai vaha pATha yaha hai: "vahupaesagao appapaesaga o pakarei" tathA bhagavatI zataka 1 uddezA 9 meM pATha AyA hai-appapaeegAo vahupaesagAo" dazavaikAlika sUtrameM pATha AyA hai"appaMvA vahuvA" ThANAGga ThANA cauthAmeM pATha AyA hai-"caunvihe appA vahue paNNate" bhagavanI zataka 19 uddezA 3 aura ukta sUtra zataka 25 uddazA 3 meM pATha AyA hai"kayare kayare hito appAvA vahuyAvA tullAvA" pannAvaNA sUtrake tIsare padameM pATha AyA hai "appAvA vahuyAvA" uvAi sUtrameM pATha AyA hai "appatarovA bhujatarovA" isI taraha zAstrameM anekoM jagaha vahuzabdake sAtha alpa zabda kA prayoga huA hai aura sabhI jagaha usakA "thor3A" artha ho hotA hai abhAva yA nizedha artha nahIM hotA alavattA jahAM vahu zabdake sAtha na Akara akelA alpa zabda AtA hai vahAM kahIM kahIM usakA abhAva artha bhI hotA hai parantu vahu zabdake sAtha Aye hue alpa zabdakA kahIM bhI abhAva artha nahIM hotA / bhagavatI zataka 8 uddezA 6 meM vahu zabdake sAtha alpa zabda AyA hai aura usa para bhI usake uttara tarap pratyaya lagA hai ata: vahAM alpa zabdakA abhAva artha karanA ekAnta mithyA hai| (bola 3) (preraka) bhramavidhvaMsanakArane alpapApa vahu nirjarA prakaraNake pahale bolameM aphAsuka ane saNIkakA artha sacitta yAnI jIvavAlI cIja kiyA hai aura yaha artha karake janatA ko yaha batalAnekI ceSTA kI hai ki zrAvaka, sAdhuko sacitta cIja yAnI kaccA pAnI Adi kaise de sakatA hai ? isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI zasaka 8 uddezA 6 ke mUlapAThameM "aphAsuaM anesaNIja" yaha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 saddharmamaNDanam / pATha AyA hai yahAM akAlpanikako avAsuka kahA hai aura akAlpanikako hI aneSaNika kahA hai parantu jIvavAlI cIjako aprAsuka nahIM kahA hai mataH jItamalajIne jo ukta pATha meM aprAka zabdakA sacitta artha kiyA hai vaha mithyA hai| dUsarI jagaha svayaM jItamalajIne bhI aprAsuka zabdakA akAlpanika artha kiyA hai| AcArAMga sUtrake dUsare zruta skandhake Upara jItamalajIne TavtrA racI hai usa TavvAmeM "aphAsuaM" isa pATha para unakI likhI huI TavA yaha hai : "aphAka e akAlpanika mAMTe sacitta tulya, jima uttarAdhyayayana a0 1 gAthA 5 avanatine kahyo - " dusIle rammai mie" bhUDA AcArane viSe rame mie kahitAM mRga sarIkho vyajANa te mAMTe mRga kahyo tima sacitta piNa akAlpanika chai ane jihAM art AhAra vastrAdika sacitta nahIM tehane aphAka ko akalpatA mAMTe sacitta sarIkho imahIja (aNe saNIja ) te akalpatA mAMTe asUjhatA sarIkho jANavo " isa vA arthameM svayaM jItamalajIne "aphAsuaM" kA artha sacitta tulya akalpanIya kiyA hai ataH bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUlapAThameM "aphAsuaM" kA sacita artha karanA inakA janatAko dhokhA denA hai vAstavameM isa pAThameM akalpanIya vastu kohI aprAmuka kaha kara batalAyA hai jIvavAlI cIja ko nahIM ataH jItamalajI kA pUrvokta AkSepa mithyA samajhanA cAhiye / ( bola 4 ) ( preraka ) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 444 para bhagavatI sUtra zazaka 5 uddezA 6 kA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM "atha ihAM to sAdhune aprAsuka aneSaNika bAhAra dIghAM alpa AyuSa bAMdhe va hyo ihAM vo je asUjhato deve te jIvahiMsA ane jhUThare varovara ko hai / alpa AyuSo te nigodare chai je jIva hRNyA jhUTha volyAM sAdhune azuddha azAnAdika dIghAM baMdhato kahyo ima hija ThANAGga ThANA 3 azuddha diyAM alpa AyuSo bAMdhato kahyo to azuddha diyAM thoDo pApa ghaNI nirjarA kima huve" - isakA kyA uttara ? ( prarUpaka ) bhagavatI zataka 5 uddezA 6 ke mUlapAThameM sAdhuko aprAsuka aneSaNika AhAra denese alpa AyukA baMdha honA likhA hai vaha Ayu, dIrgha AyukI apekSA alpa kahI gaI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpapApa bahuni jarAdhikAraH / 493 taraNarUpa nigodakI Ayu honese nahIM / ataH bhagavatI zataka 5 uddezA 6 ke mUlapAThakA nAma lekara sAdhuko aprAsuka aneSaNika AhAra denese nigodakA Ayu ndha batAnA ajJAna hai / sAdhuko aprAsuka aneSaNika AhAra denese bhagavatI zataka 5 uddezA 6 ke mUlapATha meM zubha alpa Ayu baMdha honA likhA hai yaha bAta bhagavatI zataka ATha uddezA 6 ke TIkAmeM bhI kahI hai| vaha TIkA yaha hai:"zubhAyukatAnimitta 'cAprA sukAdidAnasyAlpa yuDa katA phalapratipAdakasUtre prAkU carcitam " - arthAt sAdhuko aprAsu aneSaNika AhAra denese zubha alpa AyukA vandha hotA hai yaha pahale batalA diyA gayA hai| yahAM TIkAkArane spaSTa likhA hai ki sAdhuko aprAsuka aura aneSaNika AhAra denese zubha alpa AyukA bandha hotA hai nigodakI Ayu pAnA nahIM kahA hai tathA bhagavatI zataka 5 uddezA 6 ke pAThakI TIkAmeM bhI yahI bAta kahI hai vaha TIkA yaha hai : - "athavehApekSikI alpAyuSkatA grAhyA yataH kila jinAgamAbhisaMskRtamatayo munayaH prathamavayasaM bhoginaM kazcana mRtaMdRSTvA vaktAro bhavanti nUna manena bhavAntare kiMcidazubhaM prANivadhAdi cAsevitam akalpyaMvA munibhyo dattaM yenAyaM bhogyapyalpAyuH saMvRttahati / " arthAt bhagavatI zataka 5 uddezA 6 ke mUlapAThameM muniko aprAsUka anepaNika AhAra dene se jo alpa Ayu prApta honA kahA gayA hai vaha dIrgha AyukI apekSAse alpa samajhanA cAhiye, kyoMki jinAgamase saMskRta vuddhivAle muni, kisI bhogI puruSako pahalI vyavasthA meM marA huA dekha kara kahate haiM ki isane janmAntara meM prANivadha Adi azubha karmakA avazya AcaraNa kiyA thA athavA muniyoNke| akalpanIya annAdi diyA thA jisase bhogI hokara bhI yaha alpAyu huA hai| yahAM TIkAkArane mUlapAThakA Azaya batalAte hue dIrgha AyukI apekSAse alpa Ayu pAnA likhA hai nigodakI Ayu pAnA nahIM kahA hai isa liye bhagavatI zataka 5 uddezA 6 kA nAma lekara sAdhu ko aprAsuka aura aneSaNika AhAra dene se nigoda kI Ayu batAnA mithyA hai| bhagavatI zataka 5 uddezA 6 kA mUlapATha yaha hai : "kaNhaM bhante ! jAvA adhyAuyattAe kammaM pakareMti ? gomA ! tahiM ThANehiM jIvA appAuyattAe kammaM pakareMti taM - jahA - pANeaivAittA musaMvadittA tahArUvaM samarNavA mAhaNaMvA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 saddhamamaNDanam / aphAsueNaM aNesaNijjeNaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM paDilAbhittA bhavai evaM khalu jIvA appAuyattAe kammaM pakareMti" (bha0 za0 5 0 6) artha : he bhagavan ! jIva, alpa Ayu kaise bAMdhate haiM ? __(uttara) he gotama ! tIna kAraNoMse jIvako alpa AyukA vandha hotA hai jIvahiMsA karane se, jhUTha bolane se aura muniko aprAsaka aneSaNika AhArAdi denese| ___isa pAThameM prANAtipAta, mRSAvAda aura muniko asUjhatA AhAra denese alpa AyukA vandha honA kahA hai| yaha alpa Ayu, kSullaka bhava grahaNa rUpa nahIM hai kiMtu dIrgha AyukI apekSAse alpa hai yaha pahale TIkAkA pramANake sAtha likha diyA gayA hai| yahAM prANAtipAta aura mRSAvAda bhI saba prakArake nahIM liye gaye haiM kiMtu muniko mAhAra dene ke liye jo AdhAkarmI AhAra tayyAra kiyA jAtA hai usameM jo prAgAtipAta hotA hai vaha prANAtipAta, aura usa bhASA karmI AhArako deneke liye jo mithyA bhASaNa kiyA jAtA hai vaha mithyA bhASaNa, inhIMkA grahaNa hai saba prANAtipAta aura saba mRSAvAdakA grahaNa nahIM hai| isakA khulAsA ThANAGga sutrake pAThakI TIkAmeM kiyA hai vaha TIkA yaha hai: ___"tathAhi prANAnatipAtyAdhAkarmAdikaraNato mRpokta vA yathA aho sAdho ! svArtha siddha midaM bhaktAdi kalpanIyaM vo nazaGkA kAryotyAdi" arthAt prANiyoM kA vinAzake dvArA AdhAkarmI AhAra tayyAra karake jhUTha bola kara sAdhuko denA "arthAta he sAdho ! yaha anna hamane apane liye banAyA hai yaha ApakA kalpake yogya hai" ityAdi mithyA bola kara AdhA karmI AhAra sAdhuko denA, isa prakAra jo jhUTha bolA jAtA hai aura AdhA karmI AhAra tayyAra karanemeM jo prANAtipAta hotA hai unhIM prAgAtipAta aura mRSAvAdase zubha alpa AyukA vandha honA sama- ' jhanA cAhiye saba prANAtipAta aura mRSIvAdase nhiiN| ataH bhAvatI zataka 5 uddezA 6 ke mUlapAThameM sabhI prANAtipAta aura sabhI mRpAvAdoMkA grahaNa karanA ekAnta mithyA. samajhanA caahiye| _yadi koI kahe ki bhagavatI zataka 5 uddezA 6 ke mUlapAThameM sAmAnya rUpase prANAtipAta aura mithyA bhASagakA phala alpa AyukA vadha honA likhA hai, AdhAkarmI AhAra taiyyAra karanemeM jo jIvahiMsA hotI hai aura use sAdhuko deneke liye jo mithyA bhASaNa kiyA jAtA hai unhoMse alpa AyukA vandha nahIM kahA hai phira Apa yaha kisa pramANase kahate haiM ? to isakA uttara yaha hai ki bhagavatI zataka 5 uddezA 6 ke ukta mUla Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ alpapApa bahunirjarAdhikAraH / 495 pAThake nikaTavartI pATha meM kahA hai ki prANAtipAta aura mRSAvAdase azubha dIrgha AyukA vandha hotA hai / parantu eka hI kAraNa se paraspara viruddha do kArya nahIM ho sakate isaliye TIkAkArane isa pAThakI TIkAmeM isakA nirNaya spaSTa rUpase kara diyA hai ki AdhAkarmI AhAra taiyAra karanemeM jo jIvahiMsA hotI hai usa jIva hiMsAse aura jhUTha bolakara jo sAdhuko dhAka AhAra diyA jAtA hai usa mRSAvAda se zubha alpa AyukA vandha hotA hai inase atirikta jo prANAtipAta aura mRSAvAda hai unase azubha dIrgha AyukA bandha hotA hai ataH TIkAkArakA kiyA huA nirNaya se isa pATha meM sabhI prANAtipAta aura sabhI mRSAvAdoMkA grahaNa na hokara AdhAkarmI AhAra taiyAra karanemeM jo jIvahiMsA hotI hai usIkA grahaNa hotA hai / vaha TIkA yaha hai : : "yo jIvo jinasAdhuguNapakSapAtitayA tatpUjArthaM pRthivyAdyAraMbheNa svabhANDA satyotkarSaNAdinA'dhAkarmAdikaraNenaca prANAtipAtAdiSu vartate tasya vadhAdi virati niravadyadAnanimittAyuSkApekSayeya malpAyuSkatA samavaseyA / athanaivaM nirvizeSaNatvAtsUtrasya alpAyuSkatvasyaca kSullakabhavagrahaNarUpasyApi prANAtipAtAdihetutoyujyamAnatvAdataH kathamabhidhIyate savizeSaNa prANAtipAtAdivato jIvasya ApekSikI cAlyAyuSkateti ? ucyate - avizeSaNa tve'pisUtrasya prANAtipa tAdervizeSaNamavazyaM vAcyam / yata itastRtIyasUtre prANAtipAtAditaeva azubhadIrghAyuSkatAM vakSyati nahi sAmAnyahetau kAryyavaiSamyaM yujyate sarvatrAnAzvAsa prasaMgAt tathA "samaNovAsaraNaM bhante ! tahArUvaM samaNaM mAhavA aphAsueNaM asaNa 4 paDilAbhamANassa kiM kajjai ? bahutariyA nijjaga vajjai appatare se pAvakamme kajjai" itivakSyamANa vacanAdavasIyate naiveyaM kSullakabhavagrahaNarUpA alpAyuSkatA nahisvalpapApa bahunirjarA nivandhanasyAnuSThAnasya kSullakabhavagrahaNanimittatatA saMbhAvyate / artha: jo jIva, jaina sAdhuoMke guNake pakSapAtase unakI pUjA aura satkAra karaneke liye pRthivI kAya AdikA Arambha karake apane pAtra Adiko ayatna pUrvaka rakha aura uThA kara AdhA AhAra taiyAra karatA hai aura AdhAkarmI AhAra taiyAra karake prANAtipAta karatA hai usa puruSakI, prANAtipAta rahita niravadya dAnase utpanna hone vAlI Ayu kI apekSA se alpa Ayu vaMdhatI hai| yadi koI kahe ki isa sUtra meM prANAtipAta aura mithyA bhASaNase alpa Ayu vandha honA kahA hai parantu 'yaha nahIM kahA hai ki amuka prANAtipAta yA amuka mithyAbhASaNase alpa mAyu baMdhatI hai / tathA yaha bhI nahIM kahA hai ki dIrgha AyukI apekSA alpa Ayu baMdhatI hai parantu kSullaka bhava grahaNa rUpa alpa Ayu nahIM baMdhatI phira yaha kisa prakAra mAna liyA jAve ki AdhAkarmI AhAra taiyAra karanemeM jo prANA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 saddharmamaNDanam / - tipAta hotA hai aura mithyA bhASaga karake jo sAdhuko AdhAkarmI AhAra diyA jAtA hai unhoMse alpa AyukA vandha hotA hai dUsare pAgAtipAta aura mithyA bhASaNase nahIM ?" to isakA uttara yaha hai -yadyapi isa sUtrameM sAmAnya rUpase prANAtipAta aura mithyA bhASaNase alpa AyukA vandha honA kahA hai tathApi inakA vizeSaNa avazya kahanA hogA arthAt AdhAkarmI AhAra taiyAra karanemeM jo prANAtipAta hotA hai aura jhUTha bolakara jo sAdhuko AdhAkarmI AhAra diyA jAtA hai unhIMse alpa AyukA vandha hotA hai yaha kahanA hI hogA kyoMki isa sUtrake tIsare sUtrameM kahA hai ki "prANAtipAta aura mithyA bhASagase azubha dIrgha AyukA vandha hotA hai|" eka hI kAraNase paraspara viruddha do kAryA utpanna hoM yaha saMbhava nahIM hai kyoMki aisA mAnanepara sabhI jagaha avyavasthA ho jAyagI tathA bhagavato zataka 8 uddezA 6 ke mUlapAThameM isI akalpanIya annake dAnase alpatara pApa aura bahutara nirjarA honA kahA hai isase jJAta hotA hai ki isa pAThameM kahI huI alpAyukatA kSullakabhava grahaNa rUpA nahIM hai kyoMki jisase alpatara pApa ora vahutara nija rA hotI hai usa kAyase kSullakabhava grahaNa rUpa alpAyuSkatA honA saMbhava nahIM hai| yaha ukta TokAkA artha hai| yahAM TIkAkArane spaSTa likhA hai ki AdhA kamI AhAra taiyAra karane meM jo prANAtipAta hotA hai aura muniko jhUTha bolakara jo AdhAkarmI AhAra diyA jAtA hai unhIM prANAtipAta aura mithyA bhASaNase alpa AyukA vandha hotA hai sabhI prANAtipAta aura mithyA bhASagase nahIM tathA alpa Ayu bhI dIrgha AyukI apekSAse kahI gaI hai kSullakabhava grahaNa rUpa nhiiN| ata: sabhI prANAtipAta aura mithyA bhASaNakA isa pAThameM grahaNa karanA aura alpa Ayuse nigodakI Ayu batAnA tathA bhagavatI zataka 8 uddezA 6 ke mUlapAThameM alpatara pApa zabdakA pApakA abhAva artha karanA, yaha saba ekAnta mithyA aura mUla sUtra tathA TIkAse viruddha samajhanA cAhiye / (bola 5vAM samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhagavatI zataka 18 uddezA 10 kA mUlapATha likhakara likhate haiM ki "te abhakSya AhAra sAdhune dIdhAM vahutara nirjarA kima hove' ityAdi / isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bhagavatI sUtra zataka 18 uddezA 10 ke mUlapAThameM utsargamArgameM aneSaNika AhAra sAdhuko abhakSya kahA hai kAraNa dazAmeM abhakSya nahIM kahA hai ataeva suyagaDAMga Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 497 alpapApa bhunirjraadhikaarH| sUtrake dUsare zrutaskandhakI AThavIM aura navIM gAthAmeM AdhAkarmI AhAra khAnevAleko ekAnta pApI kahane kA niSedha kiyA hai / ve gAthAeM TIkAke sAtha likhI jAtI haiM "ahAkammANi bhujati aNNamaNNe sakammuNA ubalitteti jANijjA aNuvaliroti vApuNo" eehiM dohi ThANehiM vavahAro na vijjai eehiM dohi ThANehi aNAyAraM tu jANae" (suya0 zru0 2 gAthA 8-9) TIkA : sAdhuca pradhAna kAraNamAzritya karmANyAdhAkarmANi tAnica vastra bhojana vasalyAdInyucyante / etAnyAdhAkarmANi ye mujate etairupayogaM ye kurvanti anyo'nyaM parasparaM tAna svakIyena karmaNA upalisAn vijAnIyAdityevaM novadet tathA anupaliptAnitivA nova. det / etaduktaM bhavati-AdhAkarmA'pi zrutopadezena zuddhamiti kRtvA muMjAna: karmaNA nopalipyate tadAdhAkarmopabhogenAvazya karmavandho bhavatItyevaM novadet / yathAvasthita mauna ndrAgamajJasyatvevaM yujyate vaktum mAdhAkarmopabhogena syAtkarmavandhaH syAnneti / yata uktam-"kiMcicchuddha kalpya makalpyaM vAsyAdakalpyamapi kalpyam / piNDaH zayyA, vastra, pAtraM vA bheSajAghavA' tathA'nyaurapyabhihitam "utpayetahisA'vasthA dezakAlamayAn prati / yasyAmakA- kAryA syAtkarma kAryAnca varjayet" ityAdi / gAthA 8 kimityevasyAdvAdaH pratipAdyateityAha-AbhyAM dvAbhyAM sthAnAbhyAmAzritAbhyAM manayorvA sthAnayo rAdhAko pabhogena karmavandhabhAvAbhAvabhUtayo rvyavahAro na vidyate / tathAhi yadyavazyamAdhAkoM pabhogenaikAntena karmavandho'bhyupagamyena evaMcAhAgabhAvenApi kvacitsutagamanayoM dayaH syAt / tathAhi kSutpapIDito nasamyagoryApathaM zodhayet tatazcavrajan prANyupamademapi kuryAt / mUrchAdi sabhAvatayAca dehapAtesatyavazyabhAvI prasAdi vyAghAto'kAlamaraNecAvirati raGgIkRtA bhavatyArtadhyAnApatto ctilggtiriti| Agamazca "savvattha saMjamaM saMjamAo appANameva rakkhejA" ityAdinA'pi tadupabhoge karmavaMdhAbhAva iti / tathAhi AdhAkarmaNyapi niSpAdyamAne SaDjIvanikAyavadhaH tadvadheca pratIta: karmavandha ityanayoH sthAnayo rekAntenAzrIyamANayorvyavaharaNaM vyavahAro na yujyate tathA'bhyAmeva sthAnAbhyAM samAzritAbhyAM sanamanAcAraM vijAnIyAditi sthitam" 63 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 saddharmamaNDanam / artha : sAdhuke nimitta jo pradhAnarUpase karma kiyA jAtA hai use AdhAkarma kahate haiN| sAdhuke nimitta vana, bhojana makAna Adi jo kiye gaye haiM ve saba mAdhAkarma kahalAte haiM / jo sAdhu inakA upabhoga karatA hai use ekAnta rUpase kramase upalina athavA ekAnta rUpase karmase anupalipta na kahanA cAhiye / isakA kAraNa yaha hai ki jo sAdhu zAstrokta rItise AdhAkarmakA upabhoga karatA hai usako karmavandha nahIM hotA aura jo zAstra vidhikA ullaMghana karake AhArake lobhase AdhAkarmakA upayoga karatA hai usako kamvanya hotA hai / ataH AdhAma ke upabhoga karanese avazya karmavandha hotA hai yA bilakula karmakandha nahIM hotA yaha ekAnta rUpale nahIM kahanA cAhiye / isa viSayameM jainAgamake tatvako jAnanevAle puruSoM ko yaha kahanA cAhiye ki AdhAkarmake upabhogase kathaMcit karmavandha hotA hai aura kathaMcit nahIM bhI hotA hai| pUrvAcAryoMne kahA hai ki piNDa, zayyA, vastra, pAtra aura bheSaja Ari, zuddha aura kalpanIya hokara bhI kadAcit azuddha aura akalpanIya ho jAte haiM aura alpanIya hokara bhI kadAcit zuddha aura kalpanIya hote haiN| anya AcAryoMne bhI kahA hai ki koI aisI avasthA yA jAtI hai jisameM kArya to akArya aura akArya hI kArya ho jAtA hai / ataH hara eka dazAmeM AdhAkarmI AhAra khAnA varjita nahIM ho sktaa| yadi sabhI samayameM AdhAkarmI AhAra khAnA anucita mAnA jAya to mahAna anarthakA udaya ho sakatA hai kyoMki kSudhAse pIr3ita sAdhu, acchI tarahase I-pathakA parizodhana nahIM kara sakatA hai aura IryApathakA yathAvata parizodhana nahIM hone para prANiyoMkA upamada honA bhI sambhava hai tathA kSudhAse pIr3ita sAdhu yadi mUcchita hokara gira par3e to avazya use trasa Adi prANiyoMkA vivAta ho sakatA hai| kadAcit kSudhA kaSTase sAdhukA maraNa ho jAya to usakI virati bhI kAyama nahIM raha sktii| kadAcit kSudhA kaSTase marate hue sAdhuko ArtadhyAna A jAve to usako ti-ggati hotI hai ataH sabhI dazAmeM AdhA karmI AhAra khAneko varjita karanA mithyA hai| AgamameM kahA hai ki sAdhu ko sarvatra saMyamakI rakSA karanI cAhiye aura saMyamase bhI apanI rakSA karanI cAhiye / yaha Agama bhI AdhAkarmI AhArako kAraNavaza khAne para kramavandhakA abhAva batalAtA hai yadyapi AdhAkarmI AhArako tayyAra karanemeM cha: kAyake jIvoMkA vighAta hotA hai aura jIvoMke vighAta honese kamavandha honA bhI prasiddha hai tathApi AdhAkarmI AhAra khAne se ekAnta rUpase pApa batAnA ucita nahIM hai| isI taraha sAre anAcAroM ke viSayameM samajhanA cAhiye / yaha ukta gAthA aura unakI TIkAkA bhAvArtha hai| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____ alpapApa bhunirjraadhikaarH| 499 ina gAthAoMmeM AdhAkarmI mAhAra khAnevAleko ekAntarUpase karmopalina kahane kA niSedha kiyA hai isase spaSTa siddha hotA hai ki bhagavatI zataka 18 uddazA 10 meM jo aneSaNika AhAra sAdhuke liye abhakSya kahA hai vaha utsarga mArgameM kahA hai kAraNa dazAmeM nahIM / vRhatkalpa sUtra meM sadoSa AhAra ko ekAnta abhakSya nahIM kahA hai| vaha pATha yaha hai:__ "nigaMtheNavA gAhAvaikulaM piNDavAyapaDiyAe aNuppavi?NaM aNNere acitte anesaNijje pANabhoyaNe paDiggAhittae siyaa| asthiyA ittha kei sehattarAe aNuvaThThAvittae kappar3a se tassa doUyA aNuppadAUMvA gatthiyA ittha kei sehattaroe aNuvaTThAviesiyA taM No appaNA bhujejA No aNNesi aNuppadenA egate bahuphosue thaMDile paDilehitA pamajjittA parihaveyavesiyA" (vRhatkalpa) isa pAThakA bhAva yaha hai ki bhikSArtha gaye hue sAdhuko yadi koI gRhastha acitta . aneSaNika AhAra lAkara deve to sAdhu vaha anna apane navadIkSita ziSya yAnI sAmAyaka caritravAleko khAneke liye de deve yadi navadIkSita ziSya na ho to usa annako svayaM na khAve aura kisI dUsare sAdhuko bhI na de kintu ekAnta sthAnameM pUjana aura pratilekhana karake paraTha deve| isa pAThameM sadoSa AhAra navadIkSita ziSyake khAne yogya kahA hai ata: sadoSa AhArako ekAnta abhakSya kahanA zAstra viruddha hai| jaba ki sadoSa AhAra ekAMta abhakSya nahIM hai taba phira sadoSa AhAra dene vAle zrAvakako ekAnta pApa kaise ho sakatA hai ? yaha buddhimAnoMko socanA cAhiye / jItamalajIne bhI AdhAkarmI AhAra navadIkSita ziSyake khAne yogya kahA hai| bRhatkalpa sUtrakI jor3ake cautho DhAlameM jItamalajI ne yaha likhA hai: ___ "imahi vekoza uparaMta legayo AdhAkarmAdi acitta rahyo chai| navadIkSita to tasudIje nahIM tara sAhU pAriThaNo kayo" ata: AdhAkarmI AhArako ekAnta abhakSya kahanA mithyA hai| (bola chaTThA samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakArake matAnuyAyI sAdhu, kAraNa par3ane para nisya piNDa denA kalpa Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharbhamaNDanam / nIya batalAte haiM parantu kAraNa hone para bhI vyAdhAkarmI 'AhArako tyAganeyogya kahate haiN| praznottara sAdhazataka meM jItamalajIne likhA hai ki -- 500 " sAdhune kAraNa paDyAM AdhAkarmI udde zika na lego to kAraNe nitya piNDa bhogavo ki nahIM / iti prazna (56) (uttara) AdhAkarmI udde zika to vastui azuddha che ane nityapiNDa vastu azuddha nahIM te bhANI kAraNa paDhyAM doSa nhiiN| koI kahe evo anAcAra chai te kAraNe kima seve ? to anAcAra to snAna kriyAM piNa kahyo, sugandha sudhyAM, vamana, gale heThanA, keza kApe, reca, bhaMjana, e sarva anAcAra chai piNa jitavyavahArathI kAraNe doSa na kahyo / " ( prazno0 sA0 za0 ) isakA kyA samAdhAna ? ( prarUpaka ) uddiSTa bhakta aura nitya piNDa, ina donoMko zAstrameM eka samAna durgatikA kAraNa batAyA hai / uttarAdhyayana sUtrake vIsaveM adhyayana meM isa viSaya meM yaha gAthA AI hai:"udde siyaM koyagaDaM niyogaM, namucai kiMci anesaNijjaM / aggIvivA savvabhakkho bhavittA, iyo cuo gacchai kaTTu pAva" (uttarA0 su0 ) arthaH jo AhAra sAdhuke liye banAyA gayA hai, jo sAdhuke liye kharIdA gayA hai tathA eka hI after nitya piNDa lenA, ina AhAroMko nahIM chor3akara jo sAdhu abhikI taraha saghabhakSI ho jAtA hai vaha pApa karmakA upArjana karata / hai aura usakI gati burI hotI hai / isa gAthAmeM uddiSTa bhakta aura nitya piNDa ina donoMko durgatikA kAraNa batalAyA hai / isaliye kAraNa par3ane para nitya piNDa lenekA sthApana karanA aura uddiSTakA khaNDana karanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / vAstavameM utsarga mArgameM donoM hI varjita haiM parantu apavAdakI bAta nyArI hai| eka ho dhanIke AhArako prati dina lenA nityapiNDa kahalAtA hai parantu kaI nAmadhArI sAdhu eka hI dhanI AhArako kSetrabheda kAyama karake pratidina vinA kAraNa hI lete haiM aura rAstemeM sAdhu sevAkA adhika mAhAtmya batA kara gRhasthoM ko apane sAtha lekara vihAra karate haiN| rAstemeM pratyeka paDAvoMpara pratidina eka hI dhanIkA AhAra lekara khAte haiM yaha saba sAdhutAkA vinAzaka aura pratyakSa zAstra se biruddha hai isa liye aise AvaraNa vAle sAdhuoMko ajJAnI samajhanA cAhiye / ( bola 7 vAM sasApta ) ( iti alpapopa bahunirjarAdhikAraH ) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( atha kapATAdhikAraH). (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTa 456 para likhate haiM "koI pAkhaNDI, sAdhu nAma dharAyane pote hAthathakI kimADa jaDe ughADe bhane sUtranA jhUThA nAma leIne kimAr3a jaDavAnI ane ughADavAnI aNahuntI thApa kare cha" (bhra0 pRSTha 456) isakA kyA uttara ? (prarUpaka). . prathama to bhramavidhvaMsanakArake matAnuyAyI sAdhu hI kapATa kholane aura banda karanekA paraheja nahIM karate, ve apane hAthase khir3akIkA kapATa kholate haiM aura banda karate haiM tathA isa kAryako zAstrAnukUcha batAte haiM parantu yadi dUsarA koI sAdhu aisA kare to use ve burA batAte haiM yaha inakI adbhuta lIlA hai| yadi kaho ki ve khir3akIke kapATa ko khelate haiM aura banda karate haiM prAntu dvArake kapATako nahIM kholate aura nahIM banda karate haiM to yaha unakA mithyAcAra hai kahIM bhI zAsanameM aisA nahIM kahA hai ki sAdhuko khir3akI kA kapATa kholanA aura banda karanA cAhiye parantu dvArakA kapATa kholanA aura banda karanA nahIM cAhiye / mata: khir3akIke kapATako kholane aura banda karaneko burA nahIM mAna kara bhI dvAra ke kapATa ko kholane aura banda karane ko burA batAnA ajJAnamUlaka hai| bhikkhuzayarasAyana patra 118 para jItamalajI likhate haiM: "paJcAvane varSa pUjyajI sahara kAMkarolI sAra seMhalotArI polameM utariyA tiNa vAra (1) pratyakSa vArI polI jaDI huntI tiNa vAra RSi bhikkhu rahitAM thakAM eka divasa avadhAra (2) vArI kholI vAraNe dizA jAyavA dekha nisariyA bhikkhU nizA pUche hema saMpekha (3) svAmI varI kholaNa taNI nahIM kAI aMTakAva taba bhikkhU volyA turata pratyakSa te prastAva (4) pUja kahe pUche iMsI iNaro nahIM aTakAva Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 saddharmamaNDanam / ___ aTakAva huve jo pahane mheM kholAM kiNa nyAya (5) tathA kumati vihaMDana nAmaka granthameM jItamalajIne likhA hai "samvat 1859 sojadameM varjU jI nAthAjI Adi sAta AryyAne bhISagajI svAmI sAthe Aya chatrI AgalakAnI upAsarArI ajJAlidhI gRhastha aura vAsathI kUcI lyAyo AryA mAMhe utArI jitare svAmIjI kane uubhaa| AO upasarAmeM gayA pache svAmIjI ThIkAne mAyA e vAta nAthAjIre muMhaDA thI suNI tima likho| sambata 1894 caitra zudI 15 vAra soma kheravAmeM nAthAjI kane baiThA pUchane likhiyo chai" ___ yahAM para jItamalajIne sApha 2 likhA hai ki bhISaNajIne gRhasthase kUjI lAkara dvArake phATakakA tAlA kholA thA aura satIoMko andara praveza karAyA thaa| tathA pUrva likhita dohoMmeM khiDakIkA kapATa khola kara bhISaNajIkA bAhara jAnA aura hemajI ke pUchane para use zAstrAnukUla batAnA sApha sApha likhA hai| yadi dvArakA kapATa kholanemeM doSa thA to bhISagajIne chatrIke phATakakA tAlA khola kara satiyoMko andara kaise praveza karAyA thA ? tathA khiDakIkA kapATa khola kara vaha rAtameM bAhara kaise gaye the ? ataH dvArake kapATako kholanemeM sAdhutAkA vinAza mAnanA inakA ajJAna aura inake svayaM AcaraNase bhI bhI viruddha hai| (bola 1 samApta) (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 456 para uttarAdhyayana sUtra adhyayana 4 ke 35 vI gAthA likha kara usakI samAle canAmeM likhate haiM "atha aThe ima kahyo kimANa sahita sthAnaka maNakarIne piNa vAMchaNo nahIM to jaDavo kihAMthakI' (bhra0 pR0 456) isakA kyA uttara ? (prarUpaka) kapATa vAle makAnakI jaba manase icchA bhI burI hai taba phira usameM utaranA to aura jyAdA vurA hogA phira teraha panthI sAdhu kapATa vAle makAnameM kyoM utarate haiM ? isa kAr2yAMse unakI sAdhutA se raha sakatI hai ? jisakI manase icchA rakhanA bhI burA hai usa kAryAko zarIrase karanA to aura adhika hAnikara hai parantu terahapanthI sa dhu kapATa vAle makAnameM utarate haiM, usakA paraheja nahIM rakhate aura kahate haiM ki kapATa sahita makAna kI sAdhuko manase bhI icchA nahIM rakhanI cAhiye / isa prakAra jo apane kathanase hI viparIta AcaraNa karatA hai usakA siddhAnta kahAMtaka satya hai yaha hara eka buddhimAna jIva Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kpaattaadhikaarH| 503 jAna sakate haiN| uttarAdhyayana sUtra kI gAthA jo jItamalajIne likhI hai usakA abhiprAya vaha gAthA likha kara batAyA jAtA hai| vaha gAthA yaha hai:-- manoharaM cittaharaM malladhUveNa vAsiyaM sakavArDa pAMDurullo manasAvi na patthae" isake AgekI gAthA yaha hai "indiyANiu bhikkhussa tArisaMmiuvassae dukkarAI nivAreu kAmarAgavivaDaDhaNe" (uttarAdhyayana adhyayana 4 gAthA 35 / 36 ) : artha: manohara, citroMse yukta, mAlya zaura dhUpase vAsita, kapATayukta, aura zveta dhanako cAdara se Dhake hue, makAnakI sAdhu manase bhI cAhamA nahIM kare / kyoMki aise makAna meM rahane para sAdhukI iMdriyAM jaba caJcala hokara apane apane viSayoM meM pravRtta hotI haiM taba unakA nirodha karanA kaThina ho jAtA hai kyoMki pUrvokta prakArakA makAna kAma rAgako bar3hAne vAlA hotA hai| ina gAthAoMmeM, sAdhuko apanI indriyoMkA nigraha kAneke liye manohara, citra yukta, suvAsita sakapATa, aura zveta cAMdanI vAle makAnameM rahanA varjita kiyA hai kapATa kholane aura vanda karaneke bhayase gahanA varjita nahIM kiyA hai| agalI gAthAmeM sApha sApha likhA hai ki "manohara, citrayukta, mAlya aura dhUpase suvAsita makAnameM rahanA, kAma rAga ko bar3hAne vAlA hotA hai isaliye sAdhuko ukta makAnameM nahIM rahanA cAhiye" yadi kapATa kholanemeM doSa hotA to jaise zAstrakArane yaha kahA hai ki "aise makAnameM rahane para kAma rAgako vRddhi hotI hai" usI taraha yaha bhI kaha dete ki 'aise makAnameM rahane para kapATa kholanA aura banda karanA par3atA hai isaliye sAdhuko ukta makAna meM nahIM rahanA cAhiye" parantu zAstrakArane yaha nahIM kaha kara kAma bRddhike bhayase ukta makAnameM rahanA varjita kiyA hai isaliye ukta gAthAkA nAma lekara kapATa kholane aura banda karane kA niSedha karanA ajJAnamUlaka samajhanA cAhiye / Ajakala vyavahArameM bhI yahI dekhA jAtA hai ki kapATavAle makAnameM to sAdhu utarate hai parantu azlIla citra vAle mAlya aura dhUpa se suvAsita makAnameM nahIM utarate ata: kapATa kholane aura banda karaneke bhayase kapATa vAle makAnameM utaranekA niSedha karanA mithyA samajhanA caahiye| ( bola 2) Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 saddhamamaNDanam / (preraka) bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 450 pA mApaka sUtrakA mUlapATha likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe kaTo-thoDo ughAr3ago piNa kimAr3a ghago ughADyo huve tehanAM piNa "micchAmi dukkaDa" deve to pUro jar3ago ughAr3ago kihAM thakI" (bhra0 pR0 457 ) isakA kyA uttara ? (prarUpaka) binA pUje kagaTa kholane kA prAyazcitta svarUpa "micchAmi duka" denA Avazyaka sUtrameM kahA hai kapATa kholanekA prAyazcita svarUpa "micchAmi dukaDe" denA nahIM kahA hai ataeva TIkAkArane likhA hai ki "ihacApramArjanAdibhyo'ticAraH" arthAta yaha aticAra vinA pramAjena kiye kapATa kholanese hotA hai| isa TIkAkArakI ukti se spaSTa siddha hotA hai ki pramAjana karake kapATa kholane para aticAra nahIM hotA hai ata: Avazyaka sUtrakA nAma lekara kapATa kholanese sAdhutAkA vinAza batAnA sUtrArtha nahIM jAnanekA phala samajhanA cAhiye / (bola 3) (preraka) - bhramavidhvaMsanakAra bhramavidhvaMsana pRSTha 457 para suyagaDAMga sUtra kI gAthA likha kara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM: "atha aThe ima kayo aura jAgA na mile to sUnA gharane vize rahyo sAdhu piNa kimAr3a jaDe ughAre nahIM to prAmAdikameM rahyo kimAr3a kima jaDe ughADe e to moMTA doSa chai" (bhra0 pR0 457) . isakA kyA uttara ? (prarUpaka) suyagaDAMga sUtrakI gAthAkA nAma lekara sthavira kalpI sAdhu ke liye kapATa kholane maura banda kAnekA niSedha karanA ajJAna hai| usa gAthAmeM akelA vihAra karanevAle jina kalpI sAdhuko kapATa kholane aura banda karanekA nichodha kiyA hai sthavira kalpIko nhiiN| vaha gAthA yaha hai: "ege care ThANa mAsaNe saeNe ege samAhie siyaa| bhikkhU uvahANa vIrie vaigutte ajjhatta saMvuDe" Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kpaattaadhikaarH| 505 No pIheNa ya nAvapaMguNe dAraM sunnadharassa saMjae puTThaNa udAhare vayaM Nasamucche No saMthare taNaM" (suya0 gAthA 12 / 13) arthaH dravyase akelA vihAra karane vAlA bhAvase rAga dveSa rahita sAdhu, kAyotsargAdika akelA hI kare tathA paiThanA, sonA, uThanA Adi bhI akelA kare dhamadhyAnase yukta hokara tapasyAmeM apane parAkramakA pUrNa upayoga kare kisIke pUchane para vicAra kara vAkya vole apane manako gupta rakko, kisI kAraNavaza yadi zUnya gRhameM rahanA par3e to usakA kapATa na banda kare aura na khole usa makAnake katAreko na buhAre, tathA soneke liye tRNa AdikI zayyA na vichAve / yaha ina gAthAoM kA artha hai| yahAM "egecare" yaha likha kara akelA vihAra karanevAle sAdhuke viSayameM gAthokta sabhI niyama kahe gaye haiM sthavira kalpIke liye ukta niyamoMkA varNana nahIM hai ataH isa gAthAkA nAma lekara sthavira kalpIko kapATa kholane aura banda karanekA niSedha karanA jJAna hai| isa gAthAmeM makAnakA kacarA nikAlanA, tRNAdikI zayyA vichAnA ityAdi bAteM bhI niSedha kI gayI haiM phira jItamalajIke sampradAyavAle sAdhu apane nivAsasthAna ke kacareko kyoM nikAlate haiM tathA zayanake liye tRgAdikI zayyA kyoM vichAte haiM ? yadi kaho ki yaha saba niyama jinakalpIkA hai sthavirakalpIkA nahIM to usI taraha yaha bhI samajho ki kapATa banda karane aura kholane kA niSedha jinakalpIke liye hai sthavirakalpI ke liye nhiiN| ata: isa gAthAMkA nAma lekara sthavira kalpIko kapATa kholane aura baMda karanekA niSedha karanA ajJAnakA pariNAma samajhanA cAhiye / yadi koI dugagrahI ukta gAthAke tIna caraNoMko sthavira kalpIke liye aura eka caraNako jinakalpIke liye kahA jAnA batAve to use kahanA cAhiye ki aisA nahIM ho sakatA kyoMki yaha bAta zAstra zailIse viruddha hai| ukta gAthAke Arambha aura samAptimeM jinakalpIkA hI niyama batAyA gayA hai phira binA kisI prakArakI sUcanA diye madhyameM sthavira kalpIkA niyama nahIM kahA jA sktaa| dUsarI bAta yaha hai ki sthavira kalpImeM sAdhvI bhI zAmila haiM phira to unheM bhI kapATa nahIM banda karanA cAhiye / yadi sAdhviyoMko kapATa banda karane meM pApa nahIM hotA to phira sAdhuoMko kyoM hogA ? ataH jinakalpIke liye kahI huI gAthAkA nAma lekara sthavira kalpIko kapATa banda karane aura kholane kA niSedha karanA janatAkI AMkhameM pratyakSa dhUla jhokanA hai| (bola 4) 64 Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 ( preraka ) zAstra yadi kahIM sAdhuko kapATa kholane aura banda karanekA vidhAna kiyA ho to use batalAiye / (prarUpaka) kapATa kholane aura banda karanekA vidhAna anekoM jagaha para milatA hai| kaI yahAM bhI likhe jAte haiM :-- saddharmamaNDanam "khANI pAvAra pihiyaM appaNA nAva paMgure kavADaM no paNulijjA uggahaMsi ajAithA,, ( daza vaikAlika a0 5 u0 1 gAthA 18 ) alasI kANDakI TaTTIse yA par3heM Adise Dhake hue makAnako gRhasvAmIkI AzAke binA sAdhu na khole tathA dhanIkI AjJA ke binA kapAMTa bhI na khoke parantu gAr3ha kAraNa honepara gRhasvAmI kI AjJA lekara kholane meM koI doSa nahIM hai / isa gAthAmeM gRhasvAmIkI AjJA lekara vidhipUrvaka kapATa kholane kA vidhAna kiyA gayA hai ata: apane nivAsa sthAnake kapATako vidhipUrvaka kholane aura banda karanemeM koI doSa nahIM hai / AcArAMga sUtrameM gRhasthakA dvAra kholane kA vidhAna kiyA gayA hai| vaha pATha yaha hai " se bhikkha vA bhikkhUNIvA gAhAvai kulassa duvAravAha kaMTaka diyAe paripihiyaM pehAe tesi puvvAmeva uggahaM aNaNunnaviya apaDilehiya appamajjiya No avaguNijjavA pavisejjavA NikkhamejjavA tesiM putrAmeva aNunnaviya paDilehiya 2 pamajjiya taosaMjayAmeva avaguNejjavA pavisebjavA klimejjayA' ( AcArAMga mUtra ) artha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat , *1 bhikSAke nimitta gayA huA sAdhu, gRhasthake makAnako kaMTakako zAkhA se DhakA huA dekha gRhasthakI AjJA binA aura binA dekhe tathA rajoharaNAdise pramAjana kiye binA usakA dvAra kholakara andara na praveza kare aura na nikale kyoMki isameM gRhasvAmIkA sAdhupara krodhita honA saMbhava hai parantu gRhasvAmIkI AjJA lekara dekha bhAla karake aura rajoharaNAdike duvArA pramArjana karake duvAra kholakara praveza karanemeM koI doSa nahIM hai| isa pATha meM gRhasvAmIkI AjJA lekara pramArjana Adi karake gRhasthake makAnakA dvAra kholane kA vidhAna kiyA gayA hai ataH kapATa kholanese ekAntarUpase saMyama kI vi www.umaragyanbhandar.com Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pATAdhikAraH / 507 rAdhanA batAnA jJAna hai| kAraNa honepara sAdhu jabaki gRhasthake dvArako bhI kholakara saMyamakA virAdhaka nahIM hotA taba phira apane sthAnake dvArako vidhipUrvaka kholane aura banda karanese vaha saMyamakA virAvaka kaise ho sakatA hai ? ataH kapATa kholane aura ban karanese sAdhutA kA vinAza kahanA ajJAna mUlaka hai / ( bola 5 ) ( preraka ) bhrama vidhvaMsanakAra bhrama0 461 para AcArAMga sUtrakA mUlapATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM : "zatrine viSe athavA vikAlane viSe AvAdhA pIDAtAM kimADa kholanA paDe to khulo dekhi mAya taskara bAyane vatAyAM na batAyAM avaguNa upajatA kahyA sarva doSA meM prathama doSa kimADa kholavAno kahyo tija kAraNathI sAdhune kImAr3a kholano paDe ehavo thAnake rahivo nahIM" ( bhra. pR0 461 ) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka ) AcArAMga sUtrake mUlapATha meM sAdhu aura sAdhvI donoM ko gRhasthake saMsargavAle makAna meM rahanekA niSedha kiyA hai| vaha niSedha yadi kapATa kholane aura banda karaneke bhaya se kiyA gayA ho to phira sAdhvIko bhI apane nivAsa sthAnakA kapATa nahIM banda karanA cAhiye / yadi sAdhvI ko kapATa kholane aura banda karanekA niSedha nahIM hai to usI taraha sAdhuko bhI kapATa banda karane aura kholanekA niSedha nahIM hai / vAstavameM AcArAMga sUtrake mUlapATameM kapATa kholane aura banda karaneke bhayase gRhasthake saMsarga vAle makAna meM sAdhuko utaranA varjita nahIM kiyA hai kintu usa makAnakA dvAra khulA huA dekha kara yadi usameM cora praveza kare to usa corako batAne yA na batAne donoM hI hAlata meM sAdhuko doSa lagatA hai usa doSa kI nivRttike liye sAdhu aura sAdhvIko gRhasthake saMsarga vAle makAnameM rahanA varjita kiyA hai / vaha pATha yaha hai "sebhikkhUvA bhikkhUNIvA uccAraposavaNeNa uvAhijjamANe rAovA viyAlevA gAhAvaha kulassa duvAravAha' avaMguNijjA teNeya tassaM vicArI aNuSpavisijjA / tassa bhikkhUssa No kappai evaM vattae ayaM leNo pavisaivA NovApavisaha uvalliyahavA NovA 0 bhAvavA* baghavA govA 0 tena harDa annena haDaM ayaM itthamakAsI taM Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saddharmamaNDanam tavassiM bhikkhU ateNaM teNaMti saMkai ahabhikkhUNaM pUvvovadiTThA jAva No cetejjA / artha : sAdhu yA sAdhvI gRhasthake saMsargavAle makAnameM rahate hue laghu nIti yA bar3I nItise pIr3ita hokara bAhara jAneke liye yadi usa makAnakA dvAra khole aura kapATa khalanekI pratIkSAmeM baiThA huA cora yadi usa makAna meM praveza kara jAya to sAdhuko yaha kahanA nahIM kalpatA hai ki yaha cora gharake andara praveza karatA hai yA nahIM praveza karatA hai, chipatA hai yA nahIM chipatA hai, bolatA hai yA nahIM bolatA hai, isane yaha cIja curAI hai yA nahIM curAI hai, yaha cora hai yA corakA paricAraka hai, yaha hathiyAra liyA huA hai yA nahIM liyA hai, yaha mAra DAlegA, isane yaha kArya kiyA hai ityaadi| aisA kahanepara corapara Apatti AvegI athavA krodhita hokara vaha cora sAdhuko hI mAra sakatA hai aura mahIM kahanepara kadAcit sAdhuko hI vaha gRhastha cora samajha leve to isameM mahAn anatha ho sakatA hai / ataH sAdhu aura sAdhvIko gRhasthake saMsarga vAle makAnameM nahIM rahanA caahiye| isa pAThameM gRhasthake makAnameM corake praveza karanepara hone vAle anarthake bhayase sAdhu aura sAdhvIko gRhastha ke saMsarga vAle makAnameM rahanA varjita kiyA hai kapATa kholane aura banda karaneke bhayase nahIM ataH isa pAThakA nAma lekara sAdhuko apane nivAsa sthAna ke kapATako kholane aura vanda karanekA niSedha karanA ajJAna mUlaka samajhanA cAhiye / bola 6 TThA samApta (preraka) bhrama vidhvaMsakakAra bRhatkalpa sUtrakA mUlapATha likhakara usakI samAlocanA karate hue likhate haiM : "sAdhvIne ughAre vArane rahaNo nahIM kivAr3a na have to cilamilI bAMdhIne rahiNo piNa ughADe vAraNe rahivo na kalpe tiNaro e paramArtha zIlAdika rAkhavA nimitta kImADa jar3aNo piNa zIlAdika kAraNa vinA jar3ano ughAr3ano nhiiN| ane sAdhune to ughAre dvAre hIja rahivo kalpe imi kahyo" (bhra0 pR0 462) isakA kyA samAdhAna ? (prarUpaka) bRhatkalpasUtrakA mUlapATha likhakara isakA samAdhAna kiyA jAtA hai| vaha pATha yaha hai : "no kappai niggaMdhINaM avaMguyaduvArae uvassae vatthae egaM patyAraM AlokiccA egaM patthAraM vAhikicA ohADiya cilamiliyA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kpaattaadhikaarH| 509 gaMsi evahaNaM kappai vatthae kappaha niggaMthANaM avaMguya duvArae uvassae vthe| (vRhatkalpa sUtra) artha : khale dvAra vAle makAnameM sAdhvIkA rahanA nahIM kalpatA hai parantu sthAnAbhAvake kAraNa yadi khule dvAra vAle upAzrayameM sAdhvIko rahanA par3e to bAhara aura bhItara caTAI Adise do pardai bAMdhakara sAdhvI usameM rahai / sAdhuko khule dvAra vAle makAnameM rahanA kalpatA hai| isa pAThameM kahA hai ki "khule dvAra vAle makAnameM sAdhuko rahanA kalpatA hai" isakA tAtparya yaha nahIM hai ki khule dvAra vAle makAnameM ho sAdhu rahe, jisakA dvAra banda kiyA jA sake usa makAnameM na rahe kyoMki isI bRhatkampa sUtrameM yaha pATha AyA hai : ___ "no kappai niggaMdhINaM aha AgamaNagiha sivA, viyaDagihasivA, vaMsimulasivA, rukkhamUlaMsivA, abhAvagAsiyaMsivA, vatthae / kappai niggaMthANaM aha AgamaNagiha sivA, viyaDagiha sivA, vaMsimUlaMsivA rukkhamUlasivA, abhAvagAsiyaMsivA vathae / artha : jahAM pathika gaga Akara utarate haiM, tathA khule makAnameM, bAMsake vRkSake nIce, dUsare kisI vRkSake nIce, kucha khulo aura kucha Dhake makAnameM, sAdhvIko rahanA nahIM kalpatA hai, parantu sAdhuko rahanA kalpatA hai| isa pAThameM jahAM pathika loga utarate haiM, tathA bAMsake nIce, vRkSake nIce, kucha khule aura kucha Dhake makAnameM sAdhuko rahanA kalpanIya kahA hai isakA Azaya jaise yaha nahIM hai ki "jahAM pathika loga utarate haiM aura bAMsake nIce, bRkSake nIce aura kucha Dhake aura kucha khule makAnameM hI sAdhu rahe anyatra na rahe" usI taraha pUrva pAThakA bhI yaha mAzaya nahIM hai ki khule dvAra vAle makAnameM hI sAdhu rahe anyatra na rahe / ataH vRhatkalpa sUtrakA nAma lekara khule kivAr3a vAle makAnameM hI sAdhuko rahanekA kalpa batAnA mithyA hai| yadi koI durAgrahI pUrva pAThakA yahI Azaya batAve ki "sAdhuko khule dvAra vAle makAnameM hI rahanA kalpatA hai vanda dvAra vAle makAnameM rahanA nahIM kalpatA" to usake hisAbase dUsare pAThakA bhI yahI Azaya honA cAhiye ki "jahAM pathika loga Akara utarate haiM aura vAMsake nIce vRkSake nIce tathA kucha khule aura kucha Dhake makAnameM hI sAdhu ko rahanA cAhiye anyatra nahIM rahanA cAhiye" phira ve loga, jahAM pathika Akara nahIM utarate haiM aise makAnameM kyoM rahate haiM ? tathA vAMsake nIce aura vRkSake nIce tathA kucha Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 saddharmamaNDanam / Dhake aura kucha khule makAnameM hI ve kyoM nahIM rahate ? anyatra kyoM rahate haiM ? tathA sAdhu ko aTavImeM, vikaTa dezameM vicaranA kalpanIya kahA hai phira teraha panthI sAdhu, aMTavImeM aura vikaTa dezameM hI sadA kyoM nahIM vicarate haiM ve grAmAdikoMmeM kyoM Ate haiM ? yadi kaho ki yaha bAta ekAnta nahIM hai, isaliye sAdhu yadi aTavI aura vikaTa dezoMse atirikta sthAnameM vicare to bhI koI kSati nahIM hai vo usI taraha sarala buddhise yaha bhI sa jho ki khule dvAra vAle makAnameM rahanA sAdhuke' Tiye ekAntarUpase nahIM kahA hai ataH vaha banda dvAravAle makAnameM rahe to bhI koI kSati nahIM hai vAstavameM sAdhvIkI apekSAse yaha sAdhumeM vizeSatA batalAI gaI hai ki sAdhvI khule makAnameM nahIM raha sakatI hai parantu sAdhu raha sakatA hai / isakA bhAva yahI hai ki sAdhvo to ekamAtra vanda dvAra vAle makAna hI utare aura sAdhu vanda dvAra vAle aura khule dvAra vAle donoM hI prakArake makAna meM apanI paristhitike anusAra utara sakatA hai| ata: isa pAThakA nAma lekara sAdhuko kapATa vanda karane aura kholanekA niSedha karanA ajJAna samajhanA cAhiye / kAraNa dazA meM sAdhuko kapATa kholane aura banda karanekA vidhAna vRhatkalpa sUtra ke caudahaveM aura pandrahaveM sUtrake bhASyameM bhI kiyA hai vaha yahAM likhA jAtA hai / "Aha kiMtatkAraNaM yena dvAraM pidhIyate paDiNIya teNa sAvaya ubhAmaga goNa sANa suNagAdI sImaM duradviyAsaM dohA pakkhI ca sAgariye, ( 226 ) udghATite dvAre patyanIkaH pravizya AhananamapadrAvaNaM vA kuryyAt / stenAH zarIrastenAH vA pravizeyuH evaM zvApadAH siMha brAghrAdayaH udmAmakAH pAradArikA: gobalIvardA: zvAna prAyAH tata etevA pravizeyuH anAtmavazaH kSiptacittAdiH dvAre'pihite sati mirgacchet / zItaM duradhisahaM himakaNAnusakka nipatet dIrghAH vA sarpAH pakSiNovA kAka kapota prabhRtayaH pravizeyuH sAgArikAvA kazcit pratizrayamudghaghATadvAraM dRSTrA pravizya zayI tA vizrAmaMvA gRhNIyAt" "eka kammi uThANe caturo mAsA havaMti ugghAyA aNAiNoya dosA virohaNA saMyamA''yAe,, ( 227 ) dvAramasthagayatA manaMtaroktA ekaikasmin pratyanIkapravezAdau sthAne catvAro mAsA udUghAtA prAyazcittaM bhavati / AjJAdayazcAtra doSA virAdhanAca saMyamAtmaviSayAM bhAvanIyA yaduktaM catvAro mAsA uddhAtA iti sadeva tadvAhulya maMgI kRtya draSTavyam ato'pavadannAha ahi sAvaya pacatthi gurugA sesesu hoMti caulaDugA Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kpaattaadhikaarH| 511 taNagole bahu gurugA ANAi virAhaNA duvihA,, ahiSu zvApadeSu steneSu caturgurukAH / upadhisteneSu caturlaghukAH AjJAdayazva dossaaH| virAdhanAtha dvividhA saMyamavirAdhanA, aatmviraadhnaac| tatra saMyamavirAdhanA, stenairupadhAvapahRte, dvAre'pihite satyupAzrayaM pravizatsUpahate tRNagrahaNamagnisevanaMvA kurvati / sAgArikAdayovA tathAyogolakalpA praviSTAH santo niSadanAdi kurvANA: bahUnAM prANajAtIyAnAmupamaInaM kuyuH| AtmavirAdhanAca pratyanIkAdiSa sphuttaiv| Aha jhAtamasmAbhira pidhAna kAraNaM paraM kApunaH yataneti nAthApi jAnImaH / ucyate "uvayogaM heduvAra kAuNa vaeta vaMgurateja pehA jattha na sujjhai pamajiu tattha sAriMti,, netrAdibhirindrimai radhastAduparicopayogaM kRtvA dvAraM sthagayantivA pAvRNvantivA yatracAndhakAre prekSA cakSuSA nirIkSaNaM nazuddha yati tato rajohaNena dAru daNDakenavA rajanyAM pramRjya sArayanti dvAra' sthagayantItyarthaH / uNalakSaNatvA dudghATayantItyarthaH artha: sAdhu apane sthAnake dvArako kyoM banda karatA hai isakA kAraNa batAyA jAtA hai dvAra khulA rahane para zatru Adi makAnameM praveza karake mAra pITa aura upadrava macA sakatA hai| cora, siMha, vyAghra, pAradArika, gAya, baila maura kuro mAdi sthAnakameM praveza kara sakate haiM / pAgala sAdhu makAnase bAhara nikala sakatA hai| himakaNase mizrita duHsaha zIta gharameM praveza kara sakatI hai evaM bar3e bar3e sarpa aura kAka kapota Adi pakSI usa makAnameM A sakate haiM, dhanasahita koI gRhastha usa makAnameM Akara so sakatA hai, ityAdi kAraNoMse sAdhu apane sthAnakake dvArako vanda karate haiN| dvAra khulA rahane para pUrvokta zatru AdikoM se kisI bhI ekake praveza karane para caumAsI anuddhAta nAmaka prAyazcitta AtA hai aura AjJAkA ullaGghana rUpa doSa bhI hotA hai, saMyamakI bhI virAdhanA hotI hai| yahAM jo caumAso anuddhAta prAyazcitta kahA hai vahI usakI bahulatAse samajhanA cAhiye khule dvAra vAle makAnameM sarva, jAnavara, aura corake praveza karane para catuguru ka prAyazcitta AtA hai| upadhikA apaharaNa karanevAleke praveza karane para caturlaghuka prAyazcitta AtA hai aura AjJA bhaGga tathA saMyama aura AtmAkI virAdhanA bhI hotI hai| cora yadi upadhiko churA leve athavA koI manuSya usa sthAnameM praveza karake tRNaprahaNa yA agni sevana kare tathA mlecchake samAna koI manuSya Akara vahAM baiTha jAya to saMyamakI virAdhanA hotI hai / zatru Akkei dvAga Atma virAdhanA prasiddha hI hai mataH sAdhu apane sthAnakake dvArako banda karate haiN| Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 saddharmamaNDanam / dvAra banda karanekA kAraNa batA diyA gayA aba usakI jayaNA batAI jAtI hai netroMke dvArA nIce aura Upara dekha kara sAdhu kapATa banda karate haiM aura kholate haiN| rAtake samayameM andhakArameM rajoharaNa yA pUjanIke dvArA pUja kara dvArako kholate haiM aura banda karate haiM yaha ukta gAthAkA artha hai| isa bhASyameM sAdhuko kAraNavaza jayaNAke sAtha kapATa kholane aura banda karanekA spaSTa vidhAna kiyA hai / vRhatkalpa sUtrake mUlapAThameM dhAna AdikI rAzise yukta tathA Dhake hue ghRtapUrNa ghRtAdi pAtroMke sahita makAnameM sAdhuko ekamAsa rahanekA kalpa batAyA hai| jisa makAnameM khule hue ghRta mAdike pAtra rakkhe haiM usameM bhI sthAnAbhAva kI hAlatameM 1-2 dina rahane kA vidhAna kiyA hai / aise makAnameM rahAhuA sAdhu yadi kapATa banda na kare to cora aura kutte Adike dvArA gRhasthAke ghRtAdikA vinAza hone para sAdhuke liye mahAn apavAdakA kAryA ho sakatA hai ataH aise avasara para yatnapUrvaka kapATa kholanA aura banda karanA sAdhuke liye koI anucita nahIM hai| (bola 7vAM) (iti kapATAdhikAraH) smaapt| THI Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com