Book Title: Bhagwati Sutra Part 03
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/009313/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Life Hite of I Fit HAE HE HE HAS HE HAD HE HE HA mainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAlajI - mahArAja viracitayA prameyacandrikAkhyayA vyArayayA samaGkata hindIgurjara bhASA'nuvAdasahitam zrI bhagavatIsatrama BHAGVATI SUTRAM tRtIyo bhAga niyojaya - saMskRta - prAkRtajJa - jainAgama niSNAta- priyavyAkhyAni - paNDitamuni - zrIkanhaiyAlAlajI - mahArAja makAzaka rAjakoTanivAsi zreSThizrI zAmajIbhAI - velajIbhAI cIrANI tathA kaDavIghAI vIrANI TrasTa - pradatta - dravyamAhAyyena a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhAra samitipramugva zreSThi- zrI zAntilAla - maGgaladAsabhAI mahodaya mu0 rAjakoTa prathamA - bhAvRtti prati 1000 vIra samata vikrama saMvat 2489 2019 IsvIsana 1963 F HE HE mUlya ru. 25-00 Fat Fat He Fat H H HE Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : maLavAnuM DemanuM lA che. sthAnakavAsa cANodvAra riyA kUvA roDa, grIna leja zahara (saurASTra ) samiti Published by Shri Akhil Bharat S S. Jain Shastroddbara Samiti, Gareda Kura Road, RAJKOT, ( Saurashtra ), W Ry Indm ye nAma kecidiha naH prathayansyavaza, jAnanti se kimapi sAn pati naiSa yatnaH / utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlo va niravaSirvipulA ca pRthvI // 1 // harigItAcchanda karate maghA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM tasma kucha phira yatna nA unake liye // janamegA musA vyakti koI ucca isase pAyagA / hai kAlaniravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // AvRtti : bhava 1000 125 re viSa savava 201 IsavIsana H 1963 :: sthAna: tilAla devaya da mahetA bhe 4 5 Ud aDiyA kuvA rAma : rAja Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 bhagavatIsutra bhA 3 tIsarekI viSayAnukramaNikA tIsarA zataka umezA pahelA 1 prathama uddezekA sakSiptavipaya vivaraNa 1-5 2 mokAnagarI meM vIra bhagavAnyA samavamaraNa 3 samarake vipayameM dUsare gaNadhara agnibhUtikA prazna 4 gautamake prati bhagavAnakA uttara 18-27 5 sAmAniSadevardike viSayameM gautamakA prazna 08-29 6 sAmAnidevarTike viSayameM bhagavAnakA uttara 30-38 7 sAyastriMzakadeva ke Rdi aura vikurvaNA zaktimA nirUpaNa 38-48 8 mamibhUtikA vAyubhUtika pati camarendrakI Rddhika svarUpakA varNana 47-05 9 amibhUtike pathanamA bhagavAnakA samayena 56-60 10 bAlIndrake RddhiviSayameM vAyubhUniyA prazna 60-65 11 nAgarAnadharaNendrakI Rddhi vikurvaNAgakti AdikA nirUpaga 66-78 12 devarAja zakendrake Rddhi AdivA nirupaNa 79-86 13 tipyanAmake mAmAnira devakI Rddhi AdikA varNana 86-101 14 tiSyapha anagArake vipayameM bhagavAnakA ucara 102-112 15 IzAnendrakI vikuNAkA nirUpaNa / 112-123 16 kurudaca anagArake svarUpakA nirUpaNa 123--134 17 sanatkumAradevakI Rdi AdikA nirUpaNa 135-151 18 IzAnendrakI divya devaRdikA varNana 151-164 19 IzAnendrake pUrvamavakA varNana 165-167 20 IzAnendrake RdikI mAptike pAraNakA nirUpaNa 167-198 21 tAmralipta tApasadvArA svIkRta mANAmiphI pravajyAkI mAcA dikA nirUpaNa 199-204 21 tAmanIkRta pAdapopagamanasayArekA nirUpaNa / 204-218 23 pachicacArAjadhAnImeM sthita devAdikI paristhitimA nirUpaNa 219-242 24 malicacArAjadhAnIke nivAsI devoMne sAmalI sApasako kAlagata mAnakara unake zarIrakI viDampanA mAdikA varNana 243-257 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 ke phopake svarUpakA varNana ^ sthitikA nirUpaNa aura krendra ke gamanAgamana AdikA nirUpaNa bhavasiddhika hai ki abhavasiddhika Adi viSayameM aritater nirUpaNa dUsarA uddezA 2 uddezekA sakSiptaviSayakA vivaraNa nikA samamasaraNa aura ghamarendrakA nirUpaNa kumAra devI utpAtakriyAkA varNana 2 pUrvabhava jAti matramyA, aura pAdapopagamana sayArekA nirUpaNa make prati camaredrakI utpAtakriyAkA nirUpaNa dvArA vajrakA choDanA aura camarakA bhagavAna ke zaraNameM AnekA nirUpaNa ndra ke vicAra AdikA nirUpaNa 1 devoke pudgalaprakSepamasisaharaNa zaktike kathanapUrvaka UparakI ora aura nIcekI bhora gamanazaktikA nirUpama mora camarendra gatike svarUpakA nirUpaNa 5 bAvIsa mati camarA kSamA prArthanA AdikA n 7 nirUpaNa anurakumArake saudharmakalpaparyanta Urdhya gamanake svarUpakA nirUpaNa tIsarA uddezekA mArabha tIsare udezakA sakSipta tripayakA vivaraNa kriyAke svarUpakA nirUpaNa kriyA vedanake svarUpakA nirUpaNa novo ejanAdi kriyAkA nirUpaNa 257-272 272 274-296 297-308 309-314 315-345 345-378 358-375 375-428 428-440 440-460 461-475 476-494 495-511 511-520 521-522 523-535 535-542 542-583 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 583-590 590-594 44 pramatta aura apamaca sayatoke svarUpakA kathana 45 lavaNa samudrake jala upacaya aura apacaya (ghaTabaDha) honemeM phAraNakA nirUpaNa caudhA udazA 46 caturtha uddezAkA vipayanirUpaNa 47 kriyAke vicitra prakArake mAnavizeSayA nirUpaNa 48 vaikriyavAyumAyake svarUpakA nirUpaNa 49 pariNamika-calAipha meghake svarUpakA varNana 50 jIvake paralokagamanake svarUpakA kayana 51 anagArake vikurvaNAke svarUpakA nirUpaNa pAcavA uddezA 52 pAMcave udezakA sakSipta vipaya kayana 53 viphurvaNA vizepavaktavyatAkA nispaNa 54 abhiyogya aura Abhiyogiya ke svarUpakA varNana 595-598 598-624 615-625 626-634 635-647 647-666 667-668 669-697 697-714 chahA udazaka 55 chaTe uddezakake vipayokA sakSepakA phayana 715-716 56 mithpAdRSTi anagArake vizeSa vikurvaNAke svarUpakA nirUpaNa 717-734 57 amAyi anagAraphI vikurvaNA vizepakA varNana 735-753 58 camarake AtmarakSaka devoMkI vizepavaktavyatA 754-760 sAtavA uzA 59 sAsaghe udyezekA satisavipayavivaraNa 761-762 60 zukrake somAdi loyapAlake svarUpakA nirUpaNa 762-796 61 yamanAmaka lokapAlake svarUpaphA nirUpaNa 796-818 62 varuNanAmaka lokapAlke svarUpakA nirUpaNa 819-830 63 vaizramaNa nAmaka lokapAlake svarUpakA nirUpaNa 831-850 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852-874 875-88. bhAThavA udayA bhAraNe upekSakake pipayoMkA sakSiptase nirUpaNa bhAnapati bhAdi devaki svarUpamA nirUpaNa navAM parezA indripoka viSayoMkA nirUpaNa dazA jorAka 7 devoMkI sabhAkA varNana boyA zatakake 1-8 udezaka 8 deyaka rimAna rAjadhAnI mAdikA nirUpaNa navarSA sAzaka 9 nArakoMki svarUpakA varNana dazavA udezaka * dherapAIka pariNAmaphA nirUpaNa 881-887 888-9.1 905-908 909-919 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI akhila bhArata sve sthA jaina zAsrohAra samiti rAjakoTa gayA sattaramA vArSika riporTamA batAvela 21 thAtA prasiddha thayA pachI nIce mujaba vadhu kAmakAja thayela che rAonI TakI mAhitI 1 hAlamA bhagavatI bhAga khIne, samavAyaga sUtra tathA prAbhyAkaraNa ema traNa sUtro prasiddha thayA che bhagavatI bhAga 3 ne bahAra paDavAnI tayArImA che bhagavatI bhAga 4thA tathA 5mA hAlamA chapAya che x jJAtA sUtra bhAga 1 lA tathA 2 ne paNa chapAya che 5 kulle lagabhaga 30 sUtro pUjya gurudeve lakhIne pUrA karelA che. temAnAM chapAyA vagaranAM je sUtro bAkI che tenuM anuvAdanuM temaja ghepananuM keTaluMka kAma cAlu che ane keTaluMka bAkI che 2 da 6 nizIth tra, sUrya pannatI tathA cakra pannatI sUtra e khAdI rahelA traNa sutro lakhavAnuM kArya atyAre cAle che AvA bhAJama zAonA mahad kAmA jJAnAnanA zekhIneA, dAnIza mananI madada mAkalAve tema vinatI karavAmAM Ave che Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 851 852-874 875-88. bhAThavA udeyA 16 bhAra umezakake ripayoMkA sakSiptase nirUpaNa 15 mAnapati mAdi devaki svarUpakA nirUpaNa __ navavAM udezA 56 indriyoMke viSayokA nirUpaNa dazarvA parAka 17 deyoMkI samAkA varNana cauthA zatakake 1-8 udezaka 68 deyoMki vimAna rAjadhAnI bhAdiphA nirUpaNa nararSA udazaka 69 nAraki svarUpakA varNana dazaSA dezaka 7. zyA ke pariNAmakA nirUpaNa &at-887 888-9.4 905-9.8 909-919 Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' t || asakhya jItriya mA pamAyae || zrI vinA da ka mA rvI rANI ( dIkSA lIdhA pahelAM zAstrAbhyAsa karatA ) janmaH porTa sudAna sa. 1992 dI sA khI ca na (rAjacAna) sA 2013 vaizAkha va4 12 tA 26-5-53 2vivA2 ni - ph lA dI - (rAjasthAna) sA 2017 vadhu suda 12 tA. 7-8-57 su meM vA 2 Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samitine madada karavA tathA membara thavAnAM niyama 1 rUA. pa005 pAMca hajAra bharanAra saMgrahastha khAdhamurabIjhI tarIke rAkhala thaI zake che temanA nAmathI eka sUtra prasiddha karavAmA Ave che tema ja teozrInuM jIvanacaritra ane pheTa zAkhAmAM chapAya che temane babe kopI daraka zAstranI maLe che 2 rUA. 100] eka hajAra eka bharanAra kita suSmI tarIke gaNAya che atyAre phakta 80 AvA membara dAkhala kazvAne gaI kamITIe TharAva karela che, pAchaLathI membara dAkhala karI zakAya tema nathI. rU. 1001 bharanArane rU. 1200nI kimata uparanA gAo bheTa maLe che mATe jemane rAkhala thavuM temaNe hIla na karavI. 3 25yvAja tathA 50JvALA membare have levAnuM baMdha che 4 dAkhala thayelA membarAnI phImAMthI, zA bheTa ApatAM samitine je nukasAnI veThavI paDe che te khAdha pUrI karavA mATe membaro pAsethI temaja anya vyakti taraphathI pAMca varSa sudhI bheTanI rakama meLavavAmAM Ave che je rakama ochAmAM ochI rU. 25nI devI joIe, ane te rakama pAMca varSa sudhI dara varSe hasAthI mokalI zakAya che rAjakoTa tA. 1-1-63 ma gaLapAra sAkaracada zAyada zeTha matrI Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | saravaya naviya mA umA | zrI vine dakumAra vI za NI ET r (dIkSA lIdhA pahelA zAstrAbhyAsa karatA) janma piTaburAna sa. 1942 dI kSA nirvANa khI ca na - (rAjasthAna) phale dI - (rAjasthAna) sA 2013 vaizAkha vada 12 sA. 2013 prAvaNa suda 12 tA. 26-5-17 2vivA2 tA. 7-8-pa7 butha vA 2 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhamurazrIzrIo / (sva.) 28mI zAmajIbhAI vejJajIbhAI vIzaNI rAjakAra keDamI prAtizAla maMgaLadAsabhAI ramI rAmajIbhAI rAmajIbhAI vIrANI amadAvAda zA. sa (1.) rojhamI pArasIbhAI jIvanadAta (sva.) cammI AnalAla zAmaLadAsa bhAvasAra bAsI. amAra Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI akhila bhArata zvetAmbara sthAnakavAsI jaina zAstroddhAra samiti gareDIyAkuvA re rAjakeTa dAtAonI nAmAvalI zarUAta tA 18-10-44 thI tA 31-10-dara sUdhImAM dAkhala thayela membaronA mubAraka nAme lAipha membaranuM gAmavAra kakAvArI lisTa ( nAnI bheTanI rakama ApanAranuM, tathA rUA 250 thI ochI rakama bharanAranuM nAma A yAdImAM sAmela karela nathI ) Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AghamurabbIzrIo-2 3 nAma ( ochAmAM ochI rUA. pa000nI rakama ApanAra ) na para mAma rUpiyA 1 zeTha zAMtilAla magaLadAsabhAI jANItA mIlamAlIka amadAvAda 15000 2 zeTha harakhacai kALIdAsabhAI vArIyA ha. zeTha lAlaca dabAI, nagInabhAI, vRjalAlabhAI tathA vallabhabhAI bhANavaDa 6000 koThArI jeca ajarAmara hA haragovidabhAI jeza bhAI rAjakoTa parapa1 4 zeTha dhArazIbhAI jIvanabhAI bArasI 5001 5 sva pitAzrI chaganalAla zAmaladAsanA smaraNArthe hA. zrI bhegIlAla chaganalAlabhAI bhAvasAra amadAvAda parapa1 6 sva. zeTha dinezabhAInA smaraNArthe ha. zeTha kAMtilAla maNIlAla jezI gabhAI amadAvAda 5000 7 zeTha AtmArAma mANekalAla ha. zeTha cImanalAlabhAI zAtilAlabhAI tathA pramukhabhAI amadAvAda 6001 8 zrI zAmajI velajI vazaNa ane zI kaDavIbAI vIrANa amAraka TrasTa ke zeTha zAmajI velajI vIrANI rAjakeTa 5000 9 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI virANI mAraka TrasTa ha. mAtuzrI kaDavIbAI virANI rAjakoTa 5000 10 zeTha pithAlAla pItAMbaradAsa amadAvAda 5251 11 zAha jagajIbhAI mohanalAla 1 kI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI vIrANI smAraka TrasTa ha. zeTha durlabhajIbhAI zAmajIbhAI vIrANI rAjakeTa 5000 13 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI vIrA mAraka TrasTa habImati maNIka varabenabhAi vIrANI rAjakoTa 5000 14 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI virANI smAraka TrasTa ha. mI choTAlAla zAmajI vIrANI rAjakoTa 5000 15 va mAtuzrInA smaraNArthe ha bhAvasAra bhegIlAla chaganalAla ane kuTuMbIjane amadAvAda 5000 amadAvAda 501 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 zeTha mIThIlAlajI jevatarAjajI lUNIyA caDAvalavALA amadAvAda 5502 17 zeTha rAmajIbhAI zAmajI vIrANI ane samaratabena rAmajI vIrANI TrasTa rAjakeTa 5001 18 eka jaina gRhastha amadAvAda 5425 19 zeTha muLa dajI javAha8AlajI baraDIyA amadAvAda 5001 20 zeTha mukadacajI bAlIyAnA maraNArthe huM zeTha mohanalAlajI bAlIyA (pAlIvALA) amadAvAda 5001 21 bA. vra zrI vinodamuninA smaraNArthe hA jI zAmajI velajI vIrANI ane zA kaDavIbAI vIrANA smAraka TrasTa gajakoTa 5000 22 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI vagaNI mAraka TrasTa hA zrI kezavalAla vIrANI rAjakoTa 5000 23 zrImati maNIbAI vRjalAla pArekha cerITebala TrasTa phaMDa hA. pArekha vRjalAla durlabhajI rAjakoTa parapa1 neTa- ghATakoparavALA zeTha mANekalAla e mahetA taraphathI amadAvAdamAM pAlaDI basa sTenDa pAse leTa na 250 vALI 698 be vAra jamIna samitine bheTa maLela che ane jenuM rajIsTara tA. 23-3-60 nA roja thaI gayela che murabbIzrIo - 28 ( ochAmAM ochI rUA. 1000 nI rakama ApanAra ) gAma rUpiyA na bara nAma 1 vIla jIvarAjabhAI vardhamAna koThArI hA kahAnadAsabhAI tathA veNIlAlabhAI ke ThArI jetapura 3605 2 dezI prabhudAsa mULajIbhAI rAjakoTa 3504 3 mahetA gulAbaca da pAnAca da rAjakeTa 32894 mahetA mANekalAla amulakharAya ghATakopara 250 5 sa vI pItAmbaradAsa gulAbaca da jAmanagara 3101 6 lallubhAI goradhanadAsa cerITebala TrasTa ha. zeTha vArtalAla lallubhAI amadAvAda 2500 7 nAmadAra ThAkora sAheba lakhadhIrasiha bahAdura merabI 2000 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ siddhapura 20. subaI 2007 10 zrI sthAnakavAsI jaina sadha hA zeTha thakAta vIkamacata mArI 1963 11 zvetA sAma tulasIdAsa tathA temanA dharma patnI , sau mazIgorI maganalAla 8 zeTha laheracaMda kuMvarajI hA. roTha nyAlacaMda vhecata cAhe chaganalAla hemacaMda vasA hA mAhanalAlabhAI tayA mADIlAbhAI 12 zvetA pepAla mAvajIbhAi 13 dezI kapuracata amarazI hA dalapatarAmabhAI 14 bhagaDIyA jagajIvanadAsa ratanazI 15 zeTha mANekalAla bhAnujIbhAI zrImAna ca drasiMhajI sAheba zvetA (relve menejara) 17 zvetA semacaMda neNusIbhAi (karAcIvALA) zAha harilAla ane paca da 18 19 mAdrI kezavalAla haizyi dra 20 kAThArI chabIladAsa harakhacaka 21 kAhArI ragIladAsa harakhaca6 ratalAma 2000 jAmanedhapura 150 jAmanedhapura 1002 dAmanagara 102 pArakha kara 1001 kalakattA 1001 mArI khabhAta amadAvAda mu bartha bhAvanagara amadAvAda 3 bA~ surendranagara ra cAha premacaMda mANekacai tathA A sau samaratabena 23 ceTa karamazI jeThAbhAI seAmemA hA a. sau sAkarabena 24 gre pepaTavAla catrabhuja DhaThArI 25 zrI sthA, jaina lImI sapradAyanA kSamAzRNu niSi pUjya zrI rAdhAjI svAmInA ziSya prakhara hita ratna zrI uttamagra cha mahArAjanA marAya' pUjya vASANu svAmI pustakAlaya tapI che. zeTha jethI gabhAI pAcAlAla 26 zrImati smAzAbena huM sarAja surANA 27 zAha cAtilAla mANekalAla 28 zrIyuta vIkumAra C/o mahetAbara jaina 101 1001 1001 1000 100 1003 1000 tt amadAvAda 1000 muMbaI 101 amadAvAda 101 visI 1001 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahAyaka membara-132 ( ochAmAM ochI rUA 500nI rakama ApanAra) ? na kara nAma gAma rUpiyA 1 thI sthA. jaina saMgha ha gujhAbhAI velazIbhAI vaDhavANa zahera 750 2 zeTha narottamadAsa oghaDabhAI jorAvaranagara 700 3 zeTha ratanazI hIrajIbhAI ThA gozvanabhAI jAmajodhapura 555 4 bATavIyA gIradhara pamANa da hA amIca dabhAI khAkhIjALIyA 27 5 morabIvALA sa ghavI devaca da neNazIbhAI tathA temanA dharmapatnI e sau maNIbAI taraphathI hA muLacada devaca da sa gharI malADa 511 6 verA magIlAla popaTalAla amadAvAda 502 7 gesatIyA harIlAla lAlaca da tathA ca pAbena gesalIyA 502 8 zAha manaharalAla prAsurajIvanadAsa mu baI 501 9 zeTha IzvaralAla puruSottamadAsa amadAvAda 501 10 zeTha ca dulAla chaganalAla 501 11 zeTha zIvalAla marabhAI (karAcIvALA) lImaDI 501 12 kAmadAra tArAca da popaTalAla jogajIvALA rAjakeTa pa1 13 hetA mehanalAla kapuraca da 14 zeTha govidajIbhAI pipaTabhAI rAjakoTa 500 15 zeTha gAmajI zAmajI vIrANI 16 sva pitAzrI na dAjInA mAthe hA. veNIcada zAMtilAla (jAbuvALA) meghanagara 501 17 zrI sthA jaina saMgha hA zeTha ThAkarazI karazanajI thAnagaDha 500 18 zeTha tArAca i pukharAjajI bAda 500 19 zrI sthA jena sa gha 20 mahetA mULaca da rAghavajI hA maganalAlabhAI tathA durlabhajIbhAI dhAka ha50 21 zeTha kharIda puruttama ha IndukumAra thAravADa 500 22 kezaramalajI vastIma cha gugalIyA malADa 51 23 zrI sthA. jaina sa va hA. bATavIyA amIca da gIradharabhAI khAkhIjALIyA 2015 14 zrI khImajIbhAI bAvAbhAI mulaca dabhAI gulAba bhAI nAgAsabhAI jamanAdAsabhAI mubaI 501 50 , 501 che, 500 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 zeTha laheracada kuvarajI hA zeTha nyAlaca deracada siddhapura 2000 - 9 zAha chaganalAla hemacai vasA ha mehanalAlabhAI tathA metIlAlabhAI mubaI 2000 10 thI sthAnakavAsI jaina saMgha hA zeTha cakakAta vikamaTha morabI 1963 11 mahetA samacada tulasIsa tathA temanA dharmapatnI a. so maNagorI maganalAla ratalAma 2000 12 oNtA pipaTalAla mAvajIbhAI jAmajodhapura 1502 14 dezI kapuracada amarazI che dalapatarAmabhAI jAmajodhapura 1000 14 bagaDayA jagajIvanadAsa ratananI dAmanagara 102 15 zeTha mANekalAla bhAjIbhAI piraba dara 1001 16 zrImAna cadrasiMhajI sAheba kahetA (ra9 menejara) kalakattA 1001 17 mahetA macaka neNasIbhAI (kAcIvALA) merabI 1001 18 zAha harilAla ane pacada kha mAta 1001 19 merI kezavalAla harica dra amadAvAda 1001 20 koThArI chabIladAsa harakhacaka mu baI 1000 21 koThArI ragIladAsa harakhaca da bhAvanagara 1000 22 zAha premaca mANekacara tathA a. sau samaratabena amadAvAda 1003 23 zeTha karamazI jeThAbhAI maiyA ha. a. sau sAkarabena mubaI 1000 24 zeTha pipaTalAla catrabhuja kaThArI surendranagara 1001 25 zrI kathA, jene lImaDI saMpradAyanA mAguNa nidhi pUjya zrI rAdhAjI svAmInA ziSya prakhara pati ratna zrI uttamaca dajI mahArAjanA smaraNA" pUjya lAkhAjI svAmI pustakAlaya taraphathI zeTha jethI gabhAI pAcAlAla amadAvAda 100 0 26 zrImati AzAbena hasarAja surANa mubaI 1001 27 zAha sAtilAla mANekalAla amadAvAda 101 28 mIta vIkamAra C mahetAba che jene dihI 1001 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . r sahAyaka membarA-132 nakha 1 zrI sthA. jaina sughavA jhubAbhAi velazIbhAI 2. greTha narAttamadAsa eghaDabhAi 3 zeTha ratanazI vIrajIbhAi DAgAradhanabhAi 4 bATavIyA gIradhara pamANudanA amIcaMdabhAI 5 mArakhIvALA sughavI devacaMda neNIbhAi tathA temanA dharmapatnI zna sau maNIbAi taraphathI nA muLacaMdadeva huM gadhanI venA maNIlAla pe|paTalAla 7 gesanIyA harIlAla lAlacaMda nayA thapAbena gesalIyA < zAha manahaglAla prANajIvanadAsa 9 zeTha izvaralAla puruSAttamadAsa zeTha ca dulAla iganalAla 11 zeTha zIvalAla DamabhAi (iMcIvALA) 12 kAmadAra tAgrada pApa-lAla pAjIvALA 13. zvetA meAhanalAla kapuracaMda 14 zeTha gAviMdajIbhAi popaTabhAi 15 zeTha gamajI zAmajI vIgaNI 14 va pittAzrI naMdAnA marAye hA. veNImada zAtilAla ra r ( echAmA ochI rU| 500nI rakama nAma 17 zrI spA jaina sugha hA zeTha ThAkarazI karazanajI 18 zeTha tArAcaMda pukharAjajI zrI spA jaina sudha 2. 24 ApanAra ) gAma rUpiyA vaDhavANugraMdera 750 orAvaranagara namo~dhapura 555 khAkhIjALIyA paraNa malADa pAra 502 502 mahA 501 puna "" lImaDI 51 rAjakoTa 51 amadAvAda ', su khaI amadAvAda pan 50 29 rAjaaATa 500 501 .. (jAmucchAvALA) meghanagara 501 mAnagaDha 500 mora gAmAda 500 500 750 cAravADa 500 ,, mahetA mULaca 4 rAghavajI hA maganalAlabhAI tathA durlabhajIbhAi dhrAphA 21 zeTha hugmacada puruSottama nA indukumAra 23 kecarImalajI vastImalajI gugalIyA marATha 501 .. zrI sthA. jaina sa dha hA mATavIyA amIca gIradharabhAI khAkhIjALIyA 501 zrI khImajIbhAI bAvAbhAI phulaca bhAI jIvAkhaca drabhAi nAgaradAsabhAI jamanAdAsabhAi sabama pA Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 ceTha maNIlAla mAhanalAla DagalI hA mULajIbhAi maNIlAlabhAI muMbaI 11 sva. kAMtilAlabhAInA smaraNArtha' hA zeThe khAlaca sAkaracaMda 27 kAmadAra-tIkAla dulabhajI ( jetapuravALA ) 26 van 28 zAha jayatIlAla amRtalAla 29 vArA maNIlAla lakSmIcaMda 30 zeTha jIlASacata bhUpabhAI tathA kasturabena hA bhAI anopacaMda 31 mahAna tyAgI jaina pIrajavara cunIlAla mahetA 32 zrI sthA jaina sagha 33 zrI maganalAla chaganalAla zeTha 34 zeTha caturadAsa ThAkarazI tathA a. sau naik varabena 35 zeTha devaca amarazI (bena dhIrajakuvaranI dIkSA prasa Mge bheTa) 36 zrI sthA.jaina sagha (mena dhIrajakuMvaranI dIkSA prasage bheTa) 37 vakIla vADIlAla nemacaMda pAra 28 mahetA cAntilAla maNIkSAla tA. kamaLAbena mahetA 39 zrIyuta vAlajI tathA a. saunIsAmena 40 zeTha meAhanarAja7 munaca 67 bAdIyA 41 sva. zeDa ukAbhAi trIbhovanadAsanA maraNArya' temanA dharma patnI lakSmIbAi gIradhara taraphathI hA maraghAbena tathA majhubena 51 zIva 501 1 "> khAroDa 501 dhrAphA pachA mArA mana zakATa 501 jAmanagara 53 bhAdhruvaDha 501 bhANuvaDa 501 vIramagAma 501 amadAvAda pa 37 42 pArekha japatIlAla manasukhalAla rAjakoTavALA hA. vinubhAI,, 43 zrI sthA jaina sudha 44 zrI sthA. jaina sava 45 zeTha guDhamalajI zeSamalajI evara (barAra) 46 . turakhIyA lauMcA mANecanA smaraNArya temanA dharmapatnI jIvatIbAI taraphathI hA bhAi jayaMtIlAla tathA punamaca bhAI 47 cAha athavadAsa gunarAjajI nA dhunAjI 48 bhAvasAra beThIdAsa galUMcalAi 49 x sau hauzabena mANekalAla mahetA 10 mahetA cAtilAla maganATa tA . sau padamAvatI vilAla mahetA 51 zeTha hIrAcacha vanecacha kaTArIyA . "" 501 501 amadAvA puna 51 vAkAnera 51 boTAda 501 pIpaLagAva 50 vaDhAdarA 51 amadAvAda 501 dhuma 1 ATakApara 501 amArA pa hubalI 501 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para zeTha cheTubhAI haragoviMdadAsa kaTorIvALA mubaI 501 patra pArekha ratilAla nAnacada morabIvALA taraphathI temanA pitAzrI nAnacada govidajInA smaraNArthe tathA temanA dhama patnI e so vasAta bahenanA aThAItapa nimitte hA bhupatalAla ratilAla amadAvAda pepara 54 sva zAha trIjovanadAsa maganalAlanA smaraghAthe temanA dharmapatnI zIvakuvarabAI taraphathI Tha ratIlAla trIvanadAsa zAha amadAvAda pa11 papa zrImAna nAthAlAla mANekaca da pArekha (mATuMga) 51 pa6 zrI lImaDI su prAdAyanA gacchAdhIpati pU AcArya mahArAja zrI lAdhAjI svAmInA smaraNArthe hA zeTha jezA gavAI picalAla (mahArAja zrI cheTAlAlajI sadAna dInA upadezathI) amadAvAda 501 pa7 sva zrI vinayati zrI lakSmIcaMdajI mahArAjanA smaraNArthe hA. zeTha jezI gabhAI pAcAlAla (mahArAjazrI cheTAlAlajI sadAna dInA upadezathI) amadAvAda 501 pa8 ba ba prabhAvatIbena kezavalAla ujenavALA taraphathI temanI dIkSA prasaMge viramagAma 551 59 zeTha bIyata harajIvanadAsa rAyaca da ha chabIladAsa harajIvana amadAvAda 501 60 zeTha popaTalAla ha sarAja tathA divALIbenanA smaraNArthe hA zeTha bAbulAla popaTalAla amadAvAda 502 61 a. sau lIlAvatIbena IzvaralAla amadAvAda 502 da2 hemAbha prabhudAsa bhAjI kalakattA 555 da8 zeTha tamadAsa ejarAma amadAvAda 501 64 zrI khyA jena moTA saMgha rAjakoTa 501 5 zeTha cAdama bIradhIca da nAsika sITI 501 66 jhaverI mANekaca darajI pannAlAla javAnI ha dhanava tIbena tathA kiraNabena dilhI pa01 67 zeTha hasarAjajI pUNamalajI kAkarISa gaLAva 501 68 zrI ke. sthA jaina sabhA kalakattA 501 69 zeTha tejasihajI teMtrAlajI chAjeDa udepura 501 70 zeTha ratanarAka lahamIda mu baI 500 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 01 zAha uMmarathI bhImazIbhAI (1 pitAzrI bhImazIbhAI tathA mAtuzrI pAlAbhAi tathA dharma patnI pAnakhAInA smaraNArya') malADa para amAvAda 02 2 cAhuM gAmalabhAi amarasIbhAI 73 mahevA cantakAnta notamalAla muMbaI 201 pIpalagAma 51 muMbaI 11 lImaDI (sauza) 501 belagAma 501 ja zeTha bhIkha: 1Aedra 05 bena mAhanIkheta mahetA 76 zrImatI mAghIbena navala zAha ha. mAIkhana 57 zrImatI vimalAjI sUrajamala mahetA 78 uMdhI nihAlacaMdra hAkemacaMdra vakIla bI che ela ela bI, svakaThArI maganalAlajI punamaoNthanA smaraNAye hu temanA dharma patnI rAjaku vaccena 80 zeTha mehanalAlajI machAlAlajI hai. rANIkalAla (pU. munizrI teca 6 ma. nA ziSya 5 munizrI kanaiyAlAujI ma. nA upadezathI) 81 zeTha kanaiyAlAlajI sehanalAlajI kAveThiyA 82 zeTha pratApamajI kapuraca ijI sADharAvALA pUchyuM te hajI ma. nA ziSya mizrIlAlajI ma. nA zabda cAMkramajI ma. nA upadezathI] 83 zrImAna rAdhAjI rezanalAlajI samajavAlajI ha. meAvIvAlajI 84 zrImAna bhUmalajI IcajI sArkariyA (pU ma zrI svAmIAsajInA sapradAya pU. ma. zrI OcadajI ma. nA ziSya 5 muni zrI kanaiyAlAlajI ma nA upadezathI 851 gaurIzakara kALIdAsa desAInA smaraNAya che. bhUpatarAya gaurIza kara 86 zeTha zrI narabherAmalAi hrasarAjabhAI kamANI 87 1 mahAsatIjI zrI dhanasaeNtrIjI ma. sA. nA maraNAma 1. khUbacapaNa cakhalAlanAM dharmapatnI zrImatI jayaranI taraphathI mahAsatIjI zrI munAmaticha tathA phulamatIjInA upadezathI rAjakoTa 51 sattArA 7pa1 jayapura 10: pAraDI kana amadAvAda 501 arAta 501 sAva 51 iTAra 51 jamaNepura 501 khristI 101 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AghamurabbIzrIo (4) zeThazrI harakhapada kAlIdAsa vAriyA (3) eka rAgajIbhAI mohanalAla zAha bhANavaDa amadAvAda 1 vacce beThelA mAyAbhAI zrImAna mUlaya daLa javAharalAghajI baDiyA 2 bAjumAM beThelA bhAI mistrI lAlajI baraDiyA 3 ubhelA sauthI nAnAbhAI pUnamaya baraDiyA IT E ( rImA jesiMgabhAI pAyApalavAi sva zreSmI khAtmArAma mANekalAla Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 19 mI uii tAkAta che uda 78 -- - ja sva 8ra mata ke ra 84 jha gathI mItA taja lAkSapada mAM lu mA uSiA 1SA mAchI vanajA lAlapatcha sAi, 84 ma ha 85 4 86 che 87 3 dinazabhAi kAMtilAla zAha ? pachI te nakhatathA Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 zrImAna lAlAjI kapuraca cha bodharAnA dharma patnI zrImatI vasatadevI hA lAlA rAjamalajI premacaMdajI taraphathI (mahArAtI zrI sucanApatijI tathA phUla matijI madyAdevInA upadezathI) 89 sva. mahAsatIjI zrI draupanAdevIjI ma sA nA macchuAye' zrI ema. ema. jaina mahilA magha taraphathI [aneka guNAlakRta mahAsatIjI zrI mAnadevIjI ma mAnI preraNAthI] 90 sva vAmI dajInA marAye' naginAdevI sujatInA taraphathI haste ma ghavI dematakumAra jaina 91 1 pitAzrI lAlA jhaverI ghatnAmalai sujattInA smaraNuAthe haste zrImatA nagInAdevI 2 lAlAjI kastucandajI khuzAlacandajI saMcetI haiM. jJAnacaMdrajI 93 sva pUnya pitAzrI dula bhajI semacaMda daphtarI huM gaurIzaMkara durlabhajI daphatarI 94 zeTha seAmacada jeThAlAla gheAlANI huM cunIlAlabhAi eDIyAvALA 5 zeTha phejalamalajI sulatAnasihajI bhAradIyA 96 zeTha chaganalAla zAmajI vIrAbhuI tathA zrImatI vRjakuvarabena chaganalAla vIrANI TrasTapha Da taraphathI zeTha chaganalAlabhAinA smaraNArya' 90 thI vadhamAna sthA jaina zrAvaka saMgha * pramukha masIlAla kaTArIyA 98 lAlAjI rAmalAlajI rozanalAlajI (aneka guNuAsakRta mahAsatIjI mehanadevInA upadezathI) dilhI 501 dilhI 51 dilhI pa01 dilhI pana avara 501 muMbaI 500 mubaI 56 amadAvAda 201 rAjakoTa 501 himasughATa 501 dIlhI 501 paMDicerI 551 99 sva. mahetA magaLajI maNulAlanA maraNAya hu temanA dharma patnI guruva tIbahena mahetA 100 bATavIyA vaneca amIcItta [mahAvIra kSaTAila sTorsa] begalera papa3 101 zrIyuta tArAcada gelaDA TrasTa 102 zeTha thularAjajI punamaca jI mahetA 103 zeTha aJaramallajI trIkamaca ijI madrAsa 51 dInasagaDha 551 ITAra sITI 551 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AdhamurabbIzrIo zrI vRjalAla durlabhajI pArekha rAjA kerI haravidabhAi pada rAjakoTa rAThazrI mizrIlAla lAla sA. luNiyA tathA pAmI jevatAja lAlaSadajI mA I ) (4) saprI hitezabhAI kAMtilAla zAha va mIkhAna amI sunaSadajI sA. amadAvAda, bhAliyA pADI mAravA, Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 124 125 126 127 128 129 udepura 501 keImbatura 501 jamazedapura 501 jepura 501 amadAvAda 500 hubalI 501 zeTha gumaralAlajI zIyA zeTha manasukhalAla trIbhovanadAsa zrI dazA dhImAnI sthA. jaina saMgha zrI jene rana pustakAlaya zeTha achatamala kanaiyAlAla zeTha vastImajI rAvaramalajI bhuraTa zeTha cAdamalajI harakhacadajI koThArI hA khamAbena muLaca dache. bATavIyA gulAbagada lIlAdhara bena lamIbAI pUrvamala mahetA zrIvIra vardhamAna pustakAlaya hA zeTha hIrAlAlajI gaNezalAlajI 130 131 amadAvAda 501 khAkhIjALIyA 102 pAlanapura 501 132 kuvArIyA 501 582-lAipha membaro amadAvAda tathA parAMo na ba2 nAma rUpiyA 1 zeTha gIradharalAla karamasada 251 2 zeTha choTAlAla vakhatacai hA pharaca dabhAI 251 zAha kAMtilAla trIbhavanadAsa 251 4 zAha popaTalAla mohanalAla 25 5 zeTha premacaMda sAkararAi 250 6 zAha ratIlAla vADIlAla 251 7 zeTha lAlabhAI magaLadAsa 25 8 sva. amRtalAla vardhamAnanA smaraNArthe hA. kAnajIbhAI amRtalAla desAI 251 9 zAha naTavaralAla dalAla 251 10 zAha narasihAsa triIvanadAsa 251 11 zAha bIpInacada tathA umAkAMta cunIlAla mepANI 30 12 zrI zAhapura riyApurI AThakaTI thA. jaina upAzraya | hA. vahIvaTa kartA zeTha IzvaralAla puruttamadAsa 251 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 che 501 dIlhI pa1 104 kAnugA dhI gaThamalajI mulatAnamalajI kavADa gasIyANAvALA amadAvAda 501 105 lAlAjI navaratanajI dajI ceraDIvAnA pamapatnI zrImatI rAjakumArIbena vihI 501 106 zeTha cImanalAla rUSabha da amadAvAda 501 107 zeTha kAnajI pAnAca i bhImANI TrasTa keettA 51 108 DoTha gIradharalAla hasarAja kAnANI 109 aneka guNAlakRta mahAsatI mohanadevajInA upadezathI kamI badhuo taraphathI 110 sva vinacadajI pArekhanA samaraNArthe lAlA 5rkaca cha tanacadajI pArekhanI vatI kA zrImatI pramAdevI [uta svabhAvI mahAsatIjI phulakuvarabAInA upadezathI dilhI 501 151 zrImatI bAmabAi mIstrI lAlajI vaNIyA cAvalavALA amadAvAda 51 112 zeTha bharatakumAra maNIlAla dalAla 113 zAha harakhacada amaca da 114 zAha jagajIvanadAsa vandAvanadAsa 115 zeTha (sarAja lahamIcada kAmANa jenabuvana kalattA 501 116 6 dAdAjI sva kapuracaMdajI tathA dIjI kesarabena viraDIvAnA mAthe che hAlA phulaca dacha ane bImatI vImAkavarI javerInI vatI zrImatI nagInAvI [mahAsatIjI phulamatInA zapadezathI]. dIlhI pa1 117 zeTha nagInadAsa choTAlAla amadAvAda 501 118 jhI sthA. jaina sa la ha zeTha gaNezamala gulAba barArA 501 119 zrI sthA. jaina saMgha kesara 51 120 A sarAka jena vizAlaya 121 gAdhI bhurAlAla nAnacada su baI 5.1 122 zrImAna himatasi hajI sAheba bIjA eDIsanala kamizanara ajamera DIvIjhanavALAnA dharmapatnI e so. mANekavana taraphathI hA. khuzAlasihajI gaDIyA jayapura 551 >> 55 501 501 amArI 2 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 417 29 mI sAbaramatI sthA. jaina saMgha hA zeTha maNIlAlabhAI 250 40 bhAvasAra choTAlAla chaganalAla 251 41 bhAvasAra zakarAbhAI chaganalAla 251 4ra A sI bena jIvIbena ratilAla ha bhAvasAra ratilAla kavi dAsa 251 43 bhAvasAra jogIlAla jamanAdAsa pATaNavALA 251 4ja saghavI bAlugAI kamaLazI tathA temanA dharmapatnIo a. sau. ca pAbena taraphathI tathA vasatinI taraphathI 251 45 a so vigha bena vaneca da desAI varSItapa tathA aThAI prasa ge hA bhupendrakumAra vaneca da desAI 46 zAha naTavaralAla gokaLadAsa 251 47 a. sau sarasvatIbena maNIlAla chaganalAla 351 48 a sI kakubena (AvasAra begIlAla chaganalAlanA dharmapatnI) 309 49 a so savitAbena (nya tIlAla bhogIlAlanA dharmapatnI) 251 50 a sau suna dAbena (ramaNalAla bhogIlAlanA dharmapatnI) 251 51 zeTha hIrAjI rUganAthajInA mAthe cha vAgamalajI rUganAthajI 301 para zeTha maNIlAla baghAbhAI 251 pa3 paTavA sumeramalajI ane pacajI joSapuravALA 301 54 sva. mANekalAla vanamALIdAsa zeThanA smaraNArthe ha ramaNalAla mANekalAla 251 55 rava zAha dhanarAjacha khemarAjajInA maraNuryo kanaiyAlAla dhanarAja 301 56 zrI sAragapura da A ke. sthA. jaina saMgha ha zAka 2maNulAla bhagubhAi 251 57 roTarI harajIvanadAsa jIvarAja tathA kamIbAI laheracanA maraNArthe ha. dozI manaharalAla karazanadAsa muLIvALA 251 58 zAha punamaca da phateca da 251 59 zrIyuta caturabAI nadalAla para 60 zrIyuta amRtalAla IzvaralAla mahetA 255 1 uha jAdavajI mohanalAla tathA zAha cImanalAla amulakhabhAI 251 62 A so. bena lAbena maganalAla ha zAha amRtalAla dhanajIbhAI vaDhavANa zahevALA 201 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 251 25 251 255 255 251 251 251 251 251 13 zrI chIpApoLa darIyApurI AThakoTI spA jaina saMgha - ha. zeTha za dalAla acaratalAla 14 zAha cInubhAI bAlAbhAI Clo zAha bAvAbhAI mahAsukhalAla 15 zAha bhAIlAla ujamazI 16 thI sukhalAla DI zeTha hA che ke sarasvatIbena zeTha 17 zrI saurASTra sthA. jaina saMgha ha. zeTha kAtilAla jIvaNalAla 18 modI nAthAlAla mahAdevadAsa 19 zAha mohanalAla trIkamalAla 20 zrI chakeTI sthA. jaina saba hA zeTha pAcAlAla pitAmbaradAsa 21 desAI amRtalAla vardhamAnane sAravAve che. bhAIlAla amRtalAla 22 zAha navanItarAya amukhavarAva 23 zAha maNIlAla AzArAma 24 zeTha cInubhAI sAkaracaMda 25 zAha varajIvanadAsa umeca da 26 zAha rajanIkAta karaturacada ra7 sa ghavI jIvaNalAla chaganalAla 28 zAha zAtilAla mohanalAla dhrAgadhrAvALA 29 a, sI bena ratanabena nAgA ha. zeTha pula pAlAlajI 20 zAha harilAla jeThAlAla bhADalAvALA 1 kI sarasapura darIyApu ATha koTI sthA. jaina upAzraya hA bhAvasAra bhegIlAla chaganalAla 32 zeTha pukharAjajI samatI rAmajI punamiSA sAThIvALA 33 sva. pitAzrI javAharalAlajI tathA pUjya cAcA hajAramalajI barIyAnA mArA hA muLa javAharalAla baravA 34 sva bhAvasAra babAbhAI ( gaLAsa) pAnAca nA maLe hA. temanA dharmapatnI purIbena 25 va pitAzrI ravajIbhAI tathA sva mAtuzrI muLIbAInA mANa hA, kalabhAi koThArI 6 bhAvasAra kezavalAla maganalAla 37 zAha kezavalAla nArAja jAkhaDAvALA hA. pArvatIbena 28 zAha jItendrakumAra vADIlAla mANekavA rAjasItApujvALA 251 25 25 251 2para 251 251 25 251 251 301 25 251 251 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 39 zrI sAbaramatI sthA jena sA ha zeTha malAlabhAI 250 40 bhAvasAra choTAlAla chaganalAla 251 41 bhAvasAra zakarAbhAI chaganalAla 2 51 42 a so bena jIvIbena ratilAla hA bhAvasAra ratilAla harageviTadAsa 251 43 bhAvasAra bhegIlAla jamanAdAsa pATaNavALA 251 ja saghavI bAlubhAI kamaLazI tathA temanA dharmapatnI sau 2 pAbena taraphathI tathA vasaMtabena taraphathI 251 45 a sau vidyAbena vaneca da desAI varSItapa tathA aThAI prasa ge hA bhupendrakumAra vanecaMda desAI 417 46 zAha naTavaralAla gokaLadAsa 251 47 a. sau sarasvatIbena malAla chaganalAla 351 48 a. sau kamubena (bhAvasAra bhegIlAla chaganalAlanA dharmapatnI) 309 49 a sau savitAbena (jya tIlAla bhegIlAlanA dharmapatnI). 251 50 a sau suna dAbena (ramaNalAla bhegIlAlanA dhamapatnI) 251 51 zeTha hAjI rUganAthajInA mAthe ha vAgamalajI rUganAthajI 301 para zeTha maNIlAla bAghAbhAI 251 53 paTavA sumeramalajI anepacajI jodhapuravALA 54 sva mANekalAla vanamALIdAsa zeThanA smaraNArthe ha ramaNalAla mANekalAla 251 55 rava zAha dhanarAjacha khemarAjajIne smaraNArthe kanaiyAlAla dhanarAja pa6 thI sAragapura da A ke spA jaina saMgha ha zAha ramaNalAla bhagubhAI 251 57 dozI harajIvanadAsa jIvarAja tathA lamIbAI laheracanA smaraNArthe ha. dozI manaharalAla karazanadAsa mULIvALA 251 58 zAha punamaca phatecada 251 59 zrIyuta caturabhAI na dalAla para 60 zrIyuta amRtallAha izvaralAla mahetA 251 6 zAha jAdavajI mehanalAla tathA zAha cImanalAla amulakhabhAI 62 ma so. bena lAbena maganalAla ha zAha amRtalAla dhanajIbhAI vaDhavANa zaheravALA 301 . 40 che 251 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 151 251 251 251 251 251 251 rUpa 17 thI chIpALa darIyApurI khAThakeTI khyA jene sala hA zeTha caMdulAla acaratalAla 14 zAha cInubhAI bAlAbhAI Clo zAha bAvAbhAi mahAsukhalAla 15 zAha bhAIlAla ujamazI 16 thI sukhalAla DI zeTha hA Do ke sarasvatIbena zeTha 17 zrI saurASTra sthAjaina saMgha hA zeTha kAtilAla jIvaNalAla 18 mArI nAthAlAla mahAdevadAsa 19 zAha mehanalAla trikamalAla 20 zrI chakerI sthA. jaina sA ha zeTha picalAla pitAmbaradAsa 21 desAI amRtalAla vardhamAnanA arasAmAM hA bhAIlAla amRtalAla 22 zAha navanItazaya amukharAya 23 zAha maNIlAla AzArAma 24 zeTha cInubhAI sAkaracaMda 25 zAha va2jIvanadAsa umeca da 26 zAha rajanIkAta karacala 27 sa ghavI jIvaNalAla chaganalAla 28 zAha zAtilAla mohanalAla prAgadhrAvALA 29 i. sa. bena ratanabena nAcA ha. zeTha pulajI ca pAlAlajI 20 zAha harilAla jeThAlAla bhADalAvALA 31 zrI sarasapura darIyApurI ATha keTI rahyA jena upAdhyama hA. bhAvasAra bhegIlAla chaganalAla 32 zeTha pukharAja matIrAmajI punamiyA sAdaDIvALA 33 sva. pitAzrI javAharalAlajI tathA pUjya cAcAjI hajArImala barIyAnA jamaNA hA muLarAi javAharAvajI marIyA 34 sva bhAvasAra babAbhAI (magaLadAsa) pAnAtha dana samAja hA temanA dharmapatnI purIbena 15 sva pitAzrI ravajIbhAI tathA sva mAtuzrI muLIbAInA mA' hA, kaThalabhAi kaMThArI 36 bhAvasAra kezavalAla maganalAla 37 zAha kezavalAla nAnacaMda jAkhaDAvALA hA. pArvatIbena 38 zAha jItendrakumAra vADIlAla mANekacara rAjasItApusnALA 25 251 255 251 251 251 251 252 251 251 255 251 251 301 25) 251 211 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 25 / 25 251 251 251 251 25 251 86 bhAvasAra kanubhAI sAkaracaMda 87 zeTha rUmalajI sAheba jevapuravALA 88 kava benANI vardhamAna gamajIbhAI kudavALAnA samaraNArthe ha zAtivAla vardhamAna 89 rava kacarAbhAI laherabAInA smaraNArthe ha zAtibhAI kacarAbhAI 90 eka svAmI badhu ha. zAha rakhabhadAsajI jayatilAlajI 91 a. sau sarasavatIbena maNIlAla caturabhAI zAha ( dAna dI choTAlAla mahArAjazrInA upadezathI ) 2 cImanalAla maNIlAla zAha (darIyApurI saMpradAyanA 5 tapasvI mahArAjazrI mANekaca drajInA ziSya munizrI maganalAlajI mahArAjazrInA smaraNArthe ) 93 bena jekuvara prajalAla pArekha ja zeTha punamaca dacha javAharalAlajI baraDIyA 5 A so lIlAvatI dhIrajalAla mahetA che ke dhIrajalAla trIkamalAla mahetA 96 zeTha rAjamalajI vAsIlAla koThArI kozIghalavALA 7 zeTha cunIlAla bhagavAnajI ke ratIlAla cunIlAla 98 bhAgyavatI aravI dakumAra ke aravI dakumAra sArAbhAI bhAvasAra 9 a. sau ca caLabena manasukhalAla hA manasukhalAla jeThAlAla rUperA 100 sva AsIbAI tathA vastImajI bhemAjInA maraNArthe ha. zeTha mIzrImalajI devaca 4jI e savAla keruvALA 101 sva. zeTha kIzanamalajI mAtanA smaraNArthe hA. zIkamalajI kIzanamalajI jatavAla 102 sva. zeTha vakatAvaramalajInA kamaraNArthe hA zeTha dhIsAlAlajI mukanA rAjajI zIyArIyA (nidhapuravAlA) 103 zAha mahAsukhalAla bhAIlAla (sadAna hI paDita munizrI baTAlAlajI mahArAjanA upadezathI) 14 a. so kAMtAbena kALIdAsa ke kumAra buka bAIDI ga varkasa 15 sva hI matalAla maganalAlanA smaraNArthe temanA rupa mesarsa dvArakAdAsa enDa bradharsa taraphathI 301 255 251 251 25 251 25 251 25 251 351 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka kha. sau, jena kAntAbena geAradhanadAsa (vAdamuninA upadezathI) 64 thI julAi sukhalAlabhAi caTAdavALAnA marAye' che dezI chabIladAma huvacanabhAI 65 lAlAjI rAmaku varaNa jaina 16 paiTha TADhAla gulAbacaCpAlanapuravALA 6 zAha dhIrajalAla mAttIlAlu 68 mavI sudha AMta cunIlAlanA maraNAme r ra bhAvasAra mAhanavAsa amulakharAya cha mahetA mULacaMda maganavAsa 71 vaidha narasihAya sAkaracaMdanA dharmapatnI revAbAInA marAya hraharIlAla narasanadAsa ra grAhakulaca drabhAi mulaya haiM. vasamukhasAi phulaca dabhAi 3. ceThazrI mizrIAlajI javANIralAlajI bharaDIyA Br zAha illubhAi maganalAi cuDAvALA huM. jagavatalAlallubhAi 5 kumArI puSpAbena hIrAlAla (cAMmuninA upadezathI) 79 90 220 350 sumArI nalInIbena jayaMtIlAla e 1. umedarAma trIbhuvanadAsanA dharmapatnAM kAzIbAInA smaraNA hA. zAMtilAla tamAma (cAdamuninA upadezathI) ve sva. bhAvasara mAhanalAla chaganalAlanAM dharmapatnI dIvALIbAInA smaraNAme huM ztIlAla mATe lAla (vAMtamuninA upadezathI) mahetA devIpalA jItrachA basIyANAvALAnA smAya' che mahetA cunIlAha mAnasada 81 vAsIlAlajI metanalAlajI ghArI ke lakSmI pukhta ja DAra 1 1. zeTha nApAlAla ratanAbhAI mAraphatIyAnA maraNAme punAbena taraphathI 4 racanabhAi (cAMdaninA upadezI) cAha maNIlAla manAva A tu sughI chavasulAta cunIlAta cAda maNIlAla ThAzI che. mAbena maNIlAla vAtaravALA (muninA upadezathI) 4 5 bhAvasAra jayatIlAla bhegIvAla sApasara ramaNutAla bhAlAla pA 251 pA sA sa 25 51 251 211 51 * 51 35 51 pa 1 51 pA Av A 1 pA Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17 251 251 25 256 251 251 251 amalanera 1 zAha nAgaradAsa vAghajIbhAI 2 zrI thA jene sagha hA gADAlAla bhIkhAlAla ajamera 1 zeTha bhurAlAla mohanalAla DugaravAla alavara 1 zrImatI ca padevI ke buddhAmalajI ratanamalajI sacetI 2 zeTha cAdamadalajI mahAvIraprasAda pAlAvata 3 zrIyuta rUSabhakumAra sumatikamAra jaina Amanala 1 bAvIzI magIlAla catrabhujanA smararthe temanA dharmapatnI mabAI taraphathI hA mikalAla, anilakAta, tathA vadarAya - ATakoTa 1 mahetA cunIlAla nArajI ANu da 1 zeTha ramaNIkalAla e ka pAmI hA manasRkhalAlabhAI AkolA 1 zeTha kacanalAla rAghavajI ajamerA ke mesarsa ajamarA bradharsa enDa ke ( sadAna hI munizrI choTAlAlajI mahArAjanA upadezathI) igatapurI 1 zeTha pannAlAla lakhIcada jenA indora 1 a. sau bena dayAbena mohanAlAla desAI jetapuravALA - (ba. sau bena vidyAbenananA vadhI tapa nimitte) ha. aravi dakumAra tathA jItendrakumAra 2 zrIyuta bhAIlAla chaganalAla turakhIyA udayapura 1 zeTha jItavAlajI metIlAlajI DigaDa 2 mamatI hinIbAI ke rasachatalAlajI meMtIlAlajI digaDa 251 251 251 251 251 251 251 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 . sau. kAntAbenanA smaraNArye k dha bhAvasAra nAgaradAsa harajIvanadAsa 100 zrI umedacai DhAkI ke yu TI zApANI enDa sa sa 108 pU, mAtuzrInA smaraNArya hA. bhAvasAra bhegIvAla 19 zAha zAMtIlAla mahanalAla 110 sarasvatI pustakabhaDhAra hA, prabhudAsa mahetA 111 sarasvatI pustaka laDAra dvA zAha bhurAlAla kALIdAsa 112 1 pitAzrI mAtIlAlajInA maraNuAye hA mahetA raNajItavAlajI metIlAacha urjApuravALA 113 zeTha parasAtamadAsa amarasInAM dharmapatnI sva.kusumabenanA smAye tathA Aso savItAbenanA mAsakhamaNunA nimitte hoTha semacaMda paraseAtamadAsa (pArTa muddAnavALA) 114 zrImAna jorAvaramalajI dharmAMcadrajI DuMgaravAla navAra rAjAjI kADheDhAvALA (munizrI mAMgIlAlajInA upadezathI) 115 e manajIbhAi paraseAtamadAsa 116 sarasvatI pustaka bhAra 110 sarasvatI pustaka bhaDAra 118 sarasvatI pustaka bhAra 119 zeTha merilAlajI mutranalAlajI udepuravALA 120 ceTha kanaiyAlAlajI surAsuA pIpaleAdAvALA 121 kAmadAra vADIlAla ztIlAla (sAbaramatI) 122 kumArI " pAJana bhAgItAdya bhAvasAra 123 kumArI uSAbena jayatIlAla bhAvasAra 124 kumArI caMdrAbena jyatIlAla bhAvasAra 125 kumArI jayazrI ramaNalAla bhAvasAra 126 zAha maNAbhAI abAlAla 127 kharacIyA cAMdamallacha javAnIrahAvajI 128 zrI vIjayadAna surezvarajI jJAnamaDI. pauSadhazALA 129 zeTha pAnAca4 jhaveracada sAragapura upAzraya TraSTa 4. vI khAbhubhAI hI matalAla 25 351 251 pA 151 51 pA 31 251 pA mA mA 51 251 para para 28 51 151 mA 1 pA 11 11. Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 zAha jagajIvanadAJa purase tamadAsa 3 cAra gAkaLadAsa zAmajI udANI 19 kalakattA 1 zrI kalakattA jaina vesmA (gujarAtI) sudha lAla 1 ceka mehanalAla jeThAbhAInA maraNAthe nA zeTha AtmAgama mAhanalAla 2 . mayAcada maganalAla zeTha hA / ratanacaMda yArca 4 30 nAthAlAla umedracadanA maz2aye hA grAha ratIlAla nAyAlAla 4 thaiTha maNIlAla talakacaMdanA smaraNArthe brA, mArakatIyA caMdulAla maNIlAla 5 sva. zrIyuta vADIlAla parasetamadAsanA maraNArca 3. ghelAbhAI tayA AtmArAmabhAi 6 zAha nAgandAsa phezavalAla 7 zrI sthA.jaina sudha hA, zeTha AtmArAmabhAi mehanAlabhAI kaDI 1 zrI sthA dariyApurI jaina sudha hA. bhAvasAra mAdaradAsabhAi izvaralAlabhAi 2 pAvatIbena jesI gaNAi izvaralAlabhAI karajaNa 1 zrI sthAnakavAsI jaina sagha mIyAgAma karajasu Dera 1 mA jaina sagha huM jesIMgabhAI pAcAlAla taraphathI (mAdhavasi haththa mahArAjazrInA upadeAthI) 3 ThAkarabhAI rAyaca phatrAsagaDha 1 zrI kve spA jaina sudhI huM zeTha devacaMda amulakhabhAi kANu 1 saghI ThAkIbharSa sughajInA marAya huM grAha hImatalAla harakhaca pA 251 251 251 251 251 251 251 11 pa 51 251 pA 251 251 251 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 251 21 251 251 3 a. sau bena candrAvatI te thAmAna bahetalAla nAharanA dharmapatnI, hA zeTha 2chatalAlajI motIlAlajI digaDa 4 zeTha chaganalAla bAgrecA 5 zeTha maganalAlajI kAcA 6 sva zeTha kAbulAlajI leDhAnA prArA ha. zeTha devatasihajI loDhA 7 sva zeTha pratApamalajI sAkhalAnA smaraNArthe . prAlAla hIrAlAla sAkhaNa 8 zeTha bhImarAjajI thAvaracaMdajI bApha 9 zrIyuta sAheba lAlajI mahetA 10 zeTha pannAlAlajI gaNezalAlajI hI gai 11 zeTha upaca darajI pannAlAlajI letA 12 zeTha kasturacadajI nArUmalajI 13 zrI yu ela koThArI 14 bAbu parazurAma chaganalAlajI zeTha 15 zeTha kanaiyAlAla kArUlAlajI jene 16 zrI vardhamAna sthA. jaina zrAvaka sagha AmaDa upaleTA 1 zeTha jeThAlAla baraphanadAsa 2 sva bena sokabena kacarA hA otamacadabhAI, choTAlAlabhAI tathA amRtalAlabhAI vAlajI (kalyANavALA) 3 zeTha khuzAlaca kAnajIbhAI ha. pratApabhAI 4 thI vIThThalajI harakhaca 5 sa aa muLaza 72 harajIvanabhAInA smaraNArthe ha. temanA putro jaya tIlAla tathA ramaNIkalAla umaragAva rATha 1 zAha mehanalAla pipaTalAla pAnelIvALA 25 251 251 251 201 250 251 351 1 mahetA premacaMda mANekaca8nA smaraNArthe ha. rAyacaMdabhAI, pipaTalAlabhAI tathA rasIkalAlabhAI eDana kempa Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 ceTha mANekalAla bhagavAnadAsa 2 greTa trIseAvanadAsa magaLadAsa 3 zrI sthA, jaina sudha 4 cAhe caMdulAla harIlAla 5 grAha sAkaracaMda meDhunalAla 6 grAha karAbhAI devacaMda 7 zAha mukhalAla dolatara - 8 gAdhI bApulAla meAhanalAla * bena lalitA mANekalAla 1 cAha mAlazI ghelAbhAi 21 khabhAta 1 zAhe meArArajI nAgajI enDa kaM panI 1 zrI sthA jaina vadhamAna sagha gAdhIdhAma 3 dAlA gulAbapurA ha. mAgIlAlajI ukAramaleccha dhanepavALA 2 zrI esavAla paMcAyata hai. gulAbaca dajI cAraDIyA gADhava 1 sva bhAkhaDA vacharAja tulasIdAsanA dharmapatnI kamalabhAI taraphathI aa mANeca dabhAi tathA kapuraca ibhAi 2 pIpaLIyA lIlAdhara dAmeira taraphathI temanA dharmapatnI a.sau. lIlAvatI sAkaraca da kAThArInA bIjA varSI tapanI khuzAlImA 3 kAmadAra juThAlAla kezavajInA marAdhe hA harIlAla juThAlAla kAmadAra 4 sva. ke|ThArI kRpA kara mAIkacananA smaraNArthe hA temanA dharmapatnI prabhAkuvaramena 5 kADhArI gulAbaca4 ca6 2 jInavALA pA 251 251 251 pA 251 51 51 51 ssomssom 25 pA 251 251 pA 31 3.1 pA 251 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAha ramaNIkalAla premacada kAnapura OM ghaNI-(ATakeTa) 1 dezI ratilAla zaMkarathI kelakI 1 paTela evilAla bhagavAnajI 2 paTela khImajI jeThAbhAI vAghANI (temanA sva suputra rAmajIbhAInA smaraNArthe) kapAvA 1 vazeTha nAnaca mAtIcaMdra dhrAphAvALAnA smaraNArya huM temanA suputra jamanAdAsa nAnacaMda zeTha 2 zrImatI DIrAbena, ratIlAla nAnacada zeTha prAkAvALA kALagaDha 1 zeTha ca pAlAlajI devaca jI kAlhApura 1 vakIla maz2IvAla khegArabhAi huM harIlAlabhAi 20 khArAveAThA 1 sva pitAzrI harajIvanadAsa lAlacadra zAha tathA sva. sau kheta jamakubhAI tathA dIlAbhAInA marAye haiM narasihadAsa harajIvanadAsa 2 sva. zeTha ekavAra lakSmIcadanA smaraNArthe Dha. bhAIcaMda eSayabhAI khIcana 1 zeTha kIsanalAla pRthvIrAja mAlu suradA greTha gIradhArIlAlajI sItArAmajI kheDhapavALA 2 zeTha narasidAsa cAtilAlajI seravAvALA (munio cAMdamalajInA upadezathI) 251 251 352 goo 251 251 251 pA 251 300 251 251 302 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 255 25 251 jAmakha bhALIyA 1 zeTha vasanajI nAnajI 2 zrI dha na sa ha mahetA roDadAsa paramANada ke sadavI prAlAla lavajIbhAI jAmanagara 1 zAha iTAlAla kezavajI 2 verA cImanalAla devajIbhAI 2 Te sAheba pI pI zeTha 4 zA gIladAna pipaTalAla 251 251 250 251 junAradeva 2pa1 221 1 ghelANI trIkamajI lAdhAbhAI junAgaDha 1 zeTha maNIlAla mIThAbhAI ha. harIlAlabhAI ( hATInAmALIyAvALA) jAmajodhapura 1 zrI rAdhA jena magha ha mahetA popaTalAla mAvajIbhAI 2 zAha trIjovanadAsa bhagavAnajI pAnelIvALA a Rii mAi bhavAna 4 paTela lAlajI juThAbhAI 5 zeTha bAvanajI jeThAbhAI 6 zeTha vRjalAla cunIlAla 251 251 251 251 251 jetapura 251 251 251 251 1 kekArI DolaramAra veNIlAla 2 a. sau nena surajavara veNIlAla koThArI 3 zeTha amRtalAla hIrajIbhAI narabherAmabhAI (jasApuravALA) 4 derI choTAlAla vanecaka jetalasara 1 zAha hamIda kapurasada 2 kAmadAra lIlAdhara jIvarAjanA maraNArthe temanA dharmapatnI jamakabena taraphathI ha. zAMtilAlabhAI geDalavALA 25 251 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 1 jasANI rUganAthabhAI nAnajI hA, cunIlAlabhAI cha mAstara hamIda lIpacaMda roDa dIyA 1 sthA, jaina sutta huM cAha premacaMda cheTAvAsa (zeTha pApakalAlabhAI taraphathI) 250 gAdharA 1 zAha trIAnadAsa chaganalAla 2. sva. premacaM ta ThAkarazInA mAthe hA, grAha cunIlAla premacada ghaTANu 1 zAha caMdulAla kezavalAla 1 mahetA jhulAmaya i JabhImalajI 1 zeTha caMdrabhANu obhAcata gAnIyA thAlavA (thANA) gheADanadI cuDA 1 zrI sthA.jaina suNa hA, ratIlAla maganalAla gAdhI ceTIlA 1 zAha vanecaMda jeThAlAla zrI sthA.jaina saghane bheTa cAratujArADa 1 zeTha mAgIlAlajI DIzajI bhAkhela 1 dezI vecAi valamajI 1 sadhavI nAnai pepaTabhAI thAnagaDhavALA jamazedapura jalezvara ( bAlAsAra ) pA 51 jayapura 1 zrImAna zeTha zIramaccha navalakhAnAM dharma patnI a. sau premalatAdevI jasava tamane 1 mAna sundaravAghajI nemIca jItaGsarA 31 301 pA 200 251 251 301 301 251 251 251 351 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 ce vasanajI nArapRthva 2 zrI spA jaina saMgha dvA mahetA raNacheDadAsa paramANuke 3 sudhI prANalAla vavajIbhAI 1 zAha oTAlAra kezavaccha 2 vena cImanalAla devajIbhAI 3 / sArekha pI pI zeTha 4 zAha gIladAsa pepalAva 1 ghelANI trIkamajI lAdhAbhAI 3 tamakhabhALIyA jAmanagara 4 paTela lAlajI jhuThAbhAI 5 ceTha bAvanajI jeThAbhAI 6 zeTha vRjalAla cunIlAla jInAradeva junAgaDha 1 ceDha maNIlAla mIThAbhAI 4 harIlAlApa ( hATInAmALIyAvALA ) jAmaOdhapura zrI spA jaina saMgha hu mahetA peApaTalAla mAvajIbhAI cAha trIseAvanadAsa bhagavAnajI pAnelIvALA 3 thI mANekamada bhavAna jetapura 1 kaThArI phalakumAra veNIlAla 2 1. sau mena surajakuvara veNIlAla kAThArI 3 ceTha amRtalAla hIrajIbhAI huM nahmezamabhAi (jasApuravALA) 4 dezI mATAvAva varnajhara jetalasara 1 cAi samIra kapuraca ta 2 kAmadAra lIlAdhara jIvarAjanA smaraNArthe temanA dharmapatnI jakhamana taramI haiM. cAtilAlabhAi gADIvALA 51 51 pA 251 51 250 pA 211 25: 387 251 25 151 pA pA 251 51 pA 251 211 151 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jodhapura 250 251 raya 1 zeTha navaratamalajI panavatasiMhajI 2 zeTha hastIkhalajI manarUpamalajI sAmasukhA A pukharAja padamArAja bha kArI 4 zeTha vastIparacha AnadamalajI sAmakhA jorAvaranagara 1 zrI sthA. jaina saMgha . zeTha caMpakalAla dhanajIbhAI jhIyA 1 zrI sthA jaina saMgha ha. zeTha kanaiyAlAla bI marI laDAyathA 250 1 zrI nA jana saMgha sA 1 hasAgAma sthA. jaina sadha ha. eka sadagRha taraphathI 251 2 zrI e. jana sa ha bagaThiyA narabherAma jeThAlAla (DhasA ja kAna) 25 tAsagAva 1 sva. cunIlAla dagaThanA samaraNArthe temanA dharmapatnI dubAI tarI hA. eka samayadajI 351 thAnagaDha 1 zAha ThAkarazIbhAI karazana 25 2 zeTha jeThAlAla triIvanadAsa 2pa 8 zAha pArazIlA pAvarabAI kA. sukhadAlabhAI ra51 ja hasAbena aravIda ha. bhAI ravIvAda mANekacarI 21 kATha 1 zAha harajIvanadAsa vaDa na vA (karAcIvALA) 251 dAda 1 zeTha mANekalAlabhAI khegAra 251 1 lAlAjI pUrNA ' rUla bekavALA) Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 zrIyuta kIzanaca dajI mahetAbaca dacha cerIyA hA zrImatI nagInadevI tathA zrIta mahetAba da jene 251 8 a sau sajanabena IDaramalajI pArekha 251 4 lAlAjI mIThanalAla jaina enDa sansa 301 5 lAlAjI gulazanalAlajI jene enDa sansa 301 6 bena vinyAkumArI jena ke mahetAbacada jene (vAvRddha marala svabhAva phulamatIjI mahAsatIjInI preraNAthI 251 7 zrImAna lAlAjI ratanacaMdajI jene ke AI sI hejhIyarI 251 8 sva zrI lAlAthIca cha DugarIyAnA smaraNArthe rAjasthAna nyAyAdhikArI hukamaca dajI jenanA suputra chate prakumAra vakIlanA suputra anilakumAra taraphathI bheTa ha vinayakumArI 9 sva lAlAjI ca pAlAlajI caDIyAnA smaraNArthe lAlaca hajI tayA hIrAlAla tanphathI ha zAtAdevI 35) 10 eka sahastha taraphathI ha mahetAbacadajI jene 11 eka dhamI badhu taraphathI haste vijayAkumArIbena 12 bAbu nira janasihajI jene 25 351 301 dhrApha 25 251 1 zeTha malAla jeca dabhAI dhAra 1 zeTha sAgaramalajI panAlAlajI prAgadhrA 1 bhAvatIkSita a. sau rUpALIbena himatalAla saMghavInI tapazcaryA savavI cImanalAla puratamadAsa sa ghavI taraphathI 2 sa ghavI narasihakAsa vakhataca da 3 zrI sthA jene moTA sagha ha ma naLajI jIvarAja 4 Thakakara nAraNadAsa haragovidAsa 5 kaThArI kapuracada maMgaLajI 305 301 251 251 255 dhorAjI 5 1 mahetA prabhudAsa muLabhAI 2 e.sI bacIbena bAbubhAI Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 251 jodhapura 250 1 zeTha navarAtamalajI dhanavatasiMhajI 2 zeTha hastImAjI manarUpamalajI sAmasukhA zeTha pukharAja padamArAja bhaDArI 25 4 zeTha vastImajI Ana kamalajI sAmasUkhA 251 jorAvaranagara 1 zrI sthA. jaina saMgha ha. zeTha ca pakalAla dhanajIbhAI 251 jharIyA 1 zrI sthA jena sA ha zeTha kanaiyAlAla bI. milI DoThAyacA 1 zrI AA jena saMgha 250 DhasA 1 DhasAgAma sthA. jaina saMgha ha. eka sadagRhastha taraphathI 251 2 zrI sthA. jaina saMgha . bagaThiyA narabherAma jeThAlAla (DhasA jakazana) 251 tAsagAva 1 sva. cunIlAlajI dagaDanA samaraNa' temanAM dharmapatnI dubAI taraphathI hA zeTha rAmaca dajI 351 thAnagaDha. 1 praha ThAkabhAI karazanajI 251 2 zeTha jeThAlAla trIbhovanadAsa 8 zAha pArazIbhAI pAzavIrabAI ha. sukhalAlabhAI 25 4 hasAbena aravIra ha. bhAI svIca mANekaza da 301 dahANa, 1 zAha harajIvanadAsa evaDa khapAra (kAcIvALA) dAhoda 1 zeTha mANekalAlabhAI khegArajI dilhI 1 vAghajI pUrNagA jena (senTrala benkvALA) 25 25 25nA 25 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 250 251 301 25 pAchusaNA 1 zrI sthA. jaina sA ha zAha choTAlAla pujAbhAI pAleja 1 sva manasukhalAla mehanalAla sa ghavInA smaraNArthe ha bhAI dhIrajalAla manasukhalAla prAtIja 1 sthA. jaina sa ha zrIyuta abAlAla mahAsukharAma punA 1 zeTha uttamaca dacha kevaLaca dajI kA phAlanA 1 mahetA pukharAjajI hastImalajI sAdIvAlA 2 mahetA kudanamalajI amara daLa sAdaDIvALA bagasarA 1 zeTha popaTalAla rAghavajI rAyaDIvALA ha mAnasa gha premacaMda zAha 2 sva. mAtuzrI janakabhAInA smaraNArthe ha dezAI vRjalAla kALIdAsa baravALA-ghelAzA 1 sva mohanalAla narasihadAsanA smaraNArthe ha temanA dharmapatnI surajabena birArajI badanAvara 1 mI vardhamAna sthA jena AvA sa dha ha mikIlAla jena vakila bAlerA 1 zAha jeThamala hastImajI bhagavAnadAsajI bhaNasArI bIdaDA 251 25 25 251 251 1 zA kAnajI grAmasAI 251 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 25 301 250 25 3 pI navasaurASTra eIla mIla mA lImITeDa 4 sva. rAyaca pAnAcaranA samaraNArthe ha. cImanalAla rAyacaMda zAha 5 gAMdhI pipaTalAla jeca dabhAI 6 desAI chaganalAla DAhyAbhAI lAThavALAnAM dharmapatnI divALIbena taraphathI hA kumArI hasumatI 7 eka sAgrahastha ha mahetA prabhudAsa muLajIbhAI 8 zeTha dalapatarAma vasanajI mahetA 9 sva pitAzrI bhagavAna kacarAbhAInA tathA zi hasAnA smaraNArthe ha paTela dalIca da bhagavAnajI 10 mahetA kema kALIdAsa jAmakha bhALIyAvALA 251 25 301 251 25 251 251 251 251 1 zeTha popaTalAla dhArazIbhAI 2 sva gulAbacadabhAinA smaraNArthe ha verA pipaTalAla nAnacada 3 zrI catrabhuja vAghajIbhAI vasANI dhulIyA 1 thI amala jaina jJAnAya ha zeTha kayAlAla chAjeDa nadhiyAda 1 graha mAnalAla surAbhArka nArAyaNa gAma 1 zeTha motIlAlajI hIrAcAi viraDIyA rIvALA na kurabAra 1 mI sthA tene sAva ha. zeTha premacA bhagavAnalAla nAge 1 zrIpAlabhAI enDa kA sAgaramae gkaDa karavAnA taraphathI nAgapura 1 mI vardhamAna sthA jena Avaka sagha pAlanapura 1 loga sthA. jaina pustakAlaya ha. kezavalAla cha zAha 351 25 251 251 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 bhAvanagara 1 sva kuvarajI bAvAbhAInA smaraNArthe hA zAha laheracada kuvarajI bhAdaraNa 1 zrI sthA. jaina saMgha ha paTela dhulAbhAI jhaverabhAI bhIlavADA 1 zrI zAti jena pustakAlaya ha. cAramalajI mAmalajI sAvI 2 zeTha bhImarAjajI mIzrI lAlajI 251 251 301 bhIma 1 caMpakalAlajI jene pustakAlaya hA zeTha gAma cha mAgIlAlajI 256 25 251 25. 251 251 bhusAvala 1 zeTha rAjamalajI nadalAlajI cerITebalaTrasTa bhejAya jJAna maMdiranA sekreTarI zAha kavarajI jIvarAja madrAsa 1 zeTha megharAjajI devIca cha mahetA 2 mahetA maNIlAla bhAIca da mahetA surajamala bhAIcada 4 mahetA bApAlAla bhAIca da manapharA 1 sthA chakeTI sthA jena sa gha manera 1 zAha zeramalajI devIsa dai jazava tADhavALA hA. pUnamacaMdajI zeramalajI bolyA. mAnakuvA 1 sva mAtA kuvarajI nAthAlAlanA mAthe hA. temanA dharmapatnI kevarabAi harakhaca da (mAnakuvA sthA. jaina sa dha mATe) 251 251 251 25 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 zeTha seAnajI zeThIyA 18 bIkAnera merAna 1 ceTha gAgajI kezavajI (jJAnabha DAra mATe) mevArI 1 zrI sthA.jaina sagha hai zeTha hajArImalajI hastImalajI rAkA merA 1 A beramA sthA. jaina sa6 4. mahetA navalacu hAkemacaMda egalAra 1 zeTha IcanalAlajI kula cha sAheba 2 amaiza TAlAla mAnasiga meDhAda 1 sva. vasANI haraaiviMdadAsa chaganalAlanA smaraNArthe hA. temanA dharmapatnI chamAbena mATalI 1 zAha pravINAna narasiMhadAsa sAcuM ivALA 2 zAha gIradharalAla sAca sAva 1 zeTha jeca dabAi mAIkhya dabhAi 2 sughavI mANeya mAdhavajI 3 zeTha lAlajI mAlekacai lAlapuravALA 4 zeThe rAmajI jIjIbhAI 5 zeTha padamazI bhImajI phArIyA 6 phrAphIyA gADhAlAla kAnajIbhAI hA e sau zAtAbena vasanajI 7 21 mahetA pUnamacaMda bhavAnanA maraNArthe hA, temanAM dharmapatnI divALIbena dIlApara (gudAvALA) 354 rA 251 51 pA rUpA pA 251 51 352 51 251 251 51 351 51 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 301 25 251 301 bhAvanagara 1 sva. kuvarajI bAvAbhAInA smaraNArthe ha. zAha laheracada kuvarajI bhAdaraNa 1 zrI sthA. jaina saMgha ha paTela dhulAbhAI jhaverabhAI bhIlavADA 1 zrI zAti jene pustakAlaya hA. cAdamalajI mAmalajI sadhavI 2 zeTha bhImarAjajI mIthIlAlajI bhIma 1 ca pikalAlajI jaina pustakAlaya ho zeTha gAma cha mAgIlAlajI bhusAvala 1 zeTha rAjamalajI nadalAlajI cerITebala TrasTa jAya jJAna maMdiranA sekreTarI zAha kuvarajI jIvarAja 251 25 251 mAsa 251 251 251 251 251 1 zeTha megharAjajI devIca dai mahetA 2 mahetA maNIlAla bhAIca da mahetA surajamala bhAIrAda 4 mAtA bApAlAla bhAIca6 manapharA 1 sthA chakoTI sthA jene sagha manera 1 zAha zetmalaka devI dai jazava tagaDhavALA hA. pUnamaca dacha zeramalajI bolyA mAnakuvA 1 sva mahetA kuMvarajI nAthAlAlanA smaraNArthe hA. temanA dharmapatnI kuvarabAI harakhacakra (mAnakuvA sthA. jaina sa dha mATe) 251 251 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 251 40 nI praviNacaMdra catrabhuja (dhATo52) 181 41 zeTha manubhAI mANekaca da ha jhATakIyA narabherAma morArajI che 251 2 zAha kAMtilAla maganalAla 8 zeTha maNIlAla gulAbI ghATakopara 251 4 zeTha chaganalAla nAnajIbhAI 251 5 zAha zIvajI mANekabhAI 251 46 mesarsa savANI TrAnsaporTa ku. hA zeTha mANekalAla vArtalAla 251 47 zAha nagInadAsa kalyAjI (verAvaLavALA) 48 mahetA ratIlAla bhAIca8 251 49 zAha premajI hIrajI gAlA 251 50 bena kezarabAI ca dulAla jethI gabhAI zAha 251 51 pArekha cImanalAla lAlaca8 sAyalAvALAnA dharmapatnI A sau caLabAInA smaraNArtha" hA sArAbhAI cImanalAla 251 para dhI marInA maThana hAIskUla TrasTa phaTha che. zAha maNIlAla ThAkarazI 251 53 mahetA meTara TArsa ha. anepaca 6 ThI mahetA 251 54 zeTha rasIkalAla prabhAzakara morabIvALA taraphathI temanA mAtuzrI maninA smaraNArthe 301 55 mIta jasavaMtalAla cunIlAla verA 250 56 zAha kavara hasarAja 251 pa7 hIyA jesI bahAra trIkamajI 251 58 mI abherAi surata rAjakeTavALa che. sAlAla acada 251 pa9 zAha jeThAlAla ThAmathI prAgaTrAvALA ha. zAha vAhalAla jeThAlAla 250 20 sva. pitAzrI bhagavAnajI hIrAca0 jasANInA smaraNa hakamIca dabAI tathA kezavalAlabhAI. 51 61 sva pitAzrI zAha manAlAla puttamadAsanA smaraNArthe kA zAha bApAlAla babAlAla 251 92 kAratha8 amaranA smaraNArthe hA temanAM dharmapatnI jhaverabena maganalAla vatI jaya tIlAla turacA maskArIyA rAThAvALA) 3 zeTha nathI hasarAja vIsarIyA 251 24 zAha stanathI meNuzInI ku. 251 65 zeTha zIvalAla gulAba4 mevAvALA 251 26 zAha calAla kezavalAla 251 251 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 401 25. 251 nA dharmo 67 sva pitAzrI vIracada jesI ga zeTha lakhataravALAnA marathe hA kezavalAla vIracaMda 251 68 ca dulAla kAnajI mahetA 251 69 zrI vardhamAna sthA jena sa gha hA kezarImalajI anepaca dajI gugalIyA (malADa) 251 70 sva pitAzrI patabhAI manAbhAInA smaraNArthe ha zAha kAnajI patabhAI 251 71 a sau pAnabAI hA. zeTha padamazI narasihabhAI 251 72 sva nAgazIbhAI sejapAlanA kamarA rAmajI nAgazI 73 sva gaDA vArazI brIjovanadAsa sarasaIvALAnA smaraNArthe hA jagajIvana vArazI zeThA 74 sva kAnajI muLajInA smaraNArthe tathA mAtuzrI divALIbAInA 16 upavAsanA pAraNa prasaMge hA jayatilAla kAnajI 251 75 zAha premajI mAlazI ga gara 76 zAha velazI jesI gabhAI chAsarAvALA taraphathI temanA dharmapatnI sva nAnabAInA smaraNArthe 77 4 pitAzrI rAyazI velazIne smaraNArthe hA zAha dAmajI rAyazIbhAI 301 78 zAha varajA gabhAI zIvajIbhAI 25 79 zAha khImajI muLajI pujA 25 80 a sau samatAbena zAMtilAla ke zAtItAla ujamazI zAha 251 81 sva kezavalAla vacharAja koThArInA samAja surajabena taraphathI hA tanasukhalAlabhAI 82 pa pitAzrI hasarAja hIrAnA smaraNArthe ha. devazI hasarAja kaccha bIdaDAvALA dha 251 8 ghelANI prabhulAla trIkamajI (borIvalI) 25ra 84 zeTha DhabakalAla kasturacalImI ajarAmara zAba kArane bheTa (mATuMgA) 251 85 A so bena rajanagaurI ke zAha cadulAla hakamIca da 86 zAha naTavaralAla dIpacada taraphathI temanA dharma patnI e so suzIlAbenanA vaSI tapanI khuzAlImA 87 dezI bhIkhAlAla vRjalAla pALIyAhavALA 251 88 zAha gopALajI mAnasa 05 301 , rapa1 25 > 25 25 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 301 89 dezI kulacada mANekacara mADubA 250 90 zeka capakalAla cunIlAla dAdabhAvALA i 251 1 zrI vardhamAna sthA jaina zrAvaka saMgha ha. zAha ravica da sukhalAla (dAdara) 251 92 zAMtIlAla DuMgarazI adANI 93 zAha karazana lakhubhAI 25 94 kIsanAlAla sI mahetA (zIva) 251 lpa mAtuzrI jIvIbAInA maraNArthe ha. zAmajI zIvajI kaccha gudALAvALA giragAva) 251 va Aha rAyazI kacarAbhAInA smaraNe temanA dharmapatnI neNabAInI vatI ha. jeThAlAla rAyazI mu baI 251 7 suzIlAbena zakarAbhAI ke navInacaMdra vasatalAla zAha (valepArle) 251 98 bena cadanabena amRtalAla vAriyA 251 - sva. kALIdAsa jeThAlAla zAhanA smaraNArthe che. amanalAla kALI sa (kAnapuravALA) 100 zAha trIbhavana gopALajI tathA a. e bena kasubA trIvana (thAnagaDhavALA) (zIva) rapa1 11 e sau. zAtAbena (dInubhAI bhegIlAlanA dharmapatnI) (acra) rapa1 102 bhAvasAra dinubhAI bhogIlAla 251 sULI 1 zeTha ujamazI vIrapALa ha. zeTha kezavalAla ujamazI rabI 1 dozI mANekaca8 sudarajI 351 mobAsA 1 zrIyuta nAthAlAla ThA, mahetA 2 zAha devarAja petharAja mahesANA 1 zAha padamazI sucanA maraNArtha ka zIvalAla padamaNI - 251 301 25 250 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 35 25 251 251 301 301 yAdagIrI 1 zeTha bAdaramalajI surajamalajI-bekarsa ratalAma 1 aneka bhakatajane taraphathI ha zrImAna ketharImalajI Thaka (zrI kevaLacara munizrInA upadezathI) rANapura 1 zrImatI mAtuzrI samaratabaInA smaraNArthe ha De narAntamadAsa cunIlAla kApaDIyA 2 sva pitAzrI laherAbhAI khImajInA smaraNArthe ha zeTha kALIma laherAbhAI vasI rANAvAsa 1 zeTha javAnamalajI nemIca dajI hA bAbu rakhabaca dajI rAyacura 1 sva mAtuzrI moghIbAInA smaraNArthe ha. zAha zIvalAla gulAbaca da vaDhavANavALA 2 kALurAmajI cAdamalajI satI rAjakeTa 1 vADIlAla DAIga enDa prinTIMga varkasa 2 zeTha ratIlAla nyAlaca da cItalIyA 3 zeTha manubhAI muLaca da (enajInIyara sAheba) 4 zeTha zAMtilAla premacA temanAM dharmapanInA pItapa-prasa ge 5 zeTha prajArAma valaNa 6 bena sabALa nautamalAla jasANI (varSItapanI khuzAlI) cha mahI saubhAgyacara motIca 8 bANa. bhImajI velajI taraphathI temanA dharmapatnI a. sau. samaratabenanA vaSItapa nimitte 9 dezI mitIyAda pArazIbhAI 251 251 400 25 251 251 256. ra51 251 22 251 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 10 kAmadAra caMdulAla jIvarAja (prAgadhrAvALA) 11 hemANI ghelAbhAI sacada 12 itarI prabhulAla pAlaca da 13 sva. mahetA devacaMda puruSottamanA macchuAthe' temanA dharma patnI hemakuvabhAI taraphathI tu jaya tIlAla devacaMda mahetA 14 pArekha zIvalAla jhuMjhAbhAI memkAsAvALA hai Ja sau ka canabena para 1 pUjya vAlajIbhAi nyAlaca bhAI rAmapurA 1 zeTha tejamalajI maneAharavAujI be kara rAvaTI 1 greDa mIyAjI buDhDhAramalajI kaTAriyA lakhatara 1 zAhe zavata ThAkarazInA smaraNArthe 4 zAMtidyAla rAyacada grAha 2 bhAvasara harajIvanadAsanA smaraNArthe huM trIseAvanadAsa harajIvanadAsa 3 zAha talakazI hIrAya nA smaraNArya che. bhAI amRtalAla tathI 4 zAha sunIlAla mANeka 5 cAha jAvajI eAghaDalAInA marAya che. zAMtilAla lAvaN 6 thI ThAkarathI gulAmathakanA smaraNArthe temanA dharma patnI samaratabena taraphathI ha. jayaMtilAla ThAkarazI lAlapura 1 nemacaMda savajI mAI haiM. bhAI maganalAla 2 zeThe sunnata pepaTalAla haiM mIlAya tathA jesI nabhAI lAkaDIyA 1 zrI vAkIyA spA jaina sagha huM cAha ratanasI prathamaNu lIbaDI (sauASTra) 1 zAhe cAbhAi gu"khacata 250 151 251 rA para 151 pA 351 mA 51 351 51 25 251 211 pA 251 pA Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37 251 251aae 251 351 251 251 vI maThI [5 camahAla] 1 zAha kavarajI gulAbacada 2 chAjeDa ghAsIrAma gulAbacaMda 3 zeTha vIraca da panAlAlajI karasuvaTa 4 zrI sthA jena A ba ha zAha zAtIlAla gulAbaca da lenAvAlA 1 zeTha dhanarAjacha mulaca dajI muthA ludhIyAnA 1 bAbu rAjendrakumAra jena dihIvALA vaDhavANa rAhera 1 zeTha dIlIpakumAra savAIlAla ke zAha savAIlAla trabakalAla 2 kAmadAra maganalAla gokaladAsa 6 ratIlAla maganalAla a sa ghavI muLa da becarabhAI ha chavalAla gaphaladAsa ja zeTha kAMtilAla nAgaradAsa 5 verA catrabhuja maganalAla 6 saghavI zIvalAla hImajIbhAI 7 zAha devazIbhAI devakaraNa 8 verA DosAbhAI lAlaca da rathA jaina saMgha ha. vorA nAnacada zIvalAla 9 verA dhanajIbhAI lAlaca sthA jena A gha ha. vorA pAnAmada gabaradAsa 10 dezI vIracada suracada ha. dozI nAnacada ujamazI 11 sva. verA maNIlAla maganalAla hA. veza catrabhuja maganalAla 12 zAha vADIlAla devajIbhAI 13 kAmadAra goradhanadAsa maganalAlanA dharmapatnI A so kamaLAbena raghunavAlA 14 zrI vRjalAla sukhalAla vaDodarA 1 kAmadAra kezavalAla himatarAma prophesara 251 251 251 251 251 251 251 255 251 251 251 251 251 251 251 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 251 2 va imalIlAla kezavalAla zAha 2 sva. pitAzrI phIracada pujAbhAInA smaraNArthe hA. zAha ramaNalAla phakIracaMda vaDiyA 1 zeTha bhavAnabhAI kALAbhAI 5 zamIyA 251 valasADa 1 zAha khImaca da mulajIbhAI 211 vaNI 1 mahetA nAnAlAla chaganalAlanA dharmapatnI sva ca caLabena tathA purIbenanA smaraNArthe hA manaharalAla nAnAlAla mahetA 251 vaTAmaNa 1 zrI sthA. jaina saMgha ha paTela DAyAbhAI hakubhAI 25 vAva 1 zeTha mANekacaracha rAjamalajI bAphavuM 25 vAkAnera 1 khatarIyA kAMtIlAla trabakalAla 151 2 pharI cunIlAla pipaTalAla morabIvALA ha. prANalAla cunIlAla daphatarI vIchIyA 1 thI A jana sa6 hA ame rAya kapALa vIramagAma 1 mAstara vIThalabhAI mI 251 2 zAka nAgaradAsa mANeka 25 zAha maNIlAla gulAla zAhapuravALA 251 4 zAha ayuba nAgAyanAM dharmapatnI e so bena vahAvatInA varipa nimitte ha. zAha kAMtilAla nAgaraghasa 5 sva. zeTha jamazI nAnagharanA samaye hA. cunIlAla nAnAlAla 25 25 25 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. 251 251 6 va zeTha maNIlAla lakSmIca khArAghoDAvALAnA smaraNArthe temanA putro taraphathI ha. khImaca dabhAI 251 7 va zeTha harilAla prabhudAsanA smaraNArthe hA anubhAI 251 8 saghavI jeca dabhAI nAraNadAsa 9 sva zAha velazIbhAI sAkaracada trAsagaDhavALAnA kamaraNArthe ha cImanalAlabhAI 10 pArekha maNIlAla TokarazI lAtIvALA (mIbenanA maraRAthe) 25 11 zAha nAjhudAsa nAnajIbhAInA putra vADIlAlabhAInA dharmapatnI a. sau nAra gIbenanA vadhI tapa nimitte ha zAtilAla nAraNadAsa 251 12 sva chabIladAsa gokaLadAsanA smaraNArthe temanA dharmapatnI kamaLAbena taraphathI ka majulAkumArI 251 13 zrI sthA jena zrAvikA sagha ha 2 bhAbena vADIlAla 251 14 sva. trilevanadAsa devada tathA sva caLabenanA maraNArthe ha De hiMmatalAla sukhalAla 251 15 zAha muLacaMda kAnajIbhAI ha zAha nAgaradAsa lAbhAI 25 16 zeTha mohanalAla pitAmaradAsa ha bhAI kezavalAla tathA manasukhalAla 251 17 zrImatI hIrAbena nathubhAInA vaSItapa nimitte ha nathubhAInA nAnaca da zAha 18 zeTha maNIlAla zIvalAla 25 19 sva maNIyAra parasotamadAsa sudharajInA smaraNArthe ha sAkaramada parasotamadAsa zAha 251 20 sava mehanadAsa luNAbhAinA smaraNArthe ha. temanA dharmapatnI nAthIbAI taraphathI ha. zakaralAla tathA zAMtilAla vajayanagara 1 zrI vardhamAna "ve sthA. jaina zrAva isa dha ha cheTumala ajitasiMha verAvaLa 1 zAha kezavalAla jecAdabhAI 251 2 zAha bImaca da saubhAgyacaka 251 2 a zeTha manajI jerAbhAInA kamara temanA dharmapatnI lAThaka varabAI taraphathI ha dhIrajalAla mAnajI 301 25 251 251 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 4 nI sthA. jaina saba ha. zAha zobheca da karazanajI 5 zAha harakizanalAla phulacaMda kAnapuravALA 21 sa pa 1 zrI sarA thA. jaina saMgha ha te zI pAnAcai somacai 25 251 251 251 251 sAda 1 zAha hIrAcaMda chaganalAla ha zAha cImanalAla hIrAcaMda 2 a. so pAbena hA dezI jIvarAja lAlaca da 8 paTela mahAsukhalAla desAbhAI 6 zAha sAkaracai kAnajIbhAI 5 purIbena cImanalAla kalyANajI saMghavI hI baDIvALAnA smaraNArthe hA. vADIlAla mohanalAla koThArI 6 pArekha nemacaMda motIca da muLIvALAnA smaraNArthe hA pArekha bhIkhAlA nemaca8 7 saMghavI nAraNadAsa dharamazInA smaraNArthe hA. jayaMtilAla nAraNudAsa 8 zAha kagega . harajIvanadAsa hA , mANekalAla kasturacaMda zAha 9 zeTha mohanalAla mANekacaMda gAMdhI cuDAvALA taraphathI temanAM dharmapatnI ma chAbena lallubhAIne maraNArthe 10 sa ghavI kAntIlAla harakhacaMda 11 zAha bhIkhAvAva nAgaradAsa sUlabanI 1 dezI cunIlAla phulacara sAdaDI 1 zeTha devarAja jItamalajI punamIyA sAsavarDa 1 cahanamala mudhAnA pamapatnI a. sau 2 bAI suthA taraphathI ha, amaraka hajI kRpA 401 301 255 25o 251 25 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sigApura - 1 dezI vanecai vacharAja 251 sUrata 251 251 - 1 TI sthA jena sA ha zAha ratilAla ladatubhAI 2 zrI kalyANaca da mArA da haDAlAvALA 3 zrI harIpurA chabTI sthA jene sagha hA bAbulAla choTAlAla surendranagara 251 25 251 251 251 251 301 1 zeTha cApazIbhAI sukhalAla 2 bhAvasAra cunIlAla premacaMda 3 sva. kezavalAla muLajIbhAInA dharmapatnI amaZbAInA smaraNArthe hA bhAIlAla kezavalAla zAha 4 zAha nyAlacaMda harakhaca cha 5 zAha vADIlAla harakhaca da 6 zrI sthA. jaina saMgha suvaI 1 sAvaLA zAmajI hIrajI taraphathI sadhana dI jene munizrI TAlAlajI mahArAjanA upadezathI suvaI spA jaina saMgha jJAna bhaMDArane bheTa sevAlIyA 1 mAstara jeThAlAla manajIbhAI hA ejInIyara sAheba amRtalAla jeThAlAla sajelI 1 zAha gNAjI gulAbaga dabhAI 2 zrI sthA. jaina saMgha ha. zAha prema ja dalIcaMda sejita 1 e sau thIsAbena lAlacala mahetA (phatehanagara bane che) 251 251 251 251 251 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31 301 hArIja 1 zAha amulakha muLajIbhAI hA. prakAzacaMdra amulakhabhAI 2 va bena ca dUkAtAnA mAthe hA zAha amulakha muLajIbhAI hATInA mALIyA 1 zeTha gopAlajI mIThAbhAI 2 zrImatI Ana dagaurI bhagavAnadAsanA mArA hA temanA nAnAbena a sI majulAbena bhagavAnadAsa 250 251 tA 31-10-6ra sudhInA membaronI saMkhyA 28 1ra Adya murabbIzrI surIzrI sahAyaka membare lAipha membare bIjA kalAsanA junA membare 582 53 818 samitI vatI sau dAtAone AbhAra mAnuM chuM vI sevaka, sAkara bhAga rAjakeTa tA 31-10-12 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bA ba zrI vinodamuninuM saMkSipta jIvanacaritra A parama varAga ane dayAne puja jevA A puruSane janma vikrama saMvata 182 piTasudAna (AphrikA) mA ke yA vIrANI kuTuMbane vyApAra Aja divasa sudhI cAlu che, tyA thaye hatuM zrI vine kumAranA purayavAna pitAzrInuM nAma zeThazrI durlabhajI zAmajI varANI ane mahA bhAgyavAna mAtuzrInuM nAma bena maNibena vIrANI bane asala vatana rAjakoTa (saurASTra) che bena maNibena dhArmika kriyAmAM pahelethI ja rucivALA hatA, paraMtu zrI vinodakumAra garbhamA AvyA pachI vadhAre da8mI ane priyadhamI banyA hatA pUrva bhavanA sarakArazrI zrI vinodakumAranuM lakSa dhArmika abhyAsa ane tyAga bhAva tarapha vadhAre hovA chatA teozrIe nemeTrIka sudhI abhyAsa karI vyavahArika keLavaNI lIdhelI ane chApAranI peDhImAM kuzaLatA batAvelI teozrIe yunAiTeDa kiMgaDama, pha, berajIyama, holenDa, jarmanI, svI jhaDa, temaja iTAlI, Ichata vagere dezomAM pravAsa karela sA 2009nA vaizAkha mAsa, sane 1953mAM vaDanamAM elIjhAbethanA rAjyArohaNa prasa che teozrI laDana gayA hatA kAzmIrane pravAsa paNa temaNe karela, deza paradeza pharavA chatA paNa temaNe kaI vakhate paNa kadamULane AhAra vAparela nahI ugatI AvatI yuvAnImAM teozrIe duniyAnA ramaNIya sthaLe jevA ke kAzmIra, IjIpta ane yuropanA sudara rathanI mulAkAta lIdhI he chatAe tene ramaNIya sthaLe ke ramaNIya yuvatIonuM AkarSaNa vadhu nahI e enA pUrvabhavanA dhArmika sarakArane ja 2ga hatuM ane e 2ge ja temane te badhu na gamyu ane turata vatana pAchA pharyA ane sAdhu-sAdhvIjIne darzana karavAne ThekaThekANe gayA ane temanA upadezano lAbha lIdho ane vAgyamAM ja mana lAgyuM ha kA avasapiNinA A duSama nAmanA pAcamA ArAnuM vicitra vAtAvaraNa joI temane kaIka zaMbha thatuM ke tarata ja tene khulAso meLavI letA ane tyAna bhAvamAM sthira rahetA. deza paradezamAM paNa sAmAyika, pratikamaNa, vihAra Adi paccakhANa teo sUkayA nahI ucI koTinI sevAne tyAga karI teo sUvA mATe mAtra eka zetara, eka mIka ane oDhavA mATe eka cAdara phakta vAparatA ane paga upara nahI paNa bhUmi para ja Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zayana katA ane paheravA mATe eka khATIno leze ane jhabho vAparatA, ke vakhate kabaje pahetA bahu ThaThI heya te vakhate sAde garama keTa paherI letA ane muhapati, pAtharaNa, rajoharaNa ane be cAra pArmika pustakanI enI sAthe rAkhatA saDAsamA nahI paNa jagalamAM ekAta jagyAmAM ghaNe bhAge zarIranI azuci dUra karavA jatA, hAlatA cAlatAM, saDAsa ane pezAba sa ba dhImA chavAyAnI barAbara jatanA karatA. dezamAM ke parAmAM jyAre temane koInI sAthe maLavAnuM thatuM tyAre temanI sAthe ahiMsAmaya jena dharmanuM svarUpa prakaTa karyA vagara rahetA nI kakSAthIone jaladI dIkSA levAnI preraNA karatA ane ema ja kahetA ke jIdagIne kaI bharoso nathI ja kara mA ubhA AyuSya tUTatA vAra lAgatI nathI, jIvana tUTavuM sadhAtuM nathI mATe dharmakaraNImA samayamAtrane pramAda na ka joIe. boMDala saMpradAyanA ghaNAkharA , munivaro ane pu mahAsatIjIne tathA boTAda saMpradAyanA 5 AcAryazrI mANekacaMdajI mahArAja ane dariyApurI saMpradAyanA zAMta-zAsaNa 5. munizrI bhAlaca jI mahArAja, zamaNa sapanA mukhya AcAryazrIjI A mArAmajI mahArAja tapamaya jJAnanidhi zAkAraka bA bra. 5 AcArya mahArAja zrI ghAsIlAjI mahArAja vagere aneka sAdhu sAdhvIonA upadezane temaNe lAbha lIdhela. mubaImA sa, 2011 sAlamAM zrI dharmasiMhajI mahArAjanA saMpradAyanA pati ratna zI lAlaca mahArAjane paricaya thaye lAlaca dajI mahArAja pote, sa sArapakSanA traNa putro ane be putrIo ema kula 6 balake AkhA kuTuMbe sayama agIkAra karela, te jANI temane adabhUta tyAga bhAvanA pragaTa thaI ke je kadI kSaya pAmI nahI A pahelA tene re mAtA-pitAnI sAthe pUjya AcArya zrI mANekathajI mahArAjanA darzane beTAi gayelA tyAre temanA upanI je asara thaI te paNa mukhya asara pahelI hatI ane bIjI asara te pUjya lAlajI mahArAjanA sahakuTuMbanI dIkSA e hatI A be prasa e pUrva bhavanI vAta rahelI ArAdhanAne pUrI karavAnA nimittarUpa dehane vakhate vakhata tene mAtA-pitA pAse dIkSAnI AjJA mAgatA hatA ane tene javAba temanA pitAzrI taraphathI eka ja hatuM, "je haju vAra che samaya pAkavA doe jJAnAbhyAsa vadhAre, Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa 2012nA aSADa sudI 15 thI zrI vinodakumAre goDala saMpradAyanA zAkhA | AcAryazrI puruttamajI mahArAja sAheba pAse verAvaLa cAturmAsa daramyAna khAsa niyamita rIte dIkSAnI taiyArI karavA mATe temanI pAse jJAnAbhyAsa karyo. tenI sAthe pU AcArya zrI puruSottamajI mahArAjanA sasAra pakSanA kuTuMbI, rIkSAnA bhAvika zrI jasarAjabhAI paNa jJAnAbhyAsa karatA hatA teoe tyAM e nirNaya kare ke AcArya zrI pustamajI mahArAja pAse ApaNe bannee dIkSA levI, pahelA vinaMdakumAre ane pachI zrI jasarAjabhAIe dIkSA leva, zrI jasarAjabhAInI dIkSA tithi zrI puruSottamajI mahArAja sAhebe sa 2013 nA jeTha suda 5 ne somavAre mAgarola mukAme nakkI karI zrI jasarAjabhAI vinodakumArane rAjakeTa maLyA chI vinedakumAre zrI jasarAja zAInI yathAyogya sevA bajAvI, mAgarela ravAnA karyA ane pite nizcayapUrvaka dIkSA mATe AjJA mAgI paNa tenA pitAzrInI ekane eka vAta sAbhaLI ne temane manamA AghAta thae ane dIkSA mATe temaNe bIje raste zodhI kADhaye. - pUjyazrI lAlaca dajI mahArAja ane temanA ziSyone paricaya muMbaImAM thayela hato ane tyArabAda kaI vakhata patravahevAra paNa thatuM hate chelA patrathI temaNe jANela hatuM, je zrI lAlaca dajI mahArAja, khIcana gAme , AcArya zrI samarthamalajI mahArAja sAheba pAse jJAnAyAsa arthe gayA che pitAne pitAzrInI AjJA (dIkSA mATe) maLe tema nathI ane dIkSA to levI ja che AjJA vinA keI sAdhu munirAja dIkSA Apaze nahI ane svayameva dIkSA saurASTramAM laIne AcArya zrI puruSottamajI mahArAja pAse javAmAM ghaNA vine thAze, ema dhArIne teoe dUra rAjasthAnamAM cAlyA javAnuM nakkI karyuM tA 24-5-17 sa 2017 nA vaizAkha vada 10 ne zukravAranA roja sAjanA mAtuo sAthe chelluM jamaNa karyuM bhajana karI, mAtuzrI sAmAyikamAM besI gayA te vakhate kaIne jANa karyA vagara dIkSAnA vimAthI bacavA mATe ghara, kuTuMba, saurASTra, bhUmi ane goDala saMpradAyane paNa tyAga karI teo bacana tarapha ravAnA thayA zrI vinodamuninA nivedana parathI mAlUma paDayuM ke tA. 24-5-57nA roja rAtre khATha vAge gharathI nIkaLI, rAjakoTa ja karone jodhapuranI TikiTa lIdhI. tA 25-5-57nA savAre 8 vAgye mahesANA paTegyA tathA aDhI kalAka gADI pI rahe che, te daramyAna gAmamAM jai ne veca kakvA mATenA vALa rAkhI ne bAkInA kaDhAvI nAkhyA ane khAmAM besI gayA. mAravADa ja kazana tathA Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zayana karatA ane paheravA mATe eka khATIne leze ane jha vAparatA, koI vakhate kabajo paheratA bahu ThaTha heAya te vakhate sAde garama koTa paherI letA ane muhapati, pAtharaza, rajoharaNa ane be cAra dhArmika pustakanI jenI sAthe rAkhatA saDAsamA nahI paNa jagalamA ekAta jagyAmAM ghaNe bhAge zarIranI azuci dUra karavA jatA, hAlatA cAlatA, sakAsa ane pezAba saba dhImA chavAyAnI barAbara jatanA karatA dezamAM ke paradezamAM jyAre temane keInI sAthe maLavAnuM thatuM tyAra temanI sAthe ahi sAmaya jaina dharmanuM svarUpa prakaTa karyA vagara rahetA nahI dIkSAthI ene jaladI dIkSA levAnI preraNA karatA ane ema ja kahetA ke chagIne kaMI bharoso nathI "cAra nI mA paNa AyuSya tUTatA vAra lAgatI nathI, jIvana tuTa7 sadhAtu nathI mATe dharmakaraNImAM samayamAtrane pramAda na ka joIe. eDala saMpradAyanA ghaNAkharA pU munivara ane pU mahAsatIjIne tathA beTAda saMpradAyanA 5 AcAryazrI mANekaca 4jI mahArAja ane dariyApurI saMpradAyanA sAta-zAsaNa pU. munizrI bhAyaca dajI mahArAja, zramaNa savanA mukhya AcAryazrI AtmArAmajI mahArAja tapamaya jJAnaniSi zAstro kAraka bA. vra 5 AcArya mahArAja zrI vAsIvAjI mahArAja vagere aneka sAdhu sAdhvIonA upadezane temaNe lAbha lIdhela mubaImAM sa, 2011 sAlamAM zrI dhamasihajI mahArAjanA saMpradAyanA paDitaratna zrI lAlaca hajI mahArAjane paricaya thaye, lAlacadajI mahArAja pite, sa sArapakSanA traNa putra ane be putrIe ema kula 6 balake AkhA kuTuMba sathama agIkAra karela, te jANI temane aAbata tyAga bhAvanA pragaTa thaI ke je dI kSaya pAmI nahI A pahelA tene kyAre mAtA-pitAnI sAthe pUjya AcArya zrI mANekacaMdajI mahArAjanA darzane beTAi gayelA tyAre temanA upadezanI re asara thaI te paNa mukhya asara pahelI hatI ane bIjI asara te pUjya lAlajI mahArAjanA sahaka banI rakSA e hatI. A be prasa e pUrva bhavanI bhAta rahelI ArAdhanAne pUrI karavAnA nimittarUpa heIne vakhato vakhata teo mAtA-pitA pAse dIkSAnI AjJA mAgatA hatA ane tene javAba temanA pitAzrI taraphathI eka ja hane, "je haju vAra che samaya pAkavA hIe. jJAnAbhyAsa vadhAro, Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 45 ma 2012nA aSADha sudI 15 thI zrI vinAkumAre goMDala sapradAyanA zAstrajJa pu AcAya'zrI puruSAttamajI mahArAja sAheba pAse verAvaLa cAturmAMsa daramyAna khAsa niyamita rIte dIkSAnI taiyArI karavA mATe temanI pAse jJAnAbhyAsa karyAM. tenI sAthe pU AcAya A puruSAttamajI mahArAjanA susAra pakSanA kuTu khI, dIkSAnA bhAvika zrI jasarAjabhAI pazu jJAnAbhyAsa karatA hatA teoe tyA evA ni ya karele ke AcArya zrI puruSAttamajI mahArAja pAse nApaNe bannee dIkSA levI, paDelA vinAkumAre ane pachI zrI jasarAjabhAIe dIkSA levI, zrI jasarAjabhAInI dIkSA tithi pU zrI puruSAttamajI mahArAja sAhebe sa 2013 nA jeTha zuSka 5 ne semavAre mArgarAla mukAme nakkI karI zrI jasarAjabhAI vinaeNkumArane gajakeTa maLyA zrI vinAkumAre zrI jasarAja bhAInI yathAyegya sevA bajAvI, mArgADha ravAnA karyA ane pAte nizrcayapUrva kra rIkSA mATe AjJA mAgI paNa tenA pitAzrInI ekane eka vANI sAbhaLI ne temane manamA AdhAna thaye| ane dIkSA mATenA temaNe bInne raste ceSI kAye, pUjyazrI lAlacaMdajI mahAraja ane temanAM ziSyeAnA paricaya su baImAM thayela hatA ane tyArabAda kei vakhata patravahevAra paNa thatA hatA chellA patrathI temaNe jANela hatuM, > 5 zrI lAlacaMdajI mahArAja, khIcana gAme p AcArya zrI samakSa malajI mahArAja sAheba pAse jJAnAbhyAsa artha gayA che paiAtAne pitAzrInI mAnA (dIkSA mATe) maLe tema nathI ane dIkSA te levI ja che AjJA vinA koi sAdhu munirAja dIkSA Apaze nahI ane svayamameva dIkSA saurASTramA laIne AcAya zrI puruSAttamajI mahArAja pAse javAmA ghaNA vighnA thAze, ema dhArIne teoe kura rAjasthAnamAM cAlyA javAnuM nakkI karyu tA. 24-5-57 sa 2013 nA vazAkha vada 10 ne zukravAranA rAja sAjanA mAtuzrI sAthe chetyu jamaNu karyuM bhejana karI, mAtuzrI sAmAyikamA besI gayA te vakhate kaeNne jANa karyA vagara dIkSAnA vighnAmAthI bacavA mATe ghara, kuTuMba, saurASTra, bhUmi ane gADala sapradAyanA paNa tyAga karI tee khIna tarapha ravAnA thayA, 24-5-57nA Avine muninA nivedana parathI mAlUma paDyuM ke tA. rAja rAtre khATha vAge gherathI nIkaLI, rAjakeTa ja kathane dveSapuranI TikiTa lIdhI tA 25-5-17nA savAre 8 vAgye mahesAA paheAccA gADI paDI rahe che, te daramyAna gAmamA jai ne AAsa rAkhI ne bAkInA kaDhAvI nAkhyA ane gADImA besI gayA mA aDhI kalAka karavA mATenA vALa mAravADe ja krezana tathA Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ papura ja na thaIne tA 26-5-17 nI vahelI savAre 8 vAgye pharI pahoMcyA tyAMthI page cAlIne khIcana upAzrayamAM pahemyA ane upAzrayamAM birAjatA munivarone darzana karyA vada namaskAra karI sukhazAtA pUchI, bahAra nIkaLyA ane pitAnA sAmAyikanA kapaDA paheryA ane pachI pUjya zrI munivaranI sanmukha sAmAyika karavA beThA, tema "nAra nipama ghavAmi vira vidhi nA bAle "nA nIra vajuvAmi tidi tijina te zrI lAlaca 4jI mahArAje sAbhaLyuM ane teozrIe puchyuM ke "vine mAra ! tame A zuM kare che, tene javAba ApavAne badale "aqr mni belI pATha pUro karyo ane pachI vinayapUrvaka be hAtha joDIne bo9yA ke "sAheba! e te banI 23 ane meM svameva dikSA laI lIdhI, barAbara ja che ane temAM koI pheraphAra thaI zake tema nathI. A sivAya ApazrInI bIjI koI paNa prakAranI AjJA heAya te pharamAvo " te ja divase baporanA zAka munizrI samarthamalajI mahArAja sAhebe zrI vinekamA munine pitAnI pAse bolAvyA ane samajAvyA ke " tame eka sArA khAnadAna kuTuMbanA vyakita che tamArI bA dIkSA agIkAra karavAnI rIta barAbara nathI kAraNa ke tamArA mAtA-pitAne A hakIktathI dukha thAya ane tethI mArI saMmati che ke haraNanI ThATha uparathI kapaDuM kADhI nAkhe jethI tame zrAvaka gaNAva ane jarUra paDe te zrAvakone sAthe laI zake, ema travAra pU mahArAjazrIe samajAvelA paraMtu temaNe traNeya vakhata eka ja uttara Ape ke je thayu, te thayu have mArI AgaLa zuM karyuM te pharamAve" zrI vimuninA zrI samarthamalajI jevA mahAmuninA pramanA javAba pachI khIcanane caturvidha vicAramAM paDI gayo ane munie para sa sArIone koI paNa prakArane A nikAraNa hamale na Ave te mATe zrI vinodabhranine jaNAvavAmAM AvyuM ke "amArI salAmatI mATe tamAre jAhera nIvedana bahAra pADavAnI jarUra che" tyAre zrI vinedamunie pitAnA hastAkSara nivedana zrI saMgha samakSa pragaTa karyuM, tene sAra nIce mujaba che - mArA mAtA-pitA mohane vaza thaIne kakSAnI AjJA Ape tema na hata ane "saravaI navira mA jAya ne AdhAre eka kSaNa paNa dikSAthI vacita rahI zake tema nathI, ema mane lAgyuMzrI lAlajI mahAja, sAheba-vageree mane mArI rakSA mATe vicArI pachI karavAnuM kahela 524 mane Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samaya mAtrane pramAda ka ThIka na lAge, tethI zrI arikata bhagavate tathA zrI siddha bhagavatenI sAkSIe mArA guru mahArAja samakSa pravrayAne pATha bhaNIne mArA AtmAnA karavA mATe dIkSA aMgIkAra karI chesamAjane beTa khyAla na Ave ke mArI dIkSA kSaNika jussAthI agara gerasamajathI thaI che tethI tathA samAjamAM jenazAsananI prabhAvanA thAya te hetuthI mAre mAre vRtAMta pragaTa kare ucita che. uttarAdhyayanajI sutranA 18 mA adhyayana parathI mane lAgyuM ke manuSya jIvananuM kharU kartA mosaphaLa ApanArI dIkSA ja che. chevaTa sudhI meM mArA bApujI pAse dIkSA mATe AjJA mAgI ane te vakhate paNa pahelAnI jema vAta uDAvI dIdhI ane anata upakArI evA mArA bApujI samakSa huM temane kaDaka bhASAmA paNa kahI zakatuM na hatuM ane bIjI bAjuthI mane thayu ke AyuSya azAzvata che ane AvA uttama kArya mATe mAre jarApaNuM pramAda kare ucita nathI tethI meM vicArIne A pagaluM bharyuM che ane mane pUrNa vizvAsa che ke, zrI viraprabhu mahAvIra svAmInA sakaLa sa dha mAsa A kAryane anumodaze ja "tavAtu" rAjakoTamAM zrI vinodakumAranA gayA pachI pAchaLathI khabara paDI ke vine kumAra kema dekhAtA nathI eTale tapAsa thavA mAMDI gAmamAM kayAMya patto na lA eTale bahAragAma tAra karyA. kayAyathI 5Nu sateSakAraka samAcAra sApaDayA nahI arthAta po maLe ja nahIM Ama vimAsaNanA pariNAme pitAzrIne be mahinA pahelAMnI eka vAtanI yAdI AvI te e hatI ke te vakhate zrI vinakumAra AjJA mAgelI ke "bApujI ApanI AjJA heya te A cAturmAsa khIcana (rAjasthAna) ja8 kAraNa ke khIcanamAM 5 burumahArAja zrI samarthamalajI mahArAja ke jeo siddhAta vizArada che ane anekAMtavAdanA pUrA jANakAra che, teo tyAM birAjamAna che jeozrI pAse zAstrAbhyAsa karavA mATe pU zrI lAlaca dajI mahArAjanAdi ThANA 4 javAnA che te mArI IcchA paNa tyA temanI pAse javAnI che" A vAtacItanuM maraNa pitAzrIne AvavA sAthe teoe 5 pUrNacaMdrajI dakane pitAnI pAse bolAvyA ane vikAsa mATenI pitAnI ciMtA vyakata karI paDitajInuM A vAtane samarthana maLyuM teozrIe jaNAvyuM ke thoDA samaya pa vinA kamare mArI pAse jAjhuvA mAgyuM hatuM ke, khIcanamAM kevA prakAranI Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 sagavaDa che ! gAma mArI sAthe paNa vArtAlApa thayeA hateA. bannenA A pramANe ekamata thatAM pitAzrIe khIcana tAra karavA sUcanA karI tA rAja pRthvIrAjajI mAlu khIyana (rAjasthAna) upara tAra karyo 22-5-50nA tA. 28-5--57nA rAja javAma mAnye ke zrI vinAdabhAie khIMcanamAM svayaMmaeNva dIkSA grahaNa karI che eTale temanA pitAzrIe zavakhavAdurathI ema. pI, sAheba, zrI kezavalAlabhAI pArekha ane paMDitajI pUrNa cadracha ka ema traNeyane zrI vinAikumArane pAchA teDI lAvavA mATe khIcana mAkalyA tA 28-557nA rAja ravAnA thai tA.30-5-17 nA rAja savAre leAdI sTezane pAmyA belagAImA te khIcana gayA ke jyA sthivara munizrI zIrAmajI mahAja pUjya paDitaratna zAstra vizArava zrI samamalajI mahArAja thyAdi ThANA 8 tathA pUjya tapavI mahArAja zrI lAlAcAjI mahArAja Adi ThANuA 4 birAjatA hatA. kulle sAdhu-sAdhvInI sakhyA aThThAvIsathI trIsanI hatI pUchaparachanA javAbamA zrI vinemunie kezavalAlabhAI pArekhane kahyuM ke "me. te dIkSA agIkAra karI lIdhI che. temA kAi pheraphAra thAya tema namI tamA mArA vIrANI kuTuMbanA hiteSI che ane je sAcA hiteSI Dhe te mArA pU bA ane bApujIne samAvIne mArI have pachInI mATI dIkSAnI AjJA gaDhavADInI adara kSapAvI e ellu ja nahI. pazu " vi jIva karU zAsana rasI " nI bhAvanAmAM ane Aja divasa sudhInA mArI vAmA Agamane anulakSIne mArI bhAvanA e hoya ja tebheAnI dIkSAnuM nimitta bane ane mArA mAtA-pitA mArI sAthe dIkSA lIe " uparanA upakAranA mA ane che ke, mArI dIkSA sagatine sAdhe kharyaMta thI vinakumArane pAchA 31-5-17 nI rAtrInA khAvA suDha javAbanA pAime te ja samaye laI javAnI bhAvanAne niSphaLatA sApaDI ane tA ravAnA thaI, tA 2-6-17 nA savAre mA parISaharUpa kSetranA anubhava karI, zrI vinaMtakumAranA pitAzrIne tamAma vAtathI vAkepha karyAM cADA vakhatamA kUvAdInA zrI sathe jU, zrI lAlacacha mahAzajane ka DhImA dhAmANu karavAnI vinatI karI tenA avIkAra thavAthI sama gamagIna anyeA eTale niSNuya pherabyA ane gADha suda 13 nA rAja khIcanathI vahAra karI lAdI AvyA Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 dikSA pachI aDhI mahinAne Atare phelI cemAsA daramyAna zrI vineda munine hAjate javAnI sattA thaI ane te mATe javA taiyAra thayA eTale temanA gurue kahyuM ke bahu garamI che, jarAvAra bhI jAva eTale zrI vinoda munie jeharaNa vagere nI pranilekhanA karI te daramyAna na rokI zakAya evI hAjata lAgI tethI karI AjJA mAgatA jaNAvyuM ke mane hAjata bahu lAgI che tethI jAuM chuM, jalarI pAchA pharIza kALanI gahana gatine dukhad racanA racavI hatI Aje ja hAjate ekalA javAne banAva hate, hamezA te badhA sAdhuo sAthe maLIne dizAe jatA hAjatathI mokaLA thaI pAchA pharatA hatA, tyA re lAIna upara be gAye, AvI rahI hatIbIjI bAjuthI TreIna paNa AvI rahI hatI tenI vhisala vAgatA chatA paNa bA khasatI na hatI zrI vimuninuM hRdaya tharatharI uThayu ane mahA amuka pAe muninA hRdayamA khAna lIdhu hAthamAM rajoharaNa laI jAnanA jokhamanI paravA karyA vagara gAyane bacAvavA gayA gAyane te bacAvI ja lIdhI paraMtu A kriyAmAM chakAya jIvanI dayAnA sAdhanabhUta raharaNa ke je vidamunine AtmAthI vadhAre pyAra hatuM, te have lAIna upara paDI gayo ane zrI vinodamunie te pAche sapAdana karavAmA jaDavAdane siddha karavA rAkSasI enjinane jhapATe AvyA ane pitAnuM balidAna ApyuM arihata arihata bevA zabda mukhamAMthI nIkaLyA ane zarIra tUTI paDayuM rakata pravAha chUTI paDayA ane thoDA ja vakhatamAM prANAta thaI gaye. badhA leke kahevA lAgyA ke gaurakSAmA munizrIe prANa ApyA atima samaye munizrInA caherA para bhavya zakti ja dekhAtI hatI hamezA teo je tarapha hAjate jatA hatA te tarapha pharIthI kiraNa tarapha javAnI relave lAIna hatI A lAIna upara reve sattAvALAoe phATaka mukela nathI ane tyA pharate paNa che eTale pazuonI avarajavara heya ja che ane vakhate vakhata tyA terA nI haThe caDI javAnA prasaMga bane che phodI saze A durdhaTanAne khabara rAjakoTa, TelIphenathI ApyA je vakhate TelIphAna khALe. te vakhate vinamuninA pitAzrI bahAra gayA hatA ane mAtuzrI maNibena sAmAyika-pratikramamAM beThA hatA, mAtra eka nAkara ja gharamA hato ke je Teliphona cThA paNa te kAI TekAnamAM hakti samajI zake nahI ane sAcA samAcAra meDA maLyA pesyala plenathI pharI pAse te pahelA asiskAra thaI gaye sucanAne TelIphona Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 gaMdhI kalAka mATI pAMmbe, ne sathe samayasara pApe rAta te mAtA-pitAne zrI vineAdamuninA zarUpe paNa caherA ovAnA ane atima darzananA prasaMga maLata paraMtu aMtarAya krame tema banyu nahI AthI pleinanA pAyAma paDatA mUkavAmA AvyA ane mAtA-pitA tA. 14-8-57 nA rAja Treina mAraphata lAdI paheAmyA, zrI durlabhajIbhAI ane maNibene pUjya tapasvIzrI lAlacadajI mahArAja sAhebanA darzona karyA A prasage zrI lAlacadrajI mahArAja sAhebe avasane pichANIne aneM premanuM ekaeka aikya karIne, zrI vinodamuninA mAtA-pitAnA sAtvanAa upadeza zarU karyuM jene TUMkAmA sAra A pramANe che "have te e.ratna cAlyu gayu ! samAjane AzAdIpaka AlavAI gaye ! eTa UgIne AthamI gayA ! have edIpa pharIthI AvI zake tema nathI" A vinedasuninA sasArapakSanA mAtuzrI maNuienane munizrIe kahyu ke bhAvi prabaLa che A mAbatamAM mahApuruSoe paNa hAtha pAI nAkhyA saune maraNane tharaNa thavuM paDe che teA pachI ApaNA jevA pAmara prANInuM yu gajI che? have to zA dUra karIne ApaNe emanA mRtyune sAda jemane mAtra dhIraja paravAnI rI . pRthvI samartha malajI mahArAja sAhebanA abhiprAya gtal bena 1 ane prAthamika temaja alpakALanA paricayathI mane zrI vimuninA viSe anubhava thaye, ke temanI pamapriyatA ane dharmAbhilASA adgiminA temanuE' maiM parica kAnatI hatI. prApta sAmrAki pracUra vAva taz temanI ruci STigocara thatI na hatI, paraMtu te vAvAgajANInA sasamAM vinimukha dhakAma mA sadA tatpara ane tadIna dekhAtA hatA, khAsa pazcimanA abhAve bairAgya paNa temanI dhArAthI temanI dharmonuAgitA tathA jIvanastro~thI kaThina kAma karavAmA paNu gabharATanA sthAne muskhAnubhavanI vRtti lakSamA bhAvatI hatI. Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI vinodamuninA jIvananA be prazno upasthita thAya che tene khulAse karavAmA Ave che pra. 1 temaNe AnA vagara svayameva dIkSA kema lIdhI? uttara - pAcamA ArAnA bhadrA zeThANanA putra evatA (atimukta) kumArane tenI mAtuzrIe dIkSAnI AjJA ApavAnI tane nA pADI eTale teNe svameva dIkSA lIdhI tyArabAda bhadrA zeThANIe potAnA kumArane mUsane soMpI dIdhA te ja rAtre teNe bAramI bhISmanI DimA agIkAra karI ane ziyALaNInA pariSahathI kALa karI nalInagadama vimAnamAM gayA tevI ja rIte zrI viThakamAra svaya dIkSita thayA pra 2 AvA rAgI jIvane A bhayakara pariSaha kema Ave? uttara - keTalAka carama zarIrI jIvane narasAtika upasarga Avela che juo gajasukumAra muni, metAja muni, kezala muni, kAraNa ke temanI sattAmAM hajAra bhavanA karma kevA joIe, tyAre temane ekadama mekSa javuM hatuM, te mANatika upasarga AvyA vagara eTalA bakAM karma kevI rIte khare? bA. ba. zrI vinodamunine A pariSaha Ave, je uparathI ema anumAna thAya che ke te ekAvatArI jIva che. zrI vinodamuninuM vistRta jIvanacaritra judA pustakathI gujarAtI bhASA tathA hindI bhASAmAM chapAyela che temAthI ahI sAra rUpe sakSepa karela che Page #74 -------------------------------------------------------------------------- Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ || zrI vItarAgAya namaH // jainAcArya - jainadharmadivAkara- pUjya zrIghAsIlAla- prativiracitayAprameyacandrikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRta bhagavatIsUtram (tRtIyo bhAga) ( eater prathamodezakasya sakSiptavipayA ) mokAnAmanagardA nandanodyAne mahAvIrasvAmina samavasaraNam, parpatsamAgamanam dharmakathAzravaNam, padamatigamanAnantaram agnibhUte paryupAsanA, tato vikurvaNA rUpaparivartanazaktivizeSarUpA, samarendrasya prAyakhisakAnA sAmAnikA nAm bhagramahiSINA ca madarthAde svarUpapratipAdanam agnibhUtitrAyubhUtapoH samAgama', agnibhRtipratipAditacamarendrAdidevasambandhi vikurvaNA, mahaddharghAditripaye vAyubhUte sandeha, mahAvIradvArA tassadeha nivAraNam, agnibhUrti prati bhagavatIsUtrakA hindI anuvAda tRtIyazataka kA prathama uddezaka isa tRtIyazataka meM prathama uddezakake viSayoMkI sakSipta viSaya isa prakArase hai- mokAnagarIke nandanoyAna meM mahAvIra svAmI kA samavasaraNa, paripada kA gamana, dharmakathAkA zravaNa, pariSadgamana, agnibhUtikI paryupAsanA, vikurSaNa - rUpa parivartana karane kI zakti, marendra, zrAyatriMzaka, sAmAnika, agramahipI aura maharddhi, ityAdi sake svarUpa kA pratipAdana, agnibhUti aura vAyubhUti kA samAgama, agnibhUti dvArA pratipAdita camarendra Adi devoMkI vikarSaNA, maharddhi bhagavatI sUtranA gujarAtI anuvAda trIjA rAtanA pahelA uddezaka trIjA zatakanA pahelA jezakamAM AvatA viSayonuM saMkSipta varNana nA pramANe che mekA nagarInA tanedyAnamA mahAvIrasvAmInuM samavangyu, pazmiA gamana ane dharma yAnuM zravaNu pariSadAnuM visaja na, agnibhUtinI pa pAsanA,vipula sA-rUpaparivartana karavAnI zakSita, camarana, trAaiizaka, sAmAnika, mamahiSI vagerenI samRddhi tathA viSuvAnA svarUpanuM pratipAdana, agnibhUti ane vAyubhUtinA samAgama, agnibhUti dvArA pratipAdita amarendra khAti devAnI vikA, mahati aAdi viSayamAM vadhyubhUtinA Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatine vAyubhUse kSamAyAcanA gha, agnibhUti-vAyubhUti-mahAvIrasvAminA prayANAM sa milanama, dakSiNAghalokAdhipativipaye AdityaviSaye ca amibhUte paranA, uttarArghalokAdhipativipaye candravipaye ca ghAyubhUte prazna', tipyaphsya vikuNAyA' patipAdanam agnimUtevihAratha, vAyubhUteH IzAnendrakuru dattayo vikurvaNAmadaryA divipaye yApadacyutadevaloSaparyansamaddharyAdivipaye ya mahAvIra prati mana', mahAvIraspa bihAra , rAjagRhe prabhoH mahAvIrasya samavasaraNam, uttarArdhadevendrA NAmAgamanam devadarthAdidarzanam tarasaharaNa ca, deva daryAdisaharaNaviSaye vAyu bhUte praznA, mahAvIrasvAminaH phUTAphArazAlAdRSTAntena taduttaram , devadaryAdi mAptyupAyapratipAdanam , IzAnendrasya pUrvajanmasambandhimaurya putradAlatapasvivAmaleH Adi ke ghipayameM ghAyubhUti ko sadeha honA,mahAvIra pramu dvArA isa sadehakA nivAraNa honA, agnimatise vAyubhUtiko kSamAyAcanA karanA, agnibhUti ghAyubhUti aura mahAvIra ina tInoMkA milanA, dakSiNAghalokAdhipati ke vipaya meM aura Adityake vipayameM agnibhUti kA prazna, uttarArghalokAdhipati aura candra ke vipayameM dhApubhUti kA prama, tathA tiSyaphakI viphurvaNA kA pratipAdana, agnibhUtikA vihAra, IzAnendra, phurudatta kI vikarSaNA mahaddhi Adiphe viSaya meM aura yAvat acyu tadevaloka paryanta maharyAdi ke viSaya meM SAyubhUmi kA mahAvIra se prazna, mahAvIra kA vihAra, rAjagRha meM prabhu mahAvIra kA samavasaraNa utsarAghadevendrAkA Agamana, devoMkI maddhi Adi kA darzana bhora saphA saharaNa, devIpAdi ke saharaNa ke viSaya meM ghAyubhUti kA prama, mahAvIra svAmIphA kUTAphArazAlA ke dRSTAnta se isakA tapsara, devaddhi manamAM saMdeha ane mahAvIra prabhu dvArA te saMdehanuM nivAraNa, agnibhUti pAse vAyumatinI kSamAyAcanA, agnibhUti, vAyubhUti ane mahAvIranuM milana, dakSiNA lekAdhipatinA viSayamAM ane AdityanA (sUrya) viSayamAM agnibhUtino praza, uttarArdha kAdhipati ane candranA viSayamAM abhitine praja, tathA tiSyanI vikRrvathAnuM pratipAdana, agnibhUti vihAra, IzAnendra kAranI vipharvA, maharti Adi viSe ane ammata devaleka sudhInA devenI maharti Adi viSenA vAyubhUtinA mahAvIra prabhune prao, mahAvIrane vihAra, rAjagRhamAM mahAvIra prabhunuM samavasaraNa, uttarArSadevendronuM Agamana tenI ddhi AdinuM Ina ane tenuM saharaNa, devaddhi AtinA viSayamAM vAyubhUtine prama, yamarAlAnA raSTAta dvArA mahAvIra prabhune prApe uttara, deva iAdinI Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za. 3 u 1 sakSiptaviSayanirUpaNam 3. mANAmitrImavajyAyAH grahaNam, pAdapopagamananAmakamanazana ca, indrArtha palicazcAyAM devAnAM samelanam , pAlatapasvitAmali mati banicazcArAnadhAnyAdhipatisvArtha devAnA mArthanam, 'atyAgrahaya, tAmachestadasvIkaraNaM ca tatastIvratapaH pramANa vAmale ucarAdhalokAdhipatIzAnendrarUpeNa janma, bali banAyA tajjanmavedanam, vadinena kudAnAM palicacAvAstavyAnA nAmalizavAramAnanam, IzAnavAsidevadvArA IzAnendatAmalestadapamAnajJApana ca, tadapamAna zAnajanyakrovena IzAnendrasya muku TivilAsena tejolezyApramAvAt palicazcA yA dahanam, devAnAmitastata palAyanam, sato palicazvArAjadhAnIvAstavya devAnAm IzAnendra prati kSamAprArthanA, Adi kI prApti ke upAya kA pratipAdana, IzAnendra ke pUrvajanmasaSadhI mauryaputra, pAlatapasvI tAmalI kI prANAmikI pravrajyA kA grahaNa, pAdapopagamana anazana, tathA indra ke nimitta yalicacA meM devIkA samelana, pAlatapasvI tAmalI se palicacA rAjadhAnI ke adhipatitva ko svIkAra karanekI dezoM kI prArthanA aura atyAgraha, tAmalI kA use svIkAra nahIM karanA, tIvratapa ke prabhAva se tAmalI kA uttarArddhalokAdhipati IzAnendra ke rUpa meM janma honA, palicacA meM usake janma kI svapara honA, isa khapara se kruddha hue palipacA nivAsiyoM dvArA tAmalI ke zavakA(mRtaka zarIrakA) apamAna karanAIzAna karapavAsI devahArA IzAnendra tAmalIko isa apamAna kI khapara honA, apane pUrvajanma ke zarIra ke tiraskAra hone ke jJAna se kruddha hue IzAnendra kA tejolelyA chArA yalicadhArAjadhAnIkA jalAnA, deyoMkA idhara udhara bhAganA, yAda meM prAptinA upAthanuM pratipAdana, IzanindranA pUrvajanma viSe kathana mauryaputra bAsatapasvI tAmahI prAthamika pravrajyA grahaNa karIne pAyagamana anazana kare che, indrane mATe balica mAM revenuM samelana, bAlatapasvI tAmahIne barica cA rAjadhAnInuM Adhipatya svIkAravA mATe tenI prArthanA ane atizaya Amala, tAmalI dvArA teno asvIkAra, tIvra tapanA prabhAvathI tAmahI uttarArdhakAdhipati IzAne rUpe janma pAme che, bariya vAmA A samAjhAra jAya che A khabara sAMbhaLIne krodha bharAyelA balisa thavAnA nivAsIo dvArA tAmatInA zabanuM apamAna thAya che,-IzAnaHpavAsI re dvArA ImAnendrayAmalIne A apamAnanI khabara paDe che. potAnA pUrvajanmanA zarIrane tiraskAra thavAthI ke pAyamAna thayelA IzAnendra dvArA vicacA rAjadhAnIne te dvArA bALavAmAM Ave che, tyAnA 2nI nAsa bhAga, balirAjA nivAsI dvArA izAnendra pAse - - Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIce IzAnendrasya satmArthanayA kSamAkaraNena tejo chezyAyA analahapTe' saharaNam, IzA nendrasya puH siddhimuktisthalAdimatipAdanam, uttarArdha-dakSiNArdha devendrANAM parasparasaminAlA sakAryakrama patipAdanam zakrezAnayoH parasparavivAde sanatku mArasmaraNaM taddvArA vivAda nirNaya, ante sanatkumArasya bhavyatvamatipAdanam / I mUlam gAhA-risI vikuvaNA dhamara - kiriyajANi-tthi nagarapAlAya / ahiva idiya parisA, taiyammi sae dasa uddesA / chAyA - kIdRzI vikurveNA camara kriyA yAna strI nagarapAlAma / adhipati indriya parSada vRtIye zate daza uddezAH // TIkA-tatra prathame uddezake ' kerisI viujvaNa "tti pIdRzI camarendrasya vikurvaNA - vividharUpakaraNarUpA zakti ? ityAdi praznottara vartate 1 / dvitIye pacirAjadhAnI ke nivAsI devoM dvArA IzAnendra se kSamA mAganA, isake bAda unakI kSamA prArthanA ke kAraNa IzAnendrako tejolezyA kA saharaNa karanA, IzAnendra kI AyukA pratipAdana, unakI siddhi, muktisthala AdikA - pratipAdana, uttarArdha - dakSiNArtha- devendroMkA paraspara milanA pAThavIta sahakAryakrama kA kathana, zakra aura IzAna meM paraspara meM vivAda honA, sanatkumAra kA smaraNa, sanaskumAra dvArA vivAda kA nirNaya, anta meM sanatkumAra kI bhavyatA kA pratipAdana / "risI viNA " amara kiriya- ityAdi gAthA isa tRtIyazataka meM daza 10 uddezaka haiM, inameMse prathama uddezaka meM "pherisI viSaNA", Samarendra kI vividha rUpa karane kI zaktirUpa kSamAyAcanA, kSamAyAcanAnA svIkSara harIne thAnendra covAnI telebezyA pAchI bhethI le che. paMcAnendranA AyuSyanuM pratipAdana, temanI siddhi, muktimmada khAtinuM pratipAdana uttarA ane dakSiNAnA devendranA parasparanA milananuM tathA mAtacIta ane sahakArakramanuM thana, zukra ane IzAnendra vacce vAdavivA, sanatyumAranuM smaraNa, sanakumAra drAsa temanA vivAdanuM nirAkaraNu, chevaTe sanatkumAranI bhavyatAnuM pratipAdana, " kerisI viucyaNA" ityAha gAthA shaagii shtdhn| Ae zaai4 me temAnA paDedyA ammAM "kerisI vimvamA" camarananI vikaNA (vividharUpa dhAraNa karavAnI zakti)nuM vaghuna karyuM che 1. bIjI Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u 1 sakSiptavipaya nirUpam 5 "camara" ci camarendrasyotpAvAbhidhAnam 2 | tRtIye " kiriya" kAyikyA adhikaraNikI - mApikI - pArivApanikI - prANAtipAtiSI kriyApaJcavarNanam 3 / caturthe 'jANa' ti davena yAna vaikiya kRtam iti jAnAti ityAdivarNanam 4 / paJcame 'iritha' ci mAdhurvAgrAn pudgalAnAdAya anAdAya vA vaikriyANi syAdirUpANi karttuM samartha itivarNanam 5 / papThe 'nagara' tti nagarasambantre paSThodezakaH 6 / saptame 'pAya'ti somAdilo kapAlavarNanam 7 aSTame ' ahivaDa 'tti adhipativiSayavarNanam 8 / natrame 'idiya' ci indriyavarNanam 9 / dazame 'parisa' ti camarendra paripavarNana miti 10 / ityeva krameNa " taiyammi sae dasa uddesA" tRtIye zarma daza uddezA santi / vikarSaNA ke viSaya meM praznottara hai 1 / dvitIya uddezaka meM ghamarendra ke utpAta kA kathana hai 2 / tRtIyauddezaka meM 'kiriya' kAyikI, Adhikara NipI, prAdepikI, pAritApanikI, prANAtipAtikI, ina pAca kriyAoM phA varNana hai 3 | cauthe uddezaka meM 'jANa' devane vaikriya yAna kiyA' Isa pAta ko sAghu jAnatA hai ? isa bAta kA varNana hai| pAMcaveM uddezaka meM "itthi " pAyaloM ko grahaNa karake athavA nahIM grahaNa karake sAdhu kyA bekiya strI AdirUpa karane meM samartha hai ? isa bAta kA varNana hai 5 / chaThe udezaka meM 'nagara' nagara ke maghameM kathana hai 6 | sAtaveM uddezaka meM "pAlAya" soma Adi lokapAloM kA varNana hai 7 | AThaveM uddazameM 'ahivaha' adhipatioiurs varNana he 8 / nauSa udazaka meM "idiya" indriyoM kA varNana hai 9 / daza uddazameM 'parisA' camarendra kI paripadA kA varNana hai 10 | isakramase 'tayammi sae dasa uddemA' utIyazataka meM daza udezaka haiM / zambhA amarendranA utpAtanuM pana che 2 zrI zambho "phiriya" mAyiThI, AdhikaraNikI, prAddheSikI, pAtiAvAnikI, ane prANAtipAtikI,A pAca yiAonuM nirUpasu karyuM che 2 gAthA zakamA "nALa" ne vaikriya yAna karyuM,' e vAta sAdhu jANe che kharA? A vAtanuM pratipAdana karyuM che 4 pAMcamA uddezakamA '"kRriya'bALapudgalene maheNa karIne athavA mahaNa karyAM vinA thru sAdhu vaikriyAktithI zrI Adi rUpa dhAraNa karavAne samartha che " mA pAvanu varSAna 6 dezamA 'nagara' viSe sAtabhAbhA "pAlAya " sobha haviSe 7 sabhAmA "ahivai" adhipati vidhe 8 navamAmA "idiya" indriyo viSe "parisA " amarendranI pariSaka viSe bAryana myu che 10 yA rIte "tayammi sae dasa uddemA" zrI zambho zamse - Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagAvidA dvitIyazavakAnte bhastikAyAno sAmAnyataH saspamuktam / vameva papati paJcavidhAnAmapi parmAstikAyA-dharmAstikAya-bhadharmAstikAyA-''kAsAstikAya-jIvAstikAya-pudgalAstikApAnAM dravyakSetrakAlamASaguNataH sopeNa varNanamapi kRtam tathApi makavopayogidhyA jIvAstikAyasya vizeSato vividha dharmapatipAdanadvArA prAdhAnyena vAstavikasvarUpanApanAya tRtIyazcatakamArabhyate'vegaM kATheNe' ispAdi / mUlam-" teNaM kAleNa, teNaM samaeNaM, moyA nAma nayarI hotthA, vaNNamao, tIseNaM moyAe nayarIe pahiyA ucarapurasthime disIbhAe NaMdaNe nAma ceie hotthA, vaNNao, teNa kAleNa, teNaM samaeNa sAmI samosaDhe, parisA niggacchai, paDigayA prisaa| teNa kAleNa teNa samaeNa samaNassa bhagavao mahAvIrassa doDace atevAsI aggimUI nAma aNagAre goyamagoceNa sattussehe, jAva -pajjuvAsamANe eva kyAsI-camareNa bhate ! asuriMde, asurarAyA ke mahidie, kemahajjuIe, kemahAvale, kemahAjase, kemahAsokve vitIyazaptaka meM astiphAryoM kA svarUpa sAmAnyarUpa se kahA gayA hai yahAM yadyapi bhAstiphAya, adharmAstiphAya, AkAzAstikAya, jIvA stikAya aura pudgalAssikAya, ina pAMcohI astiphAyoMkA dravya, kSetra, kAla, bhAva aura guNakI apekSA lephara sakSepase varNana bhI kara diyA tapa mI prakRta arthAt cAlu prakaraNa meM upayogI honeke kAraNa jIvAstikAya ke vAstavika svarUpa ko vizeSarUpa se viSiSa bhoke pratipAdana dvArA samajhAne ke liye isa tRtIya zatakakA mArama kiyA jAtA hai-taNa kAleNa' ispaadi| bIjA zatakamAM astikAnuM svarUpa sAmAnya rUpe batAvyuM che ke te zatamAM kamastikA, adharmAstikAya, AmAzastikAya, jIvAstikAya ane pagalAntikAma, me pAse astikAnuM dravya, kSetra, kALa, bhAva ane zuSanI draSTie sa kSipta varNana kavvAmAM AvyuM che, te paNa prakRtamAM upayogI chevAne kAraNe jIvAstikAyanA vAstavika svarUpane tenA vividha dharmonuM pratipAdana karIne samajAvavA mATe A triojA zartakanI zarUAta karAve che "teNaM phAcheNa seNa samaeNa moyA nAma naparI" Julle Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyacani kA TIkA za. 3 u. 1 mokAnagayoM vIrasamavasaraNam 7 kemahANubhAge, kevaiya ca Na prabhU viuvittae 1 goyamA ! camareNa asuriMde, asurarAyA mahiDie, jAva-mahANubhAge, se Na tattha cauttIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM, causaTTIe sAmANiyasAhassINa, tAyattIsAe tAyattIsagANaM, jAva viharai eva mahiDie, jAva-mahANubhAge evaiya ca NaM pabhU viuvittae, se jahA nAmae juvai juvANe hattheNa hatthe geNhejA cakkassa vA nAbhI aragA uttAsio, evAmeva goyamA / camare asu riMde, asurarAyA veudviyasamugghAeNa samohaNai, sakhejAi joyaNAi DhaDa nisirai, ta0 rayaNANa jAva-rihANa ahAbAyare poggale parisADei, parisADittA ahAsuhame poggale pariyAyai, pariyAittA docca pi veubviyasamugghAeNa samohaNNai, samo haNittA pabhU Na goyamA ! camare asuriMde, asurarAyA kevalakappa jabUdova bahUhiM asurakumArehiM devehiM devIhi ya AiNNaM, vitikiNNa, uvatthaDa, sathaDa, phuDa avagADhAvagADha karettae / aduttara ca pAM, goyamA ! pamU camare asuriMde, asugarAyA ti riyamasakhejje dIva samudde vahahiM asurakumArehiM devehiM devIhi ya AipaNe, vitikiNNe, uvatthaDe, sathaDe, phuDe, avagADhAvagADhe, karettae, esaNa goyamA ! camarassa asuriMdassa, asuraraNoayameyArUve visae, visayamette vuie No ceva NaM sapattIe vikubisu vA, vikuvai vA, vikRvissai vA // suu01|| Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatimra 1 chAyA - tasmin kAle tasmin samaye mokA nAma nagarI bhAsot vargaH, tasyA mokAyA nagaryA hi udharapaurastye digbhAge nandana nAma caityam abhavada, varNakaH, tasmina phAle tasmin samaye svAmI samatrata, parSad nirgacchati, pratigatA paryat // vasmin pAThe, tasmin samaye, zramaNasya bhagavato mahA vIrasya dvitIyo'nyevAsI zramibhUtirnAma anagArI gautamagotraH saptohaseghaH, " sUtrArtha - ( teNa kAlena teNa samarpaNa ) usa pAla meM aura usa samaya meM (moyA nAma nayarI hosthA) mokA nAmakI nagarI thI (ghaNNao) varNa isakA varNana campAnagarI ke varNana ke samAna jAnanA cAhiye / (tIseNa moyAe nayate pahiyA uttarapurasthime disIbhAe NadaNe nAma are hotyA) usa mokA nagarI ke bAhara uttarapUryake digbhAgameM arthAta IzAna koNa meM nadananAmakA eka cairaya udyAna thA / (caNNao) varNaka campA nagarI ke pUrNabhacatya ke varNana ke samAna isakA varNana jAnanA (teM phAle teNaM samaeNa sAmI samosade) usa kAla meM aura usa samaya meM svAmI mahAvIra prabhu vahAM padhAreM(parisA niggacchadda) sabhA niphalo (paDigayA parisA) dharmapraSaNa kara sabhA visarjita ho gaI / (teNa kAlena teNaM samaraNa) usakAla meM aura usa samaya meM (samaNassa bhagavao mahAvI rassa docce atevAsI) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke dvitIya ziSya (agbhUiI nAma aNagAre goyamagoseNaM) agnibhUti nAmake anagAra the, inakA gautama thA ( santussehe ) sAta hAtha kA inake zarIrakA sUtrArtha - ( teNa kALeNa teNa samaeNa ) te ThANe ane te sabhaye ( moyA nAma nayarI hotyA) bhoma nAmanI nagarI utA (yaNNamo ) tenu pani pAnagarI prabhA 425. (tIseja moyAe nagarIe bahiyA uttarapura sthime disImAe gaNe nAma gherpa hotyA) te bhobha nagarInI mahAra IzAna lAmo nahana nAbhe dhatya tu (vaSNao) va pAnagarInA bhadra gelya mevu va tenu vana samanvu ( teNa kAlena veNa samapaNa te bhaje bhane te samaye (sAmI samosave) mahAvIra svAbhItyA pArthA ( parisA Niggara) pariSA dharmazthA sAMbhalavA gA ( parigayA parimA ) dharmopadeza sAMbhaLIne sabhA virjina thaI ( teNa kALeNa taNa samaeNa) te aNe khane te sabhaye (samaNassa bhagavabho mahAmI rassa doghe atevAsI) zrabhaya saJavAna mahAvIranA bhIkta ziSya (aggibhUI nAma aNagAre goyamagote NaM) mabhibhUti nAme agara tA. tethe gautama gotranA tA ( sattussehe ) temanA zarIranI yA sAta sAtha havI. (jAva pajjutrAsamANe) prabhunA Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 1 mokAnagaryo ghIrasamavasaraNam yAvat paryupAsIna. evam avAdIta - camaro bhagavana ? asurendra:, asurarAja, cit maharddhikaH, viyat mahAdyutika, viyata mahApala viyat mahAyazA, viyat mahAsauravya kiyat mahAnubhAga', viyaca prabhu vikurvitum ? gautama ! camara' asurendra asurarAja, mahardika, yAvat- mahAnubhAga, sa tatra caturkhizato bhavanAtrAsazatasahasrANAm, catupATe sAmAnikamahasrANAm, trayastriMzata prAyastriMzakAnAm yAvat utsedha-UcAI-thA / ( jAva pajjuvAsamANe eva vayAmI) yAvat prabhukI paryupAsanA karate hue inhoM ne prabhuse isa prakAra pUchA- (ghamare NaM bhate ! asuriMde asurarAyA) he bhadanta ! asuroM kA rAjA evaM asuroM kA indra jo camara hai ghara (kemahilie) kitanI par3I RddhivAlA he ? (mahajjuhu ) kitanI ghar3I yutivAlA hai / (kemahApale) kitane par3e palavAlA hai ? (ke mahAjase) kitane par3he yazavAlA hai / (kemahAsokkhe) kitane par3e sukhavAlA hai / (kemahANubhAge) tine par3e prabhAvavAlA hai / (keva ca Na pabhU viuvvitae) aura vaha kitanI vikurvaNA kara sakatA hai / (goyamA ) he gautama! ( camare Na asuriMde asurarAyA ) asurendra aura asurarAja ghamara (mahiDie) paTuta bar3I RddhivAlA hai| jAva mahANubhAge) yAvat bahuta ghar3A prabhAvazAlI hai / (seNa tattha cauptIsAe bhavaNAvAsa saya sadassANa, casaTThIe sAmANiya sAhassINa) vaha vahA cautIsa lAkha bhavanASAsoM kA, 64 cosaTha hajAra sAmAnika devakA (tAyaptIsAe tAyacIsagANa) aura 33 tettIsa prAyazika pAyupAsanA harIne tebhAve (eva vayAsI) mahAvIra prabhune yA ahArane ana pUchayo( camare Na bhaye ! asuriMde asurarAyA) he mahanta / asurAno zabda, asurendra zabhara (kemahiDie) TI RddhivANI che ? ( ke mahajjuIe) TabI tivANI che ? ( kemahAvache ) TalA bhaNavANI che ? (kemahAjase) DeTA yazavANI he ? (ke mahAsokkhe) DeTA zubhavANI che ? ( kemahANubhAge) heTo prabhAvazAlI cha ? ( vaya caNa pabhU viThanvitae) bhane te TheTabI vibhuvA harIza che ? ( goyamA ! ) gautama / ( ghamareNa ammuriMde asurarAyA ) asurendra bhane asurazana bhara (mahiDie) bAlI bhAre RddhivANI che ( jAma mahANubhAge ) te ghaNI ja vrutivALA, ghaNA ja maLavALA, ghaNA ja yazavALA, ghaNA ja sukhavALA ane abhAvavANI ( se Na tasya caThacIsAe bhavaNAvAsasayasahassANa, causaTTIe sAmANiyasAhassINa ) te tyA yAtrIsa bAya bhavanAvAsAnu, bhosa itara sAmAni devAnu, (sAyacIsAe vAyattIsagANa) bhane tetrIya trAyazi Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatisUtre chApA - tasmin kAle tasmin samaye mokA nAma nagarI mAsIt, varNakaH, tasyA mokAyA nagaryA pari. uttarapaurastye digbhAge nandana nAma caityam abhavat varNakaH, tasmin kAle tasmin samaye svAmI samasta parSad nirgacchati, pratigatA parpat // tasmin kALe, tasmin samaye, zramaNasya bhagavato mahA vIrasya dvitIyo'ntevAsI abhibhUtirnAma anagArI gautamagotraH saptotsedhaH, 1 sUtrArtha - ( teNa kANa teNa samarpaNa) usa pAla meM aura usa samaya meM (moyA nAma nayarI hotyA) mokA nAmakI nagarI dhI (vaNNao) varNaka isakA varNana campAnagarI ke varNanake samAna jAnanA cAhiye / (tIseNa moyAe nayarIe pahiyA utarapuratyime disIbhAe NadaNe nAma veha hotyA) usa mokA nagarI ke bAhara uttarapUrvake digbhAgameM arthAt IzAna koNa meM naMdananAmakA eka caizya udyAna dhA / (caNNao) varNaka-campA nagarI ke pUrNabhavatya ke varNana ke samAna isakA gharNana jAnanA (terNa kAle teNa samaeNa sAmI samosaTe) usa kAla meM aura usa samayameM svAmI mahAvIra prabhu vahAM padhAreM( parisA niggacchai) sabhA nikalo (paDigayA parisA) dhamazravaNa kara sabhA visarjita ho gaI / (seNa kAlena teNaM samaraNa) usakAla meM aura usa samaya meM (samaNassa bhagavao mahAvI rassa docce aMtevAsI) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke dvitIya ziSya ( aggimUI nAma aNagAre goyamagopteNa) agnibhUti nAmake anagAra the, inakA gautamagotra thA (sasussehe) sAta hAya kA inake zarIrakA sUtrArtha - ( teNa kALeNa teNa samaraNa ) te ThANe ane te sabhaye ( moyA noma nayarI hotyA) bhoma nAmanI nagarI batA (vaSNabho) tenu vAsuna vyadhAnagarI abhAle 42. (tIseNa momAe nayarIe mahiyA uttarapura sthime disImAe jadaNe nAma gheie hotyA) te bhoThA nagarInI hA IzAna bhUlA nahana nAbhe daitya tu (vaSNao) pAnagarInA bhadra getyamevu tenu pArthena sabha teNa samaraNa) te aje bhane te samaye (sAmI samosare) bhAvI svAbhItyA padhAryA ( parisA NiggacchA) sibhijavA a4 ( parigayA parisA ) mepadeza. sAMbhaLIne sabhA virjina thaI ( teNa kAlenaM ( teNa kAbhreNa tapa samaraNa te je bhane te samaye (samaNassa bhagavaoo mahAvI rassa doghe atevAsI) zrabham bhagavAna mahAvIranA bhI ziSya (aggisUI nAma aNagAre goyamagote Na) abhibhUti nAbhe anugAra detA. tethe gautama gotranA batA (sasussehe ) temanA zarIranI yA sAta sAtha havI. ( jAtra pajjutrAsamANe) asunA Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIza za. 3 u 1 mokAnagaryA vIrasamavasaraNam 13 mokAnAma nagarI, "hotyA" AsIt " vaNNao" vargapha iti, aupapAtikaspre campAnagarIvada vijJeya / "tIse Na moyAe nayarIe" tasyAH khalla mokAyA nagaryA "pahiyA" vaDi* "uttarapurasthime disimAe" uttarapaurastye digbhAgeuttarapUrvadigantarAThe IzAnakoNe ityarya " NadaNe nAma ceie hotyA" nandana nAma caitpam vyantarAyatanam 'hotyA' AsIt, "vaSNamo" varNaka -aupapAtika so pUrNabhadracaityavat varNana vijJeyam, "teNa kAleNa teNa samaeNa" tasmin phAle tasmin samaye "sAmI samomade" svAmI samavasta -mahAvIramasa samatra saraNamabhavat, "parisA niggaccha" parpad nirgacchati-janandam mabhuvandanAya TIkArya-teNa phAleNa teNa samaeNa' usa kAla aura usa samaya meM arthAt avasarpiNI kAla ke cauthe mAraka meM tathA vaha samaya dIyamAna avasthA ko prApta ho rahA thA usa samaya meM 'moyA nAma nayarI' mokAnAmaphI nagarI 'hotyA' thI 'ghaNNao' isa nagarIkA varNaka-varNana jamA ki aupapAtika samra meM capAnagarI kA kiyA gayA hai,paisA hI jAnanA cAhiye / 'tIseNa moyAe nayarIe' usa mokA nagarI ke 'pahiyA' pAhara 'uttara puratyime disIbhAe' uttarapUrvadizAke antarAla meM arthAt IzAnakoNameM-'NadaNe NAma cehae hotyA' nandana nAmakA caitya yA, arthAt-nyantarAyatana thA / 'ghaNNamao' isakA varNapha-varNana karane vAlA pATha bhopapAtika sUtra meM pUrNamadra caityakA varNana karane vAle pATha ke jaisA hI jAnanA cAhiye / 'terNa kAleNa teNa samaeNa' usakAla aura usa samaya meM 'sAmI samosaTe' yahA bhagavAna mahAvIra kA samava saraNa-Agamana huA 'parisA niggayA' paripad prabhu ko vandanA ke TIkArya-" seNa kAleNa teNa samaeNa" to mana ta samaye meTa avasarpikALanA cothA ArAmAM tathA te samaya jyAre pUro thavAnI taiyArImAM hatA nyAre- "moyA nAma nagarI" nAmanI nagarI "sthA" . "vaNNamo" patika sUtramAM jevuM 25 nagarInuM varNana karyuM che, evuM ja tenuM varNana samajavuM "sIse Na moyAe nayarIe" bhI nagInA "paDiyA" 2 "uttaraparasthime disImAe" zAnabhA "NadaNe NAma ceie hosthA" nandana nAmanu me yatya - vyantarAyatana eg "vaSNo " mopAti: sUtramA bhadra cenuM jevuM varNana Ave che, evuM ja tenuM varNana samajavuM "teNa kAleNa teNa samapaNa" memane sabhaye "sAmI samosaTe" syA mahAvIra spAbhI pAryA. "parisA nimAyA" bhabhune 19 4zvAna bhAra tathA Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 1 bhagavatI AkIrNAn, vyatikIrNAn, upastIrNAn, samtIrNAn spRSTAna, avagADhAvagADAna rtum eSa khalu gautama ! camarasya asurendrasya, asurarAjasya bhayam etayUpo viSaya vipayamAzram uktam, no caiSa khalu sadhyA vyakuvA, vikutiyA, vikumiSyati mA || sU0 1 // 1 TIkA- "seNa vALeNaM, teNa samaraNaM " tasmin kAle tasmin samaye, kAThe - atrasarpiNI caturthAramlakSaNe, samaye - hIyamAnalakSaNe "moyAnAma nayarI tiriyama sakhejje doSasamudde pahUdiM asurakumArehiM devehiM devIhi ya AiNNe, nitikiNNe, uvatthaDe, sapaDe, phuDhe avagAdAvagAThe karetae) puna he gautama! vaha asurendra asurarAja camara isa tirthagaloka meM asakhyAta dvIpa aura samudroM ko aneka asurakumAra devoM se aura deviyoM se AkIrNa, vyatikIrNa, upastIrNa, sastIrNa, spaSTa aura aba narente karane ke liye zaktizAlI he (esa NaM goyamA ! camarassa asuriMdassa asuraraNNo ayameyArUye vimae bisayamece muhara, gocaiva sapattIe vikubisu SA vikuvyaha vA vikunissara bA) he gautama / asurendra asurarAja camara kI jo yaha isa prakAra se zaktizAlI hone kI bAta kahI hai yaha kevala viSayamA ma karane ke liye kahI hai isase yahI prakaTa kiyA gayA hai ki usameM isa prakAra kI aisI zakti hai, para usane kisI bhI samaya Ajataka aisI vikriyA na pahile kI hai aura na vaha aisI vikriyA karatA aura na aisI vikriyA vaha Age karegA hI | sU0 1 // " asurakumArahiM deSehiM devIhi ya AiNNe, trivikiraNe, umasyaDe, samaDe, phuDe bhavagADhA gAThe karezvara ) vajI ke gautama / te asurarAna surendrasabhama sabhudraghAta karIne A ti vaijmA asakhyAta drope! ane samudrone aneka asurakumAra tevA ane ravIethI AvraNa, tikI, upastIrNa, sastINuM, pRSTa ane avaJAtAvAha 4zvAne zaktimAna hai ( esa Na goyamA ! camarassa bhamurridassa anugraSNo apaneyArUpe sira simece cuie-goveva Na sapacI vivi vA miyA mA vikutrissara mA) ke gautama / asurendra asurarAna sabhI zaktinI pa vAta kDI che te kRta viSayanuM nirUpaNa karavA mATe ja karI che te dvArA e batAvavAmA Avyu che ke tenAmA e praznanI zakti che, paraMtu teNe ja sukhI dI paNa bhe viyiA pahelA karI nathI, evI vikriyA te karatu paNa nathI ane niSpamAM sI paNa evI yiA te ze nahI 1 s / U Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandriyA TIkA za 3 u. 1 mokAnagaryA mahAvIrasamavasaraNam 15 rahita. sAdhurucyate / "satussehe" saptotsedhaH saptahasta pramANakaH utsedha! ucchAyo yasya sa saptotsedha. saptahastonnatapramANazarIra ityarya / agnibhUtizca magaghadezasthagabbara (govara) grAmarAsi gautamagotrIya zrIvamubhUtiviprasanuH pRthivI devIkRkSija. kRttikAnakSatrotpanno vedAdicaturdazavighApArAvArapArINo vidvada dhurINazvAsIt / sa ca paTcatvAriMzattame varSe mahAvIrasvAmisamIpe dIkSitaH catuH saptatitame varSe ca rAnagRhe mahAvIrasvAmino vidhamAnAvasthAyAmeva nirvANa prAptavAn / "jAva-pajjuvAsamANe" yAvat paryupAsIna.- bhUpamANa., vinaya namratApUrvaka samupAsanA kurvan iti yAvat / atra yAvatpadena aupapAtikasUtre uttarArghasya prathamamproktam " mamacaurasasaThANasaThie" ityArabhya 'sajameNa cAhiye ki jo putra phlA dhana Adi se rahita hai aisA sAdhu anagAra hai| agnimRti anagAra kI zarIrakI UMcAI "sattussehe" sAta chAya kI thii| ye agnibhUti magaghadeza ke govara grAmake nivAsI the / inakA gautama gotra thaa| ghasubhUti vipra ke ye putra the| pRthivI devI inakI mAtA kA nAma thaa| kRttikA nakSatrameM unakA janma huA thaa| veda Adi 14 caudaha vidyAoM ke ye pAragAmI the| vidvAnI meM ye sabase par3e agrasara vidvAn the / 46 varSakI avasthA meM inhoMne bhagavAna mahAvIra svAmI ke pAsa dIkSA dhAraNa kI thii| cauhapsara 74 gharpakI avasthA meM rAjagRha nagarameM bhagavAn mahAvIra svAmI kI upasthiti meM hI inhoMne mokSa prApta kiyA thaa| ina gautama gotrIya agnibhUtine 'jAva pajjudhAsamANe' yAvat paryupAsanA karate hue 'eya ghayAsI' aisA pramuse pUchA-yahAM 'jAgha' padase 'samayaurasasaThANasaThie, bahararisahaNArAya che agara te upalakSaNa che tethI e artha nIkaLe che ke je putra, patnI dhana AdithI rahita che jeNe e badhAne tyAga karyo che evA sAdhune ajugAra kahevAya che abhibhUti bhagAnA zarIra AS "sattussehe" sAta saya prabhArI to magadhamAM AvelA gevara gAmanA rahevAsI hatA. teo gautama gotranA hatA. vasubhUti viprane teo putra hatA. temanI mAtAnuM nAma pRthvI devI hatu temane janma kRttika nakSatramAM thayo hato veda Adi 14 vidAmAM teo pAra gata hatA. teo vidvAnamAM agresara gaNAtA hatA. 46 varSanI umare temaNe mahAvIra prabhu pAse dIkSA lIdhI hatI. ane 74 varSanI umare rAjagRha nagaramAM jyAre mahAvIra svAmI virAjatA hatA tyAre bhane mA pAsa yA ta gautama natrIya mitima "bhAva pajjuSAsamANe" vividha paryupAsanA zana "eva payAsI" mahAvIra bhabhune bha prabhAle 5 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI dharmazravaNAryazca mahAvIrasamIpe samAgacchatIsyarthaH, "paDigayA parisA" patigatA parpat-dharmadezanA zusvA mamaM vandiramA janAH svastrasyAnaM gatavantaH // camarasya phIzI vikurvaNA zvaktitase ? iti bhagavanta mahAvIrasvAmina mati dvitIyagaNadharasyA'gnibhUteH mannamvaka mayamamJamAha-" veNa kAsena teNaM samaeNa" ityAdi / antevAsI-ante guroH samIpe gurorAmAyAM vA trasita zIlamasyeti, anvevAsizabda' zipyArthako poya | "aNagAre" anagAra, yavidhamAnam agAra gRha yasya sa anagAra* agArarahita putrakalAdhanAdi liye aura unase dharmazravaNa ke liye una bhagavAna mahAvIra ke pAma AI 'paDigayA parisA' dharmadezanA sunakara aura prabhuko vadanA kara manuSya apane 2 sthAna para vApisa lauTa aaye| aya mUtrakAra isa yAtako isa sunna dhArA prakaTa karate haiM ki bhagavAn mahAvIra ke ziSya vittIya gaNadhara agnibhUti ne unase 'camarakI kaisI vikurvaNA zakti hai| isa viSaya meM prabhakiyA 'teNaM kAleNa teNe samaeNa' usakAla aura usa samayameM "samaNassa bhagavabho mahAvIrassa doce aMtevAsI aggimUI nAma aNagAre' amaNa bhagavAn mahAvIra ke vitIya antevAsa agnibhUti nAmake anagAra the 'ante gurosamIpe gururAjJAyA thA pasituM zIla yasya sa ' iti antevAsI-guru ke samIpa apavA guru kI AjJA meM basane kA jinakA svabhAva ho vaha mantevAsI ziSya kahalAtA hai| "avidhamAna agAra gRha yasya sa anagAra" simake ghara nahIM hai ve hI anagAra haiN| agAra yaha upalakSaNa hai isase yaha samajhanA dhAparaya pAna mAre pariva jI bhane pAnI pAse bhAvI "parigayA parisAdhyA sAmAna tathA prabhuna 14 nmH4|2 4za paridha visana pAmI. sau potapetAne sthAne pAchA pharyA tyAre bhagavAna mahAvIranA ziSya ane bIna garU agnibhUtie camatnI viNa zakita (rUpa badalavAnI zakti) viSe je prazna pUchyuM te sUtrakAra batAve che-- veNaM phATheNaM teNaM samaeNaM" memane sabhaye "samaNassa bhagavayo mahAvIrassa doce atevAsI bhaya bhavAna zrI bhAvIpAbhInA bhI sipa bhI masimati nAmanA mA2 . "atevAsI" na ma / abhAva " bhante gurusamIpe gurorAmAyA SA pasi zILa yasya saH" 5 mA gunI AjJA pramANe vasavAnI jene Teva che tene aMtevAsI zipa) jAya che "avidhamAna jgAra gRha yasya sa anagAra " ne nayA mApAya Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandriyA TIrA za 3 u. 1 mokAnagaryA mahAvIrasamavasaraNam 15 rahita. sAdhurucyate / "sattumsehe " saptotsedha = saptahasta pramANaka utsedha ucchrAyo yasya sa saphotsedhaH saptahasvonnatama mANazarIra ityarthaH / agnibhUtizca magadhadezasyagandhara (govara) grAmavAsi gautamagotrIya zrIvasubhUtivimasanuH pRthivI devIkukSija kRtikA nakSatrAtpanno vedAdicaturdazavidyApArAvArapArINo vidvad dhurINavAsIt / sa ca paTcatvAriMzattame varSe mahAvIrasvAmisamIpe dIkSita, catu, saptatitame varSe ca rAjagRhe mahAvIrasvAmino vidyamAnAvasthAyAmeva nirvANa prAptavAn / "jAva-pajjuvAsamANe " yAvat paryupAsIna -zuzrUSamANa, vinaya namratApUrvaka samupAmanA kurvana iti yAvat / atra yAtratpadena aupapAtisUtre uttarArdhasya mayamatroktam " samacaurasasaThANasaThie " ityArabhya 'sajameNa cAhiye ki jo putra phlatra dhana Adi se rahita hai aisA mAdhu anagAra hai / agnibhUti anagAra kI zarIrakI U~cAI "sattussehe" sAta hAtha kI thI / ye agnibhUti magadhadeza ke govara grAmake nivAsI the / inakA gautama gotra thA / vasubhUti vipra ke ye putra the / pRthivI devI inakI mAtA kA nAma thA / kRtikA nakSatra meM unakA janma huA thA / veda Adi 14 caudaha vidyAoM ke ye pAragAmI the / vidvAnoM meM ye sabase ghar3e agrasara vidvAna the / 46 varSakI avasthA meM inhoMne bhagavAna mahAvIra svAmI ke pAsa dIkSA dhAraNa kI thI / cauhattara 74 varSakI avasthA meM rAjagRha nagara meM bhagavAn mahAvIra svAmI kI upasthiti meM hI inhoMne mokSa prApta kiyA thaa| ina gautama gotrIya agnibhUtine 'jAva pajjuSAsamANe' yAvat paryupAsanA karate hue 'eva vayAsI' aisA prabhuse pUchA- yahA 'jAba' padase 'samacaurasasaThANasaThie, ghairarisahaNArAya che amAra te upalakSaNu tethI evA artha nIkaLe che ke je putra, patnI AdithI rahita che jeNe e badhAnA tyAga karyAM che evA sAdhune aNugAra kahevAya che abhibhUti anuzAranA zarIranI yA "sattussehe " sAta hAtha prabhAlu hatI. tethe magadhamAM AvelA gevara gAmanA rahevAsI hatA. tee gautama gAtranA hatA. vasuti vimanA tee putra hatA. temanI mAtAnuM nAma pRthvI devI hatu temanA janma kuttikA nakSatramA thayA hatA. veda Adi 14 vidyAmA teeA pAragata hatA. tee vidvAnAmA agresara gaNAtA hatA. 46 varSanI umare temaNe mahAvIra prabhu pAse dIkSA lIdhI hatI. ane 74 vaSa~nI umare zajarRddha nagaramAM jyAre maDhAvIra svAmI virAjatA hatA tyAre tebhalabhamA yo to te gautama gotrIya abhibhUtime "Ava pajjuvAsamANe " vibhipUrva 4 paryupAsanA ne "eva vayAsI" mahAvIra abhune yA abhAve ca pUchayo dhana Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI tavasA apANaM bhAvamANe viharai itpanta gautamasvAmina sarvANi vizeSaNAni samAhANi, tathAhi-"sasusseI samacaurasa-saThANa-saThie vArarisahaNArAyasaghayaNe kaNaga-pulaga-Nighasa-pamhagore uggasave dittatave tattatave ghorataye urAle ghore ghoraguNe ghoratavassI ghorapamaceravAsI ucchadasarIre savitta viThala tegalesse samaNassa bhagavabho mahAvIrassa adramAmate unAN homire mANakohovagae sajameNa tavasA appANa bhAvemANe viharara / tapaNa se bhagava goyame jAyasaDhe jAyasasae nAyakojaharakhe, uppaNNasahe uppaNasasae uppaNNa phoUhalche sajAyasahe, sajAyasasae sajAyakojArale samuppaNNamar3he, samuppaNNa sasae samuppaNNakojArale uThAe uThera, uhinA jeNeva samaNe magara maganIre teNeva upAgacchaDa uvAgapichattA samaNa bhagava mAvIra vikkhutto AyAhiNa payAriNaM pharera, pharicA badai NamasA, vadinA gamasittA napAsaNe nAine musssamANe NamasamANe amimuhe viNaeNa pAliuDe pamjugasamANe eka saghayaNe, kaNagapulaga-Nighasapamhagore, uggaptaghe disatave tatsata ityAdi 'viNaeNa pajaliuDe' yahA taka kA samasta pAThopapAtika sUtra ke utsarArda ke prathama mitIya sUtra meM gautama svAmI ke viSaya meM kahA gayA hai vahAMse samajha lenA cAhie / arthAt samacaturasrasasthAnapAle the, ghanazpabhanArAcasahananavAle ye, vizuddha suSarNa ke khama phI zANa para ghasI huI rekhA ke samAna camakIlI kAtivAle tathA kamala ke kesaroM ke samAna gauravarNa the, inakI tapasyA par3I una bhI, inakA tapa agnikI taraha adhika jAjvaSayamAna thA, dUsare munijana jinasapoM ko karanA ati phaThina mAnate the una tapoM ko mah nAva (parya-1) 14yA nayA sUtra 49 42vAnale samarasasaThANa saThie pArarisaraNArAsa ghapaNe phaNagapurANighasapamagAre umgasave sadicata tacataye 4tmAjaviNaeNe pajaliure' yA patanAmIpati vanA utanA pahelA ane bIjA satramAM gautama svAmI viSe mApe che te mahA gaThag kara. kahevAnuM tAtparSa e che ke agnibhUti aNagAra samAcatustra saMsthAna vALA hatA, vaghaNa nArA sahana vALA hatA. kArya paththara para ghasavAthI vizada sarSanI jevI vizuddha rakhA paDe che evI ja vizuddha kAtithI teo yukta hatA kamaLanA kesamAM je temane gaura varNa hatuM. te ati ugra tapasyA karatA hatA temanu ta5 gninA jevuM atizaya jAjavalyamAna hatuM je tapa karavAnuM kArya anya munijane atizaya kaThinamAnatA hatA evuM tapa teo karatA hatA.) Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrimA TIkA 13 u 1 camaravipaye dvitIya gaNagharakhya prazna. 17 vayAsI' epAmarya tatraiva vilokanIya' / pava-vakSyamANamakAreNa 'vayAsI' avAdIna-pRSTavAna " camare Na mate ! amariMde amurarAyA" camara. khalla bhadanta ! asurendra amararAja kIdRzI kiyatI vA mahatI camarasya Rddhiriti jijJA sayA''ha-"kemahihirA" kiMmahardika kena rUpeNa kiMsvarUpA vA kyitI vA mahatI Rddhi vimAnaparivArAdirUpA yasya sa tathokta / 'ke mahajjuie' kiM mahA yutika viziSTazarIrAmaraNAdi prabhA bhAsvararUpA yasya sa tayA, 'ke mahAyache' kIdRza vala yasya sa nayA, 'kemahAnase' kiM mahAyazA -kIdRza mahadyazo vizAlakIrtiryasya sa tayA, 'ke mahAyokkhe' kIdRza mahat sauravyam yasya sa tayA, 'ke mANubhAge' kIza mahAnubhAga =acintyamamAvo yasya sa tayA "kevaiyaM ghaNaM pabhU viuvittae" phiyaJca khalu pramu vikurvitum ? kyidpa kavisakhyaka rUpa vikRrvitam nirmAtu mamu samaya ? iti agnibhUte praznaH / ye tapase the| 'eva vayAsI' meM eSa pada yaha karatA hai ki unhoMne isa prakAra ghakSyamANarUpase pUchA-'camare Na bhate ! asuriMde asurarAyA kemahiTTie, kemahajjuIe, kemahApale, kemahAjase, kemahAsokkheke mahAnubhAge, kevaDya ca Na pabhU viunvittae" he bhadanta ! asurendra asurarAja camarakI kaisI athavA kitanI praddhi hai arthAt asurendra asurarAja camarakI vimAna parivAra AdirUpa Rddhi kitanI baDo hai ? 'ke mahAyutika' usake zarIrakI tathA AbharaNa Adi kI prabhA kaisI kyA hai ? 'ke mahAyale' usakA pala kaisA hai ? ' phemahAjase / usakI vizAla kIrti kaisI hai ? kiM mahAsaukhyA' usakAmahAsukha kesA hai ? 'ki mahAnubhAga: umakA acintya prabhAva kesA hai ? aura vaha kitane rUpoMko apanI vikriyA se karane ke liye samartha hai ? isa prakAra ye agnimUti ke mana haiM / inakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate para pANI te agnibhUti aNagAre mahAvIra svAmIne nIce pramANe pUchayu "camareNa mate ! amuriMde amurarAyA ke mahaDie, ke mahajjuIe, ke mahAvale, ke mahAjase, ke mahAsokkhe, ke mahAnubhAge, kevaiya ca Na pamU viuvicae ?" he bhadana asurendra asurarAja umaranI addhi kevI che eTale ke vimAna parivAra AdirU5 ddhi kevI che tenA zarIranI tathA AbhUSaNadinI vRti (prabhA) kevI che tenuM baLa kevuM che. te kevI vizALa prati dharAve che tenuM mahAsukhakevuM che? te ke akalpanIya prabhAva dharAve che ane te pitAnI vikRNA tithI keTalA rUpa dhAraNa karavAne samartha che! Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhamastIvo . bhagavAnAi-gopamA ityAdi / he gautama ! 'camareNaM amariMde' camaraH - surendrAmavanapasidevaH dAkSiNAtyendraH / amurANAmindraH amarendra amuraNAsakA amurepu asuradeveSu paramezvaryazAlI iti yAvat / "amararApA" amurarAnA a. murANAM rAjA ti amurakumArasvAmI iti-asurarAjA, puna kIraza ityatabhAra 'mahadie' iti / mahardika "jAba mahANumAge" yAvat mahAnubhAgaH, atra yAvat padena mahApusipha mahApalA mahAyaza ityevepA grahaNam / tadAha terga satyacetyAdi / sa tatra-dhamaracaJcArAjadhAnyAm, 'cautIsAe' catubhita 'bhA NAvAsasayasahassANa' bhavanApAsazatasahasrANAmcatuzillasamavanAnAm eSa 'caThasaThThIe' catu paSTe: "sAmANiyasAhassI]" sAmAniphsahasrANAma-samAnayA indrasahazyA pradapA saJcaranti iti sAmAnikA te sAstrANi sAmAnikasahasrANi tepAm indratulpasamRdizAlinA catu paTimahasasAmAnikAnAmiti yAvat "tAyacIsAe" prayasiMzataH "vAyacIsagANa" prAyaviMzakAnAmya nihai-'goyamA' he gautama gotriya agnimati ! 'pthamareNa asuriMde yaha camara bhavanapati deva hai, aura dakSiNadizA kA indra hai / asuroM kA zAsaka hai| kyokI yaha unake pIcameM parama aizvarga se zobhita rahatA hai| isIse una asuroM kA rAjA svAmI hai / yaha 'mahihie' yaha pahata yahA bhArI parivAra Adi pratiyAlA hai| 'jAva mahANumAge' yAvat mahAnubhAgavAlA hai| yahAM yAvatpadase 'mahAputipha mahAyala mahAyazA" ina padokA grahaNa huA hai| 'se Ne tastha' aisA vaha ghamara camaracaMcA rAjadhAnImeM 'paratIsAe' cautIsa 'bhaSaNASAsasapasahassANa' 'bhaSanAyAsazaptasahasrakA arthAta 34 potIsa lAkha bhaSanoM eva 'cansaTThIe' causaTha 'sAmANiyasAra ssINaM' sAmAnipha sahasrakA arthAt 64 cosaTha hajAra sAmAnika devoMkA mahAvIra prabhu tana mA prabhAle pAmA cha gAyamA se mautama! " camare NaM amariMde" bha2 bhavanapatile bhane kSizinAta shn| zAsaka che kAraNa ke te temanI vacce atizaya ezvaryathI zobhAyamAna lAge che tevI . zA 2 "mapisie" bhATA parivAra mAli35 diyA bhuH ., "jAba mANumAge" As a dhutiyA susta cha, 15 x mI bhuta che? vizALa yazathI yukta che, mahAsukhathI ane atizaya prabhAvathI yukata che. "se gaM tasya" a yabhara samasyA samadhAnImA "ghausIsAe bhavamA mAsasayasahassANaM" 34 yAtrIeam bhavanApAsa mana "paThasaTTIe sAmANiya sAhassINa" sara sABi revAna tusya sabhUmi vAle bane Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 1 amibhUrtiprati bhagavaduttara 19 zarasakhyAkAMnA gurusthAnIyasahAyakadevAnA svAdhipatyapUrvaka bhogAn bhuJjAno viharatItibhAvaH / etena tasya camarasya adbhuta samRddhisauravya saubhAgyAdizA litva sUcitam / atra yAvacchAt camarasyA'nyadapi vaiziSTaya pratipAdaryAta, tayAhi "cauNDa lokapAlANa, pacaNDa aggamahiMsINa, saparivArANa, viNDa parisANa, sacaNDa aNiyANa, sacaNDa bhaNiyAhivaINa, cauNDa ghausaTTINa, AyarakkhadevasAhassINa, annesiMca vaSTuNa, camaracacArAyahANi vatyantrANaM devANa ya, devINa ya Ahevacca, porevanca, sAmitta bhaTTitta, ANA - Isara - seNAtracca kAremANe, pAchemANe mahayAhayana - gIa-vAiya-tatI-tala-tAla-tuDiya - ghaNamuiga pappa vAiyaraveNa divvADa bhogamogAi bhujemANe "ci / indra tulya samRddhizAlI devoM kA 'sAyattIsAe' tetIsa 'tAyattIsagANa' gurusthAnIya sahAyakadevoMkA 'jAva viharaha' svAmitvaM bhogatA huA rahatA hai / arthAt ina sabakA mAlika banA huA vaha inchAnusAra pAMcoM indriyoM ke bhogoM ko bhogatA rahatA hai / isa kathanase sUtrakAra ne * marako adbhuta samRddhizAlI eva sukha saubhAgyazAlI sUcita kiyA hai / 'jAva viharaha' meM jo yAvat pada AyA hai usase sUtrakAra ne camara meM anya vAtoM kA vaiziSTaya pratipAdana kiyA hai, jo isa prakArase hai 'caha lokapAlANa paMcanha aggamahisINa, saparivArANa, tinha parisArNa, sasaha aNiyANa, sataha aNiyAhivaINa, cauNhAusadvINaM Ayaraksvadeva sAhassINa, aNNesiM ca vahaNa camara cacArAyahANivastrANa devANa ya, devINaM ya Ahebacca porevacya sAmitta bhaTTita - Isara - seNAyaca kAremANe, pAlemANe mahyAgyanaha-gIya-vAiya"vAyacIsAe vAyattIsagANa " tetrIsa gurusthAnIya sahAya devAnuM viraha" svAmitva logavata hoya che bhane te potAnI chAnusAra pAye indriyonA sukhA bhAgave che AA kathana dvArA sUtrakAre camarane adbhuta samRddhithI sukata ane sukha saubhAgya zAjI matAnyo "jAva vihara" mAne 'mAtra' (paryanta) yaha mAnya che. e dvArA camaramAM rahelI khIjI viziSTatAenuM sutrakAre pratipAdana karyuM che te viziSTatAe nIce pramANe che ANA " jAtra "canha lokapAlANa, pacaNDa amgamahisINa, saparivArANa, tinha parisANa, sakhaNDa bhaNiryANaM, sataha aNiyAhivaINa, cauNDa causadvINa mAyaraksva devasATa - ssI, aNNesi ca paNa camaracacArAyaNaNivatyantrANa devANa ya, devINa ya Aheca porebucca sAmica maTTita, mANA Isara - seNAvacca phAremANe pAchemANe Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIma chAyA - caturNAM lokpAlAnAm, pazcAnAm agramahiSINAm saparivArANAm. visRNAM parpadAm saptAnAm, anIyAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm cataNAM catuSpaSTInAm AtmarakSasdevasahasrINAm, anyepA bar3hanAm camaracazvArAjadhAnIvAstayAnAM devAnAJca devInAzcAdhipatyam, paurapatyam, svAmitvam, bhartRsvam AjezyarasenApatya kArayan mahAhata-nATayagIta vAditra-tantrI- tala-tAla- truTitaghana mRdaGga paTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAna iti, tatra catu lokapAlAnAm - soma-thama-varuNa - vaibhavaNAkhyAnAM saparivArANAm - parivArasahi khAnAm pazcAnAm - agramahiSINAm paTTadevInAm pUrvoktasarve pAm - Adhipatyamaghipavisvam, paurapatyam - purovartitvam - agragAmitvam, svAmitvam - svasvAmibhAvasvam, ma tvam - poSakatvam, Ajezvarasya- mAjAmadhAnasya satIyat senApatyam tathA anyai taskArayana svaya pAlayan tayA ahatAni - avyAhatAni -nATaya gItAdizrAni, tathA tantrI pINA, vahavALA hastatAlA tuDiya zepaturyANi taMtI - tala- sAla - tuThiya ghaNamugapaduppavAiyaraveNa divvAha bhogabhogAI sujemANe 'ti / isa pAThakA artha isa prakAra se hai-soma, yama, varuNa, aura vaizraSaNa ye cAra lokapAla hai, so ina cAra lokapAloMke Upara parivArasahita pA~ca paharAniyoMke Upara, tIna sabhAoMke Upara, sAta senAoM ke Upara, sAta senAdhipatiyoMke Upara, causaTha hajAraarthAt 2 do lAmva 56 chappana hajAra AtmarakSaka devoMke upara, tathA aura bhI camarA meM rahe hue deva deSiyoMke Upara Adhipatya, pauravatya puravartitva agragAmitSa, svAmitva, bhartureva pAlakasya, tathA AjJAkI pradhAnatA yukta senApatitva, karAtA huA dUsaroM dvArA svayaM palAtA huA, tathA svayaM pAlana karatA huA eva khUpa orakI ASAjake mahayAiyana - gIya-vAyavI -cala-vAla - suDiyaghaNamuGgapappacAiparaveNa di nAI bhoga bhogAi sujemANe " nA pAThane apa A pramANe che AAma cama vastu ane vaiznavasu e cAya sAmpAle upara parivAra sahita pAca paraNIo para traNa sabhAe para sAta senAe para sAta senAdhipatiyA Upara, 2 lAkha 56 hajAra mAtmA tene upara, tathA mamara cacAmA rahelA anya deva devIe para adhipatya paurapatya puravartitva (amaJAmitva, svAmitva bhatRtva-pAlakatva tathA bAjJAnI pradhAnatAthI cuta senApatitva karatA tho ane bIjA badhA dvArA jenI bAnu pAlana karAya che evuM te samarandra tyAM ane bhega bhAgavatA Anamagna rahe che vaLI tyA nATaka, gIta, ane vAtrAnAM Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacaTikA TIkA za0 3 u. 1 amimUrtimatibhagavaduttara 21 ghanana ghanAkAro dhvanI sAdharmyAt yo 'igo' - mRdaGgaH 'pahu' = paTupuruSeNa pravA divaraveNa - zabdena divyAna - bhogabhogAn bhuJjAno viharati / atha tasya camarasya vikurvaNAzakteH svarUpa sAmarthya ca dRSTAntamadarzanapUrvaka varNayati 'evatiya caNa pavivie' ityAdi / yathA vid yuvA yuvarti hastena haste gAr3hA - liGganapUrvaka salagnahastAdgulitayA gRhNAti yathA vA cakrasya nAbhi (madhya bhAgasya kASTam ) arakaH sAdha samantAt saraddhA-pratibhAti tathaiva vaikriyazakyA samavataH san jambUdvIpa svazarIrasambandhi - suradevadevIbhi pUrayituM samartha , sAtha nirantara hote hue nATya, gIta aura vAditrakI dhvaniyoMke sAtha 2 tathA vINA, hastatAla, truTita eka prakArakA ghAdyavizeSa jise hindI bhASAmeM khajarI kahate haiM tathA dhvani ke sAdharmya se ghana megha jaisA AvAjavAle mRdaGgakI dhvanike sAthara divya bhogoMko vaha camarendra bhogatA huA Anandamagna rahatA hai / apa sUtrakAra usa camarendrakI vikarSaNA zaktike svarUpako aura usake sAmathryakA dRSTAntapUrvaka varNana karate haiM 'evatiya ca Na pabhU viuvvittae vaha camarendra vikurvaNA karaneke liye aimA samartha hai jaise-' se jahAnAmae juvatiM juvANe ratherNa hatthe gehejA' koI yuvA yuvati ko apane yala se hAtha pakaDa kara ca letA hai aura use apane pAhupAza meM bhara letA hai 'ksa vA nAma aragA utA siyA' athavA jaise 'cakra ke madhya meM rahane vAle phASTha ke sAtha arakakASTha sapUrNa rUpase salagna rahatA hai, usI prakAra vaha asurendra dhamara vaikriyazakti dvArA samavahata " nAdanI sAthe sAthe vINA, karatALa, khajarI, ane ghana (megha) jevA RvAja karatA mudaganA avAja pazu sabhaLAya che mA kazuM priya khavAze ane trIjA divya bhAgane bhAgavatA te camarendra khAna damagna rahe che. have sUtrakAra camarendranI vijJA zaktinA svarUpanuM ane tenA sAmarthyanu duSTAtA sahita varNana kare che, " evatiya ca Na pabhU viuccisa " se nahA nAmae juvarti jutrANe ityeNa ithe geNhejjA" va te 4 yuvAna va yuvatIne sAtha pamDIne potAnA bAhupAzamA devAne samartha hoya che " Saphphassa vA nAmi aragA ucA siyA " jevI rIte mAnI nAbhi ( madhyamA rahenArU kASTa ) cakranA ArAone paDI zakhavAne samartho hoya che, evI ja rIte te carendra viNA karavAne eTale sama Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 bhagavatIma chAyA-catuNI lokapAlAnAm, pazcAnAm-agramadipINAm saparivArANAm. tisaNA parpadAm saptAnAm, anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm patasaNAM catuSpaSTInAm AtmarakSaradevasahasrINAm, anyepAca pAnAm ghamaravanArAjadhAnIvAstavyAnAM devAnAzca devInAzcAdhipatyam, paurapatyam, svAmitvam, bhaI svam AjezyarasenApatya phArayan mAtAhata-nATayagIta-vAdipra-tantrI-tala-tAla-truTitadhana mRdA paduprayAdivaraNa divyAn bhogabhogAn bhukhAna iti, tatra caturNA lokapAlAnAm-soma-yama-dhamNa-vaizravaNAkhyAnAM, saparivArANAm-parivArasahita sAnAm pazcAnAm-agramahipINAm paTTadeSInAm pUrvoktasarve pAm-Adhiparapamadhipatitvam, pauraparapam- purovartitvam-agnagAmitvam, svAmisvam-strasvAmimAvasvam, ma tvam-poSakatvam, mAjezvarasya AjAmadhAnasya satoyat senApatyam sasayA anye tatvArayan svaya pAlayan tayA ahatAni-avyAhatAni-nATayagItavAdidhAni, sayA tantrI pINA, vasvAlA hastatAlAH tuDiya zepaturyANi satI-sala-tAla-tusyi ghaNamuiMgapaDappavAiyaragheNa dinvAi bhogamogAI muMjemANe'ti / isa pAThakA artha isa prakAra se hai-soma, yama, varuNa, aura vaidhaNa ye cAra lokapAla hai, so ina cAra lokapAloMke Upara parivArasahita pA~ca paTarAniyoMke Upara, tIna samAoke Upara, sAta senAoMke Upara, sApta senAdhipatiyoMke Upara, causaTha hajAraarthAt 2 do lAkha 56 chappana hajAra mAtmarakSaka deSoMke upara, tathA aura bhI bamarayacA meM rahe hue deva deviyoMke Upara Adhipatya, pauravatya puravartisva apragAmitva, svAmitva, ma sva-pAlakasma, tathA mAjJAkI pradhAnatA yukta senApatitva, karAtA huA-dUsaroM dvArA svaya palAtA humA, tathA svaya pAlana karatA huA eSa khUpa jorakI jhAvAjake mAyAAyanaha-gIya-bAya-tatI-sala-vAma-tusiyaghaNamugapaDappapAiyaraveNa di bAI mogamogAi bhujemANe" nA pATha artha A pramANe che eNma yama varuNa ane vaizravaNa e cAra hepAla upara pasviAra sahita pAca paraNIo para traNa sabhAo para sAta senAe para sAta senAdhipati para, 2 lAkha pa6 hajA2 mAtmarakSaka upara, tathA amara cAmAM rahelA anya deva devIo para adhipatya dhorapatya pusvartitva (majhagAmitra, svAmitva bhava-pAlakatva tathA AjJAnI pradhAnatAthI yukata senApatitva karate ke ane bIjA badhA dvArA jenI AjJAnuM pAlana karAya che e te camana tyAM ane lega bhogavate Anamagna he che vaLI tyAM nATaka, gIta, ane vAtrAnA Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za.3 u 1 amimUrti pratimagavadunara ____ 26 akAnAm, aJjanAnAm, ratnAnAm, jAtarUpANAma, aJjanapulakAnAm sphaTikAnAm, iti / rasnAnAM karatanAdInAm, vANAm hIraphANAm aGkAnAm-sphaTikAnAm iti poDazavidhAnA ratnAnAM sArapudgalAn gRhItvA kriyasanaddhAta pharotIti bhAva / __cikIrpitarUpanirmANArtha dvitIyavAramapi vaikriyasamudghAtena samavaintItyAha 'docapi veunniyasamugyAyeNa samohaNNAi" dvitIyamapi vaikriyasamudghAtena samaya intIti 'pabhRNa goyamA' prabhu valla he gautama " camare amariMde amurarAyA" camara asurendra amararAja 'kevalakappa' kevala paripUrNa klpa-svakAryakaraNa sAmayam 'jadIya dIva' lakSayojanAyAmaviSkambha jambUdIpanAmakamadhyajambUdvIpam "vahahiM amurakumArehiM devehi devIhI ya" bahumi amarakumArai deve devImiya 'AINa' AkIrNam vyAptam, 'vIipiNNa' vyatikIrNam, vizeSeNa nyAptam 'uvatyaha' upastIrNam upari-upari AcchAditam 'sayaha ' sastIrNam-paraspara makANa ajaNANa 11, rayaNANa 12 jAyakhyANa 13, ajanapulayANa 14 phalihANa' 15 ina rasnokA saMgraha huA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki ina solaha prakAra ke rasnoM ke sArabhUta pumdoM ko grahaNa kara ghaha kriyasamuddhAta karatA hai| yadi yaha puna icchitarUpa panAnA cAhatA hai to vittIyadhAra bhI vaha vaiphiyasamuddhAta karatA hai| yahI yAta 'doca pi gheubviyasamugdhAraNa samohaNNA isa pATha dvArA praphaTakI gaI hai| 'payUNa goymaa| camare asuriMde asurarAyA kevalakappa javUdIva dIpa vahahiM asurakumArehiM dehiM devIhiMya AraNNa, vitikiNNa, uvasthaDa sathar3a, phuTa, avagADhAyagATa karecae' aura vaha bhasurendra asurarAja camara kevala bilakula pUre-kalpa apane kArya karane meM zaktimAna isa eka lAkha yojana laye ghor3e jAyaruvANa ajanapulayANa phaliyANa " vA tAtparya se chaupata seLa prakAranA ratnanA sArabhUta pudagalene grahaNa karIne te vekiya samUvAta kare che je pharIthI Icchita rUpa banAvavAnI IcchA thAya te te bIjIvAra paNa vaidiya samrata kare che bhara pAtAra docyapi uzviya samugdhAraNa samAiNNai mAsUtra kA zava " paNa goyamA camare amuriMde amararAyA keyalakappa jayadIva dIva pahue asurakumArehiM devehi ya devIhi ya mAiNa vitiSiNa upasyar3a sathaDa phaTa avagArAvagATa pharesae" gItamA ta marendra bhasurasa yabhara Taaratheml che ke A eka lAkha jananI 1 bAI pahelAIvALA ja budvIpane aneka asurakumAra Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 24 bhagatI pharmapudUgalasamUhAd vividhamakSmantanasArapudgalAna daNDanisargahIvAn paritaH sAmassyena bhAdatte phasya pudgalAn bhAdaceM isyA-'tanahA ' sadyathA ". rayaNANa jAra-ridvANa ahavAyare poggache" tadrasnAnA yAvat riTAnA yaSA pAdarAna pudgalAna pharketanAdi yAvat riTaparyantapoDabhavidharatnAnAM yayA bAdarAna masArAn pudgalAn daNDanisargagRhItAn parizAtayati 'jahA sahume poggale pariyAera' yayA sUkSmAn pudgalAn pAdane-sArAn pudgalAn paryAdace / atra yAvacchadAt-"bairANa, veruliyANa, lohiyakravANa, masAragalAnaM, isagaramANa, purUyANa, sogadhiyANa, jotIrasAga, akANa, ragaNANa, gjatAnAma jAyaruvANaM,ajaNapulayANa,phalihA,chAyA-vajANAm, vairyANAm,lohitAkSANAma, masAragallAnAm, isagarmANAm , pulakAnAm, saugandhikAnAm, jyotIramAnAm, daNDAkArarUpameM pariNata hue ye Atmapadeza U~ce nIce aura lambe rahate haiM, aura inakI moTAI zarIra ke parApara hotI hai inake sAtha karmapradeza rahate haiN| isa samaya bhinna 2 jAti ke sUkSma sArabhUta pugdaloM ko yaha daDa cAroM tarapha se pUrNarUpa se prahaNa karatA hai| kitane pumbaloM ko yaha grahaNa karatA hai to isake liye sUtrakAra karate haiM 'ta rayaNAnaM bhAva 16 rihANa mahApAyare poggale parisAde' vaha karkesana Adi riSTa sapha ke 16 prakAra ke rasnoM ke yathAyAdara-amAra pugdaloM ko parizATana karadetA hai-chor3a detA hai-arthAt unheM dUra kara detA hai aura ahAsuhume poggale pariyAeI' unake yathAsUkSma-sArabhUta-pugdaloMko grahaNa kara letA hai| yahA para pAvat zanyase 'ghairANa 2, ruliyANa lohiyakvANa 3, mamAragallANa 4, IsaganmANa 5, pulayANa 6, sogadhiyANa 7, joirasANe 8, parizamelA te A zo uparathI nIce sudhI lAbA rahe che ane temanI jADAI zarIranI barAbara hoya che temanI sAthe karmapradeza che te samaye te 18 judI judI jAtanA sArabhUta pAgalene cAra taraphathI pUrNarUpe zradhdha kare che mana patralene te kaThaNa kare se sUtrA nAyanA sUtabhA matAva"ta rayaNANe mAva dviANa mahApAyare pesAle parisAtatanayI mAyane (25 55ntana 16 sapanA lAnA masAma yead pATana cha (BLA27) bhane "mAmurame pomA pariyANa temane sArabhUta puNene prahaNa kare che ahI nAva (paryanta) para tArA nIcanA ne satramA samAveza 4zayo cha vArANaM veruliyANa choSThiyaklANa masAragalAme isaganmANa pulayANa sogabhiyANa joharasANa akANa bhajayANa rayaNANa Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3.u 1 sAmAnikadevarddhivipaye gautama prazna 29 sampannaH 'nAva' yAvat yAvatpadena- "mahajjuIe mahAvale mahAjase mahAsokkhe mahANubhAve," ityeteSAM grahaNam, mahAdipadAnAmoM vyAkhyAta eva / "eva iya ca Na pabhU viuvittae" etAvaca khalu prabhu. vikRrvitam-yadi amarendraH camaraH pUrvoktavarNitAtizayasamRddhiAtisaukhyasapattiyazALyAtiviziSTo jambUdvIpa dvIpAntarazca vaikriyakaraNazacyA nirmitavividhA'murakumAradeva devImi pUrayitu samartha. tarhi "camarassa Na mate ! amariMdassa amararaNo sAmaNiyA devA ke mahihiyA nAva" camaramya bhagavan ! amarendrasya amurarAnasya sAmAnikA' devA. kiM maharTikA yAvat camarasya sAmAnikAdevA kiyanmahardikA kiyacca yAvat-iha yAvatpaTena kyinmahAyutikA kyinmahAvalA kyinmahAyazasa kiya nmahAsaukhyA. kyinmahAnubhAvA., ityetepA grahaNam, epAmartha. vyAkhyAtaeva "kevaiya ca Na pabhU viuvittae" kiyacca khalu prabhu vikRrvitam vaikriyakaraNazacyA vividharUpanirmANadvArA dvIpadvIpAntara pUrayitu samarthA // 2 // mAdvisampanna hai 'jAva' padasegRhIta 'mahajjuie, mahAyale, mahAjase, mahAsophkhe, nahANumAve' vaha mahAdyutighAlA hai, mahApalazAlI hai, mahAyazasvI hai, mahAsukhasapana hai aura ghaha, evatiya ca Na pa viundhi psae' vikrayAzakti se aisA yukta hai ki yadi vada vikriyA kare to apanI vikriyAse kiye huve deva deviyoM mArA samasta jaMbUchIpa ko tathA anya dIpAntaroM ko bhI bhara sakatA hai| to phira he bhadanta ! 'camarassa NaM asuriMdassa asuraraNNo sAmANiyA devA ke mahisiyA jAca kevaiya ca Na pamU viundhitae' usa asurendra bhasurarAja ghamara ke sAmAnika deva kitanI paTo RddhivAle hai tathA yAvatpada gRhIta kitanI mahAratiSAle haiM, kitane paliSTha hai kitane mahAyaza zAlI hai aura kitane sukhasaMpala hai / aura ve apanI vaikriyazaktimArA badhI vimurvaNa zakita dharAve che te tenA sAmAnika deve keTalI Rddhi saMpanna che? tamAma qiglayI bhuta cha ? nii "jApa (paryanta) uii "mahajjuie, mApale, mahAmase, mahAsokkhe, mANumAve" pr| 8 4i cha 4 vArnu tAtparya e che ke te asuraja camara ATalI badhI Rddhi, puti, baLa, yaza, sukha --ane prabhAvavALe che, te tene sAmAnika re keTalI , juti, baLa, yaza, sukha ane prabhAvavALA che? je camare pitAnI kriya zaktithI banAvelA deva devIothI AkhA jIpane tathA anya dviIpane paNa bharI daI zake che, te tenA sAmAnika Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImutre mUlam - jai Na bhate 1 camare asuriMda, asurarAyA eva mahihIe, jAva evaiya va NaM pabhU viuvittae, camarassa NaM bhate ! asuriMdassa, asuraraNNo, sAmANiyA devA ke mahir3iyA, jAva kevaDya ca Na pabhU viuvittae // sU0 2 // chAyA - yadi bhagavAn ! camara asurendraH asurarAja eva mahaddhinaH, yAta area ma vikurvitum, camarasya bhagavan ! asurendrasya, asurarAjasya sAmAnikA devA ki maharddhimAH yAvat kriyaca marvikurvim || 2 || 28 TIkA - "jaiNa bhate !" yadi khalu madanta ! " camare asuriMde asurarAmA " camaraH anurendra anurarAja "eva mahihIe" eva maharddhikaH pUrvoktamahARddhi 4 jaNa mate / camare asuriMde asurarAyA' ityAdi / sUtrArtha - ( jaNa bhate ! camare asuriMde asurarAyA eva mahidie java evaiye caNa pabhU viunvitae) he bhadanta ! asurendra asurarAja mara aisI par3I RddhivAlA hai yAvat yaha isa prakAra kI aiso 2 vikarSaNA karane kI paDhI ghaTI huI zaktiSAlA hai, to ( thamarassana mate ! asuriMdassa asuraraNNo sAmANiyA devA ke mahiDiyA jAba hurya caNaM pabhUSiSmiyae) he bhadanta ! usa asurendra asurarAja camara ke jo sAmAnika deva haiM ve kitanI par3I RddhiSAle haiM yAvat unakI vikarSaNA zakti kitanI hai ? ||02|| TIkArya - 'aiNa bhate ! ' he bhadanta ! yadi 'camare asuriMde' camara asurendra 'anurarAyA' asurarAja 'eSa mahisie' pUrvokta aisI mahA ' jaNa mate ! camare asuriMde asurarAyA " ityAdi / 66 sUtrArtha - ( jaNa bhave ! camare amariMde mamurarAyA eva mahidie jAna eva ya Na pa vividhara) se sahata ! le surendra zara ATalI baSI Rddhi AthI mukta che ane te ATalI badhI vaikriya zakitavALe che te ( marassamaMte ! dissa asuraraNNo sAmANiyA devA ke mahaTTiyA jAna ke caNe para vipi 1) va asurendra, asurarAma bharanA a sAmAnika tevA reTI RSi bhAtithI yukta che ? ane te kevI vaikriyakti dhAve che? TIDArtha- "maNa bhate tyAhi gauttama svAbhI mahAvIra ane Q kelsi asurana' ararAja zramara ATA mA hivALe che, ane te ATalI Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3. u 1 sAmAnikadevarddhivipaye gautama prazna' 29 " 'sampanna 'nAva' yAvada yAvatpadena - " madajjurDae mahAvaLe mahAjase mahAsokkhe mahANubhAve, " ityeteSA grahaNam, maharddhAdipadAnAmaryo vyAkhyAta eva / " eva iya ca Na pabhU viunvitae " etAvaca khalu prabhu vikurvitum yadi asurendra. camaraH pUrvoktavarNitA vizayanamRddhidyutisaukhya sapattiyaza yAtiviziSTo jambUdvIpa dvIpAntarazca vaikriya+raNazaktyA nirmitavividhA'murakumAradeva devImi pUrayitu samartha tarhi " camarassa Na bhate ! anuridassa anuraraSNo sAmaNiyA devA ke mahiDiyA jAva" camaramya bhagavan ! asurendrasya asurarAjasya sAmAnikAH devA. kiM maharddhikA yAvat camarasya sAmAnikAdevA niyanmaharddhikA kiyazca yAvat iha yAvatpatena viyanmahAdyutikA kyinmahAbalA kyinmahAyazasa. kiya nmahAsaukhyA . viyanmahAnubhAvA, ityeteSA grahaNam, eSAmartha vyAkhyAtaeva "kevaDaya ca Na pabhU viuvittae" kyizca khalu ma vikurvitum vaikriyakaraNazacyA trividharUpanirmANadvArA dvIpadvIpAntara pUrayitu samaryA // 2 // Rddhisampanna hai 'jAva' padasegRhIta 'mahajjuhae, mahApale, mahAjase, mahAsokkhe, mahANubhAve' vaha mahAdyutivAlA hai, mahAbalazAlI hai, mahAyazasvI hai, mahAsukhasapanna haiM aura vaha, evatiya ca paNa pabhU viuvi '' vikrayAzakti se aisA yukta hai ki yadi vaha vikriyA kare so apanI cikriyAse kiye huve deva deSiyoM dvArA samasta jabUdvIpa ko tathA anya dvIpAntaroM ko bhI bhara sakatA haiN| to phira he madata ! 'marassa NaM asuriMdassa asuraraNNo sAmANiyA devA ke mahisiyA jAya kevaiyaM ca Na pabhU viDambittae' usa asurendra asurarAja mara ke sAmAnika deva kitanI paDho RddhivAle hai tathA yAvatpada gRhIta kitanI mahAyutivAle haiM, kitane paliSTha hai kitane mahAyaza zAlI hai aura kitane sukhasaMpana hai / aura ve apanI vaikriyazaktidvArA badhI viSuvA zakita dharAve che te tenA sAmAnika jevA keTalI Rddhi sapanna che? Ju dzel fazqfqialkael yra 3 ? and "ta (44deg-71) 48ull "#eogru, mahAvaLe, mahAjase, mahAsokkhe, mahANubhASe" he| bhalu upAya che mvAnu tApa` e che ke te asurantu yamara khAdI badhI Rddhi, kuti, baLa, yaza, sukha ane prabhAvavALA che, te tenA sAmAnika tevA keTalI Rddhi, ghuti, baLa, yaza, sukha ane prabhAvavALA che? je thamarendra pAtAnI vaikriya zaktithI banAvelA deva vIethI AkhA jaThThIpane tayA anya dvIpane paNa bharI I zake che, te tenA sAmAnika Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImo mUlamja i Na bhate 1 camare asuride, asurarAyA evaM mahiDIe, jAva evaiya ca Na pabhU viuvittae, camarassa Na bhate! asuriMdassa, asuraraNo, sAmANiyA devA ke mahiDiyA, jAva kevaiya ca Na pabhU viuvittae // suu02|| ___ chAyA-yadi bhagavAn ! camara amarendra amurarAna eSa mahaddhika , yAvata etAvaJca pasu vikurvitum, camarasya bhagavan ! asurendramya, asurarAjasya sAmAnikA devAH kiM mahardiyA yAvada-phiyaca pramurvivarvitam ||muu0 2 / / ____TIkA-"jaraNa mate !" yadi khala madanta ! "ghamare amariMde asurarAyA" ghamara amarendra amurarAja "eva mahihIe" eva mahardika pUrvoktamahARdi 'jaiNa mate ! camare asuriMde asurarAyA' ityAdi / sUtrArtha-(jahaNa bhate ! dhamare amariMde asurarAyA eva mahiDie jAva eSaya ca Na pamU viuvyittae) he bhadanta ! asurendra asurarAja camara aisI par3I RdivAlA hai yAvat pada isa prakAra kI aiso 2 vikuryaNA karane kI paDhI car3hI huI zaktighAlA hai, to (camarassaNa mate ! asuriMdassa asuraraNNo sAmANiyA devA ke mahidiyA jAya kevaiyaM ca Na pabhUviSmittae) he madanta ! usa asurendra asurarAja dhamara ke jo sAmAnika deva haiM kitanI par3I dvidhAle. yAvata unakI vikkurvaNA zakti kitanI hai ? suu02|| TokArya-'jaiNa mate ! 'he madanta ! yadi 'camare asuriMde camara asurendra 'masurarAyA' bhasurarAja 'eva mahisie' pUrvokta aisI mahA "mANa maye! camare amariMde amurarAyA" ityAdi / sA-(mANa mate! camare amariye amurarAyA evaM mahidie jAva pasArya ya Na pama viuvyivae): manta! arendra, sarasa samara ATalI badhI Rddha AdithI yukta che ane te ATalI badhI vaikiya zakitavALo che te (camarassaNa maMte ! bhamuriMdassa amurarako sAmANiyA devA ke mahariyA nAva kepAya ca NaM pama biubicae) zAnta ! sun, HAR bharanA Ana, revA deTalI Rddhi AdithI yukta che? ane tene kevI vaizikita paNa che? -"mANa bhate" yA bhotama svAmI mahAvIra prabhuna 20 ke ja asara asurarAja cama2 mATe ba sativALA che, ane te ATI Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - prameyacanphiA TIza 2 3 4 1 mamibhUti prati bhagavaduttara 33 sAmAnikadeva tiryaga-asaracyayAna, dvIpasamudrAna bahumiramarakumAra deveza devI miya AphIrNAna, vyatikIrNAna, upamtIrNAna, sastIrNAn , spRSTAn, avagADhAva gAhAn parnu ma, epa gvalu gautama ! mamaramya amarendrasya, asurarAjaspa ekekasya sAmAnikaTevasya ayam etapo viSaya , piyamAnam uditam, nocaiva khala sammatyA myAkApurvA, vikurvanti vA vikRrviSyanti vA / mu0 // 3 // sakhene dIyamamudde pAhiM asurakumAre devehiM devIriMya AiNNe vitikipaNe upatyaDhe mathaDe phuDe abagADhAvagAde karetarA pabhU ] usa asurendra asurarAja camara kA eka eka mAmAnika deva isa tiryagloka meM asahyAta dIpoM aura samudroM taka ke sthalako aneka asurakumAra davA se aura aneya deviyoMse AkIrNa, vyatikIrNa, UpastIrNa, sastIrNa, spRSTa, gva avagAdAragADha pharane ke liye samartha hai| [esa Na goyamA ! camarassa asuriMdassa asuraraNNo egamegassa sAmANiyadevassa ayameyArave visa, visayamette cuie NA gheva // sapanIe vikRdhisu vA vikunyati ghA, vikunvissati cA] he gautama ! asurendra asurarAja ghamara ke ekara sAmAnika deva kA jo yaha pUrvokta rUpase vipaya kahA gayA hai-yaha pheghala vipayamAna hI hai arthAt-isa kathana se yahI prakaTa kiyA gayA hai ki eka sAmAnika deva meM itanI2 vikriyA karane kI zaktiha para Ajataka usane aimI vikriyA nahIM kI hai, na vaha karatA hai aura na vaha Age bhI karegA / / sU0 3 // egamege sAmANiyadeve tiriyamamakhegje dIvasamudaM yahahiM amarakumArehi deverhi devIhi ya AipaNe mitikipaNe ucatyare, sayaDe, phaTe avagAvAvagATe parecae pam) ke motama ! te asarandra asararAja zamanA pratyeka sAmAnika deva tiyakanA basa khyAta dvIpa ane samudrane pazu aneka amarakumAra de ane devIthI Agi" vyatikI, upastI, saptIrNa pRSTa ane avagAhita karavAne samartha che (esa Na goyamA ! camarassa amariMdassa asuraraNNo egamesarasa sAmANiyadevassa apameyArave pisae, visayamese purae No ceva Na sapattIe bibdhimu yA piyaMti vA, vikunmissati vA) gItabha / bhasurendra su215 yamaranA pratyA sAmAnika devanI vakiva zakata batAvavAne mATe ja uparokta varNana karavAmAM AvyuM che paNa temaNe khAlI karI eka evI vihyA karI nathI, vartamAna kALe paNa teo evI vikiyA jatA nathI ane bhaviSyamAM paNuM karaze nI che ja. te che ke Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 magatIne devo samudghAtena samavahanyate, samavadasya yAvat dvitIyamapi kriyasana dvAsena samavahanyate, samavahatya manugatama ! camarasya anurendraspa, amararAjaspa ekaikaH sAmAnikadevaH kevalakalpa jambUdvIpa dvIpa bahubhirarakumArai deveza detrI mitha AkIrNam, vyatikIrNam, upastIrNam, sastIrNam spRSTam, avagADhAva gAva phartum, bhayottarazca gautama ! prabhu camarasya asurendrasya, asurarAjasya ekeka' saddha rahatA hai / ( eSAmeva goyamA ! ) isI taraha he gautama! ( marasta asurridassa asuraraNNo Ngamege sAmANiyadeve vetriya samugdhAraNaM samoharaNaha) usa asurendra asurarAja ghamara kA eka eka sAmAnika deva vaikriya samuddhAta se yukta hai (mamoraNitA jAya dobaMpi ashooremugdhAraNa samauhaNNai) samudrAta karake yAvat vaha sAmAnika deva dubArA bhI vaikriya samuddhAta karatA hai / (goyamA 1 camarassa asuriMdarasa asuraraNNo egamege sAmANiyadeve ] he gautama! usa asu rendra asurarAja camara kA ekara sAmAnika deva (kevalakappa jabUdIrSa) kevala kalpa- samasta abUdvIpa ko vaiphiyasamuddhAta dvArA kRta (bahui asurakumAradevehiM ya devIhiya] aneka asurakumAra devoMse aura deviyoMse [A] AkIrNa [vitikiSNa] vyatikIrNa [uttha] upastIrNa [sa] sastIrNa [phuDa] spRSTa aura [bhaSagAdAvagADha] bhavagADhAvagADha [karecara ] karaneke liye [pabhU ] samarpa hai [ adutaraca Na goyamA !] tathA he gautama! [dhamarassa- asuriMdassa asuraraNNo egamege sAmANiyadeve siriyamasanA zani hI rAmavAne neTasI samartha hoya che ( evAmeva goyamA 1 ) prabhA he gautama, ( ghamarassa anuriMdarasa asuraraNo egamege sAmANiya deve unnisambhAeNa samohamNai ) te asurendra asura amaranA pratye sAmAniSTha va vaiyi sabhuddhAta khAne samartha che samohaNiyA Ava dosapi veTha triya sammugdhAraNa samora ) samudaghArIne vata pazu te sAmAni deva vaizyi samuhabAta 42 4 ( goyamA ! camarassa amurridassa asuraraSNo egamege sAmANiya deve ) gautama / te asurendra surarAsabhara pratyeka sAmAni deva ( kevaLakappa jaMbUdona bahUrhi asurakumAradeveDiM ya devIhiMya ) vaiyi samudamAta dvArA nirmita bhane asuramubhA devI ne devadhI samasta yUpane (bhAiSNa, niti viSNa, uvastha, saDa, phuDe, avagADhAvagADa, karecara pabhU) bhI (ati) vyatikInuM, upastIrNa, sastIrNa, pRSTa ane avagaThita karavAne sama che ( antaraM ca Na goyamA ! ) bheTa nahIM pazu (camarassa asurridasta asurarabyo Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3 u* 1 amibhUti mati bhagavadattara devAnAm anyepAzca vahanAm camaracacArAjadhAnI vAstavyAnAm devAnAca devInAca adhipatyam-adhipatikarma purovartitvam agragAminca svAmitvam-svasvAmi bhAva bhaThatva popapatvam Ajezvara senApatyam-bAjezvarANAm ajJAmadhAnAnAM satAm yat senApatya tattayA tatkArayanto'nye pAlayantaH svayam te tathA tayA mahatA raveNa itiyoga AhatAni avyAhatAni nATayagItavAditAni tayA santrI vINA taltAThA -hastatAlA ghaTitaitizepaturyANi tathA ghanamRdaga-ghanAkAro dhvani sAdhAt-yo mRdaGga paTunA-dakSapurupeNa pravAdita patepA yo rava sa tayA tena raveNa dinyAna bhogamogAna mujAnA. viharanti, "eva mahiDIyA jAva" eva mahardikA yAvat, yAvatyadena-mahAdhutikA mahAyalA mahAyazasa mahAsaukhyA' mahAnubhAga sAmAniradevA indratulya RdhyAdimi "evaiya ca Na pabhU viunni cae" etAvaJca khalla pramUrvivitum camarasya epheka sAmAniko deva. camarendraanIkAnAma, maptAnA anIkAdhipatInAm AtmarakSakadevAnA anyepA ca padanAm camaracaMcArAjadhAnIvAstavyAnAm devAnA ca devInA ca Adhipasya, pugevartitvam svAmitva, martRtva AjJezvara senApatyam kArayanta pAlayanta" ityAdi pATha jo ki yahIM pahile sUtra ke TIkArtha meM likhA gayA hai prahaNa kiyA gayA hai| isakA artha bhI ghahI para ligva diyA hai ata ghahIM se ina padoM kA artha dekha lenA cAhiye / 'eva mahiDDiyA jAya-evaI ya viundhittae pabhU' yahAM yAvatpadase "mahAyutiphA, madAthalA, mahAyazasa , mahAsaukhyA, mahAnubhAgA" ina pado kA samaha Tuo hai| isa taraha camara ke sAmAnika deva Isa pUrvokta sthana dvArA indra-camara tulya haiM yaha prakaTa kiyA hai| apa 'evaiya ca' ityAdi pATha dvArA sUtrakAra yaha prakaTa karate hai ki camarendra kA eka 2 sAmAnika deSa camarendra ke samAna vikarSaNA karane ke liye samartha hai| imameM dRSTAnta yaha hai ki-'se anIkAnAm, saptAnAm anISAdhipatInAm, AramarakSaphadevAnA, anyeSAM ca pahUnAm camaracacA-rAmadhAnIvAstampAnAm devAnA ca devInAM ca apipasya, purovartitvam, svAmitva, maI tva, AzezvarasenApasya kArayanta pAlayanta " pahelA sUtrane TIkArthamA A pahene artha Ape che te tyAMthI vAcI le " eka mahihiyA bhApa evAya ca Na viuvicae pabhU" amarendranAre sAmAnita deva paNa_camujanA jevI ja zakti, puti, baLa, yaza, sukha ane prabhAvavALe che jeTalI vikarva zakti amara dharAve che eTalI ja viNa zakita camarane pratyeka sAmanika deva paNuM dharAve che te sAmAnika devAnuM sAmarthya batAvavA mATe sutrAra Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsare TIkA-sammati asuraphumArendrasya sAmAniSadevavipaye pRSTasya amibhUtesttarayati bhagavAna 'goyamA' ityAdi / "goyamA camarasma amariMdamsa amuraraNo" gautama camarasya asuredrasya amurarAjasya "sAmANiyA devA mariDiyA" sAmAnikA devA mahardiyA 'jAva' pAvata-yAvatpadena-mahAdhutiyA mahAvalA mahAyazasa mahAsaukhyAH mahAnubhAgA vartante "te Na tasya sANa sANa bhatraNANa" te khalu tatra sSepAM svepo bhavanAnAm-nija nija bhavanAnAm "sANa sANa sAmANiyANa" svarNa sveSA sAmAnikAnAm sva sva mAmAnikAnAm "sANa sANa aggarisINa"svAsa svAsAm agramahipINAm-stra stra paTTarAzInAm "jAva divAI bhogamogAi rAma mANA viharati" yAvata divyAna bhogamogAn aJjAnA viharanti, ana yAraspadena tihaNAM paripadAm saptAnAm anIkAnAm saptAnAm anIkAdhipatInAm AtmarakSaka TIkArya-isa sUtra dvArA agnibhUti ke prazna kA jo unone asurakumArendra ke sAmAnika deva ke vipayameM prabhu se pUchA hai uttara diyA gayA hai| isameM pramu ne kahA 'goyamA' he gautama goniyamibhUti ! 'camarassa asuriMda ssa asuraraNNo' asurendra asurarAja ghamara ke 'sAmANiya devA' jo sAmA nika deva haiM ve 'mahiDiyA' mahardika haiN| 'jAva' padase yahA "maharA zuptikA mahAyalA mahAyazama yahAsaukhyA mahAnubhAgAH" ina padoM kA prahaNa huA hai / 'teNa satya sANa mANa bhavaNArNa' the sAmAnika deva apane 2 bhavanoM ke sAmANiya deSANa' sAmAnika devoM ke sANa 2 aggamahisINa' apanI 2 agramahipiyoM ke Upara prabhutva karate hue yAvat 'divyAI bhogamogAI' dipa bhogoM ko 'mujamANA viharati bhogate rahate hai / yahA yAvat padase "timRNA paripadA,saptAnAm TAkarNa - AgalA sUtramAM asure asurarAja zamanA sAmAnika de viSe botama svAmIe pUchelA praznano uttara A sUtramAM mApavAmAM aAvye che - mahAvIra prabhu gotama svAmIne javAba Ape che ke Ayurandra asararAja camaranA sAmAni re "mahiDiyA" H! divA hai "nAva (panta)" pI lI nAnA paa 59 41 02-"magapusikA , marAyalA , mahApasA, mAsaukhyAH, maharAnabhASA" tasAbhAni va bha gfdual, bhaya malA, ma yazapA, ma amavA bhane ma aqurn " seNa tasya sANa sANa bharaNAma" tyAdi te sAmAnika de pita pitAnA_bhavane_para pitA potAnA sAmAnika ra para, pita pitAnI paTTarANI para Adhipatya bhagave che ane divya bhebe bhagave che yAvat 54thI nAnI Suz pAnA B. " timI pariSadA, satAnAma Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3. u. 1 sAmAnikadevardivipaye bhagavaduttara 7 pramu. khalu gautama ! he gautama ! " camarasma amureMdassa amuraraNNo egamege sAmANiyadeve kevalakappa jIva dIva pahuhi~ asurakumArehi deveDiMya devIDiya" camaramya amurendrasya asuragajamya eka sAmAnikadeva kevalapharUpa jambUdvIpa dIpa ghaDamiramurakumAra deva devI bhizva "AuNNa viuviNNa uvasthaDa sapaDa phuDa abagADhAvagAda pharettae" AyIrNam nyatikIrNama upastIrNam sastIrNam spaSTam avagADhAvagADha kartum AkIrNamityArabhya avagADhAvagAhaparyantazaTAnAmaryastu pUrvamutre pradarzita , 'adunara ca Na goyamA !' athottaraJca gvalu gautama ! he gautama ! athAnantaram 'pabhU camaramsa amariMdassa amuraraSNo egamege sAmANiyadeve tiriyamasakhejje dIvamamudde yahiM amurakumArehiM dehi ya devIsyi AiNNe viipiNNe uvatyahe sayaDhe phuDhe avagADhAvagATe yarettae 'prabhu camaramya amurendrasya amurarAjasya eka sAmAnikadeva tiryagbhamakhyAtAna dvIpasamudrAn bahumiramurakumAra davedha devImima AphIrNAna vyatimINAna upastIrNAna sastIrNAn spaSTAn avagADhAvagADhAn phartum-evameva camarasya ephaira sAmAnikodevo vaiphriya'kevalakappaM 'jabUdIva dIva' isa jamIpa nAmaka prathama dIpako 'yaTiM' aneka 'asuraphumArehiM asurakumAroMke rUpo se aura 'devIhiM' deviyoMke rUpoMse AkIrNa, vyatiphIrNa, upastIrNa, saratIrNa, spRSTa aura avagADhAyagADha pharane ke liye samartha hai ina sabhI zandAkA artha pahile mUtra meM kara diyA gayA hai ataH yahAMse deva lenA cAhiye / 'aduttara ca Na goyamA' yahA se lagAyara 'vikunmissati vA taka kA sUtra pATha spaSTa arthavAlA hai phira bhI isa pAThakA sakSipta arya isa prakAra se hai-he gautama ! asurendra asurarAja camaraphA jo ekara sAmAnika deva he ghara jaise camarendra apanI ghikriyA se kriya samuddhAta chArA utpAdita aneka asurakumAra deyoMse aura depiyose sabhudhAtIna te sAmAni deva " phevalyappa jayadIpa dIva bhabhAta Malune / "vahiM bhamurakumArehiM ne masabhA bhane "devihI" vAmAnA 32vA Adha, vyatikI sastI, upaptINa pRSTa ane AvagAhita karavAne samartha che (bhA AhAna ma paTeana mAnAyAcha) "adupcara ca Na goyamA!" tyaite eTa ja nahIM paNa he gautama! asurendra, asurarAja camarane pratyeka sAmAnika deva pitAnI vaikaya zakti dvArA vikiya samavAta karIne utpanna karavA aneka asurakumAra reve ane devIethI tikanA asakhyAna dvIpa ane samudrone AkarNa vyatikI, Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 bhagatIca " tulyaM trikurSaNAkartum samartho'sti patra dRSTAntamAha - " se jahAnAmaya jubati junA me ispe hatthe gehejjA" tadyathA nAma yuvatiM yuvA hastena haste gRhIyAtmavA kazcid yuvA yuvati hastena haste gRhItvA parasparasanaktAGgultiyA yuvA salagna pratibhAti, "cakkssa mA NAmI asyAutA siyA" camasya yA nAmi aAyuktA syAt yathA vA cakrasya nAbhi bharakaiH sA sasaktA pratibhAti 'putrameva goyamA !' evameva gautama ! amenetra prakAreNa he gItana ! camaramsa amariMdarasa asuraraSNo egamege sAmAyidave veunniyamamugdhAraNa samohaNa " camarasya amurandrasva asurarAjasya ekai sAmAniyo devo vaikriyasamudghAtena samavadanyate 'samohajittA' samavasya ' jAma Dhoccapi ' yAvat dvitIyavAramapi " gheuntrisamugdhAyeNa samo hAi" "vaikriya samudghAtena samavahanyate "samohaNicA" samavasya 'pabhUpaM gopamA ! jahAnAmae' jaise koI yuvA puruSa apane hAtha se yuvatIkA hAtha pakar3a letA hai to usa samaya vaha paraspara meM saktAGguli hone ke kAraNa usase salagna jaisA pratIta hotA hai athavA cakrakI nAbhi araka kASThAse sasakta pratIta hotI hai 'evAmeva' isI taraha 'goyamA' he gautama ! 'camarassa asuridassa asuraraNNo' usa asurendra asurarAja camarakA ' egamege sAmANiyadeve eka eka sAmAnika deva ' veSviyasamugdhAraNa samoharaNa' baiMkiyasamuddhAta dvArA apane Atmapradezako yAra nikAlane aura unhe punaH sakucita karanekI zaktise yukta hotA hai / samudghAta karake phira vaha dvitIya rUpa panAneke liye beDatriya samugghoSaNa samoharaNa' vaikriya samudrAtase yukta hotA hai arthAt dumArA bhI vaikriya samudghAta karatA "samohaniyA' isa taraha samudghAta karake vaha sAmAnika deva nIcenu dRSTAta khAbhyu " sa jahA nAmae" ityAha nevI dIte ho bhuvAna ardha yuvatIne hAya pakaDIne peAtAnA bAhupAzamA khecI levAne samartha hoya che, navI zete vyanI nAbhi AzamIne pahaDI zambhavAne samartha hAya hai, " evAmeva " eja pramANe " goyamA ! " he gautama! marasa amUrridassa asuraraNNo " asurendra asurarAya vyabharato " egamege sAmANiyadeve " 24 sAmAnika Trena 42 vevisaghAeNa samohaNa " vaiyi samudrAta dvArA potAnA AtmapradezAne bahAra kADhavAne ane pharIthI tene sakurmita mavAnI kti parAvatA cAya che. eka vAra samuddhAta karIne pharIthI bIjI svarUpa banAvavAne mATe samohai" terI yi samudrAta 66 " 46 yasa pAe samodavile Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TokAza3. u 1 prAyakhiMzakadeva RddhivikurvarNAzakti nirUpaNam 39 vvisati vA, jar3aNa bhate / camarassa asuriMdassa, asuraraNNo loga pIlA devA evamahi DhiyA, jAva evaiya caNa pabhU vikudhittae, camarassa Na asuriMdassa, asuraraNNo aggamahisIo devIo ke mahiDhiyAo, jAva kevaiya ca Na pa vikRvittae, goyamA / camarassA asuriMdassa, asuraraNNo agga mahisIo mahiDaDhiyAu, jAva- mahANubhAgAo, tAo Na tattha sANa sANa bhavaNANa sANa sANa sAmANiyasAhassINa, sANaM sANa mahattariyANa tANa sANa parisANa, jAva eva mahiDDhiyAo, apaNa jahA logapAlANa aparisesa / seva bhate ! seva bhate / ti // sU 4 // chAyA - yadi bhagavana ! camarasya asurendrasya, amurarAjasya sAmAnikA devA eva maharddhikA yAvat evAtrazca marvikurvitum, camarasya khalu madanta ! asurendrasya, anurarAjasya prAyatrikA devA maharddhikA ! prAyazikA aya sUtrakAra ghamarendra ke jo prAyatriMzaka deva haiM unakI Rddhi Adi ke aura vikarSaNA zakti ke viSayakA kathana karate haiM'jai Na bhate camarassa' ityAdi / sUtrArtha - ( jar3a Na bhaMte 1) he bhadanta ! yadi (marassa asuridamsa asuraraNNo) asurendra asurarAja camarake (sAmANipadavA e mahiDDiyA jAva evazya ghaNa pabhU vikuvvittae) sAmAnika deva yadi isa prakAra kI mahAmAddhivAle haiM yAvat itanI vikriyA karane ke liye samartha hai to ( ghamarassa Na bhate ! asuriMdassa asuraraNNo have sUtrakAra camarendranA trAyapriya raheAnI ddhi ane vikA zaktinuM varSAna re " jaNa mate ! camarassa 17 ityAdi sUtrArtha -- ( jaNa mase 1) ahanta le (ghamarassa asuriMdassa bhanuraraNNo) asurendra asurarAna abharanA [ sAmAjiya devA eSa mahiDDiyA jAva eSavaNa pam vikucira ) sAmAni devA mA AhAranI mahARddhi mAhithI yukta che bhane maTakI abhI vaizyizakti dharAve che to (camarassa Na bhaMte / asuriMdassa asura Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 bhagavatI karaNazaktapA asakhyeyAn tigvIpasamadrAn nAnA'surakumAradevadevImi: bhane samarthaH iti bhAva' / "esaNe goyamA! yamarasma amuriMdassa amurarako egamegassa sAmANayadevassa apameyArUpe visae visayamate murAe, Noveva meM sapattIe pikutrima pA viphundhati vA, vikRmissati vA" papa bamlu gautamA pamarasya masurendrasya amurarAjasya ekarasya sAmAnidevasya ayam etApo viSayaH vipayamApram udivam nocaitra khalu sapacyA vyakA vikurvanti pA nirSiya nti yA vyAkhyA pUrvasUtre kayimAH // 3 // ma // ghamarasya prApasiMzakadevasambandhi adivikuNAzayAdevaktavyatAmastAva' mUram-"jaiNa bhaMte | camarassa asuriMdassa, asuraraNNo sAmANiyadevA eva mahidriyA, jAva evaiyaM ca Na pa vikavittae, camarassa Na bhate! asuriMdassa asurarapaNo tAyattI sayA devA kemahiDiyA, tAyattIsayA jahA sAmANiyA tahANeyavvA loyapAlA taheva, Navara sakhejA dIvasamuddA bhANiyavyA (bahuhiM asurakumArehi devehi devIhiMya Ainna jAva viku tiryaglophake asakhyAta dvIpa aura samudropho bhAkIrNa Adi vizeSaNa ghAlA kara sakatA hai usI prakAra tiryagloka ke asaMkhyAta mIpa samudroM ko kriyasabhuzata dvArA utpAdita aneka asurakumAra devoMse aura deviyoMse AkIrNa Adi svarUpavAnA kara sakatA hai parantu he gautama ! unhoMne mamItaka aisA kiyA nahIM hai-vartamAna meM bhI meM aisA nahIM karate hai aura na Age bhI aisA ghe kreNge| yaha to unakI zaktiko phevala pradarzanamAtra hai isase unameM itanI zakti yahI kevala prakaTa kiyA gayA hai | 03 // saratI, pastI, spaSTa ane pravAhita kasvAne samartha che A rIte e vAtanuM patipAna karAyuM che ke amarendranA jeTalI ja vaikriya zakita tenA sAmAnika ra pas dharAve che parata che gautama ! temaNe Aja sudhI evuM kadI karyuM nathI, vartamAna paNa te evuM to nathI ane bhaviSyamAM paNa evuM karaze naryuM. A samagra kAnane keta temanI zakita darzAvavAno ja che mA kathana dvArA temanI zaktinuM pradarzana mAtra karavAmAM Avyu che (sa. 3) Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 1 trAya zivadevaRddhivikurvaNa zaktinirUpaNam 41 anurendrasya, anurarAjasya agramahiSyo devya. kiMmaharddhikA' yAvat kyicca prabhu vikurvitum ? gautama ! camarasya amurendrasya, asurarAjasya agramahiSyo maharddhikA', yAvat- mahAnubhAgA, vAstatra svepA svepA bhavanAnAM svAsAM svAsA sAmAnika sAhasrINAm svAsAM svAmA mahaca rikANAm, svAsA svAsA parpadAm yAvat-eva mahaDiMkA, anyathA lokpAlAnAm aparizepam / tadeva bhadanta tadeva madanta / iti // 4 vayaca Na pabhU vivi) he madanta ! yadi asurendra asurarAja marake lokapAlakI aisI par3I Rddhi hai aura ve itanI par3I vikriyA kara sakate hai, to (camarasma Na asuridasma asuraraNNo agga marimIo devIo ke mahir3iyAo jAva kevaiya ca Na pam vika vvitsara) asurendra asurarAja camara kI jo agramahipiyA haiM ve kitanI vikriyA karane ke liye zakti zAlinI hai ? (goyamA) he gautama ! (ghamarassa Na asurridasma asuraraNNo aggamahisIo mahiDDiyAo jAva mahANubhAgAo ) asurendra asurarAja camarakI jo agramahipiyA hai ve paTuta bar3I RddhipAlI he yAvat bahuta prabhAvazAlI haiM / (tAoNa tattha sANa mANa bhavamANa sANa mAga mAmANiyasAharumINa, sANa sANa mahattariyANa, sANa mANa parisANa jAva eva mahiDDiyAo aSNa jahA logapAlANa aparisesa segha bhate ! seva bhate ! ti) ve hA apane vimAnoM para, apane apane hajAra sAmAnika devoM para, ( jaNa mate ! camarassa asurridasta asuraraNNo loga pAlA devA eva mahiDDiyA jAva evazya ca pabhU vikuvvisara) he mahanta ! surendra asurarAna yabharanA ho yA ne ATalI badhI RddhivALA che ane ATalI badhI kriyazakita dharAve che te (camarassa Na anuriMdassa amuraraSNo aggamaDisIo devIo ke mahiDDiyAoM jAna kevaiyaNa pabhU vikuvtrittara) masurendra asurarAna amaranI paTTarAgrIko TheTabI RddhittithI sa panna che tee vI vaikiya rAti dhAve che? (goyamA ! ) he gauvana ! ( camarassa Na anuridassa asuraraNo bhaggamaDisIbho maDiyA jAna mahANubhAgAbho ) masurendra asurarAna bharanI caTTarA mahA Rddhi, buti, yaza zubha bhane prabhAvavANI che (vAo Na tattha sANa sArNa mANasANa sANa sAmANiyasAdassINa, sAga sANa mahacariyANa, sANa sANa parisANa jAtra evaM mahidiyAo - aNNaM jahA logapAlANaM aparisesasaivaM mate 1 seba mate ! ci) teso tyA pota ghotAnA vibhAnoara, pota cItAnA sahasra sAmAnika devA para, peta peAtAnI sacacarIrUpa mahattariA devAe 52 ane Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 bhagavatI 9 yathA sAmAnikAsvathAjJAtavyA, lokapAlAstathaiva navaram sakhyayAH jI maNitavyA ( bahubhi. asurakRmAre dave, devIbhitra AkIrNa samudrA yAvat trikurviSyati mA ) yadi bhagavan / ghamarasya lo pAlAdevA eva maharddhikA, yAvat - etAvaca agurendraspa, bhagurarAjaspa mabhUrvikuvitum camaraspa , tAyatIsayA devA ke mahar3iyA ?) he bhadanta ! asurandra asurarAja usa camara ke jo zrApatrikadena kimanI par3I RdivAse haiM ? (tIsA jahA sAmANiyA tahAM gayA) he gautama! jisa prakAra se camara ke sAmAnika devakA varNana kiyA gayA hai usI prakAra se ghamara ke prAyatrizakadevoMkA bhI varNana jAnanA cAhiye / (loyapAlA - tadeva ) isI taraha se lokpAloMkA bhI kathana jAnanA cAhiye / (vara) vizeSa aisA hai ki - (makhejjA dInamamuga bhANiyambA) ve apanI vikriyA dvArA niSpanna rUpoM dvArA aneka asurakumAra deva ena deviyoM ke rUpoM dvArA - tiryagloyameM sarayApta aura dvIpasamudroM ko bhara sakate haiM aisA jAnanA cAhiye / (pahiM asurakumArehi deve hi devIya Arane jA trikuvvisati vA ) aneka asurakumAroM se tathA deviyoMse sakhyAta dvIpa samudrakoM bhara sakate haiM, aisA jo yaha unakI vikarSaNA ke viSaya meM kathana kiyA gayA hai so yaha kevala unakA sAmarthyamA * * digvalAyA hai pASat ve aisI vikriyA nahIM kreNge| (jaiba bhaMte / camarasta aturridasma asuraraNNo logapAlA devA evaM mahiDiyA raNNo vAyacIsayA detrA ke mahaTTiyA ? ) se hanta ! asurendra asurazana bharanA trAyasiMha devI mahA Rddhi hithA yukta ! ( tAyattIsayA jahA mAmA NiyA taDA NeyaSvA ) Rddhi bhane vibhuvA zakti viSe amarendranA sAbhAni devAnA varSAna prabhAvena sabharanA bhAyaliza devAnu varSAnasabha (loyapAsA taddeya) somyAnubhava prabhAsamannvu (nayara) vizeSatA se che (sakhekhA dItrasamuddA bhANiyacA tethe tAMnA vaiyi zaktithI atyana aneka asurakumAra devA ane tenIenA rUpathI tiryaMAAkanA sukhyAta dvIpa ane samudrIne chAtibharI hai (bahuIi asurakumArehiM devehiM deSiTiM va Aile jAtra tritrissati ) "telA bhane asurakumAra devA bhane vA samAta dvIpasamudrone bharI dai zake che' temanI vidyA zakti viSenuM A kathana temanuM mAma prakAra karavA mATe ja lakhavAmA bhAjI che. paNa temaNe evuM kadI karyuM" nathI, ane karaze paNa nahIM. Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u 1 prAyastriMzadevaRddhivikurvaNAzaktinirUpaNam 41 asurendramya, amararAjasya agramaDipyo devya. kiMmaharTikA. yAvat-kiyacca prabhU vikurvitum ? gautama ! camarasya amurendramya, amararAjasya agramahipyo maharTikA', yAvat-mahAnubhAgAH, tAstatra svepA sveSAM bhavanAnA svAsA svAsA sAmAnika sAhastrINAm svAso svAmA mahattariphAgAm, svAsA svAsA parpadAm yAvata-eva mahaddhikAH,anyadyayA lokapAlAnAm aparizepam |tdev bhadanta tadeva madanta ! iti||4 evaSya ca Na pabhU vikuncittae) he bhadanta ! yadi asurendra asurarAja camarake lokapAloMkI aisI par3I Rddhi hai aura ve itanI par3I vikriyA kara sakate hai, to (camarasma Na asuriMdassa asuraraNo agga marisIo devIo ke mahiDiyAo jAva kevaiya ca Na pamU vika cittae) asurendra asurarAja camara kI jo agramahipiyA hai ve kitanI vikriyA karane ke liye zakti zAlinI hai ? (goyamA) he gautama ! (camaramma Na asuriMdasma asuraraNNo aggamarisImo mahiDDiyAo jAva mANubhAgAo) asurendra asurarAja camarakI jo agramadipiyAM 6 ve yAta bar3I RdvivAlI haiM yAvat yAta prabhAvazAlI hai| (tAo Na tattha sANa mANa mavasANa sANa sAga sAmANiyasAhassINa, sANa mANa mahattariyANaM, sANa mANa parisANa jAva eva mahiDDiyAo aNNa jarA logapAlANa aparisesa seSa bhate! seva bhate ! ci) ghe ghahA apanedhimAnoM para, apane apane hajAra sAmAnika devoM para, (naiNa mate ! camarassa asuriMdassa amuraraNNo logapAlA devA eSa mahiDiyA jAya evaiya ca pabhU vikucisae) mahanta ! manarendra msu22|| yamaranA assian je ATadvI badhI RddhivALA che ane ATalI badhI vediyazakti dharAve che te (camarassa Na amariMdassa amuraraNNo aggamaDisIo devIo ke mahiDiyAo jAva kevAya ca Na pamU vikucittae) masurendra sarana yabharanI praalii| RddhiAdithI sa panna che? teo kevI vikiya zakita dharAve che? __ (goyamA!) gau11 (camarassa Na asuridassA asuraraNNo bhaggamahisIo mahiDiyAmo jAra mahANumAgAbho) asurendra masu22004 yamaranI parAlImadhalI bhara di, dhuti, 4 supa bhane prabhAvANI che (tAyo Na satya sANa sANa mavANa sANa sANa sAmANiyasArassINa, sANa sANa mahattariyANa, sANa sANa parisANa jAba eva maridhiyAo-aNNe jahA logapAhANaM aparisesaMseva mate ! seya mate! ci) te tyA pAta potAnA vimAna ara, pota pAtAnA sahasa sAmAnika ra para, pita pitAnI saphacarIrUpa mahattarikA devAo para bane Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 bhagavaThIyo yathA sAmAnimAstabhAzAtalyA., lompAlAstathaira, nagaram samyagAsIra samudrA bhaNiyA (bahubhiH asurakumAra. ye, devIbhibha bhArIyoM yAvat vikurviSyati vA) yadi bhagavan ! camarasya amurendampa, amurarAnasya lomapAlAdeza eva mahadikA, yAvada-etAraNa prabhUvikRvinum , camarasma tAyattIsathA devA ke mAhiyA ?) he madanta ! asurendra asurarAja usa camara ke jo prAparitrazakadera haiM ve kitanI par3I zadivAle haiM? (bhAyattIsayA jarA mAmANiyA tA yaga) he gautama! jima prakAra se camara ke sAmAnika devoMkA gharNana kiyA gayA hai usI prabhAra se ghamara ke prAyagnizakadevoMkA bhI ghaNana jAnanA caahiye| (loyapAlA-taheva) isI taraha se lopAloMphA bhI kathana jAnanA pAhiye / (gavara) vizepa aimA hai ki-(makhenA dIyamamuhA mANiyamyA) ve apanI vikriyA dvArA niSpanna rUpo chArA-bhaneka asurakumAra dena eya depiyoMki rUpoM dvArA-tiryaglomameM makhyAta aura dvIpasamudroMko bhara sakate haiM aisA jAnanA cAhiye / (parahiM asurakramAre deve hi devI hiya mAnne ASa rikandhimmati 3) aneka asurakumAroM se tathA deniyoMse sakhyAta dvIpa samudrakoM bhara sakate haiM, aisA jo yaha unakI vikarSaNA ke viSayameM kathana kiyA gayA-so yA kepala unakA sAmarthyamA dikhalAyA hai yAyata ve aisI ciniyA nahIM kreNge| (aiNa bhaMte / dhamarassaasuriMdassa asuraraNNo logapAlA dekhA evaM mahiDiyA raNNo zAyacIsayA devA ke mADiyA ?) Baa! masurendra su22 bharanA ya#iutteI H *di AIGAR Bhata ! (tApacIsayA jA mAmA NiyA taDA geyaSyA) * bhane vivAhita liya yamarandanA sAmAna vinA pAIna prabhAva bharanA liyA haivAnu paIna para sabhA (loyapAlA tahedha) allnu na me prabhAle sabhA (Nayara) vizeSatA cha / malAdIsamarA bhANiyabbA) tasA pAtAya usal us at aneka asrarakamAra devo ane ravAnA rUpathI tirlokane sakhyAta dvIpa ane abhadrA Glu (parhi bhamaraphamAre devari devi va pArane mAra pikamdhissati ) mA ne abhAra va vI11 Avaid dviIpasamudrone bharI jaI zake che' temanI vika zakti viSenuM A kathana temane mAma prakAra karavA mATe ja lakhavAmAM AvyuM che paNa temaNe evuM karI karyuM nathI ene karaze paNa nahIM. Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 13 u 1 prAyaviMgadevaRdivikuNAzaktinirUpaNam 41 amarenTamya, asurarAjasya agramahipyo devya kiMmahardikAH yAvat-kyicca prabhU vikRvitum ' gautama ! camarasya asurendramya, amararAjasya agramaDipyo maharddhikA', yAvat-mahAnubhAgAH, tAstatra svepA svepA bhavanAnA svAsA svAsA sAmAnika sAhasrINAm svAsA svAmA mahatarikAgAm, mvAsA svAsA parpadAm yAvat-eva maha dimA anyadyathA lopa pAnAm aparizepam |tdev bhadanta tadeva madanta ! iti||4 gvaya ca Na pamU cikacittapa) he bhadanta ! yadi asurendra asurarAja camarake lokapAloMphI aisI par3I Rddhi hai aura ve itanI par3I vikriyA kara sakate hai, to (camarasma Na amariMdassa asuraraNNo agga mahimIbho devIbho ke mahidriyAo jAna kevaDaya ca Na pa vikuvyitsae) asurendra asurarAja camara kI jo agramahipiyA hai ye kitanI vikriyA karane ke liye zakti zAlinI hai ? (goyamA) he gautama ! (camaramma Na asuriMdasma asugaraNo aggamahisIo mahiDDiyAo jAva mANumAgAo) asurendra asurarAja ghamarakI jo agramahipiyA 1.pAta vahI divAlI hai yAvat yahata prabhAvazAlI hai| tAprANa tatva sANa mANa bhavasANa sANa mAga sAmANiyasAhasmINa, sANa mANa mahattariyANa, mANa mANa parisANa jAva eva mahiSyAoM aNNa jahA logapAlANa aparisesa seva bhate! seva bhate / ci) ve 1 apanavimAnoM para, apane apane hajAra sAmAnika devoM para, (bhaiNa mate ! camarassa amariMdassa asuraraNNo logapAlA devA eva mahiDiyA jAva evaiya ca pamU vikuncittae) hemanta ! bhabhurendra mbhur| yabharanA aslai ATalI badhI RddhivALA che ane ATalI badhI veThiyazakti dharAve che te (camarassa Na amariMdassa amuraraNNo bhaggamaDisIo devIyo ke mahiDiyAo jAya kAya ca Na pabhU vikRvittae) amarendra masu25 amaranI pInA 4ii dvidiyI sa panna che. teo kevI vikiya zakita dharAve che ? tApamA!) go1-1 (camarasta Na amariMdassa asuraraNo aggamasiIyo madiyAbho jAba mahANumAgAbho) amarendra as22|01 sabharanA pa kSa meM maha , ti, yaza subha bhane prabhAvAmI 2 (tAo Na tattha sANa sANa mavaNANa sANa sANa sAmANiyasAhassINaM, sANa sANa mahattariyANa, sANa sANa parisANa mAsa paya mahiriyAo -aNNaM jarA logapAlANa aparisasasava mase / seva mse| ti) tenA tyA potAnA vimAna 2, ta pAtAnA sAmAnika deve para, pita pitAnI sahacarIrUpa mahattarikA jevA para ane sarvasa Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI TIkA - camarasya sAmAnika devasambandhi RddhivikarSaNAzatayAdi viSaye mahAvIrasvAminaH samAdhAnathavaNAnantaram agnibhUti camaraspa zrayatriMzat saMkhyAkA zikanAmakasaMsarUpadhAnapAdevasamvandhiRddhitriNAzatayA - disvarUpajijJAsA mahAvIramabhuM pRcchati 'jaNaM bhaMte / ityAdi / he prabho ! yadi camarasya mAmAnikAdevA pUrvavarNitarItyA etAdRzAlaukikadivyaizvarya samRddhizAlinaH, etAvadya vikRvituM samarthAstarTiyamarasya zrAyati 42 apanI mitrarUpa mahattarikA deviyoM para aura apanI pariSadA Upara ekAdhipatya rakhatI huI divyabhogoM ko bhogatI haiM yAvat agramahipiyAM aisI ghar3I RddhivAlI haiN| inake saMbaMdha aura bAteM lokapAloM ke kathana kI taraha jAnanI cAhiye // sR . 4 // TIkA -- camara ke sAmAnika deva saMbaMdhI Rddhi, vikurvaNA zakti Adi ke viSaya meM mahAvIrasvAmI se samAdhAna sunane ke bAda agnibhUti camara ke jo 33 tettIsa saMkhyaka ghAyastriMzaka nAmake usake gurusthAnIya pradhAna deva haiM unakI Rddhi evaM vikurvaNA zakti Adi ke svarUpa ko jAnane kI icchA se mahAvIra prabhu se pUcha rahe haiM - 'jaha he bhaMte' he bhadanta ! yadi camarake sAmAnika deva pUrvavarNita rIti ke anusAra aise alaukika divya aizvarya aura samRddhi se yukta haiM tathA itanI ve vikriyA karane ke liye zaktizAlI haiM to camara ke jo peAta peAtAnI pariSadA para Adhipatya bheLave che ane divya lAge bheLave che. tegme mahA suddhi aMdathI yukata temanA viSenuM khAkInuM samasta kathana leAkapAlAnAM kathana pramANe ja samajavuM. gautama svAmIe kahyuM "ApanuM kahevuM tadna sAcuM che temAM zaMkAne kAi sthAna nathI." aa sU. 4 5 TIkA--camaranA sAmAnika devAnI Rddhi, viSuvA zakita. Adi viSe mahAvIra svAmInA uttara sAMbhaLIne agnibhUti aNugAra camarendranA 33 trAyazriMzaka devenI Rddhi, nikuvA zakita Adi jANuvAne mATe mahAvIra prabhune prazno pUche che prAyastrizake devA camarendranA saMrakSaka deve che. prazna - "jaiNaM bhaMte !" chatyAhi he mahanta ! le asurendra asurarAja vyabharanA sAmAnika jaeNvA ATalI badhI mahARddhi AdithI tathA pUrvAMkata prakAranI vidhruva NuA zakitathI yukata che, teA tenA trayIazaka tevo kevI mahA Rddhi, azva, prabhAva patha ane sukhathI yukata che ? tathA teo phevI vaikriya zakitavALA che? Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikA TIkA za. 3. u.1 trAyaviMzakadevaRddhivikurvaNAzaktinirUpaNam 43 zakAdevAH phIzasamRddhisukhasampattizAlinaH ( kiyacca vikurvitu samardhA ) ? iti mahAvIrasvAminammati prshnaashyH| bhagavAnAha - "vAyattIsayA jahA sAmANiyA tahA NeyanA" iti / yathA sAmAnikA devAH apUrva divyaizvarya mukhasamRddhiviziSTA, vikRrvaNAzaktyA nirmitavividhAsurakumArAdibhiH jamyUdIpaM dvIpAntaraM samudrAMzca pUrayitu samarthAstathaiva camarasya sahAyakAH prAyastizakA devA api viziSTaizvaryasamRddhizAlinaH (vikurvaNAzakyA kRtAnekAsurakumAradevadevImiH jambUdvIpam asaMkhyeyadvIpasamudrAMzca pUrayituM samarthAH) iti bhAvaH / tathA soma-yama-varuNa-vaizramaNAbhidheyA lokapAlA api tathaiva mahadisampannA vartante kintu sAmAnikatrAyastriMzakAdyapekSayA tepAmetAvavaiziSTayaM vAyastriMzaka :deva hai ve kaisI samRddhivAle, sukhasampattivAle haiM ? aura kitanI vikriyA karane kI zaktivAle haiM ? agnibhUti ke prazna kA isa prakAra kA abhiprAya jAnakara prabhune unase kahA-he gItama! 'tAyattIsayA jahA sAmANiyA tahA NeyavA' jisa prakArase sAmAnika deva apUrva divya aizvarya evaM sukhasaMpattise viziSTa hai aura vikurvaNA zAkta dvArA nirmita aneka asurakumAra Adi se jaMbUdvIpako tathA dIpAntaroMko evaM samudroMko bhara sakanemeM samartha hai usI taraha camara ke sahAyaka jo vAryAstrazaka deva hai ve bhI viziSTa aizvarya aura saMpattise yukta hai aura vikurvaNA zakti dvArA kRta aneka asurakumAradevAse tathA deviyoMse jambUdvIpako aura asaMkhyAta tiyagloka saMbaMdhI dvIpa samudroM ko bhara sakane ke liye samartha hai| tathA soma, yama, varuNa aura vaizramaNa ye jo cAra lokapAla haiM ve bhI usI taraha se vimAna parivAra AdirUpa par3I bhArI ta2-"goyamA ! tAyattIsathA jahA samANiyA tahA NeyavyA" he gautama! jevI rIte camarendranA sAmAnika devo apUrva divya Azvarya ane sukhasaMpattivALA che, evI ja rIte amarendranA 33 tetrIsa trAyazciMzaka devo paNa apUrva divya adhurya ane sukhasaMpattivALA che jevI rIte camarendranA sAmAnika deva pitAnI vikurvaNa zakitathI nimita aneka asukumAra devo ane devIethI jaMbudvIpane tathA tiryakanA asaMkhyAtadvIpa samudrane bharI devAne samartha che, evI ja rIte amarendranA trAyazciMzaka devo paNa pitAnI vikriya zakitathI pedA karelA aneka asurakumAra devo ane devI vaDe jaMbUDhIpane tathA tiryaakanA asaMkhyAta dvIpa samudrone bharI devAne amathe che tathA sema, yama, varUNa, ane zramaNa nAmanA je cAra lokapAla de che, Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 - bhagavatIce yat te lokapAlA vikurvaNAzatayA niSpAdita nijAnekAsurakumArApurasurakumArIbhiH saMkhyeyadvIpasamudrAna vyAptuM bhartu zaknuvanti natu asaMkhyeyAna dvIpasamudrAn ityAzayenAha - 'loyapAlA taheva caNavaraM saMkhenA' ityAdi / navaraM zo vizeSArthakaH / vizeSatA ca teSAM lokapAlAnAm sAmAnikamAtrikApekSA uparyukta / parantu teSAM vikurvaNAzakteH viSayamAzrametatmatipAditam svarUpamAtra metAvaduktam, arthAt tevA metAvatsAmadhye varttate yat vikarvaNAzatayA kriyasamudghAtena samavahatAH santo nippAditani jAnekarUpaiH saMkhyAtAn dvIpasamuhAna Rddhise yukta haiM, kintu sAmAnika evaM vAyastriMzaka devoMkI apekSA inameM itanI vizeSatA hai ki ye lokapAla vikurvaNA zakti dvArA niSpAdita aneka asurakumAroMse aura deviyoMse saMkhyAta dvIpoM aura saMkhyAta samudroMko hI bhara sakane meM samartha hai asaMkhyAta dvIpa samudroM ko nahIM / yahI yAta 'loyapAlA tadeva pAvaraM saMkhejjA' isa sUtra pATha dvArA pradarzita kI gaI hai| yahAM jo navaraM zabda hai vaha vizeSArthaka hai aura ina lokapAloMmeM jo sAmAnika evaM prAyatriMzaka devoMkI apekSA vizeSatA hai vaha Upara meM prakaTa kI jA cukI haiN| vikurvaNA zaktikA ina sabakI jo isa prakAra kA yaha kathana kiyA gayA hai vaha mAtra usake svarUpa ko kahane ke nimitta hI prakara kiyA gayA haiM arthAt inakI vikurvaNA zakti kI itanI tAkAta hai yahI kahA gayA haiM / tAtparya yaha hai ki yadi ye lokapAla vikurvaNA zakti janita vaikriya samuddhAta se yukta hokara jo aneka asura te paNa eja prakAranA vimAna parivAra Adipa atizaya mahAna sRddhi AdathI yukata che. paNa sAmAnika devA ane trAyaspriMzaka deza karatAM temanAmAM zI viziSTatA che te nIyenA sUtrabhAM NatAvyu che - loyapAlA taheva NavaraM "saMkhejjA" ityAdi leAkapAla deve potAnI vidhruvaNuA zakti dvArA nirmita ` aneka asura kumAra deva devIo vaDaeN saMkhyAta dvIpe ane samudrone bharavAne sama che asa khyAta dvIpa samudrone bharavAne samartha nathI A sUtramAM "varaM " pada viziSTatA khatAve che temanI vikuvA zakitana upara je varNana ApavAmAM AvyuM te temanuM ApyuM che. paNa kharekhara tA temaNe kadI J t - sAmarthya pazu saMtApavAne bhATe A prakAranI vikA : Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.3 u.1 trAyakhizakadevaddhivikuNAzaktinirUpaNam 45 vyApnuyuH, kintu na kadAcit yathoktAryasampAdanena vyakurviyuH, vikurvanti vikuviSyanti veti mahAvIrasvAmino'gnibhUtimpati kathanasyAzayamAha-'jAva-vikunissaMti' iti / ____bhagavan ! camarasya somayamavaruNAdilokapAlAnAM yadi pUrvoktarItyA IdRzI mahatI samRddhitate tarhi epAM agrama higINAM kiyatI samRdiH kiyaJca vikurvituM sAmarthya miti pRcchati-jaiNaM bhaMte ! camarassa ityAdi / he gautama ! camarasya kAlI-rAtrI-ratnI-vidyut-meghAbhidhAnAH paJcAgramahipyaH divyasamRddhizAlinyaH, mahAprabhAvazAlinyazca santi. tatra nijanijabhavanAnAm, kumAra devoMse tathA asurakumAra deviyoM se dvIpa aura samudroMko bharanA cAheM to itane dIpa aura samudroM ko bhara sakate haiM, parantu isa tarahase unhone Aja taka aisI vikurvaNA nahIM kI hai aura na vartamAna meM ye karate haiM aura na Age aisI vikurvaNA ye kabhI kareMge hii| yahI mahAvIra svAmIke kathana ke Azaya ko sUtrakArane agnibhUti ke prati 'jAva vikuzvissaMti' isa pATha dvArA prakaTa kiyA gayA haiM aba agnibhUti prabhu se yaha pUchate hai ki he bhadanta ! camarake soma yama varuNaM Adi lokapAloMkI aisI bar3I samRddhi hai to usakI jo agramahipiyAM hai, unakI samRddhi kitanI hai aura kitanI unakI vikurvaNA karanekI zakti hai isI bAta ko sUtrakArane 'jahaNaM bhaMte ! camarassa' ityAdi mUtra pATha dArA prakaTa kiyA hai| agnibhUti ke isa prazna kA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM ki he gautama ? camara kI jo pAMca paTarAniyAM hai ki jinake zubha nAma kAlI, rAtrI, ratnI, vidyut aura meghA haiM ve divya samRddhi zAlinI haiM, mhaaprbhaavkarI nathI, vartamAnamAM karatA nathI ane bhaviSyamAM karaze paNa nahiM sara pAta "jAva vikuncissaMti" sUtra | 48 kI cha have camarendranI paTarANIonI sRddhi Adi tathA vikarSaNa zakita jANavA mATe agnibhUti aNagAra mahAvIra prabhune nIce prazna pUche che"jinnN bhaMte ! camarassa" yA mahanta ne sabharendranA aslai Azel badhI ddhi AdithI yukata che ane ATalI badhI vikrvaccha zakitazALI che, te amarendranI paTTarANIonI addhi Adi tathA vikrvaNa zakita kevI che ? : * uttara-asurendra camaranI pAMca paTTarANIonAM nAma A pramANe che-kAlI, rAtrI, ratnI, vidyuta ane meghA. te pAMce paTTarANIo divya samRddhivALI che, mahAprabhA Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. . .. . . . bhagavatImace - - aparisesaM bhANiyantraM, jAva-aggamahisINaM vattavayA samattA, se kahameyaM bhaMte! evaM ! // sU0 // 5. ___ chAyA-bhagavAn dvitIyo gautamaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate, namaH syati, panditvA, namasyitvA yenaiva tRtIyo gautamo vAyubhUtiganagArasteneva upAgacchati, upAgatya tRtIyaM gautamaM vAyubhUtimanagAram evamavAdIva-evaM khalu gautama ! camaraH amarendraH, amurarAjaH evaM mahardikaH, tadheva evaM sarvam apRSTavyAkaraNaM jJAtavyam aparizepaM yAvata vaktavyatA samAptA; tataH sa tRtIyo gautamo vAyubhUtiranagAro dvitIyasya gautamasya agnibhUteH anagArasya evam bhagavadocce goyame ! ityAdi sUtrArya-pUrvokta rUpase (docce bhagavaM goyame) bhagavAn dvitIya gaNadharane kahakara (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdaha namaMsaha) zramaNa bhaga. vAna mahAvIra ko vaMdanA kI unheM namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake (jeNeva tacce goyame vAyubhUI aNagAre) the jahAM tRtIya gaNadhara gautama vAyubhUti anagAra the (teNeva uvAgacchada) vahAM para gaye (uvAgacchittA) vahAM jAkara unhoMne (taccaM goyamaM vAyubhUI aNagAraM evaM vayAsI) una tRtIya gaNadhara gautama vAyubhUti anagAra se aisA kahA-(evaM khalu goyamA! camare asuriMde asurarAyA evaM mahiDie taM ceva evaM savvaM apuTavAgaraNaM NeyavyaM aparisesiyaM jAva aggamahisINaM jAva vattavcayA samattA) he gautama ! yaha nizcita hai ki asurendra asurarAja camara aisI ghaDI RddhivAlA hai isa prakAra "bhagavaM docce goyame " tyAta sUtrArtha ---(docce bhagavaM goyama) pUrvosa ANho syArIne mAnanA-mIna gaya2 makinabhUtiye (samaNaM bhagavaM mahAvIraM caMdai namasai)zrama bhagavAna mahAvIrane yA za nm:||2 yA. caMdittA namaMsittA) | namaH412 4zana (jeNeva tacce goyame vAu(I aNagAre teNeva uvAgacchai ). jaya zrI 52 vAyubhUti mA2 sil,. tyA gayA, (uvAgacchittA) tyAM rea (taca goyamaM vAyubhaI aNagAraM evaM vayAsI) tyAMna bhae trIta para pAyubhUti mArane mA pramANe hyu- (evaM khalu goyamA! camare asuriMde amararAyA evaM mahiDDie taM ceva evaM sabbaM apuvAgaraNaM Neyavya aparisiyajAva amgamahisANa jAva vattavyayA samattA) gItama! ye patanizi asurendra asurarAja camara ghaNI mahAna RddhivALA che .camarathI zarU karIne tenI Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.33.1 agnibhUte vAyubhUti prati camaraRddhisvarUpavarNanam 49 AkhyAtaH, (AcakSANasya) bhApamANasya, prajJApayataH prarUpayataH etadartha no zraddadhAti, no pratyeti, no rocayati, etadartham azradadhat apratyana, arocayan utthayA uttiSThati, utthAya yatraiva zramaNo bhagavAn mahAvIrastatraitra upAgacchati, yA. vatparyupAsInaH evam abAdIt-evaM khalu bhagavan ! mama dvinIyo gautamo'gnisaba vipaya yahA~ para camara se lagAkara usakI agramahipiyoM takakA agnibhUtine vAyubhUtise vinA pUche kahA- aisA jAnanA cAhiye / isa . taraha camara se lekara usakI agramahipiyoM taka kI vaktavyatA samApta huI / (teNaM se tacce goyame vAyubhUI aNagAre) isa ke bAda tRtIya gautama vAyubhUti anagArane (doccassa goyamassa aggibhUyamsa aNagArassa) ditIya gautama agnibhUni anagAra kI (evamAikkhamANassa ) isa prakAra se kahI gaI (bhAsamANassa) bhApI gaI (paNNavemANassa) jatAI gaI (parUve mANassa) prarUpI gaI (eyamaTuM no saddahai) bAta para vizvAsa nahIM kiyA (no pattiyaha) na usake bAta para pratIti kI (no roei) unheM bAta rUci nahIM (eyamaDhe asadahamANe, apattiyamANe, aroemANe, uThAe, ui) isa prakAra isa bAta para azraddhAlu bane hue, pratyaya (vizvAsa rahita) bane hue, rucirahita bane hue ve apanI utthAnazakti se uThe (udvittA) aura uTha kara (jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva UbAgacchai ) jahAM zramaNa bhagavAn mahAvIra virAjamAna the vahAM Aye (jAva pajjuvAsamANe evaM dayAsI) paTTarANIonI samRddhi, vikrvaNu zakina AdinuM samagra kathana agnibhUtie vAyubhUti aNagArane kahI batAvyuM - A badhu vAyubhUtie pUchyuM na hatuM chatAM paNa mAmAbhUtithe tabhane 4 samavyu. (te se tacce goyame vAyubhUi aNagAre) alon dha2 vAyubhUti mArane (docassa goyamassa aggibhUyassa aNagArassa) mI 52 atibhUti mAre (evamAikkhamANassa) 4ii (bhAsamANassa) sAkSI, (paNNavemANassa ) matAvalI mane (paravemANassa) pra3peTI (eyama no sahai) pAtamA zraddhA ya nahIM, (no pattiyai) a vAtanI tebhane pratAti 2 nahIM, (no roeDa) bhane te vAta ruthi nahIM. (eyamaDheM avadahamANe, apattiyamANe, aroemANe udAe udveDa mArIta temanI pAta pratye azraddhA, pratItirahita, ane cirahita banelA teo pitAnI uthAna zakitathI uThayA. (uhittA) tyAMthA.hIne (jeNeva samaNe 'bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchaDa) nyAM aMbhAe bhagavAna mahAvIra ne tA tyA mAvyA jAva ..pajjuvAsamANe evaM Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 bhagavatImaMtre aparisesaM bhANiyavvaM, jAva- aggamahisINaM vattavayA samattA, se kahameyaM bhaMte! evaM ! // sU0 // 5 , chAyA - bhagavAn dvitIyo gautamaH bhramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate, namasyati, vanditvA namasthityA yenaiva tRtIyo gautamo vAyubhUtiranagArastenaiva upAgacchati, upAgatya tRtIyaM gautamaM vAyubhUtimanagaram evamavAdIta evaM khalu gautama ! camaraH asurendraH, asurarAjaH evaM maharddhikaH, tacaiva evaM sarvam aSTavyAkaraNaM jJAtavyam aparizeSaM yAvata = vaktavyatA samAptAH tataH sa tRtIyo gautama vAyubhUtiranagArI dvitIyasya gautamasya agnibhUteH anagArasya evam bhagavaM docce gograme ! ityAdi sUtrArtha- pUrvokta rUpase (docce bhagavaM goyame) bhagavAn dvitIya gaNadharane kahakara (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI unheM namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsittA) vaMdanA namaskAra karake ( jeNeva tacce goyame vAyubhUI aNagAre ) ve jahAM tRtIya gaNadhara gautama vAyubhUti anagAra the (teNeva uvAgacchai) vahAM para gaye (uvAgacchittA) vahAM jAkara unhoMne ( taccaM goyamaM vAyubhUi~ aNagAraM evaM vayAsI) una tRtIya gaNadhara gautama vAyubhUti anagAra se aisA kahA - ( evaM khalu goyamA ! camare asuriMde asurarAyA evaM mahiDie taM caiva evaM savvaM apuTThavAgaraNaM zeyavvaM aparisesiyaM jAtra aggamahisINaM jAva vaktavyayA samattA) he gautama ! yaha nizcita hai ki asurendra asurarAja camara aisI baDI RddhivAlA hai isa prakAra "bhagavaM docce goyame !" chatyAdi sUtrArtha - (docce bhagavaM goyame) pUrvo'ta zaNho myArIne bhagavAnanA-jIna gadhara agnibhUti (samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) zrabhaNu bhagavAna mahAvIrane vaMdaNA karI 2. vaMdittA narmasittA ) hA namaskAra ani ( jeNeva tacce goyame vAu ( I aNagAre teNeva uvAgacchara ) - nayAM trIna gaNadhara vAyubhUti athugAra hato, tyA gayA, unAgacchittA) tyAM bhani (tacaM goyamaM vAyubhUiM aNagAraM evaM vayAsI) tyAMne tabhI zrI vAyubhUti bhAgugArane yA prabhAo u- ( evaM khalu goyamA ! camare asuriMde asurarAyA evaM mahiDie taM cetra evaM savvaM avAgaraNaM Neyactra aparisesiya jAva aggamahisaNaM jAva vattavvayA samattA) he gautama! me bAta nizcita cha asurendra asurarAja camara ghaNI mahAna RddhivALA che.camarathI zarU karIne . tenI dhara Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkAza.3 u.1 anibhUte vAyubhUti prati camaraRdrisvarUpavarNanam 51. vanditvA namasyitvA "jeNeva tacce goyame vAyubhUtIbhaNagAre" yenaiva tRtIyo gautamo vAyubhUtiranagAraH 'teNeva uvAgacchaha ' tenaiva upAgacchati, upAgatya "taccaM goyamaM vAyubhUti aNagAraM evaM vayAsI" tRtIyaM gItamaM vAyubhUtimanagArama evamavAdIt-evamuktavAn 'evaM khalu goyamA' ! evaM khalu gautama !-he vAyubhUte ! "camare anuriMde amurarAyA evaM mahiDIe taM ceva evaM savvaM apuDhavAgaraNaM NeyavyaM" camaraH amurendraH amararAjaH evaM maharddhikaH taccara evaM sarvam apRSTavyAkaraNaM jJAtavyam-cAyubhUtinA apRSTaH sanneva agnibhUtiH camarAdi paTTamahipI. TIkArtha-'bhagavaM docce goyame bhagavAn dvitIya gaNadharane 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdaI namaMsaha' zramaNa bhagavAn mahAvIra svAmIko paMcagaMga namanapUrvaka namaskAra kiyA 'vaMdittA namaMsittA' vandanA namaskAra karake 'jeNeva tacce goyame vAubhUI aNagAre jahAM tRtIya gautama vAyubhUti anagAra ye 'teNeva uvAgacchada' vahAM phuNce| uvAgacchittA vahAM pahuMca kara unhoMne 'taccaM gAyamaM cAubhUI aNagAraM evaMvayAsI' una tRtIya gautama vAyubhUti anagAra se aisA kahA-'evaM khala goyamA' he vAyubhUte ! 'camare asuriMde asurarAyA' asurendra asurarAja camara 'evaM mahiDDIe' esI baDI bhArI RddhivAlA hai / 'taM ceva evaM sadhvaM apuTThavAgaraNaM NeyavvaM' dvitIya gaNadharane jo tRtIya gaNadhara vAyubhUtise camarendra kI vibhUti Adi ke vipayoM jaisA ki varNana isakA upara kiyAjAcukA hai jo aisA hI kahA so vaha saba tRtIya gaNadharane unase pUchA nahIM thA- ataH ise apRSTa vyAkaraNa kahA hai / dvitIya samaya- "bhagavaM docce goyame" mI gapa2 lagavAna matibhUtiye "samaNe bhagavaM mahAvIraM vaMdaha namasai" zrama mAvAna mahAvIra svAbhAna pAMya bhAgA nabhAvAna nabhaH42 4aa. "vaMdittA namaMsittA" vAyA namAra zana "jeNeva tacce goyame vAubhaI aNagAre" ori alon U2 vAyubhUti magAra kA hatA, tyAM "teNeva uvAgaccha" mA gayA. "uvAgacchittA" yairva tabhara "taccaM goyama vAyubhaI aNagAraM evaM vayAsI" tetrI gautama vAyubhUti mArane 2mA pramANe hyu- "evaM khalu goyamA ! upAyubhUti ! "camare asuriMde amurarAyA" masurendra masu22104 A2 " evaM mahiDie" uplor mAre addhisapana che. ahIM sUtra ekathI sutra cAramAM AvatuM camarendrathI laIne amarendranI paTTarANuo sudhInuM je vakatavya AvyuM che te kahevuM joIe. trIjA gaNadharavAyuna pUchayA vinA ja A vAta agnibhUtie temanI pAse prakaTa karI hatI tethI tene FEATHERE che temane gagAre // 3 he gautama mArapAko meM aparisesa bhaMte evaM) paryanta Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIma 50 bhUtiH anagAro mAm evamAkhyAti, bhApate, majJApayati, marUpayati evaM khalu gautama ? camaraH asurendraH, amararAjo maharddhikaH, yAvat mahAnubhAgaH sa tatra catustriMzadbhavanAvAsazatasahasrANAm evaM taccaiva sarvam, aparizeSam, bhaNitavyam, yAvat=agramahipINAm vaktavyatA samAptA, tatkathametat bhagavan ! evam ? |05 | TIkA- "bhagavaM docce goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM caMdara namasa" bhagavAn dvitIyo gautamaH bhramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate namasyati "vaMdittA narmasitA" vahAM Akara unhoMne yAvat paryupAsanA karate hue zramaNa bhagavAn mahAvIra se isa prakAra kahA- ( evaM khalu bhaMte ! mama docce goyame agnibhUI aNagAre mamaM evamAkkha) he bhadanta ! dvitIya gautama agnibhUti anagArane mujhase aisA kahA hai ( bhAsaha) aisA bhASita kiyA hai, (paNNavei) aisA jatAyA hai ( parUvei) aisA prarUpA hai (e khalu goyamA ! camare asuriMde asurarAyA mahiDDIe, jAva mahANubhAge) ki he gautama! asurendra asurarAja camara bahuta ghaDI RddhivAlA hai yAvat mahA prabhAvavAlA hai / (seNaM tattha cottIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM evaM taM caiva savvaM aparisesaM bhANiyavvaM jAvU aggamahisINaM vaktavvayA samattA - se kahameyaM bhaMte evaM ) vaha 34 coMtIsa lAkha bhavanavAsoM kA ekacchatra adhipati banA huA hai, ityAdi samasta kathana agra mahiSiyoM takakA yahAM kahalenA cAhiye / to he bhadanta ! yaha unakA kathana kisa prakAra se hai ? || sU0 5 // bayAsI) tyAMne vidhipUrva bhaDAvIra bhagavAnanI paryupAsanA harIne tebhave tebhane AA prabhAai udhuM- (evaM khalu bhaMte ! mama docce goyame agnibhUi aNagAre mamaM evamAikkhai) De lahanta / cIla gaNadhara agnimRti zugAre bhane me che (bhAsai) melA paNNavei me matAvyu che bhane (parUveI ) me acche (evaM khalu goyamA camare amuriMde asurarAyA mahiDIe, jAva mahANubhAge) he gautama! surendra asurarAja camara ghaNI bhAre Rddhi, dhruti,yaza,sukha,khaLa ane prabhAvavALA che. ( seNaM tattha cocIsAe bhavaNAvAsasayasa hastANaM evaM taM caiva savvaM aparisesaM bhANiyantraM jAva aggamahisINaM vacactrayA samattA se kahameyaM bhaMte evaM ) ahIM 34cAtrIsa lAkha bhavanAvAsAnA AdhipatyathI laIne camaranI paTTarANIe paryantanuM samasta kathana tra 1 thI 4 pramANe kahevuM joIe. te he bhadanta! temanuM te kathana zu satya che ? // su. 5 // Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u.1 agnibhUteH vAyubhUtiM prati camaraRddhisvarUpavarNanam 53. na vizvasiti 'no pattiyar3a' no pratyeti na pratibudhyate agnibhUtikathitaM camarAdisvarUpaM tathaiveti pratItiM na karoti / 'no roer3a' no rocayati na vAJchayati "eyamaTTaM asaddahamANe" etadartham adadhat ' apattiyamANe ' amatyan 'arohaazraddadhat mANe' arocayan 'uThAe' utthayA utthAnazaktyA 'unheMr3a' uttiSThati 'uhittA' utthAya "jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre teNeva uvAgaccha" yatraiva zramaNo bhagavAna Heart pAgacchati 'jAba - pajjuvAsamANe evaM vayAsI' yAvat paryupAsInaH evamavAdIt, yAvatpadena - 'uvAgacchittA baMda namaMsa badittA namasittA' itye teSAM grahaNam, bhagavatsamIpe gatvA caMdananamaskArapuraHsaram paryupAsInaH vakSyamANasaha' isa camarAdi ke varNana rUpa arthako apanI zraddhAkA viSayabhUta nahIM banAyA | 'no pattiya hai' agnibhUti ne camarendra ke viSaya meM jo kucha kahA haiM vaha bilakula satya hI kahA hai aisI pratIti unheM nahIM AI / 'no roera' agnibhUti kA vaha kathana unheM rucA nahIM / ataH ve 'eyamahaM asaddahamANe' isa agnibhUti ke camarendra viSayaka varNana para azraddhAlu hokara 'apattiyamANe' pratIti se rahita hokara 'aroemANe' aruci se yukta hokara 'uThAe uTTheha' apanI utthAna zakti se Asana para se uThe 'uhittA' aura uThakara 'jeNeva samaNebhagavaM mahAvIre teNeva uvAgacchai' jahAM para zramaNa bhagavAn mahAvIra virAjamAna the vahAM Aye 'jAva pajjuvAsamANe evaM nayAsI' vahAM Akara yAvat prabhukI paryupAsanA karate hue unhoMne unase isa prakAra kahA - yahA~ 'yAvat' padase 'uvAgacchittA vaMdai, namaMsaha, vaMdittA narmasittA' isa pATha kA saMgraha huA hai| tAtparya - kahane kA yaha hai ki jaba ve prabhu ke zraddhA upala nahIM. "no pattiyai" agnibhUti yamarendranA viSe ? vAtahI te satya 4 che mevI atIti tebhane thAI nahIM. "no roei" agnibhUtinI vAta tebhane gabhI nahi. tethI " ema' asaddahamANe " agnibhUtinI yamarendra vidhenI vAtabha azraddhAlu thadhane, "apattiyamANe" pratIti rahita thadhane, "aroemANe" maruthithI cukata banIne pa uTThAe unheM " vAyubhUti AzugAra tebhanI utthAna zastithI uThayAM "udvittA jeNeva " tyAhi hIne nayAM zrabhayu bhagavAna mahAvIra svAbhI meThA tA tyAM mAyAM "jAba pajjuvAsamANe evaM vayAsI" hI "jAva (paryanta)" yahathI naashne| thAI thaDaSu bhrAyA che. "utrAgacchittA baMda, namasai, vaMdittA, narmasittA" Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 . . . . . . . . . . . . bhagavatIya paryantasya samRddhayAdivikuNAzaktisvarUpavividhadivyazvaryamukhasampatyAdi sarva vRttAntam avarNayat / "aparisesiyaM jAya aggamahisINaM jAva vatanmayA samattA" aparizepam camarAdArabhya sampUrNa yAvat agramahipINAM yAvata vaktavyatA samAptA "teNaM se tacce goyame vAyubhUtI bhaNagAre" tataH sa tRtIyogItamA vAyubhUtiranagAro " docassa goyamassa agnibhUissa aNagArassa" dvitIyasya gautamasya agnibhUteH anagArasya evamAikkhamANassa' evam AkhyAta:-evam uktarItyA camarAdInAm RddhayAdisvarUpaM sAmAnyatayA kathayataH 'bhAsamANassa' bhApamANasya-vizepatayA kathayataH 'paNNavemANassa' manAeyataH vacanabhedena nAmadibhedena vA kathayataH 'parUvemANassa' marUpayanaH-svarUpataH kathayataH 'eya maTuM no sahai' etadartha no zradadhAti-amibhUti kathitaMcamarAdi svarUpaM vAyubhUtiH gaNadharane unase camara kI vikurvaNA zakti ke viSayameM kahA, unakI vaikrayikazaktike viSayameM kahA, unako Rddhi samRddhi ke viSayameM kahA, unake sAmAnika prAyastriMzaka devoMke vipayameM aura anIkAdhipatiyoMka viSayameM kahA aura deviyoMke sAmarthya aura aizvarya ke vipayameM kahA, divyazvarya sukha sampatti AdikA saya vRttAnta varNana kiyA. taba se NaM tacce goyame cAubhaI aNagAre' una gautama vAyubhUti tRtIya gaNadhara anagArane 'doccassa goyamassa aggibhUissa aNagArassa' dvitIya gautama agnibhUti ke 'evamAikkhamANassa' isa prakAra ke sAmAnya kathana ko 'bhAsamANassa' vizeSa kathana ko 'paNNavomANassa' vacanabheda athavA nAmAdika bhedase kiye gaye kathanako 'pasvemANasla' svarUpase kiye gaye kathana ko arthAt 'eyama, no aprada vyAkaraNa" kahela che. bIjA gaNadhara vAyubhUtie temane amarendranI ahi ghati, baLa, yaza, sukha ane prabhAva viSe kahyuM. tenI vidurvaNA zaktivize paNa kahyuM * camanA sAmAnika de, trAnjhizaka devI, lokapAla ane paTTarANIone divya azvaya AdinI tathA temanI vikvaNu zakitanI paNa vAta karI agnibhUti aNagAranI vAta vAcabhAtine gaLe utaratI nathI! e batAvavA mATe sUtrakAre nIcenAM sUtro ApyAM che. "meM tacce goyame vAubhUI aNagAre" ta trIzudhara gautabhagotrIya vAyubhUti gArane "docassa goyamassa aggibhUissa aNagArassa"cted bhaera mabhibhUtinA "ekmAikkhamANassa" mA, bhAnA sAmAnya namA bhAsamANassa" vizeSa yanabhAM, "paNNavemANassa" kyanale mathA namAhitI bahathA rAyatA 4thanA, . "parUvemANassa! eidi AdhiArA 42rAyasI Beiti hai "eyama no.sadahai" bhanI di mAhinA pana35 viSayamA Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 abhibhUteH vAyubhUtiM prati camaraRddhisvarUpam 55 sarvam aparizeSam bhaNitavyam - bhagavana ! dvitIyo gautamo'gnibhUtirmAm evaM kathayati yat camaraH amurendro maharddhisampanno mahAprabhAvaH saubhAgyazAlI catutrizallakSasaMkhyAkabhavanAvAsAdInAM svasattAdhipatyena svAmitvaM kurvan divyAn bhogabhogAn bhuJjAna viharati, vikurvaNAzaktyA ca caikiyasamudghAtena samavahatya jambUdvIpam asaMkhyAtAn dvIpasamudrAMca vyAptuM zaknoti, 'jAba - aggamahisINaM vattavyayA samattA' yAvat agramahiSINAM vaktavyatA samAptA - evaM tadIyasAmAnikatrAyastriMzakalokapAlAgramahiSINAmapi tathaiva samRddhyAdisamupabhogapUrvakaM baikrientertain ada iti ' se kahamevaM bhaMte evaM ?' tatkathametada bhagavana ? evam yad yaduktam tattatsarvam he bhagavan satyamasti ? // 5 // savvaM aparisesaM bhANiyAM jAva aggamahisINaM cattavvayA sammattA' vaha vahAM34cIttIsalAkha bhavanAcAsoMkA ekAdhipatya bhogatA huA divya bhogoMko bhogatA rahatA hai vikurvaNAzakti usakI itanI vaDhI car3hI hai ki usase vaha vaikriya samudghAta se yukta hokara isa jambUdvIpako tathA asaMkhyAta dvIpa samudroMko bhara sakatA hai ityAdi rUpa se pUrva kA saba kathana vAyubhUtine jaisA ki unase agnibhUtine kahA thA prabhu mahAvIrake pAsa kaha diyA. vahA~ taka kA ki jahAM taka ke kathana meM agramahipiyoMkI vaktavyatA samApta huI hai / isa prakAra camara ke sAmAnika deva, trayatriMzakadeva, lokapAla, agramahipiyoM kI bhI usI prakAra se samRddhi Adi kA unake divyabhogoM, unake caikriyakaraNAdi sAmarthya kA kathana karake vAyubhUtine 'se kahameyaM bhaMte! evaM ' prabhu se pUchA - he bhadanta ? yaha saba kathana kyA satya hai ? || lU. 5 // jAtra aggamahisINaM vattacvayA sammattA" te tyAM yAtrIsa sAtha lavanAvAsI para Adhipatya Adi bhAgave che te tyAM aneka dinya bhAge bheLave che te eTalI badhI vidhruNA zakita dharAve che ke vaikriya samuddAta dvArA utpanna karelA anaMta deva devIe vaDe te ja mUddIpane tathA tiryaMmlekanA dvIpa samudrone bharI dai zake che A rIte camaranI paTTarANIonI samRddhi tathA vikaNuA zakita sudhInA viSayamAM agnibhUtie kahelI badhI vAta vAyubhUti aNugAre mahAvIra prabhune kahI sabhaLAvI A rIte camaranA sAmAnika deva, trAyaaiizaka deve leAkapAle ane paTTarANInI samRddhi, divya bhAgA, vaikriya zakti mAhinuM varNana dIne vAyubhUti bhahAvIra abhune pUchayu " se kahameyaM bhaMte evaM " he lanta abhibhUti gugAranaM te sthana zuM satya he ? !! sU. 5 // Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 54 bhagavatIne rItyA bhagavantaM pRSTavAn-'evaM khalu bhadanta ! 'mama docce goyame aggiI aNagAre mamaM evamAikkhai, bhAsai, paNNavei, parUvei" mama dvitIyo gautamo. 'mibhUtiH anagAro mAm evamAkhyAti, mApate, prajJApayati, marUpayati evaM khalu gAyamA ' evaM khalu gautama ! he gautamagotrIya-amibhUte "camare amariMde asurarAyA maDDiIe" camaraH amarendraH asurarAno mahardikaH 'jAtra mahANubhAge' yAvad mahAnubhAgaH, atra yAvatpadena- mahAtAtikaH mahAbalaH mahA yazAH madhAsorupaH mahAnubhAga:-acintyamabhAvasampannaH, 'se NaM tatya cottIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM' sa tatra castriMzad bhavanAyAsazatasahasrANAm catustriMzallakSabhavanAdhipatiH 'evaM taM ceva savvaM aparisesiyaM bhANiyanvaM' evaM tadeva pAsa Aye taba unhoMne vahAM unhe caMdanA kI namaskAra kiyA, vaMdanA namaskAra karake paryupAsanA karate hue unhoMne prabhuse isa prakAra pUchA'evaM khalu bhaMte !' he bhadanta ! 'mama docce goyame aggibhUI aNagAre mama evamAikkhai' mujha se ditIya gautama aggibhUti anagArane isa prakAra kahA hai, isa prakAra vizeparUpa se kahA hai, isa prakAra se jatAyA hai-isa prakAra se prarUpA hai ki 'evaM khalu goyamA he gautama! vAyubhUte / 'camare asuriMde asurarAyA mahiDDIe jAva mahANubhAge' asurendra asurarAja camara bahuta bar3I parivAra vimAna Adi RddhivAlA hai yAvat mahAprabhAvazAlI hai-yahAM 'yAvat' pada se mahAdyutikA mahAbalaH, mahAyazAH, mahAsaukhyaH, mahAnubhAgaH' isa pAThakA saMgraha huA hai 'se NaM tattha cocIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM, evaM taM ceva tyAM jaIne temaNe temane vaMdaNA namaskAra karyA. vaMdaNa namaskAra karIne parthapAsanA karatAM karatAM temaNe mahAvIra prabhune A pramANe pUchayuM "evaM khalu bhaMte " mahanta! "mama docce goyame aggibhaha aNagAre mama evamAikkhaI" tyA. mIon dhara gautama abhibhUti magara mane A pramANe kahyuM che. A prakAre vizeSa rUpe kahyuM che, A pramANe batAvyuM che, sA prabhArI pra3 yucha 3 "evaM khalu gAyamA" OM gautama vAyubhUti bhAgAra "camare asuriMde asurarAyA mahiDDIe jAva mahANubhAge" bhasurendra masu22004 nyabhara bahu ja bhAre parivAra, vimAna Adi samRddhIvALe che, mahAvRtivALe che mahAbaLavALA cha mahA yaza saMpanna cha, ma subha saMpanna cha bhane dh| prabhAvazAlI cha.," se gaM tatya cocIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM, evaM taM gheva.saba aparisesaM bhANiyana' Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - ameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 bhagavatA amibhUteH kayanasamarthanam 57 evam AkhyAti, bhApate, prajJApayati, marUpayati-"evaM khalla gautama ! camaraH amarendraH amurarAjo maharddhikaH, evaM tacaiva sarva yAvat-agramahipINAM vaktavyatA samAptA satyaH epo'rthaH, ahamapi gautama ! evam AkhyAmi, bhApe, prajJApayAmi, prarUpayAmi, evaM khalu gautama ! camaraH asurendraH, asurarAjo yAvat-mahaddhikA sa eva dvitIyo gamo bhaNitavyaH, yAvat-agramahiSyaH, satyaH epo'rthaH, tadevaM bhUI aNagAre evamAikkhai) he gautama dvitayagaNadhara gautama agnibhUti anagArane jo tuma se aisA sAmAnyarUpa se aisA kahA hai (bhAnai) cizeparUpa se aisA kahA hai (paNNaveDa) isa prakArase jatAyA hai (paruvei) isa prakArase prarUpita kiyA hai ki (evaM khalu goyamA ! camare asuriMde asurarAyA mahiDIe evaM taM ceca savyaM jAva aggamahisINaM vattavvayA samattA) he gautama ! bAyubhUte ! asurendra asurarAja camara bahuta ghar3I RddhivAlA hai, ityAdi isa vipayaka saba kathana yahAM taka kA ki jahAMtaka agramahipovipayaka vaktavyatA samApta huI hai so (saJcaNaM esama) yaha saba unakA kathanarUpa artha satya hai| (ahaM pi Na goyamA! ecamAikkhAmi bhAsAmi paNNavemi pavemi) he gotama! meM bhi aisA sAmAnya rUpase kahatA hUM, aisA hI vizeSa rUpa se kahatA hUM, aisA hI jatAtA hUM aura aisA hI pravapita karatA hUMki (camare asuriMde asurarAyA jAca mahiDIe soceva vittIo gamo bhANiyavyo) asurendra asurarAja camara bahuta bar3I RddhivAlA hai docce goyame aggibhUI aNagAre tava evamAikkhai) gautama gIta gAdhara gautama abhimabhUtithe tabhane 2mA pramANe 2 sAmAnya35 yu che, (bhAsai) vizeSa ithe yu cha, (paNNavei) matAyuche bhane (parUvei) 435e! 41 cha evaM khalu camare asuriMde asurarAyA mahiDIe evaM taM cetra savyaM jAva agamahisINaM vattavyayA sammatA) gautama vAyubhUti asurendra masuzza yabha2 ! sAre samRdivALe che, ItyAdi agramahilI (paTTarANuo) sudhInu samasta kathana kare esamaDhe) satya cha (ahaM pi NaM goyamA emAikkhAmi bhAsAmi papavemi pakhvemi) he gautama . para memana chu bhanna vizeSa 3 4 chu sabhA sabhAj thu bhane me prabhArI pr3565|| 43 74 (camare amuriMde asurarAyA jAvamahiDIe soceca viio gamo bhANiyayo) masurendra su22|04 . yabhara Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 56 . . . . . . bhagavatIsare mUlama-goyamAI ! samaNe bhagavaM mahAvIre tacca goyame vAyubhUti aNagAraM evaM vayAsI-jaM NaM goyamA ! docce goyame aggibhUI aNagAre tava evamAikkhar3a, bhAsai, paNNavei, parUvei- "evaM khalla goyamA! camare asuriMde, asurarAyA mahiDDIe, evaM taM ceva savvaM jAva aggamahisINaM vattavvayA samattA "sacceNaM esamaTe, ahaM piNaM goyamA ! evamAikukhAmi, bhAsAmi, paNNavemi, parUvemi evaMkhallu goyamA! camare asuriMde, asurarAyA jAva-mahiDIe, soceva vItio gamobhANiyavvo, jAva-aggamahisIo; sacceNaM esamaTTe sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti tacce goyame vAubhRI anagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai vaMdittA namaMsittA jeNeva docce goyame aggibhUI aNagAre teNeva uvAgacchada; uvAgacchittA docca goyama aggi bhUI aNagAraM vaMda; namaMsai, eyamadraM sammaM viNayeNaM bhujo bhujo khAmei // suu06|| chAyA-gautama ! itizramaNo bhagavAna mahAvIrastRtIyaM gautamaM vAyubhratima-ana. gAram evam avAdIt-yat gautama ! dvitIyo gautamaH amibhUtiH anagAraH tvAm gauyamAI ? samaNe bhagava' mahAvIre' ityAdi / sUtrArtha- (goyamAI) he gautama ! Adi zramaNa nirgranthoM ! isa prakAra saMyodhita karate hue (samaNe bhagava mahAvIre) zramaNa bhagavAn mahAvIrane (taccaM goyama vAyubhUti aNagAraM evaM vayAsI) tRtIya gautama vAyabhUti anagAra se isa prakAra kahA-(jaM gaM goyamA! docce goyameM aggi"goyamAI samaNe bhagavaM mahAvIre " tyaan| . . (goyamAI)" gautama mA zrama ni ! ! ! pramANe mAdhanaM zana. (samaNe bhagavaM mahAvIre) abhae bhagavAna mahAvIra taccaM goyamaM vAyubhUti aNagAre evaM vayAsI) alotama, vAyubhUti, mArane 2 sabhA yu: jaMNa goyamA Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 bhagavanA agnibhUteH kathanasamarthanam 57 evam AkhyAti, bhApate, prajJApayati, prarUpayati-"evaM khalu gautama ! camaraH amarendraH amurarAjo mahardikaH, evaM taccaiva sarva yAvat-agramahipINAM vaktavyatA samAptA satyaH epo'rthaH, ahamapi gautama ! evam AkhyAmi, bhApe, prajJApayAmi, marUpayAmi, evaM khalu gautama ! camaraH asurendraH, asurarAjo yAvat-mahardikaH sa eva dvitIyo gamo bhaNitavyaH, yAvat-agramahiSyaH, satyaH epo'rthaH, tadevaM bhUI aNagAre evamAikkhai) he gautama dvitayagaNadhara gautama agnibhUti anagArane jo tuma se aisA sAmAnyarUpa se aisA kahA hai (bhAmaha) vizeSarUpa se aisA kahA hai (paNNavei) isa prakArase jatAyA hai (paruvei) isa prakArase prarUpita kiyA hai ki (evaM khalu goyamA ! camare asuriMde asurarAyA mahiDDIe eva taM caiva savvaM jAva aggamAhisINaM vattavvayA samattA) he gautama ! vAyubhUte ! asurendra asurarAja camara bahuta par3I RddhivAlA hai, ityAdi isa viSayaka saba kathana yahAM taka kA ki jahAMtaka agramahipIvipayaka vaktavyatA samApta huI hai so (saJcaNaM esama?) yaha saba unakA kathanarUpa artha satya hai| (ahaM pi NaM goyamA! evamAikkhAmi bhAsAmi paNNavemi paruvemi) he gautama! maiM bhi aisA sAmAnya rUpase kahatA hUM, aisA hI vizeSa rUpa se kahatA hUM, aisA hI jatAtA hUM aura aisA hI prarUpita karatA hUMki (camare asuriMde asurarAyA jAva mahiDIe soceva vitIo gamo bhANiyaco) asurendra asurarAja camara bahuta bar3I RddhivAlA hai docce goyame aggibhUI aNagAre tava evamAikkhai) he gautama mIta gaepa2 gautama nibhUti tamane yA pramANe 2 sAmAnya3 44yu cha, (bhAsai) vizeSa 3 4zyu cha, (paNNavei) matAnyu cha bhane (parUvei) 435 rIcha evaM khalu camare asuriMde asurarAyA mahiDIe evaM taM ceva savvaM jAva aggamahisINaM vattavyayA sammatA) hai gautama pAyubhUti sasurendra msuruu| abha2 gha! sAre samRddhivALe che, ItyAdi agramahiSIo (paTTarANIo) sudhInu samasta kathana sara esamahe) satya cha (ahaM piNaM goyamA evamAikkhAmi bhAsAmi pavemi paravemi) he gautama hupae memana chu sabhA vizeSa 3the chu sabhA saMbhAlag chu mane se prabhArI pra35 43dhu (camare asuriMde asurarAyA jAyamahiDIe soceva viio gamo ..mANiyaco) masurendra. su22500 yamaH Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 bhagavatI bhagavan 1. iti tRtIyo gautamo vAyubhUtiH 'anagAraH zramaNaM bhagavantam mahAvIraM vandate, namasyati, vanditvA namasyitvA yenaiva dvitIyo gautamo'gnibhUtiH anagArastenaiva upAgacchati, upAgatya dvitIyaM gautamam - abhibhUtim anagAram bandate, namasyati, etadarthaM samyag vinayena bhUyobhUyaH kSamApapati ||0 6 // ityAdi vahI dvitIya gama yahAM jAnanA cAhiye (jAva aggamahisIo) aura vaha agramahiSiyoMke prakaraNakI samApti taka yahAM grahaNa karanA cAhiye (sacceNaM samahe) he gautama / yaha artha bilakula satya hai / (seyaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti tacce gAyame vAubhUI aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM caMdaha namaMsara) he bhadanta ! Apa devAnupriyane jo kahA hai vaha aisA hI hai vaha he bhadanta ! aisA hI hai isa prakAra kaha kara tRtIya gautama vAyubhUti anagArane bhramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdana namaskAra kiyA bAda meM ve (jeNeva docce gogame agnibhUI aNagAre teNeva uvAgacchai) jahAM dvitIya gautama agnibhUti anagAra the vahAM Aye ( uvAgacchittA ) vahAM Akara unhoMne ( docaM gauyamaM agbhUiI aNagAraM vaMdaha narmasaha eyamatthaM sammaM viNaeNaM bhujjo bhujjo khAme) dvitIya gautama agnibhUti anagArako vaMdanA kI unheM namaskAra kiyA aura unakI bAta para vizvAsa Adi na karane janya doSa kI vinayapUrvaka bAra2 unase kSamA mAgI // sU0 6 2. : dhI 4 samRddhivANI che. sahIM jIna sUtranuM samasta varSAna irkhu leha. (jAva aggamahisIo) bhaTTarATzonA a42 sudhIbhAM bhavatu samRddhi vidhurvA zakti mAhinu vArDana sahI grahayu 12vuM (sacceNaM esamaTThe) he gautama yA vAta tahUna sAthI che. seva bhaMte ti vacce goyame vAubhUI aNagAre samaNe bhagava mahAvIra vaMdai namasai) ApanuM kathana satya che, temAM kAi sadehane sthAna nathI ema kahIne trIjA gautama vAyubhUti aNugAre zramaNu bhagavAna mahAvIrane vaMdA namaskAra karyAM tyAra bAda bheLava decce goyame aggibhUi aNagAre teNeva uvAgacchaha tetheA tyAM jIla ganudhara agnibhUti bhayugAra utA tyAM gayA. ( uvAgacchittA) tyAM nhAne tethe docce goyame agnibhuI aNagAra' baMdai namasai eyamahaM sammaM triNaeNaM bhujjo bhujjo khAmei) jInna gautama agnibhUti madhugArane paMhAya namaskAra aryA mane tebhanI vAtamAM zraddhA na karavAne mATe lAgelA doSane mATe vinaya pUrvaka vAra vAra kSamA mAgI. // sU 6 // Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyanandrikA TokA za. 3. u. 1 bhagavatA agnibhUteH kathana samaya nam 59 TIkA - mahAvIrasvAmI pUrva sandarbhe agnibhUtikathitacamarAdisambandhisamRddhyAdi fare vAyubhUteH sandehaM praznAzayazca buddhavA agnibhUtervacanAni satyApayana pramApayaMzca vAyubhUtisandehanivAraNAya tamevamavAdIt - 'gomAI !" ityAdi, he gautama ! anyathamaNa nirgranyAn Amantrya bhagavAn prAha-camarAdInAM samRddhyAdIna sAmAnyavizeSaprakArAbhyAM sa yadavarNayata mAjJApayat mArupayaca tatsarvaM satyameva tena kathitam iti tadavarNitamAcamarAdiSTamapi paryantasya samRddhayAdivRttAnta mahamapi AkhyAmi-bhASe prajJApayAmi prarUpayAmi cetyevaM bruvANasya zramaNasya bhagavato mahAvIrasya cacanam Aptatvena yathArthatvAt zraddhayA satyAtmakaM prAmANi TIkArya - pUrvasandarbha ( prakaraNa ) meM agnibhUti kathita camarAdi saMbandhI samRddhi Adi viSayaka vAyubhUti ke vacano meM satyatA aura pramANatA prakaTa karate hue vAyubhUti ke sandeha ko aura prazna ke Azaya ko samajhakara mahAvIrasvAmIne agnibhUti ke vacanoM meM satyatA aura pramANatA prakaTa karate hue vAyubhUti ke sandeha ko nivAraNa karane ke liye unase vahI bAta kahI ki he vAyubhUte ! gautama jo ! agnibhUti ne camara Adi kI samRddhi AdikA sAmAnya vizeSa rUpase varNana kiyA hai, prajJApana kiyA hai prarUpaNA ki hai yaha saba unhoMne satya hI kahA hai / maiM bhI tadvarNita camarAdi kI samRddhi Adi kA evaM agramahipiyoM taka kI samRddhi AdikA saya vRttAnta use vaisA hI kahatA hUM, vaisA hI usa para bhASaNa karatA hUM, vaisA hI janAtA hUM, vaisA hI use prarUpita karatA hUM, isa prakAra kahane vAle zramaNa bhagavAn mahAvIra ke vacana ko Aptavacana hone ke kAraNa yathArtha rUpase TIkAtha- AgalA prakaraNamAM agnibhUti aNugAre kahela camarAdinI Rddhi AdinA viSayamAM vAyubhUtinA hRdayamAM janmelA sadehana samajIne bhagavAna mahAvIre agnibhUti aNugAranA kathanamAM rahelI satyatA prakaTa karIne vAyubhUti aNugAranA sadaihanuM nivAraNa kevI rIte karyuM" te A sUtramAM tAju che. mahAvIra prabhue kayu ke agnibhUtie camarAdinI Rddhi, viSuvaNA zakita AdinuM je varNana karyuM che te sAcu che huM... paNa camarAdinI saddhi Adi viSe tathA tenI paTTarANIe pantanI Rddhi Adi viSe eja pramANe kahuM chuM aija pramANe pratipAdana karUM chuM, eja pramANe samajAvuM chuM ane eja pramANe prarUpaNA : " -karUM chuM. mahAvIra prabhunA te vacanenA Apta vacana gaNIne te vacanAmAM vAyubhUtine Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58. bhagava bhagavan ! iti tRtIyo gautamo vAyubhUtiH 'anagAraH zramaNaM bhagavantam mahAvIraM vandate, namasyati, vanditvA namasthitvA yenaiva dvitIyo gautamo'gnibhUtiH anagArastenaiva upAgacchati, upAgatya dvitIyaM gautamam - apribhUtim anagAram vandate, namasyati, etadarthaM samyag vinayena bhUyobhUyaH samApayati // mU0 6 // ityAdi vahI dvitIya gama yahAM jAnanA cAhiye (jAva aggamahisIo) aura vaha agramahiSiyoMke prakaraNakI samApti taka yahAM grahaNa karanA cAhiye ( sacceNaM esamaTThe) he gautama ! yaha artha bilakula satya hai / (sevaM bhaMte! sevaM bhaMte / ti tacce gAyame vAubhUI aNagAre sama bhagavaM mahAvIraM baMdara namasai) he bhadanta / Apa devAnupriyane jo kahA hai vaha aisA hI hai-vaha he bhadanta ! aisA hI hai isa prakAra kaha kara tRtIya gautama vAyubhUti anagArane zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdana namaskAra kiyA bAda meM ve (jeNeva docce gogame agnibhUI aNagAre teNeva ucAgacchai) jahAM dvitIya gautama agnibhUti anagAra the vahAM Aye ( jayAgacchittA ) vahAM Akara unhoMne ( docaM gauyamaM agbhUi aNagAraM baMda narmasaha eyamatthaM sammaM viNaeNaM bhujo bhujjo khAmet) dvitIya gautama agnibhUti anagArako vaMdanA kI unheM namaskAra kiyA aura unakI bAta para vizvAsa Adi na karane janya doSa kI vinayapUrvaka bAra2 unase kSamA mAgI || sU0 6 + dhI samRddhivANo che. ahIM mIla sUtranuM samasta varSAna lebhe (jAva aggamahisIo) paTTInA a12 sudhIbhAM bhavatu samRddhi vidhuvA zakti mAhinu vArDana sahI zraddhayu 42thuM (sacceNaM esamaTThe) he gautama yA bAta tahana sAthI che. sevaM bhaMte ti tacce goyame vAubhUI aNagAre samaNe bhagava mahAvIra vaMdai namasai) ApanuM kathana satya che, temAM koi sadehane sthAna nathI" ema kahIne trIjA gautama vAyubhUti aNugAre zramaNa bhagavAna mahAvIrane vaMdA namaskAra karyAM tyAra bAda leva decce goyame aggibhUi aNagAre teNeva uvAgaccha teso nayAM jIvana gAyudhara agnibhUti madhugAra hutA tyAM gayA. ( uvAgacchittA) tyAM lAne tethe docce goyame aggabhuI aNagAra caMdai namasai eyamahaM sammaM viNaeNaM bhujjo bhujjA khAmei) mIla gautama agnibhUti thugArane bhu| nabhasra varSA bhane temanI vAtamAM zraddA na karavAne mATe lAgelA doSane mATe vinaya pUrvaka vAraMvAra kSamA mAgI. // sU 6 dha Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pravadrakA TIkA za. 3. u.1 valIndraRddhivipaye vApubhUteH praznaH 61 yA-tataH sa tRtIyo gauttamo yApubhUtiranagAro dvitIyena gautagena agnibhUtinAnnA anagAreNa sAdhaM yatraiva zramaNo bhagavAna mahAvIraH, yAvat paryupAsIna: evamavAdIda-yadi khala bhadanta ! camaraH amarendraH, amararAjaH evaMmahardiphA, yAnan-etAvaca prabhu nikurvitam, calirmagavan ! vairocanendraH, vairocanarAnaH kiM. mahardikaH, yAvat-kiyaca prabhu vikRrvinum ? gautama ! yalivarocanendraH, vairocana. rAno mahAdikA, yAvat-mahAnubhAgaH, sa natra triMgatAM bhavanAvAsazatasahasrANAma, 'taeNaM se tace goyame vAubhUI aNagAre' ityAdi / mUtrArtha-(tapaNaM) isake bAda (se tace goyame vAubhaI aNagAre) ve tIsare gautama vAyubhUti anagAra (docceNaM goyameNaM aggibhUINAmeNaM aNagAraNaM saddhi) dvitIya gautama agnibhUti anagAra ke sAtha (jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre) jahAM zramaNa bhagavAna mahAvIra virAjamAna the (jAya pajjuvAsamANe evaM bayAsI) yahAM gaye patA jAkara unhoMne yAvat paryupAsanA karate hue zramaNa bhagavAna mahAvIra prabhu se isa prakAra kahA (jaha NaM bhaMte! camare asuriMde asurarAmA evaM mahiDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae) he maanaa| asurendra asurarAja camara yadi isa prakArakI mahAprAdhi pAlA aura itanI baDhI caDho vikurvaNA pharane kI zakti se yuktatA (palINaM bhaMte! vairoyaNiMde vairoyaNarAyA kemahiDIe jAya phepA / NaM pamU vikuvittae ?) he bhadanta ! pairocanendra roSanarAga fin kitanI bar3I samRddhivAlA hai yAvat yaha kitanI paTI ghirSaNA "tae NaM tacce goyame vAubhaI aNagAre" tyA sUdhArtha-tyA2 // (se tacce goyame bAubhUI aNagAre) tIna gIta magAra (docceNaM goyameNaM aggibhUINAmeNaM aNagareNa rASi) aAR manibhUti samAranI sAdhe (jeNeva samaNe bhagaya mahAvIre) arul mahAvIra vimAnatA tyAM gayA. (jAya pajjubArAmANe ega pagANI) paryuMpAsanA paryantanI samasta vidhi karIne temaNe A pramANe pUrA (kALa che. camare asuriMde asurarAyA evaM mahiDIe nAya epasiMga bhAga fhilm he bhadanta je asarendra asararAja cAra eTalI badhI mahA tiLA mA kALI wdhI viSNu zahitA cha.(palINaM bharo gairogANa mahiDIe jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vipayitae) MIR MARATHI 21 mati kI kAra samRddhi mADi an MyIRITAM Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 . . . . . :.'. . . . .... . . . maMgavatIce kaJcAkalayya tRtIyo gaNadharo vAyubhUtiranagAro bhagavantaM mahAvIraM praNamya ani bhUterabhimukhazcAgatya tamapi namaskRtya ca tadvacanAzraddhAnajanitamaparAdha bhUgo. bhUyaH kSamApayati savinayamiti sUtrAzayaH // 6 // mUlam-tae NaM se tacce goyame vAyubhUtI aNagAre docce NaM goyameNaM agnibhUiNAmeNaM aNagAreNaM saddhi jeNeva samaNe bhagavaM mahAvIre; jAva-pajjuvAsamANe evaM vayAsI-jaiNaM bhaMte! camare asuriMde; asurarAyA evaM mahiDDIe; jAva-evatiyaM ca NaM pabhU vikuvittae; valI NaM bhaMte ! vairoNide; vairoyaNarAyA kemahiDDIe; jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae ? goyamA! balINaM vairoyaNide, vairoyaNarAyA mahiDDIe; jAva-mahANubhAge, seNaM tattha tIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM; saDDIe sAmANiyasAhassINaM; sesaM jahA-camarassa tahA balissa vi NeyatvaM navaraM sAtiregaM kevalakappaM jaMbUddIvaM bhANiyavaM; sesaM taM ceva niravasesaMNeyavaM navaraM nANattaM jANiyavaM bhavaNehi sAmANiehi ya sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti tacce goyame vAyubhUI jAvaviharai ||suu07|| zraddhA ke viSayabhUta banAkara aura unheM pramANika mAna kara * tRtIya gaNadhara vAyubhUti anagArane zramaNa bhagavAn mahAvIra ko namaskAra kiyA aura bAda meM phira ve jahAM agnibhUti virAjamAna the vahA~ unake samakSa gye| vahAM unheM vandanA namaskAra kara ke una ke vacana kI azradvA janita apane aparAdha kI dhAra 2 baDe hI vinamrabhAvase kSamA yAcanA ko / isa prakAra se isa sUtra kA Azaya hai // sU0. 7 / / saMpUrNa zraddhA upajI temanA kathanane pramANabhUta mAnIne temaNe tene satya ane yathArtha mAnyuM. tyAra bAda mahAvIra prabhune vaMdaNA namaskAra karIne teo tyAMthI agnibhUti aNagAra pAegayAM. tyAM jaIne temaNe temane vaMdaNu namaskAra karyA ane temanA vacanamAM zraddhA na mUkavAnA aparAdha mATe temaNe vinamra bhAvathI vAraMvAra temanI kSamA yAcI. . sa 9 La Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikA TIkA za. 3. u. 1 balIndraRddhivipaye vAyubhUteH praznaH 63 TIkA-dAkSiNAtyAmurakumArarAjacamarAdi devAnAM - samRddhisaukhyavikurvaNAM zatyAdIn samyagrUpeNa jJAtvA nivRttasandehastRtIyo gaNadharo vAyubhUtiranagAraH agni bhUtinA saha mahAvIraprabhoH samIpaM samAgatya savinayaM samupAsanAM kurvANaH vakSyamANarItyA bhagavantaM mahAvIraM papraccha-he bhagavan ! yadi camaraH asurendro yathoktasamRddhayAdi sampannaH pUrvoktAM mahAzcaryakAriNI vikurvaNAM ca kartuM samarthastadA audI. ghyAmurakumArarAjo vairocanendro valiH kiyanmaharTisampannaH kiyatI kIdRzIJca vikurvaNAM kartuM samarthaH iti kRpayA mAM prajJApayatu bhadanta ! iti pRcchati-'tae NaMse tacce' ityAdi / zabdArthastu saralatapA na mapaJcayate / vairocanendrapada vyutpattistuhaiM- he bhadanta ! vaha aisA hI hai| isa prakAra kaha ve tRtIya gautama vAyubhUti anagAra yAvat apane sthAna para virAjamAna ho gae sU0 6 TIkArtha-- dakSiNa dizA ke svAmI asurakumArarAja camarAdi devoMko samRddhi, unake mukha aura una kI vikurvaNAzakti Adi viSaya ko acchI taraha se jAna kara niHzaMka bane hue gaNadhara vAyubhUti anagArane agnibhUti ke sAtha mahAvIra prabhu ke samIpa jAkara ke baDe vinaya ke sAtha unako vaMdanA tathA paryupAsanA karate hue aura vakSyamANarIti se una mahAvIra prabhu se pUchA- he bhadanta ! yadi asurendra asurarAja camara yathokta samRddhi Adi se sampanna hai, aura pUrvokta AzcaryotpAdaka vikurvaNA karane ke liye zaktitazAlI hai- to kRpA kara mujhe he bhadanta ! yaha aura samajhA dIjiye ki- 'tae NaM se tacce' vairocanendra vairocanarAja bali kitanI baDI Rddhi kA adhipati hai ? ityAdi isa sUtra pATha kA artha sarala-sugama hai ataH isapara vyAkhyA gaNadhara vAyubhUti aNagAre mahAvIra prabhune vaMdaNu namaskAra karyA. tyAra bAda teo temane sthAne gayA. e sU. 7 che TIkAtha- dakSiNa dizAnA svAmI asurakumArarAja camarAdinI samRddhi sukha, vikuNAzakita Adi viSe pUrepUrI mAhitI meLavIne pitAnA sadehanuM nivAraNa thayA pachI vAyubhUti aNugAra agnibhUti aNagAranI sAthe zramaNa bhagavAna mahAvIra pAse jAya che temane vaMdaNA namaskAra karIne paryApAsanA pUrvaka nIce prazna pUche che. he bhadanta ! je asurarAja asurendra amara ATalI badhI addhi AdithI cukata che, je te ATalI badhI viNa zakitavALe che, te virAganendra paivecanArAja bali keTalI mahAddhi AdithI yukata che ? te keTalI vikRrva zakita dharAve che? sUtrapAThane artha Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavati 62 SaSTInAM sAmAnikasAhasrINAm, zeSaM yathA camarasya tathA valerapi netavyam, nagaram vAtirekaM kevala jambUdvIpam [iti] bhaNitavyam, zeSaM taccaiva niravazeSaM netavyam, navaram - nAnAtvaM jJAtavyaM bhavanaiH, sAmAnikeza tadeva bhagavan ! deva bhagavan / iti tRtIyo gautamo vAyubhUtiryAyat-viharati // 07 // ke liye zaktizAlI hai ? (gogamA) he gautama! (yalI NaM baroyaNide vairopaNarAyA mahiDIe jAva mahANubhAge) vairocanendra vairocanarAja jo bali hai vaha bahuta paDI RddhivAlA hai yAvat vaha mahA prabhAvavAlA hai / (seNaM tattha tIsAe bhavaNAvAsamagrasahassANaM, sahIe sAmANiya sAhassINaM- sesaM jahA camarassa tahA balissa vi NeyaM) vaha vahAM para tIsa lAkha bhavanAvAsakA aura sATha hajAra sAmAnika devoM kA svAmI hai| bAkI kA isa valI kA isa viSaya kA aura kathana camara kI taraha se hI jAnanA cAhiye / (navaram - sAtiregaM kevalakappaM jaMbU divaM bhANiyantra - sesaM taM caiva niravasesaM NepavvaM ) yahAM vizeSatA kevala itanI hai ki yaha vairocanendra vairocanarAja bali apanI vikuvarNA se pUre jaMbUdvIpa se bhI adhika pradeza ko bhara sakane meM samartha hai| (navaraM nANattaM jANiyabyaM bhavaNehiM sAmANiehiM ya-sevaM bhaMte! sevaM bhaMte / ti tacce goyame cAbhUI jAva viharai) vizeSatA yaha haiM ki bhavana aura sAmAkioM meM bhinnatA hai / hai bhadanta ! jaisA Apa devAnupriyane kahA hai vaha aisA hI (goyamA) he gautabha ? valINaM baharoyaNiMde vairoyaNarAyA - mahaDIe jAva mahANu bhAge) vaizayanendra vaizayanazana yadi jahu 4 bAre samRddhi dhRti jarja zubha yaza bhane prabhAvavANI hai. (se NaM tattha tIsAe bhavaNAvAsasyasahassANaM sahIe sAmANIyasAhassINaM) te tyAM zrIsa sAtha lavanApAsonA tathA, sATha Dalara sAmAni devAnA svAmI che. (sesaM jahA camarassa tahA balissa vi paNeyavvaM ) mADInu madhu varSAMna yabharanA vardhuna a'mA ? sabha (navaraM - sAtiregaM kevala kappaM jabUdIvaM bhANiyAM- sesaM taM caiva niravasesaM NeyavvaM) vizeSatA bheTI che he vaizayanendra li tenI viputra NA zikathI utpanna karelA rUpA vaDe samasta jaddIpa karatAM paNa adhika pradezane bharI zakavAne samartha che AkInuM samasta kathana camarendra mujabe samajavuM (navaraM nAtaM jANiyantraM bhavaNehiM sAmANiehiM ya- seva bhaMte seva bhaMte tti * tacce goyame vAbhUI jAtra vihara) vizeSatA ko che hai bhavanA bhane sAmAni abhI bhinnatA che. Ayarnu, pRthana satya che, ApanI bAta yathArtha che,"mema mahIne zrIla Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 klIndraRddhiviSaye vAyubhUteH praznaH 63 I TIkA - dAkSiNAtyAsurakumArarAjacamarAdi devAnAM samRddhisaukhyavikurvaNAM zakyAdIn samyagrapeNa jJAtvA nivRttasandehastRtIyo gaNadharo vAyubhUtiranagAraH agni bhUtinA saha mahAvIraprabhoH samIpaM samAgatya savinayaM samupAsanAM kurvANaH vakSyamANarItyA bhagavantaM mahAvIraM pamaccha - he bhagavan ! yadi camaraH asurendro yathoktasamRddhayAdi sampannaH pUrvoktAM mahAtharyakAriNIM vikurvaNAM ca kartuM samarthastadA audIghyAmurakumArarAjo vairocanendro valiH kiyanmaharddhisampannaH kiyatIM kIdRzIca vikurvaNAM samarthaH iti kRpayA mAM prajJApayatu bhadanta / iti pRcchati - 'tae se tacce' ityAdi / zabdArthastu saralatamA na prapaJcacate / vairocanendrapada vyutpattistuhaiM- he bhadanta ! vaha aimo hI hai / isa prakAra kaha ve tRtIya gautama vAyubhUti anagAra yAvat apane sthAna para virAjamAna ho gae sU0 6 TIkArtha- dakSiNa dizA ke svAmI asurakkumArarAja camarAdi devoMko samRddhi, unake sukha aura una kI vikurvaNAzakti Adi viSaya ko acchI taraha se jAna kara niHzaMka bane hue gaNadhara vAyubhUti anagArane agnibhUti ke sAtha mahAvIra prabhu ke samIpa jAkara ke bar3e vinaya ke sAtha unako caMdanA tathA paryupAsanA karate hue aura vakSyamANarIti se una mahAvIra prabhu se pUchA- he bhadanta ! yadi asurendra asurarAja camara yathokta samRddhi Adi se sampanna hai, aura pUrvokta AzcaryotpAdaka vikurvaNA karane ke liye zaktizAlI hai- to kRpA kara mujhe he bhadanta ! yaha aura samajhA dIjiye ki- 'tae NaM se tacce' vairocanendra vairocanarAja vali kitanI baDI Rddhi kA adhipati hai ? ityAdi isa sUtra pATha kA artha sarala-sugama hai ataH isapara vyAkhyA gaNadhara vAyubhUti aNugAre mahAvIra prabhune dRNA namaskAra karyAM. tyAre khAda temA tebhane sthAne gayA. // sU. 7 // TIkA - dakSiNa dizAnA svAmI asurakumArarAja camarAdinI samRddhi sukha, vidhruNAzakita Adi viSe pUrepUrI mAhitI meLavIne potAnA sa MdehanuM nivAraNa thayA pachI vAyubhUti aNugAra agnibhUti aNugA2nI sAthe zramaNa bhagavAna mahAvIra pAse jAya che temane vaMdaNA namaskAra karIne pAsanA pUrNAMka nIcenA prazna pUche che. he bhaddanta ! jo asurarAja surendra camara ATalI badhI Rddhi AdithI yukata che, je te ATalI badhI vidhruva NA zakitavALA che, te vairAcanendra vairAcanarAja bali phaiTalI mahARddhi AdithI yukata che ? te keTalI vidhruva NA zakita dharAve che ? sUtrapAThanA artha Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 64 : :: bhagavatIye vi-viziSTaM rocanaM dIpanaM prakAzanamiti gAyana, yeSAM te virocanAH virocanA eva vairocanAH pramAditvAtsvArthe'Na pratyayaH / audIcyAsurakumAradevAH dAkSiNA. tyAmurakumArApekSayA viziSTA tepAmadhikakAntizAlivAda / tepAmindro varo. canendro, valinAmA rAjA abhidhIyate / he gautama ! ghAyubhUte ! vairocanendro baliH mahAsamRddhizAlI mahAmabhAvasau. bhAgyazAlI ca virAjate, sa tatra valiH triMzallakSasaMkhyaka bhavanAnAsAnAm, paSTi sahasrasaMkhyakasAmAnikadevAnAmupari svasatyA svAmitvaM kurvana dilyAna bhogabhogAna bhuJjAno viharati camaravat prayastriMzatlokapAla-agramahipI-anIka-anIkAdhipatipabhRtInAM nikhilaM svAdhipatyaM svAmitvaM paTherapi yodhyam, kintu balerodIcyAmurakumArendratvena dAkSiNAtyAsurakumArendracamarApekSayA vizeSatA ceyaM vartate nahIM likhI hai / vairocanendra pada kI vyutpatti isa prakAra se hai-viviziSTa-rocana-dIpana-prakAza-jinhoMkA hai ve virocana hai-ye viroMcana hI vairocana hai / kyoM ki uttaradizAke asurakumAradeva dAkSi. NAtya asurakumAroMkI apekSA adhika kAntizAlI haiN| inakA jo indra hai vaha vairocanendra hai| usakA nAma bali hai / he gautama! vAyubhUte! vairocanendra bali bAta ghaDI RddhivAlA hai| tathA mahAprabhAva aura saubhA. gyazAlI hai / yaha ali vahAM 30 tIsalAkha bhavanAvAso aura 60sATha hajAra sAmAnika devoMke Upara apanI sattAse svAmitva karatA huA divya bhogabhogoMko bhogatA rahatA hai| camarakI taraha trAyastriMzaka, lokapAla, agramahiSI, senA, senApati Adi samasta isake adhikAra meM hai / ina sabakA vaha saMpUrNarUpase svAmI hai| kintu yaha bali saraLa hovAthI ahIM tenuM vivecana karyuM nathI vairecanendra padanI vyutpatti nIce pramANe hai- viviziSTa, rocana, dIpana, prAviziSTa prAlaya chetena vizayana kahe che. te virecanane ja varecana kahe che. dakSiNanA asurakumAra deve karatAM uttaranA asarakamAra deve vadhAre kAntivALA che temane je Indra che tene vairAganendra kahe che tenuM nAma bala che bhagavAna mahAvIra kahe che he vAyubhUti ! varAcane bali bali che bhagavAna mahAvIra kahe che, te vAyubhUti vairAganendra bali ghaNI bhAre addhivALe che te ghaNuM baLa vALa ghaNA cazavALe, ghaNuM dhRtivALe, ghaNu sukhavALe ane ghaNe prabhAvazALI che tyAM te 3trIsa lAkha bhavanAvAze ane sAITha hajAra sAmAnika devapara Adhipatya bhagave che camaranI jema trAthaDhiMkade lopAle paTarANIe senA senApati adi saMmaMti para Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u.1 balindraRddhiviSaye vAyubhUteH praznaHbhagaduttaraM ca 65 yat tasya nijavikurvaNA zakyA vaikriyasamudghAtena nirmita nijAtmanAnArUpaiHsAtirekaM sAdhikam jambUdvIpaM pUrayituM sAmarthyam zeSaM sarve camaravadeva jJeyam / parantu uktarItyA bhavanaviSaye sAmAnikadevaviSaye cApi vizeSatA vijJeyA iti rItyA bhagavato mahAvIrasya vAyubhUtimmati balervairocanendrasya samRddhivikurvaNAdi viSaya para samAdhAnaM sUcayati- 'goyamA ! valINaM baharoyaNide' ityAdi / zabdArthaH saralaH / mahAvIrasvAmino valisambandhisamRddhivikurvaNAdiviSayakaM mANikaJca vaktavya samAdhAnaM zrutvA tRtIyo gaNadharo vAyubhUtiranagArastadIyaM pravacanaM prAmANikatvena svIkurvana viharati // mu0 7 // audIcya asurakumAra devAMkA indra hai, so dAkSiNAtya asurakumArI kA indra jo camara hai usakI apekSA isameM vizeSatA yaha hai ki yaha apanI vikurvaNA zakti se nirmita vaikriya samuddhAta dvArA janya apane aneka rUpose kucha adhika jaMbUdvIpako bharanekA sAmardhA rakhatA hai / bAkI aura saba bAte isakI camarakI taraha jAnanA cAhiye / parantu uktarItike anusAra bhavanoMke viSaya meM aura sAmAnika devoMkeviSaya meM bhI vizeSatA jAnanI cAhiye / isa rIti se bhagavAna mahAvIra prabhukA vAyubhUti ke prati vali vairocanendrakI samRddhi vika caNA Adi kA samAdhAna isa sUtrapATha meM diyA gayA hai| isa sUtrapAThA zabdArtha sarala hai / isa prakAra bhagavAn mahAvIra svAmIse vali sambandhI samRddhi vikurvaNA zakti Adike viSayakA yathArtha evaM prAmANika samAdhAna sunakara tRtIya gaNadhara vAyubhUti anagAra unake pravacana meM prAmANikatA svIkAra karate hue apane sthAna para virAjamAna ho gaye ||m0 7|| tenA adhikAra cAle che. te badhA para te saMpUrNa Adhipatya bhAgave che zmA bali uttaranA asurakumAra devene indra che dakSiNanA asurakumArarAja camara karatA limAM rahelI vizeSatA nIce pramANe che - khali peAtAnI vaikriya zakti dvArA nirmita peAtAnA aneka rUpAthI jaMbudrIpa karatAM paNa adhika sthAnane bharI zakavAne sama che. khAkInuM linuM samasta vana camarendra pramANe ja samajavuM paraMtu bhavanA ane sAmAnika devAnA viSayamAM upara kahayAM mujakha vizeSatA samajavI A rIte vairAcInta malinI Rddhi viSuvaNA zakita AdinuM kathana sAMbhaLIne vAyubhUti aNugArane sateSa thaye temaNe kahayuM ke bhadanta ApanI vAta taddana sAcI che temAM sadehane sthAna ja nathI tyAra khuda bhagavAna mahAvIra ne vakrRNA namaskAra karIne teo temane sthAne jaine besI gayAM ! sU. chA Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavaM mahAvIraM vaMdAcce goyame astAvaH 66 . : " ....:.... ..:::, . . ' ; bhagavatIne nAgarAjadharaNendrasya samRddhi-vikurvaNAzakyAdiviSayakavaktavyatAmastAvaH : mUlam-bhaMte ! ti; bhagavaM docce goyame aggibhUI aNagAre 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai; vaMdittA namaMsittA evaM va. yAsI jaiNaM bhaMte ! valI vairoyaNiMde,vairoyaNarAyA evaM mahiDIe, jAva-evaiyaM caNaM pabhU viuvittae,dharaNe Na bhaMte ! nAgakumAriMde, nAgakumArarAyA kemahie, jAva-kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae? goyamA ! dharaNe NaM nAgakumAride nAgakumArarAyA mahiDIe, jAva-seNaM tattha coyAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM,chaNhaM sAmANiya sAhassINaM, tAyattIsAe tAyattIsagANaM,cauNhaM logapAlANaMchaNhaM aggamahisINaM, saparivArANaM, tiNhaM parisANaM; sattAha aNiyANaM, sattapahaM aNiyAhivaiNaM,cauvvIsAe AyarakkhadevasAhassINaM, annesiM ca jAva-viharai, evaiyaM ca NaM pabhU viuvittae, se jahA nAmae juvaI juvANe jAva-pabhU kevalakappaM jaMbUdIvaM dIvaM jAva-tiriyaM saMkheje-dIva samudde bahuhiM nAgakumArIhi jAva-viu vissaMti vA, sAmANiyA, tAyattIsAlogapAlA, aggamahisIo ya taheva jahA camarassa evaM dharaNe gaM nAgakumArarAyA mahiDDIe jAva evaiyaM jahA-evaM iyaM jahA camare tahA dharaNe'vi, navaraMsaMkheje dIve samudde bhANiyavaM, evaM jAva dhaNiyakumArA, vANamaMtarA, joIsiyAvi, navarga-dAhiNille saveM aggibhUI pucchai, uttarille save vAyubhUI pucchai // suu08|| chAyA- bhagavan ! iti, bhagavAn dvitIyo gautamo'gnibhUtiH anagAraH zramaNaM bhagantrataM mahAvIraM vandate, nemasyati. vanditvA namamyitvA * evam __ nAgarAja dharaNendra vaktavyatAbhaMte! tti bhagava docce goyame ! ityAdi / / sUtrArtha- (bhaMte ! ti) he bhadanta ! aisA kahakara bhagavAn dvitIya nAgarAja dharaNendranuM varNana bhaMte ti bhagavaM decce goyame" yA .. sUtrA- (bhaMtetti) "BAEF meji win Maris Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 33. 1 nAgarAjagharaNendrasamRddhi trikurveNA zaktyA dinirUpaNam 67 atrAdIt yadi bhagavan ! baliH vairocanendraH, vairocanarAjaH evaM mahardhikaH, yAvat etAvacca prabhurvikurvitum ; dharaNaH ! khalu bhadanta ! nAgakumArendraH, nAgakumArarAjaH kiM maharddhikaH yAvat kriyaca prabhurvikurvitum ? gautama ! dharaNaH khalu nAgakumArendraH, nAgakumArarAjo maharddhikaH, yAvatsa tatra catuzcatvAriMzatAM bhasanAvAsazatasahasrANAm, paNNAM sAmAnika sAhasrINAm, trayastriMzataH trayastriMzakAnAm, caturNAm lokapAlAnAm, paNNAm agramahipINAmsaparivArANAm, tisRNAM parpadAm saptAnAm anIkAnAm, saptAnAm anIkAdhipatInAm, catustriMzata AtmarakSakadeva mahasrANAm, anyeSAJca yAvat - viharati, gautama agnibhUti anagArane zramaNa bhagavAn mahAvIrako (vaMda ) vaMdanA kI (namasa) namaskAra kiyA ( vaMdittA narmasittA) vaMdanA namaskAra karake (evaM vayAsI) phira unhoMne aisA pUchA (jar3aNaM bhaMte ! balI baroyaNidevarAyaNarAyA evaM mahir3Ie jAva evaiyaM ca NaM pabhU viucitta) he bhadanta ! yadi vairocanendra vairocanarAja bali isa prakAra kI mahA RddhivAle he yAvat ve itanI vikriyA karane ke liye samartha haiM to (dharaNaM bhaMte!) he bhadanta ! dharaNa jo ki ( nAgakumAriMde nAgakumArayA) nAgakumAroM ke indra hai aura nAgakumAroM ke rAjA hai ( ke mahinA jAva vaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae) kitanI bar3I RddhivAle hai yAvat ve kitanI baDI vikriyA karane ke liye zaktizAlI hai / (gopamA) he gautama / ( dharaNeNaM nAgakumAriMde nAgakumArarAyA mahie jAva se NaM tattha coyAlIsAe bhavaNAvAsa saya sahassANaM unhaM sAmANiyasAhassINaM tApattImAe tAvattIsagANaM, haM logapAlANaM, chaNhaM aggamahimINa saparivArANaM, tinhaM parimANaM zramaSu bhagavAna mahAvIrane "baMdai namasa" vaha urI namaskAra vaMdittA narmasittA pahalA namassAra 4rIne tebhae~ evaM kyAsI temane yA prabhArI pUchayu jaiNaM bhaMte balI vairoyaNiMde vairoyaNarAyA evaM mahiDIe jAtra evaiyaM ca of pabhU viuccinae he bhadanta ! jo vairAcanendra vairAcanarAja bali ATalI bhAre Rddhi AdithI yukata che, te mArasI jaghI viSThurva yA zakti dharAve che togharaNeNaM bhaMte nAgakumAriMde nAgakumArarAyA se mahanta nAgakumArendra nAgabhArarA dharaNa " ke mahiDIe jAna kevaiyaM ca NaM pabhU viuvitta ThevI mahARddhi mAhithI yukta he ? te DeMTalA vaiDiyazastivANI che ? goyamA he gautama ! dharaNeNaM nAgakumAriMde nAgakumArarAyA mahiDoe jAva se gaM tattha coyAlIsare bhavaNAvAsamaya sahassANaM chaNDaM sAmANiyasAhamsINaM tAyattI sAe 'tAyattIsagANaM ca logapAlANaM unheM aggamaDisINaM saparivarANaM tiha Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaha agANaM, tAyattIsAe bhavaNAvAsasayasamArarAyA mahiDIe, 66 . : ... ... ... ........... . . . . : bhagavatI . nAgarAjadharaNendrasya samRddhi-vikuNAzalyAdiviSayakayaktavyatAmastAvaH : mUlam-bhaMte! ti; bhagavaM docce goyame aggibhUI aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai, vaMdittA namaMsittA evaM va. yAsI-jaiNaM bhaMte ! valI vairoyaNide,vairoyaNarAyA evaM mahiTIe, jAva-evaiyaM caNaM pabhU viuvittae,dharaNe Na bhaMte ! nAgakumAride, nAgakumArarAyA kemahie, jAva-kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae? goyamA ! dharaNe NaM nAgakumAride nAgakumArarAyA mahiDDIe, jAva-seNaM tattha coyAlIsAe bhavaNAvAsasayasahassANaM,chaNhaM sAmANiya sAhassINaM, tAyattIsAe tAyattIsagANaM,cauNhaM logapAlANaMchaNhaM aggamahisINaM, saparivArANaM, tiNhaM parisANaM; sattaNhaM a. NiyANaM, sattaNhaM aNiyAhivaiNaM,caubIsAe AyarakkhadevasAhassINaM, annesi ca jAva-viharai, evaiyaM ca NaM pabhU viuvittae, se jahA nAmae jubaI juvANe jAva-pabhU kevalakappaM jaMbUdIvaM dIvaM jAva-tiriyaM saMkhejje-dIva samudde bahuhiM nAgakumArIhi jAva-viu vissaMti vA, sAmANiyA, tAyattIsAlogapAlA, aggamahisIo ya taheva jahA camarassa evaM dharaNe NaM nAgakumArarAyA mahiDIe jAva evaiyaM jahA evaM iyaM jahA camare tahA dharaNe'vi, navaraMsaMkheje dIve samudde bhANiyavaM, evaM jAva dhaNiyakumArA, vANamaMtarA, joIsiyAvi, navaraM-dAhiNille saveM aggibhUI pucchai, uttarille save vAyubhUI pucchai // sU0 8 // chAyA- bhagavan ! ini, bhagavAn dvitIyo gautamo'gnibhUtiH angAraH zramaNaM bhaganvataM mahAvIraM vandate, namasyati, vanditvA namayitvA * evam nAgarAja gharaNendra vaktavyatAbhaMte! tti bhagava: docce goyame ! ityAdi / : sannArtha- (bhaMte ! ti) he bhadanta ! aisA kahakara bhagavAn dvitIya nAga24 ghaNenu. vANuna bhaMte tti bhagavaM decce gAyame" yA sAtha-(bhaMtetti)" me hAne mI 52 aniGiHAR Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.1 nA050 samRdrivikurvaNAzaktyAdinirUpaNam 69 yathA camarasya, evaM dharaNaH khalu nAgakumArarAno mahardikaH yAvat etAvaca yathA camaraH tathA dharaNo'pi navaram-saMkhyeyAn dvIpAna-samudrAn bhaNitavyam-evaM yAvat-stanitakumArAH, vAnanyantarAH, jyotipkAH api, navaram-dAkSiNAtyAn sarvAn agnibhUtiH pRcchati, uttarIyAn sarvAn vAyubhUtiH pRcchati ||muu08|| rUpo dvArA aneka nAgakumAroM aura nAgakumAriyoM dvArA isa saMpUrNa jaMyUdvIpa ko bhara sakane kI zaktI rakhatA hai-yAvat vaha tiryagloka meM saMkhyAta dIpa aura samudroMkoM una rUpo dvArA vyApta karane meM sAmarthya rakhatA hai, parantu usane abhI taka na aisA kiyA hai, na vartamAna meM vaha karatA hai aura na Age vaha aisA karegA hI, nAgarAja dharaNendra ke sAmAnika deva, trAvastriMzaka deva, lokapAla aura agramahipiyAM isI tarahase jAnanI cAhiye ki jaisI ye saba vastue~ camara kI kahI gaI hai| isa taraha nAgakumArarAja dharaNa mahARddhi se yukta hai, yAvat unakI vikurvaNA zakti aisI hai| ataH usake vipaya kA kathana camara kI taraha se jAnanA caahiye| camara aura isake kathanameM jo kahIM antara hai to vaha saMkhyAta dvIpasamudroM kI apekSAse hai| jaya ki camara apanI vikurvaNA se tiryagloka meM asaMkhyAta dvIpa aura samudroM ko pUrA bhara sakatA hai- taba ki yaha saMkhyAta kI saMkhyA meM hI unheM pUrA 2 bhara sakatA hai- (evaM jAva thaNiyakumArA, vANamaMtarA, utpana karelA aneka nAgakamAra ane nAgakumAra devIonA rUpathI samasta jaMbUdvIpane tathA tirthaMkanA saMkhyAta dvIpa samudrone bharI devAnuM sAmarthya dharAve che- paraMtu teNe evuM kadI karyuM nathI, te kadI evuM karatuM nathI ane bhaviSyamAM paNa te evuM karaze nahIM. nAgarAja dharaNendranA sAmAnaka de trAyazciMzaka deve kapAle ane paTarANuonI dvi AdinuM tathA vidurvaNu zakitanuM varNana paNa camaranA sAmAnika devo, trAyazciMzaka deva, kapAle, ane paTarANIonI Rddhi tathA viturvaNa zakitanA varNana pramANe ja samajavuM A rIte nAgakumArane rAjA dharaNa mahAddhi zuti, khala yaza, sukha prabhAvathI yukata che te paNa amarendranA jevI vikuvaNa zakita dharAve che. paNa amarendra ane dharaNendranI vikavaNuM zakitamAM nIce pramANe taphAvata che. amarendra tenI vikravaNa zakita dvArA nirmita rUpe dvArA tiryaMglekanA asaMkhyAta dvIpe ane samudrane bharI daI zake che paNa nAgakumArendra dharaNatiryakanA sadhyAta dvIpo bhane samudrIne bharI evaM jAva thaNiyakumArA vANa maMtarA Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI etAyacca prabhurvikurvitam, tathA nAma yuvati puvA yAvada-pramuH kevalakalpaM jammUdvIpam . dvIpam yAvat-tiryak saMkhyeyAna dvIpasamudrAna bahImiH nAgakumArIbhiH yAvat-vikurviSyati thA, sAmAnikAH trayastriMzaH, lophapAlAH agramahipyatra tatra sattaNDa aNiyANaM, sattaNhaM aNiyAdivaINaM, cancIsAe AparakambadevasAhassINaM annesiM ca jAva ciharai) nAgakumArendra, nAgakumArarAja dharaNa pahuta Rddhike svAmI haiM yAvat ve cAlIsa lAkha bhavanAvAsoM ke Upara, 6 cha hajAra sAmAnika devoM ke Upara. tenIma prAyadhi. zaka devoM ke Upara, cAra lokapAleAM ke Upara, apane 2 parivAravAlI 6chaha paTarAniyoMke upara, tIna sabhAoMke Upara, sAta senAoMke Upara, sAta senApatiyoM ke Upara, cauvIsa hajAra AtmarakSaka deyoM ke Upara svAmitva karate hue yAvat divya bhAgoM ko bhogate rahate hai / (eva. iyaM ca Na pabhU viDavittae-se jahA nAmae jubaI judhANe jAva pabhU kevalakappaM jaMbUdIvaM dI jAya tiriya saMkhejje dIvamamudde para nAgakumArIhiM jAva viundhissati cA, sAmANiyA tAyattIsA logapAlA aggamahisIo ya taheva jahA camarassa, evaM dharaNeNaM nAgakumArarAyA mahiDDIe jAva evaiyaM jahA camare tahA dharaNe vi) usakI vikRrvaNA zakti itanI hai ki jaise koI yuvA puruSa yuvatI strIke hAthako paMkraDa letA hai-arthAt jaise yuvA aura yuvatI parasparameM cipaTa jAnekekAraNa saMlagna pratIta hote hai usI taraha vaha nAgarAja dharaNendra yovat apane parisANaM sattaNhaM aNiyANaM sattaNDaM aNiyAhivaiNaM cauvvIsae AyarakkhadevasAhassINaM annesiM ca jAva viharai nAgabhArendra nAgabhA24 URejupl mAre samRddhi AdithI yukata che te cAlIsa lAkha bhavanAvA para cha hajAra sAmAnika devopara, tetrIsa trAyazcizapara, traNacAra lokapAlopara, potapotAnA parivArathIyukata paTTarANIo para traNa sabhAo parasAta senAo para sAta senApatIo para ane covIsahA2 AtmarakSaka deve para Adhipatya bhegavate hoya che. te tyAM aneka divya bhege bhegave che. (evaiyaM ca NaM pabhU viuvittae se jahA nAmae jubaI juvANe jAva pabhU kevalakappaM javUdIvaM dIvaM jAva tiriyaM saMkhejje dIvasamudde vahurhi nAgakumArIhi jAya viuvissaMti vA, mAmANiyA tAyattIsA logapAlA aggamahisIo ya taheva jahA camarassa, evaM dharaNeNaM nAgakumArarAyA mahiDIe jAra ebaiyaM jahA camare tahA dharaNe vi) jevI rIte koI yuvAna keI yuvatIno hAtha pakaDIne tene bAhupAzamAM jakaDI levAmAM samartha hoya che, evI ja rIte nAgakumArendra dharaNa paNa potAnI vakriya zakita dvArA Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikATIkA za.33.1 nA050 samRddhi vikurvaNA zaktyAdinirUpaNam 71 'viuvittae / vikurvitam vikurvaNAM kartum / tadetyAkSipyate / 'dharaNeNaM'tti / dharaNaH tannAmA nAgakumArendraH / 'kemahiiDhIe' / kiMmahardikaH, kena rUpeNa kiMrUpA vA mahatI Rddhirasyeti kiMmahardikaH kIdRksamRddhizAlI / 'jAva-kevaDyaM caNaM' / yAvat-kiyacca-phiyadavadhikam / 'vikuccittae' vikurvitam vikuvoM kartuM pUrvoktAM vaikriyakriyAM sampAdayitumiti yAvat / samartha iti pUrveNAnvayo vodhyaH / etatsace vizadarUpeNa matipAdayatu iti praznAzayaH / / . mahAvIrasvAmI dharaNanAmakadevasambandhisamRddhayAdikam agnibhUni prati varNayani 'goyamA' ityAdi / he gautamagotrIyAnibhUte ! 'dharaNe NaM' / dharaNaH khalu dharaNanAmakaH dakSiNanikAyendraH, 'nAgakumAride' nAgakumArendraH, 'nAgakumArarAyA' nAgakumArarAjaH, 'mahihIe' mahardikaH, atizayasamRddhizAlI vattate 'jAva-se NaM tatya yAvatsa dharaNendraH khalu tatra dakSiNanikAye "coyAlIsAe" catuzcatvAriMzat 'bharaNAbAsasayamahassANaM' bhavanAvAsazatasahasrANAmcAhatA hUM ki dharaNanAmakA jo nAgakumArendra hai vaha 'ke mahiDDAe' kitanI bar3I RddhivAlA hai| 'jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae' yAvat yaha vikurvaNA karaneke liye kitanA samartha hai? so yaha saba vipaya vipadarUpa se Apa khiye| isa prakAra dvitIya gaNadhara agnibhAta kI jijJAsA jAnakara bhagavAn mahAvIra svAmIne jo unase nAgakumArendra dharaNa ke vipaya meM jo kahA-vaha isa prakAra se hai-'goyamA' ha gatima! 'dharaNe NaM' dharaNadakSiNanikAya kA indra jo dharaNa nAmakA 'nAgakumAriMde' nAgakumArendra aura 'nAgakumArarAyA' nAgakumArarAja haiM vaha 'mahiDhIe' atizaya samRddhizAlI haiN| 'jAva se NaM tattha' yAvat vaha dakSiNanikAya meM 'coyAlIsAe' cavAlIsa 'bhavaNAvAsasayasahassANaM' bhavanAvAsazatasahasroMkA arthAt 44cavAlIsa lAkha bhavanAvAsoMkA 'chaNhaM grahaNa karavAno che paNa have huM e jANavA mAgu chuM ke dharaNa nAmane je nAgakumArendra che te "ke mahiDIevI bhAraddhi mAhithA yuddhata cha? jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikunmittae bhane ta vighNAzati parAve cha? manibhUti magAra mA prazna sAMbhaLIne zramaNa bhagavAna mahAvIre temane A pramANe javAba Ape"goymaa" gautama! "dharaNe NaM nAgakumAriMde nAgakumArarAyA" kSinihAya ne nAgabhArendra nArAmAra rAta gha25 "mahiDIe" atizaya samRddhivANI che "jAba se NaM tatya" te atizaya pati, yaza, subha bhane prAva saMpanna chete kSiya 4 "coyAlIsAe bhavaNAvAsa sayavahassANaM"44 yumAmAsa sApa nApAsa 52, Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ stiish TIkA- mahAvIrasvAminaH sakAzAd vairocanendrabalirAjasya samRdayAdika zrutvA dvitIyo gaNadharo'mibhUtirvandanapUrvakaM namaskurvan mahAvIramabhaM nAga. kumArendra dharaNasya padayAdikaM jijJAsamAnaH pRcchati-'bhaMte !-ti, bhagavaM'ityAdi / he bhadanta ! yalinAmA audIcyAmurakumArendraH uttaradizAdhipatiH . 'vairoyarNide' vairocanendraH pUrva vyAkhyAtam / 'evaM madiDhIpati, evaM mahardikaH yadhoktadivyaRddhisampannaH / 'jAva-evaiyaM ca NaM' ti / yAvat-etAvada, yAvatpadam azepArthakatayA-pUrvavarNitArthavAcakam / 'pabhU' ni / prabhuH samarthaH / joIsiyA vi-navaraM dAhiNille sanye aggimUI pucchaI, uttarille sabve vAubhUI pucchai) isI tarahase yAvat stanitakumAra, cANamantara, jyoti pika bhI jAnanA cAhiye / vizepatA yaha hai ki samasta dakSiNadizAke indroMke viSaya meM agnibhUti pUchate haiM aura uttaradizAke indroMke viSayameM vAyubhUti pUchate haiM |sU0 8 // TIkArtha- mahAvIrasvAmI se vairocanendra palirAja kI samRddhayAdika sunakara dvitIya gaNadhara agnibhUtine vandanA namaskAra karake mahAvIra prabhuse nAgakumAra dharaNendra kI dvadhAdika jAnanekI icchA se pUchA-ki "bhaMte" he bhadanta ! pali nAma kA jo audIcya asurakumArendra uttaradizAdhipati vairocanendra hai usake viSayameM to Apa se ghRttAMta sunA hai isase hama yaha jAna gaye haiM ki vaha 'evaM mahiDDIe' isa prakArakI mahARddhi se yukta hai| 'jAva evaiyaM ca NaM pabhU' aura cAvat vaha isa prakArako vikriyA karasakanemeM samartha hai| yahAM 'yAvata' pada se pUrva meM varNita samasta artha gRhIta huA hai| parantu aba maiM yaha jAnanA joDasiyA va navaraM dAhiNille savve aggibhUI pucchai utarille savve vAubhUI pucchai eja pramANe svanitakumAra vANumaMtara ane tiSika denA viSayamAM paNa samajavuM vizeSatA e che ke samasta dakSiNa dizAnA indra viSe agnibhUti pUche che ane uttara dizAnA devo vize vAyubhUti mahAvIra prabhune pUche che. sU 8 TIkAtha- virecanendra balirAjanI samRddhi AdinuM varNana mahAvIra svAmIne khethI sAMbhaLIne bIjAM gaNadhara vAyubhUti aNagAre nAgakumAre dra dharaNanI samRddhi Adi guvAnI 2tthI ! namA 4zane mahAvIra prabhune pUchyubhate". pralo zAlipati zayanendra mali "evaM mahie" mA anI mahAsabhRddhi mAha thA ta cha, " jAva evaiyaM ca NaM pabhU" mane 21 mAranI vivAtivANI che e vAta te ApanA mukhethI sAMbhaLI ahIM yAvatuM padathI pUkata samasta sUtrapATha Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za.33.1 nA050 samRddhi vikurvaNA zaktyAdinirUpaNam 71 'viuvittae' / vikurvitam vikurvaNAM kartum / tadetyAkSipyate / 'dharaNeNe'tti / dharaNaH tannAmA nAgakumArendraH / 'kemhiiddiie'| kiMmaharddhikaH, kena rUpeNa kirUpA vA mahatI Rddhirasyeti kimahardikaH kITakasamRddhizAlI / 'jAva-kevaiyaM caNaM / yAvat-kiyaca-phiyadavadhikam / 'vikuvittae' vikurvitam vikuvAM kartu pUrvoktAM kriyakriyAM sampAdayitumiti yAvat / samartha iti pUrveNAnvayo yodhyaH / etatsarva vizadarUpeNa pratipAdayatu iti praznAzayaH / ___mahAvIrasnAmI dharaNanAmakadevasambandhisamRddhayAdikam agnibhUti prati vaNeyani 'goyamA' ityAdi / he gautamagotrIyAgnibhUte ! 'dharaNe NaM' / dharaNaH khalu dharaNanAmakaH dakSiNanikAyendraH, 'nAgakumAride' nAgakumArendraH, 'nAgakumArarAyA' nAgakumArarAjaH, 'mahiDDhIe' mahaddhikaH, atizayasamRddhizAlI vattata 'jAva-se NaM tatya yAvatsa dharaNendraH khalu tatra dakSiNanikAye "coyAlIsAe" catuzcatvAriMzat 'bhavaNAvAsasayamahassANaM' bhavanAvAsazatasahasrANAmcAhatA hUM ki dharaNanAmakA jo nAgakumArendra hai vaha 'ke mahiDDAe' kitanA bar3I RddhivAlA hai| 'jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae' yAvat vaha vikurvaNA karaneke liye kitanA samartha hai? so yaha saya viSaya vipadarUpa se Apa khiye| isa prakAra dvitIya gaNadhara agnibhAta kA jijJAsA jAnakara bhagavAn mahAvIra svAmIne jo unase nAgakumArendra dharaNa ke vipaya meM jo kahA-vaha isa prakAra se hai-'goyamA' ha gItama! 'dharaNe NaM' dharaNadakSiNanikAya kA indra jo dharaNa nAmakA nAgakumAriMde' nAgakumArendra aura 'nAgakumArarAyA' nAgakumArarAja haiM vaha 'mahiDIe' atizaya samRddhizAlI haiN| 'jAva se NaM tattha' yAvat vaha dakSiNanikAya meM 'coyAlIsAe' cavAlIsa 'bhavaNAvAsasayasahassANaM' bhavanAvAsazatasahasroMkA arthAt 44cavAlIsa lAkha bhavanAvAsoMkA 'chaNhaM grahaNa karavAne che paNa have huM e jANavA mAgu chuM ke dharaNa nAmane je nAgakumArendra chete "ke mahiDIevI mahARddhi mAsthiA yuta cha? jAva kevaiyaM ca Na pabhU vikuvyittae bhane te vA vizati dharAve cha? nibhUti mArane mA prazna sAMbhaLIne zramaNa bhagavAna mahAvIre temane A pramANe javAba Ape"goymaa" gautama! "dharaNe NaM nAgakumAriMde nAgakumArarAyA" kSinikAya nA nAgabhArendra nAgabhAratI rAta gh25|| "mahiGkAe" atizaya samRddhivANI che "jAva se NaM tatya" te atizaya dhati, yazasabhasa prabhAva saMpanna chete kSiSya " "cIyAlIsAe bhavaNAvAsa sayavahassANaM"44yumAsa ATM sapanApAsA 52, Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 bhagavatI sUtre " ' kriyayA samatraghAtena nirmitavividhanAgakumAradeva devI mabhRtibhistirya kasaM yeyAna dvIpasamudrAn vyAptuM tasya sAmarthya pratipAdyate / tadAha- ' tiriyaM saMkhejje' ityAdi / tiryak saMkhyeyAna 'dIna - samu' dvIpasamudrAn, 'mahiM nAgakumArIdiM' bahubhiH nAgakumAraiH deveH nAgakumArIbhiH devIbhizva | 'jAva' yAvat iti etadyAvatpadena caturthena dharaNendrasya trikuNAzaktaH svarUpamAtrametatmatipAditam natu yathoktArthasampAdanena kadAcit vyakurvIt trikurvati, vikurviti veti gamyate / tadAha- 'viunmiti vA' iti / tathA 'sAmAjiyA' sAmAnikA devAH, 'tAyattIsA prAyakhizA gurusthAnIyAstrayastriMzadevAH, 'logapAlA' catuHsaMkhyakAH somAdilokapAlAH, 'aggamahisIo ya' 'agramahiSyazva 'taheca' tathaiva 'jahA' yathA 'camarassa' camarasya, arthAt dharaNendrasyApi camara rUpoMse isa saMpUrNa jaMbUdvIpa ko bhara sakatA hai usI prakAra vaha tirya gloka meM saMkhyAta dvIpa aura samudroko bhara sakatA hai| isI viSayako 'tiriyaM saMkhejje dIvasamudde vahuhiM nAgakumArI hiM / " ' jAtra viunvi saMti' pATha dvArA yaha prakaTa kiyA hai ki isa prakArase vaha dharaNendakI kevala vikurvaNAkA svarUpa mAtra pratipAdita kiyA gayA hai / parantu usane isa tarahase Ajataka apanI vikurvaNAzaktikA prayoga nahIM kiyA / na vaha isa rUpameM apanI vikurvaNazaktikA prayoga vartamAna meM karatA hai aura na vaha isa rUpameM isa zaktikA prayoga bhaviSyatkAlameM bhI karegA / 'sAmANiyA devA tAyattIsA, logapAlA, aggamahisIo, taheva jahA camarassa' sAmAnika deva, gurusthAnIya trAyastriMzaka deva, somAdi cAra lokapAla, evaM padeviyAMye saba padArtha dharaNendra ke aise hI haiM jaiseke ye saba camara ke haiM / isI vipayakA upasaMhAra ne garI 64 zar3e che tiriyasakhejje dIvasamudde vahuhiM nAgakumArIhiM jAva viuntri saMti " yA sUtrapAThe dvArA me matAvavAmAM bhAvyu cheThe dharandranI vidurvANA zakti keTalI badhI che te batAvavAne mATe ja uparanuM vana ka" che. paNa teNe peAtAnI te prakAranI vipuNA zakitanA prayAga bhUtakALamAM kadI karyAM nathI, vamAnamAM kadI karatA nathI ane bhaviSyamAM kadI karaze paNa nahIM sAmANiyA devA tApatIsA logapAlA aggamahisIo tahetra jahA camarassa dharaNendranA sAmAnika deve guru sthAnIya trAyazriMzaka devA leAkapAla ane azramahiSI (paTTarANIo)nI Rddhi AdinuM varSoMna camaranA sAmAnika devAtrAyaaiizakaravA lA pAle ane paTTarANIo pramANe ja samajavuM have A sUtrane upasa'hAra karatA sUtrakAra kahe che 11 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacanTikATIkA za.33.1 dharaNendra Rdi vipaye gautamasya prazna: samAnA eva sAmAnikadevAdayo yodhyA: 'evaM dharaNe NaM nAgakumArarAyA mahiDDIe jAva-evatiyaM jahA camare tahA dharaNe'vi" evaM dharaNaH khalu nAgakumArarAjA mahardikaH yAvat etAvaca yathA camaraH tathA dharaNo'pi / kintu 'navaraM' etAvAn vizepo yat-'saMkhejje' saMkhyeyAn 'dIce' dvIpAn 'samudde / samudrAn vaikriyasamudghAtena nirmitarUpaiH pUrayituM sAmarthya miti sUcayAnAha-'bhANiya ve' bhaNitavyam kathayitavyam-vijJeyamiti yAvat / evaM prakAreNa camaradharaNendravadanyepAmapi hari-veNudeva - agnizikha-velamba-sughopajalakAnta-pUrNa-amitAnAM dAkSiNAtyAmurakumArendrANAM, balibhinAnAJcaudIcyAnAM bhUtAnanda-harisaha-veNudArI-animANava-vaziSTa-jalapabha-amitavAhanakarate hue sUtrakAra kahate haiM evaM dharaNeNaM nAgakumArarAyA mahiDIe jAva evatiyaM jahA camare tahA dharaNe vi' kintu camarakI vikurvagAmeM aura dharaNendrakI vikurvaNAmeM jo antara hai vaha 'navaraM' isa prakArase hai yaha bAta isa pada dvArA prakaTa kI jA rahI hai- 'saMkhejje dIve samuha bhANiyabve camara apanI vikriyo zaktise nippAdita devoM eva deviyoM dvArA pUre jaMbUropako aura tiryaglokameM asaMkhyAtadIpa samudrAMko bharanekI kSamatAvAlA hai, taya ki yaha dharaNendra aisA nahIM hai yaha to itanI kSamatAvAlA hai ki tiryagloka saMbaMdhI saMkhyAta dvIpo aura samudrAko bhara sakatA hai| asaMkhyAtoko nhiiN| isI prakArase camara dharaNandrakI taraha hari, veNudeva, agnizikha, velamba, sughopa, jalakAnta, pUrNa aura amita ina dakSiNanikAyake asuranikAya indroMko, tathA balibhinna uttaranikAyake bhUtAnaMda, harisaha, veNudArI, agnimANeva, vaziSTa, jalaprabha, amitavAhana, prabhaMjana aura mahAghopa ina indroMkI samRddhi, evaM dhareNeNaM nAgakubhArarAyA mahiDIe jAva evatiyaM jahA camare tahA dharaNe vi" mA zate yama2 mane pAnI saddhi mAha tathA vigal ti sa2bhI cha 'navaraM' 5 temanI vie| zaThitama nAya prabhA tApata cha- saMkhejje dIva samudde bhANiyanve" yabhara tanAvazyA tithI satpanna 42 vA mana havAmA vaDe samasta jabUdvIpane tathA tirthakanA asaMkhyAta dvIpa samudrone bharI devAnuM sAmartha dharAve che paNa dharaNendra te tiyakanA saMkhyAta dvIpa ane samudrone bharI zakavAne samartha che - asaMkhyAta dvIpa ane samudrone nahIM e ja pramANe hari veNudeva, agni zikhavelamba, sughela jalakAnta pUrNa ane amita e dakSiNanikAyanA indronI tathA uttaranikAyanA bali. bhUtAnaMda harisaha veNadArI agnimAMNava vaziSTa jalaprabha amita Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImo pramajana mahAghopANAM bhavanapatInAM samRddhiviryaNAzatyAdi bodhyam / tadAha"evaM jAya-thaNiyakumArA' evaM gAyat stanitakumArA:, stanitakumAranandena bhavanapatidevatrizepo gRhyate / annatya yAvatpadamunitArAya uktaH taduktaM pramA panAyAm-"camare dharaNe taha veNudeva-harikata-aggivAhe ya, puNe jalakaMtevi ya amiya vilaMye ya ghoseya" ete dakSiNanikApendrAH, itare tu "yani-bhUgANaMde veNu dAli-harissahe aggimANayavasiDhe, jalappame agiyavAhaNe pahaMjaNe mahAghosa" iti audIcyendrAH vANAvaMtara-jaurasIyA vAnavyantagayantarendrA api saparicArA dharaNendravat samRdayAdizAlinI vijJeyAH / bane bhavA pAnAH, vividham vikuryaNAzakti Adi jAnanA cAhiye / yahI bAta 'evaM jAra praNiya kumArA' isa pATha dvArA puSTa kI gaI hai| bhavanavAmI devAMkA eka meda stanitakumAra hai| yahAM ke yAvatpadase jo Azaya nikalatA hai vaha hamane kaha diyA hai| arthAt camara dharaNendrakI taraha hI stanitakumAra taka sabakI samRddhi aura vikarNAzakti Adi jAnanI cAhiye / prajJApanAmeM yahI kahA hai-'camare dharaNe taha veNudeva harikaMta aggisIhe ya, puNNe jalakate viya, amiya cilaMve ya ghose ya' ye dakSiNanikAya ke indra haiM / tathA-'yali bhUyANaMde veNudAli harissaha aggimANava, vasiDhe, jalappabhe, amiyavAhaNe, pahaMjaNe mahAghose ye uttaranikAya ke indra haiM / 'bANamaMtara joisiyA vi' saparivAravAnavyantarendra tathA jyotipikendra bhI dharaNendra kI taraha samRddhayAdizAlI jAnanA caahiye| vAhana prabhajana ane mahASa e IndronI samRddhi tathA viburvaNa zakita AdinA viSayamAM para yama2 mane parondra prabhArI / san 1 pAta "evaM jAva thaNiyakumArA A sUtrapATha dvArA samajAvavAmAM AvI che bhavanAvAsI dene eka bheda svanitakumAra . che kahevAnuM tAtparya e che ke uparokata IndronI samRddhi tathA vikavaNuM zakina amara dharIndra samAna 4 cha prjnyaapn| sUtramA pay me pAtI che " camare dharaNe taha veNudeva harikaMta aggisIhe ya puNNe jalakate vi ya abhiya bilaMve ya ghoseya" yabha2, 52, vATeva, ta, abhipi , pU, Arid mamita bhane sudhASa, mekSiniyA -dro tathA balibhUyANaMde veNudAli harissahe aggi mANava, basihe jalappe amiyavAhaNe pahaMjaNe mahAghose" ti bhUtAna zahArI harisaha, agnimANava, vaziSTa, jalaprabha, amitavAhana, prabhaMjana, ane mahAghoSa, e attanikAyanA-dacha" ghANamaMtarajoisiyA vi" saparivAra pAlavyantana jyoti devAnApa kI samRddhimA yasa che. vane bhavAvAnA tathA Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 dharaNendra RddhiviSaye gautamasya manaH 77 bhavananagarAvAsarUpam antaram AzrayAtmako'vakAzo yeSAM te vyantarAH devavizeSAHvAnAtha te vyantarA vAnavayantarAH athavA vigatamantaraM bhedo manuSyebhyo yeSAMte vyantarAH athavA vividhamantaraM pavanAntaraM guhAntaraM kAnanAntaraM vA AzrayarUpaM yepAMte vyantarAH tecASTa prakArAH - pizAcAH - bhUtAH - yakSAH - rAkSasAH - kiMpuruSA:- mahoragAH- gandharvAtha / eteSu ca dakSiNottarabhedena pratinikAyaM dvau dvau indrau bhavataH yathA - "kAle ya mahAkAle surUpa paDirUpa-puNgabhadde ya, amarabaha maNibhadde bhImeya tA mahAbhIme, kiMnara - kiMpurise khalu sappurise cetra taha mahApurise, aikAya - mahAkAe - gIyaraI cena gIyajase' ti / kAlaH - mahAkAla:'vane bhavA' vAnA, tathA "vividhaM bhavananagarAvAsarUpaM antaraM yeSAM te vyantarAH " "vAnAzca te vyantarAH iti vAnavyantarAH " ye vyantara vanoM meM rahate hai tathA inake rahane ke bhavanAvAsa jo hote hai ve vividha prakAra ke hote hai / athavA-vigataM antaraM manuSyebhyo yeSAM te vyantarAH " manuSyoM se inakA bheda nahIM hotA hai isa liye bhI ye vyantara kahalAte hai athavA - 'vividhaM antaraM parvatAntaraM, guhAntaraM kAnanAntaraM yeSAMte vyantarAH " inakA jo nivAsasthAna parvata, guhA, Adi rUpa hotA hai vaha vividha prakArakA hotA hai isaliye ye vyantara kahalAte hai / ye vyantaradeva ATha prakAra ke hote haiM- pizAca, bhUta, yakSa, rAkSasa, kinnara, kiMpuruSa, mahoraga aura gaMdharva / ina vyantaroM ke pratyeka nikAya meM eka dakSiNakA aura eka uttara kA isa taraha do 2 indra hote hai / ve isa prakAra se haiM- kAla, mahAkAla, surUpa, pranirUpa, vividhaM bhavananagarAvAsarUpaM antaraM yeSAM te vyantarAH 15 vAnAva te vyantarAH iti vAnavyantarAH " vanamA rahenArA hevAne vAnavyantaro uDe che tebhanA bhavanApAsa! vividha prAranA hoya che. athavA vigataM antaraM manuSyebhyo yeSAM te vyantarAH manuSya ane temanI vacce bheda hAtA nathI tethI temane byantara kahevAmAM Ave che. athavA vividhaM antaraM parvatAntaraM, guhAntaraM kAnanAntaraM yeSAM te vyantarAH " temanuM nivAsasthAna parvata zukA Adipa heAya che. te vividha prakAranuM heAya che tethI temane vyantara kahe che te antara devAnA ATha prakAra nIce pramANe che... pizAca, bhUta, yakSa, rAkSasa, kinnara, kiMpurUSa mahAraga ane gaMdha te dareka cantaranA e indra hoya che (1) uttara nikAyane indra (2) dakSiNa nikAyane indra A rIte AThe nikAyanA maLIne nIce pramANe soNa indri che (1) a, (2) mahAasa, (3) surUya, (4) pratijJaya (4) " Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 bhagaedies surUpa :- pratirUpaH- pUrNabhadra:- amarapatimaNibhadraH- bhImaH- mahAbhImaH kibhara:kiMpuruSaH- satpuruSaH- mahApuruSaH atikAya:- mahAkAyaH- gItara tiH - gItAzreti / 'joisiyAtri' jyautipikAH jyotiSa ke bhavAH jyotipikAsta eva jyautipikAH sUryacandra grahanakSatraareer: deva vizeSA api saparivArAH gharaNendravat samRddhyAdisampannAH jJAtavyAH, kintu eteSAM vyantarANAM jyoti - pikANAJca devavizeSANAM prAyakhiizakAH - lokapAlAya na bhavanti atasteSAM varNanaM na kAryam, kevalaMcatuH sahasrasaMkhyakAH sAmAnikAH tacaturguNitAH SoDaza sahasrasaMkhyakA AtmarakSakadevAH, catasro'gramahiSyazca vodhyAH / navaram - vizeSa etAvAneva yaeteSu sarveSu dAkSiNAtyendraviSaye sUrya viSaye cAgnibhUtiH, audIpUrNabhadra, amarapatimANibhadra, bhIma, mahAbhIma, kinnara, kiMpuruSa, satpuruSa, mahApuruSa, atikArya, mahAkAya, gItarati, aura gItayaza, jyotizcakra meM jo deva hote hai ve jyotiSka deva hai / sUrya, candra, graha, nakSatra aura tAraka ye saba deva vizeSa hai| ye bhI apane 2 parivAra sahita dharaNendrakI taraha samRddhayAdika sampanna hai / vyantaroMmeM aura jyotiSka devatrika aura lokapAla "cAyatriMzaka lokapAlacarjyA vyantarajyotiSkA:" isa sUtra ke anusAra nahIM hote hai / bhavanavAsI aura kalpavAsiyoM meM hI ye hote hai / isaliye vyantara aura jyotiSka devoM meM ina donoM kA varNana nahIM karanA cAhiye / kevala sAmAnika deva, AtmarakSaka deva aura agramahipiyoM kA hI inameM varNana karanA cAhiye, so inameM sAmAnika deva 4 hajAra hote hai / inase caugune arthAt " pUrNu bhadra, (6) abhara patibhANibhadra (7) lobha (8) bhaDAbhIma, (E) uinnara, (10) DipuruSa (11) satyu3Sa, (12) mahApuruSa, (13) atipraya (14) bhaDADAya, (15) zItarati ane (16) gItayaza, caitizcakamAM rahelA devAne jyeAttiSka devA kahe che. sUrya, caMdra graha, nakSatra, ane tArA e khadhAM viziSTa prakAranA vaitika deve che. teo paNa saparivAra dharazundronA nevI samRddhi mAhithI yukta che, trayastriMzaka lokapAlavarjyA vyantarajyotiSkAH bantara ane tiSTha devAmAM trAstrazake ane lekapAle hatA nathI. bhavanavAsI ane kalpavAsIAmAM ja tee hAya che tethI antara ane naitika devAnI samRddhi AdinuM varNana karatI vakhate tyAM trAyastri zake ane lekapAlenuM varNana karavuM joie nahIM, paNa sAmAnika devA, AtmarakSaka deve! ane paTTANIonuM ja varNana karavuM joIe te darekamAM 4 cAra hajAra sAmAnika devA ane 16 soLa hajAra AtmarakSaka deve hAya che te darekane cAra paTTarANIo hoya che ahIM e vAta dhyAnamAM rAkhavA jevI che Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 jyotindra Rddhivipaye gotamasya praznaH 79 cyendravipaye candraviSaye ca vAyubhUtiH bhagavantaM mahAvIraM pRcchati tadAha-'dAhigille samve aggibhUi pucchai, uttarille sanve vAubhUI puccha." ti // 908 // devarAjazakendrasya samRddhivikuNAzayAdivaktavyatA mastUyate-'bhaMte ityAdi mUlam-bhaMte ! tti bhagavaM docce goyame aggibhUi aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai, namasai, vaMdittA namaMsittA, evaM vayAsI-jaiNaM bhaMte! joisiMde joisarAyA evaM mahiDIe, jAva -evaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae, sakkeNaM bhaMte ! devide, devarAyA kemahiDDIe, jAva-kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae ? goyamA ! sakeNaM deviMde, devarAyA mahiDDIe, jAva-mahANubhAge, se NaM vattIsAe vimANAvAsasayasahassANaM, caurAsIe sAmANiyasAhassINaM, jAva-cauNDaM caurAsINaM AyarakkhasAhassINaM, annesiM jAva-viharai, evaM mahiDIe, jAva evaiyaM ca NaM pabhU viuvittae, evaM jaheva camarassa taheva bhANiyavaM, navaraM-do kevalakappe jaMbUdIve dIve, avasesa taM ceva, esa NaM goyamA! sakassa devidassa, devaraNo imeyArUve visae visayametteNaM vuie, noceva NaM saMpattIe vikuviMsuvA, vikubai vA, vikuvvissai vA // sU0 9 // 16 hajAra AtmarakSaka hote hai / aura agramahipiyAM yahAM cAra 4 hotI hai / vizepatA kevala itanI hI haiM ki ina sabameM jo dakSiNanikAyake indra hai unake vipaya meM aura sUya ke vipaya meM agnibhUti pUchate haiM aura uttaranikAya ke indra hai unake vipaya meM evaM candramA ke vipaya meM vAyubhUti bhagavAn mahAvIra se pUchate hai / isI bAta ko mUtrakAra ne "dAhiNille savve aggibhUI pucchai uttarille save nAubhUI pucchaha ti isa pAThase prakaTa kiyA hai // sU0 8 // ke darekanA dakSiNanikAyanA indra viSe ane sUrya viSe agnibhUti prazna pUche che ane uttara nikAyanA Indra viSe ane caMdramA viSe vAyubhUtiprazno pUche che sUtrakAre eja vAta nAyanA sUtramA pra48 43 cha-" dAhiNille savve aggibhUI pucchai, uttarille savve vAubhUI pucchai ti" sU.8 // Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 bhagavatIsUtre saMpatnIe vikugima yA, vikRyaha vA, vikRbissA yA // mU0 9 // chAyA- bhadanta ! iti, bhagavAn dvitIyo gautamo'gibhUviranagAraH zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM candate, namaspati, vanditvA namasyitvA ekamavAdI-yadi bhadanta ! jyotipendraH, jyotiparAjaH evaM maharddhigA, yAra - etApana prabhu vikurvitam , zako bhadanta ! devendraH devarAjaH kiMmahardikA, yAvat-kiyacca pramurvikurvitama ? gautama! zako devendraH, devarAjo mahaddhikaH, yaavt-mhaanu| __ bhAgaH sa dvAtriMzato vimAnAvAsazatasahasrANAma, caturazIteH sAmAnika devarAja zakendra vaktavyatA'bhaMte ! tiM bhagava docce goyame' ityAdi sUtrArtha-(bhaMte ! ti) he bhadanta ! isa prakArase saMyodhita karake (bhagava docce goyame) bhagavAn dvitIya gautama agnibhUti anagArane (samaNa bhagavaM mahAvIraM caMdai namasai) zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI aura namaskAra kiyA (vaMdittA namaMsittA) candanA namaskAra karake (evaM vayAsI) isa prakAra pUchA (jaiNaM bhaMte ! joisiMde jo isarAyA evaM mahiDDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viundhittae) he bhadanta ! yadi jyotipendra jyotiparAja itanI baDI RddhivAlA hai aura aisI vikuNA zaktivAlA hai (sakeNaM bhaMte ! deviMde devarAyA kemahiDDIe jAva kevaiyaM ca NaM pabhU viuvittae) to he bhadanta ! devendra devarAja zakendra kitanI baDI vibhUtivAlA hai aura kitanI baDI vikurvaNA zaktivAlA hai ? / (goyamA) hai gautama ! (sakkeNaM devide devarAyA mahilAe jAva ne devarAja zakendra vaktavyatA . sUtrArtha- (bhaMtetti)" mahanta se sAdhana zama(bhagavaM docce goyame) bhagavAna oilon gItamamanibhUti maannu||2 (samaNa bhagavaM mahAvIraM caMdai namasai) zrama kAna mahAvIrane va namA2 4 (vaMdittA namaMsittA) pahA nabha2412 zana tebhAre (evaM bayAsI) tebhane 2 pramANe pUchyu- jaiNaM bhaMte joisiMde joisarAyA evaM mahiDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viuvittae) ra mahantana jyotindra tirAja ATalI badhI samRddhi AdithI yuti che, ane ATalI badhI '! tithA saMpanna cha to sakkeNaM bhaMte deviMde devarAyA ke mahiDIe jAva keMcaMDayaM ca NaM paviuvittae) HE-1 hevendra 12 // jendra kI mAM samRddhi bhAdhyAyata cha ? vAyu zatipaNA cha goyamA ke gautama sakkeNaM deviMde devarAyA mahiDIe jAva mahANubhAge zandra. 24224 hevendra sAre samRddhi yaza Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 devarAjazakrendravatavyatA nirUpaNam 81 , sAhasrINAm yAvat- catasRNAM caturazItyAH AtmarakSaka sAhasrINAm, anyeSAM yAvat- viharati, evaM maharddhikaH, yAvat - etAvaca mabhurvikurvitum evaM yathaiva camarasya tathaiva bhaNitavyam, navaram - dvau kevalakalpau jambUdvIpo dvIpI, avazeSaM taccaitra epa gautama ! zakrasya devendrasya devarAjasya ayam etadUpo viSayaH, mAtram uktam, no cetra sampatyA vikurvati vikurviSyati vA // 0 9 // mahANubhAge) he gItama / zamendra zakarAja devendra bahuta paDI RddhivAlA hai - yAvat vaha mahAprabhAvavAlA hai / (se NaM battIsAra vimANAvAsasyasahassANaM caurAsIe sAmANiyasAhassINaM jAva caunhaM caurAsINaM Ayu rakkhasAhassINaM annesiM jAva viharar3a ) vaha 32 battIsa lAkha vimAnAdAsoM kA 84 caurAsI hajAra sAmAnika devoM kA, cAra caurAmI hajAra AtmarakSaka devoMkA - arthAt 3 traNa lAkha 36 chattIsa hajAra AtmarakSaka devoMkA tathA aurabhI devoM kA svAmI banA huA hai aura divya bhogoM ko bhogatA rahatA hai ( evaM mahir3Ie, jAva evaiyaM ca NaM pabhU vinivattae evaM jaheca camara ssa he bhANiyavca ) isa taraha vaha devendra devarAja zakendra aisI ghaDI RddhivAlA hai| tathA isakI vikurvaNA karane kI zakti jaisI camarendrakI kahI gaI hai vaisI hai / (NavaraM ) parantu usakI vikurvaNA meM aura isakI ciku meMo antara hai vaha isa prakAra se hai (do kevala kappe jaMbUddIve dave avasesaM tacceva ) zakendra apanI vikurvaNA se do jaMbUdvIpoko bhara sakatA hai taba ki camarendra apanI vikurvaNAse eka jambUatrat hI bhara sakatA hai / bAkI kA kathana sava camarendra kI taraha se gaja anti sukha bhane prabhAvathI yukta che. ( se NaM battIsAra vimANAvAsa saya sahassANaM caurAsIe sAmANiyasAhassINa jAva cauNDaM caurAsINaM Ayaraksa sAhassINa annesiM Goa fasts) 2 sANa vibhAnAvAsa para 84 goryAsIlA sAmAni devA para traNa lAkha chatrIsa hajAra AtmarakSaka deveza para tathA anya devA para Adhipatya bhAgave che te tyAM gane4 hivya logo logave che ( evaM mahiDDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viuttie evaM jaheva camaramsa tava bhANiyavvaM) yA zete te devendra devarASTa zakendra dhaNI bhAre Rddhi AdithI saMpanna che camarendranA jevI ja vipurNa zakita dharAve che (NavaraM) patha te mannenI viSuvA zaktimA nAthena tAvata cha ( do kevalakappe jaMbUdIve dIve avasesa tacceva) rAjendra tenI vizrva // zatithI utpanna zrekSA rUpA vaDe e ja budrIpAne bharI zake che paNa camarendra tenI viSuvarNa zaktithI utpanna karelA rUpe vaDe eka ja jAtIne bharI che mATIne madha varNana camara pramANe Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre saMpattIe vikuvisu vA vikubbar3a vA vikuvvisa yA // 09 // chAyA - bhadanta ! iti, bhagavAn dvitIyo gautamo'gnibhUtiranagAraH zramaNa arai mahAvIraM canda, namasyati, banditvA namasthitvA evamavAdIt yadi bhadanta ! jyautiSendraH, jyotiparAjaH evaM maharddhigaH, yAvat - etAvatra ma vikurvitum, zakko bhadanta ! devendraH devarAjaH kimaharddhikaH yAvat kriyaca prabhuvikuvitum ? gautama / zakro devendraH, devarAjo maharddhikaH, yAda mahAnubhAgaH sa dvAtriMzato vimAnAvAsazatasahasrANAm, caturazIteH sAmAnikadevarAja zakendra vaktavyatA 80 "bhaMte ! tti bhagava' docce goyame' ityAdi sUtrArtha - ( bhaMte! tti) he bhadanta ! isa prakArase saMbodhita karake (bhagava docce gograme) bhagavAn dvitIya gautama agnibhUti anagArane (samaNa bhagava mahAvIraM vaMdas namasaha ) zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA kI aura namaskAra kiyA ( vaMdittA narmasittA) candanA namaskAra karake (eva vayAsI ) isa prakAra pUchA ( jaiNaM bhaMte / joisiMde jo isarAyA evaM mahiDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viuccittam) he bhadanta ! yadi jyotipendra jyotiparAja itanI baDI RddhivAlA hai aura aisI vikurvaNA zaktivAlA hai (saNaM bhaMte! deviMde devarAyA kemahiDIe jAva kecaiyaM ca NaM pabhU ciuvittae) to he bhadanta ! devendra devarAja zakendra kitanI baDI vibhUtivAlA hai aura kitanI ghaDI vikurvaNA zaktivAlA hai ? | (goyamA) hai gautama ! (sakkeNaM devide devarAyA mahiDIe jAva devarAja zakendra vaktavyatA sUtrArtha - (bhaMtetti ) " he ahanta me sambhodhana ne (bhagavaM docce goyame) bhagavAna gIna gautamamagnibhUti AyuzAra (samaNa bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) zrabhayu bhagavAna mahAvIrane vahA namaskAra aryA (vaMdittA namasittA) vAya namasra 4zana tebhnne (evaM bayAsI) temane A prabhA pUchayu - jaiNaM bhaMte joisiMde joisarAyA evaM mahiDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viuvvittae) he ahanta le jyAtiSendra yAtirAja ATalI badhI samRddhi AdithI yukata che, ane ATalI adhI baTuvA zaktithA saMpanna che to sakkeNaM bhaMte deviMde devarAyA ke 'mahiDIe jAtra kevaiyaM ca NaM pabhUviunnittae) he ahanna devendra devarAja rAjendra DeTasI bhahAM samRddhi yukta he? te ThevI varSA zaktivAna che goyamA ke gautama sakkeNaM deviMde devarAyA mahiDDIe jAba mahANubhAge thakendra za42204 hevendra sAre saMmRddhi yaza Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za. 3u. 1 devarAjazakendra vaktavyatAnirUpaNam candraH sUryo vA 'evaM mahiDIe' eva maharddhikaH etAdRzadharaNendravanmahAsamRddhizAlI 'jAna' yA 'evaiyaM ca ' etAvaca pUrvarNitAvadhikaJca 'pabhU' prabhuH samarthaH 'vikRvittae' trikurvitam vikurvaNAM kartu samartha iti pUrveNAnvayastadA 'bhaMte! bhadanta ! 'sakkeNaM' zakraH khalu mathamasaudharmadevalokasvAmI, 'deviMde' devendraH, 'devarAyA' devarAjaH 'kemahir3Ie' kIdRzamaharddhisampannaH, 'jAtrA' - yAvat 'kevaDyaM caNaM' kiyaca khalu kiyadavadhikamiti yAvat, 'pabhU' prabhuH vikuvvittae' vikurvitum / bhagavAnAha 'goyamA ! sakkeNaM' ityAdi / he gautamagotrIya abhibhUte ! zakraH khalu 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'mahiDDIe' maharddhikaH atizayasamRddhizAlI, 'jAva mahANubhAge' yAvata - mahAnubhAgaH mahAprabhAvazAlI ad, pAtracchadena mahAdyuti- mahAbala - mahAyazI mahAsaukhyaH 'seNaM' sa khalu devendraH siMde joisarAyA evaM mahiDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU viubvittae' jyotipendra jyotiparAja candra athavA sUrya aisI ghaDI Rddhi ke adhipati hai aura itanI baDI vikurvaNA karane ke lIye zakti ke bhaMDAra haiM to 'te' he bhadanta ! sakkeNaM deviMde devarAyA ke mahiDIe jAva kevaiyaM caNaM bhU vikuvvittae' jo prathama saudharmadevaloka kA svAmI zakendra hai ki jo devendra aura devarAja hai kaisI baDI RddhivAlA hai aura kitanI ghaDI vikriyA kara sakane meM samartha hai ? isa prakAra agnibhUti kA prazna sunakara bhagavAnne kahA 'goyamA' he gautama gotrIya agnibhUti 'sakeMgaM deviMde devarAyA mahiDIe jAva mahANubhAge' devendra zakrarAja zakrendra atizaya samRddhizAlI hai- yAvat vaha mahAprabhAvasaMpanna hai / yahAM yAvat zabdase " mahAdyuti, mahAbala, mahAyaza mahAsaukhya" ina padoMkA grahaNa huA hai / vaha zakrendra vahAM 32 battIsa evaM mahiDIe jAva iyaM ca NaM pabhU vikRvittae " jyotiparAnna jyotipendra caMdra athavA sUrya ATalI badhI RddhivALA che ane ATalI madhI vidhruva NuA zakita dharAve che to " ase " se lahanta " sakkeNaM deviMde devarAyA ke mahiDIe jotra kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae" pahelA devateounA svAbhI, devarAna, hevendra rAI devI ghaNI je bhAre samRddhivALeA che ? te kevI viSuCNA karavAne samartha che ? tyAre mahAvIra alume agnibhUtine yA prabhA bhavANa mAyyo " sakkeNa devide devarAyA mahiDIe " 4tyAhi he gautama agnibhUti devendra hevarAya za ghI sAre samRddhi vALe che ahIM 46 yAvat " pahathI nIyenA sUtrA zroche - mahAdyuti, mahAvala mahAyaza mahAsaukhya " te mahAdyati, bhaDAmaNa, bhaDAyaza, bhar3Asu bhane 83 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 bhagavatI sUtre TIkA - dvitIyo gaNadharaH anibhRtiH gharaNendramakaraNavarjitajyotiSkadevavizeSasambandhisamRddha cAdimupazrutya zakendrasambandhisamRddhayAdi jijJAsayA bhagavantaM pRcchati - 'bhaMte 'ti / he bhadanta ! 'bhagavaM' bhagavAna, docce goyame' dvitIyo gautamaH gautamagotrIyaH 'agnibhUI' abhibhUtiH gaNadhara : 'aNagAre ' anagAraH, 'samaNaM' zramaNaM, 'bhagavaM' bhagavantaM ' 'mahAvIraM' 'baMda' vandate stauti, 'namasaha ' namasyati namaskaroti 'naMdittA' nanditvA 'namaMsittA' namaskasya ' evaM ' vakSyamANamakAreNa 'vayAsI' avAdIt akathayat- 'jahaNaM' yadi khalu nizrayena 'bhaMte' 1 bhadanta ! 'joisiMde' jyotipendraH 'joisarAyA' jyotiparAjaH hI jAnanA cAhiye | (esaNaM goyamA ! sassa deviMdassa devaraNo imeyAve visara visayametteNaM vuie, noceca saMpattIe vikuzvisu vA, vikuvvira vA vikuvvissai vA ) he gautama ! zakendra kI vikurvaNA karane ke viSaya meM jo aisA kahA gayA hai vaha sirpha usakI zakti kA pradarzana karaneke liye hI kahA gayA hai isa prakAra kI vikurvaNA karake usane Ajataka na aisA kiyA hai aura na vaha vartamAna meM aisA karatA hai aura na bhaviSyat meM vaha aisa karegA hI || sU0 9 // TokArtha - dvitIya gaNadhara agnibhUti dharaNendra ke prakaraNa meM varNita jyotiSikadeva sambandhI samRddhi Adi ko sunakara aba ve prabhu se zakrendra saMbaMdhI samRddhayAdi ko jAnane kI abhilASAse pUchate haiM'bhaMte! tti' he bhadanta ! aisA kahakara pahile unhoMne prabhu kI vaMdanA kI, unheM namaskAra kiyA, bAda meM prabhu se unhoMne vinayAvanata hokara isa prakAra kahA- he bhadanta ! 'jaiNaM bhaMte !" he bhadanta / yadi 'jor3asaman. (esa NaM goyamA sakkssa deviMdassa devaraNNA imeyArUve visa visayamete bujhe no cetra saMpattIe vikuvvisu vA vikuvvara vA vikuvvissai vA ). he gautama ! devendra zakanI vidhruNA zaMkatanI A je vAta karavAmAM AvI che te tenuM sAmarthya khatAvavA mATe ja kahela che paNa A prakAranI vikuCNA pahelAM teNe karI nathI ane viSyamAM karaze paNa nahIM ! sU. 95 TIkA -dharaNendra prakaraNamAM vaNu byA pramANenI jyotiSika devAnI samRddhi vikuNA AdinuM varNana sAMbhaLIne bIjA gaNudhara agnibhUtine zakrendranI samRddhi Adi laghuvAnI abhilASA thAya che. " bhaMte ti " tethI" hai bahUnta " menuMsodhana ne tee mahAvIra prabhune vaMdA namaskAra kare che tyAra khAda teo vinayathI temane A prabhA pUche che.- " jaNaM bhaMte " hai lahanta le " joisiMde joisarAyA: Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 33.1 devarAjazakendravaktavyatAnirUpaNam candraH sUryo vA 'evaM mahiDIe' eva maharddhikaH etAdRzadhara NendravanmahAsamRddhizAlI 'jAva' yAvat 'evaiyaM ca ' etAvaca pUrvaNitAvadhikaJca 'pabhU' prabhuH samarthaH 'vikRvittae' vikurvitam vikurvaNAM kartu samartha iti pUrveNAnvayastadA 'bhaMte / bhadanta ! 'sakkeNaM' zakraH khalu prathamasaudharma devalokasvAmI, 'deviMde' devendraH, 'devarAyA' devarAjaH 'kemahir3Ie' kIdRzamaharddhisampannaH, 'jAva' - yAvat 'kevaiyaM caNaM' kiyacca khalu kiyadavadhikamiti yAvat, 'pabhU' prabhuH vikuntrittae' trikurvitum / bhagavAnAha 'goyamA ! sakkeNaM' ityAdi / he gautamagotrIya abhibhUte ! zakraH khala 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'mahiDDIe' maharddhikaH atizayasamRddhizAlI, 'jAva mahANubhAge' yAvata - mahAnubhAgaH mahAprabhAvazAlI vartate, pAcchana mahAdyuti- mahAvala - mahAyazo mahAsaukhyaH 'seNaM' sa khalu devendraH siMde joisarAyA evaM mahiDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU ciDavvittae' jyotipendra jyotiparAja candra athavA sUrya aisI ghar3I Rddhi ke adhipati hai aura itanI ghaDI vikurvaNA karane ke lIye zakti ke bhaMDAra haiM to 'bhaMte' he bhadanta ! sakkeNaM deviMde devarAyA ke mahiDIe jAva kevaiyaM caNaM pabhU vikuvvittae' jo prathama saudharmadevaloka kA svAmI zakendra hai ki jo devendra aura devarAja hai kaisI baDI RddhivAlA hai aura kitanI baDI vikriyA kara sakane meM samartha hai ? isa prakAra agnibhUti kA prazna sunakara bhagavAnne kahA 'goyamA' he gautama gotrIya agnibhUti 'saNaM deviMde devarAyA mahiDIe jAva mahANubhAge ' devendra zakrarAja zakendra atizaya samRddhizAlI hai - yAvat vaha mahAprabhAvasaMpanna hai / yahAM yAvat zabdase " mahAdyuti, mahAbala, mahAyaza mahAsaukhya" ina padoMkA grahaNa huA hai / vaha zakrendra vahAM 32 yattIsa evaM mahiDIe jAva iyaM ca NaM pabhU vikRvittae " jyotiSarAna jyotiSendra yadra athavA sUrya ATalI badhI RddhivALA che ane ATalI badhI vidhruNA zakita dharAve che to " se " De sahanta " sakkeNa deviMde devarAyA ke mahir3Ie nAva kevaiyaM ca NaM pabhU trikuvvittae" paDalA hevaDounA svAbhI, devarAna, havendra zaDe ThevI ghaNI je bhAre samRddhivALA che ? te kevI vizva NA karavAne samartha che ? tyAre mahAvIra prabhu agnibhUtine yA prabhA bhavANa sAdhyA " sakkeNa devide devarAya / mahiDDIe " 4tyAhi De gautama agnibhUti devendra devarAya za dhAe or tre samRddhi vALa che ahI 45 yAvat " pahathI nIyenA sUtrA harAyo che mahAdhuvi, mahAcala mahAyaza mahAsaukhya " te mahAdyati, bhaDAmaNa, bhaDAyaza, bhaDAsu bhane 83 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 - - - - - - bhagavatImatra TIkA-dvitIyo gaNadharaH amibhRtiH dharaNendrapakaraNavarNitajyotiSkadevavizeSasambandhisamRddha pAdimupazrutya zamendrasambandhisamRddhayAdi jijJAsayA bhagavantaM pRcchati- bhaMte "ti / he bhadanta ! 'maga' bhagavAna, docce goyameM dvitIyo gautamaH gautamagotrIyaH 'aggibhUI' amibhUtiH gaNadharaH 'aNagAre' anagAraH, 'samaNa' zramaNaM, 'maga' bhagavanta' 'mahAvIra' 'vaMdaI' vandate stIti, 'namaMsaI namasyati namaskaroti 'vaMdittA' vanditvA 'namaMsittA' namastasya 'evaM' vakSyamANabhakAreNa 'vayAsI' avAdIla-azyayana-'jANa' yadi khalla nizcayena 'bhaMte'! bhadanta ! 'joiside' jyautipendraH 'joisarAyA' jyotiparAnaH hI jAnanA cAhiye / (esaNaM goyamA ! sapharasa deviMdassa devaraNo imeyAkhve visae visayametteNaM ghuie, noceva saMpattIe vikuzcitu vA, vikuvii vA vikundhissai vA) he gautama ! zakendra kI vikarSaNA karane ke vipaya meM jo aisA kahA gayA hai vaha sirpha usakI zakti kA pradarzana karane ke liye hI kahA gayA hai isa prakAra kI vikurvaNA karake usane Ajataka na aisA kiyA hai aura na vaha vartamAna meM aisA karatA hai aura na bhaviSyat meM vaha aisa karegA hI // sU0 9 // __TokArtha-ditIma gaNadhara agnibhUti dharaNendrake prakaraNameM varNita jyotipikadeva sambandhI samRddhi Adi ko sunakara aba ve prabhu se zakendra saMbaMdhI samRddhayAdi ko jAnane kI abhilApAse pUchate haiM"bhaMte ! tti' he bhadanta! aisA kahakara pahile unhoMne prabhu kI vaMdanA kI, unheM namaskAra kiyA, bAda meM prabhu se unhoMne vinayAvanata hokara isa prakAra kahA- he bhadanta ! 'jaiNaM bhaMte' he bhadanta ! yadi 'joi. sabhA. (esaNaM gAyamA sakkassa deviMdassa devarako imeyArUce visae visayametteNaM buie no ceva saMpattIe vikunvisu vA vikubai vA vikubissai vA) he gautama ! devendra zukranI vikuNu zakitanI A je vAta karavAmAM AvI che te tenuM sAma batAvavA mATe ja kahela che paNa A prakAranI vidurvaNA pahelAM teNe karI nathI ane bhaviSyamAM karaze paNa nahIM ! sU. 9 rIkAtha dharaNendra prakaraNamAM varNavyA pramANanI tiSika devenI samRddhi vikA AdinuM varNana sAMbhaLIne bIjA gaNadhara agnibhUtine zakrendranI samRddhi Adi dear mAmilAmA thAya che." bhaMte ti" tathA"Bard "me samAdhAna zana' te mahAvIra prabhune vaMdaNa namaskAra kare che tyAra bAda teo viyathI temane A abhAe pache che.-" jaNa bhata "RNEna. " joside joisarAyA. Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikATIkA za. 33.1 devarAjazakendravanyatAnirUpaNam 85 jAno 'viree' viharati ' evaM mahir3Ie' evaM yathoktamakAro maharddhikaH dAsamRddhisampanno vartate iti zeSaH / 'jAba evaiyaM ca NaM' yAvat etAvaca tAdadhikam 'pabhU' prabhuH samarthaH 'viuccittae' vikurvitum, arthAt etAvatpadenApi na jJAyate yat kiyadIM kIdRzIzca vikuvaNa karte sa samartha ityAkAMkSAzAntaye nyAha- 'evaM jaheva camarasta' ityAdi / evaM yathaiva camarasya, vikurvituM sAmarthyamiti "taheva' tatsamAnameva 'bhANiyanvaM bhaNitavyam zakrasyAci vikurvituM sAmarthya jJAtavyam kintu 'navaraM' vizeSaH punaretAvAneva yat ' do kevalakappe jaMbUdI ve dIve' at homeet sampUrNo jambudvIpo dvIpoM vaikiyasamudghAtena samatrahatya niSpAdita nijJAnekarUpaiH pUrayituM samartha iti 'avasesaM' avazeSam 'taMceva' tacaiva parizeSaM sarve tadanusArameva vijJeyam / uktaprakAreNa bhagavAn mahAvIraH agnibhUtiM prakAra se mahARddhi saMpanna hai / 'jAva evaiyaM ca NaM pabhU viuvvittae' yAvat vaha itanI vikurvaNA karaneke liye samartha hai yahAM 'evaiyaM ' isa padase vikurvaNA karanekI koI hada to prakaTa kI gaI nahIM haiataH use spaSTa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM ki- 'evaM jaheba camarassa tava bhANiyavvaM' camarendra kI vikurvaNA karanekI jaisI zakti hai vaise hI zakti zakendra kI bhI jAnanA cAhiye / kintu isameM jo vizeSatA hai vaha 'navaraM' isa padase sUcita karate hue sUtrakAra kahate hai ki- 'do kevalakappe jaMbUddIve dIve' zakrendra samuddhA samahata hokara niSpAdita nija aneka rUpoMse do jaMbUdIpoM ko bharane kI zakti rakhatA hai / 'avasesa taM ceva' bAkIkA aura saba kathana yahA~ usake anusAra hI jAnanA cAhiye / isa ukta prakAra se bhagavAna mahAvIra agnibhUti se zakrakI zakti Adiko 66 "evaM madRDIe jAtra eva iyaM ca NaM pabhU viuvittae" te devarAna zakendra sA prakAranI samRddhiAdi vALA che ane eTalI ja vipuNA karavAne samartha che. evaiyaM " padathI viSuNAnuM pramANu prakaTa thatuM nathI, tethI tenI vikaNAnuM pramANu nIthenA yaho dvArA darzAvyu che - " evaM jaheva camarassa taheva bhANiyannaM " camarendra jeTalI vidhruva Nu zaktithI yukta che eTalI viSuvA zakti zakendra paNa dharAve che " NavaraM " paraMtu " do kevalakappe jaMbUddIve ddIve " zahendra vaiyi samudghAtathI utpanna karelA deva devIeAnAM rUpA vaDe e ja budvIpone bharI devAne samartha che, paNa yabharendra me dIyane lazvAne samartha che. " avasesaM taM ceva " jAnuM samasta varNana camarendra pramANe ja ANavuM zakrendranA sAmarthyanI vAta tenI zakti khatAvavAne Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 bhagavatIma zakraH 'vattIsAe vimANAvAsasayasahassANe' yAtrizavimAnAvAsamata sahasrANAm-dvAtriMzallakSasaMkhyaphavimAnAnAm 'caurAsIe sAmANiyasAha ssINaM' caturazIvisAmAnikasAhasrINAm - caturazItisahasrasaMkhyakasAmAni. kAnAm 'jAva'-yAvat , 'cauNDaM caturNAm 'caurAsINa' caturazItyAH 'AyarakakhasAhassANaM' AramarakSakasahasrANAm patriMzadadhikalakSatrayAtmarakSakadevAno yAvatpadena "aTTaNhaM aggamaDisINaM saparivArANaM, cauNI logapAlANaM, tiNDaM parisANaM, sattaNDaM aNiyANaM, sattaNDaM aNiyADivaINaM ti| aSTAnAm agramaDipINAm saparivArANAm , caturNA lokapAlAnAm , timRNAM parpadAm ,saptAnAm anIkAnAm saptAnAm anIkAdhipatInAm itisarva vijeyam 'bhannesi' anyepAca devAdInAm upari 'jAva'-yAvat svasattayA AdhipatyaM svAmitvaM bhavetvaM kurvana bhogabhogAna lAkha vimAnavAsoM kA adhipati hai caurAsI hajAra sAmAnikadevoMkA svAmI hai aura 3 tIna lAkha 36 chattIsa hajAra AtmarakSaka devoMke Upara aizvarya kA bhoktA hai| yahI yAta 'yattIsAe vimANAcAsasayasahassANa caurAsIe sAmANiyasAhassINaM, cauNhaM caurAsINaM AyarakkhasAha ssINa' ina padoM dvArA prakaTa kI gaI haiN| yahAM jo yAvat pada kA prayoga huA haiM usase 'aTTaNDaM aggamahisINaM saparicArANaM, cauha logapAlANaM, tiNhaM parisANaM, sattaNhaM aNiyANaM, sattaNhaM aNiyAhiba INaM' ina padoMkA grahaNa huA hai| 'annesi ca jAva viharaI' yahA~ para yAvat padase svAmitvaM, bhattvaM, kurvan divyAna bhogabhogAn bhuMjAno' ina padoMkA saMgraha kiyA gayA hai / 'evaM mahiDDIe' vaha zakrendra isa mahAprabhAvazALI che te 32 batrisalAkha vimAnavAse corAzI hajAra sAmAnika devane ana 3 an chatrI Dalara mAmarakSa vinA adhipati cha merI pAta"vattIsAe" VtyAdi sUtradhA dvArA Ta 421vi mAvI cha. REA mAvesa " yAvat " patha nIya sUtrA8 As 4zayA cha aTTaha aggamahisINaM saparivArANaM cauNhaM loga pAloNa tiNhaM parisANe sattahaM aNiyANaM aNiyAhivaINa" zaha parivAra sahita nI ATha paTTarANIo para, cAra lekapAlo para, traNa pariSada para sAta senA para ane sAta senApati 52 zAsana lAgave cha. " annesiM ca jAba viharai" mA sUtrA bhAM mAtA jAva yA10 54thI nIyatA sUtrA mA 42rAyo cha svAmitvaM bhava kurvan divyon bhogabhogAn bhuMjAno" Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 tipyANagArasya vikurvaNAzakti nirUpaNam 87 puNNAI aTuM saMvaccharAI sAmaNNapariyAgaM pAuNittA mAsiyAe saMlehaNae attANaM jhUsittA, saTTibhattAI aNasaNAe chedittA, AloiyapaDikkaMte, samAhipatte, kAlamAse kAlaMkiccA sohamme kappe sarAMsi vimANaMsi; uvavAyasabhAe devasayaNijjaMsi devadU tarie aMgulassa asaMkhejjai bhAgamettAe ogAhaNAe sakassa deviM dassa, devaraNNo sAmANiyadevattAe uvavanno, tae NaM se tIsae deve ahuNovavannamette samANe paMcavihAe pajjattIe pajattibhAvaM gacchai, taM jahA-AhArapajjattIe; sarIrapajjattIe; iMdiyapajjattIe ANa - pANapajjattIe, bhAsA maNapajattIe, taeNaM taM tIsayaM devaM paMcavihAe- pajjattIe pajjattibhAvaM gayaM samANaM sAmANiyaparisovavannayA devA karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTu jaeNaM, vijaeNaM vaddhAviMti vaddhAvittA evaM vayAsIaho !! NaM devANuppiyehiM divA devaDI, divA devajjuI, dive mahAvale dive mahAjase diva mahAsaukkhe dive devANubhAve lade, patte, abhisamaNNAgae, jArisiyANaM devANuppiyehiM divA devaDI, divA devajjuI, divve devANubhAve laddhe, patte, abhisamaNNAgae tArisiyANaM sakeNa vi devideNa, devaraNNA divA devaDDI, jAvaabhisamaNNAgayA tArisiyANaM devANuppiyehiM vi divvAdevar3I, 'jAva- abhisamaNNAgayA, seNaM bhaMte! tIsae deve kemahiDDIe, jAva - kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae / sU0 10 // - Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIkSA zakasAmarthyAdikaM pratipAdya tadIyoktasAmaryAdisvarUpamAtramadarzanamupasaMharavi 'esa gaM goyamA' he gautama ! epa khalu 'sapAsa zakasya 'devidassa' devendrasya 'devaraNo' devarAjasya 'imeyAruye' ayam etAvadrUpI 'visae' viSayaH 'visaya. metteNaM ghuie' viSayamA khala uktam-pratipAditam 'no ceva NaM' nAva khalu netra kathamapi 'saMpattIe' sampattyA yadhoktAryasampAdanena 'vikRSimuvA' yA vaid vA kadApi cikurvaNAM kRtavAna, 'vikuvatiyA' viyaroti vA 'vikRvissati' vikaripyati vA, arthAt zakendrasya vikarSaNAzataH mvarUpamAtrametAvatmatipAdita natu vyavahAre vikurvaNAyAH kathamapi prayogakaraNam gavani ini agnibhUtiprati bhagavata uttarAzayaH / / mR. 9 // ___mUlam -'jai NaM bhaMte ! sakke deviMde, devarAyA evaM mahiDDIe, jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae, evaM khallu devANuppiyANaM aMtevAsI tIsae nAma aNagAre pagaibhadae, jAva-viNIe, chaThe chaTreNaM aNikkhitteNaM tavokammeNaM appANaM bhAvamANe bahupaDikaha kara yaha sAmarthya usameM kevala kahane ke liye hI hai vaha apanI isa sAmarthya kA upayoga nahIM karatA hai| yaha prakaTa karate hue kahate haiM 'esa gaM goyamA! sakassa deviMdasta devarako imeyArUve visae, no ceca NaM saMpattie vikabdhissu vA, vikuncati cA vikuvvissati vA' he gautama! yaha jo uktarUpa se devendra devarAja zakrakI zaktikA varNana kiyA gayA hai vaha sIrpha svarUpa mAtra pradarzana ke liyehI kiyA gayA hai| yathoktArtha ke sampAdana se usane Aja taka use apane vyavahArameM prayukta nahIM kiyA hai, nahIM karate hai, Age nahIM kareMgA, isa prakAra bhagavAnane agnibhUti se zaphreMndrake vipayameM kahA |suu.9|| mATe ja kahI che. kharekhara te te tenI A vidurvaNa zaktine kadI paNa upaga karatA nathI. me pAta nAyana sUtra vA 48 cha-"esa NaM goyamA sakassa deviMdassa devaraNNo imeyArUve visae visayamette NaM buie no ceva Na saMpattIe vikavimu bhAvikAnati vA vikunvissati vA " . gautama ! 7524 samarata 4thana devarAja, devendra, zakanI zakita batAvavAne mATe ja karAyuM che. teNe Aja sudhI kadI paNa te vikarviNa zakitane pravega karyo nathI, vartamAna kALe karatA nathI ane bhaviSyamAM paNa karaze nahIM. bhagavAne agnibhUti aNugAranA praznane A pramANe javAba Ape (sU) Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - MARA - - - bhameyacandrikA TIkA za.3 u. 1 tipyakANagAraviSaye gautamasya praznaH matikrAntaH, samAdhiprAptaH kAlamAse kAlaM kRtvA saudharme kalpe svasmin vimAne upapAtasabhAyAM devazayanIye devadUpyAntarito'Ggalasya asaMkhyeyabhAgamAtrAyAm avagAhanAyAm zakrasya devendrasya, devarAjasya sAmAnikadevatayA utpannaH, tataH sa vippako devo'dhunopapannamAtraH san paJcavidhayA paryAptyA paryAptibhAvaM gacchati, tadyathA-AhAraparyAptyA, zarIra paryAptyA, indriya-paryAptyA, Ana-prANaparyAptyA, pratikrama karake (samAhipatta) samAdhi prApta hokara (kAla mAse kAlaM kiyA) kAla mAsameM kAla karake (sohamme kappe) saudharmakalpameM (sayaMsi vimANaMsi) apane vimAnameM (uvadhAyasabhAe devasayaNijasi) upapAta sabhAke devazayanIya (zayyA) meM (deva saMtarie) devadRSyase antarita hokara (aMgulassa asaMkhejaha bhAgamenAe ogAhaNAe) aMgulake asaM. khyAtaveM bhAga pramANavAlI avagAhanAmeM (sakassa deviMdassa devarapaNI sAmANiya devattAe uvacano) devendra devarAja zakrake sAmANika devake rUpameM utpanna hue hai| (taeNaM se tIsapa deve ahuNovavannamatte samANe) adhunopapanna mAtra ve tipyakadeva (paMcavihAe pajattIe pajattibhAvaM gacchada) vahAM para pAMca prakArakI paryAptiyoMse prAptibhAvako prApta hue haiN| (taMjahA) ve pAMca prakArakI paryAptiyAM isa prakAra se hai- (AhArapajattIe, sarIrapajattIe, iMdiyapajjattIe, ANapANapajjattIe, bhAsAmaNapajattIe) AhAraparyApti, zarIra(AloiyapaDikkate )uarrel tathA pratibhA zana(samAhipatte) samAdhi pAbhIna (kAlamAse kAla kiccA) arelal RainA samaya mA0ye tyAre 15 dharma pAbhI ( sohamme kappe ) saudharma samai( sayaMsi vimANaMsi ) all bhAnamA ( uvavAyasabhAe devasayaNijjasi) S5pAsanI devazayyAmA devadUsaMtarie) pya (deva nathI ) machati dhana aMgulamsa asaMkhejjai bhAgamettAe ogAhaNAe) zulanA masabhyatamamA prabhAvAmI anAmI ( sakkassa deviMdassa devarapaNA devattAe upacanne) 352204, 33 nA sAmAna 1535 utpanna thaye che. (taeNaM se tIsae deve ahaNovavannamette samANe) 80 in a yetatibhyaH (paMcavihAe pajjattIe pajjattibhAvaM gacchada ) tyAM 55 42nI pAlatamAthI pAsta avasthA pAbhyeA cha(taMjahA te pAya pAktiyo nA prabhAra cha- (AhArapajjattIe) bhADA pati , zarIrapajjattIe zarI: pAti (iMdiyapajjanIe) chandriya pArita, (ANapANapajjattIe) PATRIse pati, ( bhAsAmaNapajjattIe) lAmana yAti // zate Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre chAyA - yadi bhadanta ! zakro devendraH, devarAjaH evaM mahardikaH yAvat-etAnaca prabhuH vikurvitum evaM khalu devAnupriyANAm antevAsI tiSyako nAma anagAraH prakRtibhadrakaH, yAvat- vinItaH papThaM paSThena anikSiptena tapaH karmaNA AtmAnaM bhAvayan bahumatipUrNAni asaMvatsarANi zrAmaNyaparyAyaM pAlayitvA mAsikyA saMlekhanayA AtmAnaM jUpitvA, paSTi bhaktAni anazanena chivA, Alocita 88 'jaiNaM bhaMte! saphe devide' ityAdi / sUtrArtha (jaNaM bhaMte!) he bhadaMta 1 yadi (deviMde devarAyA) devoMke indra devarAja (sa) zakra ( evaM mahiDIe) aisI paDI RddhivAle hai (jAva evatiyaM caNaM pabhU viuccittae) yAvat ve itanI virSaNA karane ke liye zaktizAlI hU~ to ( evaM khalu devANuviyANaM aMtevAsI) Apa jo (tIsae nAma aNagAre) tiSyaka nAmake anagAra hue haiM, ki jo ( paga bhadde ) prakRti se bhadra the (jAva viNIe) yAvat vinIta the (cha chaTTeNaM ANikkhitteNaM tavokammeNaM) aura nirantara chaha chakI tapasyA se ( appANaM bhAve mANe ) jo apanI AtmAko bhAvita karate rahate the ( hu paDipuNNAI aTThasaMvaccharAI sAmaNNapariyAgaM pAuNittA mAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhUsittA) ThIka ve ATha varSa taka zrAmaNya paryAyakA pAlana karake, evaM 1 ekamAsa kI saMlekhanAse apane Apako yukta karake, sATha bhaktakA anazana dvaaraa| chedana karake (AloiyapaDikate) AlocanA, -- tiSyaH nAmanA sAmAni hevanI samRddhi mAhinu pArthena-i sakke deviMde " dhatyAhi--- sUtrArthI - (jaraNa bhaMte ! deviMde devarAyA sakke evaM mahiDIe jAva evati caNaM bhU viuccittae) hai lahanta / le hevarAya, devendra zarTa sArakhI adhI samRddhi AdrIthI yukta che, ane jo te ATalI badhI vizA zakita dharAve che te ( evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI) pachI mApa hevAnupriyanA ziSya (tisae nAmaM aNagAre ) tiSya nAmanA anuzAra (pagaibhadde) ne bhadra prakRtinA hatA. (jAva viNIe ) ane vinIta paryantanA guvAjA hatA, chUTuM chaNaM aNikkhiteNaM tatro kammeNaM) ne niraMtara chahanA pAro chaThThana tapasyA vaDe (appANaM bhAve mANe) ghotAnA AtmAne bhAvita uratA utA, ( bahupaDipuNyAI asaMvaccharAI sAmaNNapariyAgaM pAkhaNitto mAsiAe saMlehaNAe attANaM jhasitA nemale mAha varSa sudhI zrAmaNya paryAyanuM pAlana karyuM" hatu ane eka mAsanA soza karIne sAThe bhakate anazana dvArAchedana karIne eka mAsanA sAThe TakanA bhAjananA upavAsadvArA tyAga karIne Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - ameyacandrikA TIkA za.3 u, 1 tipyakANagAraviSaye gauttamasya praznaH 89 patikAntaH, samAdhimAptaH kAlamAse kAlaM karavA saudharme kalpe svasmin vimAne upapAtasabhAyAM devazayanIye devayAntarito'Ggalasya asaMkhyeyabhAgamAtrAyAm avagAhanAyAm zakrasya devendrasya, devarAjasya sAmAnikadevatayA utpannA, tataH sa tipyako devo'dhunopapannamAtraH san paJcavidhayA paryAptyA paryAptibhAvaM gacchati, vadhayA-AhAraparyAptyA, zarIra-paryApyA, indriya-paryAptyA, Ana-mANaparyAptyA, pratimama karake (mamAhipatta) samAdhi prApta hokara (kAla mAse kAlaM kicA) kAla mAsameM kAla karake (sohamme kappe) saudharmakalpameM (sayaMsi vimANasi) apane vimAnameM (upavAyasabhAe devasayaNisi) upapAta sabhAke devazayanIya (zayyA) meM (deva dUsaMtarie) devadRSyase antarita hokara (aMgulassa asaMkhejai bhAgamettAeM ogAhaNAe) aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga pramANavAlI avagAhanAmeM (saphassa deviMdassa devarapaNo sAmANiya devattAe uvavano) devendra devarAja zake sAmANika devake rUpama utpanna hue hai| (taeNaM se tIsae deve ahuNovavannamette samANe) adhunopapanna mAtra ve nipyakadeva (paMcavihAe pajattIe pajattibhAvaM gacchada) vahAM para pAMca prakArakI paryAptiyoMse prayAptibhAvako mApta hae haiN| (taMjahA) ve pAMca prakArakI paryAptiyAM isa bhakAra se hai- (AhArapajjattIe, sarIrapajattIe, iMdiyapajattIe, ANapANapajattIe, bhAsAmaNapajjatIe) AhAraparyApti, zarIra(AloiyapaDikkate ) yA pratibhA zana(samAhipatte) samAdhi pAbhIra (kAlamAse kAla kiccA) anellan sasAnA samaya mA0ye tyAre // ma pAbhI ( sohamme kappe ) saudhama bhai( saMyaMsi vimANasi ) tAnA (mAnamA ( uvavAyasabhAe devasayaNijjasi ) 6pAsanI zayyAmA vasaMtarie ) heya (he parathI ) 0ld yaIne aMgulamsa asaMkhejjai bhAgamettAe ogAhaNAe ) azAnA asaNyAtabhA mA prabhAvAmI nAmA ( sazassa deviMdamsa devarapaNo devattAe uvavanne) 31214, devendra rAnA sAmAna 6535 Spanna ye 2. ( taeNaM se tIsae deve ahaNovavannamette samANe) 70 in 4 yetatipya: (paMcavihAe pajjattIe ejjattibhAvaM che ) tyAM pAMca prakAranI paryAptiothI paryApta avasthA pAmyo che taMdA te pAMca yayAtiya nAya pramA- (AhArapajjattIe ) mA pAkti, zarIrapajjattIe zarIra pati (iMdiyapajjanIe) candriya pArita, (ANapANapajjattIe) yAsApAsa paryAnti, ( bhAsAmaNapajjattIe) sApAbhana pati zate Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 bhagavatImUtre " bhApa manaHparyAptyA, vatastaM vipyakaM devaM pazcavidhA paryAptatyA paryAptibhAva gataM santaM sAmAnikaparvadupapannakA devAH karatalaparigRhItaM dazanakhaM zIrSA''naye mastake aJjalikatvA jayena vijayena varSApayanti varSApayitvA patrama - avA dipuH - aho !! devAnumiyaiH divyAdevadbhiH divyA devayutiH divyaM mahAvalaM divyaM mahAyazaH divyaM mahAsaukhyam divyo devAnubhAvo labdhaH mAptaH, abhisamanyAgataH, yAdaziko dezanumiyaiH divyA devadiH divyA devayutiH, divyo devAnubhAvo labdhaH mAptaH, amisamanyAgataH tAdRzikI zakreNApi devendreNa, kSetraparyApti, indriyaparyApti, zvAsocchavAsa paryApti, bhASAmanapraryApti / so ina pAMca prakArakI paryAsiyoMse ve paryApta hue haiM / (taraNaM se tIsayaM devaM paMcacihAe pajjattIe pattIbhAvaM gayaM samANaM) isa prakAra pA~ca paryAptiyoM dvArA paryApta bane hue (bhASA aura manaparyApti sAtha banatI hai) isaliye pAMca kahI hai| una tipyaka devako ( sAmANiya parisovavannAyAdevA) sAmAnika samitike deva (karayala pariggahiyaM dasa nahaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTTu jaeNaM vijaeNaM vadvAviMti ) donoM hAthoMke dazoM nakhoM ko joDakara arthAt donoM hAthoM kI aMjali banAkara aura use mastaka para rakhakara jaya vijayake zabdoccAraNa pUrvaka vadhAte hai, paDhAte hai / aura (vaddhAvittA) vadhAi dekara ( evaM vyAsI) isa prakAra kaha rahe hai- (aho NaM devANuppiehiM divyA devaDI divyA devajjuI divve mahAvale, divve mahAjase, divve mahAsokkhe, divve devANubhAve, laddhe patte abhisamaNNAgae, jArisiyANaM devANuppiehiM divyA devaDI tiSyakadeva tyAM pAMca prakAranI paryAptismA pAmIne paryApta avasthAthI yukata khance che. ( taraNaM taM tIsayaM devaM paMcavihAe pajjattie pajjattibhAvaM gayaM samANaM A rIte pAMce paryApta meLavIne paryAptAvasthAmAM AvelAte tiSTadevane sAmANiyaparisovavavannayA devA ) sAmAni samitinA hevA ( karayalaparigaDiyaM dasa haM sirasAvataM matthae aMjali kaTTu jaeNaM vijaeNaM vaddhAviti ] ganne DAyanA daze nakhane joDIne eTale ke banne hAthanI aMjila khanAvIne tathA te a Mjaline zira para mUkIne jaya vijayanA zabdoccAra pUrvaka abhinaMdana Ape che ane vajrAvitta vaM kyAsI abhinaMdana sAthIne yA pramANe Ahe che. aho NaM devAppiehiM divvA devikhI divvA devacjuI divve mahAbale dinve mahAjase dive mahAsaukkhe divve devANubhAve laddhe patte abhisamaNNAgae Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 tipyakANagAravipaye gautamasya praznaH 91 rAjena divyA devaddhiH, yAvat-abhisamanvogatA yAdRzikI zakreNa devendreNa devarAjena divyA devaddhiH yAvan abhisamanvAgatA tAdRzikI devAnupiyairapi divyA devarddhiH, yAvat-abhisamanvAgatA, sa bhagavan ! tiSyako devaH kimaharddhikaH, yAvada kiyaca prabhUvikurvitum ? // sU0 10 // divvA devajjuI dizve devANubhAve laDhe patte abhisamaNNAgae tArisiyANaM sakeNa vi devideNa devaraNNA divA devir3I jAva abhisamaNNAmayA) aho ! Apa devAnumiyane divya devadi, divya devadyuti, divya mahAyala, divya mahAyaza, divya mahAsukha, divya devAnubhAva yaha saba prApta kiyA hai use Apane apane AdhIna banAyA hai, aura Apane use apanA bhogya banAyA hai / so jaisI Apa devAnupriyane yaha divya devaRddhi yaha divya devadyuti yaha divya devAnubhAva labdha, prApta aura abhisamanvAgata kiyA hai / so vaisI hI divya devaRddhi Adi devendra devarAja zakane bhI labdha, prApta aura abhisamanvAgata kI hai (jArisiyANaM sakkeNaM devideNa devaraNNA divyA deviDI jAva abhisamaNNAgayA, seNaM bhaMte ! tIsae deve ke mahiDDIe jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikumvittae) tathA jaisI devendra devarAja zakrane divya devaRddhi labdha yAvat abhisamanvAgata kI haiM usI prakArakI divya devaRddhi Adi Apane bhI jArisiyANaM devANuppiehi. divyA devaDDhI divvA devajjuI divve devANubhAve lAda patte abhisamaNNAgae tArisiyANa sakkeNa vi devideNa devaraNa divyA diviDDhI jAva abhisamaNNAgayA) mApa vAnupriye hiya heva samRddhi, hiya devadhuti, divya mahAbaLa, divya mahAyaza, divya mahAsukha ane divya mahAprabhAva prApta karyo chetame temane tamAre AdhIna karyA che tame temane tamAre mATe bhegya banAvyAM che. jevA divya samRddhi divyavRti ane divya prabhAva Ape prApta karyo che Ape AdhIna karyA che. ane Apane mATe bhegya banAvela che evI ja divya devasamRddhi Adi devarAja devendra za: pana bhaNI che pAsa za bhara pAtAne AdhIna za - (jArisi yANa sakkeNaM devideNa devaraNyA divyA deviDaDhI jAva abhisamaNNAgayA, tAsiyANa devANuppiehiM vi dinA deviDDI jAca abhisamaNNAgayA se NaM bhaMte ! tIsae deve ke mahiDaDIe jAca kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae tathA jevI divya deva samRddhi Adi devarAya devendra zake prApta karela che, evI ja deva * Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..90 - - - - bhagavatI bhASAmanaHparyAptyA, tatastaM tipyakaM devaM paJcavidhayA paryApsyA paryAptimA gataM santaM sAmAnikaparpadupapannakA devAH karatalaparigRhItaM dazanakhaM zI''rate mastake aJjaliMkRtvA jayena vijayena vardhApayanti, varSApayitvA evama-anA. dipuH-aho ! ! devAnupiyaiH divyAdevardiH, divyA devayutiH, divyaM mahAvalaM divyaM mahAyazaH dipaM mahAsaupam divyo devAnumAyA labdhaH mAptaH, amisamanvAgataH, yAdarziko devAnumiyaH divyA devardiH, divyA devadhutiH, divyo devAnubhAvo labdhaH mAptaH, amisamanvAgataH, tAdRzikI zapreNApi devendreNa, devaparyApti, indriyaparyApti, zvAsocchavAsaparyApti, bhASAmanaprApti / so ina pAMca prakArakI paryAsiyoMse ve paryApta hue haiN| (taeNaM taM tIsayaM devaM paMcavihAe pajattIe pajjatIbhAvaM gayaM samANaM) isa prakAra pA~ca paryAsiyoM dvArA paryApta yane hue (bhAyA aura manaparyApti sAtha banatI hai) isaliye pAMca kahI hai| una tipyaka devako (sAmANiya parisovavannayAdevA) sAmAnika samitike deva (karayala parigahiyaM dasa nahaM sirasAvattaM matthara aMjali kaTTa jaeNaM vijaeNaM baddhAviti) donoM hAthoMke dazoM nakhAMko joDakara arthAt donoM hAthoMkI aMjali banAkara aura use mastaka para rakhakara jaya vijayake zabdocAraNa pUrvaka vadhAte hai, baDhAte hai| aura (vaddhAvittA) vadhAi dekara (evaM vayAsI) isa prakAra kaha rahe hai- (aho NaM devANuppiehiM divvA deviDo divvA devajjuI divve mahApale, divve mahAjase, divve mahAsokkhe, divve devANubhAve, laddhe patte abhisamapaNAgae, jArisiyANaM devANuppiehiM divvA devaDA tiSNakadeva tyAM pAMca prakAranI paryAptie pAmIne paryApta avasthAthI yukata bane che. (taeNaM taM tIsayaM devaM paMcavihAe pajjattie pajjattibhAvaM gayaM samANaM A rIte pAMce paryApta meLavIne paryAptiAvasthAmAM AvelAte tidhyakadevane sAmANiyaparisovavavannayA devA) sAmAni samitinA / (karayalapariggahiyaM dasanaha sirasAvata matthae aMjali kaTu jaeNa vijaeNaM vaddhAviti ] panne DAyanA daze nakhane joDIne eTale ke baMne hAthanI aMjali banAvIne tathA te aMjaline zira 52 mahInaya viyanA zaharayAra pUrva amina na mA cha bhane baddhAvittA evaM cayAsI bhaninana mAdhAna mA pramANe 43 che. aho devANuppiehiM divyA deviDhI divyA devacjuI dibve mahAvale dive mahAjase dive mahAsaukkhe divve devANubhAve laddha patte abhisamaNNAgae Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.3 u.1 tipyakANagAravipaye gautamasya praznaH 91 rAjena divyA devaHi, yAvat-abhisamanvogatA yAdRzikI zakreNa devendreNa devarAjena divyA devaddhiH yAvana abhisamanvAgatA tAzikI devAnupriyairapi divyA devaddhiH, yAvat-abhisamanvAgatA, sa bhagavan ! tiSyako devaH kimahaddhikaH, yAvat kiyaca prabhuvikRrvitum ? // sU0 10 // divvA devajjuI divve devANubhAve laddhe patte abhisamaNNAgae tArisiyANaM sakkeNa vi devideNa devaraNNA divA devir3I jAva abhisamaNNAgayA) aho ! Apa devAnupriyane divya devaddhi, divya devadyuti, divya mahAbala, divya mahAyaza, divya mahAsukha, divya devAnubhAva yaha saba prApta kiyA hai use Apane apane AdhIna banAyA hai, aura Apane use apanA bhAgya yanAyA hai / so jaisI Apa devAnupriyane yaha divya devaRddhi yaha divya devadyuti yaha divya devAnubhAva labdha, prApta aura abhisamanvAgata kiyA hai / so vaisI hI divya devAddhi Adi devendra devarAja zakrane bhI labdha, prAsa aura abhisamanvAgata kI hai (jArisiyANa sakkeNaM devideNa devaraNNA divyA deviDo jAva abhisamaNNAgayA, seNaM bhate! tIsae deve ke mahiDora jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikRvittae) tathA jaisI devendra devarAja zakrane divya devaRddhi labdha yAvat abhisamanvAgata kI hai usI prakArakI divya devaRddhi Adi Apane bhI jArisiyANa devANuppiehi divyA devaDhI divyA devajjuI divve devANubhAve rUddha patte abhisamaNNAgae tArisiyANaM sabakeNa vi devideNa devaraNa divyA diviDDhI jAva abhisamapaNAgayA) mA5 pAnupriye hiya 11 samRddhi, hi05 vidhuti, divya mahAbaLa, divya mahAyaza, digya mahAsukha ane divya mahAprabhAva prApta karyA che tame temane tamAre AdhIna kayAM che tame temane tamAre mATe bhegya banAvyAM che. jevA divya samRddhi divyadyata ane divya prabhAva Ape prApta karyo che Ape AdhIna karyo che. ane Apane mATe jogya banAvela che evI ja divya divasamRddhi Adi devarAja devendra za: 5 mA ke pAsa za sa yatA sAdhIna za - (jArisi pANa sakkeNaM devideNa devaragA diyA deviDahI nAva abhisamaNNAgayA, tArisiyANa devANuppiehi vi divyA deviDa jAva abhisamaNNAgayA se NaM bhaMte ! tIsae deve ke mahiDaDIe jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae tathA jevI divya deva samRddhi Adi devarAya devendra zake prApta karela che, evI ja deva Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImatre TIkA-agnibhUtiH dAkSiNAtyendra devarAnagamya sAmAnikadevavizeSatiSyaka sambandhisamRdrivikuNAzatyAdika nimAsamAno bhagavantaM mahAvIraM pRcchati'jaiNaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! yadi khalu yadA hi 'sarake devide zako. devendra', 'devarAyA' devarAnaH, 'evaM mahiDIe' evaM mahikA-uparyuktasamRdizAlI, prathamasaudharmadevalokAdhipatiH, 'jAva-eva'yaM caNaM' yAvat-etAvatra khalu-pUrvavarNitAvadhikaJca 'pabhU vivittae' prabhUH vikuktuiM, vikurvaNAM kaDe samartha iti yAvat tadA-'seNaM bhaMte ! tIsae deve kemahiGkIe, jAva-kevaDyaM caNaM pabhU vikRnnittae' sa khalu bhadanta ! tipyako devaH kiM mahardikaH, yAvada kiyacca prabhuH vikucitamityagreNAnvayaM kRtyA praznAzayo yodhyA, atha tipayakasya prApta yAvat abhisamanvAgata kI hai so he bhadanta ! vaha tiSyaka deva kitanI paDI mahardivAlA hai, yAvata vaha kitanI bar3I vikurvaNA karane kI zaktise yukta hai| TIkArtha- agnibhUti dAkSiNAtyendra devarAja zakrake sAmAnika deva vizeSa tiSyaka saMbaMdhI samRddhi aura vikurvaNA zakti Adiko jAnaneko icchAse yukta hokara bhagavAna mahAvIra se pUcha rahe haiM ki- 'jahaNaM bhaMte!' he bhadanta ! yadi 'deviMde devarAyA makke' devendra devarAja zakra 'evaM mahiDIe' aisI ghaDI samRddhi se yukta haiM- arthAt prathama saudharma devaloka kA adhipati zakra uparyukta samRddhizAlI hai- jAva evaiyaM ca NaM pabhUcikuvittae' yAvat vaha pUrvavarNita rUpa se vikurvaNA karane kI zakti se viziSTa hai to 'seNaM bhaMte ! tIsae deve' he bhadanta ! vaha tiSyaka deva 'ke mahiDDhIe' kitanI kaisI baDI samRddhivAlA haiM, aura 'jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae' yAvat kitanI vikurvaNA karane ke liye vaha zaktisaMpanna hai, isa prakAra Agese anvaya karake yahA~ samRddhi Adi ApI devAnuM priye paNa prApta karI che - he bhadanta te tiSyadeva kevI mahAna samRddhi AdithI yukata che ? te kevI vikRNA zakita dharAve che ? || sU- 10 / TIkArya-devarAya, devendra, zakrenA sAmAnika deva tiSyakanI samRddhi, vikuvarNa zahita mA yuvAne bhATe mahAvIra prabhune pUche che " jaiNaM bhate! evaM madiDDhIe". devide devarAyA sakke " mahanta ! devarA, havendra bhAratI madhI samRddhi dhuti, yaza, wa, supa bhane prAvathA yuta cha," jAva evaiyaM ca Na pabhU vikuncittae " mArI gadhA vipaNA 42vAne samaya, to sega bhaMte tIsae deve ke mahiDDIe jAca kevaiyaM ca NaM pabhU vikunnittae" zakendrane sAmAnika deva tibbaka kevI samRddhi AdithI yukata che te kevI vikRNA Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 37.1 tipyakANagAravipaye gautamasya praznaH 93 " "( anagArasya zakrasAmAnikadevatvamAptikAraNamupapAdayati-' evaM khalu ' ityAdi / evaM vakSyamANarItyA khalu nizcayena 'devANuppiyANaM' devAnupriyANAM mahAnubhAvAnAm / ' aMtevAsI' antevAsI ante guroH samIpe vastuM zIla masya iti antevAsI ziSyaH 'tIsae nAma' tipyakanAmA ' aNagAre ' anagAraH pagga bhae' prakRtibhadrakaH, bhadraeva bhadrakaH svArthe kan prakRtyA svabhAvena bhadrakaH saralaH paropakArazIlaH 'jAva - viNIe ' yAvat vinItaH cinayArjavAdiguNopetaH, yAvacchdena pagai uvasaMte, ega payaNu kohamANamAyAlohe miumadavasaMpanne AlINe bhadae" chAyA-prakRtyupazAntaH, prakRtipratanukrodhamAna mAyAlobhaH mRdumArdavasaMpannaH AlInabhadrakaH, 'cha'chaNa' paSThaM paSTena 'aNiviNa' anikSiptena nirantareNa 'tavokammeNaM' tapaHkarmaNA 'appA' AtmAnaM 'bhAve mANe' bhAvayan vAsayana 'bahupaDipuNNAI' praznakA Azaya samajha lenA cAhiye / ava mutrakAra yaha prakaTa karane ke liye ki tiSyaka anagAra jisa kAraNa se zakra ke sAmAnika devapadako prApta hue hai kahate hai 'tIsae nAma aNagAre' tiSyaka nAmake anagAra jo 'devANuppiyANaM aMtevAsI' Apa mahAnubhAvake ziSya theaura 'pagga bhae' svabhAvase hI jo paropakAra zIla the / bhadrakakA artha sarala hotA hai aura saralakA artha paropakArazIla hotA hai) 'jAva viNIe' yAvat vinIta the - vinaya, Arjava Adi guNose yukta the yahAM 'yAvat' zabda se 'paga ubasaMte, pagar3a payaNukAMmANamAyAlohe, miumadavasaMpanna, AlINe. bhae' isa pAThakA saMgraha huA haiM 'aNikkhitteNaM chaNaM tavo kammeNaM appANaM bhAve mANe' nirantara chachaDakI tapasyA se " zaktivALA che ? te tiSyake kevI rIte zakrendranA sAmAnika devanuM pada prApta karyuM te have sUtrA2 nIyenAM sUtre vaDe jatAve che. " tIsae nAme aNagAre " tiSyapu nAmanA aNugAra devAppiyANaM aMtevAsI " tIsae nAma aNagAre " tiSya nAmanA agAra devANuppiyANaM aMtevAsI " Apa devAnupriyanA ziSya hatA "paggaibhaddae " teo svabhAve paropakArI hatA ( ahI bhadrane van pratyaya lAgavAthI bhadraka zabda anya loTale sarasa bhane sarata bheTale paropArazIsa ] "jAva viNIe" tethe vinIta pantanA guNAthI yukata hatA eTale ke vinaya Arjava Adi guNAthI yukata yAvat (jAva ) " hathI niithene| sUtrapATha "paga uvasaMte pagarapayaNukoDamANamAyAlohe, miumadavasaMpanne alINe bhaddae "" have tethe ThevI tapasyA uratA tAM te tAve che " aNikkhitteNaM chaM chaTTeNaM tatrokammeNa appANaM bhAve mANe " tethe niraMtara chaTTane pAro chaTTunI tayasyA hatA ahI " Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne . TIkA-agnibhUtiH dAkSiNAtyendra devarAjazakrasya sAmonikadevavizeSatiSyaka sambandhisamRdivikurvaNAzaktyAdikaM jijJAsamAno bhagavantaM mahAvIra pRcchati'jaiNaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! yadi khalu yadA hi 'sakke devida' zakro. devendraH, 'devarAyA' devarAjaH, 'evaM mahiDDIe' evaM mahardikaH-uparyuktasamRddhizAlI, prathamasaudharmadevalokAdhipatiH, 'jAva-evaiyaM ca NaM' yAvat-etAvana khalu-pUrvavarNitAvadhikaJca 'pabhU viuvittae ' prabhUH vikRti, vikurvaNAM kartu samartha iti yAvat tadA-'seNaM bhaMte ! tIsae deve kemahiDIe, jAva-kevaiyaM caNaM pabhU vikucittae' sa khalu bhadanta ! tiSyako devaH kiM maharddhikaH, yAvat kiyaJca prabhuH vikurvitumityagreNAnvayaM kRtvA praznAzayo bodhyaH, atha tipyakasya prApta yAvat abhisamanvAgata kI hai so he bhadanta ! vaha tiSyaka deva kitanI bar3I maha ddhivAlA hai, yAvat vaha kitanI bar3I vikurvaNA karanekI zaktise yukta hai| _____TIkArtha- agnibhUti dAkSiNAtyendra devarAja zakrake sAmAnika deva vizeSa tiSyaka saMbaMdhI samRddhi aura vikurvaNA zakti Adiko jAnanekI icchAse yukta hokara bhagavAna mahAvIra se pUcha rahe haiM ki- 'jahaNaM bhaMte' he bhadanta ! yadi 'deviMde devarAyA sakke devendra devarAja zakra 'evaM mahiDDIe' aisI ghaDI samRddhi se yukta haiM- arthAt prathama saudharma devaloka kA adhipati zakra uparyukta samRddhizAlI hai- 'jAva evaiyaM caNaM pabhU vikuvittae' yAvat vaha pUrvavarNita rUpa se vikuNA karane kI zakti se viziSTa hai to 'seNaM bhaMte ! tIsae deve' he bhadanta ! vaha tiSyaka deva 'ke mahiDDhIe' kitanI kaisI baDI samRddhivAlA haiM, aura 'jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae' yAvat kitanI vikurvaNA karane ke liye vaha zaktisaMpanna hai, isa prakAra Agese anvaya karake yahAM samRddhi Adi Apa devAnuM priye paNa prApta karI che - he bhadanta! te tiSyadeva kevI mahAna samRddhi AdithI yukata che ? te kevI vikRrvaNu zakita dharAve che? sU- 10 | TIkArya-devarAya, devendra, zakranA sAmAnika deva tiSyanI samRddhi, vikuvarNa zakSita mAhi pAne bhATe mahAvIra prabhune pUche che " jaiNaM bhate! evaM mahiDDhIe" devide devarAyA sakke " mahanta ! paza, devendra 24 mA uii samRddhi dhuti, yaza, sa, suma mane prabhAvathA yuta cha, " jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae "nete mA. dha vipA 42vAne samaya cha, tara seNa bhaMte tIsae deve ke mahiDDhIe jAva kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae" tra zakrendrano sAmAnika deva tirthaka kevI samRddhi AdithI yukta che te kevI vika Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacaTikATIkA za.33.1 tipyakANagAraviSaye gautamasya prazna: anagArasya zakasAmAnikadevatvamAptikAraNamupapAdayati-' evaM khalu' ityAdi / evaM-vakSyamANarItyA khalu-nizcayena 'devANuppiyANaM' devAnupriyANAM mahAnubhAvAnAm / 'aMtevAsI' antevAsI ante guroH samIpe vastuM zIla masya iti antevAsI zipyaH 'tIsae nAma' tipyakanAmA 'aNagAre' anagAraH 'paggai bhadae' prakRtibhadrakaH, bhadraeva bhadrakaH svArtha kan prakRtyA svabhAvena bhadrakaH saralaH paropakArazIlaH 'jAva-viNIe' yAvat-vinItaH vinayAvAdiguNopetaH, yAvacchandena "pagai upasaMte, egai payaNu kohamANamAyAlohe miumadavasaMpanne AlINe bhaddae" chAyA- prakRtyupazAntaH, prakRtipratanukrodhamAnamAyAlobhaH mRdumArdavasaMpannaH AlInabhadrakA, 'chaTTacha?Na' papThaM papThena 'aNivimvoNa' anikSiptena nirantareNa 'tabokammeNaM' tapAkarmaNA 'appANaM' AtmAnaM 'bhAve mANe bhAvayan vAsayana 'bahupaDipuNNAI praznakA Azaya samajha lenA caahiye| aya mRtrakAra yaha makaTa karaneke liye ki tiSyaka anagAra jisa kAraNa se zakra ke sAmAnika devapadako prApta hue hai kahate hai 'tIsae nAmaM aNagAre' tiSyaka nAmake anagAra jo 'devANuppiyANaM aMtevAsI' Apa mahAnubhAvake zipya the aura 'paggaibhadae' svabhAvase hI jo paropakAra zIla the| bhadrakakA artha sarala hotA hai aura saralakA artha paropakArazIla hotA hai) 'jAva viNIe' yAvat vinIta the- vinaya, Arjava Adi guNose yukta the yahAM 'yAvat' zabda se 'pagai upasaMte, pagaha payaNukAMhamANamAyAlohe, miumaddavasaMpanne, AlINe. bhadae' isa pAThakA saMgraha huA haiM 'aNikkhitteNaM chaTTaNTeNaM tavo kammeNaM appANaM bhAve mANe' nirantara chaTTachaTTakI tapasyAse zakitavALe che? te tiSyake kevI rIte zakendranA sAmAnaka devanuM pada prApta karyuM te have sUtrA2 nIyana sUtra 43 matAve cha. " tIsae nAme aNagAre" tivya nAmanA Preg // 2 " devANuppiyANaM atevAsI " tIsae nAma aNagAre" tiya4 nAmanA bhe||2 devANuppiyANaM aMtevAsI" mAvAnupriyanA ziSya utA "paggaibhadae" teo svabhAve popakArI hatA ( ahI bhadrane na pratyaya lAgavAthI bhadraka zabda banya cha bhadra meTale sa2 ane sa20 meTale 522542zI] "jAba viNIe" tamA vinIta paryantanA guNethI yukata hatA eTale ke vinaya Arjava Adi guNothI yukta DatA maha " yAvat (jAva) " patha nIyatA sUtrapA8 a 42yo cha - " pagai uvasaMte pagaipayaNukohamANamAyAlohe, miumadavasaMpanne alINe bhaddae " vetanyApI tapasyA 42tA sitAva cha " aNikkhitteNaM chaThaM chaTeNaM tavokammeNaM appANaM bhAve mANe" mA nirata chane pA29 74nI tapazyA Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ enedies bahumatipUrNAn saMpUrNAn 'ahasaMvaccharAI' bhaTTasaMvatsarAn aSTau varSANi yAvat 'sAmaNNapariyAgaM' zrAmaNyaparyAyaM cAritraparyAyaM 'pAuNittA' pAlayitvA samyak paripAlya 'mAsiyAe' mAsikyA mAsebhavA mAsikI tathA mAsAvadhi sampAdyamAnayA 'saMlehaNAe' saMlekhanayA 'attANaM' AtmAnaM 'susetA' jUpityA yojayitvA 'sahi bhattAI' paTTi bhaktAni 'aNasaNAe' anazanena 'cheddettA' chillA 'AloyapaDipha'te' AlocitamatikrAntaH bhAlocanaM matikramaNazca vidhAya 'samAhipatte' samAdhimAptaH cittasvAsthyaM prAptaH 'kAlamAse' kAlAvasare 'kAlaMkiyA' kAlaM kRtvA 'sohamme' saudharme 'kappe' kalpe devaloke 'sasi' svasmina nije 'vimasi' vimAne 'uvavAyasamAe' upapAtasabhAyAm 'deva jo apanI AtmAko bhAvita karate rahate the, unhone 'bahupaDi - puNAI asaMvacharAI' ThIka pUre pUre varSataka 'sAmaNNa pariyAgaM pAupittA' zrAmaNyaparyAyakA paripAlana kiyA arthAt cAritra paryAya ko acchI taraha se ArAdhanA kI anta meM 'mAsiyAe saMlehaNAe' eka mAsa avadhivAlI saMlekhanA se 'appANaM jhUsetA' AtmAko yuktakarake arthAta eka mAsako saMlekhanA dhAraNa karake 'sabhitAI' aura usameM 60 sATha bhakta bhojanokA 'aNasaNAe chedettA' anazana dvArA chedana karake arthAt 30 tIsa dinake dono bhaktoke jorake 60 sATha AhAroMkA upavAsa dvArA parityAga karake 'evaM' AlohUyapaDikkate' pUrvakRta duSkRtokI AlocanA aura pratikramaNa karake 'samAhipatte' cittako svasthatAko prApta hokara 'kAlamAse kAlaM kicA' mRtyu ke samaya maraNa karake 'sohamme kappe ' saudharmanAmaka devaloka meM 'sayaMsi' apane 'vimANaMsi' vijJAna meM 'uvthI peAtAnA AtmAne bhAvita karatA hatA " bahupaDipuNNAI arsaccharAI sAmaNNapariyAgaM pA uNittA " temane pUrA ATha vaSa~nI zrAmaNya paryAyanuM. pAlana karyu hatu. eTale ke ATha varSa sudhI cAritra paryAyanI sArI rIte ArAdhanA karI hatI Akhare mAsiyAe salehaNAra appANaM jhusevA " thoDa bhAsanoM, saMthArA urIne "saddhi bhanAI aNasaNAe chedettA" bhane temAM sAha TAyAMnA lona nA anazana (upavAsa)dvArA tyAga karIne eTale ke 30 trIsa divasanA upavAsa karIne 66 6 evaM Aloiya paDikka te " bhane pUrve resA duSkRtyonI AsoyanA tathA paribha azane, samAhipatte, cittanI svasthatA bhAbhIne, "kAlamAse kAlaM kiJcA" bhRtyuno samaya bhAvatA ajadharma pAbhIne "sohamme kaNaNe " saudharma nAmanA devasombhA " sarAMsi vimANaMsi" potAnA vimAnamA * upapAta sabhAmAM " 'ubavAyasabhAe 94 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 tiSyakANagAravipaye gautamasya praznaH 95 sayaNijjasi devazayanIye 'devasaMtariye' devadRpyAntaritaH devadUpyavasvAcchAditaH san 'aMgulassa' agulasya 'asaMkhejjaibhAgamettAe' asaMkhyeyabhAgamAtrAyAm asaMkhyebhAgapramANAyAm 'ogAhaNAe' avagAhanAyAm 'sakasa' zaMkrasya 'deviMdassa' devendrasya 'devaraNNo devarAjasya 'sAmANiyadevattAe' sAmAnikadevatayA sAmAnikadevatvena sAmAnikadevarUpeNeti bhAvaH 'uvavano' utpannaH (tipyakanAmA anagAra iti pUrvaNAnvayaH) 'taeNaM se' tataH tadanantaraM sa 'tIsae' tiSyakA 'deve' devaH, 'aguNovavannamette samANe' adhunopapanamAtraH san tatkAlotpanna mAtra eva 'paMcavihAe' paJcavidhayA paJcamakArayA 'pajjattIe' paryAptyA 'pajjattibhAvaM' paryAptibhAvaM gacchati prApnoti / paryAptirnAma-AhArAdipudgalagrahaNapariNamanahetuH AtmanaHzaktivizepa ucyate sA ca-paryAptiH paJcavidhA kayA ca paJca vidhayetyAha- 'taM jahA' tathA 'AhArapajattIe', sarIra-pajjatIe, iMdiya vAyasabhAe' upapAtasabhA 'devasayaNijaMsi ' devazayyAmeM 'devaidasaMtarie' devadRSyavastrase AcchAdita ho aMgulassa asaMkhenai bhAgamettAe aGgulake asaMkhyAtaveM bhAga pramANavAlI ogAhaNAe' avagAhanA meM 'deviMdassa devaraNNo sakassa' devendra devarAja zakrake 'sAmANiyadevattAe' sAmAnika devakI paryAya se 'uvavanne' utpanna hue haiN| 'taeNaM se' isake yAda ve 'tisae' tiSyaka deva 'ahuNovavannametteM' vahAM eka antarmuhUrtameM 'paMcavihAe pajattIe' pAMca prakArakI paryAptiyoMse 'pajjattibhAvaM gcch|' paryApta avasthAko dhAraNa karanevAle hue haiN| AhAra Adi pudgaloMkoM grahaNe karane aura unheM AhArAdi rUpameM pariNamAnekI jo AtmAkI vizepa zakti hai-usakA nAma paryApti hai| ye paryAptiyAM 5 pAMca hotI __ "devasayaNijjasi" hepazavyAmA, "devadUsaMtarie" hepa6Sya parathI mAchAdita bane "aMgulassa asaMkhejjai bhAgamettAe" gulanA masaNyAtamA mA prabhAvANI "ogAhaNAe" AqPlus nAmAM, "deviMdassa devaraNNo sakkassa sAmaNiyadevattAe 31210, devendra sAmAni devanI paryAye "uvavano" utpanna yAya che. "taeNaM se" tyA2 mA " tisae" te tighya deva " ahuNovavannamette" tyo me mutabhA "paMcavihAe pajjattIe pajjattIbhAvaM gacchaI" pAye prakAranI paryAptiothI cukata thaIne paryAptAvasthA pAmyA che. AhArAdi pudgalene grahaNa karavAnI ane tene AhArAdi rUpe pariNAvavAnI je AtmAnI vizeSa zakti che, se tine pAMti 2. pAliyo pAMya DaoNya che. " taMjahA" bha Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 96 bhagavatIsa pajjattIe, ANa- pANapajjatIpa, bhAsA-maNa pajjattIe, AhAraparyAptyA zarIra-paryA indriyaparyAptyA Ana-mANaparyAptyA bhASA manaH paryAptyA ca / yadyapi pavidhA paryAptiH pratipAditA / tathApi bhASAmanasoH yugapad bandhanena deveSu paJcavidhai paryAptiruktA / tatra yayA paryAptyA AhAram AdAya khaLarasarUpatayA pariNamayati sA''hAraparyAptiH, yayA rasarUpeNa pariNatam AhAraM zarIrarUpeNa pariNamayati sA zarIraparyAptiH, yathA khalarUpeNa pariNatam AhAram indriyarUpatayA pariNamayati sA indriyaparyAptiH, yayA ucchvAsamAyogyavargaNAdalam AdAya ucchvAsarUpatayA pariNamayya avalambyaca muJcati sA ucchvAsaparyAptiH, evameva Ana-prANazvAsocchavAsa paryAptirabhidhIyate, yathA punarbhApAmAyogyavargaNA devyaM gRhItvA bhASArUpeNa pariNamayya, Alambya ca muJcati sA bhASAparyAptiH, yayA ca manoyogyavargaNAdalaM gRhItvA manorUpeNa pariNamayati sA manaHparyAptiH / yadyapi etAH sarvAH paryAptayaH pudgalebhyaH utpadyamAnAntaHzaktayo bhavanti tathApi AtmanAM tattatkAryeSu sahAyikAH satyaH zarIraM nirvAhayanti, parantu zarIra vikAzamamANametAsAM paryAptInAmapi vikAso bhavati / "taeNaM taM tIsayaM' tataH -- tadanantaraM khalu taM tiSyakaM 'deva' devaM 'paMcavihAe' paJcavidhayA 'pajjatIe' paryAptyA 'pajjattibhAvaM' paryAptibhAvaM 'gayaM samANaM gataM prAptaM santam ' sAmANiya parisovavannayA' sAmAnikaparSadupapaznakAH sAmAnikaparSadi samutpannAH devA: ' karayalapariggahiyaM' karatalaparigRhItam hastatalahaiM-taM 'jahA' jaise - AhAraparyApti, zarIra paryApti, indriyaparyApti' zvAsAparyA aura bhASAmanaH paryApti- ina pAMcoM prakArakI paryAptayoMke pUrNa hone para ho jIva paryApta kahalAtA hai / ina saba praryAptiyoM ke pUrNa hone kA kAla eka antarmuhUrta kA zAstrakAroM ne kahA hai / saba se pahile jIva zarIraparyApti ko pUrNa karatA hai / isa taraha ina pAMca paryAyoM se paryApta bane hue una tiSyakadeva ke pAsa 'mAmANiyaparisovavannA devA' sAmAnika pariSad ke deva 'karayala(1) sADAra paryApti, (2) zarIra paryApti, (3) dhandriya paryApti, (4) zvAsocchavAsa paryApta, ane (5) bhASAmanaH paryApti A pAMca prakAranI paryAptiyothI sa Mpanna jIvane paryAsa kahevAya che te paryAptayo pUrNa thavAne kALa eka antarmuhUrtanA kahyo che. sauthI pahelAM jIva zarIraparyAptane pUrNa kare che. A rIte pAMce paryAptayothI traryAsa janelA te tiSya devanI yA "sAmANiyaparisotravannA devA 11 sAmAni pani * Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 tiSyakANamAravipaye gautamasya maznaH 97 saMgRhIta 'dasanaha' dazanakham 'sirasAvata' zirasA''vartam zirasi pradakSiNaparibhramaNaM yasya tam 'matthae' mastake zirasi 'anjali' karasampuTaM 'ka' kRtvA 'jaeNaM' jayena jayazabdocAraNena 'vijaeNaM' vijayazabdoccAraNena- 'vaddhAniti pariggayiM' donoM hAthoM ko isa prakAra se jor3akara Ate haiM ki jisase unake 'dasanaha' dazoM nakha Apasa meM saMmilita ho jAte haiM / isa prakAra ve donoM hAthoMko 'aMjaliM kaTu' aMjali rUpa meM banAkara aura use 'sirasAvattaM' mastaka ke upara ghumAkara usake pAsa meM aaye| vahAM Akara unhone use 'jaeNaM nijaraNa' ApakI jaya ho ApakI vijaya ho 'vaddhAviti' isa prakAra vadhAI dI / zaMkA-siddhAMta meM paryAptiyAM 6 chaha prakAra kI kahI gaI haiM para yahAM 5 pAMca prakAra kI kahI gaI haiM so kyA kAraNa haiM ? uttara-ThIka hai paryApti to 6 chaha hI hotI hai para bhASA aura manaparyApti ina do paryAptiyoM kA devoM meM ghaMdha hotA hai isaliye vahAM ye isa apekSA 5pAMca hI kahI gaI hai / jIva jisa zakti ke dorA AhAra ke pujaloM ko grahaNa karake unhe khala bhAgarUpa se aura rasa bhAgarUpa se jo pariNamAtA hai-usa zaktikA nAma AhAra paryApti hai / jisa zaktirUpa paryApti ke dvArA rasarUpa se pariNata hue AhAra puloM ko jIva apane zarIrarUpa meM pariNamAtA hai usa prApnikA nAma AhAraparyApti hai / tathA khala pahanA karayalapariggahiyaM " tamanA manne DAyanesa " dasana "-tamanA mAnne DAyanA ye nama se bhInane bhajI jaya mevI zata aMjaliM kaha" bhavati35 manAvAne bhane tenu "sirasAvataM" zi2 52 bhAvani 4 temanI pAse mAnyA tyA mAnAne "jaeNaM vijaeNaM Apane bhaya , Apane viya ha," mevA nA sAtha badAviti"tabhara te2. masinahana -l. zaMkA-siddhAMtamAM te cha prakAranI paryAsiyo kahI che. te ahIM zA mATe pAMca prakAranI paryApti kahI che ? uttara-patiyo cha hAya che, te vAta sAcI che paNa devAmAM manapati ane bhASAparyAptine eka ja baMdha hoya che, A daSTie tenA cha ne badale pAMca prakAra kahyA che. : je zakita vaDe jIva AhAranA padone grahaNa karIne temane khalabhAga rUpe tathA rasabhAga rUpe pariNumAve che, te zaktine AhAra paryAti kahe che. je zakitarUpa paryApta dvArA rasarUpe pariNamelAM AhAra rUpa pablene jIva pitAnA zarIra rUpe pariNumAve Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatisake rUpa se pariNata hue AhAra jaloM ko jo jIva apanI indriyoM ke AkAra meM pariNamAtA hai usakA nAma indriyaparyApti hai| jIva jisa zakti ke dvArA usa ke yogya gRhIta vargaNAdala ko ubAsa rUpa meM pariNamA kara ke aura unakA avalambana kara ke jo unhe ucAsa ke rUpa meM chor3atA hai usakA nAma uccAsa paryApti hai| isakA dUsarA nAma AnamANa paryApti bhI haiN| bhApAyogya gRhIta pujaloM ko bhApAvargaNAoM ko jIva jisa zakti ke dvArA bhApA rUpa se pariNamAtA hai aura unhe choDatA hai usakA nAma bhApA paryApti hai mano yogya vargaNA dravya ko jisake dvArA grahaNa karake manarUpa se jIva pariNamAtA hai vaha manaH paryApti hai / yadyapi ye saba paryAptiyAM pudugladravyoM se utpanna huI eka prakAra kI zaktiyAM haiM to bhI AtmA ko una kAryoM meM sahAyaka hotI huI ye zarIra kA nirvAha karatI haiN| zArIrika vikAza ke anusAra inakA bhI vikAsa hotA hai| kisa 2 jIvake kitanI 2 paryAptiyAM hotI hai isakA kathana isa prakArase hai / jaise- ekendriya jIvoke cAra paryAptiyAM hotI hai vikalendriyoMke 5 pAMcaaura saMjJIjIvo ke 6 chaha praryApsiyAM hotI hai / 'taeNaM taM che, te pariNamelA AhAra pudane jIva je zakita dvArA Indriye rUpe pariNumAve che te paryAti ne zarIra paryApti kahe che. khalarUpe zakitane Indriya paryApti kahe che. zakita dvArA jIva ucchavAsane vegya grahaNa karAyelA vargAdalane ura chavAsa rUpe pariNayAvIne ane tenuM avalaMbana karIne temane ucchavAsane rUpe cheDe che, te paryAtine ucchavAsaparyApti kahe che. tene AnaprANu paryApti paNa kahe che. bhASAgya gRhIta pAne-bhAlA vagaNaene-jIva je zakita dvArA bhASA rUpe pariNumAve che ane temane cheDe che, te paryAptine bhASA paryApta kahe che. mane yogya vargAone jenA dvArA grahaNa karIne jIva temane manarUpe pariNumAve che, te paryAptine manaH paryApti kahe che. jo ke A badhI paryApti pudgala dravyomAMthI utpanna thayelI eka prakAranI zakita che, to paNa teo AtmAne uparokata kAryomAM sahAyaka banIne zarIrane nirvAha kare che. zArIrika vikAsa pramANe temane paNa vikAsa thAya che. kayAM kayAM jIvane keTalI paryApti hoya che te nIcenI vAkamAM batAvyuM che. ekendriya jIvone cAra paryAdita hoya che, vikalejiyane pAMca ane razI jIvene cha paryAptiyA hoya che.' Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3. u. 1 tipyakANagAravipaye gautamasya praznaH 99 vardhApayanti saMmAnayantItyarthaH 'vRddhAvittA' vardhApayitvA ' evaM ' vakSyamANamakAreNa 'vayAsI' avAdipuH - aho !! mahadAzcaryam 'devANuppiehi ' devAnupriyaiH divyA' divyA apUrvA 'devI' devarddhiH surabhavanAdisamRddhiH 'divvA' divyA 'devajjuI' devadyutiH sUrakAntiH 'divyA devaDI' divyA devarddhiH- devasambandhi zreSThavimAnaparivArAdirUpA, 'divvA devajjuI' divyA devayutiH- zarIrAbharaNAdiprabhA mAsvararUpA, 'divvaM mahAvale' divyaM mahAbalam - atizayitazarIrazaktivizeSaH, 'dina' mahAjase' divyaM mahAyazaH - ativizAlakIrtirUpam, 'divvaM mahAsokkhe' divyaM mahAsaukhyam prabhUtasAta vedanIyajanitamamodarUpam, 'divve devANubhAge' divyo vAnubhAgaH atizaya devama bhAvasvarUpaH, lade labdhaH - upArjitaH 'patte' prAptaH - upArjitaH svAyatIbhUtaH 'abhisamaNNA gae' - tIsae' jaba vaha tiSyaka deva ina paryAptiyoMse paryApta vana cukA tatha 'sAmANiya parisovavannA' sAmAnika paripadoMke deva usake pAsa Aye aura Akara 'karalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTTu' donoM hAthoMkI, ApasameM dazoMhI nakha juDa jAye isa prakAra se aMjali banAkara aura use mastaka para ghumAkara 'jaeNaM vijaerNa vadvAviti' use vadhAI dene lagI- ApakI jaya ho ApakI vijaya ho isa prakArake zabdokA uccAraNa karate hue usakA sanmAna karane lage / ' vaddhAvittA' sanmAna karane ke bAda 'evaM vyAsi' unhoMne use aisA kahA- 'aho NaM devANuppiehiM divyA devaDI divyA devajjuI divve devAnubhAve' baDA Azcarya hai- Apa devAnupriyane divya - apUrva surabhavanAdirUpa yaha samRddhi, divya deva saMbaMdhI kAnti, divya atizayayukta zArIrika kAnti vizeSa, ati vizAla kIrtirUpa divya mahA yaza, sAtAvedanIya ke udaya se janita prabhUta pramodarUpa, divya mahA saukkha, atizaya prabhAvarUpa divya mahAnubhAva, 'ladve' upArjita kiyA uparAMkata pAMca paryAptiyeAthI paryApta banelA tiSyaka devanuM sAmAnika devAe sanmAna " " baddhAvittA " sanmAna karIne " evaM vayAsI " tebho tebhane mA prabhA] bhyu- " aho NaM devANuppie hiM divyA deviDDI divyA devajjuha divve devANubhAve " he tiSya ! Apa devAnupriye apUrva deva anna sADiya hivya samRddhi apUrva kAntirUpa di2 dyuti, ati vizALa kIti rUpa divya mahAyaza, sAtA vedanIya nA adhyathI prApta thayela atizaya prabhodh3ya divya mahAnulAva " kaDe "pAi Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . . magavatisUtre abhisamanvAgataH-svAyattIbhUtaH svAdhInatayA bhogyarUpeNa upasthitaH 'divve devAgubhAve divyo devAnubhAvAdevamamAvaH 'ladrelabdhaH 'patte' mApta: 'abhisamagNAgae' amisamanvAgataH, abhiH Amimukhyena, samyag ipTAniSTAvadhAraNapUrvakam anuzabdAdisvarUpAvagamAt pazcAdAgato jJAtaH sAMmukhyenA'numavaviSayIkRta:- pari bhogataH upabhogaM mAptaH svAdhInatayA upamogarUpeNa upasthitaH ityrthH| 'jArisiyA' yAzikI 'NaM khallu devANuppiyehi dezAnupiyaiH 'dinA' divyA 'devir3I' devaddhi: devabhavanAdisamRddhiH 'divyA devajuI divyA devagatiH-deva zarIrakAntiH, 'dive devANubhAve' divyo devAnubhAvaH devamamAyA devAdhipatyam labdhaH prAptaH abhisamanvAgataH 'tArisiyA' tAzikI 'khala sakeNAvi' zakreNApi 'devideNa' devendreNa 'devaraNNA' devarAjena divyA devasamRddhiH devakAntiH divyo devAnubhAvazca labdhaH-mAptaH ityAdi yAvat-pUrvavadvodhyam 'jArisiyA' hai, 'patte' prApta kiyA haiM arthAt upArjita phara use apane AdhIna, panA lIyA haiM 'abhisamaNNAgae aura use bhogyarUpase Apane apane samakSa upasthita bhI kara liyA hai / 'jArisiyA NaM devANuppiehi divyA deviDDI, divyA devANubhAve lade, patta abhisamaNNAgae' Apa devAnupriyane jaisI yaha divya devabhavanAdirUpa samRddhi, divya devakAnti, Adi rUpa saba kucha mApta kiyA haiM 'tArisiyA :NaM devANupiehiM vi divvA deviDDhIjAva abhisamaNNAgayA' vaisI hI divya devajhiddhi Adi rUpa saya kucha zakane landha kiyA haiM prApta kivAheM tathA abhisamanvAgata (adhIna) kiyA hai / tathA jaisA unane - ha saya kucha prApta dhyA cha, "patte" prApta yA cha-pAnita zana tabhana tamAre AdhIna zIghai . "abhismnnnnaage| bhane tana sAya32 ApanI samakSa 546 555 zahIdhA cha. "jArisiyANaM devANuppiehiM divyA devir3I, divyA devANubhAve laddhe, patte, abhisamaNNAgae" Apa pAnupriyA mA sapanA 35 samRddhi, hiya vanti, hivya prabhAva mAEi35 padhu prApta yu cha, "tArisiyANaM devappiehi vi diyA devir3I jAva abhisamaNNAgae" mevI on divya heksamRddhi, Aridhu 354 devendra zake paNa upArjita karyuM che, prApta karyuM che ane pitAne adhIna karyuM che. tathA jevI rIte zakendra te samRddhi Adi samasta labdhi prApta karI che, evI ja rIte tame paNa te samRddhi Adi samasta labdhayo prApta karI che. A rIte sAmAnika dee niSpakane kaheluM kathana pUruM thAya che, Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabheyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 tipyakANagAravipaye bhagavaduttara nirUpaNam 101 yAzikI khalu devasamRddhiH deva kAntiH devAnubhUtizca zakreNa labdhA 'tArisiyA' tAzikI devasya RddhiH sampattiH kAntiH anubhUtizca devAnupiyairapi labdhA ityAzayenAha-'jArisiyA' ityAdi / ubhayoH parasparaM devasamRddhayAdivipayakatulyatApanipAdanena sarvathA divyadevasamRddhikAntiprabhAvasAmyaM mtiiyte| janmAntara devaddhAvapArjanApekSayA labdha ityuktam , devabhave tatvApsyapekSayA mApta ityuktam , tadbhavApekSayA abhisamanvAgata ityum , uparyuktavizeSaNa viziSTaH sa tipyakaH kimaharddhikaH yAvat-kiyaca khalu prabhu vikurvitum ityAhaseNaM bhaMte' ityaadi| anyatspaSTam / / sU. 10 // mUlam-'goyamA ! mahiDDIe, jAva-mahANubhAge, seNaM tattha sayassa vimANassa, cauNhaM sAmANiya sAhassINaM, cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM, tiNhaM parisANaM, sattaNhaM aNiyANaM, sattaNhaM ahiyAhivaINaM, solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM, aNNesiMca vahaNaM vemANiyANaM devANaM devINaMya jAba viharai, evaM mahi AdirUpameM kiyA hai vaisA hI Apane bhI kiyA hai / so hai bhadanta ! hama Apase yaha pUcha rahe hai ki unake isa prakArake kathanase viSyakadeva aura zaka kI samRddhayAdika meM sarvathA tulyatA pratIta ho rahI hai ataH kyA yaha una donoM kI samRddhayAdika meM sarvathA tulyatAkA kathana kahAM taka yuktiyukta samarthita hai / tathA vaha vikurvaNA karane ke liye kitanI baDI zaktise saMpanna hai / yaha saya samajhAye / janmake antameM devadvaryAdika ke upArjana kI apekSA se devaddharyAdikako labdha, devabhavameM usakI prApti hojAne ke kAraNa prApta aura usake bhogakI apekSAse use abhisamanvAgata kahA gayA hai| 10 have agnibhUti aNagAra mahAvIra prabhune pUche che-he bhadanta ! sAmAnika denA uparokata kathanathI te tiSyaka deva ane zakendranI samRddhi AdimAM taddana samAnatA jaNAya che te te bannenI samRddhi AdinI samAnatAnuM kathana keTale aMze sAcuM che? tathA te vikhyaka deva keTalI vikvaNu karavAne samartha che? daivI samRddhi Adina " kahevAnuM kAraNa e che ke manuSya bhavane anta te maLI che. devabhavanamAM tenI prApti thavAthI mene "prApta' kahela che, ane bheganI apekSA tene bhalisabha-pAta (adhIna thayeTa) cha. // sU. 10 // Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 - - bhagavatI DIe, jAva-evaiyaM ca NaM pabhU vikRvittae, se jahA-NAmae jubaI juvANe hattheNaM hatthe geNhejA, jaheva sakassa taheva jAva esaNaM goyamA! tIsayassa devassa, ayameyArUve visae, visayamette buie, Noceva NaM saMpattIe vikubbisu vA, vikuvati vA vikuvissati vA // 11 // chAyA-gautama ! maharddhikaH, yAvat-mahAnubhAgaH, sa tatra svakasya vimAnasya catasRNAm , sAmAnikasAhasrINAm, catasRNAm agramahipINAm sapa. rivArANAm, tisRNAm , parpadAm saptAnAm anIkAnAm , saptAnAm anIkAdhipatInAm , poDazInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm , anyepAca bahUnA vaimAnikAnAm devAnAm , devInAJca yAvat-viharati, evaM mahardikaH, yAvat'goyamA! mahiDDIe jAva mahANubhAge ityAdi / sUtrArtha- (goyamA) he gautama ! (mahiDDIe jAva mahANubhAge) vaha tipyakadeva ghaDI RddhivAlA hai yAvat bahuta baDA prabhAvavAlA hai / (se NaM tattha) vaha vahAM para (sayassa vimANassa) apane vimAnakA (cauNhaM sAmANiyasAhassINaM) cAra hajAra sAmAnika devoM kA (cauNhaM) cAra (saparivArANaM aggamahisaNaM) saparivAra agra mahipiyA~kA (tiNhaM parisArNa) tIna paripadAoMkA (sattaNhaM aNiyANaM) sAta anIkoM (senAoM) kA (sattaNhaM aNiyAhivaINa) sAta anIkAdhipatiyoMkA (solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM) 16 sola hajAra AtmarakSaka devoMkA tathA (annesiM ca bahaNaM vemANiyANaM devANaM) anya "goyamA ! mahiGkAe nAva mahANubhAge" tyAdi suutraath-(gauym|!) 3 gautama 1 (mahiGkIe jAva mahANubhAge) tiSya: dhae mAre samRddhi, dhuti, maNa, yaza, supa mane pralApANI cha. (seNaM tattha) tyAM te (sayassa vimANassa) pAtAnA vimAnatuM, (cauNhaM sAmANisAhassINaM) yA 2 sAmAni vAnu, (cauNDaM saparivArANaM aggamahisINaM) parivArathI yuta sA2 paTTArANImAna, (tihaM parisINaM) pariSad, (sattaNDa aNiyANaM) sAta senAmArnu (sattAhaM aNiyAhivaINaM) sAta senApatiyonu, (solasaNhaM AyarakrakhadevasAhassINaM) M2 mAmarakSa vArnu ta (annesiM ca Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 tiSyakANagAraviSaye bhagavadutaranirUpaNam 103 enAvacca prabhurvikurvitum , tadyathA nAma yuvati yuvA hastena haste gRhNIyA , yathaiva zakrasya tathaiva yAvat-epa gautama ! tipyakasya devasya ayametAvadrUpo vipayaH,. viSayamAtram uditam , nocaiva khalu sampattyA vyakurvI vA, vikurvati vA, vikuviSyati vA // mU0 11 // aura bhi aneka vaimAnika devoMkA (devINaMca) evaM deviyoM kA (jAva viharaba) adhipati haiM / yAvata sukhapUrvaka rahatA hai / (evaM mahiDDIe jAva evatiyaM ca NaM pabhU vikunvittae) isa taraha vaha tipyaka deva ghAta ghaDI RddhivAlA hai yAvat vaha itanI vikurvaNA ke liye zaktizAlI hai| (se jahANAmae juvaI juvANe hatyeNaM hatthe geNhejjA) jaise koI yudhA purupa strI ko apane sAtha cipalAkara pakaDe rahatA hai / (jaheca sakassa taheva jAca esa NaM goyamA! tIsayassa ayameyArU ve visaye visayamette ghuie No ceva NaM saMpattIe vikavisu vA, vinvitu vA cikundhissaMti vA) vaha zakrakI jitanI vikurvaNA karane kI zaktivAlA hai| he gautama! yaha jo tiSyaka devakI vikurvaNA karane kI zakti kahI gaI haiM vaha kevala sAmarthya dikhAne mAtrake liye kahI gaI hai| usane Aja taka aisI vikurvaNA pahile kabhI na kahI hai, na kI icchA vartamAnameM vaha aisI vikurvaNA karatA hai, aura na bhaviSya meM aisI vikurvaNA karegA // vahUNaM vemANiyANaMdevANaM) bhane wlon veg bhane vaimAni vArnu ( devINaM ca) tathA heviyona (jAva viharaDa) mAdhipatya sAgave cha bhane tyo bhane lagAnA Guan 42 // sumapUrva 29 che. (evaM mahiDIe-jAva evatiyaM ca NaM pabhU vikunvittae) pramANe ta uel mAre Rddhi mAhiyA yuddhata cha. te vI viSNa 42vAne samartha cha ta nAyanI ! dvArA sabhI0yu cha- ( se jahA NAmae juvaI juvANe hattheNaM, hatthe geNhejjA)I rIte 5 yuvAna puruSa 7 yuvatIne hAtha vaDe pakaDIne bAhupAzamAM levAne samartha hoya che, e ja te vimurvaNa karavAne samartha che. (jaheva sakkassa taheca jAva esa NaM goyamA ! tIsayassa ayameyAkhve visaye visayamette cuie No ceca NaM saMpattIe vikucisu vA, vikucita vA, vidhistivA) tiSyanI zati zandranArasI // cha. OM gautama! tivyanI vigh zakitanI A vAta tenI zakita batAvavAne mATe ja kahI che. paraMtu Aja sudhI teNe kadI paNa evI vimurvaNu karI nathI, vartamAnamAM karatA paNa nathI ane bhaviSyamAM karaze paNuM nahIM. sU. 11 5 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 104 bhagavatIne TIkA- bhagavAn mahAvIraH vipyaphanAmasAmAnikadevasambandhisamRdayAdIna jJAtumicchantamagnibhUtimuttarayati-'goyamA! mahiiDIe' ityaadi| he gautama! agnibhUte! uparyuktaviSyakanAmA zakendramAmAnikadevaH mahAsamRddhizAlI, 'nAva' yAvat 'mahANubhAge' mahAnubhAgo mahAmabhAvaviziSTaH, yAvatpadena mahAdhuti-mahAbala - mahAkhyAti - mahAsaukhya -- rUpavizepe viziSTo jJApyate 'saNaM tattha' sa khalu tiSyakA tatra dakSiNanikAye 'sayassa vimANassa' svakasya nijasya vimAnasya 'cauNDa' catuHsahasrasaMkhyakAnAm 'sAmANiyamAhassINaM' sAmAnikadevAnAm , 'cauNDaM' catasRNAm saparivArANAm agramahipINAm 'tiNiM parisANaM' timRNAm parpadAm pUrvoktAnAm, 'sattaNDaM aNiyANaM' saptasaMkhyakAnAm anI kAnAm sainyAnAm , 'sattaNDaM aNiyAdivaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAm , TIkArtha- bhagavAna mahAvIra tiSyaka nAmaka sAmAnika deva kI samaH ddhayAdika ko jAnane kI icchA vAle agnibhUti anagArase kahete hai'goyamA' he gautama ! agnibhUte! 'mahiDIe' zakendrakA sAmAnika devajo tiSyaka hai ki jisake vipayameM pUrva meM kathana kiyA jA cukA haiM vaha mahA samRddhizAlI hai 'jAva' yAvat 'mahANubhAge' mahA prabhAvaviziSTa hai| yahAM 'yAvat' padase 'mahAdyuti, mahAvala, mahAkhyAti, mahAsaukhya' ina padoMkA saMgraha huA hai| 'se NaM tattha vaha vahAM para-arthAt-dakSiNanikAyameM vaha tiSyakadeva 'sayassa vimANassa' apane vimAnakA 'cauNDaM sAmANiyasAhassINa' cAra hajAra sAmAnikadevoMkA (cauNhaM saparivArANaM aggamahisINa) pariyAra sahita cAra agramahipiyoMkA 'tiNhaM parisANaM' tIna pariSadAoM kA 'sattaNhaM aNiyANa' sAta anIko (senAoM) kA 'sattaNhaM aNiyAhivaINaM' sAta anIkAdhipatiyoM kA TIkArtha-tibbaka nAmanA sAmAnika devanI samRddhi Adi jANavAnI jijJAsAthI pUchAyelA agnibhUti azugAranA praznone javAba mahAvIra prabhu A pramANe Ape che mA gautama manibhUti ! "mahiDhIe" zanna sAmAni va tiSya hamAre samRddhivANI cha. maDI sAvatA "jAva mahANubhAge" me pahathI mema samapArnu che ke te mahAghati, mahAbaLa, mahAyaza, mahAsukha ane mahAprabhAvathI yukta che. "se paM tattha ta tyo (kSiyaniyama) "sayassa vimANassa" pAtAnA vibhAnanai, "cauNhaM sAmANiyasAhassINaM. tyAri", 2 sAmAni yAnu, privArathI yukata cAra paTTarANIo, traNa pariSadonuM, sAta senAe sAta senApationuM Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3. u. 1 tipyakAnya sAmAnikadevaRddhivarNanam 109 he bhadanta ! yadi khalu yadA hi tiSyakanAmA zakrasAmAnikadevaH, 'evaM mahihDhIe' pUrvavarNitAtizayasamRddhimahAdyutiya lakhyAtisaukhyazAlI vartate 'jAba - evaiyaM ca NaM pabhU cikuvvittae ' yAvat - etAvaca khalu prabhurvikurvitum - yathoktarItyA vikurvaNadvArA vaikriyasamudvAtena vAradvayaM samavahatya niSpAdita nijAtma vividharUpAntaraiH jambUdvIpAdikaM pUrayituM samarthaH, vimAna - sAmAnikadevAgra mahipIparpadanIkAnIkAdhipati nijAtmarakSakadeva - vaimAnikasurAdyupari svAdhipatyAdikaraNapUrvakaM divyabhogAn bhuJjAno viharati iti yAvatpadena gamyate, tadA "kamsa NaM bhaMte! deviMdassa devaraNNo' he bhadanta ! zakrasya khalu devendrasya devarAjasya 'avasesA' avaziSTAH 'sAmANiyAdevA' sAmAnikA devAH 'ke mahitiSyaka nAmaka sAmAnika devase bhinna aura sAmAnika deva hai unakI samRddhacAdika ke viSaya meM bhagavAnase pUcha rahe hai ki- 'jaha NaM bhaMte !" he bhadanta | yadi 'tIsae deve mahiDhIe' tiSyaka nAmakA jo yaha zankekA sAmAnika deva haiM vaha pUrvavarNita prakArake anusAra itanI bar3I samRddhivAlA, mahAdyutivAlA, calavAlA, khyAtivAlA, saukhyavAlA hai tathA 'evaiyaM ca NaM pabhU vikuvvitae' yathoktarIti ke anusAra vaha trikurvaNAdvArA sampAdita vaikriya samuddhAta se dobAra samavaddata ho kara niSpanna hue nija vividharUpoMse jaMbUdvIpAdikAM ko bhara sakane ke liye samartha haiM - arthAta tiSyaka deva vimAna, sAmAnika deva, agramahipI, pariSadA, sainya, senApati, AtmarakSakadeva tathA anya aura bhI vaimAnika deva Adike Upara adhipatitva karatA huA divya bhogoMko bhogatA rahatA hai yaha bAta vahAM yAvatpadase jAnI jAtI hai, to 'sakkassa NaM bhaMte! deviMdasma devaraNNo' devendra devarAja zakrake jo aura 'avasesA tiSya sivAyanA sAmAni devonI samRddhi zAhi viSe prazna pUche che - "jaiNaM - bhaMte! tIsa deve maDIe " se lahanta ! le zandrano sAmAni deva tiSya pUrvAMkata prakAranI ghaNI bhAre samRddhi, ghaNI bhAre kAnti, mahAkhaLa, mahAyA, mahAsukha mane bhahApralAvathI yukta che, tathA "evaiyaM ca Na pabhU vikuvvittae" vaiyi samruddhAta dvArA nirmita aneka deva-daiviyenAM rUpathI e jabRddhApane bharI devAne samartha che. tathA te tipya deva ghotAnA vibhAna, sAmAni hevA, paTTArAlIyo, pariSaho, sainyA, senApatiyA, AtmarakSaka devA, tathA bIjA vaijJAnika deva daiviyeka para Adhipatya bhAgave che, sakkarasa NaM bhaMte deviMdassa devaraNNo " hevarALa, hevendra zaDenA " avasesA~ te 66 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.10 bhagavatImo DhIe' kiMmahardikAH,phIdRzamAdizAlinI vartante ! ini samyagrarUpeNa mAra vodhayatu bhavAn ityaashyH| ___ bhagavAna tiSyakAtiriktazandrasAmAnikadevAnAM samRddhayAdisambandhe agnibhUteH praznasyottaramAha-taheba jAva-san' ityAdi / tathaiva sarvam, yAvat tipyakavadeva sakalaM, yathoktasamRddhayAdivikurvaNaparyantam anyepAmapi zakrasAmAnikadevAnAM yodhyamiti yAvatpadena mucyate / kintu he gautamagotrIyAmi bhUte ! zakrasya ekaikasAmAnikadevasya cikurvaNAdizakteH svarUpamAtrametAvat kathitama, vaikriyasamudghAtena nAnArUpaiH jambUdvIpAdikam pUrayituM sAmathrya vartate na tu vyavahArarUpeNa caikriyakriyAdArA yathoktAthai sampAdayatyeva ityAzayenoha-'esaNaM goyamA! sakassa' ityArabhya 'No ceca NaM saMpattIpa-vikunnissaMti sAmANiyA devA' yAkIke sAmAnika deva hai ve ke mahIDIe' kaisI maharddhivAle hai yaha ghAta Apa hame acchI tarahase samajhAie isa prakAra tiSyakase atirikta zakrendrake sAmAnika devAMkI samRddhi Adike viSayameM agnibhUti dvArA pUche gaye praznakA uttara dete hue prabhune unase kahA- 'taheva jAva savvaM he agnibhUte! jaisA samRddhi AdikA varNana, vikurvarNA zakti taka tiSyaka devakA kiyA gayA hai usI prakArakA zakendra ke anya sAmAnika devAMkI bhI samRddhi AdikA varNana jAnanA cAhiye / yahI yAta yahAM 'jAva' isa padase sUcita kI gaI hai / parantu he gautama! agnibhate / zakrake eka eka sAmAnika deva vikurvaNA Adi zaktikA jo isa prakArase yaha varNana kiyA gayA haiM ki ve vaikriyasamuddhAtase niSpanna hue apane aneka rUpA dvArA jaMbUdIpAdikako pUrNarUpase bhara sakate hai so yaha varNana kevala isa prakArase karanekI unameM zakti hai yaha pradarzana karane ke liye hI kiyA gayA hai / devoM ki vyavahArarUpase vaikriyadvArA yathokta arthakA sAmANiyA devA"2 mADInA sAmAni / che tamA "ke mahiDhIe" vI mahAna samRddhi AdithI yukata che ? mahAvIra prabhu tene A pramANe javAba Ape che "taheva jAva savvaM tiSya apanA va samRddhimA tathA vigu Alfa te pratyeka sAmAnika deva paNa dharAve che. paraMtu he gautama! temaNe te vipharvaNane bhUtakALamAM kadI paNa prayoga karyo nathI, vartamAna kALe paNa teo tene prayoga karatA nathI ane bhaviSyamAM paNa tene prayoga karaze nahIM phakata temanI vikRNA zakita keTalI che te sabhAvAne bhATe 'pata 4thana 42vAmA aAyu pAta" esaNa Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u. 1 tiSyakAnyasAmAnikadevaRddhivarNanam 111 vA' ityantam / zabdArthaH saralaH / atha ca zakasya trAyastriMzakAH, lokapAlAH agramahipyazva camaravadeva bodhyA ityAha-'tAyattIsA ya, logapAla-aggamahisINaM jaheva camarassa' 'navaraM vizeSaH punaretAvAneva yat-'do kevalakappe' dvau kevala. kalpo sampUrNI 'jambUdIve dIve' jambUdvIpI dIpI vikurvaNAzaktyA vaikriyazarIranirmANadvArA pUrayituM sAmarthya teSAM vartate / 'aNNaM taM ceva' anyat taccaiva, anyatsarve camarendravadvijJeyam / uktarItyA zakendrasya tiSyakavadanyeSAmapi sAmAve sampAdana nahIM karate hai / yahI vAta 'esa NaM goyamA! sakassa' yahAMse lagAkara 'Noceva NaM saMpattIe vikuvvissaMtivA' yahAM taka ke sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai zakrake trAyastriMzaka, lokapAla, agra mahipiyAM ina sabakA varNana camarendrake jaisA pahile inakA varNana kiyA gayA hai vaisAhI jAnanA cAhiye / yahI yAta 'tAyattIsA ya logapAla aggamahisINaM jaheva camarassa' isa mUtrapAThase mUtrakArane prakaTa kI hai / "navaraM" parantu isa kathanameM jo camarake kathanakI apekSA vizeSatA hai vaha isa prakArase hai- 'do kevalakappe jaMbUdIve dIce aNNaM taM ceva camara apane vaikiya samuddhAta dvArA niSpannarUpoM dvArA kevala eka hI jaMvRddhIpako pUrNarUpase bhara sakatA hai, parantu zaka __ apane vaikriyasamuddhAta dvArA niSpanna rUpoMse pUre do jaMbUdvIpoM ko bhara sakatA hai / isake sivAya avaziSTa aura saya kathana camarako tarahase hI samajhanA cAhiye / isa taraha ukta rItise "zakendra ke goyamA sakkassa" thA sana , ceva saMpattie vikubbissaMti vA " sudhInA sUtrapAThAM prakaTa karI che. " tAyattIsA ya logapAla aggamahisINaM jaheva camarassa " IndranA trAyaaiMzaka deve kapAlo ane paTTarANInI samRddhi tathA vidurvaNu zakitanuM varNana amarendranA trAyazcizake lokapAla ane 5darAonI samRddhi, vikrvANu AdinA varNana prabhA 1 sabhav. te varNana RI11 bhAvI Ayu cha. " navaraM " 5 te 4thanamA nAyanI vizeSatA mahI sabhApI. "dokevalakappe naMdIve dIve aNNa taM ceva" camarendranA trAyazcizake vagere vaikriya samuddhAta dvArA utpanna karelA rUpothI eka ja jabUdIpane pUre pUro bharI zakavAne samartha che, paNa kendra triAyazcizake, kapAle ane paTTarANIe vAkraya samahAta dvArA nimita rUpathI be jaMbudvIpane pUre pUrA bharI zakavAne samartha che. bAkInuM samasta kathana camarendranA kathana pramANe ja samajavuM A rIte bhagavAne Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre nika-trayastriMzakAdInAM samRddhivikurvaNAdeH svarUpANi bhagavataH sakAzAt yAthAtathyena samyagAkarNya dvitIyo gaNadharo'gnibhUtiH prabhoH kathanasya prAmANikatayA paunaHpunyenA'numodana yAvat-saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan viharati ityAzayenAha - 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte / ni' 'doghe goyame jAva viharai ' iti tadeva bhagavan ! tadeva bhagavan / itivAradvayoccAraNena tadvacanopari vizvAsAtizayadhota dvArA bhagavantammati abhibhUteH zraddhAtizaya AdarAtizayazca zAstrakRtA * pratipAditaH / / sU0 12 // // IzAnendrasya maharddhiciku NAvaktavyatAmastAvaH // mUlam-- 'bhaMte! tti, bhagavaM tacce goyame vAyubhUI aNagAre samaNaM bhagavaM jAva - evaM vayAsI - jaiNaM bhaMte ! sakke devide, devarAyA evaM mahiDIe, jAva evaiyaM ca NaM pabhU viubvittae, jo anya sAmAnika deva evaM trAstrika Adi deva hai unakI samRddhi vikurvaNA zakti Adi bhaya tiSyaka devakI taraha hI hai aisA bhagavAna ke mukhase acchI tarahase jAnakara dvitIya gaNadhara devakI tarahahI hai aisA bhagavAn se unake vacanoMmeM prAmANikatA hone ke kAraNa jo kahA vahI 'sevaM bhaMte! sevaM bhaMte' isa sUtra pATha dvArA pragaTa kiyA gayA hai / "tti docce goyame jAva viharai" isa prakAra kaha kara dvitIya gaNadhara deva agnibhUti saMyama aura tapase apanI AtmA ko bhAvita karate hue svasthAnAsIna ho gaye / "senaM bhaMte! devaM bhaMte' aisA jo do bAra agnibhUti gaNadharane prabhu se kahA so isa kathana se unhoMne prabhumeM apanA zraddhAtizaya aura bhaktyAtizaya prakaTa kiyA haiM yaha bAta zAstrakArane pratipAdita kI hai / / sU0 12 // 112 agnibhUtine samajAvyuM ke " zakrendranA anya sAmAnika devA tathA trAyaai'zaka AdinI samRddhi, vikuvA zakita Aphri tiSyaka devanA jevAM ja che. A pramANe bhagavAnanA vacane sAMbhaNIne jIbha gautama vAyubhUti zugAre 4yu " sevaM bhaMte sevaM bhate " he bhadanta ! ApanI vAta taddana satya che. temAM zukAne mATe avakAza ja nathI. vata "senaM bhaMte" ahIne agnibhUti bhAyugAre lagavAna mahAvIranAM vayanAmAM atizaya zraddhA tathA laThitalAva tAvyAM che. "tti docce goyame jAva viharai " Ama kahIne, vaMdhruNA namaskAra karIne, saMyama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA agnibhUti aNugAra pAttAne sthAne jaine besI gayA. // sU. 12 / Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 tiSyakANagAravipaye bhagavaduttaranirUpaNam 105 'solasaNDe' por3azasahasrasaMkhyakAnAm 'AyarakrakhadevasAhassINaM' AtmarakSakadevavizeSANAm 'aNNesiMca' anyepAJca 'yahaNaM' bahUnAm 'vemANiyANaM' vaimAnikAnAm devavizeSANAm devInAJca upari 'jAva'-yAvat svAdhipatyaM svAmitvaM bhavatvaM pAlakatvaM kurvan divyAn bhogAn bhuJjAnaH 'viharaI viharati 'evaM mahiDDhIe' evaM mahardikaH etAdRzopayuktamaharddhisampannaH 'jAva-evaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae' yAvat-etAvaca khalu vikurvituM samartha ityAzayaH, yAvacchaddhacita vikurSaNAprakAraM dRSTAntapUrvakaM pratipAdayati-'se jahANAmae jubaI' ityaadi| tadyathA, nAma iti vAkyAlaGkAre kazciyuvA yuvati hastena haste gRhItvA saMsaktAGgalitayA saMlagnaikavyaktirikha pratibhAti tathaiva vikuNAzaktyA vaikriyasamudghAtena vAradvayaM samavahatya nirmitanijAtmanAnArUpaiH zakravadayamapi jambUdvIpaM pUrayituM samartha ityAzayenAha-'jaheca saphassa taheba jAva-'ityAdi / kintu (solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM) solaha hajAra AtmarakSakadedoMkA, 'aNNesiM ca' tathA aura bhI bahaNaM' aneka 'vemANiyANaM' caimAnika devaukA 'devINaM ya' vaimAnika deviyoMkA 'jAva' adhipati, svAmI, bhartA, pAlaka banA huA hai / aura divya bhogoMko bhogatA huA rahatA hai| 'evaM maDDiIe' pUrvokta isa prakArakI maharddhise vaha yukta hai / 'jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae' tathA vaha vikurvaNA karane ke liye itanI zaktise yukta haiM ki jaise koI yuvA yuvatiko hAthase pakaDakara kheca letA hai aura usakA AliMgana kara letA hai to ve dono jisa prakAra paraspara saMbaddha jaise pratIta hote hai usI prakAra vahabhI aneka rUpa karake jaMbUdvIpoMko bharanekI ke sAmarthya se yukta hotA hai / 'se jahANAmae' meM jo nAma zabda hai vaha vAkyAlaGkArameM prayukta huA hai / kahanekA soLa hAra AtmarakSaka devena, tathA bIjA aneka vimAnavAsI deva devIonuM Adhipatya, svAmItva, bhatva ane pAlana kare che. te tyAM aneka divya bhege bheLave che. mA 2nI mahAdhithI te yuita cha. "jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikunvittae se jahA NAmae UAile" vI zata yuvAna puruSa I yuvatIne DAyazrI 54ii laIne tene bApAzamAM samAvI le che tyAre te banne eka bIjA sAthe jevAM saMkaLAcalA lAge che, evI ja rIte te tiSyaka paNa aneka rUpa karavAnI zakitathI yukata hoya mama lAge che. "se jahA bAmaemA sUtramAre nAma' za6 te vAdhyA 2 ithe rAya che. "mabhu nAmadhArI pu35," mevA tanA martha thAya che. "jaheva Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 bhagavatIsa he gautama ! tipyakasya vikurvaNAzakteH svarUpamAtraM pratipAditam natu graMthoskArthasampAdanena kadAcidapi vyAvahArikadRSTyA vikurvitavAna vikurvati, vika viSyati vetyabhiprAyeNoktam 'No cetra NaM saMpattIe ityAdi / // 0 11 // mULam - jaiNaM bhaMte! tIsara deve evaM mahiDDhIe. jAbaevaiyaM ca paNaM pabhU vikuvittae; sakassa NaM bhaMte / deviMdassa, devaraNNo avasesA sAmANiyA devA kemahiDIyA, taheva sarvvaM jAvaesaNaM goyamA ! sakkassa deviMdassa, devaraNNo egamegassa sAmANiyassa devassa imeyArUve visaye, visayamette buie, Nocetra NaM saMpattIe vikusuvA, vikuvaMti vA, vikuvissaMti vA tAyattIsAyalogapAla - aggamahisINaM jaheva camarassa, navaraM do kevalakapye jaMbUdIve dIve, aNNaM taM ceva, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! tti docce goyame jAva - viharai " // sU0 12 // tAtparya yaha hai ki yaha tiSyaka deva vaikiga samuddhAta se samavahata hokara nirmita apane nAnArUpoMse zakrakI taraha isa do jaMbUdvIpa ko bhara sakane meM samartha hai| yahI bAta ' jaheva sakassa tahetra jAva ityAdi' sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI haiM / isa prakArase he gautama! tiSyaka kI yaha vikurvaNA zaktikA kevala svarUpa mAtra pradarzita kiyA gayA hai vaha yathokta arthake saMpAdanase kabhI bhI abhItaka isa prakArakI vikriyAse na bhUtakAlameM yukta huA hai, na vartamAnakAla meM vaha aisI vikriyA karatA hai aura na bhaviSya meM vaha aisI vikriyA karegA / yahI bAta 'Noceva NaM' ityAdi sUtrapAThase samajhAI gaI hai |0 11 // sakkarasa tadeva jAva ityAhi" tiSya deva pAyu devendra rAInA levI vizrvayA karI zake che. kahevAnuM tAtparya e che ke tiSyaka deva paNa vaikriya samudlAta dvArA aneka deva devIonAM rUpo banAvIne tenI madadathI e ja budvIpane bharI dai zake che. huM gautama ! tithyaka devanI vikuNA zakitanuM A vana tenI zakti batAvavA mATe ja karavAmAM AvyuM che. paNa teNe A prakAranI vikriyA bhUtakALamAM kadI karI nathI, va bhAnA harato nathI bhane bhaviSyamA pazu 12) nahIM khela pAta "No ceva NaM ityAdi" sUtrapATha dvArA prakaTa karI che. aa sU. 115 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 tipyakAnyasA mAnikadevaRddhivarNanam 107 chAyA - yadi khalu bhadanta ! tiSyako devaH evaM maharddhikaH, yAvat-etAMvaca mathurvikurvitum zakrasya khalu bhadanta / devendrasya devarAjasya avazeSAH sAmAnikA devAH kiMmaharddhikAH tathaiva sarvam, yAvat - epa gautama 1 zakrasya devendrasya devarAjasya ekaikasya, sAmAnikasya devasya ayam etadrUpo viSayaH, vipayamAtram uktam, nocaitra sampacyA vyakurvipUrvA vikurvanti vA, vikurviSya " zake frees nAmaka sAmAnika devake atirikta anya sAmAnika devoMkA Rddhi AdikA varNana - 'jaiNaM bhaMte! tIsa deve evaM mahiDIe' ityAdi / mutrArtha - (jaNaM bhaMte!) he bhadanta ! yadi (tIsae deve) tiSyaka deva ( evaM mahiDIe jAba evaiyaM ca NaM pabhR vikuvvittae) isa prakArakI bar3I samRddhivAlA haiM yAvat vaha isa prakArakI vikriyAzaktikA dhAraka hai, to (sakkasma NaM bhaMte / deviMdassa devaraNgo avasesA sAmANiyA devA ke mahidIe ) he bhadanta ! devendra devarAja zatake aura jo bAkI ke sAmAnika deva hai ye kitanI bar3I RddhivAle hai ? ityAdi saba pUrvokta rUpa se prazna samajhanA cAhiye / (taheva savvaM jAva esa NaM goyamA ! sakkarasa deviMdassa devaraNNo egamegassa sAmANiyassa devassa imeyAkhve visa visayatte ie) he gautama! isake uttara meM pahile kI taraha hI kathana jAnanA cAhiye, yAvat he gautama! devendra devarAja zakrake pratyeka sAmAnika devakA yaha isa prakArakA viSaya viSayamAtra hai (no tiSyaka sivAyanA zakendranA sAmAnika deveAnI samRddhi AdinuM varNana jaiNaM bhaMte ! tIsae deve evaM mahiDIe" ityAdi sUtrArtha - agnibhUti agugAra mahAvIra prabhune pUche che - (jaiNaM bhaMte tIsae deve evaM mahiDDhIe jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae) he lahanta ! le tiSya deva ATalI mahAsamRddhi AdithI yukata che, ane jo te ATalI badhI vikAzakita dharAve che, to (sakkasta NaM bhaMte / deviMdassa devaraNNo avasesA sAmANiyA devA ke mahiDIe) ta ! hevarAna, devendra zaDenA gADInA sAmAni devo devI smRddhivALA che! ItyAdi prazna AgalA sUtra pramANe ja samajI leve. uttara- (tahaiva savvaM jAtra esa NaM goyamA ! sakkassa deviMdassa devaraNNo egamegassa sAmANiyassa devassa imeyArUve visaye visayamette bujhe ) he gautama! devarAja, devendra zukranA pratyeka sAmAnika devonI samRddhi vidhruva NA AdinuM kathana paNa pahelAMnI jema ja samajavuM tiSyaka deva pramANe ja samajavuM) temanI vidhruva NA zakitanuM Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - man 114 : . . . . . . .bhagavatIyUre TIkA-vAyubhUtinAmA anagAro bhagavataH sakAzAt zamandrasya samRdayAdivarNanaM saMzrutya audIcyezAnendrasya mahadivikarSaNAdikaM pRcchati mata ! ti bhaga'-ityAdi / he bhadanta ! 'ti' iti zabdasya 'bhadanta' iti nAmnA prabhu sambodhya itpardhaH, 'bhaga' bhagavAn 'tacce goyagetRtIyo gaNadharo gautama. ke mahiDIe-- evaM taheca navaraM sAhie do kevalakappe aMdIve dIve aksesaM taheva) jo devendra devarAja IzAna hai yaha kitanI ghar3I prAddhivAlA hai ityAdi saba pahile kI taraha isake viSayameM unhoMne prabhu se pUchA- tapa prabhune ima prazna ke uttarameM jo unhoMne kahAyaha isa prakArase hai- he gautama! isa sambandhameM samasta varNana pahile kiye gaye zarmendra ke varNana jaisA hI jAnanA cAhiye / parantu usa varNanameM aura isa varNanameM jo antara hai vaha itanA hI hai kI zakendra apanI vikriyA dvArA niSpanna hue aneka rUpoMse do pUre jaMbUdvipako sampUrNa rUpase bhara sakatA hai aura yaha IzAnendra jo ki uttara dizAkA adhipati hai kucha adhika do saMyUdIpoko bhara sakatA hai| bAkI kA aura saba kathana pahile zakendrake vipayameM kiye gaye kathanake samAna hI hai } TIkArtha- vAyubhUti anagArane bhagavAn se zakendra kI samRddhi AdikA varNana sunakara uttaradizAke adhipati IzAnendrakI mahaddhi aura vikurvaNAzaktike vipapameM jo unase pUchA- "bhaMte ! tti bhagavaM' devide devarAyA ke maDDiIe evaM taheva navaraM sAhie do kevalakappe javadIce dIve abasesaM taheva.) 124, ndra, zAna cI saMdhivA cha, ItyAdi samasta prazna pahelAMnI jema ja pUchavAmAM Ave che. mahAvIra prabhu tene A pramANe javAba Ape che-"A viSayamAM saghaLuM varNana zakendranA varNana pramANe ja samajavuM paNa temAM phakata ATalI ja vizeSatA che. kendra pitAnA vakriya zakitathI utpanna karelAM rUpo vaDe be jabUdIne bharI zake che, paNa uttara dizAne adhipati izAnendra pitAnI kriya zakitathI utpanna karelAM rUpe vaDe be jabuddhI karatAM paNa vadhAre jagyAne bharI zakavAne samartha che, bAkInuM saghaLuM kathana kendranA kathana pramANe 4 cha. // sa. 13 // * TIkAI- mahAvIra prabhunI pAsethI kendranI samRddhi AdinuM varNana sAMbhaLIne, vAruti aNagAre uttara dizAnA adhipati IzAnendranI samRddhi, zakita Adi eteyannI siAyI mahApaura prabhuna, 57yu- "bhaMte ti . bhagavaM. tyA" " Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 izAnendraRdrivipaye vAyubhUteH praznaH 115 gotrIyaH 'vAyubhUI' vAyubhUtinAmA 'aNagAre' anagAraH 'samaNaM bhagavaM' zramaNaM bhagavantam 'jAva-evaM vayAsI' yAvat-evaM vakSyamANaprakAreNa avAdI--akathayat, yAvat, itizabdena savinayaparyupAsanAdiziSTAcAro gamyate, 'jahaNaM' yadi khalu yadAhi 'bhaMte ! bhagavan ! 'sakke devide' zakro devendraH, 'devarAyA' devarAjaH 'evaM mahiDDIe' evaM mahardikaH, yathoktamahAsamRddhizAlI, 'jAva-evaiyaM ca NaM' yAvata-etAvaca khalu nizcayena pUrvavarNitAvadhika 'pabhU viuvbittae' prabhuvikurvitum - vikurvaNAM kartuM samartha iti bhAvaH, yAvacchabdena mahAdyutivalakhyAtisaukhyAdi ghotanapUrvakaM vikuvaNAzataramA vaikriyakriyayA nAnArUpanirmANadvArA jambUdvIpAdi paripUraNasya yathoktazaka sAmarza gamyate, tadA-isANeNaM bhaMte ! tti, hebhadanta ? ityAdi- so he bhadaMta ! isa prakArase prabhuko AmaMtrita karake pUchA'ye vAyubhUti 'aNagAre' anagAra 'taIe goyame' tRtIya gautama the / arthAt tIsare nambarake gaNadhara the aura inakA gotra gautama thA / inhoMne kinase isa vipayameM pUchA- so isa bAtako spaSTa karane ke liye sUtrakArane 'samaNaM bhagavaM' yaha sUtra pATha rakhA hai isakA tAtparya yaha hai ki unhoMne zramaNa bhagavAna mahAvIra se hI pUchA- anyase nahIM / 'jAya evaM ghayAsI' meM jo yaha yAvatpada Ayo hai-vaha yaha prakaTa karatA hai- ki prabhuse unhoMne jaba isa praznako pUchA- tava baDe vinayake sAtha hI pUchA- aura pUchate samaya unhoMne prabhukI mana vacana aura kAyase acchI tarahase paryupAsanA ko- isa taraha ziSTa AcAra ke anusAra hI unhoMne prabhuse pUchA / kyA pUchA? isa vipayako spaSTa karane ke liye sUtrakAra kahate hai 'jaiNaM bhaMte ! sakke deviMde devarAyA ke mahiDDIe jAya evaiyaM ca NaM pabhU viuvittae, IsANeNaM bhaMte ! deviMde devarAyA ke mahiDDIe' ki yaha pUchA- isa kA HE-ta!" se prabhArI samAdhAna zana, 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva evaM vayAsI' mana, vacana ane kAyAthI mahAvIra prabhunI paryuM pAsanA karIne-ziSTAcAra pUrvaka-vinamra bhAvathI, vAyubhUti aNagAre mahAvIra prabhune nIce prazna pUcho. vAyubhUti aNagAra mahAvIra svAmInA trIjA gaNadhara hatA. ane temanuM gotra gautama hatuM. mATe temane "trIjA gautama kahyA che. (pahelA gautama indrabhUti, bIjA gautama agnibhUti ane trIjA gautama vAyubhUti hatA) have temaNe zuM pUchayuM te sUtrakAra nIcenA sUtra dvArA matA cha- jahaNaM bhaMte ! sakke devide devarAyA ke mahiDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhR viuvittae, IsANeNaM bhate ! devide devarAyA ke mahiDDIe" a we-! Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatImra 114 TIkA -- vAyubhUtinAmA anagAro bhagavataH sakAzAt zakrendrasya samRddhayAdivarNanaM saMzrutya audIcyezAnendrasya maharddhivikurvaNAdikaM pRcchati 'bhaMte ! ti bhagava' ityAdi / he bhadanta ! 'ti' iti zabdasya 'bhadanta' iti nAmnA marbhu sambodhya ityarthaH, 'bhagavaM' bhagavAn 'tacce goyame' tRtIyo gaNadharo gautama ke mahir3I- evaM taheba navaraM sAhie do kevalakappe jaMbUdIce dIve avasesaM taheca) jo devendra devarAja IzAna hai vaha kitanI bar3I RddhivAlA hai ityAdi saba pahile kI taraha isake viSayameM unhoMne prabhu se pUchA- tapa prabhune hama prazna ke uttarameM jo unhoMne kahAvaha isa prakAra se hai- he gautama ! isa sambandhameM samasta varNana pahile kiye gaye zandra ke varNana jaisA hI jAnanA cAhiye / parantu usa varNanameM aura isa varNanameM jo antara hai vaha itanA hI hai kI zakendra apanI cikriyA dvArA niSpanna hue aneka rUpoMse do pUre jaMbUdvipako sampUrNa rUpase bhara sakatA hai aura yaha IzAnendra jo ki uttara dizAkA adhipati hai kucha adhika do jaMbUdvIpoko bhara sakatA hai / bAkI kA aura saba kathana pahile zakendra ke viSaya meM kiye gaye kathana ke samAna hI hai // TIkArtha- vAyubhUti anagArane bhagavAna se zakrendra kI samRddhi AdikA varNana sunakara uttara dizA ke adhipati IzAnendrakI maharddhi aura vikurvaNAzaktike viSaya meM jo unase pUchA- 'bhaMte / ti bhagavaM' deviMde devarAyA ke mahiGgIe evaM taheva navaraM sAhie do kevalakappe jaMbUdIce dIve avasesaM taheba) devarAna, devendra, IzAna devI samRdhdhivANI che, ityAdi samasta prazna pahelAMnI jema ja pUchavAmAM Ave che. mahAvIra prabhu tene A pramANe javAba Ape che-"A viSayamAM saghaLuM varNana zakrendranA varNana pramANe ja samajavuM. paNa temAM phakata ATalI ja vizeSatA che. zakrendra peAtAnA vaikriya zaktithI utpanna karelAM rUpA vaDe e jaddIne bharI zake che, paNa uttara dizAne, adhipati izAnendra peAtAnI vaikriya zakitathI utpanna karelAM rUpo vaDe e jamUddI! karatAM paNu vadhAre jagyAne bharI zakavAne samartha che. khAInuM saghaLuM kathana zakendranA kathana pramANe 4. // su. 13 // TIkA - mahAvIra prabhunI pAsethI zakendranI samRdhdhi AdinuM varNana sAMbhaLIne, vAyubhUti aNugAre uttara dizAnA adhipati IzAnendranI samRddhi, zakti Adi laghuvAnI nijJAsAthI bhahAvIra arjune; pUchayu -- "bhaMte tti bhagava dhatyAhi" "Da Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 izAnendraRddhivipaye vAyubhUteH praznaH 115 gotrIyaH 'cAyubhUI' vAyubhUtinAmA 'aNagAre' anagAraH 'samaNaM bhagavaM' zramaNaM bhagavantam 'jAya-evaM bayAsI' yAvat-evaM vakSyamANamakAreNa avAdI--akathayat, yAvat, itizabdena savinayaparyupAsanAdi ziSTAcAro gamyate, 'jaNaM' yadi khalu yadAhi 'bhaMte ! bhagavan ! 'sakke devide zako devendraH, 'devarAyA' devarAjaH 'evaM maDDiIe' evaM marddhikaH, yathoktamahAsamRddhizAlI, 'jAva-evaiyaM ca NaM' yAvata-etAvaca khalu nizcayena pUrvavarNitAvadhika 'pabhU viuvittae' prabhuvikurvitum - vikurvaNAM kartuM samartha iti bhAvaH, yAvacchandena mahAdyutivalakhyAtisaukhyAdi ghotanapUrvakaM vikuvaNAzaktayA vaikriyakriyayA nAnArUpanirmANadvArA jambUdvIpAdi paripUraNasya yathoktazaka sAmA gamyate, tadA-isANeNaM bhaMte ! tti, hebhadanta ? ityAdi- so he bhadaMta ! isa prakArase prabhuko AmaMtrita karake pUchA'ye vAyubhUti 'aNagAre' anagAra 'taIe goyame' tRtIya gautama the / arthAt tIsare nambarake gaNadhara the aura inakA gotra gautama thA / inhoMne kinase isa vipayameM pUchA- so isa yAtako spaSTa karane ke liye sUtrakArane 'samaNaM bhagavaM' yaha sUtra pATha rakhA hai isakA tAtparya yaha hai ki unhoMne zramaNa bhagavAna mahAvIra se hI pUchA- anyase nahIM / 'jAva evaM cayAsI' meM jo yaha yAvatpada AyA hai-vaha yaha prakaTa karatA hai- ki prabhuse unhoMne jaba isa praznako pUchA- taba baDe vinayake sAtha hI pUchA- aura pUchate samaya unhoMne prabhukI mana vacana aura kAyase acchI tarahase paryupAsanA ko- isa taraha ziSTa AcAra ke anusAra hI unhoMne prabhuse pUchA / kyA pUchA? isa viSayako spaSTa karane ke liye sUtrakAra kahate hai 'jaNaM bhaMte ! sakke deviMde devarAyA ke mahiDDIe jAya evaiyaM ca NaM pabhU viuvittae, IsANeNaM bhaMte ! deviMde devarAyA ke mahiDIe' ki yaha pUchA- isa kA HE-!" me prabhArI samAdhAna zana, 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM jAva evaM cayAsI' mana, vacana ane kAyAthI mahAvIra prabhunI paJpAsanA karIne-ziSTAcAra pUrvaka-vinamra bhAvathI, vAyubhUti aNagAre mahAvIra prabhune nIce prazna pUchayo. vAyubhUti aNagAra mahAvIra svAmInA trIja gaNadhara hatA. ane temanuM gotra gautama hatuM. mATe temane "trIjA gautama kahyA che. (pahelA gautama IndrabhUti, bIjA gautama agnibhUti ane triIjA gautama vAyubhUti hatA) have temaNe zuM pUchayuM te sUtrakAra nIcenA sUtra dvArA matA cha- jahaNaM bhaMte / sakke deviMde devarAyA ke mahiDIe jAva evaiyaM ca NaM pabhu viuvittae, IsANeNaM bhate ! devide devarAyA ke mahiDDIe" 3.E-1 ! Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 bhagavatI sUtre bhagavan ? IzAnaH audIcyendraH khalu ' deviMde ' devendraH 'devarAyA' devarAjaH kemahiDIe' kiM-maharddhikaH ? kIdRzasamRddhayAdizAlI ? kIdRzIM kiyatIzca vikukartuM samarthaH ? iti praznAzayaH / bhagavAn mahAvIraH IzAnendrasya samRddhi vikurvaNAdiviSaye praznayantaM vAyubhUtiM samAdhatte - ' evaM taheva' evaM vadhaitra, pUtrakathitaza kendramahaddharyAdisamAnameva IzAnendrasyApi samRddhayAdikaM bodhyam, yadyapi tAtparya yaha hai ki zramaNa bhagavAna mahAvIrase tRtIya gautama gaNadhara vAyubhUtine aisA pUchA ki he bhadanta ! devendra devarAja zakra- saudharma devalokAdi itanI baDI RddhivAlA hai yAvat vaha pUrvameM varNita vikurvaNA karane ke liye samartha haiM- yahA~ yAvat zabda se 'mahAdyuti, ghalakhyAti, saukhya Adi padakA grahaNa huA hai aura sAthameM yaha bhI isa padase abhivyakta kiyA gayA hai ki vaha zakrendra apanI vikurvaNA karanekI zakti dvArA nippanna nAnA rUpoMse jaMbUdvipa Adiko pUrNarUpase bhara sakanekI zaktise otaprota hai, to 'IsANe NaM bhaMte! deviMde devarAyA ke mahiDIe' he bhadanta ! jo devendra devarAja IzAnendra hai vaha kitanI ghar3I bhArI RddhivAlA hai ? aura kitanI kaisI vikurvaNA karaneke liye samartha hai ? isa prakAra bhagavAn mahAvIrane apanese IzAnendrakI samRddhi aura vikurvaNA zakti Adike viSaya meM prazna karanevAle vAyubhUti se samAdhAnarUpameM jo kucha kahA vaha isa prakAra se hai- 'eva' tathaiva' isameM prabhune gautama ko samajhAyA ki he gautama! jo tumane IzAnendrakI samRddhi aura vikurvaNA zaktiko jAnane ke liye prazna kiyA haiM usakA samAdhAna yaha haiM ki pahile jaisA zakrendra kI samRddhi aura vikurvaNA zaktike saudhama devaleAkane adhipati devendra, devarAja zaka je ATalI badhI samRddhi AdithI yukta che, ( mahIM yAvat pahathI bhaDDAdhuti, mahAmaNa, bhahAyaza, mahAsu mane mahAprabhAva, grahaNa karavA joIe ) ane te AgaLa varNavyA mujakhanI vikuvA karavAne samartha che (te peAtAnI vikuvA zakitathI utpanna karelA deva devIyeA vaDe e jaddIpAne bharI zakavAne samartha che), teA he bhadanta ! uttarAdhipati, devarAja, devendra keTalI samRddhi AdithI yukata che? te kevI vikuNA zakitathI yukata che ? vAyubhUti aNugAranA praznanA je javAma mahAvIra prabhue ApyA, te sUtrakAra have samajAve che. " evaM tathaiva" he gautama vAyubhUti | paDesA zahendranI samRddhi, vidurvadyA Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 izAnendraRddhivipaye vAyubhRteH praznaH 117 . evaM taheva / 'avasesaM taheva' iti kayanena zakrapakaraNavadeva IzAnendraprakaraNamapi vijJAyate tathApi AMzikavizepatA'styeva, ubhayoH- sAmyAbhAve sAmyapratipAdanamayuktamiti tu nAzaGkanIyam AMzikavizepasattve'pi ubhayasAdhAraNa maharddhitvAdiviSayamAdAya sAmyasya sAmanjasyasaMbhavAt , vizeSatA ceyam vipayameM kahA gayA haiM vaisAhI IzAnendrakI samRddhi aura vikurvaNA zaktike vipameM bhI jAnanA cAhiye / yahAM para aiso AzaMkA nahIM karanA cAhiye ki 'navaraM' isa pada dvArA jaba ina donoMme samAnatAkA nipedha kiyA gayA hai taba 'evaM taheva avasesaM taheva' ina padodvArA ina donoM meM samAnatA kaise prakaTa kI gaI hai kyoM ki- jahAM para ina donoMmeM samAnatA prakaTa kI gaI haiM vaha kitaneka prakaraNe kitaneka bhAga meM samAna hai isa ghAtako lekara prakaTa kI gaI hai / tAtparya kahanekA yaha hai ki yaha prakaraNa IzAnendrakA hai aura isa prakaraNakI _ 'evaM taheva' isa pATha dvArA zaka ke prakaraNa ke sAtha samAnatA kahI gaI hai, parantu phira bhI isa IzAnendra prakaraNameM zaka ke prakaraNa kI apekSA kucha 2 vizeSatA hai hI / ataH jaya yaha vizeSatA maujUda hai taba phira isameM samAnatA kyoM kahI gaI hai ? to isakA samAdhAna isa prakArase hai ki kitaneka prakaraNa kitaneka bhAgameM samAna hone para bhI kitaneka bhAgameM bhinna 2 bhI hote hai to bhI ve samAna kisI apekSAse kaha diye jAte haiM / ataH ina donoMmeM maharddhitva Adi viSayako lekara samAnatAkA sAmaMjasya bana jAtA hai / vaha zakita AdinA viSayamAM je kahyuM che, e ja pramANe IzAnendranI samRddhi, vikrvaNA zaThita mAhinA viSayamA pazu sabhA "NavaraM" phaa|| jananI vive| zatibhA je taphAvata che, te prakaTa karavAmAM Avyo che. kahevAnuM tAtparya e che ke kendranA jeTalI vimurvaNa zakita te IzAnendra paNa dharAve che. paNa IzAnendra tenA karatAM keTalI vizeSa vikRrva karI zake che. te sUtrakAre "ra" padathI zarU thatA sUtrapAThamAM batAvyuM che. zaMkA- IzAnendranI vimurvaNa zaktimAM zakrendranI vimurvaNa zakita karatAM vizeSatA hAya to "evaM taheva" 56 vA mAnanA vimA samAnatA zA bhoTa matApIche? samAdhAna-te baMnenI mahAsamRddhi, mahAvruti, mahAbala, mahAyaza, mahAsukha ane mahAprabhAvamAM te samAnatA che. vikuvarNa zakitamAM paNa ghaNe aMze samAnatA che tethI e pramANenA kathanamAM asaMgatatAne prazna ja ubhe thatA nathI. Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 bhagavatIne bhagavan ? IzAnaH audIcyendraH khalu deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAnaH kemahiDDIe' kiM mahaddhikaH ? kIdRzasamRdayAdizAlI ? kIdRzIM kiyatIzca vikacaNAM kartuM samarthaH ? iti praznAzayaH / bhagavAn mahAvIraH IzAnendrasya samRddhi vikurvaNAdivipaye praznayantaM vAyubhUti samAdhatte-'evaM taheva' evaM tathaiva, pUnakathitazakendramaharyAdisamAnameva IzAnendrasyApi samRdvayAdikaM yodhyam , yadyapi tAtparya yaha hai ki zramaNa bhagavAna mahAvIrase vRtIya gautama gaNadhara vAyubhUtine aiso pUchA ki he bhadanta! devendra devarAja zaka- saudharma devalokakA adhipati yadi itanI baDI RddhivAlA hai yAvat vaha pUrvameM varNita vikurvaNA karane ke liye samartha hai- yahAM yAvat zabda se 'mahAyuti, ghalakhyAti, saukhya Adi padoMkA grahaNa huA hai aura sAdhameM yaha bhI isa padase abhivyakta kiyA gayA hai ki vaha zakendra apanI vikurvaNA karanekI zakti dvArA nippanna nAnA rUpoMse jaMbUdvipa Adiko pUrNarUpase bhara sakanekI zaktise otaprota hai, to 'IsANe NaM bhaMte ! deviMde devarAyA ke mahiDIe' he bhadanta ! jo devendra devarAja IzAnendra hai vaha kitanI bar3I bhArI RddhivAlA hai ? aura kitanI kaisI vikurvaNA karaneke liye samartha hai? isa prakAra bhagavAn mahAvIrane apanese IzAnendrakI samRddhi aura vikarvaNA zakti Adike viSayameM prazna karanevAle vAyubhUtise samAdhAnarUpameM jo kucha kahA vaha isa prakArase hai- 'evaM tathaiva isameM prabhune gautama kI samajhAyA ki he gautama! jo tumane IzAnendrakI samRddhi Ara cikurvaNA zaktiko jAnane ke liye prazna kiyA haiM usakA samAdhAna yaha haiM ki pahile jaisA zakendra kI samRddhi aura vikurvaNA zaktika saudharma devakane adhipati devendra, devarAja zaka je ATalI badhI samRddhi AdithI yuzta cha, ( mI yAvat 54thA mahAdhuti, mahAma, mahAyaza, mAsuma bhane mahAprabhAva, grahaNa karavA joIe) ane te AgaLa varNavyA mujabanI vikuvaNa karavAne samartha che (te pitAnI vikurvaNa zakitathI utpanna karelA deva devI vaDe be jaMbUdIne bharI zakavAne samartha che), te he bhadanta! uttarAdhipati, devarAja, devendra keTalI samRddhi AdithI yukata che? te kevI vidurvaNa zakitathI yukata che? have samajAve che. a , vAyu aNagIranA praznane je javAba mahAvIra prabhue Ape, te sUtrakAra "evaM tathaiva" gautama vAyubhUti ! paDalA zandranI samRddhi, viNA Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 IzAnendraRddhavipaye vAyubhUteH praznaH 119 etthaNaM isANANaM pajjattA'pajjattANaM ThANA paNNattA, timu vi logassa asaMkhejjaibhAge, sesaM jahA sohammagadevANaM, jAva-viharati, IsANe atya deviMde, devarAyA parivasati mUlapANI, vasabhavAhaNe, uttara logADibaI, aTThAvIsavimANAvAsasayasahassAhibaI, arayaMvaravatthadhare, sesaM jahA sakkassa, jAva-pabhAsemANe, tattha aTThAvIsAe vimANAvAsasayasahassANaM, asotIe sAmANiyasAhassINaM, tAyattIsAe tAyattIsagANaM cauNha logapAlANaM, atuNDaM agamahisINaM saparivArANaM, niha parisANaM, sattaNDa aNIyANaM, sattaNDa aNiyAhibaINaM, cauNhaM asItINaM AyarakkhadevasAhassINaM, annesiMca vahaNaM isANakappavAsINaM vemANiyANaM devANa ya AhevacaM, porevaccaM kuvvemANe jAva-viharai'tti / ayambhAvaHyammin sthale saudharmadevalokaH tasya samazrayA dvitIyaH IzAnadevalokaH pUrva paDikhyA, etya NaM ImANANaM pajattA'pajattA NaM ThANA paNNattA tisu vi logasta asaMkhejahabhAge semaM jahA sohammadevANaM jAva viharati, InANe attha deviMde devarAyA parivasati, mUlapANI vasabhavAhaNe, uttara logAhibaI,aTThAvIsa vimANAvAsasahamsAhibaI, arayaMvaracatyadhare, sese jahA lakkamsa jAva pabhAsemANe, tattha aThThAvIsAe vimANAvAsasayasahassANaM asItIe sAmANiyasAhassINaM, tAyattImAe tAyattIsagANaM,cauNhaM logapAlANaM aTThaNhaM aggamAhisINaM saparivArANaM, tiNhaM parisANaM sattaNhaM aNIyANaM, sattaNhaM aNIyAhivaINaM,caupahaM asItINa AyarakkhadevasAhassINaM, annesiMca vahaNaM IsANakappavAsINaM vemANiyANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM, porevaccaM, kuvvemANe jAva vihara" tti, tAtparya yaha hai- jisa sthala meM saudharma devaloka hai usakI samazreNI meM dUsarA mayA jAva paDirUvA, etya Na' IsANANa pajjattA'pajjattANa ThANA paNNattA, timu vi logassa asaMkhejjaibhAge sesaM jahA sohammadevANaM jAva viharati, IsANe astha devide devarAyA parivasati, mUlapANi, vasabhavAhaNe, uttara? lo gAhibaI, aTThAvIsa vimANAvAsasayasahassAhibaI, arayaMvaravatthadhare, se se jahA sakkassa jAva pabhAsemANe, tattha aTThAvIsAe vimANavAsasayasahassANaM asI. tAe sAmANiyasAhassINaM, tAyattIsAe tAyattIsagANaM, cauNhaM logapAlANaM, aNDaM aggamahisINaM saparivArANaM, tihaM parisANaM, sattaNhaM aNiyANaM, sattaNha aNIyAhibaINaM, cauNha asItINa Ayarakkhadeva sAhasINaM, annesiMca bahaNa isANakappavAsINaM vemANiyANaM savANa ya devINa ya Ahevacca, poravacca, kumvemANe jAva viharaha" ti tanu tAtpayanIya prabhAga 2-2 sthane sodhabhU devaloka che, te sthaLanI samazreNImAM bIjuM IzAna devaka che. te pUrvathI pazcima sudhI Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 bhagavatIsUtre cata 1 66 "seNaM avasAra vimANAvAsasaya sahastANaM asIIe sAmANiyasAhassINaM, jAva - cauNDaM asIINaM AyarakakhadevasAhastINaM "ti / so'STAviMzaternimA nAvAsa zatasahasrANAm, azIteH sAmAnikasAhasrINAm 1 yAvat sRNAm azItInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm uparyuktAnAmupari svAdhipatyAdikaM kurvata IzAnendrasya zakrApekSayA vaiziSTayaM bodhyam / IzAnendrasya audIcyAdhipatitvena dAkSiNAtyAdhipatizakrApekSayA tasyAdhikasAmarthyazAlitvAt / taduktaM prajJApanAyAm 'tesiMNaM bahamajyasabhAe paMcavaDiM sagA paNNattA - aMkavarDisae, phalihavarDisae, rayaNavarDisae, jAtasvaDisae, majjhe ittha IsANavarDisae, teNaM varDisayA sanva rayaNAmayA, jAba- paDiruvA, vizeSatA isa prakArase hai- " seNaM aTTAvosAe trirmANAvAsasayasahassANaM, asIIe sAmANiyasAhassoNaM jAva cauNDaM asIhaNaM AyarakkhadevasAhassINaM' vaha IzAnendra 28 aTThAIsa lAkha vimAnoMkA svAmI hai, assI 80 hajAra sAmAnika devoMkA adhipati hai, tIna lAkha 3 vIsa hajAra 20 AtmarakSaka devoMkA svAmI hai / isa taraha zakrakI apekSA IzAnendra meM viziSTatA hai tathA yaha IzAnendra uttaradizA kA adhipati hai aura zukra dakSiNa dizAkA adhipati hai - isa liye zakkI apekSA IzAnendra meM viziSTa zaktizAlitA haiM / prajJApanA sUtrameM yahI bAta isa pATha dvArA kahI gaI hai- " tesiNaM bahumajjhadesabhAe paMca vaDiMgA paNNattA, aMkavarDisae, phalihavaDiMmae, jAtarUvavaDiMsae, majjhe ittha IsANavarDisae, teNaM vaDi~sayA savvarayaNAmayA jAva - have te vizeSatA nIcenAM sUtrA dvArA sUtrakAre pragaTa karI che-- "seNaM aTThAvIsAe vimANAvAsa saya sadassANaM, asIIe sAmAjiya sAhassINaM jAva caunheM asIINaMAyarakkhadeva sAhassINaM" te IzAnendra 28 aTheyAvIsa lAkha vimAnavAseAnA adhipati che, 80 eMsI hajAra sAmAnika devena adhipati che ane traNa lAkha vIsa hajAra AtmarakSaka devonA adhipati che. A pramANe zakrendra karatAM izAnendramAM vizeSatA che. zakrendra dakSiNa dizAne adhipati che, izAnendra uttara dizAnA dhiti che. tethI zakendra karatAM IzAnendranI zakita vadhAre che. prajJApanA sUtramAM e ja vAta nIce pramANenA sUtrapAThamAM prakaTa karI che"tesinnN bahumajjhadesabhAe paMca varDisagA paNNattA, aMka varDisae phaliha vArDasae, jAtarUvabarDisaMeM, majjhe ittha IsANavaDisae, teNaM vaDisayA savvarayaNA Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 121 prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 izAnendraRddhiviSaye vAyubhUteH praznaH madhye bhAge paJcA'vataMsakAH santi IzAnA'vataMsakasya pUrve aGkAvataMsakaH, dakSiNe sphaTikAvataMsakaH, pazcime ratnAvataMsakaH uttare jAtarUpAvataMsakaH, ete catvArosvataMsakAH santi, tanmadhye sarvajAtIyaratnamayaH mAsAdIyaH darzanIyaH abhi rUpaH pratirUpaH IzAnAvataMsako'sti yAvada divyAn bhogAn bhuJjAno viharati, etasya sarvavarNanaM saudharmavat vijJeyam punaH kIdRzaH- dhRtatrizUlahastaH nRpabhavAhanaH uttarArdhalokAdhipatiH aSTAviMzatilakSavimAnasvAmI nirmaladivyavastradharaH zerpA loka ke nivAsiyoMkA indra rahatA hai / prajJApanAsUtra meM bhI kahA haiunake ThIka madhya bhAga meM pAMca avataMsaka haiM / IzAnAvataMsaka ke pUrva meM aGkAvataMsaka hai / dakSiNa meM sphaTikAvataMsaka hai| pazcima meM ratnAvataMsaka hai / uttara meM jAtarUpAvataMsaka hai / isa prakAra ye cAra avataMsaka sarvajAti ke ratnoMke bane hue haiM / inake bIca meM sarvajAtIya ratnamaya eka IzAnAvataMsaka haiM / yaha avataMsaka prAsAdIya hai, darzanIya hai, abhirUpa hai, aura pratirUpa hai, yahAM paryApta aura aparyApta IzAnavAsI devoMke sthAna haiM / ye loka ke asaMkhyAtave bhAga meM haiN| bAkI kA 'yAvata viharati' taka kA varNana saudharmavAsI devoM ke samAna hai / isI jagaha IzAnendra rahatA hai / yAvat vaha divyabhogoMko bhogatA huA vahAM apanA samaya AnandollAsa ke sAtha vyatIta karatA rahatA hai| isakA samasta varNan saudharma devaloka kI taraha jAnanA cAhiye / yaha IzAnendra apane hAtha meM trizUla dhAraNa kiye rahatA hai / balada - baila para isakI savArI haiN| yaha utta indra rahe che. prajJApanAsUtramA paNa kahyuM che ke izAna devalekanI kharAbara madhyamAM pAMca avata sake! (zreSTha mahele) che. izAnAvata sakanI pUrNAMmAM aMkAvata saka che, dakSiNamA sphaTikAvata'saka che, pazcimamAM ratnAvatasaka che, ane uttaramAM jAtarUpAvatasaka che. te cAre mahAlayA (mavatasake) sarve jAtinAM ratnAnAM anelAM che. te cArenI vacce vacca badhI jAtanAM ratnAne anele izAnAvatasaka che. te vata...saka prAsAdIya, danIya, abhirUpa ane pratirUpa che. tyAM paryApta ane aparyApta izAnakalpavAsI devonAM sthAne che. te sthaan| sAunA asabhyAtAM bhAgabhAM AvelA che. mADInuM " yAvat viharati " sudhInuM varNana saudha kalpavAsI devonA jevuM ja che, tyAM izAnendra rahe che. te tyAM divya bhAge bhegavatA thakA potAnA samaya AnaMda ane ullAsathI pasAra kare che. te zAnendra tenAhAthamAM trizULarAkheche ane vRSabha (khaLada)para savArI kareche. uttarA lAkanA Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 yaatrii pazcime-AyAmaH, unaradakSiNe viSkammaH, meruparvatasya uttaradizi pUrNacandra maNDalAkAreNa vidyate , tatra - sarvajAtIyasphaTikaracitAni aSTAviMzatilA vimAnAni santi, tepu pratyekaM vimAnamapUrvazomAsampannaM racanApUrNanano pavanakrIDAzailavApImabhRtibhiH pUrNam , teSu vimAnepu mukhAdiSu vaiSamyam vartate, tatra yogyatA'nusAreNa devAH svasthaparivAraH nivasanti, tanmadhye uccatvazobhayoH catvAraH aGkasphaTikaratnasvarUpAvataMsakAH santi, teSu sarvebhyaH adhikonnatavizeparacanApUrNakAntipUrNaIzAnanAmako mahA'vataMsako vartate, tatra IzAnavAsinAm indro vasati, prajJApanAyAmapi proktam - tepAm bahuIzAna devaloka hai| yaha pUrva se pazcima taka layA hai aura uttara se dakSiNa taka cauDA hai| meru parvata kI uttaradizA meM yaha pUrNacandra maMDala ke AkAra jaisA hai| isameM samasta jAti ke sphaTikaratnoMse race hue 28 aThAIsa lAkha vimAna haiN| ina vimAnoM meM se pratyekavimAna apUrva zobhA se yukta hai| racanA se paripUrNa hai| sukhavihArazAlI hai| dhana se upavana se, krIDAparvatoMse, evaM vApikAoM (yAyaDiyo) Adi se pUrNa hai| ina vimAnoM meM sukhAdikoM meM viSamatA hai| ina meM samasta deva apane2 parivAroM ke sAtha apanI2 yogyatA ke anu sAra rahate haiN| IzAna devaloka ke madhya meM Uce aura suhAvanacAra aMka, sphaTika, ratna, jAti surUpa, ye avataMsaka haiN| ina saba ke bAca meM saba se adhika unnata. vizeSa racanA se paripUrNa, kSAnti ke puMja jaisA IzAna nAma kA mahA avataMsaka hai| isa meM izAnadaya lAMbu ane uttarathI dakSiNa paryanta pALe che. meru parvatanI uttara dizAmAM AveluM te IzAna devaloka pUrNa candramaMDalanA AkAranuM che. temAM badhI jAtanAM sphaTika rane vaDa banAvelAM 28 aThayAvIsalAkhavimAne che. te dareka vimAna atizaya suMdara che. tenI racanA paripUrNa bilakula khAmI vinAnI) che. temAM nivAsa karanArA devene mATe atyaMta sukhadAyI che. te pratyeka vimAna vana, upavana, krIDAparva ane vArSikAo (vAva)thI cakata che. te vimAnamAM sukhAdinI atizayatA che. te vimAnamAM badhA devo pAta pitanA parivAra sahita, pota potAnI yogyatA pramANe vase che. IzAna devalokanA madhya bhAgamAM UMcAM ane suMdara cAra ataM vasako-(zreSTha mahelo) che-(1) aMkAlataMka, (2) sphaTikAvavaMsaka, (3) ra8nAvataMsaka ane () tarUpAvata saka. te cArenI vacce vacce sauthI UMce, vizeSa racanAthI paripUrNa zAntinA paMja samAna IzAna nAmane mahAvartAsaka (ghaNe ja zreSTha mahela) Avelo che. temAM IzAna devalokamAM rahetA devone Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 izAnendraRddhiviSaye vAyubhUteH praznaH 121 madhye bhAge paJcA'vataMsakAH santi IzAnAvataMsakasya pUrve aGkAvataMsakaH, dakSiNe sphaTikAvataMsakaH, pazcime ratnAvataMsakaH uttare jAtarUpAvataMsakaH, ete catvAro'vataMsakAH santi tanmadhye sarvajAtIyaratnamayaH prAsAdIyaH darzanIyaH abhi rUpaH pratirUpaH IzAnAvataMsako'sti yAvad divyAn bhogAn bhuJjAno viharati, etasya sarvavarNanaM saudharmavat vijJeyam punaH kIdRzaH- dhRtatrizUlahastaH nRSabhavAhanaH uttarArdhalokAdhipatiH aSTAviMzatilakSa vimAnasvAmI nirmaladivyavastradharaH zerpA loka ke nivAsiyoMkA indra rahatA hai / prajJApanAsUtra meM bhI kahA haiunake ThIka madhya bhAga meM pAMca avataMsaka haiM / IzAnAvataMsaka ke pUrva meM aGkAvataMsaka hai| dakSiNa meM sphaTikAvataMsaka hai| pazcima meM ratnAvataMsaka hai / uttara meM jAtarUpAvataMsaka hai / isa prakAra ye cAra avataMsaka sarvajAti ke ratnoM ke bane hue haiM / inake bIca meM sarvajAtIya ratnamaya eka IzAnAvataMsaka haiM / yaha avataMsaka prAsAdIya hai, darzanIya hai, abhirUpa hai, aura pratirUpa hai, yahAM paryApta aura aparyApta IzAnavAsI devoMke sthAna haiM / ye loka ke asaMkhyAtave bhAga meM haiN| bAkI kA 'yAvata viharati' taka kA varNana saudharmavAsI devoM ke samAna hai / isI jagaha IzAnendra rahatA haiM / yAvat vaha divya bhogoMko bhogatA huA vahAM apanA samaya AnandollAsa ke sAtha vyatIta karatA rahatA haiM / isakA samasta varNan saudharma devaloka kI taraha jAnanA cAhiye / yaha IzAnendra apane hAtha meM trizula dhAraNa kiye rahatA hai / balada - baila para isakI savArI hai| yaha utta indra rahe che. prajJApanAsUtramAM paNa kahyuM che ke izAna devaleAkanI parAmara madhyamAM pAMca avata sakA (zreSTha mahelA) che. izAnAvata sakanI pUrvamAM aMkAvata...saka che, dakSiNamA sphaTikAvatasaka che, pazcimamAM ratnAvata saka che, ane uttaramAM jAtapAvata saka che. te cAre mahAlaye (avatasake!) sarve jAtinAM ratnAnAM khanelAM che. te cArenI vaccA vacca badhI jAtanAM ratnAnA anele izAnAvatasaka che. te avatasaka prAsAdIya, danIya, abhirUpa ane pratirUpa che, tyAM paryApta ane aparyApta IzAnakalpavAsI devonAM sthAnA che. te sthAnA sonA masajyAtabhAM lAgabhAM yApekSAM che. mADInuM " yAvat vihati" sudhInuM varNana saudha kalpavAsI devonA jevuM ja che. tyAM izAnendra rahe che. te tyAM divya bhAgo bhAgavatA thakA potAnA samaya AnaMda ane ullAsathI pasAra kare che. te "zAnendra tenAhAthamAM trizULarAkheche ane vRSabha (khaLada)para savArI kareche. uttarA lAkane Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 bhagavatI sUtre mAse kAlaM kiccA IsANekappe sarAMsi trimANaMsi, jAceva tIsae, vattavvayA sA savveva aparisesA kurudattaputte ! ||sU014 // " chAyA - yadi khalu bhadanta ! IzAno devendraH, devarAjaH, evaM maharddhikaH, yAvat etAvaca mathurvikurvitum evaM khalu devAnumiyAgAm, antevAsI kurudattaputro nAma bhakRtibhadrakaH yAvat-vinItaH, aSTamamapTamena anikSiptena, pAraNake AcAmlaparagraheNa tapaHkarmaNA UbAhU magRhya magRhya sUryAbhimukhe AtApanabhUgau AtApayan bahumatipUrNAn paNmAsAn zrAmaNyaparyAyaM pAlayitvA, 'jaiNaM bhaMte! IsANe devide' ityAdi / sUtrArtha - (jaNaM bhaMte ) he bhadanta / yadi (IsANe deviMde devarAyA) devendra devarAja IzAna dUsare devalokakA indra ( evaM mahir3Ie) aisI ghaDI RddhivAlA hai (jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae) yAvat yaha aisI ghaDI vikriyA karaneke liye zaktizAlI hai ( evaM khalu devANupiyANaM antevAsI kurudatta putte nAmaM pagaibhadde jAva triNIe aTThamaM ameNaM aNikkhitteNaM pAraNae) to Apa devAnupriya ke ziSya jo kurudatta putra hue hai ki jo prakRtise bhadra yAvat vinIta the nirantara aSTama aSTamakI tapasyAse jo pAraNA karate the pAraNAmeM jo (AyaMvila pariggarNa tavokammeNa u vAhAo pagijjhiya 2 sUrAbhimudde, AyAvaNa bhUmie AyAvemANe) AyaMbila - AcAmlanata kiyA karate the pharudattaputranuM vRttAMta"jinnN bhaMte! IsANe devide" ityAdi sUtrArtha - (jaiNaM bhaMte 1) De lahanta ! le (IsANe devide devarAyA ) zrIna hevaseouna! dhandra, devarA devendra IzAna ( evaM mahiDIe) bhAvI mahAna samRddhi mAhithI yukta che, ( jAtra evaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae) bhane ATalI madhI vidurvayA zakti dharAve che, to (evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI kurudattaputte nAmaM pagaibhadde jAva viNIe aTTamaM aTThameNaM aNikkhitteNaM pAraNae) Aya hevAnu priyane kurudattaputra nAmanA ziSya, ke je svabhAve bhadrika hatA ane vinIta pantanA guNNAthI yukata hatA, je vistAra aThamane pAraNe aThama karatA hatA, pAraNAne divase (Avilaparigga "mmeNaM uhaDhaM vAhAo pagijjiya2 sUrAbhimu AyAvaNabhUmi jee AyaMbila karatA hatA, A rIte AkarAM Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3u. 1 kurudatta devaRddhinirUpaNam 125 ardhamAsikayA saMlekhanayA AtmAnaM jUpitvA, triMzadbhaktAni anazanAni chiccA AlocitamatikrAntaH, samAdhimAptaH kAlamAse kAlaM kRtvA IzAne kalpe svIye vimAne, yA caiva tiSyake vaktavyatA sA sarvA eva aparizeSA kurudatta putre ||suu014 // isa taraha kaThina tapaHkarma karanemeM jo nirantara - tatpara rahate the tathA doMnoM hAtha UMce karake sUryake samakSa jo khaDe raha kara AtApana bhUmimeM AtApanA lete rahate the (bahupaDipuNNe chammAse sAmaNNapariyAgaM pANittA addhamAsiyAe saMdehaNAe ) isa taraha jinhoMne ThIka cha mAsa taka sAdhuparyAyakA pAlana kiyA aura pAlana karake 15 paMdraha dinakI saMlekhanA se ( attANaM jJasittA ) AtmAko saMyojita kara (tIsaM bhattAI aNasaNAI chedettA) jinhoMne 30tIsa bhaktoko anazana dvArA chedita kiyA ( AloiyapaDikate) anazana dvArA 30 tIsa bhaktoM ko chedita karake ve kurudatta putra AlocanA pratikramaNase dukta hokara ( samAhipatte) samAdhiko prApta kara ( kAlamAse kAlaM kiccA ) aura kAla avasara kAla karake ( IsANe kappe saraMsi vibhANaMsi ) IzAna kalpa meM apane vimAna meM (jA ceca tIsae vaktavvayA sA savveva aparisesA kurudattaputte ) IzAnendra ke sAmAnika devake rUpameM utpanna hue haiM / inake viSayakI vaktavyatA jaisI tiSyaka devakI vaktavyatA prakaTa kI gaI hai vaisI hI jAnanI cAhiye / tAtparya isa praznakA yahI hai ki- he bhadanta ! Apake kurudattaputra nAmake jo anagAra the kAla avasarakAla karake IzAnendra ke sAmAnikadeva hue hai / so maiM Apase tapa karavAmAM jee lIna rahetA hatA, tathA tee khanne hAtha thA rAkhIne sUryanI sAme ubhA rahIne tauThAvANI bhUmimAM bhAtAyanA setA DA. bahupaDipuNNe chammA se sAmaNNapariyAgaM pAuNittA addhamAsiyAe saMlehaNAe) mA rIte cha bhAsa sudhI sAdhu paryAyanuM pAsanazrIne,15yaharahivasanA saMthArAdhI (attANaM hUsittA) mAtmAne yukta ne, ( tIsa bhattAI aNasaNAI chedittA ) 1562 hivasanA u0trIsa TA bhADAra anazana dvArA parityAga ne (Aloiya paDikate) mAseoyanA tathA pratibhAzu 4rIne, (samahipatte) bhananI sthiratA (samAdhi) prApta urIne (kAlamo se kAlaM kiccA) bhRtyunA samaya bhAvatA aNadharma pAbhIne (IsANe kappe sarAMsi vimANaMsi) dhyAna devasoma, potAnA vibhAnabhAM (jA ceva tIsae vattavyavA sA savveva aparisesA kurudattaputte) zAnendranA sAmAni deva 3ye utpanna thayA che. jADInuM temanuM - Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 bhagavatIsUtre 1 mAse kAlaM kiccA IsANekappe sarAMsi nimArNasi, jAceva tIsae, vattavvayA sA savveva aparisesA kurudattapute ! ||sU014 || chAyA - yadi khalu bhadanta ! IzAno devendraH, devarAjaH evaM mahardikaH, yAvat-etAvacca mathurvikurvitum, evaM khalu devAnumiyANAm, antevAsI kurudattaputro nAma bhakRtibhadrakaH, yAvat-vinItaH, aSTamamapTamena anikSiptena, pAraNake AcAmlaparigraheNa tapaHkarmaNA UtryaMbAhU sUryAbhimukhe AtApanabhUgau AtApayan bahumatipUrNAn paNmAsAn zrAmaNyaparyAyaM pAlayitvA, 'jaiNaM bhaMte / IsANe devide' ityAdi / sUtrArtha - (jaNaM bhaMte ) he bhadanta / yadi (IsANe deviMde devarAyA) devendra devarAja IzAna dUsare devalokakA indra ( evaM mahir3Ie) aisI ghaDI RddhivAlA hai (jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae) yAvat vaha aisI vaDI vikriyA karaneke liye zaktizAlI hai ( evaM khalu devANupiyANaM antevAsI kurudatta putte nAma pagar3abhadde jAva viNIe aTTamaM ameNaM aNikkhitteNaM pAraNae) to Apa devAnupriya ke ziSya jo kurudatta putra hue hai ki jo prakRti se bhadra yAvat vinIta the nirantara aSTama aSTamakI tapasyAse jo pAraNA karate the pAraNAmeM jo (AyaMbila pariggaheNa tavokammeNaM uDDhe vAhAo pagijjhiya 2 sUrAbhimu AyAvaNa bhUmie AyAvemANe) AyaMbila - AcAmlavrata kiyA karate the karudattaputranuM vRttAMta-"jinnN bhaMte! IsANe deviMde" ityAdi / sUtrArtha - (jaiNaM bhaMte 1) se lahanta ! le (IsANe dedhiMde devarAyA) jIna hevasAunA Indra, devarAT devendra IzAna ( evaM mahiDIe) bhAvI mahAna samRddhi sahithI yukta che, ( jAtra evaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae) bhane ArasI adhI vidurvA zakti dharAve che, to ( evaM khalu devANuppiyANaM aMtevAsI kurudattaputte nAmaM pagaibhadde jAva viNIe aTTamaM aTumeNaM aNikkhitteNaM pAraNa) Apa devAnupriyanA kurudattaputra nAmanA ziSya. ke je svabhAve bhadrika hatA ane vinIta pantanA guNaiAthI yukata hatA, je nira Mtara aThamane pAraNe aThama karatA hatA, pAraNAne divase (AyaMbilapariggaheNaM tavokammeNaM uDUDhaM vAhAo pagijjiya2 sUrAbhimudde AyAvaNabhUmie AyAvemANe) methe Ayojita 42tA hutA, yA rIte vyA4rza Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 kurudatta devaRddhi nirUpaNam maharddhikaH ? kiyaca prabhuH trikurvitum ? tiSyakaviSayakadvAdazasUtrAntena aMzena paranAzayo vijJeyaH / sa kurudattaputranAmako nagAraH kathaM sAmAnika devatvamApannaH iti praznasyottaraM dadAti -' evaM khalu devANuppiyANaM' evaM vakSyamANarItyA khalu iti nizvayena devAnumiyANAm 'antevAsI' ziSyaH 'kurudatte' kurudattaputranAmako'nagAra:, ' pagar3a bhaddae ' prakRtibhadrakaH anukUlavRttiH svabhAvasaralaH, 'jAva - viNIe' yAvat vinItaH 'pagai bhaddae jAva - viNIe' ityatra yAvatkaraNAt idaM draSTavyam paya uvasaMte paga payaNukohamANamAyAlo he miumadava saMpanne AlINa maddae ' ti / prakRtyupazAntaH svabhAvata eva upazAntaH " 127 kati yAvat zabda ke artha kI taraha se hI jAnanA cAhiye - ) to IzAnendra kA sAmAnika deva jo kurudattaputra hai vaha kitanI baDI Rddhi-vAlA hai aura kitanI adhika vikriyA karane kI zakti se saMpanna haiM? aisA prazna kA Azaya hai aura isa Azaya kA pUrNarUpase spaSTIkaraNa tiSyakadeva ke viSaya meM kiye gaye 12 veM sUtrameM varNita prazna se kara lenA cAhiye / kurudattaputra izAnendra ke sAmAnika devake rUpameM kima prakArako vidhi karanese IzAnakalpa meM utpanna hue hai isI bAta ko sUtrakArane ' evaM khalu devAnuppiyANaM antevAsI kurudattaputte nAmaM pagaFree ' ityAdi sUtrapATha dvArA prakaTa kiyA haiM / isameM yaha kahA gayA hai ki ve kurudattaputra Apa devAnupriyake ziSya the / 'pagaibhaddae' svabhAva se sarala the- vakra nahIM the / yAvat vinIta the| yahAM yAvat zabda se " pagaha unasaMte pAipayaNu ko hamANamAyA lohe miumaddava hakIkata grahaNa karavI), teA izAnendranA sAmAnika deva kurudatta putra keTalI mahaddha (samRddhi) AdithI yukata che? te kevI vidhruva NA karavAne samatha che ? A prakAranA vAyubhUtinA praznane Azaya che. te praznanuM vistRta spaSTIkaraNa tiSyakadevanA viSayamAM 12mAM sUtramAM karavAmAM AvelA spaSTIkaraNa pramANe samajavuM. have sUtrakAra e vAta samajAve che ke kurudattaputra kevI tapasyA karIne IzAnendranA sAmAnika svarUpe utpanna thayA hatA. "evaM khalu devANupiyANaM aMtevAsI" ityAdi sUtrapAha dvArA te vAta sUtrakAre prakaTa karI che. kurudattaputra bhagavAna mahAvIra svAmInA ziSya hatA. "pagaibhaddae" tethe| adri (saraNa) svabhAvanA bhane vinIta paryantanA gula vAjA hatA. mahIM' 'yAvat' pahathI nIthenAM vizeSazeo zraNu zayAM che " gai uvasaMte pagaipayaNukohamANamAyAlohe miumadavasaMpanne AlINabhaddae " tethe upazAnta vRttivAjA hatA. megha, bhAna, bhAyA, mane bola3ya yAre Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 bhagavatIsUtre karNya TIkA - vAyubhUti : IzAnendrasya maharddhayAdikaM bhagavataH sakAzAt samyagAMtadIyasAmAnikadevavizeSakurudattaputrasambandhisamRddhayAdijijJAsA bhagavantaM pRcchati - ' jaNaM bhaMte / ityAdi / he bhagavana ! yadi khalu 'IsANe deviMde IzAnanAmako devendraH ' devarAyA devarAja: ' evaM mahiDIe' evaM maharddhikaH pUrvavarNitavilakSaNasamRddhizAlI 'jAna-evaiyaM ca NaM pabhU viGavittae' yAvat - etAvacca khalu prabhuH vikurvitum pUrvavarNitAnusAraM vaikiyasama ghAtena samavahatya vividharUpanirmANadvArA jambudvIpAdikaM pUrayituM samarthaH, yAcchandasya pUrvapadevArthI bodhyaH, tadA IzAnendrasAmAnikadeva kurudattaputraH kiyaha jAnanA cAhatA hUM ki ve kitanI baDI RddhivAle hai- kitanI vikritA karane kI zaktise yukta hai ? | TIkArtha- vAyubhUti IzAnendrakI maharddhi Adi sambandhI bAta ko bhagavAn zrImukha se acchI taraha jJAtakara aba unase IzAnendrake jo sAmAmika deva kurudattaputra haiM unakI samRddhi Adi kaisI kyA hai isa bAtako jAnane kI icchAse yaha pUcha rahe hai ki- 'jaiNaM bhaMte!" he bhadanta ! yadi 'deviMde devarAyA IsANe evaM mahir3Ie' devendra devarAja IzAna itanI baDI RddhivAlA hai ki jaisA isa viSayakA varNana pahile kiyA jA cukA hai tathA - 'jAva evaiyaM caNaM pabhU vikuvvitae' pUrvavarNita paddhati ke anusAra ghAvat vaha cekriyasamuddhAta se yukta hokara vividha rUpoMke nirmANa dvArA jaMbUkhIpAdika ko bhara sakane ke liye samartha haiM (yahAM yAvat zabdakA artha pahile zakendra ke praznameM varNana tiSyaka deva pramANe ja samajavuM, te te purudatta putra kevI mahAna samRddhi AdithI yukata che? te kevI vidhruNA karavAne samartha che? TIkA"izAnendranI samRddhi, viSNu NA AdinI vAta bhagavAna mahAvIranA sukhe zravaNa karIne, vAyubhUti aNugAra IzAnendranA sAmAjika deva kurudattaputranI samRddhi mAhi laghuvAnI nijJAsAthI tebhane nIno prazna pUche che - "jaDaNaM bhaMte ! lahanta ! "devide devarAyA IsANe evaM mahiDDIe" hevendra, hevazana IzAna bhArasI lAre samRddhi AdithI yukata (tenI samRddhi vagerenuM varNana AgaLa AvI gayuM che), " jAva evaiyaM ca NaM pabhU vikuvvittae" ane te potAnI vidhuvA zakti dvArA utpanna karelAM rUpe vaDe jakhUdrIpa tathA dvIpa samudrone bharI zakavAne samartha che (ahIM 'yAvat' dvArA rAjendranA azubha yA aAranA praznanA uttarabhAM bhAvesI samasta Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.3 u.1 kurudatta anagArasvarUpanirUpaNam 129 pariyAga' zrAmaNyaparyAyaM cAritraparyAya pAuNittA' pAlayitvA samyaka paripAlya 'addhamAsiAe' ardhamAsikayA ardhamAsena sampadyamAnayA 'saMlehaNAe' saMlekhanayA zarIrakapAyAdi zoSaNarUpayA 'attANaM' AtmAnam 'jhusettA' jUpittA saMyojya 'tIsa' triMzad 'bhattAI' bhaktAni 'aNasaNAI' anazanAni anazanaiH 'chedettA' chitvA 'Aloiya paDikate' AlocitapratikrAntaH, AlocanaM pratikramaNaJca vidhAya 'samAhiyatte' samAdhimAptaH samAhitaH san 'kAlamAse' kAlA. 'ghasare 'kAlaM vicA' kAlaM kRtvA 'IsANe' IzAne 'kappe' kalpe 'sayaMsi vimA tapamyAmeM unakA kama nahIM rahA pUre 6 chaha mAsa unake lagAtAra vyatIta hue 'sAmaNNaeriyAgaM pANittA' isa taraha 6 chaha mAsa taka zrAmaNyaparyAyakA pAlana kara jaba unakA maraNa samaya bilakula najadika A gayA- taba unhoMne 'addhamAsiyAe saMlehaNAe' arddhamAsiko saMlekhanA dvArA 'attANaM jhasettA' AtmAkA zodhana kiyA arthAt 15 paMdraha dinataka bhojana pAnakA sarvathA mana vacana aura kAyase parityAga kara diyA, isa taraha karake unhoMne 'aloiyapaDikate apane kartavya karmakI AlocanA aura pratikramaNa kiyA, isa kriyA karanese 'samAhipatte ghe samAdhiprApta hokara 'kAlamAse kAlaM kiccA' mRtyuke avasarameM maraNako prApta hue aura IsANe kappe sayaMsi vimANaMsi' IzAnakalpa me apane vimAnameM IzAnendra ke sAmAnika devake rUpameM utpanna hue hai| ima viSaya meM pUrvarNita tiSyaka devakI taraha hI inakA bhI vizeSatA jAnanA cAhiye / yahI bAta 'jA tIsae vattavyayA sA samveva apriA rIte cha mAsa sudhI zrAdhya paryAyanuM pAlana karIne cAritra dhamanI ArAdhanA rIne prtyune| samaya nI: mAvyA tyAre " addhamAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhusettA" 15 542 hisana saMthArI 4zana mAmArnu pina karyuM eTale ke 15 divasa sudhI cAre prakAranA AhArano mana, vacana ane yAthA tyA yo. mA zata 15 542 hisana sthaa| zana"AloiyapaDikaMte" mAsoyanA tathA pratibhA dAsa "samAhipatte" yitanI svasthatA (samAthi) prApta zine, "kAlamAse kAlaM kiccI" mRtyuno avasa2 sAvatA yama pAyA bhane "IsANe kappe sayaMsi vimANasi" zAna 465mAM pAtAnA vimAnamA zAna jUnA sAmAnika deva tarIke utpanna thayA. A viSayanuM varNana pUrvavarNita tika devanA jevuM ja samajavuM. eja vAta nIcenA sUtrapATha dvArA prakaTa karI che Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 bhagavatimro prakRtimatanukrodha-mAna-mAyA-lobhaH pratyaya pratanayaH duryalAH krodhamAna mAyAlomAH yasya sa mRdumArdavasampannaH mRduna mArdavana mRdumArdavaM tena sampanna: atyantamArdavayuktaH, AlInabhadrakA, AlIne Azrite bhadrakaH AzritIcAgurva nanuzAsane'pi subhadraka evaM natvabhadrakA iti, 'agmaM aSTamena' aSTamam aemena tannAmakatapasA 'aNirikhatteNaM' anikSiptena nirantareNa 'pAraNapa' pAraNake kriyamANe 'AyaMbila pariggahieNaM' AcAmlaparigRhItena 'tayokammeNaM' tapaH karmaNA 'uDDUM' Urdhvam 'pAhAo, bAhubhunI 'pagijhiya pagijhiya' pragRhya praya samutthApya 'murAbhimuhe' pratidina sUryAbhimukhaH sUryasaMmukhaH 'AyAvaNabhUmie' AtApanabhUmau 'AyAvemANe' AtApayan AtApanAM kurvan 'yahupaDipuNNe' bahumatipUrNAn saMpUrNAn 'chammAse' paNmAsAn paNmAsAvadhiM yAvat 'sAmadeNasaMpanne AlINabhadae' isa pAThakA saMgraha kiyA gayA hai| isakA bhAva yaha hai ki ve svabhAvataH upazAnta pariNAmavAle the, svabhAvata: hI unameM krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAroM kApAye patalI thiiN| unakI antaHkaraNa dhRtti atyanta mRddhatA guNase yukta thI / ve apane AzritameM adhacA guru ke AjJAmeM sadA bhadravRtti saMpanna the abhadravRtti saMpanna nahIM the / 'aTTamaM aTTameNaM aNikkhitaNaM ve nirantara ahama aTThamakI tapasyA karate the 'pAraNae AyaMpila pariggahieNaM tavokamma NaM' jisa dina ve pAraNA karate the usa dina ve AyaMdhilakI tapasyAke sAtha poraNA karate the / 'urlDa cAhAo pagijjhiya sUrAbhimuhe AyANabhUmie AyAvemANe'. AtApanabhUmimeM AtApanA karate samaya ve sUrya ke sAmane khaDe rahate aura apane donoM hAtha UMce kiye rahate the / isa prakAra se unhoMne isa tapaHkarmakI ArAdhanA 'bahupaDipuNNe chammAse' ThIka 6 chahamAsa taka kI- chaha mAMsameM eka dina bhI isa kaSAya temanAmAM kSINa thayelA hatA. temanuM aMtaHkaraNa atizaya mArdavathI (mRdutA) yukata hatuM. teo temanA gurujanonI AjJAne anusaranAru ane bhadravRttivALA hatA. "aTTamaM aTThameNaM aNiAvakhatteNaM" / nirata2 mabhane pA2 mama 42tA tA. "pAraNae AyaMbila pariNgahieNaM tavokammeNaM" tamA pAyAne Eise sAya:jisanI tapasyA 42tA tA. "ur3e vAhAo pagijjhiya sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmie AyAvemANe" yA statjI zyAmA sUryanA sAme Gau RhIna, panne 14 yA samAna mAtAyanAta sat. "bahupaDipuNNe chammAse" tabhaSe 212 7 bhAsa sudhI te tapanI satata mArAdhanA 4. "sAmaNNapariyAgaM pAuNicA" Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 kurudatta anagArasvarUpanirUpaNam 129 pariyAgaM' zrAmaNyaparyAyaM cAritraparyAya pAuNittA' pAlayitvA samyaka paripAlya 'addhamAsiAe' ardhamAsikAyA ardhamAsena sampadyamAnayA 'saMleraNAe' saMlekhanayA zarIrakapAyAdi zopaNarUpayA 'attANaM' AtmAnam 'settA' jUpittA saMyojya 'tIsaM' triMzad 'bhattAI' bhaktAni ' agasaNAI' anazanAni anazanaiH 'chedettA' chitvA 'Aloiya paDikate. AlocitapratikrAntaH, AlocanaM patikramaNaJca vidhAya 'samAhiyatte' samAdhimAptaH samAhitaH san 'kAlamAse' kAlA'vasare 'kAlaM kiccA' kAlaM kRtvA 'IsANe' IzAne 'kappe' kalpe 'sayaMsi vimA tapamyAmeM unakA kama nahIM rahA pUre 6chaha mAsa unake lagAtAra vyatIta hue 'sAmaNNaeriyAgaM pANittA' isa taraha 6 chaha mAsa taka zrAmaNyapAyakA pAlana kara jaba unakA maraNa samaya bilakula najadika A gayA- taba unhoMne 'addhamAsiyAe saMlehaNAe' arddhamAsiko saMlekhanA dvArA 'attANaM jhusettA' AtmAkA zodhana kiyA arthAt 15 paMdraha dinataka bhojana pAnakA sarvathA mana vacana aura kAyase parityAga kara diyA, isa taraha karake unhoMne 'aloiyapaDikaMte apane kartavya karmakI AlocanA aura pratikramaNa kiyA, isa kriyA karanese 'samAhipatte' ve samAdhiprApta hokara 'kAlamAse kAlaM kiccA' mRtyuke avasarameM maraNako prApta hue aura 'IsANe kappe sayaMsi vimANaMsi' IzAnakalpa me apane vimAnameM IzAnendra ke sAmAnika devake rUpameM utpanna hue hai| ima viSayameM pUrvavarNita tiSyaka devakI taraha hI inakA bhI vizeSatA jAnanA cAhiye / yahI bAta 'jA tIsae vattavyayA sA samveva apriA rIte cha mAsa sudhI zrAdhya paryAyanuM pAlana karIne cAritra dharmanA ArAdhanA 4zana pratyuno samaya nahI mAvyA tyAre " addhamAsiyAe saMlehaNAe attANaM jhusettA" 15 542 hisano sthaa| 4zana mAmArnu zodhana karyuM eTale ke 15 divasa sudhI cAre prakAranA AhArane mana, vacana ane yAthI tyA yo Aza 15542 hisane sthaa| 4N"AloiyapaDikate" mAyanA tayA pratibha nArA "samAhipatte" yittI svasthatA (samAthi) prApta zana, "kAlamAse kAlaM kiJco" bhRtyune| masa2 mA dharma pAnyA mane "sANe kappe sayaMsi vimANaMsi" thAna 465mA pAtAnA vimAnamA shaanjUnA sAmAnika deva tarIke utpanna thayA. A viSayanuM varNana pUrvavarNita niSpaka devanA jevuM ja samajavuM. eja vAta nIcenA sUtrapATha dvArA prakaTa karI che Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatimra 130 ift' svasmina vimAne - nije vimAne IzAnendrasya sAmAnikadeva rUpeNotpannaH, yatra pUrvavarjitaviSya kasyApi sarve vaiziSTayaM vijJeyam ityAha- 'jA tIsae - sant rods aparisesA kurudattaputte yA tiSyake vaktavyatA sA sarvAsya bhaparizeSA kurudattaputre jJAtavyA tena abhyApi devazayanIya-devayavAcchAda nAvagAhanA pUrvakam AhArAdipaJcavidhaparyAptatyA divyazarIra nirmANAdidvArA IzAnendravada divyadeva vidyuta devAnubhAvAptirvoddhavyA // 0 14|| mUlam - " navaraM - sAtirege do kevalakappe jaMbUdIve dIve, avasesaM taM cetra, evaM sAmANiya- tAyattIsaga-logapAla aggamahisINaM, jAva-esa NaM goyamA ! IsANassa deviMdassa, devaraNNo evaM egamegAe aggamahisIe devIe eyameyArUve visaye, visayamete buie; no cetra NaM saMpattIe vikuvvisuvA, vikuvaMti vA, vikuvissaMti vA " // sU0 15 // sesA kurudattaputta.' isa sUtrapATha dvArA pradarzita kI gaI hai / isa ar se yaha prakaTa kiyA gayA hai ki kurudattaputra jo yaha sAmAnika deva hai yaha devazayanIya meM, devadRSyase AcchAdita huA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra avagAhanA se utpanna huA hai / isake bAda vaha pAMca prakAra ko AhArAdi paryAptiyoM se paryApta hokara divya zarIra ke nirmANa dvArA IzAnendrakI taraha divya devarddhi, divyati aura divya devAnubhAvako bhogatA haiM // mu0 14 || 'navaraM sAtirege' ityAdi / sUtrArtha - ( avasesa taMceva ) isa prazna ke uttarameM samasta kathana " jA tIsae vattantrayA sA savveva aparisesA kurudatta putte" hevAnu tAtparya e che ke kurudeva putra nAmanA izAnendranA sAmAnika deva devazayyAmAM, devadUSya (vastra)thI AcchAdita thaine aMgulanA asakhyAtamAM bhAgapramANa avagAhanAthI utpanna thayA che. tyAra bAda AhAra paryApta Adi pAMce paryAptiothI paryApta (yukata) thaIne, divya zarIra pAmyA che. tyAM tee izAnendra jevI ja nibhya samRddhi, dighdhati, divya prabhAva vagere soga che ! sU. 14 // "navaraM sAtirege" ityAdi - sUtrArtha - (avasesaM taM caiva ) yA ann| samasta uttara yA viSayabhAM tiSya Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 kurudatta anagArasvarUpanirUpaNam 131 chAyA-navaram-sAtireko ho kevalakalpo jambUdvIpo dvIpo, avazeSa taccaiva evaM sAmAnikatrAyastriMzaka-lokapAla-agramamipINom; yAvat-eSa gautama / IzAnasya devendrasya, devarAjasya evam ekaikasyA agramahipyAH devyAH ayama etadrUpo viSayaH, viSayamAtram uktam. nI caiva saMpacyA vyarSipurvA; vikurvanti vA, vikurviSyanti vA // sU. 15 // pahile ke jaisA hI jAnanA cAhiye (navaraM) parantu jo vizeSatA hai vAha isa prakArase hai- kurudattaputra ko vikurvaNA zakti (sAtirege do kevalakappe jaMbUdIve dIve) kucha adhika do jaMbUdvIpoMko bhara sakasI hai / ( evaM sAmAgiya tAyattIsaga-logapAla-amgamAhisANaM) isI tarahase sAmAnikadeva, prAyastriMzakadeva, lokapAla aura agramahipiyoM ke viSayameM bhI jAnanA cAhiye / (jAva esaNaM goyamA ! IsANassa deviMdarasa devaraNNo evaM egamegAe aggamahisIe devAe ayameyArUpe visae visayamete ghuie) yAvat he gautama ! yaha devendra devarAja IzAnendrakI eka eka agramahiSIkI vikurvaNA zakti kA isa prakAra kA kapana kevala viSayamAtrarUpase prakaTa kiyA hai (no ceva NaM saMpattIe vikRvvistu yA vikRti vA vikRyissaMti vA) abhI taka unhoMne na aisI vikurvANA kI hai, na karatI hai aura na Age bhI aisI vivarvaNA ve kareMgI hI // vanA viSayamA dyA pramANe / sabhA . (navaraM) 5 mA 2 vizeSa nAye prabhArI cha - ( sArege do kevalakappe jaMyudo ve dIve) 424ttatra bhanI vikuvaMrNa zakitathI utpanna karelAM rUpe vaDe be ja bUDhApa karatAM paNa vadhAre sthAnane sarI pAne samartha cha (evaM sAmANiya-tAyattAsaga-aggama hisINa) nAyani54 heyo, asian mana pasalIyonA viSayamA pay gema / sabhA. (jAva esarNa goyamA! isANasma deviMdamsa devaraNo evaM egamegAe aggamahisIe devIe ayameyArUve visae visayameta yuie) gItama! heva devendra zAnanA pratye: sAmAnika devathI laIne pratyeka paTTarANInA vikuvarNa zakinanuM A kathana temanuM sAmarthya matAvA mATe 42pAma sApyu che. (noceva NaM saMpattie vikubisu vA, vikukati cA, vikucissaMti cA) 5 tama) mA sudhIcI vihI karI nathI, vartamAnamAM karatA nathI ane bhaviSyamAM karaze paNa nahIM. Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 132 maganatIsare ___TIkA mahAvIrasvAmI IzAnendrasya phurudattapugAdi sAmAnika devaviSaye trAyaH striMzakAdivipaye ca vAyubhUtinA kRtasya pragnamya samAdhAnamAha-'nava-ityAdi / hai gonama vAyubhUte / kurudattaputrasyApi IzAnendrasAmonikadevavizeSasya samRdayAdikaM lipyakaradeva bodhyam, vizeSastu punaretAvAneva yava vikRvaMgAzayA caikriya samudAtena vAradvayaM samAhatya nijAtmIyaukiyanAnArUnirmANa sampUrNa jamyUdvopApekSayA'pi adhikaM pradezaM pUrayituM sa samarthaH ityabhimAyaNAha-'sAtirege do kevalakappe' sAtireko sAdhiko dvI keyalakallo sampUrNI javRdIce dIve' jambUdvIpo dvIpo jayUdvIpa nAmaka dIpadayam yathoktarItyA caikriyanAnAzarIraH TokArya- vAyubhUtine 14veM satra meM Izanendra ke sAmAnikadeva jo kurudattaputra Adi hai, tathA ghAyastriMzaka Adi jo deva haiM unake viSayameM jo prazna kiyA hai- usakA samAdhAna isa mudvArA mahAvIra svAmIne unheM diyA hai- isameM yaha samajhAyA gayA hai ki- he gautama vAyubhUte! kurudattaputra kI jo ki apanI viziSTa tapasyAke prabhAvase IzAnendrake sAmAnika deva hue hai samRddhi Adi deva kucha pUrvavarNita tiSyaphadeva ke samAna hI jAnanI cAhiye / parantu lasa kathana ko apekSA isa kathana meM jo antara hai vaha 'navaraM padase prakaTa karate hue sUtrakAra kahate hai- ki ima kathanameM kevala itanI hI vizeSatA ha ki IzAnendra ke sAmAnika deva jo kurudatta putrAdika hai ve kriyazakti janya vaikriya samuddhAta se do bAra yukta hokara apanI vikriyA se nippanna hue apane hI aneka rUpe dvArA sampUrNa do jaMbUropoM kA apekSAse bhI adhika pradeza ko bhara sakane meM samartha ho sakate hai / yahI bAta 'sAtirege do kevalakappe jaMbUdIve dIve' isa mUtrapATha dvArA - TIkartha- vAyubhUti aNagAre, 14 caudamAM satramAM batAvyA pramANe, IzAnendranA sAmAni deva kurudattaputra vagerenA viSayamAM je prazna pUche che, tene uttara A sUtramAM ApavAmAM Ave che mahAvIra prabhu javAba Ape che ke he gautama! vAyubhUti zI pinAnI viziSTa tapasyAnA prabhAvathI devarAja izAnendranA sAmAnika deva tarIke utpanna thayelA kurudattaputranI samRddhi, vikuvarNa AdinuM varNana pUrva kathita tirthaka devana pramANe ja samajavuM. paNa te kathana karatA kurudattapuranA kathanamAM je vizeSatA che te nava pahArA 11vama mAvI. sAnirege do kevalakappe aMdIce dIve" IzAnendrane sAbanika deva kurudatta putra, vaikriya samudraghAnathI utpanna karelAM pitAnAM aneka rUpa vaDe be jaMbudvIpa karatAM paNa vadhAre jagyAne bharI zakavA samartha che. Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3. u. 1 kurudatta anagArasvarUpanirUpaNam vyAptuM samartha iti pUrveNAnvayaH / 'abasesa taM ceva' avazepaM taccaiva, avaziSTaM tiSyakadevAnusArameva bodhyam iti zepaH / evaM' tathaiva 'sAmoNiya-tAyattIsagalogapAla-aggamahitINaM' sAmAnika-trAyastriMzaka-lokapAlogramahipINAm, kurudattaputravat anyepomAMpa IzAnasya sAmAnikAnAm, vAyastriMzakAnAM, semi-yama-varuNakuveranAmalokapAlAnAm saparivArANAm aSTAnAm, agramahipINAm samRddhayAdikaM vikurvaNAdikaJca jJAtavyam iti 'jAva' yAvat, atha bhagavAna mahAvIraH pUrvophtasya IzAnendrasya sAmAnikAdipaTTarAjJoparyantasahitasya vikuNAzakteH svarUpamAtrapratipAdanecchayA vAyubhUtimprati svAzayaM prakAzayati-'esaNaM goyamA ! IsANassa' ityAdi / he gautama ! vAyubhUte ! IzAnasya devendrasya 'devarAyA' devarAjasya evaM' tathaiva 'egamegAe' ekaikasyAH tadIyAyAH 'aggamahisIe' samajhAI gii| tathA 'avasesaM taM ceva' isa sUtrapATha dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki isa vipayameM aura deva kathana tiSyakadevake hI samAna hI hai / umameM koI vizepatA nahIM haiM 'evaM' isa taraha kurudata putrakI jaisI samRddhi hai aura viku NA karane kI zakti hai usI prakArase 'sAmANiya-tAyattIsaga-logapAla aggamahisINaM' aura bhI IzAnendra ke sAmAnika devoM kI, vAyastriMzaka devoM kI, cAra lokapAloM kI evaM apane2 parivAra sahita agramahipiyoMkI samRddhi tathA vikurvaNA karanekI zakti hai / soma, yama, varuNa, kuvera ye cAra lokapAla hai / 'jAva esa NaM goyamA ! IsANassa deviMdasta devaraNNo evaM egamegAe aggamahisIe devIe ayameyAsve visae visayamette ghuie' yahAMse lekara 'vikucissaMti vA isa antima mRtrapATha taka sUtrakArane bhagavAna mahAvIra prabhune vAyubhUti ko kyA inake viSayameM "abasesa taMveva" mAna sabhAta 4thana tivya vanA 4thana pramANe 1 mabha - temAM bIjI kaI paNa vizeSatA nathI. "evaM sAmANika - tAyattIsaga - logapAla - amgamahisINaM" kurudattapunA jevI ja samRddhi tathA vidurvaNu zakita IzAnendranA bIjA sAmAnika de, trAyazciMzaka de, lokapAlo ane paTTarANIo paNa dharAve che. (sema, yama, varuNa ane kubera, A cAra lokapAle che) "jAva esaNaM goyamA! IsANasma deviMdasta devaraNNo evaM egamegae aggamahisIe devIe ayameyAkhve visae visayamette cuie" thI sAina "vikuvissaMti vA"sudhAtA sUnApAmA maDAvIra pramujhe pAyukRtina se samanyu cha Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 bhagavatIsUtre bhagramahiSyAH 'devIe ' devyAH epa khalu 'ayameyArUye' ayametadrUpo 'trisaye' viSayaH, 'visayamete e' viSayamAtram uktam, tadIyavikurvaNAzavateH svarUpa mAtrametatmatipAditam 'Nocetra NaM saMpattIe' no caiva khalu sampatyA yathoktArtha sampAdanena IzAnendrAdayaH 'vikuvisu vA ' vyakurvipuH, na kadAcidapi vikurvaNa kRtavantaH 'vikuntra'ti' vikurvanti, nApi sammati rikarvaNAM kurvanti 'niku ssaMti thA' vikurvipyanti, no yA vikurvaNAM kariSyanti etena vyavahAre vaikiya rUpANAmupayoga karaNAbhAve'pi nAyuktatvaM svarUpasyaiva pratipAdanAt ||5015 || ? apanA abhiprAya prakaTa kiyA hai yaha samajhAyA hai-isameM yaha kahA gayA hai ki sAmAnika devAdi se lekara paharAnI paryanta sahita jo IzAnendra haiM unakI vikurvaNAzakti kA yaha jo kathana kiyA gayA hai vaha saba unakI zaktikA svarUpa mAtra pradarzita karaneke liye kiyA gayA hai arthAt IzAnendrakI unake sAmAnikadeyo kI, prAyazika devoMkI, lokapAloM kI aura apane parivAra sahita agramahiSiyoMkI vikurvaNA karane kI jo zakti kahI gaI hai vaha kevala usakA svarUpa mAtra hI pradarzita kiyA gayA hai ve saba apanI2 vikurvaNA zakti dvArA aisA kara sakate hai - itanI zakti unameM haiM parantu unhoMne na kabhI aisA kiyA hai, na ve vartamAna meM aisA karate haiM aura na AgAmI kAla meM bhI ve aisA kareMge hI / yadi koI yahAM para aisI AzaMkA kare ki jaba ve isa prakAra se na karate hai na unhone aisA kiyA hai aura na ve Age bhI aisA kareMge ho, to phira isa kathanameM nissAratA hI AI jAnanI cAhiye. so isakA samAdhAna yaha hai ki zAnendranI, kurudattaputranI, anya sAmAnika devInI, trAyasi~zaka devonI, leAkapAlAnI ane paTTarANuone vikaNA zakitanuM upara kata varNana temanI zaktinuM nirUpaNu karavA mATe ja karavAmAM Avyu che. te eTalI vikaCA karavAnI zakita avazya dharAve che, paNa temanI te zakitane prayega te kadI paNa karatA nathI. bhUnakALamAM kadI paNa temaNe evI vikaNA karI nathI, vamAnakALamAM kadI paNa evI viNA karatA nathI ane bhaviSyamAM kadI paNa tee evI viSuvarNA karaze nahIM ahI keAI evI AzaMkA uThAve che ke je teoe kadI evI vikuNA karI nathI, te kadI evo viku NA karatA nathI ane bhaviSyamAM karavAnA paNa nathI, te A kathana sArahIna ja samajavuM joIe! te tenuM samAdhAna nIce pramANe che-te - Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 sanatkumAradevaRddhivarganam 135 mUlam-"evaM saNaMkumAre vi, navaraM-cattAri kevalakappe jaMvadIve dIve, aduttaraM ca NaM tiriyamasaMkhene, evaM sAmANiyatAyattIsa-logapAla aggamahisINaM asaMkhejje dIvasamudde so vikuvvaMti, saNakumArAo AraddhA uvarillA logapAlA sace vi asaMkhejje dIvasamudde vikuvaMti, evaM mAhide vi, navaraM-sAtirege cattAri kevalakappe jaMbUdIve dIve, evaM baMbhaloevi, navaraM-aTTa kevalakappe, evaM laMtaevi, navaraM-sAtirege aTakevalakappe, mahAsukke solasa kevalakappe, sahassAre sAtirege solasa, evaM pANaevi, navaraM-battIsaM kevalakappe, evaM accuevi, navaraMsAtirege vattIsaM kevalakappe jaMvadIve dIve, aNNaM tNce|" 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti tacce goyame vAyubhUI, aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai, namasai, jAva-viharai, taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre annayA kayAI moyAo nayarIo naMdajAo ceiyAo paDinikakhamai,paDinikhamittA cahiyA jaNavayavihAraM viharai // su. 16 // pAta aisI hai ki yadyapi ve vyavahAra meM isa taraha se apane kriya rUpoMko upayoga nahIM karate haiM phira bhI unameM aisI zakti hai ki yadi ve karanA cAhe to isa prakAra se kara sakate haiN| isameM koI rukAvaTa nahIM ho sakatI hai| isa prakAra se yaha unakI zakti kA svarUpamAtra pratipAdita kiyA gayA hai aisA jAnanA cAhiye // sU0 15 // - - - vyavahAramAM temanI e vipharvaNA zakitane kadI paNa upaga karatA nathI. chatAM temanAmAM evI zakti che ke teo dhAre te te vipharvaNa karI zakavAne samartha che. temAM temane koI muzkelI naDatI nathI. A kathanathI eTale ja sArAMza grahaNa karavAno che ke teonI zakitanA svarUpanuM pratipAdana karavA mATe ja A pramANe kahevAmAM AvyuM che. spAi Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 bhagavatIsUtre agramahiSyAH 'devIe ' devyAH eSa khalu 'bhayameyArUce' ayametadvaSo 'visave' viSayaH, 'trisayamete bujhe' viSayamAzram uktam, tadIyavivRrvaNAzavateH svarUpa mAtrametatpatipAditam 'Nocetra NaM saMpattIe' nau caiva khalu sampatyA yathoktArtha sampAdanena IzAnendrAdayaH 'vikuvisu vA ' vyakurvipuH, na kadAcidapi trikuNA kRtavantaH 'vikubvati' vikurvanti, nApi sammati vikurvaNAM kurvanti 'vikRi saMti yA vikurvipyanti no vA vikurvaNAM kariSyanti etena vyavahAre vaikiya rUpANAmupayoga karaNAbhAve'pi nAyuktatvaM svarUpasyaiva pratipAdanAt // 015 || ? --- apanA abhiprAya makaTa kiyA hai yaha samajhAyA hai-isameM yaha kahA gayA hai ki sAmAnika devAdi se lekara paharAnI paryanta sahita jo IzAnendra haiM unakI vikurvaNAzakti kA yaha jo kathana kiyA gayA hai vaha saba unakI zaktikA svarUpa mAtra pradarzita karaneke liye kiyA gayA hai arthAt IzAnendrakI unake sAmAnikadevo kI, prAyakhiMzaka devoMkI, lokapAloM ko aura apane2 parivAra sahita agramahiSiyoMkI vikurvaNA karane kI jo zakti kahI gaI hai vaha kevala usakA svarUpa mAtra hI pradarzita kiyA gayA hai-ve saba apanI2 vikurvaNA zakti dvArA aisA kara sakate hai - itanI zakti unameM hai parantu unhoMne na kabhI aisA kiyA hai, na ve vartamAna meM aisA karate haiM aura na AgAmI kAla meM bhI ve aisA kareMge ho / yadi koI yahAM para aisI AzaMkA kare ki jaba ve isa prakAra se na karate hai na unhoMne aisA kiyA hai aura na ve Age bhI aisA karege ho, to phira isa kathanameM nissAratA hI AI jAnanI cAhiye. so isakA samAdhAna yaha hai ki UzAnendvanI, kurudattaputranI, anya sAmAnika devonI, trAsa zaka devonI, leAkapAlenI ane paTTANuone viNA zakitanuM uparokata varNana temanI zaktinuM nirUpaNu karavA mATe ja karavAmAM Avyu che. te eTalI vikuvA karavAnI zakita avazya dharAve che, paNa temanI te zakitane prayAga tee kadI paNa karatA nathI. bhUtakALamAM kadI paNa temaNe evI viThThA karI nathI, vamAnakALamAM kadI paNa evI viNA karatA nathI ane bhaviSyamAM kadI paNa tee evI vikuvAM karaze nahI' ahI koi evI AzaMkA uThAve che ke jo teoe kadI evI vik NA karI nathI, teo kadI evI vikuNA karatA nathI ane bhaviSyamAM karavAnA paNa nathI, te khA kathana sArahIna ja samajavuM joie ! te tenuM samAdhAna nIce pramANe che-temA Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramedacandrikA TIkA za. 3. u. 1 sanatkumAradeva RddhinirUpaNam 137 vanti, evaM mAhendre'pi navaram-sAtirekAn caturaH kevalakalpAn jambUdvIpAn vIpAn, evaM brahmaloke'pi, navaram-aSTa kevala kalpAn, evaM lAntake'pi, navaram-sAtirekAn aSTakebalakalpAna mahAzuphe poDaza kevalakalpAn sahasAre sAtirekAn poDaza, evaM prANate'pi, navaram-dvAtriMzataH kevalakalpAn evam __ acyute'pi, navaram-sotirekAn dvAtriMzataH kevalakalpAn jambUdvIpaNana dvIpAna, sakate haiN| evaM mAhiMde vi) isI taraha se mAhendra viSayameM bhI jAnanA cAhiye / (navaraM) parantu yahA~ jo vizepatA hai vaha isa prakAra se haiM(sAirege kevalakappe cattAri jaMbUdIve dIve) ye apanI vikurvaNA zakti dvArA niSpanna nAnA rUpoM se kucha adhika cAra jaMvU dvIpoMko bhara sakate haiM / ( evaM vaMbhaloevi ) isI taraha se brahmaloka meM bhI jAnanA cAhiye / (navaraM) parantu yahA~ para jo vizepatA hai vaha isa prakAra se hai ki ye (sAirege aTTha kevalakappe) kucha adhika ATha jambUdvIpI ko bhara sakate haiM / (mahAsukke solasakevalakappe sahasptAre sAirege selasa, evaM pANae vi, navaraM battIsa kevalakappe, evaM accue vi, navaraM sAIrege battIsaM kevalakappe jaMbUdIve dIve) mahAzukrameM vikurvaNAzaktidvArA niSpanna nAnArUpoM dvArA pure solaha vRddhIpa bhare jA sakate hai| sahasrAradevaloka meM vikurvaNA zakti dvArA kucha adhika solaha jaMbUdIpa bhare viSayamA 555 me . ( navaraM) 55] bhADendranI vi timanAye prabhArI vizeSatA hai- (sAirege kevalakappe cattAri jaMbUdIve dIve) tI vikuvaNa zakitathI utpanna karelA vividha rUpe vaDe cAra jaMbudvIpa karatA paNa vadhAre yAne maravAne samartha cha. (evaM vaMbhaloe vi) prahasanA viSayamA pay mema ra sabhA. (navaraM) 5 tyAMnA hevonI vigqAzitawi nIya pramANe vizeSatA che.- (aTTha kevalakappe) te potAnA vidhuvA zatithI nirmita vividha 3 // paDe 48 dIpAne mI pAne samartha cha. ( evaM laMtee vi) me / pramANe sAntanavA viSa 565 sabhAbu (navaraM) 55 tyAM rakhatA yonI viSNu! zastimA ra vizeSatA hai (sAirege akevalaphappe ) mA potAnI vipardhA dvArA nirmita rUpe vaDe ATha jaMbudvIpa karatAM paNa vadhAre sthAnane bharI zake che. (mahAsukke solasakevalakappe, sahassAre sAirege solasa, evaM pANae vi, navara vattIsaM kevalakappe, evaM accue vi, navaraM sAirege battIsaM kevalakappe, jaMbUdIve dIve ) mAnava vidhuvA zatithI panna 428 po 43 52 // saLajabUdvIpo bharI zake che. sahastrAra devalokanA devo vidurvaNazakita dvArA nirmita vividha Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - bhagavatI . chAyA-evaM sanatkumAre'pi, navaram caturaH kevalakalyAna -jammUdIpAna hI pAn, ayottarazca niyaMgasaMkhyeyAn, evaM sAmAnikAyaviMga lokapAla-bara mahipINAm asaMkhyeyAna dvIpa-samRdAna sarve vinti , sanatkumArAd bhAradhAH uparitanAH lokapAlAH sarve'pi asaMkhyagan dIpa-samudrAn ha. 'evaM sarNakumAre vi' ityaadi| sUtrArtha-(evaM saNakumAre vi) isI taraha se manatkumAra viSaya meM bhI jAnanA caahiye| (navaraM) parantu jo isameM vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai (cattAri kevalakappe jaMbUdIve dIve aduttaraM ca NaM tiriya. masaMkhejje) isakI vikarSaNA itanI hai ki yaha usake dvArA niSpanna nAnArUpoM se cAra jaMtUropo ko bhara sakatA hai| (sAmANiya tAya. tIsa-logapAla-agamahisI NaM asaMkhejje dIvamamuI sabve vikuti) isI taraha se sanatkumArake sAmAnika deva, prAyastriMzakadeva, lokapAla ora apane parivAra sahita agramahipiyoM ke vipayameM bhI jAnanA cAhiye-arthAt-ye saba apanI vikurvaNA zakti dvArA nirmitarUpoMse pUre cAra jaMbUdvIpoko bhara sakate hai aura tirache rUpameM asaMkhyAta DIpa samudroM ko bhara sakate haiM / (saNekumArAo AraddhA uparillA logapAlA savve vi asaMkhejje dIvasamudde vikkuJcati) sanatkumArase lekara Upara ke samasta deva aura deviyAM asaMkhyAta dvIpa samudroM taka vikurvaNA kara "evaM saNaMkumAre bi" tyA saMtrAtha- ( evaM saNakumAre vi) me pramANe sanamAranA viSayamA 55 samA(navaraM) para sanamAranI vivAbhAnIya prabhArI vizeSatA cha (cattArI kevalakappe jaMbuTIve dIve aduttaraM ca NaM tiriyamasaMkhejje) bhanI vilA zakitathI nimite rUpi vaDe cAre jaMbuddIpane tathA tiryazlokanA asaMkhyAta dvIpa samudra ne 1 zabAne samartha cha. (evaM sAmANiya - tAyattIsa - logapAla aggahisINaM asaMkhejje dIvasamudde savve vikuvaMti) sanabhAnA sAbhAni devo, trAnsiMzaka devo, lokapAlo. ane parivArathI yukta paTTarANanA viSayamAM paNa e ja pramANe samajavuM. eTale ke teo paNa temanI viThThavaNa zakitathA utpanna karelAM upa vaDe pUrepUrA cAra ja vRddha pene tathA tirthalAkanA asaMkhyAta dvIpa samUdrone bharI zake che: (saNaMkumArAo AraddhA uvarillA logapAlA save vi asaMkhejje dIvasamuhe nikuJcati) sana mAsthI ne dharanA samasta vo bhane vAma sabhyAta dvIpa samudrIna pAtAnA vaizya pothI marIza cha, (evaM mAhide ci) bhADa-dranA Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 sanatkumAradevaRddhinirUpaNam 139 TIkA-tataH bhagavAna sanatkumArAdInAmapi devavizepANAM samRddhivikurvaNAdikaM gautamamprati pratipAdayati- " evaM saNaMkumAre vi'ityAdi / evaM tathaiva, sanatkumAre'pi vodhyamiti zepaH etAvatA mUtraNeyaM gAthA sUcyate-"saNaMkumAraNaM bhaMte ! devide, devarAyA kemaDDiIe, kevaiyaM ca NaM pabhU viuvittae ? goyamA ! saNaMkumAreNaM deviMde, devarAyA mahiDDIe, seNaM bArasaNDaM vimANAvAsasaya sAhassINaM, vAyattarIe sAmANiyasAhassINaM ti, jAva-cauNDaM vAvattarINaM AyarakUkhadevasAhassINaM," ityAdi / chAyA-sanatkumAro bhagavan ! devendraH, yahiyA jaNavayavihAraM viharai ) isake bAda zramaNa bhagavAna mahAvIra ne kisi eka dina mokA nagarI ke nandana caityase nikala kara bAhara janapada meM vihAra karane lge| ___TIkArtha-IzAnendra AdikI samRddhi tathA vikurvaNAzaktike viSaya meM apanA abhiprAya prakaTa karake bhagavAn mahAvIra ne sanatkumAra Adi devavizepoMko samRddhi aura vikurvaNA AdikA pratipAdana tRtIya gautamake prati kiyA yahI bAta isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai| " evaM saNaMkumArevi" sanatkumAra ke viSayameM bhI aisA hI jAnanA cAhiye-aisA jo yaha sUtra kahA hai-so itane sUtra se yaha gAthA mUcita kI gaI hai-saNaMkumAreNaM bhaMte ! deviMde devarAyA ke mahiDIe, kevaiyaM ca NaM pabhU vikuvittae goyamA! saNaMkumAre NaM deviMde devarAyA mahiDIe, se NaM vArasaNhaM vimANAvAsasayasAhassINaM, bAvattarIe sAmANiyasAhastINaM ti jAva cauNhaM bAvanaMrINaM AyarakkhadevajaNavayavihAraM viharai ) tyA2 mA 35 hivase bhAnagInA nanhana stymAMthI nIkaLIne, mahAvIra prabhu tenI bahAranA pradezomAM vicAravA lAgyA. TIkAI-IzAnendra AdinI samRddhi, vikrvANu vagerenuM pratipAdana karyA pachI, bhagavAna mahAvIra prabhu, trIjA gautama vAyubhUti aNagAra pAse senakumAra Adi devonI samRddhi, viAi vagairenuM vana 43 che. "evaM saNaMkumAre vi" sanabhAnA viSayamA pay ema ja (izAnendra mujaba) samajavuM. A uparathI vAyubhUtie nIce pramANe prazna pUchayA ye, te suyita thAya cha- "saNaMkumAre NaM bhaMte! devide devarAyA ke mahiDIe kevahayaM ca Na pabhU vikuncittae?" 3 werd! devarA, hevendra sanakumAra kevI mahAna samRddhi AdithI yukta che? te kevI vikrvaNA karavAne samartha che? "goyamA! saNakumAreNaM deviMde devarAyA mahiDIe, se Na vArasaNDaM vimANAvAsasayasAhassINaM, yAvattarIe sAmANiyasAhassINaM:tti jAva cauNhaM cAva Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 bhagavatI anyat tadeva / tadevaM bhadanta / tadeva bhadanta / iti tRtIyo gotamo vAyubhUti ranagaraH zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandate, namasyati yAvat-viharati / tataH zramaNa bhagavAna mahAvIro'nyadA kadAcida mokAyAH nagaryAH nandanAt caipAt pratiniSkrAmati pratiniSkramya bahirjanapadavihAraM viharati / / sU0 16 / / jA sakate hai, isI taraha se prANata devaloka meM bhI jAnanA cAhiye, parantu yahA~ para 32pattIsa jaMbU dvIpoM ko pUrNarUpa se bhara sakanekI vikarSaNA zakti hai / isI taraha se acyuta devaloka meM bhI jAnanA cAhiyeparantu yahAM para jo vikurvaNA zakti hai usake dvArA kucha adhika 32 jaMbUdvIpa bhare jA sakate haiN| (aNNaM taM caiva cAkI kA aura saba kathana pahile ke jaisA hI samajhanA cAhiye / (sevaM bhaMte !) sevaM bhaMte ! ti tacce goyame vAyubhUI aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai, namasara, jAva viharai ) isa prakAra bhagavAna mahAvIra ke mukhAravinda se sunakara tRtIya gautama vAyubhUtine unase kahA ki he devAnumiya ! Apane jaisA pratipAdana kiyA haiM vaha aisA hI hai hai bhadanta ! vaha aisA hI hai isa prakAra se kaha kara una tRtIya gaNadhara vAyubhUti ne una zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vaMdanA namaskAra kiyA yAvata ve phira apane sthAna para virAja gaye / ( taraNaM samaNe bhagavaM mahAvIre annayA kayAI mogAo nagarIo naMdaNAo cehayAo paDinikkhama, paDinikkhamittA rUpe vaDe seALa jabudvIpa karatAM vadhu jagyAne bharI zake che. prALuta devaleAkamAM paNa eja pramANe samajavuM. paNa teo temanI vidhruva AthI utpanna karelAM rUpe varDa 32 khatrIsa jaMbuddhopAne bharI zakavAne samartha che. acyuta devaleAkanA devo temanI vidhruva NAzaktithI nirmita vividha rUpo vaDe 32 chatrIsa jabudrIpA karatAM paNa vadhAre jagyAne bharI zakavAne samartha che. (aNNaM taM ceva) jADInuM samasta uthana bhAgaNa udyA pramANe sama. (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte! tti tacce goyame vAyubhUI aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdara, narmasa jAva viharai) bhagavAna mahAvIra svAbhInAM bhukhAravindRthI A prakAranAM zabdo sAMbhaLIne trIjA gaNadhara vAyubhUtie temane kahyu "hu bhadraMnta! Ape pratipAdita karela hakIkata taddana sAcI che. ApanI vAta thayA che. temAM zakAne sthAna ja nathI." tyAraSAda bhagavAna mahAvIrane vaNA namaskAra karIne teeA tebhanI 4bhyoi mesI gayA. (taraNaM samaNe bhagavaM mahAvIre abhayA kayAI moyAo nayarIo naMdaNAo ceiyAo paMDinikkhamai, paDinikkhamittA bahiyA Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 sanatkumAra devaRddhinirUpaNam 141 " ttaraM ca NaM tiriyamasaMkhejje' athottaraJca tirthagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vaikriyarUpaiHpUrayituM tasya sAmarthyamityAzayaH / tadIyasAmAnikAdidevAnAmapi vikurvaNAzakyA niSpAditanAnArUpaiH asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyAptuM sAmarthyamityAha- ' evaM sAmANiya- tAyattIsa logapAlAggamahitINaM' ityAdi / evaM tathaiva pUrvavadeva sAmAnika- trAyastriMzaka- agramahipINAm madhye ekaikaH iti zeSaH, 'asaMkhejje' asaMkhyeyAn 'dIvasamudde' dvIpasamudrAna 'sacce' sarvAn sampUrNAn itibhAvaH, vikuvvaMti, vikurvaNAzaktyA nimitavaikriyarUpaiH vyAptuM zaknoti / 'saNaMkumArAo' sanatkumArAt 'AraddhA' ArabdhAH sanatkumAramArabhya 'uvarillA' uparitanAH 'logapAlA' lokapAlAH 'savvevi' sarve'pi 'asaMkhejje' asaMkhyeyAn sAmarthyAtizaya hai isa bAta ko sUtrakArane 'aduttaraM ca NaM tiriyamarsakhejje' isa sUtra pATha se prakaTa kiyA hai - isakA tAtparya yaha hai ki yaha tirache rUpa meM asaMkhyAta dvIpa samudroM ko apane vaikriyarUpoM dvArA bhara sakaneke liye samartha hai / isI taraha kI zakti isake sAmAnika deva AdikoM meM bhI haiM yaha bAta 'evaM sAmANiya nAyattIsa logapAlagga mahisaNaM ' ityAdi sUtradvArA sUtrakArane prakaTa kI hai / jisa prakAra sanatkumAra apanI vikurvaNA zakti se nirmita vaikriyarUpoM dvArA asaMkhyAtadvIpa samudroMko bhara sakatA hai usI prakAra se isake sAmAnika prAyastriMzaka devoM meM se aura agramahipiyoM meM se eka 2 deva aura devI asaMkhyAta 2 dvIpa samudroM ko apanI vikurvaNA zaktise nirmita vaikriyarUpoM dvArA bhara sakatI hai / 'sarNakumArAo AraddhA' sanatkumAra se lagAkara 'uvarillA' Upara ke 'savve ' mamasta 'logapAlA ' lokapAla sUtradvArA matAvyuM che - " aduttaraM ca NaM tiriyamasaMkhejje " te tiAkanA asakhyAta dvIpa samudrone potAnAM vaikriya rUpe vaDe bharI zakavAne samartha che. eja prakAranI zakti temanA sAmAnika deva AdimAM paNa che, e vAta nIcenA sUtra dvArA a48 4rI che- "evaM sAmANiya, tAyattIsa, logapAlaggama DisINa" devA rIte sanatkumAra temanI vaikriya zaktithI nimita vaikriyarUpA vaDe asaMkhyAta dvIpa samudrone bharI zake che, evI rIte temanA sAmAnika deveza, trayaspriMzaka devA, leAkapAle ane acahiSIe| (paTTarANIe) paNa vaikriyA vaDe asaMkhyAta dvIpasamudrone bharI zavAne samartha che. "saNaMkumArAo AraddhA" sanatkumArathI sahane 'ullA' tebhanI uparanA adhAM " savve logapAlA " soyA "asaMkhejje dIvasamudde" Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - bhagavatIsare devarAjaH kiMmahaddhikaH, kiyacca padavikaSitam ? gautama ! sanatkumAro devendraH, devarAjo mahardikaH, sa dvAdazAnAM vimAnApAsazatasAhasrINAm , dAsasa tInAm sAmAnikasAhasrINAm-iti, yAvan-canasaNAM dvAmaptatInAm AtmarakSakadeva. sAhasrINAm , ityAdi / sanatkumArI devendraH apUrvasamRddhizAlI dvAdazazatasahassavimAnAvAsa-dvAsaptatisahasrasAmAnikadeva - aSTAzItisammAdhikalakSadvayAtmarakSakadevAnAmupari svAdhipatyAdikaM kurvan divyAn bhogAn bhunAnI viharati, ityAdi pUrvabAdeva bodhyam 'navaraM' vizepastu etAvAneva yat sa vikurvaNAzaktyA vaikriyasamudH ghAtena nAnArUpanirmANadvArA 'cattAri' caturaH 'kevalakappe' kevala kalpAna jaMbU dIve dIve 'jabUdvIpAna dvIpAna sampUrNAn caturo jambUdvIpanAmadIpAna pUrayituM samayaH, iti bhAvaH / punastasya pUrvadenApekSayA sAmarthyAtizayaM pratipAdayati-'aduH sAhassINaM" ityAdi, isakA artha isa prakAra se hai-he bhadanta ! deve: ndra devarAja sanatkumAra kitanI baDI RddhivAlA hai aura vaha kitanI vikurvaNA zakti karane meM samartha hai ? to isakA uttara yaha hai ki ha gautama ! vaha devendra devarAja sanatkumAra vahata paDI RdvivAlA hai jaise vaha 12 bAraha lAkha vimAnoMke, 72 bahattara hajAra sAmAnika devoM ke, aura 2do lAkha 88 aThAsI hajAra AtmarakSaka devoMke Upara Adhipatya Adi karatA huA divya bhogoMko bhogatA rahatA hai ityAdi saya kathana pahileko tarahase hI jAnanA cAhiye / parantu pahile ke kathanameM aura isase saMbaMdhita kathana meM jo bheda hai vaha 'navaraM' pada se inakAra ne prakaTa kiyA haijo isa prakAra se hai-'cattAri-kevalakappe jaMbUdIve dIve' yaha sanatkumAra apane vikurvaNA zakti se nAnArUpo ke nirmANadvArA sampUrNa cAra jaMbU dvIpoM ko bhara sakatA haiM / tathA pUrva devoM kI apekSA isameM aura kyA ttarINaM AyarakravadevasAhamsoNaM" se gautama! hevandra, devarA sanabhAra ghaell bhAre samRddhivALe che. te bAra lAkha vimAne, 7ra tera hajAra sAmAnika de, ane 28000 belAkha aThayAsI hajAra AmarakSaka deve para Adhipatya Adi bhagavate thake divya bhegene upabhega kare che ItyAdi samasta kathana AgaLa mujaba samajavuM. "na " yA pakSAMnA 4thanamA 2 vizeSatA cha te nAya pramANe samakavA. tArikecalakappe jaMbUdAve dove" sanamA2 temanI viya tathI utpanna karelAM vividha rUpo vaDe pura purA cAra ja khUdvApAne bharI zakavAne samartha che. tathA AgaLa varNavelA deve karatA temanAmAM keTaluM vadhu sAmaya che te sUtrakAre nIcenA Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 sanatkumAradevaRddhinirUpaNam 143 vimANasaMkhA bhave esA, payAsaM catta chacceva sahassA laMtaka-mukka-sahassAre, sayacauro ANaya-pANa-emu tiNi AraNNa-ccuyao"chAyA-dvAtriMzat, aSTAviMzatiH, dvAdaza aSTa catvAri zatasahasrANi, AraNe brahmaloke, vimAnasaMkhyA bhaveta epA, paJcAzat catvAriMzat paTcaiva sahasrANi lAntaka-zukra-sahasrAre, zataM catvAri Anata-mANatayoH trINi AraNAcyutayoH / iti / asyAH gAyAyAzcAyamaya:-prathama saudharmakalpe dvAtriMzallakSavimAnAni santi, IzAnAkhyadvitIye aSTAviMzatilakSavimAnAni, tRtIye sanatkumAre-dvAdazalakSANi caturthe-mAhendre aSTalakSANi, paJcame vAloke catvAri lakSANi vimAnAni, papThe lAntake pazcAzat sahasrANi, saptame mahAke catvAriMzat sahasrANi, aSTame sahasrAre paTsahasrANi, navame mAnatAkhye dazame mANatAkhye catvAri zatAni, ekAdaze AraNe dvAdaze'cyute trINi zatAni vimAnAni vidyante, / sAmAnikasaMkhyAgAthA ceyam-" caurAsII asII vAyattarA sanarIya saTThIya pannA cattAlIsA nIsA vIsA dasasahassA" tti sayasahassA, AraNe vaMbhaloyA vimANasaMkhA bhave esA, pannAsaMcatta chacceva sahassAlaMtakasukasahassAre, mayacauro ANayapANaesu tipiNa AraNccu yao" isa gAthA kA artha isa prakAra se hai-prathama saudharma devaloMko 32yattIsalAkha vimAnahai IzAnadevalokameM 28 aThAIsa lAkha, sanatkumAra devaloka meM 12 bAraha lAkha, mAhendrameM ATha lAkha aura vratmaloka meM 4 cAra lAkha vimAna hai| lAntaka meM pacAsa hajAra, mahAzukra meM cAlIsa hajAra, sahasrAra meM 6 chaha hajAra, navama Anata devalokameM aura dazaveM prANata devalokameM cArasau,AraNa evaM acyutameM 30. tInasau vimAna hai / sAmAnika devokI saMkhyA pradarzaka gAthA isa prakAra se hai- 'caurAsII asII yAvattarI sattarI ya saTThIya, pannA AraNe vaMbhaloyA vimANasaMkhA bhave esA, pannAsaM catta chacceva sahassA laMtaka mukkasahamsAre, mayacauro ANayapANaesu tiNi AraNNaccuyao" patA saudharma devalokamAM 32 batrIsa lAkha. IzAna devalokamAM 28 aThayAvIsa lAkha, sanaskumAra devalokamAM 12 bAra lAkha, mahendra devalekamAM 8 ATha lAkha ane brAlekamAM cAra lAkha, vimAna che. lAntakamAM pacAsa hajAra, mahAzukamAM cAlIza hajAra, sahastrAramAM cha hajAra vimAna che. navamAM Anata ane dezamAM prANata devalokamAM 400 cAra vimAna che AraNa agruta devalokamAM 300 traNa vimAna che. " caurAsII asIi bAnattarI sattarIya sahI ya pannA cattAlIsA tIsA vIsAdasasahassA" bhA 624 pasabhA vA sAmAni / cha, matA Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 bhagavatI 'dIvasamudde' dvIpasamudrAn 'vikuvvaMti' vikurvanti, vikurvaNayA vyApnuvanti yadyapi sanatkumAraloke devInAmudbhavo nAsti tathApi saudharmalokotpamAH samayAdhikapalyopamAdidazapalyopamAnta sthitizAlinyo'parigRhItadevya evaM manatkumAradevAnAM bhogAya sampadyante ityAzayenoktam - agramahiSya iti / ' evaM ' tathaiva pUrvavadeva 'mArDidevi mAhendre'pi mAhendraloke'pi bodhyam, tallokavAsI devo'pi mAhendrapadenocyate, tathAca 'evaM mAhide tri' itisUtreNa adhastanI gAthA sUcyate - " battIsa ahAvIsA vArasa acauro sayasahassA, AraNe baMbhaloyA 'asaMkhejje dIvasamudde' asaMkhyAta dIpa samudroMko apanI2 vikurvaNAse bhara sakate haiM / yadyapi sanatkumAra devaloka meM deviyoMkI utpatti nahIM hotI hai- kyoMki dUsare devalokataka hI deviyoM kA utpAda honA si dvAntameM prakaTa kiyA gayA hai, to bhI saudharma devalokotpanna deviyAMki jinakI sthiti 1 eka samaya adhika vAle patyopama se lagAkara dasa 10 palyopama taka kI hai aura abhItaka jinhoMne kisI ke sAtha sambandha nahIM kiyA hai- arthAt-kisI devAdi kI jo abhItaka arddhaGginI nahIM banI haiM aisI deviyAM hI sanatkumAradevoM ke bhogane meM kAma AtI haiM- isI Azaya ko sUcita karane ke liye 'agramahipI' aisA sUtra meM kahA gayA hai / evaM mAhidevi' isI taraha se mAhendra devaloka meM bhI jAnanA cAhiye / mAhendradevaloka vAsI deva bhI mAhendrapada ke vAcya hote haiM / tathA ca ' evaM mAhiMde ci ' isa sUtradvArA nIce kI yaha gAthA sUcita kI gaI haiM-" battIsa aTThAvIsA bArasa atttthcuroasaMkhyAta dvIpa samudrone temanI vikAzakta dvArA nirmita vaikriya rUpAthI bharI dai zake che. jo ke sanatkumAra devalemAM devayAnI utpatti thatI nathI, kAraNa ke siddhatimAM evuM lakhyuM che ke khIjA devalAka sudhI ja deviyAnI utpatti thAya che, tA paNa saudharma devalaikamAM utpanna thayelI viyA ke jemanI sthiti eka samaya adhikavALA pacepamathI laIne dasa pachyApama sudhInI hAya che ane jemaNe hajI sudhI kAinI paNa sAthe sabaMdha joye nathI- eTale ke kAi paNu devanI rhajI sudhI je ardhAMganA banI na hoya evI deviyAne ja sanakumAra deve upabhega kare che. e ja AzayanuM sUyana maravA bhATe "agramahiSI" hA prayoga yo che. 'evaM mArdidevi ' mAhendra devaleAkanA devAnA viSayamAM paNa ema ja samajavuM. 'mAhendra' pattu mAhendra devalAbhAM rahetA devAnuM pAche ne "evaM mahide vi." sUtra dvArA nIcanA gAthA sUcita 4zvAmAM bhAvI - "vattIsa aTThAvIso bArasa aDacauro sayasahassA Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 sanatkumAradevaRddhinirUpaNam 143 vimANasaMkhA bhave esA, payAsaM catta chacceva sahassA laMtaka-mukka-sahassAre, sayacauro ANaya-pANa-emu tiNi AraNNa-ccuyao"chAyA-dvAtriMzat, aSTAviMzatiH, dvAdaza aSTa catvAri zatasahasrANi, AraNe brahmaloke, vimAnasaMkhyA bhaveta epA, paJcAzat catvAriMzat paTcaiva sahasrANi lAntaka-zukra-sahasrAre, zataM catvAri Anata-prANatayoH trINi AraNAcyutayoH / iti / asyAH gAthAyAzvAyamarthaH-payama saudharmaphalpe dvAtriMzallakSavimAnAni santi, IzAnAkhyadvitIye aSTAviMzatilakSavimAnAni, tRtIye sanatkumAre dvAdazalakSANi caturthe-mAhendre aSTalakSANi, paJcame brAhmaloke catvAri lakSANi vimAnAni, papThe lAntake paJcAzat sahasrANi, saptame mahAkre catvAriMzat sahasrANi, aSTame sahasrAre paTsahasrANi, navame natAkhye dazame mANatAkhye catvAri zatAni, ekAdaze AraNe dvAdaze'cyute trINi zatAni vimAnAni vidyante, / sAmAnikasaMkhyAgAthA ceyam-" caurAsII asII vAvattarI sattarIya saTThIya pannA cattAlIsA nIsA vIsA dasasahassA" tti sayasahassA, AraNe baMbhaloyA vimANasaMkhA bhave esA, pannAsaMcatta chacceva sahassAlaMtakasukkasahassAre, mayacauro ANayapANaesu tiSNi AraNccuyao" isa gAthA kA artha isa prakAra se hai-prathama saudharma devalaukameM 32yattIsalAkha vimAnahai IzAnadevalophameM 28 aThAIsa lAkha, sanatkumAra devaloka meM 12 bAraha lAkha, mAhendra meM ATha lAkha aura brahmaloka meM 4 cAra lAkha vimAna hai| lAntaka meM pacAsa hajAra, mahAzukra meM cAlIsa hajAra, sahasrAra meM 6 chaha hajAra, navama Anata devalokameM aura dazaveM prANata devalokameM cArasau,AraNa evaM acyutameM 300 tInasau vimAna hai / sAmAnika devokI saMkhyA pradarzaka gAthA isa prakAra se hai- 'caurAsII asII dhAvattarI sattarI ya saTThIya, pannA AraNe baMbhaloyA vimANasaMkhA bhave esA, pannAsa catta chanceva sahassA laMtaka mukkasahamsAre, sayacauro ANayapANaesu tiNi AraNNaccuyao" paDelA saudharma devalokamAM 32 batrIsa lAkha. IzAna devakamAM 28 aThayAvIza lAkha, sanaskumAra devalokamAM 12 bAra lAkha, mahendra devalokamAM 8 ATha lAkha ane brahmalokamAM cAra lAkha, vimAna che. lAntakamAM pacAsa hajAra, mahAzukamAM cAlIza hajAra, sahasAramAM cha hajAra vimAna che. navamAM Anata ane dezamAM prANata devaleAkamAM 400 cAra vimAna che AraNa acuta devalokamAM 300 traNase vimAna che. " caurAsII asIi vAyattarI sattarIya sahI ya pannA cattAlIsA tIsA vIsAdasasahassA" mA 200 424 sAbhATa sAbhAni heve| cha, te matAva Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 144 bhagavatImUne chAyA-caturazIti razItiH dvAsaptatiH saptatizca papTizca, pazcAzat casvAriMzat triMzat dvAdazadazasahasrANi' iti / prathamadevalokasvAminaH zafendrasya caturazItisahasrasAmAnikadevAH, dvitIyasya-azI tisahasrasAmAnikadevAH, tRtIyasya-dvAsaptatisahasrasAmAnikAH caturyasyasaptatisahasrasAmAnikAH, paJcamasya papTisahasasAmAnikAH, SaSThasya pAzavasahasrasAmAnikAH, saptamasya catvAriMzatsahasrasAmAnikA, aSTamasya triMzansahalasAmAnikAH, navamadazamayoH indrasya dvAdazasahasrasAmAnikAH, ekAdazadvAdazayoH indrasya dazasahasrasAmAnikAH devAH santi / tathAca IzAnendAdivat mAhendrasyApi devasya samRddhayAdikaM vodhyam svasAcatAlIsA tIsA vIsA dana sahassA' prathama devaloka ke svAmI zafendra ke caurAsI hajAra mAmAnika deva haiN| dvitIya devaloka ke svAmI IzAnendrake 80 assI hajAra sAmAnika deva haiN| tRtIya devaloka ke svAmI sanatkumAra ke 72 yahattara hajAra sAmAnika deva hai / caturthake 70 sattara hajAra sAmAnika deva haiN| paMcama devaloka ke svAmIke 60 sATha hajAra sAmAnika deva hai / chaThaveM devaloka ke svAmI ke 50 pacAsa hajAra sAmAnika deva hai| sAtaveM devaloka ke svAmI ke 40 cAlIsa hajAra sAmAnika deva hai| 8 AThaveM devalokake svAmI ke 30 tIna hajAra sAmAnika deva haiN| 9navave 10 dasaveM ina do devalokoMke svAmIke 20 vIsahajAra sAmAnika deva hai| 11gyArahaveM aura 12bArahave devalokake svAmIke 10 dasahajAra sAmAnika deva hai| IzAnendraAdikI taraha mAhendra devake bhI samRddhi AdikA deva kathana che-pahelA devakanA svAmI zakendranA 84000 corAsI hajAra sAmAnika devo che. bIjA devalokanA svAmI IzAnendranA 80000 eMzI hajAra sAmAnika deva che trIjA devalokanA svAmI sanakumAranA 72000 tera hajAra sAmAnika devo che cethA pAMcamAM ane chachUM devalokanA svAmInA anukrame 70000 sItera hajAra 60000 sATha hajAra ane 50000 pacAsa hajAra sAmAnika devo che sAtamA, AThamAM ane navamAM devalokana svAmInA anukrame 40000 cAlIsa hajAra 30000 trIsa hajAra ane 20000 vIsa hajAra sAmAnika devo che dasamAM devalokanA svAmInA paNa 20000 vIsahajAra sAmAnika devo che agiyAramAM tathA bAramAM devakanA svAmInA 10000 dasa hajAra sAnika devo che mahendra kalpavAsI devonI samRddhi AdinuM varNana IzAne Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u. 1 sanatkumAradevaRddhinirUpaNam mAnikAdipaTTama hipa paryantadevAnupari svAdhipatyasvAmitvagatvAdikamapi pUrvavadeva kevalaM pUrvadevApekSayA vizeSatAmAha- 'navaraM' vizeSaH punaretavAneva yat sa trikuNAzatayA vaikriyasamudghAtena samagrahatya nirmitanijAtmanAnArUpaiH 'sAtirege' : sAtirekAn iti sAdhikAn ityarthaH ' cattAri ' caturaH ' kevalakappe " ke kalpAna saMpUrNAna, 'jaMbUdIce dIve' jambudvIpAna dvIpAna pUrayituM samarthaH / ' evaM ' tathaiva 'eva brahmaloke'pi arthAt brahmalokadevasyApi samRddhyAdikaM svasAmAnikAnupari svAdhipatyAdikamapi pUrvavadeva bodhyam, 'navaraM' vizeparaMtu ayameva yat sa brahmendraH tadIyasAmAnikAdidevAzca vikurvaNAzaktyA vaikriyajAnanA cAhiye / yadyapi apane sAmAnika devoM se lekara parivAra sahita agramahipiyoM taka ke Upara mAhendrakA Adhipatya svAmitva bhartRtva Adi kuchapUrva ke jaisA hI hai parantu phira bhI pUrva devoM kI apekSA isameM jo vizeSatA hai vahI 'navare' isa pada dvArA yahAM prakaTa kI gaI jo isa prakAra se hai - mAhendrakalpakA indra vikurvaNAzaktise vaikriya samudrAta karake nirmita apane nAnA rUpoM dvArA 'mAnirege cattAri kevalakappe jaMbUddIve dIve' kucha adhika cAra saMpUrNa jaMvRddhopoM ko bhara sakane meM samartha ho sakatA hai / ' evaM ' isI taraha se 'baMbhaloe vi' brahmaloka kA jo indra haiM usake viSaya meM bhI jAnanA cAhiyevaha bhI samRddhizAlI hai-apane sAmAnika devoM Adike Upara vaha bhI svAdhipatya Adi rakhatA huA divya bhogoMko bhogatA rahatA hai parantu isa varNana meM aura pUrvake indrAdi koM ke varNana meM vizeSatA vikurvaNA zakti ko lekara isa prakAra se hai--brahmalokakA indra tathA usake sAmA 145 pramANe ja samajavuM je ke sAmAnika devo trAyaskrizake! leAkapAlA agra huiSIe uparanA Adhipatya, svAmItva AdinuM varNana izAnendra jevuM ja che, tA paNa mANaeNndrakalpanA indranA vidhruNAzakitamAM je vizeSatA che te "navA pada dvArA prakaTa karI che, te vizeSatA nIthe prabhA - "sAtirege catarikevalakapaNe jaMbUdIve dIve" mAhendrakalpanA Indra pAta.nI vidhruva NA zakitathI vaikriya samudhdhA karIne vividha rUpAnuM nirmANu karIne, te rUpA vaDe cAra sapUrNa ja khUddIpA karatAM paNa vadhAre jagyAne bharA zAvane samaya che. evaM baMbhaloe priyA ndra viSe ama ja samajavuM. te paNa izAnendranA jevI ja samRddhi vagerethI yukata che. te paNu tenA sAmAnika deva Adi para Adhipatya bhegave che. paNa tenI vikuCNA zakitamAM Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 bhagavatImutre zarIreM: 'a' aSTau ' kevalakappe ' kevalakalpAna saMpUrNAn jambUdvIpAn vyAptuM samarthAH / ' evaM ' tathaiva 'laMtaravi' lAMtake'pi bodhyam, etAvatA lAntakadevI'pi pUrvavadeva samRddhayAdizAlI svasAmAnikAdidevopari svasattAdhipatyAdika kurvan divyAn bhogAna bhuJjAno viharati, evaM tadIyasAmAnikAdidevA api vodhyAH kevalaM 'navaraM' vizeSatA tu tasya pUrva devApekSA iyameva yat 'sAtirege' sAtirekAna sAdhikAn 'akevalakappe' aSTau kevalakalpAna jambUdvIpAna pUrayitaM vikurvaNAzaktyA vaikriyanijAtmavividharUpanirmANasamarthaH / evaM ' mahAsukke ' zukre'pi pUrvavadeva bodhyam, arthAt mahAzukradevasyApi tadIyasAmAnikAdeva nika Adi deva 'aTThakevalakappe apanI vikurvaNA zakti se niSpanna anekarUpoM dvArA ATha jaMbUdvIpa jaise vistRta sthAna ko pUrNarUpase bhara sakate haiM / 'eva N laMtae vi' isI taraha lAntaka devalokavAmI indra usake sAmAjika deva Adi saba hI pahile kI tarahase hI samRddhi AdizAlI haiM | vaha lAn indra apane sAmAnika deva Adike Upara svAdhipatyAdika karatA huA divya bhogoko bhogatA rahatA hai / parantu isakI vikurvaNA zaktikA kSetra pahile ke devAdikoM kI apekSA kucha adhika ATha jaMbUdvIpoM ko bhara sakate haiM yahI bAta 'navaraM advakevalakappe ' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI haiN| tathA 'mahAsukke sAlasa kevalakappe' isa sUtra pATha dvArA yaha pradarzita kiyA gayA haiM ki mahAzukra devakI aura usake sAmAnaka deva AdikoM kI samRddhi Adika saba pahile kI ? vizeSatA che te nIce pramANe che- "aTakevalakappe" zrajhonA ndra tathA tenA sAmAnika Adi devA vikaNA zakitathI nizciMta vividha rUpo vaDe pUrA AThe dvIpa bheTalA sthAnane larI zamvAne samartha che. "evaM laMtae vi" sAnta devleAkane indra tathA tenA sAnika Adi deve paNa eTaluM ja samRddhizALI che. te lAntaka devaleNane indra tenA sAmAnika Adi deve para Adhipatya, svAmItva Adi bhAgavata thake, aneka divya bhegA bhegaLyA kare che. brAlekanA Indra karatA lAntakatA IndranI vidhruNA zakitamA je vizeSatA che te nIcenA sUtramAM prakaTa karI che"nvrN sAtirege aTTha kevalakappe " bAnta devasenA indra tathA tenA sAmAnika Adi devA temanI vikuCNA zakitathI nimita rUpA vaDe ATha jakhUdrIpa karatAM paNa vadhAre jagyAne bharI zakavAne. samatha che. " mahAsukke solasa kevalakappe " mAnika Adi deve paNa eTalA ja samRddhizALI mahAzuka devalekanA Indra, } Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacankioTIkA za. 3. u. 1 sanatkumAra devaRddhinirUpaNabhU 147 yathoktameva samRddhayAdikaM svasAmAnikAdidevopari svasattA''dhipatyAdipUrvaka divya bhogabhogazIlatvaM viharaNazAlitvaJca vartate, kintu pUrvadevApekSayA vaiziSTayaM punariyadeva yasa vikurvaNAzaktyA vaikriyarUpanirmANena 'solasa' poDaza saMkhyakAna 'kevalakappe' kevalakalpAn sampUrNAn jambUdvIpAn pUrayituM samarthaH evaM 'sahassA re' sahasrAre'pi pUrvavadeva samRdrayAdikaM svAdhipatyAdikaJca vijJeyam, vizeSa: punaretAvAneva yat sa vaikriyarUpaiH 'sAtirege' sAtirekAn sAdhikAn 'solasa' poDazamaMkhyakAn jambUdvIpAna pUrayituM samarthaH / evaM 'pANaetri' mANanaM'pi jaisI hai / usa mahAzukra devakA apane sAmAnika Adi devoMke Upara pUrNarUpa se Adhipatya Adi sabakucha hai / isa taraha yahAM divya bhogoko bhogatA huA apanA samaya AnaMda ke sAtha vyatIta karatA rahatA haiM / tathA prabhuke kalyANaka AdikoM meM jAtA AtA rahatA hai / parantu pUrvadevoMkI apekSA isakI vikurvaNA zakti meM antara hai aura vaha isa prakAra se hai ki yaha apanI vikurvaNA dvArA nirmita nAnArUpoMse sampUrNa 16 se|lh jaMbUdvIpoMko pUrNarUpa se bhara sakatA hai| 'evaM sahassAre' sahasrAra meM bhI pUrvakI taraha hI samRdvayAdika aura apane sAmAnika Adi devoMke Upara AdhipatyAdika hai / parantu unakI vikurvaNA zakti meM antara hai / inakI vikurvaNAzakti pUrvadevakI apekSA kucha caDhI baDhI haiM- isI kAraNa ye kucha adhika solaha jaMbudvIpa jaise vistRta kSetrako apanI vikRrvaNA dvArA saMpAdya nAnArUpoM se bhara sakane meM samartha ho sakate hai / yadyapi 'evaM pANae vi' prANatakalpameM che. te mahAzukrane indra tenA sAmAnika Adi devA para Adhipatya Adi bheLave che. te tyAM divya bhAge bhAgave che tathA prabhunA klyANuka AdimAM Avate jateA rahe che. te tenI viSu aaN zaktithI nimita vividha rUpA vaDe seALa jamRdvIpa jeTalA sthAnane bharI zakavAne samartha che. tenA sAmAnika Adika deve paNa tenA jeTalI ja vidhruNA zakita dharAve che. " evaM sahassA re" sahasAra devo nondra yu goTasona samRddhizAlI che. te paNa AgaLa varNavelA indronI jema ja tenA sAmAnika Adi devo para Adhipatya logave che. pazu tenI vidurvA zaktimAM nIce pramANe vizeSatA hai- "navaraM sAti rege solasakevalakappe " sahasAra heksono ndra tenI vidurvA zastithI utpanna karelAM vividha vaikriya rUpA vaDe sALa jaMbUdvIpa karatAM paNa vadhAre jagyAne bharI zakavAne samartha che. tenA sAmAnika Adi devenA viSayamAM paNa ema ja samajavuM. Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 146 bhagavatIko zarIraiH 'aTTa' aSTau kevalakappe' kevalapalpAna saMpUrNAn jamyUTIpAna bhyAeM smrthaaH| evaM tathaiva 'saMtaepi' lAMtake'pi bodhyam , etAvatA lAntakadevo. 'pi pUrvavadeva samRddhayAdizAlI svasAmonikAdidevopari svasattAdhipatyAdika kurvan divyAna bhogAna bhuAno viharati, evaM tadIyasAmAnikAdidevA api yodhyAH, kevalaM 'navaraM' vizeSatA tu tamya pUrva devApekSayA iyameva yat 'sAtirege' sAtirekAna sAdhikAn 'aTThakevalakappe' aSTau kevalapalpAn jambUdvIpAna pUra yituM vikurvaNAzaktyA kriyanijAtmavividharUpanirmANasamayaH / evaM mahAmukke' mahAzuphre'pi pUrvavadeva bodhyam , arthAt mahAzukadevasyApi tadIyasAmAnikAdeva nika Adi deva 'aTThakevalakappe apanI cikurvaNA zakti se niSpakSa anekarUpoM dvArA ATha jaMbUdIpa jaise vistRta sthAna ko pUrNarUpase bhara sakate haiM / 'evaM laMtae vi' isI taraha lAntaka devalokavAmI indra usake sAmAnika deva Adi saba hI pahile kI tarahase hI samRddhi AdizAlI haiM / vaha lAntaka indra apane sAmAnika devoM Adike Upara svAdhipatyAdika karatA huA divya bhogoko bhogatA rahatA hai| parantu isakI vikurvaNA zaktikA kSetra pahile ke devAdikoM kI apekSA kucha adhika ATha jaMbUdvIpoM ko bhara sakate haiM yahI yAta 'navaraM ahakevalakappe' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| tathA 'mahAssukke seolasa kevalakappe ima sUtra pATha dvArA yaha pradarzita kiyA gayA haiM ki mahAzaka devakI aura usake sAmAnika deva AdikoM kI samRddhi Adika saba pahile kI vizeSatA cha ta nAya pramANe cha- "akevalakappe" alsndra tathA tenA sAmAnika Adi deve vidurvaNu zakitathI nirmita vividha rUpe vaDe pUrA ATha dvIpamA sthAnane mazavAne samartha cha. "evaM laMtae vi" alds 8. lakane indra tathA tenA sAmAnika Adi deva paNa eTalI ja samRddhizALI che. te lAtaka devalokane Indra tenA sAmAnika Adi deve para Adhipatya, svAmItva Adi bhagavate zake, aneka divya bhege bhegavyA kare che. brahmalekanA Indra karatA lAntakanA IndranI vikarvaNa zakitamAM je vizeSatA che te nIcenA sUtramAM prakaTa karI che"nvrN sAtirege aha kevalakappe" alra: pakSAne dhandra tathA tenA sAbhAni Adi devo temanI vimurvaNa zakitathI nimita rUpe vaDe ATha jaMbadvIpa karatAM paNa padhAre yAne marI pAne samaya che. " mahAmukke solasakevalakappe " mahAzukra devalokanA Indra tathA tenA sAmAnika Adi deve paNa eTalA ja samRddhizALI Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.3 u. 1 sanatkumAraTevaRddhinirUpaNam 145 kAna ekaikAntaritAn paJca uttarArdhalokAdhipatidevendrAn vAyubhUtirgaNadharaH bhagavantaM pRSTavAn , ataeva bhagavatA mahAvIrasvAminA dazAnAmapi upayuktAnAM zakra-IzAna-sanatkumAra-mAhendra-brahma-lAntaka-mahAzukra-sahasrAra-prANata-acyutanAmadheyAnAM samRddhi-dhRti-cala-khyAti-saukhyAtiviSayAn pUrvavat prati pAdayatA viku NAyA Adhikyamuktam / anteca bhagavataH sakAzAt vAyubhUtiH yAthAtathyena samyagAkaNrya prabhoH pravacanAni prAmANikatvenA'numodanadvArA mbIkurvan bhagavantaM vandamAno viharati ityAzayenAha- sevaM bhaMte ! sevaM bhate tadevaM bhagavan ! tadevaM bhagavan ! ityAmaMtraNapUrvakaM paunaH punyena anumodamAnaH 'tacce' tRtIyaH 'goyama' gautamaH- gautamagotrIyaH 'vAyubhUI' vAyubhUtiH 'aNagAre' anagAraH agnibhUtine bhagavAnase pUchA haiM, aura IzAnAdi pAMca ekAntarita uttarArdhalokAdhipati devendroMke sambandhameM vAyubhUti gaNadharane bhagavAnse pUchA hai| isI kAraNa zata-IzAna-sanatkumAra, mAhendra-brahmalAntaka-mahAzukra-mahasrAra-prANata aura acyuta inakI samRddhi-dyutiyala-khyAti-saukhya- Adi vipayoM meM pUrvokta devAMkI taraha samAnatA kA pratipAdana karate hue bhagavAnne inameM vikurvaNA zaktikI uttarAtara adhikatA kahI haiN| isa taraha bhagavAna ke mukhAravinda se yathArtha rUpameM acchI taraha se vAyubhUtine jaba zakrAdi saMbaMdhI samRddhi Adi viSayaka pravacanoMkA zravaNa kiyA taya hapatkirpase utphulla hokara unhoMne prAmANika honeke kAraNa unake pravacanoMko vAraMvAra anumodanA kii| aura isa taraha anumodana dvArA unheM svIkAra kara prabhuko unhoMne ghanda nA kI / aura vandanA karake phira ve apane sthAna para virAja gaye / yahI bAna- 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte tti tacce goyame vAyubhRI prabhune prazno pUchayA che, ane IzAnAdi pAMca uttarArdhalekAdhipati devendro viSe vAyubhUti gaNadhare praznane paDyA che, te kAraNe zaka, IzAna, sanaskumAra, mahendra, brahma, lAntaka, mahAzukra, saDasa 2, prANana ane amyuna kadavAsI devenI samRddhi, kAnti, baLa, yaza, sukha, prabhAva vagere pUrveta de sAthe samAnatA batAvI che, paNa temanI vikrvaNu zakitamAM uttarottara vadhAro batAvyuM che. A rIte zakrAdinI samRddhi, vidurvaNA AdinuM pravacana mahAvIra prabhunA mukhAravindathI zravaNa karIne va yubhUti aNagAra atyaMta harSa pAmyA mahAvIre prabhunI vAta pramANabhUta hovAne kAraNe temaNe tenI vAraMvAra anumodanA karI e ja vAta sUtrakAre nIcenAM sUtro dvArA prakaTa karI che. "sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ti tacce goyame vAyubhUI aNagAre mamaNaM bhagavaM Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIse 148 samRddhyAdikaM pUrvadevadeva, kintu pUrva devApekSayA adhikavekriyarUpanirmANadvArA dvAtriMzatsaMkhyakAn sampUrNAn jambUdvIpAn vyAptuM sa samartha ityAha-'navaraM ?vattomaM kevalappe' ti / 'e' tethe 'accupavi' acyute'pi samRddhAdikaM vijJeyam, 'navaraM' vizeSaH punaretAvAneva yat 'sAtirege' mAnirekAn gArikAna 'battIsaM' dvAtriMzatsaMkhyakAn 'kevalappe' kevalakalpAn sampUrNAn 'jambUdIpanAmaka dvIpAn pUrayituM samartha iti sarvAtizAyinI asya vikurvaNAzaktirasti 'aNaM taMceva' anyatpunaH sarvatadeva pUrvavadeva jJAtavyam / idamaMtra ucyam zakrendrAdArabhya anyutendraparyanteSu dazasu devendreSu zakrAdikAna ekaikAntaritAn paca dakSiNArdhalokAdhipatidevendrAn agnibhUtiH bhagavantaM pRSTavAn IzAnAdibho pUrvakI taraha hI samRddhayAdikA saMbaMdha hai parantu yahAM pUrvadevoMkI apekSA adhika vaikriyarUpa nirmANadvArA 32battIsa jaMbUdopoM kA saMpUrNarUpase bhara makaneko zakti hai / yahI bAta 'battIsa kecalakappe' isa pATha dvArA pradarzita kI gaI hai| 'accue vi evaM acyutameM bhI samR pUrvI tarahase hI jAnanA cAhiye / parantu inakI vikurvaNAzakti meM jo antara hai vaha 'sAtirege pattI kevalakappe jaMbUdIve dIve' ima prakArase hai ki ye apanI vikurvaNAzakti se nirmita nAnArUpoMdvArA kucha adhika 32 battIsa jaMbUdvIpoM ko pUrNarUpase bhara sakate haiN| isa taraha acyutakI vikurvaNAzakti sabase adhika hai| 'aNNa taMceca' bAkIkA aura mava kathana pahile kI taraha se hI jAnanA caahiye| yahAM tAtparya aisA hai- zakrendrase lekara acyuta paryanta daza devendroMmeM se ekAnnarita pAMca dakSiNArdhalokAdhipati devendra ke saMbaMdha meM "evaM pAe tri" Ata upanA ndranI samRddhi mAhinA viSayamA pazu zobhana sabhadhuM. "navaraM vatto kevalakappe" pazu te tenI vidurvayA zaktithA nirmita iye| vaDe 32 matrIsa ?ppUddhIca bheTalI jyAne bharI zo "accue vi evaM" abhyuta devalAkanA indra AdinI samRddhinuM varNana AgaLa gujakha samajavuM! paNa temanI vidhruva NuA zakitamAM nIce pramANe vizeSatA che-- " sAtirege aati kevalakappe jaMbUdI ke dIve" tethe temanI vidurvayA zaktithA nirmita vividha vaikiya yo vara maMtrIza ja khUdrIpa karatAM paNa vadhAre jagyAne bharI zakavAne sama che. A rIte abhyuta upavAsI haivonI vidurSA zakti sodhI vadhAra che." aNNaM taMtra " bAkInuM masta kathana AgaLa mUjaba sUvuM. zakrendrathI zaru karIne acyuta sudhInA dasa devendromAMnA pAMca dakSiNAya leAkAdhipati devendro viSe agnibhUtie mahAvIra Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.3 u.1 IzAnendrasya divyadevaRddhivarNanam 151 nandananAmnaH 'ceiyAo' caityAt-udyAnAt 'paDinikakhamaI' pratiniSkAmati niHsarati, 'paDinikakhamaittA' pratiniSkamya, niHsRtya 'bahiyA jaNavayavihAraM' cahiH janapadavihAraM 'viharaI' viharati // sU0 16 // IzAnendrasya divyadevaRddhivarNanA prastAvaH / mUlam-"teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM rAyagihe nAmaM nayare hotthA, vaNNao jAva-parisA pajjuvAsai teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM, IsANe deviMde, devarAyA, sUlapANI, vasahavAhaNe, uttaraDhalogAhibaI, aTThAvIsavimANAvAsasayasahassAhibaI, a. rayaMvaravatthadhare, AlaiyabhAlamauDe, navahemacArucitta caMcalakuMDala-vilihaja-mANa-gaMDe, jAva-dasa disAo ujjovemANe, pAbhAsemANe, IsANekappe, IsANavaDisae vimANe, jaheva rAyappaseNaijje jAva-divaM devir3i, jAva-jAmeva disiM pAubhUe, tAmeva disi paDigae, bhaMte ! tti, bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai, namasai, evaM vayAsI aho !! NaM bhaMte ! IsANe devide, devarAyA mahiDDIe, IsANassa NaM bhaMte ! sA divyA deviddhi kahiM gayA, kahiM aNupaviThThA ? goyamA ! sarIraM gayA, 'taeNaM se samaNe bhagavaM mahAvIre aNNayA kayAiM moyAo nayarIo naMdaNAo ceDyAo paDinikkhamaI' isake bAda ve zramaNa bhagavAna mahAvIra kisI eka samaya mokAnagarIke nandanavana se bAhara nikale aura 'paDinikkhamittA' nikalakara 'pahiyA jaNavayavihAraM viharaI' bAhirake janapadoMme vihAra karane lage // 16 // nayarIbho naMdaNAo ceio paDinikkhamaI" tyA2 one t me4 samaye zravAra lagavAna mahAvA3 mA nArInA nahana ye-yamAMdhI viDAra 4aa 'paDinikkhamitA' tyAMyI nItIne "vahiyA jaNavayavihAraM viharai" me mahAnA pradhyAmA viyA lAgyA. e sa. 16 . Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 bhagaratIya 'samaNa' zramaNaM 'bhagavaM' bhagavantaM mahAvIraM 'baMda' bandate, 'namaMsaI' namaspati, 'jAva-viharaI' yAvat-viharati / agnibhUtiH vAyubhUtiyomAvapi namaskRtya saMkamena tapasA svasthAtmAnaM bhAvayantI viharataH // ___ mastutamakaraNaM dakSiNArdhalokAdhipadevendrANAm uttarArdhalokAdhipadevendrANAza vikurvaNAzaktinirUpaNaparaM vartate tatra vaikriyazaktisvarUpaM hRdayAmaM kartu devendreNa prakAzitaM svakIyakriyarUpakaraNasAmadhya tejolezyAsambandhi sAma yaMzca darzayituM zAstrakAraH prastauti-'taeNaM samaNe' ityAdi / tataH tadanantaraM 'samaNe' zramaNaH 'bhagavaM bhagavAn mahAvIraH 'aNNayA' anyadA ekadA 'kayAI kadAcit ' moyAo' mokAbhidhAnAyAH, 'nagarImo' nagaryAH 'naMdaNAo' aNagAre samaNe bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasaha jAya viharaI' isa sUtra pATha dvArA samajhAI gaI hai| tRtIya gaNadhara vAyabhUti anagArane he bhagavan ! jaisA Apane pratipAdana kiyA hai vaha aisA hI haiisameM kiMcitmAtra bhI pharka nahIM hai- isa prakArase pAraMvAra unake kathanako anumodanA karate hue zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI, unheM namaskAra kiyA, yAvat virAjamAna ho gye| isa taraha agnibhUti aura vAyubhUti ye donoMhI prabhuko namaskAra kara saMyama aura tapase apanI AtmAko bhAvita karate hue svasthAna para virAja gaye / pranyuta yaha prakaraNa dakSiNArdhadevAdhipa devendroMkI aura uttarAdhe lokAdhipa devendroMkI vikurvaNAzaktiko nirUpaNa karanevAlA hai / isameM vaikriyazaktike svarUpako hRdayaGgama karaneke liye devendra dvArA prakAzita svakIya caikriyarUpa karane ke sAmarthyako tathA tejolezyA sambandhI sAmarthyako dikhAne ke nimitta zAstrakAra isa sUtra ko kahate haiMmahAvIraM baMdai namasai jAva viharai" "De pralo mApe mA viSayatuM 2 prati pAdana karyuM che te yathArtha che. ApanI vAta taddana sAcI che. temAM zaMkAne koipaNa sthAna nathI" AvA zabdo vaDe temaNe mahAvIra prabhunA vacananI anumodanA karI ane temAM potAnI zraddhA vyakata karI. tyAra pachI temaNe zramaNa bhagavAna mahAvIrane vaMdaNu karI, namaskAra karyA. deNu namaskAra karIne, saMyama ane tapathI AtmAne bhAvina karatA, pitAne sthAne besI gayA A prakaraNamAM dakSiNA lokAdhipati devendronI ane uttarArdha le kAdhipati devendronI vidurvaNu zaktinuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che temAM vakriya svarUpane samajAvavAne mATe devendra dvArA prakAzita pitAnA vaikriya rUpe karavAnA sAmarthyanuM tathA tejalezyAnA sAmarthyanuM pratipAdana karavA mATe 922 mA sUtra hai- "taeNaM samaNe bhagavaM mahAvIre aNNayA kayAI moyAo Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 153 .. " prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 izAnendrasya divyadevaRddhinirUpaNam citracaJcalakuNDala vilikhyamA nagaNDaH yAvat - dazadizAH udghotayan prabhAsayan IzAne kalpe IzAnAvataMsa ke vimAne, yathaiva rAjamanIye yAvat - divyAM devadvim, yAvat-yAmeva dizaM mAdurbhUtaH, tAmeva dizaM pratigataH, 'bhagavan ! iti, bhagavAna gautamaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate, namasyati, evam-avAdItjo dhAraNa kiye hue thA (AlaIyamAlamauDe) mAlAoM se yukta mukuTa jisake mastaka para zobhita ho rahA thA - ( nava hemacArucittacaMcala kuMDalavilihijja mANagaMDe) donoM kapola maMDala jisake navIna suvarNase racita sundara vicitra caMcalakuDaloMkI ragar3ase camaka rahe the ( jAva dasa disAo ujjIvemANe) yAvat daza dizAoMko prakAzita karatA huA (pabhAse mANe ) unheM apanI prabhAse camakIlI banAtA huA IzAnakalpameM (IsANacaDisae cimANe ) IzAnAvataMsaka vimAna meM (jaheba rAyaseijje) rAjaprasenIya upAMgameM kahe anusAra (jAva divvaM deviDi) yAvat divya devarddhiko bhogatA (jAva jAmeva disi pAunbhUe tAmeva disiM paDigae) yAvata jisa dizAse prakaTa huA thA usI dizA meM pIche calA gayA (bhaMte ! ti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdaha nama'sai evaM vayAsI) he bhadaMta ! isa prakAra se prabhuko saMyoSita karake bhagavAna gautamane una zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI, namaskAra kiyA / vaMdanA namaskAra karake phira unhoM ne prabhu se isa nirmALa vastro dhAraNa karyAM Aai ( AlayamAlamauDe ) bhAgAthA yukta mugaDha jenA mAthA 52 zolato to ( navahema cArucitacaMcaLa kuMDalavili hijjamANagaMDe) nUtana suvathA nirmita suMdara, vibhitra bhane saMga muMDajonA asana nenA jane gAsa yajaDI rahyA hatA, ( jAtra dasadisAo ujjIvemANe) hase hizAone prAzita urato to (pabhAse mANe) potAnI prabhAthI hase dizAbhane ? hehI dhya bhAna urato ito, (IsANe kappe ) ? IzAna devasenA (IsANavarDisae trimANe) thAnAvata sa vimAnamA ( jaheva rAyappa seNahajje) rAmaprasenIya udyogamA varSAvyA prabhAze (jAva divvaM deviDiMTa) dvivya devaRddhinA upaloga urato ito, te IzAnendra (jAna jAmeva dirsi pAunbhUe tAmeva disiM paDigae) ne hizAbhAMthI praSTa thye| hato te dizAbhAM madRzya thA gayo (bhaMte! tibhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai evaM vayAsI) tyAre se lahanta ! me samovana arIne bhagavAna gautame zramaNa bhagavAna mahAvIrane vaMdaNA karI namaskAra karyAM. pachI temaNe temane A pramANe Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 .... . .. ''bhagatiko sarIaNupaviTThA se kejaTeNaM bhaMte! evaM vuccai-sarIraM gayA! sarIraM aNupaviTTA, goyamA! sejahA nAmae kUDAgArasAlA siyA dUhao littA guttA guttaduvArA NivoyA NivAyagaMbhIrA tIseNaM kUDAgArasAlA dirseto bhaanniyho|suu0 17 // : chAyA-tasmin kAle, tammin samaye rAjagRhaM nAma nagaram AsIt varNakaH yAvat-parpat paryupAste, tasmin kAle, tasmin samaye IzAno devendraH, deva rAjaH, zUlapANiH, upabhavAhanaH, uttarArdhalokAdhipatiH, aAviMzativimAnA. vAsAtamahasrAdhipatiH, arajo'mbaravatradharaH AlagitamAlamukuTaH, navahemacAra // IzAnendra kI divya devajhadi // 'teNaM kAleNaM teNe samaeNa' ityAdi / sUtrArtha- (teNaM kAleNa teNaM samaeNa) usa kAla meM aura usa samayameM (rAyagihe nAmaM nayara hotyA) rAjagRha nAmakA nagara thA (vaNNao) varNaka (jAva parisA pajjuvAsai) yAvat samAne prabhu kI paryupAmanA kI / (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAlameM aura usa samayameM (deviMde devarAyA) devendra devarAja (IsANe) IzAna ki jo (sUlapANI) hAthameM zUla dhAraNa kiye hue thA, (vasahavAhaNe) paila para jisakI savArI thI ( uttaralogAhivaI ) uttarArdhalokAdhipati thA (ahAvIsa vimANAvAsasayasahasmAhivaI) 28 aThAIsa lAkha vimAna jimake AdhipatyameM the (arayaMparavatyadhare) AkAzake samAna nirmala vastroko izAnendranI divya devaRddhi "seNaM kAleNaM teNa samaeNaM" tyAta sUtrArtha- (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) tANe ana te mabhaye (rAyagio nAmaM nayare ddotthA) 2 nAme nagara &tu (vaNNao) tenuM 1 yapAna yuM samara. (jAva parisA pajjuvAsai) tyo mAna mahAvIra pAyA. "5riSa aDa 42. (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) ta mana ta samaya deviTa devarAyA) pAsa, vihe (ImANe) thAna (sUlapANI) yama yi dhAra yutu, (sahavAhaNe) vRSabha 52 12 savArI 42vI tI (uttaralo divaI nA sAdhipati al, (aTThAvIsavimANAvAsasayasahassAhibaI) 28 pIsalAma vibhAnanAmapipati ta, (arayaMbaravasthadhare) nAvAM mAnI yAMthI bhagavAnanI paryopAsanA karIne paraSada pAchI karI" mane vAta Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacanTikATIkA za.3u.1 IzAnendrasya divyadevaRddhinirUpaNam 155 TIkA-" teNaM phAleNaM " tasmin kAle "teNaM samaeNaM" tasmin samaye 'rAyagihe' rAjagRhaM nAma 'nagare' nagaram 'hotyA' AsIt (varNakaH) aupapAtikasUtroktacampAnagarI-varNanavat rAjagRhasyApi varNanaM vodhyam 'varNakaH ' iti tu liGgavyatyayena prakRte puMlliGganirdezaH, tatrAgataM bhagavantam 'nAva-parisA' yAvatparpat 'pajjuvAsaI' paryupAste / tatra bhagavadvandanAya IzAnendrasyAgamanaM sUcayituM sUtramAha -' teNaM kAleNaM' ityAdi / tasmin kAle tasmin samaye 'IsANe' IzAnaH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'mUlarANI' zUlapANiH dhRtatrizUlahastaH 'vasahavAhaNe' pabhavAhanaH 'uttaraDDhalogAhibaI uttarArdhalokAdhi TIkArtha-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNa' usa kAla aura usa samayameM 'rAyagihe' rAjagRha nAmakA 'nagare nagara 'hotthA' thA / 'vapaNao' isa nagara kA varNana aupapAtikasUtra meM varNita caMpAnagarI ke jaisA jAnanA cAhiye / / vahAM vihAra karate hue prabhu vahAM padhAre / prabhu ko vahA~ padhAre jAnakara vahA~kI janatA unase dharmopadeza sunane ke liye unake pAsa gaI / yAvat vahAM jAkara usane prabhukI paryupAsanA kii| aba vahAM para prabhukI vandanA karane ke liye IzAnendra AyA-isa yAtako sUcita karane ke liye sUtrakAra kahate hai ki-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe deviMda devarAyA' ityAdi usakAlameM aura usa samaya meM devendra devarAja IzAna IzAnendra AyA 'salapANI' isane apane hAtha meM trizUla dhAraNakara rakhA thA 'vasahavAhaNe' vAhana isakA vRpabha thaa| 'uttaraDalogAhivaI' yaha uttarArdhalokakA adhipati thaa| - "teNaM kAleNaM teNaM samae NaM' maDAvIra prabhunA zAsana dhaNe "rAyagihe nAma nayare hotthA" IMPS nAme na tu. "vaNNao" mo55. tika sUtramAM caMpAnagarInuM jevuM varNana karyuM che, evuM tenuM varNana samajavuM. bhagavAna mahAvIra te rAjaguDa nagaramAM padhAryA. tyAMnA leke dharmopadeza sAMbhaLavA gayA. vaMdaNuM namaskAra karI pariSada pAchI pharI tyAM sudhInuM varNana ahIM grahaNa karavuM. bhagavAna mahAvIra prabhune vaMdaNa karavAne mATe IzAne tyAM Avye- e ja vAta sUtrakAre nIcenA sUtrapATha dvArA prakaTa karI che. "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe deviMde devarAyA" UtyAdi te kALe ane te samaye, devendra devarAja IzAna mahAvIra prabhunAM darzana karavA bhATe bhAvyA. "mUlapANI, tee tanA DAyamA trizula pAra yu tu, "vasahavAhaNe"tenuM pAna vRSabhAnu tu. "uttaraGkalogAhivaI" te uttarA na madhipAta to "aTThAvIsavimANAvAsasayasahassAhivaI" 28 254yAvI vimAnAnA Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI 154 bho ? khalu bhagavan ! IzAno devendraH, devarAjo mahardikaH, IzAnasya bhagavan sA divyA devarddhiH kutra gatA, kRtra anumaviSTA ? gautama ! zarIraM gatA, tatkenArthena bhadanta ! evamucyate- zarIraM gatA0 1 gautama ! tadyathA nAma kUTAkAra zarIramanupraviSTA zAlA syAd dvidhA liptA, guptA, Taare faar fastagambhIrA, tasyAH kUTAkArazAlAyA dRSTAnto bhaNitavyaH // mu0 17 // prakAra pUchA - ( aho NaM bhaMte! IsANe deviMde devarAyA mahiDIe) he bhadanta ! devendra devarAja IzAna ghar3I bhArI RddhivAlA hai (ImANassa NaM bhaMte / sA divyA deviTTI kahiM gayA kahi aNupaviTThA) he bhadanta ! IzAnendrakI yaha divya devarddhi kahAM gaI aura kahAM samAgaI haiM ? ( goyamA / sarIraM gayA) he gautama | IzAnendrakI yaha divya devarddhi zarIrameM samA gaI hai / ( se keNaNaM evaM buccai - sarIraM gayA) he bhadaMta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha IzAnendrakI divya devarddhi usake zarIra meM samAgaI hai ? (goyamA ! se jahA nAmae kUDAgArasAlAsiyA, duha linA guttA gucaduvArA, NiyAyA zivAya gaMbhIrA, tIseNaM kUDAgArasAlAe dito bhAgiyo ) he gautama ! jaise koI eka kuTAkArazAlA - zikhara ke AkAra jaisA- ghara ho, aura vaha donoM ora se lipA huA ho, gupta ho, gupta daravAjevAlA ho, havA usameM na jAtI ho, aisA yaha havA binA kA ho aisA kUTAkArazAlAkA dRSTAMta kahanA cAhiye | azna pUchayo- (ahoNaM bhaMte ! IsANe deviMde devarAyA mahir3Ie) ke mahanta / hevarAna, hevendra IzAna smArasI gadhI bhahAna RddhivANI che ! (IsANassa NaM bhaMte sA divvA devI karhi gayA kA aNupaviTThA ?) De lahanto zAnendranI te mahAna devaddhi (heva samRddhi) yAM gadha, samAe~ gae ? (goyamA ! sarIraM gayA !) he gItabhA tenI te hevaddhi tenA zarIrabhAM na sabhA gaI. (se keNaTTeNaM evaM buccai sarIraM gayA?) he bhadanta ! Apa zA kAraNe evuM kaheA che ke IzAnendranI divya devaddha tenA zarIrasmaa gaI ? (goyamA ! se jahA nAmae kUDAgArasAlA siyA, duio lanA guttA guttaduvArA, NivAyA NivAyagaMbhIrA, tIseNaM kUDAgArasAlAe dito bhANiyantra) he gautama! dhArA haiM ITIarazAsA (ziranA mAnu ghara) che. te banne taraphathI lIMpelI hAya, gupta hAya, gupta dvAravALI hAya, temAM havA jai zakatI na hoya. evI havA vinAnI phUlakArazAlAnuM dRSTAMta ApavAthI A vAta samajAvI zakAya. mAM ja Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacankioTIkA za. 3. u. 1 IzAnendrasya divyadevaRddhinirUpaNam 157 ditA tatheha IzAnendrasya yodhyA, vaktavyatAyA avadhimAha-- 'jAya divvaM deviDi ' yAvad divyAM devarddhim vikurvati yAvatkaraNAt idaM mucyate yat 'divyaM devajjur3e ' divyaM devA bhAva paDasAharar3a, paDisAharittA khaNeNaM jAe egabhUe, taraNaM IsANe deviMde, devarAyA samaNaM bhagavaM mahAvIracaMda, namaMsa, vaMdittA, namasittA Niyaga pariyAla saMparivuDhe ' ti ! chAyA - divyAM devadyutim divyaM devAnubhAvaM pratisaMharati, pratisaMhRtya kSaNena jAtaH ekabhUtaH - tadA IzAnaH devendraH devarAjaH zramaNa bhagavantaM mahAvIra vanditvA namayitvA nijakaparivArasaMparivRtaH / etatmakaraNasya saMkSepArtho'yam yat samudharmAsabhAyAm IzAne siMhAsane azItisahasrasAmAnikaiH caturbhirlokapAlaiH, aSTabhiH saparivArapaTTamahipIbhiH saptabhiranIkaiH saptasenAdhipatibhiH, viMzatisahasrAdhikalakSatrayAtmarakSakade vairanyadevabhadeva kI vaktavyatA pratipAdika kI gaI hai usI taraha se IzAnendrakI vaktavyatA jAnanI cAhiye | yaha vaktavyatA yahAM kahAM taka grahaNa karanA cAhiye to isake liye kahA gayA hai 'jAyadivvaM deviTTI yahAM taka kI grahaNa karanA cAhiye / yahAM jo yAvat pada AyA hai usase 'divvaM devajjuha, divvaM devANubhAva paDisAharai, paDisAharitA khaNeNaMjAe emae, tagaNaM IsANe devide devarAyA samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdanamaMsai vaMdittA narmasittA NiyagaparipAla paribuDe tti' isa pAThakA sUcana kiyA gayA hai / isa prakaraNakA saMkSepa artha isa prakAra se hai- sudharmA sabhAmeM IzAna nAmake siMhAsana para 80 assI hajAra sAmAnika devoM, cAra lokapAloM, ATha parivAra sahita agramahiSiyoM, sAta anIkAoM, sAta anIkAdhipatiyAM, 3 lAkha 20 hajAra AtmarakSadevoM aura anya deva deviyoM ke sAtha rahatA nuM vAryuna yahIM 4thuM le'ye. "jAva divvaMdeviDDI" paryanta te vAna Tu lehI zAhI ne "jAba ( yAvat ) " paDha Ayu he tethA naayene| sUtraSA! zraddhaSNu yo che "divtraM devajjuI, digaM devANubhAvaM paDimA haraDa, paDisAharitA khaNeNaM jAe egabhUe, taraNaM IsANe deviMde devarAyA samaNaM bhagavaM mahAvIraM ! dui narmasaha vaMdittA narmasitA giyagaparipAlasaMparivaDe ti" mA TuMka sAnza nIce pramANe che-sudharmA sabhAmAM IzAna nAmanA siMhAsana para 80000 eMsI hajAra sAmAnika deve, cAra leAkapAaA, parivAra sahita ATha paTTarANIe, sAta senAe, sAta senApatie, traNa lAkha vIsa hajAra AtmarakSaka devA ane anya deva daiviyAnI Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 azaviMzatilakSasaMkhyakavimAnA nUtana 6 pati: ' aTTAvIsavimANAvAsaya sahassA hivara vAmAdhipatiH 'aravaravatthadhare' arajo'mbaradharaH nirmalA''kAzanadambaraghara svaccha paridadhAnaH 'Alaya mAlamauThe' AlagitamAlamukuTaH mAlAlaskRtamaulimukuTa : ' navahemacArucicacaJcalakuMDalavijJamANagaMDe ' rucirasuvarNavicitracaJcalakuNDalaparilasita kapolaH jAna dUsa disAo' yAvat iti sAkalyena daza dizAH 'ujjIvemANe' svatyA uddyotayana 'pAbhAsemANe' svabhAsA prabhAsayan prakAzayan 'IsANe' kappe IzAne kalpe 'IsANavaDisa ' IzAnAvataMsake 'vimANe' vimAne ArUDhaH ' jaheba' yathaiva 'rAyappa seNaujje' rAjamanIye ( rAjapadezIye) yathA rAjamaranIyasUtre sUryAbhadevasya vaktavyatA pratipA'aTThAvIsa dhimANAvAsa samasaharasAhivaI 28 aThAIsa lAkha vimAnoMke Upara isakA ekAdhipatya thA / 'arayaMbaravatthaghare' nirmala AkAzakI taraha svaccha vastroM ko yaha pahire hue thA / AlaiyamAlamauDe' isane jo mastaka ke Upara mukuTa dhAraNa kara rakhA thA vaha mAlAoM se yukta thaa| navahema cArucittacaMcalakuDala vilihijja mANagaMDe ' isake jo donoM gAtha the ve navIna suvarNa ke bane hue vicitra caJcala kuMDalo se vizeSa zobhita ho rahe the / 'jAva dasadisAo' vaha apanI kAnti se samasta rUpa se daza dizAoMko udyogayukta banA rahA thA / 'pabhAse mANe' apanI prabhA se vaha unhe camakA rahA thA / aisA vaha IzAnendra 'IsANe' IzAnakalpa meM 'IsANacaDisae' IzAnAvataMsaka vimAna meM ArUDha hokara prabhu kI vaMdanA ko AyA 'jaheva' 'jaisA 'rAyappase 6 [C ijje' rAjapraznIya meM ( rAjapradezIya meM) rAjapraznIya sUtra meM sUryAte adhipati ito "asyaMvaravatthaghare" nirmANa AAzanAM vAM svaccha vastro tethe dhAraNa] ya utAM. "AlaiyamAlamauDe" tethe bhASA upara parelI sugara mALAothI yukata hata nava hemacArucittacaMcalakuMDala vilihijja mANagaMDe " navIna suvarNa mAMthI banAvelAM suMdara vicitra kuMDaLAnA DAlanathI tenA banne gAla zaiAbhatA hatA. "jAva dasadisAo" potAnI anti par3e te ise hizAkhene prAzita karato to. " vabhAsemANe" tena prabhAthI hase dizAo hehIpyamAna manatI hatI. mev| te hazAnendra "IsANe" zAna hevaloDanA "IsANavarDisae" thAnAvata sa nAmanA vimAna bhAM mesIne prabhune vaDA 12vA Ayo. "jadeva rAyapyaseijje" rApraznIya (rAjapradezIya sUtramAM) sUryAbhadevanuM jevuM varNana karavAmAM AvyuM che, evuMja IzAnendra bhagavatisUtre - Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacankiATIkA za. 3. u. 1 IzAnendrasya dinyadevaRddhinirUpaNam 157 ditA tatheha IzAnendrasya vodhyA, vaktavyatAyA avadhimAha-'jAva divvaM deviTTi' yAvad divyAM devarddhim vikurvati, yAvatkaraNAt idaM macyate yat 'didhvaM devajjuI divvaM devANubhAvaM paDisAharai, paDisAharittA khaNeNaM jAe egabhUe, taeNaM IsANe deviMde, devarAyA samaNaM bhagavaM mahAvIraMvadai, namasai, vaMdittA, namaMsittA Niyaga pariyAlasaMparikhuDhe ' ti! chAyA- divyAM devadyutim , divyaM devAnubhAvaM pratisaMharati, pratisaMhatya kSaNena jAtaH ekabhUtaH tadA IzAnaH devendraH, devarAjaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIra vanditvA namasyitvA nijkprivaarsNpritH| etatprakaraNasya saMkSepArtho'yam yat samudharmAsabhAyAm , IzAne siMhAsane azItisahasrasAmAnikaiH cturmilokpaalaiH, abhiH saparivArapaTTamahipIbhiH saptabhiranIkaiH saptasenAdhipatibhiH, viMzatisahasrAdhikalakSatrayAtmarakSakadevairanyadevabhadeva kI vaktavyatA pratipAdika kI gaI hai usI taraha se IzAnendrakI vaktavyatA jAnanI cAhiye / yaha vaktavyatA yahAM kahAM taka grahaNa karanA cAhiye to isake liye kahA gayA hai 'jAvadivvaM deviDDI yahAM taka kI grahaNa karanA cAhiye / yahAM jo yAvat pada AyA hai usase 'divvaM devajjui, divvaM devANubhAvaM paDisAharai, paDisAharittA khaNeNaMjAe egabhUe, tapaNaM IsANe deviMde devarAyA samaNaM bhagavaM mahAvIra vadaha namasai vaMdittA namaMsittA NiyagaparipAlasaMparikhuDe ti' isa pAThakA sUcana kiyA gayA hai / isa prakaraNakA saMkSepa artha isa prakAra se hai-sudharmA sabhAmeM IzAna nAmake siMhAsana para 80 assI hajAra sAmAnika devoM, cAra lokapAloM, ATha parivAra sahita agramahipiyoM, sAta anIkAoM, sAta anIkAdhipatiyoM, 3 lAkha 20 hajAra AtmarakSadevoM aura anya deva deviyoM ke sAtha rahatA nu parjuna ma 42vU naye. "jAva divvaMdeviDI" payata te varNana aY 42j leya. hI re "jAva (yAvata)" yaha mA0yu cha tathA nIyA sUtrA8 Dara B2yo cha- "divyaM devajjuI, dibya devANubhAvaM paDiyAharaDa, paDisAharittA khaNeNaM jAe egabhUe, taeNaM IsANe devide devarAyA samaNaM bhagavaM mahAvIra caMdi namasai vaMdittA namaMsitA NiyagaparipAlasaMparikhuDe ni" mA 42shune| TuMka sArAza nIce pramANe che-sudhama sabhAmAM IzAna nAmanA siMhAsana para 80000 eMsI hajAra sAmAnakadeve, cAra kapA, parivAra sahita ATha paTTarANIo, sAta senAo, sAta senApatie, traNa lAkha vIsa hajAra AtmarakSaka deva ane anya deva deviyAnI Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 bhagavatIsa devImizra parivRtaH parivAdina merImRdaGgajhallarI ravapUrvaka tANDavanRtyanATacamI'savAdinA divyAn bhogAn zuAno viharatisma, tasminnetrasamaye avadhijJAnena IzAnendraH samavalokayana bhagavantaM rAjagRhe samastaM mahAvIramadrAkSIt, tArAMnena jAtasaMbhramaH svAsanAdutthAya saptaSTa padAni bhagavadabhimukhaM gatvA karatala pari gRhItaM dazanakhaM zirasAvarta mastake aJjaliM kRtvA bhagavantaM vandivA AbhiyogihuA IzAnendra divyabhogoMko bhogatA huA AnaMdollAsapUrvaka apanA samaya vyatIta karatA rahatA hai / usake cittako pramudita banAneke liye bherI, mRdaGga, zaharI Adiko ke pajane ke sAtha 2 divya saMgIta dhvanipUrvaka nRtya kiyA jAtA hai, nATaka Adi yaDe 2 sundara mahotsava hote rahate hai / usI samaya avadhijJAna se IzAnendrane jaMbUdvIpa kA avalokana karate samaya yaha jAna liyA ki bhagavAna rAjagRha nagarameM Aye hue haiM / avadhijJAna dvArA rAjagRha nagara meM prabhu ke darzana karane se indrako usa samaya apAra harSa hotA hai vaha usI samaya apane Asanase uThatA hai aura prabhu jisa dizAmeM virAjamAna hote haiM usa dizA meM unake sanmukha sAta ATha pada Age jAkara unheM dono hAtha joDakara namaskAra karatA hai / vaha una dono hAtho ko isa prakArase joDatA hai ki jisase 10 aMguliyoMke nakha Apasa meM mila jAte haiM / taba yaha aMguli pasakozake sarIkhI bana jAtI hai / use mastaka para 3 tIna bAra yaha AdakSiNa pradakSiNa karake ghumAtA haiM aura phira prabhuko namaskAra karatA hai / isa prakAra se namaskAra karake indrane apane Abhiyogika devoMko bulAyA. sAthe rahetA IzAnendra aneka divya bhegA bheLavatA thake AnaMda ane ullAsapUrvaka samaya vyatIta kare che. tenA cittane Anada ApavAne mATe zerI, mRdaMga ane jhAlaranA nAda sAthe divya sa MgIta, tAMDavanRtya, nATaka vagere cAlI rahyA che. tyAre avadhijJAnathI teNe joyu` ke bhagavAna mahAvIra svAmI rAjagRha nagaramAM padhAryAM che. avadhijJAna dvArA rAjagRha nagaramAM mahAvIra prabhunAM dana karavAthI izAnendrane ghaNA ja ha thAya che e ja vakhate te pAtAne AsanethI uThe che ane je dizAmAM prabhu virAjamAna hatA te dizAmAM sAta AThe kadama AgaLa vadhIne anne hAtha jeDIne temane namaskAra kare che. namaskAra karatI vakhate tenA ane hAne teNe evI rIte joDayA ke dase AMgaLiyeAnA nakha arasaparasa maLI gayA. ane hAthanI ajali padmakAza samAna manI gaI. tene mastaka para jamaNI taraphathI DAkhI tarapha traNa vAra pheravIne teNe prabhune namaskAra karyA A rIte namaskAra karIne teNe peAtAnA Aliyegika davAne pAtAnI Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 IzAnendrasya divyadevaRddhinirUpaNam 159 kadevAna Ahayati, AhUya ca tAnevamakathayat-bhodevAH ! rAjagRha nagaraM gatvA tatra bhagavantaM praNamya yojanaparimaNDalaM kSetraM pariSkRtya punarAgatya cAtra mAm sarva nivedayata, teSu tathAkRtavatsu padAtisenAdhipati devaM kathitavAn-bhoH / IzAnAvataMsake vimAne ghaNTAvAdanapUrvakaM ghopaNAM kuru-yat IzAnendro bhagavantaM vaMdituM gacchatIti / yupmAbhiH svayamapi satvarameva maharddhayA samAgantavyamiti / tatkRtaghopaNAnantara bahavo devAH bhagavadarzanAkulacetasaH tatsamIpamAgatAH, taizca paritRtaH sa lakSayojanapramANayAnavizeSavimAnasamArUDho nAnAdevagaNaculAkara unase kahA-he devo! tuma loga rAjagRha nagara jAkara ke vahAM virAjamAna prabhu ko namaskAra karo aura phira bAda meM yojana parimita bhUmiko pramArjita karo, bhUmike pramArjita kara lene para hameM isakI khabara do, isake bAda jaisA una logoMse indra ne kahA thAvaisA kara lene para ve deva indrako Akara khavara dete hai / khayara pAte hI indra apanI anIka ke anIkAdhipatiauko bulAkara isa prakArase use AjJA detA hai ki tuma isa IzAnAvataMsaka vimonameM ghaMTAvAdanapUrvaka yaha ghopaNA karoki IzAnendra rAjagRhanagarameM virAjamAna zramaNa bhagavAna mahAvIrako vaMdanAke liye jA rahe hai ataH Apa saba loga pahuta jaldI apano 2 mahaddhike sAtha sambaddha hokara indra ke pAsa AveM / isa ghopaNAke bAda aneka deva bhagavAna ke darzanakI utkaMThAse utkaMThIta citta hokara indra ke pAsa A gye| unase parivRtta hokara taya indra eka lAkha yojana pramANopeta yAnavizeparUpa vimAnameM caDha 'kara vahA~se calA- calakara sarva prathama vaha naMdIzvara nAmake AThaveM pAse bolAvyA. ane temane kahyuM- "he de! tame rAjagRha nagaramAM jaine tyAM virAjatA mahAvIra prabhune namaskAra kare. tyAra bAda tyAMnI jana pramANe bhUmine barAbara sApha kare. ane bhUmine sApha karIne mane tenI khabara Apa"- IndranI AjJAnusAra karIne temaNe izAnendrane samAcAra ApyA. A khabara maLatAM ja IzAnendra tenA senA senApatine AjJA ApI ke tame A IzAnAvAMsaka vimAnamAM ghaTanAda pUrvIka evI jAherAta kare ke izAnendra rAjagRha nagaramAM virAjatA mahAvIra prabhunAM darzana karavA mATe jAya che. te tame sau tamArI saghaLI addhithI yukata banI IzAne pAse hAjara thAva. A ghoSaNA sAMbhaLIne bhagavAnanAM darzana karavAnI utkaMThAvALA aneka deva IndranI pAse AvyA. te badhA devenI sAthe. eka lAkha yeAjana pramANu vimAna Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIle 158 devImizra parivRtaH parivAdina bherImRdaGgajhallarI rakha pUrvaka tANDavanRtyanATacamaho 'rasavAdinA divyAn bhogAn sujhAno viharatisma, tarimakSetrasamaye avadhijJAnena . IzAnendraH samavalokayan bhagavantaM rAjagRhe samatrasRtaM mahAvIramadrAkSIt, tahanena jAtasaMbhramaH svAsanAdutthAya saptaSTa padAni bhagavadabhimukhaM gAtrA karatala parigRhItaM dazanakhaM zirasAvate mastake aJjaliM kRtvA bhagavantaM vanditvA AbhiyogihuA IzAnendra divyabhogoMko bhogatA huA AnaMdollAsapUrvaka apanA samaya vyatIta karatA rahatA hai / usake cittako pramudita manAneke liye bherI, mRdaGga, zaharI Adiko ke ghajane ke sAtha 2 divya saMgIta dhvanipUrvaka nRtya kiyA jAtA hai, nATaka Adi yaDe 2 sundara mahotsava hote rahate hai / usI samaya avadhijJAna se IzAnendrane jaMbUdIpa kA avalokana karate samaya yaha jAna liyA ki bhagavAna rAjagRha nagara meM Aye hue haiM / avadhijJAna dvArA rAjagRha nagara meM prabhu ke darzana karane se indrako usa samaya apAra harSa hotA hai vaha usI samaya apane Asanase uThatA hai aura prabhu jisa dizAmeM virAjamAna hote haiM usa dizAmeM unake sanmukha sAta ATha pada Age jAkara unheM dono hAtha jor3akara namaskAra karatA hai / vaha una dono hAtho ko isa prakArase joDatA hai ki jisase 10 aMguli - yoMke nakha Apasa meM mila jAte haiM / taba yaha aMguli pasakozake sarIkhI bana jAtI hai / use mastaka para tIna bAra yaha AdakSiNa pradakSiNa karake ghumAtA haiM aura phira prabhuko namaskAra karatA hai / isa prakAra se namaskAra karake indrane apane Abhiyogika devoMko bulAyA. sAthe rahetA izAnendra aneka divya bhegA legavatA thakA AnaMda ane ullAsapUrvaka samaya vyatIta kare che. tenA cittane Anada ApavAne mATe bherI, mRdaMga ane jhAlaranA nAda sAthe divya saMgIta, tAMDavanRtya, nATaka vagere cAlI rahyA che. tyAre avadhijJAnathI teNe joyuM ke bhagavAna mahAvIra svAmI rAjagRha nagaramAM padhAryAM che. avadhijJAna dvArA rAjagRha nagaramAM mahAvIra prabhunAM dana karavAthI IzAnendrane ghaNA ja ha thAya che- e ja vakhate te potAne AsanethI uThe che ane je dizAmAM prabhu vizajamAna hatA te dizAmAM sAta AThe kadama AgaLa vadhIne manne hAtha joDIne temane namaskAra kare che. namaskAra karatI vakhate tenA banne hAthane teNe evI rIte joDayA ke dase AMgaLiyAnA nakha arasaparasa maLI gayA ane hAthanI aMjali padmakaza samAna anI gaI, tene mastaka para jamaNI taraphathI DAkhI tarapha traNa vAra pheravIne teNe prabhune namaskAra karyAM A rIte namaskAra karIne teNe peAtAnA AbhiyAgika devAne peAtAnI Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma'meyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 IzAnendrasya divya devaRddhinirUpaNam 159 kadevAna Ahayati, AhUya ca tAnevamakathayat - bhodevAH ! rAjagRhaM nagaraM gatvA tatra bhagavantaM praNamya yojanaparimaNDalaM kSetraM pariSkRtya punarAgatya cAtra mAm sarve nivedayata, teSu tathAkRtavatsu padAtisenAdhipati deva kathitavAn bhoH ! IzAnAvataMsa ke vimAne ghaNTAvAdanapUrvakaM ghoSaNAM kuru yat IzAnendro bhagavantaM vaMditu N gacchatIti / yuSmAbhiH svayamapi satvarameva maharddhayA samAgantavyamiti / tatkRtaghoSaNAnantara bahavo devAH bhagavadarzanAkulacetasaH tatsamIpamAgatAH, taizva parivRtaH sa lakSayojanamamANayAna vizeSa vimAnasamArUDho nAnAdevagaNa culAkara unase kahA- he devo ! tuma loga rAjagRha nagara jAkara ke vahAM virAjamAna prabhu ko namaskAra karo aura phira bAda meM yojana parimita bhUmiko pramArjita karo, bhUmike pramArjita kara lene para hameM isakI khabara do, isake bAda jaisA una logoMse indra ne kahA thAvaisA kara lene para ve deva indrako Akara khabara dete hai / khabara pAte hI indra apanI anIka ke anIkAdhipatioMko bulAkara isa prakAra se use AjJA detA hai ki tuma isa IzAnAvataMsaka vimAna meM ghaMTAvAdanapUrvaka yaha ghoSaNA karoki IzAnendra rAjagRhanagara meM virAjamAna zramaNa bhagavAna mahAvIrako vaMdanA ke liye jA rahe hai ataH Apa saba loga bahuta jaldI apanI 2 maharddhike sAtha sannaddha hokara indra ke pAsa AveM / isa ghoSaNAke bAda aneka deva bhagavAna ke darzanakI utkaMThA se utkaMThIta citta hokara indrake pAsa A gye| unase parivRtta hokara taba indra eka lAkha yojana pramANopeta yAnavizeSarUpa vimAnameM car3ha ` kara vahA~se calA - calakara sarva prathama vaha naMdIzvara nAmake AThaveM pAse khelAvyA. ane temane kahyuM- "he devA! tame rAjagRha nagaramAM jaIne tyAM virAjatA mahAvIra prabhune namaskAra karI, tyAra khAI tyAMnIcejana pramANu bhUmine kharAkhara sApha karo. ane bhUmine sApha karIne mane tenI khakhara Ape'- indranI AjJAnusA2 karIne temaNe izAnendrane samAcAra ApyA. A khabara maLatAM ja izAnendra tenA senA senApatiyAne AjJA ApI ke tame A izAnAvata...saka vimAnamAM ghaTanAda pUrNAMka evI jAherAta kare ke izAnendra rAjagRha nagaramAM virAjatA mahAvIra prabhunAM dana karavA mATe jAya che. te tame sau tamArI saghaLI RddhithI yukata khanI izAne pAse hAjara thAva. A ghASaNA sAMbhaLIne bhagavAnanAM daIna karavAnI utkaMThAvALA aneka devA indranI pAse AvyA. te badhA deveAnI sAthe, eka lAkha ceAjana pramANu vimAna Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 bhagavatIne sahito nandIzvaradvIpe kRtavimAnasaMkSepaH rAjagRhe samavasaraNe samAgataH turaMgulaiH bhUmimamAptaM vimAnaM vimucya bhagavatsamIpamAgatya bhagavantaM triH madakSiNApUrvakaM praNamya paryupAstesma iti / tadanantaraM bhagavataH sakAzAt dharmopadezaM zrutvA evamavAdIt bhagavan ! tvaM sabai jAnAmi, pazyasi, ato na kimapyaviditaM tvAdRzAM kevalaM gautamAdimaharSINAM divyAM nATyakalAM darzayitukAmo'smi ityabhidhAya divyaM maNDapaM vyakurvIt tanmadhye maNipIThikAm, tadupari siMhAsanaM, tadanantaraM bhagavantaM vanditvA tatropaviSTaH tataH tadakSiNabhujAt aSTottarazataM , dIpameM AyA vahAMse vimAnako saMkucita kara phira vaha rAjagRha nagarameM jahAM ki bhagavAnakA samavasaraNa thA vahAM AyA. vahAM Akara jamIna se cAra aMgula Upara adhara AkAza pradezameM vimAnako choDakara vaha bhagavAnake pAsa pahuMcA. vahAM pahuMcakara prabhuko tIna cAra AdakSiNa pradakSiNa pUrvaka candanA karake paryupAsanA kI / isake bAda bhagavAna ke mukhAravinda se dharmakA upadeza zravaNa kara vaha 'unase isa prakArase prArthanA karatA hai ki he bhagavan ! Apa saba jAnate haiM aura saba dekhate hai- ataH Apako saMsArakA koIsA bhI bhAvaajJAta nahIM hai / hama to sirpha gautamAdi maharSiyoM ko apanI divya nATakalA dikhalAnekI icchA rakhate hai / isa prakAra kaha kara vaha eka divya maMDapI vikurvaNA karatA hai / usake bIcameM maNipIThikA kI aura usake Upara siMhAsanakI vaha vikurvaNA karatA hai / isake bAda vaha IzAnendra bhagavAnako vaMdanA karake usa para baiTha jAtA hai| baiThane ke bAda mAM besIne izAnendra tyAMthI ravAnA thayA, tyAMthI te naMdIzvara nAmanA AThamA dvIpamAM AvyeA. tyAMthI vimAnane saMkucita karIne, rAjagRha nagaramAM jyAM bhagavAnanuM sama vasaraNu hatu tyAM IzAnendra Avye. vimAnane cAra a`gula upara AkAza pradezamAM cheDIne te bhagavAnanI pAse gayA. tyAM jaIne banne hAthanI aMjila khanAvIne mastaka para jamaNI taraphathI DAkhI tarapha traNa vAra pheravIne teNe bhagavAnane vaMdhruNA karI. tyAra bAda bhagavAnanA mukhAravindrathI dharmopadeza sAMbhaLIne teNe bhagavAnane nIcepramANe vinati karI. he prabhu! Apa sarvajJa che. Apa khadhu jANeA che, ane Apa badhu joi zakA che. tethI saMsArane kAI paNa bhAva tamArI jANa bahAra nathI. huM gautamAdri maharSi caine amArI dRizya nATayakalA khatAvavA mAguM chuM. Ama kahIne teNe tyAM eka divya maMDapanI racanA karI. tenI vacce rmANapIThikA banAvI, te maNipIThikA Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramedacandrikA TIkA za. 3. u. 1 IzAnendrasya divyadevaRddhivarNanam 161 devakumArAH, vAmAcca bhujAt aSTottarazataM devakumAryazca nirgatAH, tato vividhavAdyaravagItadhvanibhiranuraJjitajanamAnasaM dvAtriMzaddhiAM nATayakalAM saMdarzayAmAsa, atha IzAnendro vikurvarNAzatyA divyAM devaddhi pradarzya devaddhi saMkocyAM vidhAya ka gata ityAha-'jAva-jAmevadisi pAunbhUe' yAvat , yasyAmeva dizi prAdurbhUtaH, 'tAmeva disi paDigae' tAmeva dizampani gataH yasyAH dizAyAH prAdurbhUtaH, tasyAmeva dizi pratigataH / IzAnendrasya pUrva varNitAM divyAM devaddhiM dRSTvA gautamaH pR. cchati-'bhaMte' tti ityAdi / he bhadanta ! tti-iti zabdena bhagavantam sambodhya ityarthaH / 'bhagavaM' bhagavAna 'goyame gautamaH 'samaNa' zramaNaM 'bhagava' bhagavausake dakSiNa hAyase 108 ekasoATha devakumAra aura vAmahAtha se 108 ekasoATha devakumArikAe nikalatI hai| isake bAda vaha aneka prakAra vAditroMkI madhura dhvanike sAtha manuSyoM ke manako khuza karanevAle 32 battIsa prakAra ke nATakoMkA abhinaya karatA hai / arthAt 32vattIsa prakArake nATakoMko vaha gautamAdi marpiyoMko dikhAtA hai / isa prakAra apanI vikurvaNA zaktise divya devaddhikA pradarzana karake phira vaha apanI divya devarddhiko saMkucita kara letA hai, sameTa letA haiM- apanemeM hI use antarhita kara letA hai aura jaisA thA vaha vaisAhI akelA raha jAtA hai / taba isI yAtako dekhakara gautamane prabhuse 'kvagatA' isa prakArase pUchA hai / vaha IzAnendra vahAMse jaya calane lagA taya usane mahAvIra prabhuko vaMdanAkI, unhe namaskAra kiyA aura phira vaha apane parivAra sahita apane sthAna para calA gayA / isa yAtako dekha kara upara siMhAsana banAvyuM tyAra bAda bhagavAnane vaMdaNa karIne IzAnendra te siMhAsana para besI gaye siMhAsana para besIne teNe tenA jamaNA hAthamAMthI 108 ekase ATha devakumAra ane DAbA hAthamAMthI 108 ekaso ATha devakumArI bahAra kADhI. tyAra bAda aneka prakAranA vAjitrAnAM madhura vani sAthe manuSyane manane khuza karanAra 32 prakAranAM nATake abhinaya karavAmAM Avye. eTale ke teNe gautama Adi maharSiene 32 prakAranA nATake batAvyA. A rIte pitAnI vidurvaNa zakitathI divya devaddhinuM pradarzana karIne teNe pitAnI divya devaddhine antahita karIne (sameTI laIne) IzAne asalI svarUpamAM AvI jAya che tyAra bAda mahAvIra prabhune vaMdaNa namaskAra karIne te pitAnA parivAra sAhata tyAMthI vidAya le che. tyAre gautamanA Azcaryano pAra rahetA nathI. temanA bhAvAmAthI mA zaNTo nANI pacha- " gatA?"! havandra dhAnanA Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ! 162 bhagavatIsUtre ntam mahAvIra' 'baMda' vandate, 'namaMsai' namasyati, 'maMdittA narmasittA' vandilA namastviA 'eca' vakSyamANaprakAreNa 'kyAsI' avAdIt 'aho ??? NaM bhaMte 1 he bhagavan ! aho mahadAzrayai khalu 'IsANe' IzAnaH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'mahiDIe' maharddhika: maharddhizAlI vartate / 'ImANassa NaM bhaMte ! IzAnasya khalu bhadanta | 'divyA' divyA 'deva' devardiH 'kahi' kutra ' gayA' gatA, 'karhi' kutra 'aNupavidyA !' anumaviSTA ? iti maznaH / bhagavAn uttarayati'goyamA ! zarIra' gayA' tti / he gautama! vAyubhUte ! sA vaikriyakriyodbhUtA divyadevarddhiH zarIraM gatA vaikriyakriyAmatisaMharaNadvArA nijazarIramanumaSTA ityarthaH / gautamane prabhuse aisA pUchA- ki 'jAmeva disi pAunbhUe tAmeva disiM Digae' he bhadanta ! vaha IzAnendra jisa dizAse jisa rUpameM prakaTa huA thA usI dizAkI ora usI rUpameM calA gayA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki IzAnendrakI pUrvavarNita divya devadvikA avalokana kara gautamane prabhuse pUchA ki 'he bhadaMta ! yaha vaDe Azcarya kI bAta hai jo devendra devarAja IzAna itanI baDI RddhivAlA haiM- parantu usakI paha Rddhi kahAM para calI gaI ? kahA~ para samA gaI ? taba bhagavAnane unheM samajhAyA 'goyamA !' gautama ! IzAna indrakI vaha divya devarddhi usake zarIra meM hI mamA gaI hai / IzAnendrane jo abhI 2 Rddhi dikhalAI thI vaha baikiya kriyA dvArA usane prakaTa kI thI, vaikriya kriyAkA usane aba saMharaNa kara liyA hai so ekahI kSaNameM usakI divya vaha Rddhi bhI saMhata ho gaI hai- arthAt jisa zarIrase yaha utpanna vikriyA kiyA dvArA huI thI usImeM yaha praviSTa hogaI hai / maharddhi bhyAM samArtha ga ? "jAmeva disiM pAunbhUe tAmeva disi paDigae" he bhadanta ! IzAnendra je dizAmAMthI prakaTa thayA hatA e ja dizAmAM adrazya tha gaye ! huM bhagavAna ! tenI mahaddhi karyAM cAlI gaI? kayAM samAI gaI ? tyAre bhagavAna gautama svAbhIne vAma Aye he "joyamA !" he gautama ! 4zAnendranI te hivya devaddhi tenA zarIramAM ja samAi gaI. teNe hamaNAM je ddhi khatAvI hatI te vaikriya kriyA dvArA prakaTa karI hatI, have teNe vaikriya kriyAnuM saharaNa karI lIdhuM che. tethI eka kSaNamAM ja tenI te divya Rddhi sata thai che. eTale ke je zarIramAMthI vaikriya kriyA dvArA te utpanna thai hatI, eja zarIramAM te pAchI cAlI gaI che. M Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u. 1 IzAnendrasya devaRddhivarNanam 163 vAyubhUti: trikurvaNAzacyA devarddhisaMharaNam punarbhagavantaM pRcchati' se keNadveNaM' tat kenArthena kenAbhiprAyeNa 'evaM buccar3a' evam ucyate - 'sarIraM gayA' tti ! zarIraM gatA ? iti / sA devarddhiH zarIraM gatA iti bhavataH kathanasya ko'bhiprAyaH ? ko vA hetuH ? bhagavAn vAyubhUti dRSTAntena bodhayati - 'goyamA ! se jahA ' - ityAdi / he gautama! tathA 'nAma' nAma iti vAkyAlaMkAre 'kUDAgArasAlAe' kUTAkArazAlA, kUTasya zikharasya AkAra iva AkArI yasyAH sA cAsau zAlA kUTTAkArazAlA 'siyA' syAt 'duhao' dvidhA ubhayapArzvataH 'littA' liptA sarvathA saMvRtA 'guttaduvArA ' guptadvArA, saMtadvArA 'NivAyA' nirvAtA pacanasa cArarahitA' zivAya gaMbhIrA nirvAtagaMbhIrA pihitadvAragavAkSatayA sarvathA pacanasaMcAra aba vAyubhUti isI bAtako vizeSa rUpa se samajhane ke liye prabhuse punaH prazna karate hai ki- ' se keNadvegaM evaM bucai sarIraM gayA ?' he bhadaMta ! Apa aisA kisa abhiprAyase kahate hai ki IzAnendra kI vaha divya devarddhi usake zarIra meM samA gaI hai ? tAtparya yaha hai ki vAyubhUti zramaNa bhagavAna mahAvIra se pUchate haiM ki he bhadaMta ! Apake isa kathana kA abhiprAya kyA hai ? athavA isa meM hetu kyA hai ? vAyubhUtike isa kathanako sunakara bhagavAnane unheM isa dRSTAnta dvArA samajhAyA- 'goyamA' he gautama! ' se jahAnAmae kUDAgArasAlA siyA' ityAdi, jaise zaila [parvata ] zikhara ke AkAra ke jaise AkAravAlI koI eka zAlA ho- arthAt eka aisA ghara ho ki jisakI banAvaTa parvata ke zikhara jaisI ho, yaha zAlA donoM ora se gomayAdise lipta ho 'guttA' surakSita ho, isakA dvAra saMvRta (DhakA) ho, pavana ke saMcArase yaha rahita ho, aisI kUTAkArazAlA kA yahAM dRSTAnta lAgU tyAre vAyubhUti agAra mahAvIra abhune pUche che " se keNaNaM evaM buccai sarIraM gayA ?" De lahanta ! Apa thA ara me ho ch| he IzAnendranI te hivyu devaddhi tenA zarIramAM ja samAi gai che. vAyubhUtinA praznane javAkha ApavA mATe mahAvIra prabhu temane eka dRSTAMta mApe - " se jahAnAmae kUDAgArasAlA siyA" parvataMnA zimaranA bhAdharanI eka zAlA hAya-- eTale ke kASTha evuM ghara heAya ke jenI khanAvaTa koi padegtanA zikhara levI hoya. te dharane bhanne tarI gAra resI hoya, "guttA" surakSita hoya, tenuM dvAra khadha hAya, pavana paNa temAM pravezI zakatA na hAya, evI TAkAra cAlAnuM Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.62 bhagavatI 'tam mahAvIra' ''da' bandate, 'namaMsa' namasyati, 'baMdittA namasittA' vandilA namasthitvA 'eva" vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdIt 'aho ??? NaM bhaMte ?" he bhagavan ! aho mahadAzrayai khalu 'IsANe' IzAnaH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'mahiDIe' maharddhikaH maharddhizAlI vartate / 'IgANassa NaM bhaMte / IzAnasya khala bhadanta ! 'divyA' divyA 'deva' devardiH 'kahi' kutra ' gayA' gatA, 'kahi' kutra 'aNupaviTThA !" anupraviSTA ? iti maranaH / bhagavAn uttarayati'goyamA ! zarIra N gayA' tti / he gautama! vAyubhUte / sA vaikriyakriyodbhUtA divyadevarddhiH zarIraM gatA vaikriyakriyA matisaMharaNadvArA nijArIramanumaSTA ityarthaH |gautmne prabhuse aisA pUchA- ki 'jAmeva disi pAunbhUe tAmeva disiM paDigae' he bhadanta ! vaha IzAnendra jisa dizAse jisa rUpameM pakaTa huA thA usI dizAkI ora usI rUpameM calA gayA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki IzAnendrakI pUrvavarNita divya devaddhi kA avalokana kara gautamane prabhuse pUchA ki 'he bhadaMta ! yaha baDe Azcarya kI bAta hai jo devendra devarAja IzAna itanI baDI RddhivAlA haiM- parantu Best yaha Rddhi kahAM para calI gaI ? kahA~ para samA gaI ? taya bhagavAnane unheM samajhAyA 'goyamA / ' gautama | IzAna indrakI vaha divya devarddhi usake zarIra meM hI mamA gaI hai / IzAnendrane jo abhI 2 Rddhi dikhalAI thI vaha vaikriya kriyA dvArA usane prakaTa kI thI, vaikriya kriyAkA usane aba saMharaNa kara liyA hai so ekahI kSaNameM usakI divya vaha Rddhi bhI saMhata ho gaI hai- arthAt jisa zarIrase yaha sere vikriyA kriyA dvArA huI thI usImeM yaha praviSTa ho gaI hai| maharddhi bhyAM samAI ga ? " jAmeva dirsi pAunbhUe tAmeva disi paDigae " bhadanta ! izAnendra je dizAmAMthI prakaTa thayeA hatA e ja dizAmAM adrazya thaI gayA ! huM bhagavAna ! tenI maddhi karyAM cAlI gaI? kayAM samAI gaI ? tyAre bhagavAna gautama svAbhIne navA mAye he "goyamA !" he gautama ! 4zAnendranI te hivya deviddha tenA zarIramAM ja samAI gaI. teNe hamaNAM je ddhi batAvI hatI te vaikriya kriyA dvArA prakaTa karI hatI, have teNe vaikriya kriyAnuM saharaNa karI lIdhu che. tethI eka kSaNamAM ja tenI te divya Rddhi satRta thaI che. eTale ke je cIramAMthI vaikriya kriyA dvArA te utpanna thaI hatI, eja zarIramAM te pAchI cAlI gai che, Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u. 1 IzAnendrasya devaRddhivarNanam 163 - vAyubhUtiH cikurvaNAzacyA devaddhisaMharaNam punarbhagavantaM pRcchati-'se ke. gaTeNaM' tat kenArthena kenAbhimAyeNa 'evaM puccaI' evam-ucyate-'sarIraM gayA' ti! zarIraM gatA? iti / sA devadiH zarIraM gatA iti bhavataH kathanasya ko'bhimAyaH ? ko vA hetuH ? bhagavAn vAyubhUti dRSTAntena bodhayati-'goyamA! se jhaa'-ityaadi| he gautama ! tapathA 'nAma' nAma iti vAkyAlaMkAre 'kUDAgArasAlAe' kUTAkArazAlA, kUTasya zikharasya AkAra iva AkAro yasyAH sA cAsau zAlA kuTAkArazAlA 'siyA' syAt 'duhao' dvidhA ubhayapArzvata:-'littA' liptA sarvathA saMhatA 'guttaduvArA' guptadvArA, saMtRtadvArA 'NivAyA' nirvAtA pavanasaJcArarahitA'givAya gaMbhIrA nirvAtagaMbhIrA pihitadvAragavAkSatayA sarvathA pavanasaMcAra aya vAyubhUti isI yAtako vizeSa rUpase samajhaneke liye prabhuse punaH prazna karate hai ki- 'se keNa?NaM evaM bucai sarIraM gayA ?' he bhadaMta ! Apa aisA kisa abhiprAyase kahate hai ki IzAnendra kI vaha divya devaddhi usake zarIrameM samA gaI hai ? tAtparya yaha hai ki vAyubhUti zramaNa bhagavAna mahAvIrase pUchate hai ki he bhadaMta ! Apake isa kathana kA abhiprAya kyA hai? athavA isa meM hetu kyA hai ? vAyubhUtike isa kathanako sunakara bhagavAnane unheM isa dRSTAnta dvArA samajhAyA- 'goyamA' he gautama ! 'se jahAnAmae kaDAgArasAlA siyA' ityAdi, jaise zaila[parvata]zikharake AkArake jaise AkAravAlI koI eka zAlA ho- arthAt eka aisA ghara ho ki jisakI banAvaTa parvatake zikhara jaisI ho, yaha zAlA donoM orase gomayAdise lipta ho 'guttA' surakSita ho, isakA dvAra saMvRta (DhakA) ho, pavana ke saMcArase yaha rahita ho, aisI kuTAkArazAlA kA yahAM dRSTAnta lAga tyAre vAyubhUti bhaera mahAvIra prabhune cha hai "se keNaDhaNaM evaM vucai sarIraM gayA ?" mahanta ! mA5 / 12 me hai| ch| thAnendranI ta hivya devaddhi tenA zarIramAM ja samAI gaI che. vAyubhUtinA praznano javAba ApavA mATe mahAvIra prabhu temane eka daSTAMta bhA-"se jahAnAmae kUDAgArasAlA siyA" 5'tana zinA mAranA eka zAlA hAya- eTale ke koI evuM ghara hoya ke jenI banAvaTa kaI parvatanA zikhara pIDAya. te gharane manna 125thI gAra puresI DAya, "guttA" surakSita sya, ternu dvAra baMdha hAya, pavana paNa temAM pravezI zakatA na hoya, evI kuTAkAra zAlInuM Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 bhagavatI ntam mahAvIra' 'baMda' bandate, 'namaMsa' namasyati, 'maMditA namasittA' vandilA namasyitvA 'eca' vakSyamANaprakAreNa 'kyAsI' avAdIt 'aho ??? NaM bhaMte ?' he bhagavan ! aho mahadAzrayai khalu 'IsANe' IzAnaH 'deviMde' devendraH 'devarAya!' devarAjaH 'mahiDIe' maharddhikaH maharddhizAlI vartate / 'IgANassa NaM bhaMte / IzAnasya khalu bhadanta ! 'divyA' divyA 'deva' devadiH 'kahi' kutra ' gayA' gatA, 'karhi' kutra 'aNuvidyA !' anumaviSTA ? iti praznaH / bhagavAn uttarayati'goyamA ! zarIra N gayA' tti / he gautama! vAyubhUte / sA caikriyakriyodbhUtA divyadevarddhiH zarIraM gatA 'vaikriyakriyA matisaMharaNedvArA nijazarIramanumaSTA ityarthaH / gautamane prabhuse aisA pUchA- ki 'jAmeva disi pAue tAmeva disiM parigae' he bhadanta / vaha IzAnendra jisa dizAse jisa rUpameM prakaTa huA thA usI dizAkI ora usI rUpameM calA gayA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki IzAnendrako pUrvavarNita divya devarddhikA avalokana kara gautamane prabhuse pUchA ki 'he bhadaMta ! yaha bar3e Azcarya kI bAta hai jo devendra devarAja IzAna itanI baDI RddhivAlA haiM- parantu usakI yaha Rddhi kahAM para calI gaI ? kahA~ para samA gaI ? taba bhagavAnane unheM samajhAyA 'goyamA !' gautama ! IzAna indrakI vaha divya devarddhi usake zarIra meM hI mamA gaI hai / IzAnendrane jo abhI 2 Rddhi dikhalAI thI vaha baikriya kriyA dvArA usane prakaTa kI thI, vaikriya kriyAkA usane aba saMharaNa kara liyA hai so ekahI kSaNameM usakI divya vaha Rddhi bhI saMhRta ho gaI hai- arthAt jisa zarIrase yaha utpanna vikriyA kriyA dvArA huI thI usImeM yaha praviSTa hogaI hai / maharddhi bhyAM sabhAe~ ga ? " jAmeva disi pAunbhUe tAmeva disi paDigae" huM bhainta ! IzAnendra je dizAmAMthI prakaTa thayeA hateA e ja dizAmAM adrazya thaI gayA ! huM bhagavAna ! tenI mahaddhi karyAM cAlI gaI ? kayAM samAi gaI ? tyAre bhagavAna gautama svAbhIne vAma Aye che ! "goyamA !" he gautama !. IzAnendranI te hivya devaddhi tenA zarIramAM ja samAi gaI. teNe hamaNAM je Rddhi batAvI hatI te vaikriya kriyA dvArA prakaTa karI hatI, have teNe vaikriya kriyAnuM saharaNa karI lIdhu che. tethI eka kSaNamAM ja tenI te divya Rddhi sahata thai che. eTale ke je zarIramAMthI vaikriya kriyA dvArA te utpanna thai hatI, eja zarIramAM te pAchI cAlI gai che. " Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 IzAnendrapUrvabhavavarNanam 166 soccA, nisamma jaM NaM IsANeNaM devideNaM devaraNNA sA divAM deviMDI, jAva- abhisamannAgayA ? // sU0 18 // , chAyA - IzAnena bhagavan ! devendreNa devarAjena sA divyA devarddhiH, divyA devadyutiH, divyo devAnubhAvaH kena labdhaH kena prAptaH kena abhisamanvAgataH ? ko vA epa AsIt pUrvabhave, kiMnAmako vA, kiMgotrI vA katarasmin vA grAme vA nagare vA, yAvat - sanniveze vA, kiMvA dattvA kiMvA bhuktvA, kiMvA kRtvA, kiMvA samAcarya, kasya vA tathArUpasya vA zramaNasya vA, mAhanasya vA (brAhmaNasya ) vA antike ekamapi Aryam, dhArmikaM suvacanaM zrutvA, nizamya yad IzAnena devendreNa, devarAjena sA divyA devadiH yAvata- abhisamanvAgatA ? || 18 || TIkA - vAyubhUtiH bhagavantam IzAnendrasya pUrvabhavAdikaM pRcchati - IsANeNaM bhaMte ! ityAdi / he bhadanta ! IzAnena 'devideNaM' devendreNa 'devaraNNA' devarAjena 'sA divyA' sA pUrvoktA atizayamabhAvA 'divyA' devasambandhinI 'deva DI' devarddhiH, svargIya viziSTa vimAnaparivArAdiyukkA 'divyA' divyA 'devajjui ' devatiH viziSTazarIrAbharaNAdikAntirUpA 'divve ' divyaH 'devANubhAge ' devAnubhAvaH-svargIyAtizayitaprabhAvaH 'kiSNA' kena hetunA kena prakAreNeti bhAvaH, 'laddhe' labdhaH samupalabdhaH 'kiNNA' kena hetunA 'patte' prAptaH svAdhInatayA svAyattI jAtaH 'kiNNA' kena kAraNena 'abhisamaNNAgayA' abhisamanvAgataH bhogyarUIzAnendra ke pUrvabhava kA varNana - 'IsANaM bhaMte! devideNaM ityAdi / , sUtrArtha - (IsANeNaM te! devideNaM devaraNNA sA divyA deviDDI, divvA devajjuI, dibbe devANubhAge kiNNA laddhe ?) he bhadaMta ! devendra devarAja izAnane vaha divya devadvi, divya devadyuti, divya devAnubhAva kisa kAraNa se samupalabdha kiyA haiM ? ( kiNNA patte) kisa kAraNa se prApta kiyA hai ? (kiSNA abhisamaNNA gae) kisa kAraNase abhi izAnendranA pUrvabhavanuM varNana "IsANe NaM bhaMte ! deviMdeNaM" ityAha sUtrArtha - (IsA bhaMte! deviMdeNaM devaraNNA sA divyA devI divyA devajjuI, dive devANubhAge kiSNA laddhe ? ) he lahanta / devendra, devarAyAne te hivya hervArddha, hivya hevdyuti, hivya hevAnubhAva yA arale bhejavyeo che.? (triSNA patte) kSyA ara] prApta Y=ryA ho ? (kiSNA abhisamaNNA gae ? ) yA arale alisabhandA Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre 164 rahitA 'tI seNaM' tasyAH khalu 'kUDAgArasAlAe' kUTAkArazAlAyAH 'diDaMno' razanyo 'bhaNiyo' bhaNitavyaH saferoyaH, tadAntadarzantikabhAvaH kathaM te saMghaTate iti pratipAdyate yathA atidRSTA jhajhAvAtAdibhiH bhItA janAH pUrvavarNita kUTAkArazAlAyAM pravizya antarhitA bhavanti tathaiva IzAnendrasya vikurvaNAdvArA triku ciMtAdinyA devarddhiH pratisaMharaNa kriyAdvArA zarIre'nupravizyA'ntarhitA jAtA . 17/ IzAnendrasya pUrvabhavo varNyate mUlam - "isANeNa bhaMte! devideNaM, devaraNNA sA divA deviDDI, divA devajjuI, dive devANubhAge kiNNA laDe kiNNA patte, kiNNo abhisamaNNAgaye ! kevA esa Asi puchabhave, kiNAmae vA, kiMgote vA, kayaraMsi vA gAmaMsi vA, nagaraMsi vA, jAva-saMnivesivA, kiMvA daccA kiMvA bhoccA, kiMvA kiccA, kiMvA sabhAyaritA, kassa vA tahArUvassa vA samaNassa vA mAhaNassa vA aMtie egamavi, AyariaM dhammiyaM suvayaNaM karanA cAhiye - tAtparya yaha hai ki aisI koI eka kUTAkAravAlI zAlA ho aura usake cAroM ora manuSya khar3e hoM, to ve manuSya jisa prakAra ativRSTi jhaMjhAvAta (vRSTi sahita AMdhI) utpanna hone para trasta hokara usameM antarhina ho jAte hai- chipa jAte hai- usI prakAra se IzAnendrakI vikurvaNA dvArA vikurvita huI usakI divya devaRddhi prati saMharaNa kriyA dvArA usake hI zarIra meM praviSTa ho kara antarhita ho gaI hai- arthAta samAgaI haiM || sU0 17|| dRSTAMta ahIM lAgU pADI zakAya A dRSTAMtanA bhAvAM nIce mujaba che parvatanA zikharanA AkAranuM upara vadhu velA guNAvALuM eka makAna che tenI cAre tarapha mANase ubhA che. ativRSTi, jhaMjhavAta AdithI khacavAne mATe te mANase jevI rIte te phUTAkAzabdamAM antarhita ( adRzya ) thaI jAya che, eja pramANe izAnendra viSu zuA zakitathI utpanna karelI divya devaddhine paNu pratisa haraNu dvArA tenA zarIranI aMdaraja sabhAvI hIdhI || 20 17 // Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 167 prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 IzAnendra pUrvabhavavarNanam vacanaM 'socA' zrutvA karNagocarIkRtya 'nisamma' nizamya tadvAkyamAdeyatayAM hadhavadhArya 'jaNaM' yena khalu dAnAdinA 'IsANeNaM' IzAnena 'devideNaM' devendreNa, 'devaraNNA' devarAjena sA pUrvoktA 'divbA' divyA apUrvA 'deviDDI' devaddhiH, 'jAva-abhisamannAgayA' yAvat abhisamanvAgatA, yAvatkaraNAt devadyutiH devAnubhAvaH labdhA mAtA iti gamyate / kasmin bhave kutaH sakAzAt kIdRzamanena puNyamarjitaM yasmAdIdRzI devaddhiH pApteti bhaznAzayaH // sU0 18 // mUlam-" evaM khalla goyamA! teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM, iheba jaMbUdIve dIve, bhArahe vAse, tAmalittInAmaM nayarI hotthA, vaNNao, tatthaNaM tAmalittIe nayarIe, tAmalInAma moriyaputte gAhAvaI hotthA aDDe, ditte jAva-bahujaNassa aparibhUe, taeNaM tassa moriyaputtassa tAmalittassa gAhAvaissa annayA kayAI puvarattAvarattakAlasamayaMsi kuTuMvajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhathie, jAva-samuppajjitthA, atthitAme purA porANANaM, suciNNANaM, suparakaMtANaM, subhANaM, kallANANaM, (nisamma) use avadhAraNa karake (deviMdeNaM devaraNNA) devendra devarAja (isANeNaM) izAnane (mA divyA deviTTI) vaha divya devaddhi (jAdha abhi samannAgayA) yAvat apane samakSa bhogarUpameM prApta kI / tAtparya yaha hai ki IzAnane pahile bhavameM aisA kauna sA eka bhI Arya aura dhArmika vacana tathArUpadhArI zramaNa athavA mAhaNake pAsa sunA ki jisako lekara yaha IzAna savalokakA indra huA aura itanI bar3I divya devaddhi prApta kI. // sU. 18 // (socA) sAmajAna (nisamma) tene yA mraa||2 tArIne devideNaM devaraNNA IsANeNaM) devendra, varA zAna (sA divyA deviTI) te divya paddhi ilk (jAva abhisamannAgayA) prApta hai ? pArnu tAtparya cha , zAnendra tanA pUrvabhavamAM evuM kayuM eka paNa Arya ane dhArmika vacana keI zramaNa ke mAhaNanI pAse sAMbhaLyuM haze ke jethI te IzAna devalokana Indra banyA che ane teNe ATalI badhI samRddhi prApta karI che ? sU, 18 i/ Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 bhagavati peNa upasthitaH 'kevA esa Asi' ko yA epa bhAsIda 'putrabhave' pUrvamaSe pUrvajanmani ayaM phaH kiMjAtIyo vA AsIdityarthaH 'kiNAmaevA' kinAmako 'kiMgottevA' kiMgotro vA 'kayaraM sivA' katarasminvA, 'gAmaMsivA' grAme vA 'naga resiva / ' nagare vA 'jAba - saMnivesiyA' yAvada - sannivezevA 'kivA dayA' kinA devA abhaya pAtradAnAdikam ' kiMvA bhocA' kimvA vA arasavirasAdikamAhAram 'kiMvA kiyA' kimvA kRtyA tapazraryAzumadhyAnAdi ' kiMvA samAna 'rittA' kimvA samAcarya zIlavatAdikam 'kassa vA tahAvA' kA tathArUpasya tAzasya 'samaNassa vA' zramaNasya vA nirgranthasAdhoH 'vAhaNassa vA' dvAdazavratadhAri matimAdhArizrAvakasya 'aMtie' antike samIpe ' egamavi' ekamapi 'AyarithaM' Aryam AryasambandhikaM tIrthekaramatipAditamityarthaH 'dhammiyaM' dhArmikaM prANAtipAtAdiviramaNalakSaNam ' suvaNaM' suvacanaM pApanivRttirUpaM niravadya samanvAgata - bhogyarUpase upasthita kiyA hai? (ko vA esa Asi (puvvabhave ) yaha pUrvabhavameM kauna thA ? ( kiM NAmae cA) isakA kyA nAma thA ( kiM gote vA) yaha kisa gotrakA dhA (kamaraMsi vA gAmaMsinA) kisa gAMva meM (karaMsi vA) kisa nagara meM (jAva saMnivesaMsi vA ) yAvat kisa saMnivezameM rahatA thA / (kiMvA socA, kiMvA davA, kivA bhocA, kiMvA kiyA) isane kyA sunakarake, kaunasA abhaya supAtra - dAna dekarake aura kyA arasa virasa AhAra karake (kiMvA samAparittA) tathA kaunasA sadAcArakA AcaraNa kara ke, (kassa vA tahArUvassa vA samaNarasa vA mAhaNassa vA aMtie) evaM kisa tathArUpadhArI zramaNake athavA mAhaNake pAsa ( egamapi ApariyaM) ekabhI Arya (dhammiyaM) dhArmika (suvarNa) suvacana ( soccA) suna karake . gata- logyaye prApta 4resa che! (kovA esa Asi pUvvabhave) tethe| pUrvabhavAM sa tA ? ( kiM NAmae vA? tebhanuM nAma zu tu ? (kiM gote vA ? ) - tebhanuM gotra yu tu ? (karaMsi gAmaM sivA) yA gAbhabhI, (kayaraMsi vA) yA nagarabha ( jAva saMnivesaMsi vA) 3 (ahIM yA saniveza paryantanA viDayo zraNu ravAnA che) 4yA sanivezabhAM tethe raDatA hatA ? kiMvA soccA, kiMvA daccA, kiMvA bhocA, kiMvA kiccA) te zu zravAyu arIne, zu lekhane, zuM sAdhane, zu purIne (kiM samAyaritA) cuM mAyarA AAyarIne, (kassa vA tahArUvassa vA samaNassa (vA, mAhaNassa vA aMtie) tathA thA tathA3padhArI zrama athavA bhAithunI pAse ( egamapi AriyaM ) me pazu bhArya (dhammiyaM ) dhArmiGa (suvayaNaM) saddhavAnaM Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 167 prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 IzAnendra pUrvabhavavarNanam vacanaM 'socA' zrutvA karNagocarIkRtya 'nisamma' nizamya tadvAkyamAdeyatayAM hRyavadhArya 'jaNaM' yena khalu dAnAdinA 'IsANeNaM' izAnena 'devideNaM' devendreNa, 'devaraNNA' devarAjena sA pUrvoktA 'divA' divyA apUrvA 'deviDDI' devaddhiH, 'jAva-abhisamannAgayA' yAvat abhisamanvAgatA, yAvatkaraNAt devadyutiH devAnubhAvaH labdhA pAtA iti gamyate / kasmin bhave kutaH sakAzAt kIdRzamanena puNyamanitaM yasmAdIdRzI devaddhiH prApteti bhaznAzayaH // mU0 18 / / mUlam-" evaM khalla goyamA ! teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM, iheva jaMbUdIve dIve, bhArahe vAse, tAmalittInAmaM nayarI hotthA, vaNNao, tatthaNaM tAmalittIe nayarIe, tAmalInAma moriyaputte gAhAvaI hotthA aDDe, ditte jAva-bahujaNassa aparibhUe, tae: NaM tassa moriyaputtassa tAmalittassa gAhAvaissa annayA kayAiM puvarattAvarattakAlasamayaMsi kuTuMvajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhathie, jAva-samuppajjitthA, atthitAme purA porANANaM, suciNNANaM, suparakaMtANaM, subhANaM, kallANANaM, (nisamma) use avadhAraNa karake (deviMdeNaM devaraNNA) devendra devarAja (isANeNaM) izAnane (sA divyA deviTTI) vaha divya devaddhi (jAva abhi samannAgayA) yAvat apane samakSa bhogarUpameM prApta kI / tAtparya yaha hai ki IzAnane pahile bhavameM aisA kauna sA eka bhI Arya aura dhArmika vacana tathArUpadhArI zramaNa athavA mAhaNake pAsa sunA ki jisako lekara yaha IzAna savalokakA indra huA aura itanI bar3I divya devarddhi prApta kI. // sU. 18 // (socA) samaNIne (nisamma) ta yamA parAma2 tAza devideNaM devaraNNA isANeNaM) devendra, deva zAna (sA divA devidhI) te hiya vaddhi mailk (jAva abhisamannAgayA) prati ? vAna tAtparya cha , zAnendra tanA pUrvabhavamAM evuM karyuM eka paNa Arya ane dhArmika vacana keI zramaNa ke mahiNanI pAse sAMbhaLyuM haze ke jethI te IzAna devalokana Indra banyA che ane teNe ATalI badhI samRddhi prApta karI che ? sU, 18 il Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagatIne - - pavaie viyaNaM samANe imaM eyArUvaM abhiggahaM abhigiNai kappai me jAvajIvAe chaThe chaTheNaM, jAva-AhArittae ti kA imaM eyArUvaM abhiggahaM abhigihitA jAvajIvAe chaTheM chaTheNaM aNikikhatteNaM tavokammeNaM ur3ada vAhAo pagijjhiya pagijhiya sUrAbhimuhe AyAvaNabhUmIe AyAvemANe viharai chaTassavi. ya gaM pAraNagaMsi AyAvaNabhUmIo paccoruhai pacco mahattA samameva dArumayaM pariggahaM gahAya tAmalittIe nayarIe uccanIa-majjhimAI kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDai, aDittA suddhoyaNaM paDiggAhai, tisattakakhutto udaeNa pakkhAlei, taopacchA AhAraM Aharei // sU0 19 // ___ chAyA-evaM khalu gautama ! tasmin kAle, tasmina samaye ihaiva jambUdvApa dvIpe bhArate varSe tAmraliptI nAma nagarI AsIt varNakaH tatra tAmraliptyAM nagayA tAmalI (tAmralipto) nAma mauryaputro gAthApatirAsIt ADhayaH, dIptaH, yAvat 'evaM khalu goyamA!' ityAdi sUtrArtha- (evaM khalu goyamA!) he gautama! suno isakA kAraNa isa prakArase hai (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samayameM (iheva jaMbUdIve dIve mArahe vAse tAmalilI nAma nayarI hotyA) isI jaMvRddhIpameM sthita bhAratavarpameM tAmralipsI nAmakI eka nagarI thii| (caNNI ) varNaka (tattha NaM tAmalittIe nayarIe) usa tAmralitI nagarImeM (tAmilI nAma moriyaputte gAhAvaI hotyA) tAmilI isa "evaM khalu goyamA !" tyAta sUtrArtha - (evaM khalu goyamA!) gautama! tenuM 25 sI . ( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) te Ne bhane te samaya (iheva jaMbUdIve dIve bhArahe vAse tAmalitI nAma nayarI hotthA) mA dIpabhAM Ave bhAratavarSamA tAtahl nAme nAtI . (vaSNabhao) pAnA tenuM vana samarg. (tasthaNaM tAmalittIe nayarIe) vAlisI nagarImA tAmilI nAma moriyaputte gAhAvaI Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3. u. 1 IzAnendrasya devaTrryAdimAptikAraNa nirUpaNam 171 bahujana paribhUtacApi AsIt, tatastasya mauryaputrasya tAmraliptasya gAthApateH anyadA kadAcit pUrvarAtrA - pararAtrakAlasamaye kuTumbajAgarikAM jAgrataH ayam etadrUpaH AdhyAtmikaH yAvat samudapadyana, asti tAvat mama purA purANAnAM sucIrNAnAm suparAkrAntAnAm, zubhAnAm, kalyANAnAm, kRtAnAM karmaNAM kalyANaphalattivizeSaH, yenAhaM hiraNyena varSe, suvarNena varSe, dhanena varSe, dhAnyena varSe, putraiH varSe, pazubhirvarSe, vipuladhana - kanaka - ratnamaNi- mauktika- zaGkhazilA-mavAlanAmakA eka gAthApati- gRhastha rahatA thA, yaha maurya gAthApatikA putra thaa| ( aDDe ditte jAva bahujaNassa aparibhUe) yaha tAmilI mauryaputra dhanADhaya evaM dIptizAlIdhA tathA anekajanoM dvArA bhI yaha aparibhRta thA / (tapaNaM tamma moriyaputtassa tAmalittasma gAhAvaisma annayA kamAI puccarattAnarattakAlasamayami kuTuMbajAgarigaM jAgaramANassa imeyAkhve ajjhathie jAva samuppajjitthA ) eka samaya kI bAta hai ki isa mauryaputra tAmalI gRhapati ko rAtri ke pIchale pahara meM kuTumba jAgaraNAse jAgate hue isa prakAra kA AdhyAtmika yAvat manogata saMkalpa utpanna huA (atthitA me purA porANANaM, suciNNArNa, supariktANaM, subhANaM, kallANaM, kaDANaM, kammANaM kallANaphalavittiviseso) mere pUrva meM kie hue prAcIna, acchItaraha se Acarita, suparAkramayukta, zubha, evaM kalyANarUpa aise kRta karmokA kalyANa phalarUpa prabhAva abhItaka banA huA hai (jeNAhaM hiraNNeNaM canAmi, suvaNNeNaM vAmi, dhaneNaM vAmi, ghaNNeNaM vAmi, puttahiM baDhAmi, pahiM vAmi vipuladhaNahotyA) tAbhizrI nAmano me gAthApani gRhastha rahetA hato. te bhoryano putra huto. (aDDe ditte jAva bahujaNA aparibhUt) te bhauryaputra tAbhisI dhanADhya bhane kAntamAna hato. aneka mANasethI paNa te gAMjye ya tevA na hatA. ( ta eNaM tarasa moriyaputtassa tAmalittassa gAhAvaissa annayA kamAI putrarattAvaratakAlasamapi kuTuMba jAgariyaM jAgaramANassa imeyAkhve ajjhathie nAva samuppajjitthA ) eka vakhta evuM khanyuM ke te mauya putra tAmilIne kuTumba sAthe jAgaraNu karatAM, rAtrinA chellA paheAra A prakAranA AdhyAtmika, maneAgata sa'kalpa utpanna thayA-( atthitA me purA paurANArNa, suciNNANaM, suparikaMtANaM, subhANaM, kalANaM, kaDA, kammANaM kallo phalavittiviseso) bhArA dvArA pUrve zvAmAM AvelA prAcIna, sArI rIte AcarelAM, suparAkramayukta, zubha ane kalyANarUpa kRta kani 4yAluca prabhAva huO yAsI rahyo . jeNAhaM hiraNNegaM vAmi, sutrANNeNaM vaDAmi Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavata raktaratnasatsArasvApateyena atIva atIya abhivarSe, nav kim ahaM purA purANAnAM gucIrNAnAm, yogat kRtAnAmU, karmaNAm ekAnnazaH kSayam upekSamANo viharAmi tadyAvattAvat ahaM hiraNyena va gAvata- atIva atIva abhivarSe, kaNaga-rayaNa-maNi- mottiya-maMgla-silappavAlasta- rayaNa saMtamAra sAvaejjeNaM aI aIna abhivAmi isIse meM hiraNya cAMdI se paDha rahA hU~, suvarNa se baDha rahA hUM, dhanase yaha rahA haiM, dhAnya anAjase vaha rahA hUM, putroMse paDha rahA hUM, pazuoMse gAya bhaisa Adise baDha rahA hUM, isa taraha maiM vipula dhana se, kanaka se rajatase maNise mauktika se. zekha se, candrakAnta Adi maNiyoM se pracAla se, tathA satsAra cAle dhana se khUba2 baDha rahA hUM / ( taM kiM NaM ahaM purA porANANaM suciNNANaM jAca kaDANaM kammANaM egaMta sokhayaM uvehamANe viharAmi ) isa taraha pUrvopArjita zubhakarmoM ke udaya se mujha para lakSmI devI Adi kI hara taraha se kRpA banI huI hai, ataH aisI sthiti meM kyA maiM pUrvakRta una sundararUpa se Acarita kiye gaye yAvat kRta zubhakarmo kA ekAtataH vinAza upekSita kara sakatA hU~ arthAt nahIMkara sakatA hUM tAtparya kahane kA yaha hai ki maiM itane prApta isa vaibhavasukha meM saMtuSTa canAraha kara bhaviSyatkAla saMbaMdhI sukha prApti ke prati udAsIna banajAuM yaha mujhe kathamapi ucita nahIM hai / (taM jAva tAva ahaM hiravipula dhaNa - kaNaga- rayaNa-maNi- mottiya - saMkha - silappavAlara tarayaNa saMtasAra sAvajjeNaM aI aIva abhivAmi ) tethI bhAre tyAM DizeyanA tathA suvAnI vadhArA thayA kare che, dhana ane dhAnyane vadhArA thayA kare che, putrA vadhatA jAya che, gAya, baLada Adi pazuenI sakhyA paNa vadhI rahI che, eja rIte mAre tyAM dhana, una, thAMhI, bhaNi, bhotI, zaraNa, bandAnta Ahi bhagiyo, paravANAM vagere atizaya bhUsyavana dhananI vRddhi thardha rahI che. (taM kiM NaM ahaM purA porANANaM suciNNANaM jAna kaDANaM kammANaM egaMtasokhayaM uvedamANe viharAmi ) rIte pUrvopArjita zubha karmonAM udayathI mArA para lakSmIdevI AdinI kRpA thai che. to zu pUrvakruta sudara rIte AcarelAM, ane zubhaviSAkavALA te zubhakarmAnA vinAzanI upekSA karavI te ceAgya che! kahevAnuM tAtparya e che ke atyAre maralA sukhavaibhavathI saMtAya pAmIne bhASyanA sukha pratye udAsInatA rAkhavI te mane AAlatu nathI. (tuM bASa tAva arUM 172 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacankioTIkA za. 3. u. 1 IzAnendrasya devargAdimAptikAraNanirUpaNam 173. yAvacca mama mitra-nAti nijaka saMbaMdhi- parijanaH Adriyate, parijAnAti, satkArayati, sanmAnayati, kalyANaM magalaM daivataM caityaM vinayena paryupAste, tAvat mama zreyaH kalyaM mAduSprabhAtAyAM rajanyAM yAvat-jvannati, svayameva dArumayaM pratigrahaM - kRtvA vipulam azanam, pAnam, khAdyam, svAyam, upaskArya, mitra - jJAtinijaka - sambandhi - parijanam Amantrya, taM mitra jJAti-nijakasambandhiparijanam NaM vAmi, jAva aI aI abhivAmi, jAe ca NaM me mitta nAi - niyaga- saMbaMdhi pariyaNo ADhAi, pariyANAi, sakAreha sammANer3a kallANaM maMgalaM devayaM cehagaM viNaNaM pajjuvAsaha) isaliye jayataka maiM hiraNya se baDha rahA hUM, yAvat mere ghara para jabataka sAMsArika vaibhava vilAsakA harataraha se khUbara abhyudaya ho rahA hai tathA jayataka mere mitra, jJAtijana, mere nija parivAra ke vyakti parijana, Adi merA Adara karate haiM, mujhe svAmI ke rUpa meM mAnate hai, merA satkAra karate hai, sanmAna karate hai aura mujhe kalyANarUpa maMgalarUpa evaM devarUpa mAnakara aura jJAnavAn mAnakara vinayapUrvaka merI sevA karate hai, ( tAvatA me seyaM kallaM pAuppabhAyAe rathaNIe jAva jalate ) tabataka merI bhalAI isI meM hai ki maiM apanA AtmakalyANa karalU isaliye mai kala ke dina jaba rAtrI prabhAtaprAyaH ho jAyagI yAvat sUryakA prakAza tapane lagegA arthAt sUrya kA udaya ho jAvegA taba mai (sayameva dArumayaM paDiggaha karettA asaNaM pANaM, khAimaM sAimaM hiraNeM baGkAmi, jAva aI aIva abhivAmi, jAtra caNaM me mitta-noi - niyama- saMbaMdhi- pariyaNo ADhAi, pariyANAi, sakkAreha, sammANe, kallANaM maMgalaM devayaM ceyaM viNaeNaM pajjuvAsar3a) tethI nayAM sudhI bhAre tyAM hiraeya, suvarNa, dhana, dhAnya AdinI vRddhi thai rahI che, jyAM sudhI mAre tyAM sAMsArika vaibhavanI vRddhi thai rahI che, jyAM sudhI mArA mitra, jJAtijanA, kuTuMbIo ane parijanA (AzritA) mArA Adara satkAra kare che, mane svAmInA rUpe svIkArIne ane satkAre che ane mAruM sanmAna kare che, ane mane kalyANarUpa, maMgaLarUpa, devarUpa ane jJAnAgAra bhAnIne vinayapUrva bhArI sevA re che, ( tAvatA me seyaM kallaM pAuppabhAgAe rayaNIe jAva jalate) tyAM sudhIbhAM 4 le hu~ bhArA mAtbhAnuM hyAzu rI zakuM te kevuM sAruM! tethI A rAtrI purI thatAM ja - ase sUryodaya thatAMka (sayametra dArumayaM paDiggaI karettA, viulaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM uvakkhaDAvettA Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 bhagavatI vipulena azana-pAna khAdyastrAdhena gandhamAlyA-laGkAreNa ca satkArya, sanmA nya tasyaiva mitra - zAti-nijaka-sambandhi- parijanasya purato jyeSThaputra kuTumbe sthApayitvA taM mitra-zAti-nijaka sambandhi parijanam, jyeSThaputraJca ApRScha, DAvettA mittaNAda-niyama-saMyaNa-saMbaMdhi-pariyaNaM AmaMtesA svayaM apane Apa hI dAmmaya pratimaha pAtra panavAkara, tathA vipula azana, pAna, khAdima svAdima cAroM prakAra ke AhAra ko taiyAra karAkara mitra, jJAtijana svajana saMbaMdhI parijana Adi saba ko A maMtrita karUMgA aura AmaMtrita karake (taM mittaNAha-niyaga-saMbaMdhipariyaNaM vijaleNaM asapApANakhAhamasAhameNaM vatthagaMdha mallAkAreNa va sakArettA) usa taiyAra kiye gaye vipula azana pAna khAdima cAroM prakAra ke AhAra se tathA vatra gaMdhamAtya evaM alaMkAra se mitra, jJAti, nijaparivAra ke jana, saMbaMdhi aura parijana ina sabakA satkAra karUMgA, satkAra karake ( sammANetA) sanmAna karuMgA | sanmAna karake (tasseva mittaNANiyaga saMbaMdhipariyaNassa purao) phira mai unhIM mitra, jJAti, nijaka saMbaMdhI parijanoM ke samakSa (jeva puttaM ku. huMbe ThAvettA ) jyeSThaputra ko kuTumba kI rakSAkA bhAra meM niyojita karake arthAt use kuTumbakI rakSA AdikA uttaradAyitva sauMpa karake (taM mittaNAi - ghiga-saMbaMdhI pariyaNaM jeTTha puttaMca ApucchittA evaM apane una mitra, jJAti, nijaka, saMbaMdhI parijanoM se tathA jyeSTha mittaNAiniyagasayaNa saMbaMdhipariyaNaM AmaMtettA ) mArI Ate ja kASThanA (lAkaDa;nAM) pAtrAM anAvarAvIza, tathA meDhA pramANamAM khAna, pAna Adi cAre prakAranA AhAra taiyAra karAvIne mitro, jJAtijanA, svajana, parina vagere saune nimaMtraNa AAdhIza. (taM mittaNAi, Niyaga, saMdhipariyaNaM viuleNaM asaNA khAimasAimeNaM catthagaMdha mallalakAreNa ya sakAretA) te taiyAra vAmAM AvelA vipula khAna, pAna, khAdima ane svAdimathI tathA vastrothI, sugaMdhI dravyethI, ane alaMkArathI Atrita mitrA, jJAtijanA, svajanA ane parineAnA satkAra karIza ( sammAtA) tebhanuM sanmAna urIza. sanmAna arIne ( tasseva mittaNAiNiyaga saMdhi pariyaNassa purao jedvaM puttaM kuTuMbe ThAvettA) mitro, jJAtinnA, sva ane parijanA samakSa mArA jyeSTha putrane kuTu kharakSAnI (taM mittaNA - saMbaMdhi pariyaNaM jehUpunaM ca ApucchittA) jJAtinI, svanano, parin bhane nyeSTha putrI ra sahane javAbadArI soMpIza pachI te mitro, sayameva dArumayaM Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 izAnendrasyadevaddharyAdimAptikAraNanirUpaNam 175 svayameva dAmamayaM pratigrahaM gRhItvA, muNDo bhUtvA, prANAmikyA pravajyA pravajitum, prabajitopi khalu sanaimametadarUpam abhigraham-abhigrahIpyAmi kalpate mama jAvajjIvaM papThaM papThena, anikSipteina, tapaH karmaNA, Uce vAhUpragRhya pragRhya-sUryAbhimukhasya AtApanabhUmI AtApayato virtum, papThasthApica pAraNe AtApanabhUmitaH pratyavaruhya svayameva dArumaya pratigahakaM gRhItvA tAmraputra se pUcha karake (mayameva dAmamayaM pariggahaM gahAya) svayaM hI kApThanirmita pAtroko lekara (muMDe bhavittA) mai muMDita ho jAU~gA / aura muMDita hokara ke (pANAmAe paJcajAe pavaittae) phira mai "prANAmikI" pravrajyAse pravrajita ho jaauuNgaa| (pavyaie vidhaNaM samANe imaM payA. ruvaM abhiggaha~ abhigihissAmi) pravarjita hote hI mai isa prakAra ke isa abhigraha ko dhAraNa karuMgo ki (kappar3a meM jAyajjIvAe chaThe chaTTeNaM aNikvitteNaM tavokammeNaM) maiM yAvajjIca nirantara cha? chaTTakI tapasyA karatA rahUMgA, tathA (uDU yAhAo pagijjhiya pagijjhiya sUrAbhimuhassa AyAvaNabhUmie AyAvemANassa vir3arittae) tathA UrdhvayAha hokara sUrya ke sAmane AtApana bhUmi meM AtApanA letA rahUMgA (chahassaviyaNaM pAraNagaMsi AyAvaNabhUmIo pacoruhittA) tathA do upavAsa ke bAda jaba pAraNA kA dina AvegA taba mai AtApanA lenekI bhUmi se nIce utarakara (sayameva dArumayaM paDiggahaM gahAya) apane ApahI parigaha gahAya) bhArI te 18 thita pAtrone aY 4zane (muMDe bhavittA bhAye bhu. 42vIna gANAmAe payajAe pavaittae]" prAmI " yA 2 42122. (pandhahae vi ya NaM samANe imaM eyArUca abhiggahaM abhigihissAmi Harit A 2 4 57 rana abhiDa dhA21 zaza- [ppar3a meM jAvajjIvAe chaTaM chadreNaM aNikvittaNaM tavokammeNaM) vana paryanta niraMtara chane pAho nI tapasyA 4Nza, tayA (uDa vAhAo pagijjhiya pagijjhiya murAbhimuhassa AyAvaNabhamie AyAvemANasa viharittae ne sAtha yA rAkhIne sUryanI sAme ubhA rahIne taDakAvALI bhUmimAM AtApanA lIdhA karIza. (chaTsa vi ya NaM pAraNagaMsi AyAvaNabhamIo pacoruhinA) nA pAepani pisa mAtAnA devAnI yAthA nAya tarIna (sayameva dArumaya paDiggaheM gahAya) bhaa2|| pAtAnA DAyamA 4|042thit pAtro na tAmalittIe nayarIe] tAmAlA nagarIbhA (ucca, nIca, majjhimAiMkalAI gharasamudANassa bhikkhAyArayAe aDittA) aya, nIya, bhane madhyama dhasabhA bhikSA mAsa 42vA bhATa prabhA zaza. Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 bhagavatI vipukhena azana-pAna khAdyasvAthena gandhamAdapAhaGkAreNa ca satkArya, sanmAnya tasyaiva mitra - zAti-nijaka-sambandhi-parijanasya purato jyeSThaputra kuTumbe sthApayitvA taM mitra jJAti- nijaka-sambandhi- parijanam, jyeSThaputraca ApRcchaya ucakavaDAvettA mittaNAha-niyaga-gaNa-saMbaMdhi-pariyaNaM AmatesA svayaM apane Apa hI dArumaya pratigraha pAtra yanavAkara, tathA vipula azana, pAna, khAdima svAdima cAroM prakAra ke AhAra ko taiyAra karAkara mitra, jJAtijana svajana saMbaMdhI parijana Adi saba ko AmaMtrita karuMgA aura AmaMtrita karake (taM mittaNAha-niyama- saMbaMdhipariyaNaM viuleNaM asapApANakhAhamasAhameNaM catyagaMdhamalAlaMkAreNa ya sakArettA) usa taiyAra kiye gaye vipula azana pAna khAdima cAroM prakAra ke AhAra se tathA vastra gaMdhamAtya evaM alaMkAra se mitra, jJAti, nijaparivAra ke jana, saMbaMdhi aura parijana ina sabakA satkAra karUMgA, satkAra karake (sambhANetA) sanmAna karUMgA | sanmAna karake (taseya mittaNAiNiyagasaMbaMdhipariyaNassa purao) phira me unhIM mitra, jJAti, nijaka saMbaMdhI parijanoM ke samakSa (jeva puttaM ku huMbe ThAvettA ) jyeSThaputra ko kuTumba kI rakSAkA bhAra meM niyojita karake arthAt use kuTumbakI rakSA AdikA uttaradAyitva sauMpa karake (taM mittaNAha - Niyaga-saMbaMdhI pariyaNaM jeha putaMca ApucchittA) evaM apane una mitra, jJAti, nijaka, saMbaMdhI parijanoM se tathA jyeSTha mittaNAiniyagasayaNa saMbaMdhipariyaNaM AmaMtettA ) mArI jAte ja phAcchanA (sAiDa;nAM) pAtrAM manAvazavIza, tathA bhoTA prabhAzubhAM mAna, pAna Adi cAre prakAranA AhAra taiyAra karAvIne mitrau, jJAtijanA, svajanA, parijana vagere saune nimaMtraNa bhAdhIza (taM mittaNAi, Niyaga, saMbaMdhiparipUrNa viuleNaM asaNapAga khAimasAimeNaM vatthagaMghamAlakAreNa ya sakkArettA) te taiyAra uravAmAM AvelA vipula khAna, pAna, khAdima ane svAdimathI tathA vastrothI, sugadhI dravyethI, ane alakArathI Ama Mtrita mitrA, jJAtijanA, svajanA ane pajinAne satkAra karIza. (sammaNettA ) tenuM sanmAna urIza. sanmAna urIne ( tassetra mittaNAiNiyaga saMdhi pariyaNassa purao jehaM puttaM kuTuMbe ThAvettA) bhitrA, jJAtino svA ane parajanA samakSa mArA jyeSTha putrane kuTubarakSAnI javAdArI soMpIza (taM mittaNAi- saMbaMdhi pariyaNaM jehaputraM ca ApucchittA) pachI te mitro, jJAtinnA, svannA, parinnA ne yeSTha putranI 20 sane sayameva dArumayaM Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 IzAnendrasya devaryAdimAptikAraNa nirUpaNam 177 yattiH, zuddhamaveyAni maGgalyAni vastrANi mavaraparihitaH alpamadarghA''bharaNAlaMkRtazarIro bhojanavelAyAm bhojanamaNDape sukhAmanavara gataH, tato mitrAti nijaka-svajana sambandhi-parijanena sAtha taM vipulam azanaM-pAnaM khAdyam-svAdham AsvAdayan visvAdayana, paribhogayana, paribhAjayana paribhujhAno viharati, usane snAna kiyA (kavalikamme ) balikarma kiyA (kavakojaya maMgala pAyacchitte) kautuka, maMgala, prAyazcita kiye| bAda meM (suddhapAvesAI maMgalAI sthAI pavaraparihie) zuddha pravezayogya mAMgalika vastroM ko usane acchI taraha se pahirA tathA (appamagdhA bharaNAlaMki yamarIre) alpabhAravAle vezakImatI alaMkAroMse usane apane zarIra ko alaMkRta kiyaa| (bhoyaNavelAe bhogaNamaMDayaMsi suhAsaNavaragae ) yAda meM vaha bhojanazAlA meM gayA aura vahAM para eka sundara Asana para baiTha gayA / (tapaNaM mittaNAhaNiyagasagaNasaMdhIparijaNeNaM saddhi) jaya mitrajana, jJAtijana, nijakajana, svajana saMbaMdhijana aura parijana ye saba vahAM A gaye taba ina sabake sAtha (taM viulaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM AsAramANe bIsAemANe paribhASamANe, paribhuMje mANe viraha) baiThakara usane usa azana, pAna, khAdima, aura svAdima cAroM prakAra ke AhAra ko cakhA vizeSarucipUrvaka gvAyA, isa taraha usa AhAra ko usane svayaM jomA aura dUsaroM ko jimAyA (hAe) tebho snAna [kayavalikamme ] sirbharyu, [ kayakouya maMgalaprAyacchate ] atu, maMgala bhane AyazcittanI vidhi pazutAvI. [suddha pAvesAI maMgalAI sthAI patraraparihie ] tyAra mAha pavitra sthAnamA praveza uztI paNate paddhezvAyogya bhAMgalika vastro tebhoyaryA [ appamahagghAbharaNAlaMkiyasarIre ] tathA isakA va4nanA pazu ghAyA zrImati AlUSo vaDe zarIrane zAgugAyu [bhoyaNavelAe bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae ] tyAra mAha tethe| lannaNarmA ne eka suMdara Asana para besI gayA [ taraNaM mittaNAiNiyagasayaNa - saMbaMdhiparijaNeNaM saddhi] nyAre temanA mitro, jJAtinA, svano bhane parijana tyAM mAvA gayA tyAre te saunI sAthai mesAne [taM viulaM asaNaM gANaM khAiM sAimaM AsAemANe vIsAemANe paribhAemANe, paribhuMjemANe vihara] tethe te zAnna, pAna, khAdya, ane svAghane cAyAM, vizeSa rucipUrvaka khAdhAM, Agraha karIne ekakhIjAne jamADayAM, A rIte te cAre prakAranA AhAra tAmitrI peAte janmyA ane Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 bhagavatIne liptyAM nagaryAm uca-nIca madhyamAni kulAni gRhasamudAnasya mikSA caryayA aTitvA zuddhodana pratigRhya taM trisaptakatvaH udakena prakSAlya tataH pacAt AhAra Ahartum iti kRtvA evaM saMmekSate, saMmekSya phalyaM mAduppabhAtAyAM yAvata-jvalati, svayameva dArumayaM pratigrahakaM karoti, kRtyA vipulam azana pAna khAgham-svAyam upaskArayati, upaskArya tataH pazcAt snAtaH, kRtavalikarmA, kRtakotukamAlakASThanirmita pAtra lekara (tAmalisIe nayarIe) tAmraliptI nagarI meM (uccanIya majjhimAI kulAI dharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDittA) UMca, nIca, madhyama kuloM meM gRha samudAna kI bhikSA prApti ke nimitta kI gaI caryA pUrvaka zuddha bhikSA lene ke liye bhramaNa karU~gA bhramaNa karake (suddhodanaM parigahittA, vahAMse zuddhodana mAtra kevala bhAta lUMgA lekarake (taM tisattakhutto udaeNaM pakkhAlettA use 21 bAra jala se dhouuNgaa| dhokara ke (tao pacchA AhAraM Aharittae) isake bAda usakA AhAra karU~gA (tika evaM saMpehei) isa prakAra kA abhigraha lene kA usane vicAra kiyaa| (saMpehitA kallaM pAunbhUyAe jAvajalaMte isa prakAra ke vicAra ke bAda prAtaHkAla ho gayA yAvat sUrya udita ho gayA) (sayameva dArumayaM paDiggahayaM karei) usane sva. yameva kASThakA pAtra tayAra kiyA (karitA) tayAra karake (viulaM asaNapANakhAimasAimaM uvakkhaDAvei) phira usane puSkala azana, pAna, khAdima svAdima cAra prakAra kA AhAra niSpanna kraayaa| jaba cAro prakAra kA AhAra niSpanna hocukA taba usake bAda (hAe) (suddhodanaM parigAhettA) bhAtra zuddha HId - pahArIza. (taM tisattakhutto udaeNaM pakkhAlettA) te mAtane 21 mata pAthI . zate 21 me pIsa pAra pAthI pAye (tao pacchA AhAraM Aharittae) te tana tyA2 mA 22 rIza (ttika evaM saMpehei) 0 rana sa45 tebhara dhyA. (saMpehitA kallaM pAunbhayAe jAba jalate) mA prabhAva sa465 4aa pachA nyAre rAtrI pUrI ya mane sUrya nAya thayo tyAre (sayameva dArUmayaM paDiggayaM kareDa) tabhI taka 18i pAtro tayAra 4aa. (karitA) pAtro tayAra 4aa pachI [viulaM asaNapANakhAimasAimaM uvakkhaDAve ] tabho bhoTo prabhAvamA anna, pAna, khAdya sAmagrI taiyAra karAvI. A rIte cAra prakAranA AhAra taiyAra karAvIne Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 IzAnendramya devadaryAdiprAptikAraNanirUpaNam 179 pariNAmikyA patrajyayA prabajitaH prabajito'pi ca khalu san imam enadrUpam abhigraham abhigRhNAti-'kalpate mama yAvannIvaM papTaM papThena, yAvat-Ahartum iti kRtvA' imam etadrapam abhigraham abhigRhAti, abhigRhya yAvajjIvaM papThaM papThena anikSipnena tapaH karmaNA Uce vAha pragRhya bhagRha sUryAbhimukha AtA. enabhUmI AtApayana viharati, paSTasyApi ca pAraNake AtApanabhUmitaH pratya apane una mitra jJAti Adi parijanoMse pUchA [ApucchinA, muMDe bhavittA pANAmAra pavajAe pazcaipa] pUchakara phira vaha muMDita hokara ke prANA mikI dIkSA se dIkSita ho gayA [pavvaie viyaNaM samANe ima eyA svaM abhiggahaM abhigiha dIkSita hote hI usane isa prakAra abhigraha liyA [kappar3a me jAyajovAe cha chaTeNaM jAva AhArittae tikaTu imaM payArUvaM abhiggahaM abhigiNhaha] ki mai japataka isa paryAya meM rahUMgA-arthAt jIvita rahaMgA tabataka meM chaha chaha kI tapasyA karU~gA arthAta nirantara do do upavAsa kruuNgaa| evaM pAraNA ke dina sirpha __ odana bhAta kA hI use 21 bAra dhokara AhAra luuNgaa| abhigi hittA] isa prakAra kA abhigraha dhAraNa karake vaha [chaTTa chaTeNaM aNivivattaNaM tavokammeNaM uDDa bAhAo pagijjhiya sarAbhimuhe AyAvaNabhUmIe AyAvemANe viharai cha? chaTTa kI tapasyA karane lagA aura dono hAtho ko UMcA karake vaha sUryAbhimukha hokara AtApanA bhI lene laga gayA [chaTTassa viyaNaM pAraNaga mi AyAvaNabhUmIo pacco. nyeSTha putra pAse dIkSA devAnI 200 bhAl. [ApucchitA, muMDe bhavittA pANAmAe parajAe pacahae] 20 sapane mAthe bhusa 42vIna to prANAmikI dIkSA 20t2 3. [pavaie vi ya gaM samANe imaM eyAvaM abhiggara abhigiNDai] dIkSA mAjI2 zane turata tebha sevA ali dhAra 4 4- kappar3a me jAvajIvAe chaTheM chaTheNaM jAva AhArittae ti kaha imaM eyAkhyaM abhiragaha abhigiNhaDa] 7vanaparyata niraMta2742 // 22) 74 zaza. pAraNAta hivasa UMca, nIca ane madhyama gharasamudAyamAthI vaherI lAlA bhAtane pANIthI 21 vAra dhAna tanA mADA zaza.abhigiNhittA mAghArane maliyara dhAraNa4zana tasA chiM chaTeNaM aNivizvatteNaM tavokammeNaM uTTayAhAoM pagijjhiya pagijjhiya marA. bhimuhe AyAvaNabhUmie AyAvemANe viharaDa] 74ne pAka 74nI yA niraMtara karavA lAgyA. ane bane hAtha UMcA rAkhIne sUryanI sAme meM rAkhIne teo tavANI bhUmimA sAtApana ! saMvA sAyA [chaThassa vi ya gaM pAraNagaMmi Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 bhagavatI - - - - - - - - - nimityA bhuktottarAgato'pi ca khalu mana bhAvAntaH cokSaH, paramavibhUtaH / mitram, yAvat parijanaM vipulena bhazana-pAna-gyAdha svAna puSpa vava gandha-mAlyA 'laGkAreNa ca satkArayati, sanmAnayati, satkArya mammAma nasya eva gitrAtaH yAvat-parijanasya purato jyeSThaputraM kuTumye sthApayati, myApayisvA taM mitra zAtim, yAvara parijanam, jyeSThaM putrazna ApRcchati, ApRcchaya, muNDo bhUtra (jimiyabhuttutarAgae viyaNaM mamANe Ayate) jImadhukane ke bAda hI uma usI samaya Acamana kullA kiyA ciokkhe, parama suhAbhUpa] donoM hA' dhoye muMha dhoyA vastroM para jahAM bhojana Adi ke sIta paDe the una sApha kiyA isa taraha vaha parama zucIbhUta huA [taM mitta jAva pa riyaNaM viuleNaM asaNaM pANaM khAimaM sAima pupphavasyagaMdha mallAlaMkA reNa saphArei bAda meM bhI Aye hue apane mitrajanoM ko yAvat pa rijanoM ko usane jimAyA isa prakAra apane mitrAdi samastajano ko cAro prakAra kA AhAra japa vaha acchI taraha se karA cukA taya isake uparAnta usane una sayakA puppa, vastra, gaMdha, mAlA aura alaM kAra ina saba vastuoM se satkAra kiyA sammANe] sanmAna kiyA [tasseva minaNAi jAva pariyaNassa purao jeTTaputta kuTuMbe ThAveI satkAra sanmAna karane ke pazcAt usane unhIM mitrajana Adi sabake samakSa apana jeSThaputra ko kuTumba meM sthApita kiyA, ThiAvettA taM mittaNAi jAva pariyaNaM jeTTha pubhaM ca Apucchai sthApita karake phira usane usase aura tara tara mitrAne mAyA. ijimiyabhututtarAgae vi ya gaM samANa a bhyA pachI turatara to l caukve. paramasahabhae] or DAya pAyA meM dhoyuM, bhejana karatI vakhate vastrApara paDelAM bhejana Adine DAgha sApha kayA A zata atizaya zuthiyuta yo tamittaM nAva pariyaNaM viuleNaM asaNa pANaM khAimaM sAimaM puppharatyagaMdhamallAlaMkAreNa sakAreDI tyA2 mAI 55 1 bhitrI, allavne, spanA, pasinA mAyA, tabhana paya mAna, pAna, mAgha svAdane AdhAra karAvyuM ane phUla, vastra, sugaMdhI dravya, mALAo ane ala kArathi tamanA sA2 yA, [saMmmANeI] bhane sanmAna yu tasseva mittaNA jAva pariyaNamsa purao jeduputtaM kuTuMbe ThoveDa] sa2 sanmAna ryA pachI ra mitro, jJAtijane, kuTuMbIo ane parijana samakSa pitAnA sauthI moTA putrane manI vArI sAMpaqAma mAvI. ThAvettA taM mittaNAi jAva pariyaNaM jehaM pataMca Apucchai] tyA2 mA ta bhitro, tinA, paranA, parigo bhane Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 IzAnendrasya devadraryAdimAptikAraNanirUpaNam 181 nizcayena 'tegaM kAleNaM' tasmin kAle 'teNaM samayeNaM' tasmin samaye 'heva asminneva 'jaMbUdIve dIve' madhya jaMbUdvIpe 'bhArahe vAse' bhArate varSe bharatakSetre baMgadeze 'tAmalittI' nAmralipto nAma 'nayarI' nagarI ' hotyA' AsIt 'vaNao' etasyA varNanam aupapAtikasUtroktacampAnagarIvad nijJeyam 'tatya NaM tatra khalu 'tAmalittIe' tAmraliyAm 'nayarIe' nagaryAMm ' tAmalI' tAmralipta nAmA 'moriyaputte ' mauryaputraH mauryavaMzotpannaH 'gADAvaI' gAthApatiH bahukuTumba mabhUtadhanasamRddhayAdi svAmI 'hotthA' AsIt, sa 'aTTe' ADhyaH 'ditte' dIptaH prApta kI hai usakA kAraNa isa prakArase hai - "teNaM kAleNaM teNaM samagRNaM' usa kAla aura usa samaya meM 'iheba' isI 'jaMbUdIve dIve' jaMbUdvIpa nAma ke dIpameM madhyajambU dvIpameM 'bhArahe vAse ' bharatakSetrake vaMga deza meM tAmalittI nAma nayarI hotyA ' tAmraliptI nAmakI nagarI thI 'vaNNao' isa nagarIkA varNana aupapAtika sUtrameM jisa prakArakA caMpAnagarI kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI jAnanA cAhiye / 'tattha NaM tAmalittIe' usa tAmaliptI 'nayarIe' nagarImeM 'tAmalI ' tAmralipta nAmakA 'moriyaputte' mauryavaMzotpanna 'gAhAvaI' gAthApati yahukuhusvavAlA evaM prabhUta dhanasaMpatti AdikA svAmI ' hotyA' thA / vaha 'aDDhe' ADhya thA 'ditte' pratApazAlI thA 'jAva' yAvat 'bahujaNassa aparibhU yAvi hotthA' aneka janoM dvArA bhI vaha paribhUta ( parAjaya ) " evaM khalu goyamA !" he gIta bhagotrIya vAyubhUti / zAnendre te hivya devaddhi Adi nIce darzAvelA kAraNe prApta karela che-- 6 teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" te gaNene te samaye 'iheva jaMbUdIve dIve' namUdrIya nAbhanA madhya dvIpamA 'bhArahe vAse' bharatakSetranA gaMga dezamAM "tAmalittI nAma nayarI hotthA" tAmraliptI nAmanI nagarI hutI. "vaNNao" sopapAtika sUtramAM jevuM caMpAnagarInuM varNana karyuM che, evuM ja te nagarInuM varNana samajavuM. " tattha NaM tAmalittIe nayarIe" te tAmraliptI nagarImA "tAmalI moriyaputte gAhAvaI hotthA" bhorya zubhAM bhanbheseo tAbhaTTI nAmano gAthApati ( viyusa uTuMga ane dhanasauMpattino svAbhI) raheteo hato. te 'aDDe' dho dhanADhya ito, 'ditte' gho| pratAthI hato bhane "bahujaNassa aparibhRe yAvi hotthA" bhane boDI vaDe ghaNA lAphrA bhegA thAya te paNa tene parAjaya ApI zakatA hearts padanA prayoga thayA che, te vaDe nIcenA jAna yAvat paNa aparAjita hatA nahIM ahIM je 66 - Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 bhagavatisUtre barohati matyatraruya svayameva dArumayaM pratigrahaM gRhItvA tAmraliyA nagaryAH ucca-nIca madhyamAni kulAni gRhasamudAnasya mikSAcayA aTati aTitvA zuddhaudanaM pratigRhNAti evaM trisaptakRtvaH udakena makSAlayati, tataH pazcAt AhAram AhArayati // mR0 19 // TIkA bhagavAn vAyubhUtimpati IzAnendrasya devaryAdi prAptikAraNaM pUrvabhavAdikaM varNayati - ' evaM khalu goyamA / ' he vAyubhUte / evaM vakSyamANamakAreNa ruhai ] tathA jaba chaha tapasyA kI pAraNA kA dina hotA taba vaha usa dina AtApanabhUmi se utaratA aura [ paccoruhittA ] uttara karake sayameva dArumayaM paDiggahaM gahAya tAmalittIe nayarIe uccanIyamajisa makulAI gharasamudrANassa bhikkhAyariyAe aDa) apane Apa kASTha nirmita pAtroM ko lekara tAmraliptI nagarImeM UcanIca aura madhyamakuloM meM gRhasamudAnakI bhikSA mAsi ke nimitta kI gaI carcApUrvaka zuddha bhikSA leneke liye bhramaNa karatA (aDittA suddhoyaNaM paDiggAhaha, tisattakkhutto uderNa pakkhAlei, tao pacchA AhAraM AhArei) bhramaNa karake zuddhaodana mAtra vaha bhikSAvRtti meM letA aura lekara vaha unheM 21 ikkIsa bAra jala se prakSAlita karanA bAda meM vaha unheM apane AhAra ke kAma meM letA || TIkArya - IzAnendra ne divya devaddhi Adi kisa tarahase prApta kI hai aisA vAyubhUtike pUchane para bhagavAna kahate haiM - ' evaM khalu gopamA ' he gautama gotrIya vAyubhUti ! IzAnendra ne jo yaha divya devi AyANabhUmIo pacoruhai ] nyAre chaThThanI tapasyAnA pArazunA hivasa bhAvato tyAre tethe| AAtAyanA lUbhibhAMthI nIce utaratA mane [ pacoruhittA ] utarIne [sayameva dArumayaM paDiggahaM gahAya tAmalitIe nagarIe uccanIcamajjJimakulAI gharasamudrANassa bhikkhAyariyAe aDaDa ] potAnA hAthabhAM aSTharathita pAtro sa tAmralimInagarInA UMca, nIca ane madhyama gharasamudAyamAM gocarIne mATe bhramaNa karatA. [aDittA suddhoyaNaM paDiggAhara, tisattakkhuto udaraNaM pakkhAlei, tao pacchA AhAraM AhAreI ] tethe| likSamAM bhAtra zuddha lAta meM graha karatA te lAtane teo 21 vAra pANIthI dhAtA. tyAra bAda ja tene AhAra karatA. TIkA" " izAnendre divya devaddhi mAdi kevI rIte prApta karyAM, evA vAyubhUni gaNadharanA praznanA javAkha mahAvIra prabhu A pramANe Ape che Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - . - . -. prameMyacanTikATIkA za.3u.1 IzAnendrasya devadaryAdiprAptikAraNanirUpaNam 183 dAratA-gambhIratAdirUpayA dIptyA ca sampanno niryAtasthAnasthAnIyayA sadA. cAgmaryAdApAlanAdirUpayA bahujanamyA'paribhUtatayA aparAjitatayA ca sampannaH samujjvalatIti hetutA'vacchedakadharmasyA''DhayatA-dIptyaparibhUtanA-etatritaya. nipThasyaikasya satyAnna tRNAraNimaNinyAyena pratyakSA'numAnA''gamazandeSu prAmANyamiva pratyekaM hetutA apitu samudAye pradIpavadeva / "hotyA" AsIt 'tapaNaM' tatasnadanantaraM 'tassa' tasya 'moriMgaputtamsa' mAyaputrasya 'tAmalittassa' tAmraliptasya, 'gAhAvaissa' gAyApateH 'annayA' anyadA kiyAI' kadAcit 'puncarattA varattakAlasamayasi' pUrvarAtrA'pararAtrakAlasamaye rAtripazcimamAge 'kuTuMbajAgariyaM' kuTumbanAgarikAM kuTumbajAgaraNAm 'jAgaramANassa ' jAgrataH jAgaraNAM kurvataH 'imeyAve' ayametAvadrUpaH vakSyamANa svarUpaH 'ajjhathie' AdhyAtmikaH AtmasambandhI saMkalpaH vicAraH 'nAva' yAvat 'samupajityA' samudapadhata, samuhai-isI taraha se yaha bhI taila aura battI ke jaisI ADhayatA se namRddhi se gavaM zikhAsthAnIya udAratA, gaMbhIratA Adi rUpa dIpti se sampanna huA nirvAtasthAnIya sadAcAra maryAdA ke pAlana Adi rUpa bahujana aparibhUtatA se aparAjitatA se camakatA rahatA thaa| 'taeNaM tassa moriyaputtassa' usa mauryaputra 'tAmalittassa' nAmralipta 'gAhAvahassa' gAthApati ke citta meM 'annayA kayAI kisI eka samaya "pucarattAvarattakAlasamayaMsi' pUrvarAna apararAtra kAlasamaya meM arthAta rAtrike pazcimabhAga meM 'kuTuMya jAgarikAM' kuTumba jAgaraNA karate huve 'imeyArUve ajjhathie jAva samupanjitthA' yaha isa prakAra kA AtmA meM utpanna hone ke kAraNa AtmasaMbaMdhI saMkalpa-vicAra yAvat AdarUpa ti (dIpti]thI yukata te tAlima, surakSita nita sthAnarUpa sadAcAra, maryAdApAlana Adi guNe vaDe, ghaNA loko sAme paNa aparAjita rahete hato - tenA zuzAyA ybhrte| ne "taeNaMtassa moriyaputtassa tAmalittassa gAhAvaissa" te bhIya putra, mAthApati tAmalitAMnA manamA "annayA kayAI cha me samaya "puvyarattAvarattakAlasamayaMsi" "pUrvasana a522 samaye" meTara binA // 5DAre "kuTuMbajAgarikAM" muTu 2 42tI jAye "imeyArUve ajjhathie jAca samupanjitthA" mAranA AdhyAtmiA vidyAra bhAvyA. te vicAra gAmAmai Bua thaye to bhATe tene mAdhyAmi hI che. mI 'jAva' pahathI nIcane sUtrapATha grahaNa karAve che- Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 bhagavatIsUtre pratApazAlI 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'vityiNa viula-mavaNa-sapaNAsaNajANa-vAhaNAiNo bahudhaNa-bahunAyaruva-yae Amogapaoga saMpautte vicchaviya viulabhattapANe bahudAsI-dAsa gomahisagavelayappabhUe' ityasya grahaNam , abhyA. yastu upAsakadazAGgamatre prathamAdhyapane tRtIyamUne AnandagAdhApati prakaraNe agAradharmasaMjIvanI TIkAyAM vilokanIyaH, tejasvI 'bahujanassa' bahubhijanarapi 'aparibhUeyAvi' aparibhUtazcApi 'aiDhe ditte, aparibhUe' ebhitribhi vizeSaNaiH mauryaputra-gAthApatI pradIpadRSTAnto'bhipretastathAhi yayA pradIpastelavartibhyAM zikhayA ca sampano niryAta sthAne murasinaH prakAzamAmAdayati, evamayamapi taila-yati-sthAnIyayA ADhayatA'paraparyAyacA, zikhA-sthAnIyoho sake aisA nahIM thA yahAM 'yAvat' zabdase 'vityika viula-bhavaNa sayaNAsaNa-jANavAhaNAo bahujaNa yahajAyakhva-rayAe, AogapaogasaMpautte, vicchaDDiya viulabhattapANe, yahudAsIdAsa gohisa gavelayappa bhUe' isa pAThakA saMgraha huA hai| ina padoMkA artha upAsakadazA sUtra meM prathamAdhyayanameM tRtIyamutrameM AnandagAdhApati ke prakaraNameM agAra saMjIvanI TIkA meM likha diyA gayA hai.so vahAM se dekha lenA caahiye| 'bahu jaNassa aparibhUe yAvi' isa pATha dvArA sUtrakArane tAmralipta meM tejasvitA prakaTa kI hai| isI liye anekajana milakara bhI usakA thAla vAMkA nahIM kara sakate the / 'aDhe ditte aparibhUe' ina tIna vizepaNoMse mauryaputra gAthApatimeM pradIpakA dRSTAnta ghaTita huA hai jisa prakAra dIpaka pattI aura saila se tathA apanI zikhA se yukta hokara surakSita niryAtasthAnameM rakhe jAne para prakAzita hotA rahatA sUtrA6 Rs 42sye| cha- " vityiNNaviulabhavaNasayaNAsaNa--jANavAhaNAobahujaNavahujAyakhva-rayae, Aogapabhoga saMpautte, vicchaDDiya-niulabhattayANe, bahudAsIdAsagomAhisagalayappabhUe " 20 sUtrAno artha GIABALIsUtranA paheMlA adhyayananA trIjA sugamAM AnaMda gAthApatinA prakaraNamAM agArasaMjIvanI Hi mAghesI . to tyAMzI pAMdhI a. "bahujaNassa aparibhUe yAvi" mA satrapATha dvArA tAmalInA prabhAva batAvyuM che. aneka loko maLIne paNa tene vALa pAMDA rItA nahIM"aDhe ditte aparibhUe' mAtra vizeSa dvaa2| tAmaline dIpaka sAthe sarakhAvI zakAya. jevI rIte vATa, tela ane jetathI cukata davAne koI surakSita (patana na naDe evA sthAnamAM rAkhyuM hoya te te tene prakAza ApyA kare che, evI rIte tela ane vATarUpI dhanADhayatAthI, ane udAratA gaMbhIratA Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 IzAnendrasyadevaddharyAdimAptikAraNanirUpaNam 187 pateyaM-zuddhadravyajAtam , etena vipuladhanakanakAdinA 'aIva-bhaIva ' atIvA. tIva atyadhikam 'abhivaDDhAmi' abhivaH 'taM kiNaMahaM' tat tasmAt kAraNAt kiM kathamaham 'purApurANANaM' prAktanAnAm sUciNNANaM'mucIrNAnAm' suSTu samAcaritAnAM jAva-kaDANaM' yAvat kRtAnAm , yAvatkaraNAt suparikrAnta zubhakalyANAdi sUcyate. 'egaMtaso' ekAntazaH Atyantikam 'khayaM' kSayaM-nAzam, 'uvehamANe' upekSamANaH-upekSAM kurvANaH udAsInaH 'viTharAmi' tiSThAmi, mama etAvatsu. khAdikaM vidyate evAtaH tAvanmAtrameva paryAptamiti dhiyA bhAvisukhasAdhanAdau baudAsInyamavalambya niSkriyarUpeNa kAlakSepaNaM nocitamiti bhAvaH, 'taMjAva-tAva' yahAM jAnanA cAhiye / prayAla to mRgA ko kahate hI haiN| padmarAgAdikajo maNi hone hai ve raktaratna se gRhIta hue haiN| satsAra zanda kA artha hai- sundara sAravAlA svApateya zabda kA artha hai zuddha dravya samudAya / isa tarada jaba mere yahAM para ye samasta sAMsArika puNya labhyapadArtha vRddhiMgata ho rahe haiM to kyA meM itane mAtra se apane A. pako kRtArtha mAnakara cupacApa paiThA raha kyoMki isa taraha se paiThe rahane meM to merA puNya karma kSaya hI hotA rahegA aura eka dina aisA bhI AsakatA hai ki jisase maiM ina saba se rahita bhI ho sakatA hai ataH isa taraha se hojAne meM ghuddhimAnI nahIM hai- ghuddhimAnI to isI meM hai ki isa puNya karma labhya vibhRti ke sadbhASa meM hI maiM apane bhASIlAbha kI ora nigAha rakhU-usa tarapha se Adi maNine rakatarana kahela che. "satkAra eTale suMdara sArayukta "sthApateya' eTale dravya samudAya. A rIte mAre tyAM, mArA pUrvakRta kamene pariNAme samasta sAMsArika samRddhimAM vadhAre thaI rahaye che tyAre eTalAthI ja saMtoSa mAnIne besI rahevuM te zuM mAre mATe che? A pramANe besI rahevAthI te mArAM puNyakarmono kSaya thaI jaze ane eka evo divasa paNa Avaze ke jayAre A badhAM sukha ane vaibhave mArI pAsethI cAlyAM jaze. to A rIte besI rahevAmAM DahApaNa nathI. atyAre jyAre mAre tyAM puNyakarmane pratApe sukha samRddhinI paLe UDI rahI che, tyAre ja mAre mArA lAvi sukhane vicAra kare te pratye udAsIna na banavuM joIe. e ja vAta sUtrakAre nIcenA sUtrapATha dvArA prakaTa karI che Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 bhagavatIce " > 'pahi' pazubhiH, pUrvoktameva govalIvardanyAyena savizeSamAha "vipula dhaNa-kaNagarayaNa-maNi- mottiya saMkha sila-pvAla - rattarayaNa saMtamAramAvaejjeNaM" vipula dhana- kanaka - ratna- maNi- mauktika- zaMkha-zilAmA - raktaratna samArasvApate yena. tatra viulaM vipulaM madhuram vipulazabdasya sarvatrAnvayaH karttavyaH, dhanaM- gaNi mAdirUpam kanakaM bhuvarNa, ratnaM- karketanAdikam, maNindrakAntAdiH, mauktikaM prasiddham zaraH - dakSiNAvartAdiH zilAmavAlaM vidrumam yadvA zilA-zubhalakSaNa pApANavizeSaH, raktaratnaM - padmarAgAdikam, satmAraM - zobhanasArayuktam sA se ghaTa rahA hUM, 'pahiM yAmi' pazuoM se yaha rahA hai, arthAt ina saya dhana dhAnyAdika kI mere yahAM adhika mAtrA meM dina pratidina vRddhi hotI jA rahI hai, isa taraha 'viula ghaNa-kaNaga-raga-maNimautiya-saMkha-silappavAla-rata- rayaNa-saMtasArasAva ejjeNaM aIvara abhiyAmi' mere yahAM para vipulamAtrA meM dhana, kanaka, ratna, maNi mauktika, zaMkha, zilA, mavAla, raktaratna, satsAravAlA svApateya dhana bahuta bahuta rUpase baDha rahA hai | vipula zabda kA artha pracura hai aura isakA saMbaMdha dhana kanaka Adi sabake sAtha lagA lenA cAhiye / gaNimAdirUpa padArtha dhanazandase gRhIta hue haiM / kanaka zabdakA artha suvarNa sonA hai / kakatanAdikaratna ratna padase liye gaye haiM / candrakAntAdi maNi maNipada se gRhIta hue haiN| mauktika prasiddha haiM / dakSiNAvartAdi zaMkha zaMkha padase lIye gaye / zilA pravAla se mRgA liyA gayA hai / athavA zubhalakSaNoMvAlA jo pASANa vizeSa hotA hai vaha zilA hai aisA "putehiM vAma" saMtAMnAnI pAzu vRddhi yaha rahI che, ""mUrhi DhAmi" gAya, leMsa mAhi pazugonI pazu vRddhi thA rahI hai. mena prabhAve "viula dhaNakaNagarayaNa-maNi-mottiya saMkha - silappavAla- ratta- rayaNa - saMtasArasAtra ejjeNaM aIvara abhivAmi . " bhAre tyAM dhana, 4na (suvartha), ratna, bhaNi, bhotI, zayya, zikSA, pravAsa, 24ta 2tna, mane satsAravAjA svAyateya ( sAra3ya dravya samuhAya ) vageremAM vipula pramANamAM vadhAre thai rahyo che. vipula eTale moTA pramANamAM. ahIM dareka zabda sAthe tenA prayAga karavAnA che dhana zabdadhI mi (sonAmaDora) mAhi sikakA graSSNu karavA. kanaka eTale seAnuM. ratna eTale ketana Adi ratna, maNi eTale candrakAnta Adi maNi, mautika eTale sAcAM mAtI, za`kha eTale dakSiNAvarta Adi zaMkha, zilApravAla eTale mUMgA (paravALAM) athavA zubha lakSaNeAvALA pASANu vizeSane mATe zilA zabdane prayANa karyAM che ane pravAla eTale paravALAM, padmarAga ane - - Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , mameyaMcandrikA TIkA za. 3 u. 1 IzAnendrasyadevaTrryAdiprAptikAraNa nirUpaNam 189 seyamAtRSvaseyadAsAdiparijanaH ' ADhAi ' Adriyate - AdaraM karoti 'pariyAgADa' parijAnAni mamAgAM svIkaroti 'sakAre' satkArayati abhyutthAnAdinA 'sammANe ' sanmAnayati vastrAdinA, 'kallA' kalyANaM - kalyANamayam 'maMgaLa' maGgalamayaM daivataM - dharmadevasadRzam caityaM jJAnamayaM mAM vinayena - bhaktibhAvena " pajjuvA sar3a" paryupAste - sevate 'tAtratA' tAvatkAlaM' 'me' mama 'seyaM' zreyo vidyate, 'ka' kalye prabhAtakAle 'pAuppabhAyAe' mAduSprabhAtAyAm 'rayaNIe ' rajanyAM rAtrau 'jAva- jalane' yAvat jvalati prakAzate sUryodayo bhavati tAvat 'sayameva ' svayameva 'dAma' kASThamayaM 'paDigga' pratigraha' pAtraM ' karettA ' kRtvA madarthaM kASThamayaM pAtraM nirmAya tathA 'biula" vipulaM' puSkalam ' asaNaM pArNa' azanaM' pAnaM 'khAima' sAima' khAdyaM svAyam 'uvakkhaDAvettA' upaskArya gotra vAlejana, sambandhIjana - mAtRpakSa kejana, parijana dAsAdijana- ye sava merA Adara karate haiM, 'pariyANAda' merI AjJA mAnate haiM, 'sakAreha' merA abhyutthAna Adi dvArA vinaya karate haiM, 'sammANeha' vastrAdika pradAna dvArA merA sanmAna karate haiM 'kallANaM, maMgalaM, devayaM cehayaM viNaNe pajjughAsaha' aura mujhe kalyANa svarUpa, maMgalarUpa, dharmadeva jaisA jJAnavAna jAnakara merI vinayapUrvaka paryupAsanA karate haiM - ' tAvatA ' tabataka 'me seyaM' merI bhalAI isI meM hai ki maiM 'kalaMpAuppabhAyAe rayaNIe' kala prAtaHkAla hote ho 'jAva jalate' yAvat sUryodaya hone para (sayameva dArumayaM paDiggahaM karettA' apane Apa hI kASThamaya pAtra karavAkarake tathA viulaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM ubakkaDA nA (bhAtRpakSanAM saga) mana parino ( hAsa - hAsI ) bhAro gAhara re che, " pariyANA i" bhArI AjJA mAne che, " sakArei" lA thAne, praNAma zAhi dvArA bhAro satAra ure che " sammANei" bhane vividha vastuo leTa sAthIne bhAi sanbhAna 43 che, "kallANaM, maMgalaM, devayaM, ceiyaM viNaeNa pajjuvAsa " ane mane kalyANu svarUpa, magaLarUpa, dharmAMdeva jevA jJAnavAna jANIne vinaya pUrNAMka bhArI paryupAsanA re " tAvatA me seye" tyAM sudhImA tenA tyAga urIne saMsAra choDavAsAMna bhAI usyA che. "kallaM' pAuppabhAyAe rayaNIe " kAla prAtaHsa thatAM ? "jAba jalate" sUryodaya thathA pachI turata "sayametra dArubhayaM paDiggahaM karettA" bhArI late STha pAtro taiyAra rAvI, tathA "vilaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM uvakaDAvettA" vipula prabhAzubhAM manna, pAna O Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 bhagatimro nat tasmAt kAraNAta yAyat-tApat ahiraNyena-jatena, gAvaskaraNA muvarNa dhana dhAnya-putra-pazubhiH vadAmi' pardai. 'jAra-bhaIna aIsa' yAyat atIvAtIva 'abhivaiTAmi' abhivarde, yAvatkaraNena vipulavana-yaya-ratna-maNi-mauktikaza-zilA-prayAla-raktaratnasatsArasvApategena iti cinam, 'jAva caNaM me' yAvat khalu mama 'mitta-nAi-niyaga-saMdhi pariyaNo' mitra-jJAni-ninAsambandhiparijanaH jJAtiH sajAtIyaH, nijakA goprajA, sambandhI mAThapakSIyaH parijanaH dAsAdiH, tathAca muhadasamAnagotrIyasahavAsikaTumnaparivArapiThanaudAsIna na parne yahI sapa vAra mauryaputra tAmralipta apa vicAra karatA hai-'taM kiM ahaM purA porANANaM sucipaNANaM jAva kahANaM kammANa egaMtaso saMyaM uvehamANe viharAmi' vaha socatA hai ki ye saya pUrva bhava meM dAnAdikarUpa se Acarita kiye gaye yAvata zubhakarmo ke udaya se sAMsArika sugvadAyI padArtha prApta hue haiM to kyA itana mAtra se maiM saMtuSTa hokara inakA vinAza apanI A~khoM se dekha / arthAt 'mujhe itanA stukhAdika prApta hai hI ataH mujhe itanA hI dakSa hai| isa ghuddhi se bhAvisukhake sAdhana Adi meM udAsInatA dhAraNa karake niSkriyarUpa se kAlakSepaNa karanA ucita nahIM hai-'ta jAga tAva' isa liye japataka maiM "hiraNNaNaM vadAmi jAva aIvara abhiva kAmi jAya ca NaM me mitta, nAi, niyaga, saMpadhi-pariyaNI AThAi' hiraNya Adika padArtho se pada rahA ha-yAvat ina saba kI adhiH kAdhika mAtrA meM mere yahAM khUpa ghRddhi ho rahI hai- (yahAM yAvat pada se "vipula dhana kanaka ratna Adi pUrvokta pATha gRhIta huA hai) aura jabataka mere mitrajana, jJAtijana-sajAtIyajana, nijajana-samAna "taM kiM ahaM purAporANANaM suciNNANaM jAva kaDANaM kammANaM egaMtasokkhayaM uvehamANe viharAmi" te tAmasita vA kyA2 42 cha, nabhA dAnAdi rUpe AcarelAM zamakanA phaLa rUpe mane sAMsArika sukha ApanArA padArthonI za eTalAthI ja saMtoSa pAmIne tema ja? eTale ke "mane ATalA badhAM sukhanI prApti thaI che, e mAre mATe puratAM che" A vicAra karIne bhAvi sukhanI prApti pratye udAsIna thavuM te cagya na gaNAya. "taM jAya tAva" al aryAM sudhI // 2 yA "hiraNNe nAmi jAva aIva2 abhivAmi" pratyAhi 25ya (ya)nA dhaa| 54 24yA cha. suvarthanA qyaa| thaI rahe che, dhana, dhAnya, maNi, ratna Adi uparokta saghaLI cIjono vadhAre thaI rahayo che - te dareka adhikane adhika pramANamAM vadhI rahayAM che, ane jyAM sudhI bhArata bhitrI, jJAtine, niarai (samAna aint ali, bhIma), samadhI mAma vinArA mArI AMkhethI ja Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.1 IzAnendrasyadevaddharyAdiprAptikAraNanirUpaNam 191 nivedha 'sayameva' svayameva 'dArumaya kASThanirmitaM 'paDiggaha' pratigrahaM pAtraM 'gahAya' gRhItvA 'muMDe bhavittA' muNDo bhUtvA kezAnapanIya 'pANAmAe' prANAmikyAagre vakSyamANamvarUpayA tannAmikayA 'payajAe' pravajyayA 'pancaittae' matrajituM zreyaH iti puurvennaanvyH| 'pancaDae vi ya NaM samANe' pravrajito'pi ca khalu san pratrajitaH san khalu ityarthaH 'imaM payAvaM' imam vakSyamANam etAvadrUpam 'abhiggahaM 'abhigihirasAmi' abhigraha-niyamavizeSam abhigrahIpyAmi svIkariSyAmi itivicArayati, abhigrahasvarupaM nirUpayati-jAvajovAe' ityAdi / kalpate mama yAvajIvaM, jIvanaparyantam 'chaTuM TeNaM' papThaM papThena 'aNi kvitteNa' anikSiptena nirantareNa 'tabokammeNaM' tapAkarmaNA 'uDDeM' Urca 'vAhAo' vAha 'pagijjhiya pagijjhiya' pragRhya pragRhya 'marAbhimuhassa' sUryAbhimukhasya 'pAyAvaNabhUmIe' AdAmamayaM paDiggahaM gahAya' tathA svayaM hI dArumaya pAtroM ko lekara ke 'muMDe bhavittA' muMDita ho jAUM aura muMDita hokara ke 'pANAmAe' prANAmikI ki jisakA svarUpa Age prakaTa kiyA jAne vAlA haiaisI 'pancajAe' pravrajyA se 'pavaittae' pravajita hojAU isI meM merI bhalAI hai- yahAM sA saMbaMdha lagA lenA cAhiye 'pavvaie vi NaM samANe' aura jaya maiM pravajita ho jAUMgA-taba 'imaM eyArUvaM' isa prakAra ke isa vakSyamANa 'abhiggahaM' abhigrahako 'abhigihissAmi' dhAraNa karUMgA niyama vizepa kA nAma abhigraha hai| aisA usane vicAra kiyAjisa abhigraha niyama vizepa ko dhAraNa karane kI isane bhAvanA bhAI hai aya sUtrakAra usI abhigraha ko prakaTa kara rahe hai'kappai meM jAvajIvAe chaTheM chaTeNaM aNikkhitteNaM tavokammeNaM uDUM bAhAo pagijjhiya pagijjhiya sUrAbhimuhassa AyAvaNabhUmIe AyA-. "sayameva dArumayaM paDiggahaM gahAya" bhArI 4 nirmita pAtrone bhae 4rIne "muMDe bhavittA" mAthe bhU. 420pIne "pANAmae pancajjAe pacahattA" prANAmikI pravajyA (prANamikI pravajyAnuM varUva have pachInA adhyayanamAM samajApaamaa mApase) 42 zaza "pavAe vi gaM samANe" 20 zata dIkSA sAdhana "iyaM eyAvaM" mA prasArako abhiggahaM abhigihissAmi" mamiDa dhAraNa karaza-(abhigraha eTale amuka prakArano niyama) havenA sUtramAM e vAta prakaTa karavAmAM AvI che ke temaNe ke abhigraha karavAno nizcaya karyo. "kappai me jAvajjIvAe chaTuM chaTeNaM aNikkhitteNaM tavokkammeNaM urTa Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI 190 " pariSkArya pAkAdinA parizodhanAdinA saMskRtya 'mitta-NAr3a-niyama-sayanasaMbaMdhi- pariyaNaM' mitra - jJAti-nijaka - svajana sambandhi- parijanam pUrvokta saha bandhuTumba parivArAdi sambandhivargam AmaMtettA ' Amantrya nimantrya saM mitra jJAti-nijaka-sambandhi parijanam vipulena macUreNa uparyuktA''zanapAnaMkhAdyasvAyena gandha- mAlyAlaGkAreNa ca 'sakkArenA' satkArya bhojanadvArA upahAradvAraca sammAnya- sammAnayitvA tasyaiva uparyuktakasyaiva mitra-zAti-nijaka sambandhi - parijanasya purato'gre samakSa ityarthaH 'jeTapUna' jeSThaputraM kuduce 'ThAvetA' sthApayitvA niyojya tadupari kuTumbabhArAn nikSipya taM mitra-zAtinijaka-sambandhi parijanaM kuTumbabandhujanaM jyeSThaputraJca 'ApucchitA' ApRcchaya tebhyo nijavicAraM vettA' vipula mAtrA meM azana, pAna, khAdima aura svAdima AhAra racanA karake 'mittaNAha niyaga sayaNa saMbaMdhi pariyaNaM mitrajana, jJAtijana, nijajana-svajana saMbaMyojana evaM parijanoM ko 'AmatettA' AmaMtrita karake ' taM mittaNAiNiya saMbaMdhipariyaNaM una mitrAdi janoMkA 'cijaleNaM usa vipula ' asaNa pANa khAhama sAimeNaM' azana Adi dvArA, tathA 'vatthagaMdhamalAlaMkAreNaM ' vastra gaMdha mAtya evaM alaMkAroM dvArA satkAra karUM aura manmAna karUM' | 'sakArettA sammANittA' satkAra sanmAna karake ' tasseva mittaNAiNiyagasaMva dhiparigaNassa purao' phira unhIM mitrAdikoM ke samakSa 'je puttaM kuTuMbe' jyeSTha apane putra ko kuTumba meM sthApita karake arthAt usake Upara kuTumba kA bhAra rakha karake taM mitA niyama saMbaMdhi pariyaNaM jeTThapulaMca ApucchittA' phira mai una apane mitrAdikoM se aura usa jyeSThaputra se pUchakara 'sayameva Adya ne svAdya bhADAra raMdhAvIne " mittaNAi NiyagasayaNa saMbaMdhIparIyaNaM " mitro, jJAtinnA, muTujIo, samadhIo bhane parizramAne "AmaMtettA" AmaMtrIne : " a framgfuan-dafiqfzai " a fual, silari, zgull, samadhIo bhane parijanonA "biuleNaM" te visa "asagapANa khAima sAimeNaM" bhajana Adi dvArA tathA (6 gaMdhamalAlaMkAreNaM " vastra, sugaRSi drabyA, mALAe ane bhADA paDe satkAra urIza, "sakArettA sammANittA" temano sattAra ne " tasseva mittaNAiNiyagasaMbaMdhipariyaNassa purao " te mitrAhi nnAnI samakSa "jeva puttaM kuTuMbe " bhArA nyeSTha putrane muTumanI navAmadhArI soMcI. " mittaNAiniyaga saMbadhipariyaNaM jehaputtaM ca ApucchittA" tyAzyAha te mitro, jJAtijane, kuTubIe, sabaMdhIo, parijanA ane jyeSTha putranI rajA laIne Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacanikoTIkA za.3. u.1 IzAnendramya devadargAdiprAptikAraNanirUpaNam 196 iti pUrvaNAnvayaH 'tikaTa' itikasvA uttamapeNa abhinA vibhAga pagaM raaNpede|' evaM saMrakSate-vicArapati 'saMpattiA gaMprekSaNa vigArga podine gamonin. mAnusAraM tAmralipto dIkSAM gRhItavAna uni pratipAdagi-'ga' pharaNe mamAsa pApabhAyApa' mAdapmabhAnAyAm gaMgAnamabhAgAgA miyAm 'jArata yAcana jvalati yAvana sUdiyo bhavami nAyana ggA dArumaga prasiprahara pAtravizeSa karIti nirmApati nirmANa vipulA samana-pAna-vAcAsAyam upakArayati, vipulam amanapAna-bAdhA gAMdham upamArga tataH bhAva-hAe' snAtaH 'kagayaliyam' kAyaliyarmA-kRtavAyasAdikSyAma sthAna se utarakara apane Apa hI dAmamaya pAtra lekara tAmraliptI .ma jAUgA aura yahAM para uca, nIca, madhyama gRhoM meM aneka parA sa bhikSAprApti ke nimita caryA phalaMgA, usa samaya meM sirpha bhAtamAtra hI bhikSA meM laMgA dAla zAyA Adi padArtha nhiiN| use lakara zuddha nirdIpa garamajAla se adhirAjala se unheM 21 pAra ghAUgA bAda meM unheM AhAra meM raMgA / ti phara evaM saMpeheha' isa makAra usane vicAra kiyA 'sapeTinA' mA vicAra pharaphe 'pAla pA upabhAyAe jAva jalate' usakI rajanI prabhAtaprAya ho gaI arthAtbhAtaHkAla ho gayA aura yAvat sUryakA udaya ho gayA taba 'dArumayaM pADaggahiyaM usane dAmamaya pAtroko 'karei' panavAyA 'karittA' dhanadhA karake phira usane 'ciulaM asaNapANakhAimaM sAima' vipulamAtrAmeM azana pAna khAdya aura svAdha cAra prakArakA AhAra raMdhavAyA 'uvakkhaDAvettA' cAroM prakArakA AhAra raMdhavA karake 'tI pacchA' bAda pitAnA hAthamAM ja kASThanimita pAtro laIne tAmraliptI nagarImAM bhikSA prApti mATe bhramaNa karIza. tyAM nIca, ucca ane madhyama gRha samudAyamAM pharIne phakata zuddha bhAta ja vahArI lAvIza-bIjuM koI paNa padArtha vaherIza nehIM. te zuddha bhAtane nirI garama pANIthI acitta jaLathI 21 vAra iza. tyAra bAda te bhAtane mArA AhA2maa upayoga zaza. "ti kaTu saMpeheI" tebhara se Ane sa485 cyA. "saMhitA" me| sa5 4zana "kallaM pAuppabhAe jAva jalate" nyAre rAtri 5za yaI bhane prAta: thayo bhane sUrya tana tathA prazA sAyA tyA2 "dAru. mayaM paDiggahiyaM" tabhane 44na pAtro "karei " manAvarAvyA. "karittA" pAtro manArAyAne " viulaM asaNapANakhAimaM sAimaM" tebhae mazana, pAna, mAdha bhane svAdha se yAre prA2nA bhAsA moTA prabhAzubhA 20 varakhaDAvecA" Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhagavatI tApanamo bhASAmANamsa' mAtApapato mama 'viharinae' vitu 'karapate' iti pUrvegAnvayaH, maryAgimugyam artha mto prasArpa AtApanA grahIpyAmi, tathA 'uharasa viyaNa' paprApica pAraNaMgi' pAraNe 'pAgAraNabhUmIo' AtApanaminaH AtApanAprANasthAnAta 'panomahilA' matyavatA avatIya 'sayameva' svayameva 'dAmamayaM paDiggahana dAsamaga pranigrahapAtra gahAya gRhItvA tAmalitIe' tAmraliptyAM 'nagarIe' nagaryAm 'ucca-nIma-majjhimAI uccanInamadhyamAni 'kulAI kuTAni gRhANi 'gharasamUdANamsa' gRhasamudAnasya anekayasamAsya 'bhikavAyariyAe' bhikSAvarga yA 'aDitA' bhaTitvA bhamitvA 'mudodaNaM' bhudodanaM pavitrabhaktamAtram 'paDigAhettA' pratigRna AdAya tam odanam 'ti sasa pakhutto' trisaptakatvaH ekaviMzativArAn 'udaeNaM' udakena 'pakakhAlettA' prakSAlya 'taopacchA' tataHpakSAt tadanantaram AhAram 'Aharitapa' Adatum 'kalpata cemANassa viharisAe' usane pravrajyA dhAraNa karane ke bAda " meM jaba taka jIvita rahaMgA-tapa taka niraMtara chaha chaTTa kI tapasyA karatA rhgaa| do upavAsa karanA isakA nAma chaTTa chaTTakI tapasyA karanA hai| tathA AtApanA bhUmimeM donoM hAthoMko U~cA karake AnApanA letA rahaMgA" aisA vicAra kiyA isa niyama vizepako dhAraNa karane kA mana meM nizcaya kiyaa| tathA yaha bhI usane dRDha saMkalpa kiyA ki 'chaThussa viyaNaM pAraNaMsi AyAvaNabhUmIo pacoruhittA sayameva dAma mayaM paDigagaha gahAya tAmalisIe nayarIe UccanIya majjhimAI kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDittA suddhodaNaM paDigAhettA taM tisasakkhutto udaerNa pakkhAletA tao pacchA AhAraM AhArittae' jisadina chaTa ke pAraNA kA dina hogA usa dina AtApanograhaNabAhAo pagijjhiya pagijhiya sugabhimuhassa AyAraNabhUmIe AyAvemANassa viharittae" dIkSA na 53 thAya tyA sudhI nirata2 74ne pA2 karIza. (chaTha eTale be upavAsa) A rIte chaThanI tapasyA daramiyAna huM baMne hAtha UMcA rAkhIne sUryanI sAme AtApana (taDakAvALI) bhUmimAM besIne tApanA laIza. quii tabho manamA meva! 55 nizcaya yo : "chahassa vi ya NaM pAraNaMsi AyAvaNabhUmIo paccoruhittA sayameva dArumayaM paDiggahaM gahAya tAmalittIe nayarIe uccanIya majjhimAI kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDittA mudho. daNaM paDigAhittA taM tisattakkhutto udaeNaM pakkhAlettA tao pacchA AhAra Aharittae" nA pAyAne pise mAtaiyat pAnI bhUmi 52thI utarI bhaa|| Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacankioTIkA za. 3. u.1 IzAnendrasya devaddharyAdiprAptikAraNanirUpaNam 193 iti pUrveNAnvayaH 'ttikaTu' itikRtvA uktarUpeNa abhigraha vidhAya 'evaM saMpehe' evaM saMprekSate-vicArayati 'saMpehitA' saMprekSya vicArya ca zvodine yathoktaniya. mAnusAraM tAmralipto dIkSAM gRhItavAna iti pratipAdayati-'kallaM' kalpe prabhAtakAle 'pAuppabhAyAe' prAdupprabhAtAyAm saMjAtapabhAtAgaM rajanyAm 'jAvajalaMte' yAvat jvalati yAvat sUryodayo bhavati tAvat svayameva dArumayaM pratigrahaka pAtravizepaM karoti nirmApayati nirmArNya ca vipulam azanaM-pAna-khAdhamsvAyam upaskArayati, vipulama azanapAnaM-khAdyam svAdham upaskArya tataH pazcAt-'hAe' snAtaH 'kayavalikamme' kRtavalikarmA-kRtavAyasAdibhakSyAnna sthAna se utarakara apane Apa hI dArumaya pAtra lekara tAmraliptI nagarI meM jAUgA aura vahAM para ucca, nIca, madhyama gRhoM meM aneka gharoM se bhikSAprApti ke nimitta caryA karUMgA, usa samaya meM sirpha bhAtamAtra hI bhikSA meM lUMgA dAla zAka Adi padArtha nhiiN| use lekara zuddha nidApa garamajala se acittajala se unheM 21 pAra dhoUMgA bAda meM unheM AhAra meM luuNgaa| 'tti kaTu evaM saMpeheI' isa prakAra usane vicAra kiyA 'saMpehitA' esA vicAra karake 'kalaM pA uppabhAyAe jAva jalate' usakI rajanI prabhAtaprAya ho gaI arthAtprAtaHkAla ho gayA aura yAvat sUrthakA udaya ho gayA tava 'dArumayaM paDiggahiyaM' usane dArumaya pAtroko 'karei' banavAyA 'karittA' panaghA karake phira usane 'viulaM asaNapANakhAimaM sAimaM vipulamAtrAmeM azana pAna khAdya aura svAdha cAra prakArakA AhAra raeNdhavAyA 'uvakkhaDAvettA' cAroM prakArakA AhAra raMdhavA karake 'tao pacchA' bAda pitAnA hAthamAM ja kASThanirmita pAtre laIne tAmraliptI nagarImAM bhikSA prApti mATe bhramaNa karIza. tyAM nIca, ucca ane madhyama gRha samudAyamAM pharIne phakata zuddha bhAta ja vahArI lAvIza-bIje kaI paNa padArtha vaherIza nahIM. te zuddha bhAtane nidoSa garama pANIthI acitta jaLathI 21 vAra joIza. tyAra bAda te bhAtane mArA AhA2maa upayoga zaza. "ti kaha saMpehei" tabho me prAra! sa465 4yA. "saMhitA" vo sa'65 zana 'kallaM pAuppabhAe jAva jalate" nyAre rAtri pUrI thamane prAta: thayo bhane satanA tathA azA sAyo tyAre "dAru. mayaM paDiggahiya" tabhI nA yAtrA "kareDa" manAvarAyAM. "kArattA" pAtrA manAvarANIne " viulaM asaNapANakhAimaM sAima" bhare azana, pAna, mA bhane svAdha sAre prA2nA bhAsA moTA prabhAyamA 2 dhAvyAM. "uvakhaDAvetA" Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 bhagavatIpatre ' bhAgapradAna vibhAgaH 'kayako ya-maMgala- pAyacchite kRtakItukamaGgalamAzritaH kRtamaSI tilakAdidadhyakSatAdirUpa duHsvapnavighAtaka mAtaH kRtyaH 'suddhapAvesAI' zraddha mAvezyAni zuddhAni pravezyAni sabhAmavezayogyAni, 'maMgalAI' mAhalyAnimaGgalasUcakAni 'tyA' vastrANi ' pavaraparihie' mavaraparihita: samyakratayA paridhAya 'appamagyAbharaNAlaMkiyasarIre' alpamahAbharaNAntarIraH alpa mAravahumUlya kahI ra kAlaGkArazobhitazarIraH, 'bhogaNavelA ' bhojanavelAyAm bhoSaNamaMDasi' bhojanamaNDape ' suhAsa gavarAgae zumAsanavaragataH zubhAmeM usane 4 1 vhAe nAna kiyA 'kagrabalikamme ' kAka Adi pakSiyoM ko anna AdikA kiyA 'kako maMgala pAyacchitte' duHsvapna Adike dopako dUra karane ke nimitta mapIkA tilaka, kiyA, dadhyakSata AdikA upayoga kiyA isa taraha ye saba prAtaHkRtya karake usane 'suddhapAvesAI' sabhAmeM praveza ke yogya-sabhA meM jAte samaya pahirane ke yogya zuddha-sApha 'maMgalAI ' maMgalasUcaka 'tyA' vastroMko 'pavaraparihie' acchI tarahase dhAraNa kiyA pahirA, kapaDauko pahira karake phira usane 'appabhAramahagdhAbharaNAlaMkiyasarIre' aise hIraka Adi ke alaMkAroM ko yathAsthAna pahirA ki jo vajana meM to kama the aura kImata meM viziSTa mUlyavAle the| isa prakAra se saja dhaja karake phira vaha tAmalI ' bhoyaNavelAe' bho janake samaya 'bhoSaNamaMDavaMsi' bhojanamaMDapameM AyA vahAM vaha 'suhA saNacaragae' eka sukhAsana para baiTha gayA 'taraNaM' bAdameM usane vahAM thAre aThAranAM mAhArA taiyAra bhAvAne "hAe" tebha] snAna yu "kayavalikamme " kAgaDA Adi pakSIone caNane mATe dANA nAkhyA. (s kayakIya maMgalapAyacchitte " duHsvapna AdinA doSanA nivAraNuMne mATe manuM tilaka karyuM, bhAta dahIM AdinA upayoga Thaya. yA rIte maghAM prAtarbhoM patAvAne "muddhapAvesAI" tebhale samAbhAM tI vasate thaDeravA yogya, zuddha "maMgalAI vatthAI" bhagaNasUya vaso "patraraparihie" bar3hI sArI rIte paheryAM. kapaDAM dhAraNu karIne temaNe << apabhAramahagghAbharaNAlaM kiyasarIre" vanamAM isa bhaya atizaya bhUlyavAna merpA dvArA bhotI mahinA AbhUSa zarIre dhAraya ryA bhA prabhA] sannavara harIne te tAmasI " bhoyaNavelAe bhoyaNa maMDava si" loTana sevAno samaya thayo tyAre sonama ubhA mAnyo tyAMte me "suhAsaNavaragae" subhAsana para mesI gayo "taM" tyAra mAha tyAM bhAvesA tebhanA 6 - Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za3. u. 1 IzAnendrasya devadvarthAdimAptikAraNa nirUpaNam 195 manopariupaviSTaH ' taraNaM' tataH tadanantaram khalu mitra - jJAti-nijaka - svajanasambandhi - parijanena 'saddhi' sArdham, taM mitrAdiparijanAntaM kuTumba parivAraM tripulam azanaM-pAnaM khAdyam-svAdham ' AsAemANe ' AsvAdayan AsamantAt svAdayan 'vIsAemANe' visvAdayan vivizeSeNa khAdyavizeSaM svAdayan 'pari bhoemANe' paribhuJjAnaH 'paribhAemANe' paribhAjayana - anyebhyo dadat 'viharar3a' viharati tiSThati, 'jimiya' jimitaH 'bhuttattarAgae triyaNaM' bhuktottarAgato'pi ca bhuktottarakAlam Agato'pi stropavezanasthAne iti zeSaH 'samANe' san 'AyaMte ' AcAntaH AcamanaM kRtvA gaNDUpAdinA prakSAlitamukhaH 'cokkhe' cokSaH lepasikyAdyapanayanena zuddhaH ataeva 'parama sanbhUe' paramazucibhUtaH taM 'mittaM jAna- pariyaNaM' para Ave hue apane mittaNAiNiyagasapaNa saMbaMdhiparijaNeNaM saddhiM taM vilaM amaNapANakhAimasAimaM AsAe mANe' mitra - jJAninijaka - svajana aura parijanoMke sAtha uma pahile se taiyAra hue cAroM prakAra ke AhAra ko acchI taraha cakhA 'vAsAe mANe' bAda meM khUpa acchI taraha se parosA paribhaemANe viharai ' isa taraha AnaMdake sAtha sabake sAtha baiThakara usane icchAnusAra bhojana kiyA, 'jimiya bhuttarAgae vi ya NaM samANe' bhojana kara cukane ke bAda phira usane usI samaya sabake sAtha baiThane ke sthAna para Akara 'AyaMte ' Acamana kiyA - mukhaprakSAlana ke nimitta kullA kiyA 'cokkhe' bhojana karate samaya mukhame rahe hue amnAdika ke sItako dUra kiyA isa taraha paramasubhUe' paramazucIbhUta hokara usane 'taMmitaM "mittaNAi - Niyaga-sayaNa-saMbaMdhiparijaNeNaM saddhiM taM viulaM asaNapANa- khAima sAimaM AsAemANe" mitro, jJAtinnA, sabhAM sNbNdhii| mane parinno sAthai esIne, pahelAM taiyAra karAvI rAkhelA cAre prakAranA AhArane sArI rIte cAkhyA, "zrIsAemANe " tyAra mAha gharAne te leobhana yAzabhyu, "paribhoemoNo " 4 jIlane sAtha harI harIne bhADayA. "paribhoSamANe viharaha" A zete jaghAnI sAthai mesIne tebho zmAna'dRthI lona yu". "jimiya bhuttutarAgae vithaNaM samANe" sobhana ryA pachI bhega vayate saunI sAthai mesavAne sthAne bhAvAne "AyaMte" tebhaye bhAyabhana - bhASA bhATe gaNA ardhyA "cokkhe" bhatI te DAM para hA, zAka AdinA je DAgha paDayA hatA te sApha karyA. A rIte " "I " paramanubhU taddana " " - Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - my'naa mitrAdiparijanAntaM vipulena azana-pAna-vAdya-khAya puSpa vana-gandha-mAlyAlA reNa satkArayati sanmAnayati tasyaira uparyuktamya 'mittaNANiyagarAyaNamaMbaMdhi parijaNaM' mitra-zAninijakA sambandhiparijanaM 'jaTTaputtana' upapThaputrazna 'Apucchara' ApRcchati, 'bhApucchittA' ApRcchaya muMDegavitA ' muNDobhUtvA 'pANAmApa' mANAmikayA paNAmaH asti ayaM sA mANAmikI nagA nanAmikA 'pana jAe' patrajyayA 'pancaie' matrajitaH ___ atha sa tAmnalitaH gAyApatiH prAjyAM gRhItvA'pi pramajyocinamabhinAI jAva pariyaNaM viuleNaM asaNa pANa khAimasAhamayuktavatyagaMdhamallAlaMkAreNa samArei sammAgeha' apane mitrajanoMko yAvat parijanoMkA vipula azana pAnakhAdya aura svAdharUpa cAroM prakArake AhArase tathA puppa, vastra, gaMdha mAlA evaM alaMkAroMse satkAra kiyA, unakA sanmAnakiyA pazcAt tassava mittaNAijAva pariyaNassa purao jeTTaputaM kuTaye ThAveha' usane unhI apane mitrajJAti yAvat parijanoM ke samakSa apane jyeSThaputra kA ku. Tumba meM sthApita kiyA, 'ThovettA sthApita karake 'taM mittaNAi jAva pariyaNaM jeTTha puttaMca' phira usane una apane mitra jJAti yAvat pAra janoM se tathA jyeSThaputra se 'ApucchaI' pUchA 'ApucchittA' pUchakara vaha phira muMDita ho gayA 'muMDe bhavittA maMDita hokara ke 'pANAmA panvajAe pavaie' usane prANAmikI pravrajyA dhAraNa krlo| 'patraie viyaNaM samANe' pravrajyo dhAraNa karate hI usane 'ima sva-7 janIna "tamittaM nAva paviyaNaM asaNapANakhAimasAima pupphayatyagaMdhamallAlaMkAreNaM sakkArei sammANeI" taha tenA bhitro, jJAtirat, AIRdhAmA mana parijanene azana, pAna, khAdha ane svAdya AhAranA vipula jaththAthI, vastrotha sugaMdha dravyothI, mALAothI ane AbhUSaNathI satkAra karyo, temanuM sanmAna karyuM " tasseva mittapAijAvapariyaNassa purao jepattaM kuTu'ce ThAve" te bhitrA zAtijane, sagAMsaMbaMdhIo ane parijana samakSa temaNe temanA jyeSTha putrane kuTuMbanI PREM BinIdhI. tyA "taM mitaNAi jAva pariyaNaM jeTaM puttaM ca" temaNe te mitro, jJAtijane, sagAsaMbaMdhIo, parijane ane jayeSTha putrane "ApucchaI" pUchayu (kSA sevA bhATe temanI 20 bhAbhI.) "ApattiA " tabhana, pUchIna tara bhAthe bhUsa 4200yA, "muMDe bhAvitA" mane bhuDita thas"pANAmAe pancajAe pavvaieM" prAyami praya! (ElRL) Aist N... "pacaie, vi ya NaM samANe" taryA bhA21 4zane turata nebhale "iyaM Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . ( prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 izAnendrasya devaryAdiprAptikAraNanirUpaNam 197 gRhItavAn iti abhigrahasvarUpaM pratipAdayati 'pavvae viyaNaM samANe ' matrajito'pi ca khalu sana patrajitaH san khalu ityarthaH imaM 'eyAvaM' etadrUpam pUrvoktasvarUpam 'abhiggaha' abhigraham 'abhiginDa' abhigRhNAti 'kappar3a me ' kalpate mama ' jAvajjIvAe ' yAvajjIvam chaTaM chadveNaM' paSTha paNThena 'jAtraAhAritae tikaTTu yAvada Ahartumiti kRtvA / atra yAvat karaNAt anikSiptatapaH karmasUryAtapasahana pUrva kAtApanA pAtragrahaNazuddhodanamAtra bhikSAgrahaNAdikaM gamyate / imam etadrUpam uktasvarUpam abhigraham abhigRhNAti, abhigRdya sAvajjIvaM jIvanaparyantam paSTha paSThena tanAmakapUrvoktapovizepeNa anikSiptena nirantareNa tapaHkarmaNA UrdhvavAha pragRhya pragRhya prasArya prasArya " 1 egrArUvaM abhiggahaM' isa prakAra ke isa abhigraha ko 'abhigivha ' dhAraNa kara liyA 'kappaime jAvajjIvAe cha chaTe jAva AhAritae' ki mai jabataka aba jIUMgA tabataka chaTTa chaTTa kI tapasyA karatA rahUMgA bAda meM usake, bhojana - pAraNA karUMgA, yahA~ yAvat zabda se "nirantara chaTTa chaha ko tapasyA karanA, sUryAtapa sahana pUrvaka AtApanAlenA, pAtragrahaNa, zuddhodanamAtra bhikSAgrahaNa karanA ityAdi jAnA jAtA hai / ti kaTTu imaM eyArUvaM abhiggahaM abhigiNhadda' isa prakAra ukta svarUpavAlA abhigraha usane yAvajjIva svIkAra kara liyA / 'abhigioihattA' isa niyama ko yAvajjIva dhAraNa karake vaha 'jAvajIvAe chaTaM chaNa aNikkhiteNaM tavokammeNa uDna bAhAo pagijjhiya 2 sUrAbhimuhe' niraMtara jIvanaparyanta chaha chaha kI tapasyA karane meM tatpara ho gayA aura donoM hAtha U~ce karake sUrya kI tarapha mukha kara eyArUvaM abhigga abhiNiNDaI " nAye harzAvyA prabhAo abhigraha dhAraNa ardhyA"kappar3a me jAvajjIvAe cha chadveNaM jAtra AhAritae" "hu vanaparyanta niraMtara chaThane pAraNe chaTha karIza." tyAMthI zarU karIne zuddha pANIthI ekavIsa vakhata dhAyelA bhAta vaDe chaThanuM pAraNuM karIza" tyAM sudhInuM tamAma vakatavya ahIM grahaNu karavuM. eTale ke AtApanA bhUmimAM AtApanA levAnI, pAraNAne divase tAmralimI nagarInA ucca, nIca ane madhyamakuLa samudAyanI bhikSAcaryAMnI, bhAta ja vaheAravAnI vagere vAta ahIM yAvata' padathI grahaNa karavI joie. tti kaTTu imaM eyAvaM abhigga abhigiues" yA rIte me prAznA abhiyaDa tebho bhavana paryanta dhAra] 4rI sIdheo. "abhigiNDittA" yev| aliyaDa dhAra urIne "jAvajIvAe chachaTTaNaM aNikkhiteNaM tatrokammeNaM u cAhAbho pagijjhiya pagijjhiya sUrAbhimUhe" " temaNe mRtyu paryanta niraMtara chaThThane pAraNe chaThanI tapasyA karavA mAMDI. Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 bhagavatImu sUryAbhimukha AtApanabhUmI AtApayan AThApanAM kurvan viharati tiSThati SaSThasyApi pUrvottapaH karmaNaH pAraNake pAraNAsamaye AtApana bhUmitaH pratyavarohati avatarati matyavarupa avatIrya svayameva dArumayaM pratigraham AhArapAtraM gRhItvA tAmraliyA nagaryAH ucca-nIca madhyamAni kulAni bhikSAcaryayA bhi kSAcaraNena aTati bhikSArthe gacchati, zuddhodanaM pratigRhNAti trisaptakRtvaH eka viMzativArAn udakena prakSAlayati, tataHpadhAt AhAram AhArayati ityetAvatA sUtreNa matrajitasya tAmraliptasya tapazraryAdikaraNa pUrva kamavajyo citaniyamAdi paripAlanamuktam // 0 // 19 'AgrAvaNabhUmIe AyAvemANe viharaha' AnApanAbhUmi meM AtApanA lene laga gayA 'chassa vighaNaM pAraNayaMsi AgAvaNabhUmIo paccoruharU' tathA jaba chakI pAraNA kA dina hotA taba vaha AtApanA bhUmi se utaratA aura 'pacco hittA' uttara karake 'sayameva dArumayaM parigaI gahAya' apane Apa hI dArumaya pAtra ko lekara 'tAmalittIe nayarIpa' tAmraliptI nagarI meM 'uccanIya majjhimA kulAI' ucanIca madhyama gharoM meM 'ghara samudANassa' gRha samRha kI 'bhikkhAyariyA' bhikSAprApti ke nimitta 'aDa' ghUmatA, bhikSA meM 'suddhoyaNaM paDiggAhaha' mAtra zuddha bhAta hI letA aura use phira apane sthAna para lAkara 'tisattakkhuno 21 bAra 'udaraNaM' pAnI se 'pakkhAleha' dhotA 'tao pacchA AhAra Ahareha' bAda meM phira unheM khAtA, itane sUtra se sUtrakAra ne pratrajita tAmralipsa ne tapazcaryAdikaraNapUrvaka pravrajyA ke lAyaka niyamA dikoM kA pAlana kiyA yaha kahA hai | || sU0 19 // A tapasyA daramiyAna te anne hAtha uMcA rAkhIne, suryanI tarapha mukha rAkhIne AyaraNabhUmie AyAvemANe viharai" taDavANI bhUmimAM bhAtApanA hotA itA. "chavi ya NaM pAraNayaMsi AyAvaNabhUmIo paJccoruhai" chaDanA pArakhAne hivase tethe| AtApanA lUbhiyasthI nIce utaratA hatA. "paJccoruhittA" tyAMthI utarIne "sayameva dArumayaM paDiggahaM gahAya" potAnA hAthamAM na pAtra bane " tAmalittIe nayarIe" tAmraliptI nagarIbhAM "uccanIcamajjhimAI kulAI gharasamudrANassa" OMtha, nItha bhane madhyama puNamAM - gRhasamuhAnI "bhikkhAyariyAMe " bhikSA prApti marthe "aDai" iztA tA. "suddhoyaNaM paDiggAhai" te zuddha sAtana baddhoratA itA. "tisattakkhutto udapaNaM pakkhAlei" te bhAtane 21 vakhata zuddha acitta pANIthI. dhetA hatA "tao pacchA AhAraM Aharei " Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3. u.1 mANAmikyA pravajyAyA mahattvAdinirUpaNam 199 tAmraliptasya prANAmikathAH pravrajyAyA mahattvam IzAnendratvamAptidha mocyate mUlama-"se keNaTaNaM bhaMte ! evaM vuccai pANAmA pahanA ? goyamA! pANAmAraNaM pavajAe pavaie samANe jaMjattha pAsaiiMdavA, khaMdavA rudaMvA, sivaMvA vesamaNaM vA, ajaMvA, kohakiriyaMvA, rAyaMvA, jAvasatthavAhavA, kAkaMvA, sANaMvA, pANaMvA, ucca pAsai uccaM paNAmaM karei, nIyaM pAsai nIaM paNAmaM karei, jaM jahA pAsai, taM jahA paNAmaM karei, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai pANAmA pahajjA // sU0 20 // chAyA-tata kenArthena bhagavan ! evam ucyate prANAmI pravrajyA ? gautama ! mANAmikathA khalu pravajyayA pravajitaH san yaM yatra pazyati-indraM vA, skandaM vA, tAmraliptadvArA svIkRta prANAmikI pravrajyAkA mahatva aura IzA. nendra pada prAptikA kathana 'se keNaTheNe bhaMte evaM naI' ityAdi / sUtrArtha-(se keNaTheNaM bhaMte! evaM buccada pANAmA pavvajA) he bhadanta ! tAmralipta ke dvArA gRhIta pravrajyA 'prANAmI' isa nAma se kyoM kahalAI ? arthAt tAmraliptane jo dIkSA dhAraNa kI vaha 'prANAmI' isa nAmase Apane prakaTa kI hai-so usake isa nAmake hone meM kAraNa kyA hai yaha Apa hameM acchI tarahase samajhAiye ?(goyamA 1) he gautama ! (pANAmAe NaM paJcajAe pavvaie samANe jaM jastha pAsai iMdaM vA, khaMda vA, rudaM vA, sivaM vA, vesamaNaM vA, ajnaM tyAra bAda teo te bhAtane AhAramAM upayoga karatA. A rIte A sUtramAM pravrajita tAmilInI tapasyA AdinuM sUtrakAre varNana karyuM che. te sU 19 tAlIe aMgIkAra karelI prANAmikI pravrajayAnA svarUpanuM nIcenA satramAM sUtrakAre nirUpaNa karyuM che- "se keNa bhaMte evaM bucaI" tyA svArtha- (se keNaNaM bhaMte evaM bucA pANAmApavajA ?) De mahanta ! tAmalite sIdhedI pranyAne 'prAmI ananyA' zA bhATe 4 cha? (goyamA !) 7 nama! (pANAmAraNaM pavajjAe pacaie samANe jaM jattha pAsai iMdaM vA, khaMdacA, rudaM vA, sivaM vA, vesamaNaM vo, ajjaM vA, kokiriyaM vA, rAya vA, jAtra Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 bhagavatI rudraM vA, zivaM vA vaibhramaNaM vA, Aya vA kuTTanakriyAM vA, rAjAnaM vA, yAvatsArthavAhA, kAyA, vAnaM vA, mANaM vA, ucca pazyati, ucca praNAmaM karoti, nIce pazyati nIcaM praNAmaM karoti yaM yathA pazyati taM tathA praNAmaM karoti, taMt tenArthena gautama ! evam ucyate mANAmI mavajyA / / 0 20 || cA, koTakarigaM vA, rAyaM vA jAya satpravAhaM vA kAkaM vA, sANaM vA, pANaM vA, ucca vo pAsaha, ucca pagAmaM karer3a) prANAmo dIkSA jisane dhAraNa karI hotI hai. usake liye yaha kahA gayA hai ki vaha jise dekhe - indrako dekhe, skandakI dekhe, rudrako dekhe, zivako dekhe, vaizramaNako dekhe, AryAko dekhe, mahiSAsurakA mardana karanevAlI DikAko dekhe, rAjAko dekhe yAvat sArthavAhako dekhe, kauA ko dekhe, kuttAko dekhe, athavA prANa- cANDAlako dekhe athavA U~ce vyaktiko pUjyazreSTha manuSyako, dekhe to use usIrUpa se vaha sAtizaya vinayAvanata hokara acchI taraha se praNAma kare / tAtparya yaha hai ki isa pravrajyA ko dhAraNa kiye manuSyakA yaha kartavya ho jAtA hai ki vaha jisako bhI dekhatA hai cAhe vaha deva zreNikA ho cAhe manuSya zreNi kA ho yA pazuNikA ho-ucama ho yA nIca ho koI bhI kyoM na ho use usake liye yathocita AdarabhAva se praNAma karatA hai / nIce vyaktiko nIce rUpa meM aura ucca vyaktiko UMce rUpa meM praNAma karanekA isa pravajyA vidhAna hai yahI vAta (nIyaM pAsai nIyaM paNAmaM kareha-jaM satyavAIvA, kAkaM vA, sANaM vA, pANaM cA, ucca vA pAsaha, ucca paNAmaM karer3a) prANAmI dIkSA jeNe aMgIkAra karI heAya che, tene mATe evA niyama atAnyeA che ke te jene dekhe tene teNe vinaya pUrvaka praNAma karavA joIe. Indra, ska Mda, rudra, ziva, vaizrabha], (mumera ) AryA, mahiSAsuranuM bhana 42nArI Diza, rAma, sArthavAha, Ago, kUtarA, athavA cAMDAla, je kaiAine dekhe tene te atizaya vinaya pUrvaka praNAma kare che kAI UMcI vyakitane - pUjyazreSTha vyakitane rRkhe te te atizaya vinaya pUrvaka tene praNAma kare che. kahevAnuM tAtparya e che ke prANAmI dIkSA grahaNa karanAra vyakitanI e pharaja thai paDe che ke te jene dekhe- bhale te deva traiNinI vyakita hAya, ke manuSya zreNinI vyakita hAya ke pazuaNuinI hAya, uttama haiAya ke nItha hAya, game te zreNinI hAya paNa tene AdarabhAvathI praNAma karavA joie. nIca vyakitane nIce rUpe ane Ucca vyakitane UMce rUpe praNAma karavAnI vAta nIcenA sUtra dvArA prakaTa 40 hai- nIthaM pAsa nIyaMpaNAmaM karei - jaM jahA pAsai taM tahA paNAmaM Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 mANAmikyAH pavrajyAyAH mahatvAdinirUpaNam 201 TIkA - vAyubhUtiH prANAmikayAH pravajyAyAH svarUpaM jJAtum bhagavantaM pRcchati - 'sekeNaTTaNaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! tattasmAt kenArthena kena hetunA 'evacca' evamucyate mANAmI mavrajyA? iti, tAmraliptena gRhItAyAH pravrajyAyAH 'mANAmI' iti nAmakaraNe ko hetuH ? iti mAm samyag bodhayatuM ityAzayaH / bhagavAnAha - ' goyamA ! pANAmAraNaM' ityAdi / mANAmikyeti maNAmaH asti asyAmiti prANAmikI nayA praNAmabahulayA praNAmaM - pradhAnayA yA 'pancajjAe' pravrajyayA 'pAie' manajitaH ' samANe ' san 'naM jasthapAsa ' jahA pAsa taM tahA paNAma karei-se teNaTTeNaM goyamA evaM buccara paNAmA patravajjA ) isa mUtra pATha dvArA samajhAI gaI hai / yadi vaha nIca vyaktiko dekhatA hai to nIca rUpase vaha use praNAma karatA hai / tAtparya yaha ki jisako jisa rUpame dekhatA hai usako yaha usI rUpase yaha praNAma karatA hai / isa kAraNa he gautama ! ise maine 'prANAmikI' aise nAmase kahA hai TIkArtha- vAyubhUti prANAmikI pravajyAkA svarUpa jAnaneke liye bhagavAna se pUchate haiM kiM ' se kedveNaM bhaMte ! evaM bucar3a pANAmA pavajjA !' he bhadanta ! tAmraliptane jo pravrajyA grahaNakI usakA nAma 'prANAmikI' aisA Apane kisa kAraNa se kahA hai ? isa prakAra ke usake nAma hone meM kyA hetu hai-Apa hameM ise acchI taraha se samajhAiye | vAyubhUtikA isa prakArakA prazna sunakara prabhu isa viSaya meM samajhAte hue unase kahate haiM 'goyamA ! he gautama! tuma suno maiM isa viSaya meM tumheM samajhAtA hUM / 'pANAmAe NaM pavvajjAe karei se teNaNaM goyamA ! evaM buccai paNAmA pavvajjA) le te nAtha vyaktine jove che te tene nIca rUpe praNAma kare che. kahevAnuM tAtparya e che ke darekane cAgyatA anusAra te praNAma kare che. gautama! te kAraNe meM te dIkSAne 'prANAmikI pratrajyA' kahI che TIkAtha - praNAmikI pratrAnuM svarUpa samajavA mATe vAyusmRti aNugAra mahAvIra prabhune che che " se keNaTTaNaM bhaMte ! evaM buccar3a pANAmA pavajjA ?" tApralisI je dIkSA aMgikAra karI te dIkSAne Ape 'prANAmikI dAkSA' zA mATe kahI che ? evuM nAma ApavA pAchaLane hetu zuM che? vAyubhUtinA A praznanA uttara mahAvIra alu nAtha prabhAye Aye he "goyamA !" he gIta gotrIya vAyubhUti / tenuM ThAraSu nAce pramANe he - "pANAmAe NaM pavvajjAe pantraie samANe jaM jastha Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 . . . . . bhagavatIko paM yatra pazyati 'idaMyA'. indaMyA khaMdavA' mandaM vA kArtikeyaM vA 'ruvA' rudraMvA zaGkaraM yA : sivaM vA' rUpAntaradhAriNaM mahAdevaM vA 'vesamaNavA' vaizrama vA 'ajjavA' ArgAvA durgA prazAntasvarUpAM zivAm 'kokiriyaMvA kuTTanakiyAM vA mahipAsurAdikuTanakAriNIm caNDikAm 'rAyayA' rAjAnaM vA 'nAva satyavAvA' yAvat sArthavAha cA, yAvatkaraNAt 'IsaraMtho, talavaraMbA, mA. viyaMga, koDaviyaMvA' seTiMyA' iti yodhyam / 'kAgaMvA' kAkaM vA 'sANavA' zvAnaM pavaI mamANe je jattha pAsaI' 'praNAmaH amti aspAma iti prANAmikI' ima vyutpattike anusAra yaha mANAmikI pravajyA praNAma bahula athavA praNAmapradhAna hotI hai isa kAraNa isakA nAma prANAmikI hai| isa pravrajyAko jo manuSya dhAraNa karatA haivaha 'jajattha pAsaI jise jahA~ para dekhatA hai cAhe vaha 'iMdaM vA khaMdaM vA indra ko dekhe, athavAskanda (kArtikasvAmI) ko dekhe, 'ruI ghA' rudrAvatAra vAle zaMkarako dekhe, 'siva ghA' rUpAntara dhArI ziva ko dekhe, 'vesamaNaM vA' vaizramaNa-kuberako dekhe, 'ajja vA' AryA-prazAntarUpavAlI zivA durgAko dekhe, 'kohakiriyaM vA mahisAsurakA mardana karanevAlI caNDikAko dekhe, 'rAgaM vA' rAjA ko dekhe, 'jAva satyavAhaM vA' yAvat kisI sArthavAha ko dekha 'yAvatpada se labhya hue-IsaraM cA talavaraM cA mADaMpiyaM vA koDaviyaM vA seTTi vA Izvarako dekhe, talacarako dekhe, mADavikako dekhe, kauTumbika ko dekhe, seTha ko dekhe 'kAgaM vA' kAgako dekhe, 'sANaM vA' zvAnako pAsa" "prANAmaH asti abhyAm iti prANAmikI" mA vyutpatti prabhAva prANumikI pravajyA praNAmapradhAna hoya che te pratrajyAmAM pramANanuM mahatva ghaNuM ja hoya che. "je jattha pAsaI" te pAnI ril se 42nAra sAdhu ne kyA ise cha tyo aAma 42 cha. ma ta "iMdaM vA khaMdavA" U DAya hai . 241 DAya, "ruvA sivaM vA" sAtArA 42 saya 46yApArI 35.taravAjA zivAya, "vesamaNaM vA" zrama (2) udaya, "ajjaM vA" sAryA - prazAnta35vAjI durgA ( patI) 14 "koTTakiriya" mahiSAsuranu bhaIna 52nArI- yadi rAya, "rAyacA" 20 DAya "satyavAhaM vA" sArthavAha DAya, 5 te saura tabhanI yogyatA anusAra praNAma 42 cha. mI "yAvata" 5thI nAyanA sUtrapA8 akSaya zvAnI - "isaraM vA talavaraM vA mADaMpiyaM vA koDaM viyaM vA seTiM vA" izvarane dekhe ke talavarane dekhe, mAMDavikane dekhe ke kuTuMbIne dekhe ke zeThane dekhe te te te manI yogyatA prabhAra praNAma 42 cha. "kAgaM vA sANaM vA pANaM vA" Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ candrikA TIkA za. 3 u. 1 mANAmikyAH pravrajyAyAH mahattvAdinirUpaNam 203 cA 'pAvA' prANam zvapAkaM cANDAlam vA dezIyo'yaM pANazabdaH cANDAlavAcakaH 'ucca' pUjyaM zreSTha' 'pAsa' pazyati 'ucca paNAmaM karer3a' ucca sAtizayam praNamati 'nIyaM pAma' nIca' pazyati, 'nIyaM' paNAmaM karei' nIca praNAmaM karoti, tadevopasaMharati- 'jaM' jA pAsa'- ityAdi / yaM yathA pazyati 'ta' tahApaNAma kare' taM tathA praNAmaM karoti, vyaktInAM yogyatAnusArameva praNAmaM karoti, etAvatA yaM purupapazvAdikaM yathA yatmakAraka pUjyApUjyasvabhA pazyati 'taM tahA' taM tathA pUjyA pUjyaucityAnusAraM 'paNAma karei ' praNAmaM karoti yadvA upari apaH yatra tatra yaM kamapi pazyati taM sarva tatra tatra praNamati iti bhAvaH se tegaDe gaM 'goyamA !' tat tasmAt karaNAt tenArthena dekhe, 'pANaM vA' kimI cANDAlako dekhe (pANazabda dezIya zabda hai aura yaha cANDAla vAcaka hai) 'ucca' vA pAsa' kisI ucca manuSya ko dekhe to 'ucca paNAmaM karer3a' sAtizaya rUpa meM use praNAma karatA hai / 'nIyaM pAsaha nIya paNAma karei ' yadi nIcako dekhatA hai to nIce rUpameM use praNAma karatA hai / isI bAtako upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM- 'jaM jahA pAsaha taM tahA paNAmaM karei-se teNadvega goyamA ! evaM yuvaha paNAmA pavvajjA' ki isa pravrajyAvAlA jisako jimarUpameM dekhatA hai usako usa rUpameM praNAma karatA hai| tAtparya yaha hai yaha vyaktiyoMko jo praNAma karatA hai vaha unakI yogyatA ke anumAra praNAma karatA hai / ataH jisa puruSa ko yA pazu Adi ko jisa pUjyA pUjya prakAraka svabhAvavAlA yaha dekhatA hai use usI pUjyApUjya svabhAvakI ucitanAke anusAra praNAma kiyA karatA hai / athavA - upara nIce jahAM kahIM para yaha jisa kisI ko bhI dekhatA hai una saba ko kAgaDAna, zvAnane athavA kUtarAna dekhe, tA paNa te praNAma kare che. (paNu gAmaThI zabda che. te yAMDAsane bhATe varAya he ) "ucca vA pAsai" le te artha athI aTinA manuSyane deNe che to "uccaM praNAmaM karei" tane atizaya vinaya pUrva praNAma kare che. " nIyaM pAsa nIyapaNAmaM karer3a " le te zreSTha nIyA aTinI vyaktine dekhe che te tene nIce rUpe praNAma kare che. e ja vAtane upasaMhAra karatA sUtrakAra he che jaM jahA pAsai taM tadA paNAmaM kareI se teNadvegaM goyamA ! ityAdi" A prakAranI pravrajyAdhArI sAdhu jene je rUpe dekhe che tene ta rUpe praNAma kare che. pRyApUjya svabhAvanI cembratA anusAra te dareka puruSa ane pazune praNAma Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 bhagavatisUtre sena hetunA he gautama! vAyubhUte ! "evaM pANAma panjA" evamucyate pUrvokta pravrajyAyAH 'mANAmikI' iti nAma kRtam vartate iti // 020 || mUlam - " taraNaM se tAmalI moriyapune teNaM orAleNaM; vipuleNaM, payateNaM, paggahieNaM, vAlatavo kammeNaM sukke, lukakhe jAvadhamaNi saMtae jAe yAvi hotyA, taraNaM tassa tAmalitassa vAlatavassissa; annayA kayAI punarantAcaratakAlasamayaM si aNiJcajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhatthiya; ciMtie; jAvasamuppajjitthA evaM khalu ahaM imeNaM orAlerNa; vipuleNaM; jAvaudaggeNaM; udatteNaM uttameNaM, mahANubhAgeNaM; tavo kammeNa sukke; lakkhe; jAva-dhamaNi saMtae jAe taM asthi jAme uTThANe, kamme; vale; vIriye purisakkAraparakkame; tAvatAme seyaM; kallaM jAva - jalate; tAmalittIe nagarIe diThThA bhaya; pAsaMuttheya gihatthe ya, puvasaMgatie ya ApucchittA tAmalittI e nayarIe majjhaM majjheNaM niggacchittA pAugaM, kuMDiyAmAdIyaM uvagaraNaM, dArumayaM ca paDigahiaM egaMte eDittA, tAmalittI nayarIe uttara puratthime disibhAe niyattaNiyaM maMDalaM AlihitthA saMlehaNA - jUsaNA jUsiassa bhatta-pANa paDiyAi kviassa, pAovagayassa kAlaM aNavakhamANassa viharittaetti kaDDa evaM sapehei, saMpehettA kallaM jAva-jalaMte, jAva- Apucchai, ApucchittA tAmalittIe egaMte jAva - eDei, jAva-bhatta-pANapaDiyA ikkhie pAotragamaNaM nivaNNe | sU0 21 // yaha vahAM vahAM para praNAma karatA hai / isI kAraNa he gautama! gotravAle bhUmi ! pUrvokta pravrajyA kA 'prANAmikI' yaha nAma huA hai ||020 // kare che athavA upara nIce kAi paNa sthaLe te jema dekhe che, tene tyA praNAma kare che. 4 gautama! te kAraNe meM hAmralisanI pravAna 'prANamakI pratrajyA kahIche. AsaranA Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 su. 21 tAmalIkRta pAdapopagamanaM 205 chAyA - tataH khalu sa tAmalimauryaputraH tena udAreNa vipulena, prayatnena magRhItena bAlatapaHkarmaNA zuSkaH rUkSaH yAvat-dhamanI saMtato jAtazvApi abhavat, tataHkhalu tasya tAmraliptasya bAlatapasvinaH anyadA kadAcita pUrvarAtrA'pararAtra kAlasamaye anityajAgarikAM jAgrataH ayam etadrUpaH AdhyAtmikaH cintitaH 'taeNa se tAmalI moriyapute' ityAdi / sUtrArtha - (tapaNaM) prANAmikI pravajyA dhAraNa karane ke bAda ( se tAmilI moriyaputte) vaha tAmalI mauryaputra ( teNaM orAleNaM viDale ' patte, paggahieNa ghAlatacokammeNa ) usa udAra, vipula, pradatta aura pragRhIta bAlatapaH karmase ( sukke lakkhe, jAva bhramaNisaMtae jAe yAvihotthA) zuSka ho gayA- sUkha gayA, rUkSa ho gayA-rUkhe zarIravAlA bana gayA, yAvat usake samasta zarIrakI nazeM bAhara nikala AI aisA yaha kRza-dubalA patalA ho gayA (taeNaM tassa tAmalittassa bAlatavassissa annayA kayAI puvvarattAvarattakAlasamayaMsi aNiccajAgarigaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhatthie, citie jAva samuppajjitthA ) eka dinakI bAta hai ki jaba vaha rAtri ke pIchale bhAga meM anityatA saMbaMdhI vicAra karane meM lagA thA tava usa bAlatapasvI tAmraliptake manameM isa prakArakA vicAra utpanna huA; yaha vicAra use AtmAmeM huAthA ataH vaha AdhyAtmika thA vicAra hote samaya vaha kevala vicAra rUpameM hI " taraNaM se tAmalI moriyaputte " 4tyAhi sUtrArtha - (taraNaM) AmiDI avanyA sIdhA pachI se tAmalI moriyaputte te bhaurya musotyanna tAmasI (teNaM orAleNaM viuleNaM payatteNaM, paggahieNaM bAlatatro kammeNaM) te hAra, viyusa, atta bhane agRhIta mAsataH urbharthI (sukke lukrase jAva dhamaNisaMtae jAe yAtri hotyA) sUjha gayo, tenuM zarIra lUbhu sUDuM manI gayuM. te eTale badhe dukhaLA thaI gayA ke tenA zarIranI "dhI nase dekhAvA mAMDI. (tapaNaM tassa tomalittassa vAlatavassissa annayA kayAI puvvarattAvarattakAla - samayaMsi aNiccajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhathie, ciMtie jAva samupajjitthA ) me hivasa mevaM manyuM } te zatrinA pachilA bhAgabhAM zarIra maadinI anityatA saMbaMdhI vicAre caDI gayo. tyAre te khAlatapasvI tAmalInA manamAM A prakAranA mAdhyAtmika, cintita, kalpita, mane gata vicAra udabhavyo. te vicAra tenA AtmAmAM upajyo hatA tethI te vicAra mATe AdhyAtmika vizeSaNu yogya che. Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - -- - 204 bhagavati tena hetunA he gautama ! vAyubhRte ! "evaM bunnA pANAma panAnA" evamura pUrvokta pravajyAyAH 'prANAmikI' iti nAma katam vartate iti // mU0 20 mUlam-"tapaNaM se tAmalI moriyapune teNaM orAle vipuleNaM, payatteNaM, paggahieNaM, vAlatako kammeNaM suke, luka jAvadhamaNi saMtae jAe yAvi hotthA, taeNaM tassa tAmati tassa bAlatavassissa; annayA kayAI puvarattAvarattakAlasama si aNiJcajAgariyaM jAgaramANassa imeyArave ajjhatthiA ciMtie; jAvasamuppajjitthA; evaM khalla ahaM imeNaM orAlera viyuleNaM; jAvaudaggeNaM; udanteNaM; uttameNaM; mahANubhAgeNaM; taH kammeNaM; sukke; lukkhe; jAva-dhamaNi saMtae; jAe taM ari jAme uThANe, kamme; vale; pIriye purisakkAraparakame; tAvatAra seya; kallaM jAva-jalaMte; tAmalittIe nagarIe diThA bhaTTara pAsaMuttheya gihatthe ya, puvasaMgatie ya ApucchittA tAmalina e nayarIe majjhaM majheNaM niggacchittA pAugaM, kuMDiyAmAdI uvagaraNaM, dArumayaM ca paDigahi egaMte eDittA, tAmalina nayarIe uttara purathime disibhAe NiyattaNiya maMDalaM Alihita saMlehaNA-jUsaNA siassa bhatta-pANa paDiyAikkhiassa pAovagayassa kAlaM aNavakaMkhamANassa viharittaetti ko e sapehei, saMpehettA kallaM jAva-jalaMte, jAva-Apucchar3a, Ae cchittA tAmalittIe egate jAva-eDei, jAva-bhatta-pANa paDiyA ikkhie pAovagamaNaM nivapaNe // sU0 21 / / yaha vahAM vahAM para praNAma karatA hai| isI kAraNa he gautama ! goSa vAmAte ! pUrvokta pravajyA kA 'mANAmikI' yaha nAma huA hai|suu020 kare che athavA upara nIce kaI paNa sthaLe te jene dekhe che, tene tyA praNAma karI A gItama! te kAraNe meM tARlisanI pravajyAna "prANamakI pravajayA kahI che. sara Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 19. 21 tAmalIkRtapAdapopagamanaM 205 chAyA-tataHkhalu sa tAmaliauryaputraH tena udAreNa, vipulena, prayatnena magRhItena bAlatapaHkarmaNA zuSkaH rukSaH yAvat-dhamanIsaMtato jAtathApi abhavat, tataHkhalu tasya tAmraliptasya bAlatapasvinaH anyadA kadAcit pUrvarAtrA'pararAtra kAlasamaye anityajAgarikAM jAgrataH ayam etadUpaH AdhyAtmikaH cintitaH 'taeNaM se tAmalI moriyaputte' ityAdi / sUtrArtha-(tapaNaM) prANAmikI pravajyA dhAraNa karaneke yAda ( se tAmilI moriyaputte) vaha tAmalI mauryaputra (teNaM orAleNaM viuleNa payatteNa, paggahieNa ghAlatavokammeNa) usa udAra, vipula, pradatta aura pragRhIta bAlatapaH karmase (sukke lukkhe, jAva ghamaNisaMtae jAe yAvihotthA) zuSka ho gayA-sUkha gayA, rUkSa ho gayA-rUkhe zarIravAlA vana gayA, yAvat usake samasta zarIrakI naze bAhara nikala AI aisA yaha kRza dubalA patalA ho gayA (taeNaM tassa tAmalittassa ghAlatavassissa annayA kayAI puvvarattAvarattakAlasamagaMsi aNiJcajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhathie, citie jAva samuppanjitthA) eka dinakI bAta hai ki jaba vaha rAtrike pIchale bhAgameM anityatA saMbaMdhI vicAra karane meM lagA thA tava usa bAlatapasvI tAmraliptake manameM isa prakArakA vicAra utpanna huA; yaha vicAra use AtmAmeM huAthA ataH yaha AdhyAtmika thA vicAra hote samaya vaha kevala vicAra rUpameM hI "taeNaM se tAmalI moriyaputte" tyAsUtrArtha- (taeNaM) prAramitA apanAyA dIdhA pachI se tAmalI moriyaputte te bhI sopana TIHeii (teNaM orAleNaM viuleNaM payatteNaM, pammahieNaM bAlatabokammeNaM) te 2, Kiya, prAtta bhane prahIta mAsata: bhayA (mukke lukkhe jAva dhamaNisaMtae jAe yAvi hotyA) sU47 gayo, tenu zarI2 sU sU manI gayuM. te eTale badhe dubaLe thaI gayuM ke tenA zarIranI badhI nase dekhAvA mAMDI. (taeNaM tassa tomalittassa vAlatavassissa annayA kayAI pucarattAvarattakAlasamayasi aNicajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve ajjhathie, ciMtie jAtra samuppajjitthA) hisa me nyu zatinA pAsA bhAgamA zarI2 - dinI anityatA saMbaMdhI vicAre caDI gayo. tyAre te bAlatapasvI tAmalInA manamAM A prakArane AdhyAtmika, cintita, kalpita, mane gata vicAra uddabhavyo. te vicAra tenA AtmAmAM upajya hatuM tethI te vicAra mATe AdhyAtmika vizeSaNa yogya che. Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 204 bhagavatiko tena hetunA he gautama ! vAyubhUte ! "evaM cunA pANAma panjA " evamucyate pUrvokta pravrajyAyAH 'mANAmikI' iti nAma kanam vartate iti / / sU0 20 // mUlam-"taeNaM se tAmalI moriyapuna teNaM orAleNaM; vipuleNaM, payatteNaM, pAhieNaM, vAlatavo kammeNaM suke, lakakhe jAvadhamaNi saMtae jAe yAvi hotthA, taeNaM tassa tAmali. tassa bAlatavassissa; annayA kayAI pukharattAvarattakAlasamayaM si aNiJcajAgariyaM jAgaramANassa imeyArUve anjhathie; citie; jAvasamuppajjitthA; evaM khalla ahaM imeNaM orAleNa; vipuleNaM; jAvaudaggeNaM; udatteNaM; uttameNaM; mahoNubhAgerNa; tavA kammeNaM; sukke; lukkhe; jAva-dhamaNi saMtae; jAe taM tvi jAme uThANe, kamme; vale; vIriye purisakAraparakkame; tAvatAma seya; kallaM jAva-jalaMte; tAmalittIe nagarIe dichA bhaTTayA pAsaMuttheya gihatthe ya, puvasaMgatie ya ApucchittA tAmalittI e nayarIe majjhaM majjheNaM niggacchittA pAugaM, kuMDiyAmAdIya uvagaraNaM, dArumayaM ca paDigahiaM egate eDittA, tAmalittI nayarIe uttara purasthime disibhAe NiyattaNiya maMDalaM AlihityA saMlehaNA-jUsaNA siassa bhatta-pANa paDiyAikkhiassa, pAovagayassa kAlaM aNavakaMkhamANassa viharittaetti kaTu evaM sapehei, saMpehettA kallaM jAva-jalaMte, jAva-Apucchai, Apu. cchittA tAmalittIe egate jAva-eDei, jAva-bhatta-pANapaDiyA ikkhie pAovagamaNaM nivaNNe // sU0 21 // yaha vahAM vahAM para praNAma karatA hai| isI kAraNa he gautama ! gotrapAle bAgamati ! pUrvokta pravrajyA kA 'mANAmikI' yaha nAma haA hai|suu020|| kare che athavA upara nIce koI paNa sthaLe te jene dekhe che, tene tyAM praNAma kare che. che gautama! te kAraNe meM tAmraliptanI prajAne "prANamakI pravrajyA kahI che. saro Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 sU. 21 tAmalIkRtapAdapopagamanam 207 saMgatikAMzca Apachaca tAmraliptyA nagaryAH madhyaM madhyena nirgatya pAdukAma kuNDikAdikam, upakaraNam, dArumayazca pratigrahakam, ekAnte eDayitvA tAmraliptInagaryAH uttaraporastye digmAge nirvatakaM maNDalakam Alikhya saMlekhanA-jUpaNApitasya bhakta-pAna pratyAkhyAnasya, pAdapopagatasya, kAlam huI hai aise puruSoM se, (pAsaMDatthe ya) pAvaDastha purupoM se (gihasthe ya). gRhastha purupoM se (puncasaMgaieya) pUrvake paricita purupoMse (pacchA saMgA ie ya) pazcAt ke paricita purupoM se (panjAyasaMgaie ya) samAnakAlameM pravrajyA paryAyase yukta purupoMse (ApucchittA) pUchakara (tAmalittIe nayarIe majjhaM majjheNaM niggacchittA) tAmralipta nagarIke ThIka bIcoM vIcase nikala kara (pADagaM) pAdukAoMko (kuMDiyAmAdIya uvagaraNaM) kuNDikA Adi upakaraNoMko (dArumayaM ca paDiggahiyaM egaMte aDittA) aura dArumaya pAtroM ko ekAnta meM rakhakara (tAmalittIe nayarIe uttara purasthime disibhAe) tAmraliptI nagarI ke IzAnakoNameM (niyattaNiya maMDalaM AlihitthA saMlehaNA jUsaNA jUsiyassa bhattapANapaDiyAikkhi. yassa pAovagayassa kAlaM aNavakakhamANassa viharittae) nirvartanika maMDala mAMDakara sallekhanA tapa dvArA AtmAkA zodhana karate hue cAroM prakAra ke AhAra kA parityAga kara pAdapopagamana saMthArA dhAraNa karake stheya) (viziSTa dhane pAra 42nAra) puruSAna, (gihasye ya) Dastha puruSAne, (puccasaMgaie ya) va parizita puruSAna, (pacchA saMgAieya) pAthI nagI sAthapazyiya yo cha mevA vyatiyona, (pajjAyasaMgaieya) tathA samAlina pravanayAdhArI yatimAne (ApucchittA) pUchI - pAyAbhana thaa| aDaya 42pAnI bhArI 42ch| temanI pAse vyata za. (tAmalittie nayarIe majjhaM majjheNaM nigacchittA) tyA2 6 tAliptI nagarInI zyathA nAjIne (pAugaM kuMDIyAmAdIya uvagaraNa) pAhAyo, antimA 5422, (dArumayaM ca paDiggahiyaM egaMte eDittA) tathA nirmita pAtro menta sthAne bhUTIna (tAmalittIe nayarIye uttarapurasthime disibhAe) tAmraliptI nagarIna naAmA (niyattaNiyaM maMDalaM AlihitthA saMlehaNA-jUmaNA jRsiyamma bhatapANapaDiyAikkhiyamsa pAovagayassa kAlaM aNavakaMkhamANamsa vitarittae) 3mAthA kSetra prabhAranI bhaa| sAmAna lekhanA tapa (saMthAra() dvArA AtmAnI zuddhi karIza. cAre prakAranA AhArane parityAga karIne, pAdapipagamana saMthAre karIne huM bilakula niSkriya banI jaIza. Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - 206 . magavatIle yAvat-samudapayata, evaM khalu aham anena udAreNa, vipulena, yAvat-udoka, udAttena, uttamena, mahAnubhAgena, tapaHkarmaNA zuSkA, rUsI yAvat-dhamanIsanto nAtaH, tad asti yAvat mama utthAnam karma, balam, vIryam, purUSabhara parAkramaH, tAvat mama zreyaH-kalpe yAvat-jvalati, tAmralisyAH nagaryAH hara __bhAgitAMza, pAkhaNDasyAMca gRhasthAMtha, pUrvasaMgatikAMza, pAtsaMgatikAMva, paryAya thA aura vAra 2 vaha usI rUpameM use smaraNameM Ane lagA ataH use cintitarUpameM prakaTa kiyA gayA hai| 'kapie patthie maNogapa' huna tIna padoMkA yahAM yAvat zabdase saMgraha huA hai(evaM khalu ahaM imeja orAleNa viuleNa jAya udaggeNaM) meM isa udAra vipula yAvat udana (udatteNaM uttameNa mahAbhAgeNa tabokammeNaM) udAtA uttama, mahAprabhAva vAle tapAkarmase (sukke lubakhe jAya dhamaNisaMtae jAe) zuSka hA gayA haM, rUkSa ho gayA hUM yAvat zirAe~ (nasa) samasta merI bAhara nikala AI haiM (taM asthi jAme udANe, kamme. yale, coriye, parisakAraparakAma) isa liye jayatapha mujhameM utthA hai| karma hai. pala hai.vorga hai, aura puruSa phAra parAkrama hai, (tAvatA) tabataka (me sedha) merI bhalAI isIma hai| maiM (kallaM) kala (jAvajalaMte) prAtaHkAla hotI hI yApat sUyaka udaya ho jAne para (tAmalittIe nayarIe) tAmraliptI nagarI meM jAkara (dihA bhaDeya) vahA~ke pUrvameM dekhe hae tathA pUrvameM jinake sAtha bAtacIta kA te vicAra tenA manamAM vAraMvAra AvavA lAgyo tethI tene mATe cintata vizeSaNa 15zaya che. "kapie, patthie, maNogae" ra vizeSa mahI" yAvat padathI grahaNa karAyAM che. tenuM tAtparya e che ke A prakArane AdhyAtmika, citita, ti, prArthita bhane manogata piyAra ta mAyA (evaM khalu aI imeNaM orA: leNaM viuleNaM jAva udaggeNaM) ALGER, vipusaGEA (udattaNaM uttameNaM mahAzubhAgeNaM tabokammeNaM) hAtta, uttama bhane hAmI tapasyAthI (suke lukkha jAva dhamaNisaMtae jAe) mA 222 sUdha gayu cha, bhane 22 me madhu humAyu pI gayuche gadhI nasemahAra mAyA dAmI cha. (taM asthi jAme una DANe, kamme ghale, vIriye, purisakkAraparakkame) tayAM sudhI bhAbhai Gand maNa, bha, vAya ane 535442 5 // manA samAva cha tAvatA tyAM sudhImA(meseya) nAya zavyA pramANe pApAgamana sthaa| 42pAmA bhA3 zreya lAge cha (kalla) se (jAva jalaMte) prAta: yatA syaya Anir ( tAmalittIe nayarIe) hutAtitI nagarImA 2. (divA bhaSTe .ya) tyA pUrva yA puruSAne, (pAsaMDa Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za. 3 u. 1 sa. 21 tAmalIkatapAdapopagamanam 209 ityAdi / tataH niyamapUrvakaM prANAmikImavajyAgrahaNAnantaram, khalla nizcayena sa pUrvoktarUpaH tAmaliH 'morayaputte' mauryaputraH 'teNaM orAleNaM' vena udAreNa pradhAnena 'vipuleNaM' vipulena prabhUnatarega bahukAlaniSpAyena payatteNe' prayatnena mahatA yatnena 'pAgahieNaM' pragRhItena utkRSTabhAvanayA samAdRtena 'yAlatavAkammeNaM' bAlatapaHkarmaNA 'sukke' zuSkaH 'lukkhe' rUkSaH 'jAva-dhamaNisaMtae' yAvat-dhamanIsantataH, dhamanIbhiH nADIbhiH saMtataH vyApta vAdyAbhyantaram dhamanI mAtrAvaziSTaH atyantalaH 'jAe yAvihotyA' jAtathApyabhavat sanAta ityartha, 'bhukkhe nimmaMse nissoNie phiDikiDiyAbhUe, ahicammAvaNade kise' bubhukSitaH, nirmAsaH niHzoNitaH kiTikiTikAbhUtaH asthivarmAvanaddhaH kRzaH iti yAvacchandena saMgRhyate tatra zuSkaH nIrasazarIratvAt, kakSA niyamapUrvaka prANAmikI pravajyA grahaNa ke bAda se tAmalI moriyaputta' pUrvoktarUpavAlA vaha tAmali mauryaputra 'teNaM orAleNaM' usa udAra pradhAna, 'viuleNaM' bahutakAlataka niSpAdya honese prabhUtatara 'payattaNa' yaDe prayatna se 'paggahieNaM' svIkRtadhAraNa kiye gaye, ese 'vAlatayokammeNaM' bAlatapaH karmake sevana karanese 'sukke' cilakula sUkha gayA 'lukkhe' rUkSa ho gayA 'jAva dhamaNisaMtaejAe yAvi hotthA' yAvat usake zarIra kI eka eka naza bAhira nikala AI arthAt bhItara bAharameM vaha dhamanI(nADI)mAtra avaziSTa rahIM, khUna mAMsa usake zarIrameM bilakula nahIM rahA, bilakula durbala ho gayA, yahAM jo 'jAva' zabda AyA hai usase 'bhukkhe, nimse, nissoNie, kiDi kiDiyAbhUe, advicammAvaNaddha kise' isa pATha kA saMgraha kiyA gayA hai| zarIra pati suzAthI yu4ta mevo te bhauyApana tAmAta "teNaM orAleNa" te 2 pradhAna, "viuleNa" ugl suthA nyAsa sApAthA viya, "payatteNa" gharA praya. nayI "paggahieNaM" menu manuS4Ana 42pAmA mAtu tumevA "vAlatako phammeNaM" pAta: manA sevanayA "mukke" Mege sU.gayA " lUkkhe" tana rokSa (sUmA uati) thay gayA, "jAya dhamaNisaMtae jAe yAvi hotthA" tamanA zarIranI eke eka nasa bahAra dekhAvA lAgI. temanA zarIramAM rakata, mAMsa Adi nahIM rahevAthI zarIra eTaluM badhuM durbaLa thaI gayuM ke temanI naso dekhAvA lAgI. maDAre "jAvaH (44-1)" za Avya cha teyA nAyanA sUtrapA rAya . "bhukkhe, nimmaMse, nirasogie, kiDi kiDiyAbhUe, advicammAvaNaddhe kise" Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - -- 208 bhagavati bhanavakArasano vihartum, iti katyA evaM saMprekSate, saMprekSya karaye yAvat-alavi, yAvat-ApRcchati, ApRcchaya tAmralipayAH pAvata-ekAnte eDayati, yAvadabhaktapAnamatyAkhyAtaH pAdapopagamanaM niSpamaH // sa. 21 // TIkA- zAstrakAraH pAlatapasvinaH tAmale IzAnendradevatvamApayarSa pAdapopagamananAmakA'nazanatapazcaraNaM nirUpayitum prastIti-'tapaNaM se tAmalI' vilakula niSkriya yana jaauuN| isa samaya meM aisI icchA nahIM karUMgA ki maiM bahuta jaldI marajA (ti kaTa evaM saMpehei) Isa prakArase usane yaha vicAra kiyA / (saMpehitA) vicAra karake (kallaM jApa jalate jAva Apucchaha ) jaya prAtaHkAla huA aura yAvat sUya kI udaya hogayA taba usane apane pUrva vinAra ke anusAra sabakAma kiyA aura vaha tAmraliptI nagarI meM gyaa| vahA~ usana puuch| pUrvabhApita Adi saya janAM se prachA aura (tAmalitoe egata ra eDai) pUchakara usane apanI pAikAoko kamaNDalu ko Ara dAna pAtra ko ekAnta meM yAyata rakha diyaa| (jAva bhattapANa paDiyAikkhae pAovagamaNe nivaNNe) bAda meM yAvata usane bhaktapAna kA pratyA khyAnakara diyA aura pAdapopagamana saMthArA dhAraNa kara liyaa| TIkArtha-bAlatapasvI tAmaline jo IzAnendra pada prAsa kiyA usakA kAraNa usake dvArA Acarita pAdapopagamana anazana thA isI bAta ko nirUpaNa karaneke liye sUtrakAra ne yaha sUtra kahA hai| (taeNa tyAre mA mAtI mAve mevA 2. 5 zaza nahI. (tika evaM saMpehei) tebhara 28 5442ne| sa465 4. (saMhitA) A5 4zana (kallaM jAva jalate jAva Apucchai) nyAre prAta: thayo, nyAre sUryAhaya yA tyAre temaNe pUrve karelA saMkalpa pramANe tAbralipta nagarImAM jaine pUrvadaSTa, pUrvaka bhASita, pUrva paricita Adi uparokata saghaLI vyakitayone pUchIne potAnA nirNayanI vAta karIne) tAlimI nagarInI madhyamAMthI pasAra thaIne pitAnI pAdukAo, kamaLa ane kAchanimita pAtrone ekAnta jagyAe mUkI dIdho. tyAra bAda uparokata saMka95 pramANe cAre prakAranA AhArano tyAga karIne temaNe pApagamana saMthAro karyo. TIkArtha-balatapasvI tAmaliMne IzAnendranuM pada kevI rIte prApta thayuM te batAvavAne mATe tenI IphUnA pAraNe chaThThanI tapasyA AdinI vAta AgaLa AvI gaI. A prakaraNamAM teNe karelA pAdapiyagamana saMthArAnuM varNana sUtrakAre karyuM che-- (taeNa)niyamapUrva prANAmI prAyA // 2 4yo pachI se tAmalI moriyaputte' Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u.1 sU. 21 tAmalIkRtapAdapopagamanam 211 jAgariyaM jAgaramANassa' anityajAgarikAM jAgrataH-dehAdikA'nityaviSayaka cintanayA jAgaraNAM kurvataH anityabhAvanAM bhAvayataH ityarthaH 'imeyAruve ayam etadrapaH vakSyamANasvarUpaH 'ajjhasthie' AdhyAtmikaH AtmAnamadhikRtya bhavatIti AdhyAtmikaH Atmani sanAtaH 'citie' cintitaH smaraNavipayIkRtaH vicAraH 'jAva samupajityA' yAvat manogataH saMkalpaH samudapadhata samutpannaH, yAvatkaraNAt 'kappie, patthie, maNogae' iti saMgrAhyaH, uparyukta saMkalpasvarUpa nirUpayati 'evaM khalu ahaM' ityAdi / evaM khalu aham 'imeNe orAleNa' anena uktapakAreNa udAreNa vipulena pracureNa 'jAya udaggeNa' yAvat udagreNa unnatena yAvatpadena-'sassirieNaM payatteNaM, paggahieNaM kallANeNaM siveNaM dhanneNaM maMgalleNaM' iti saMgRhyate-sazrIkeNa zobhAyuktena, prayatnena prayatnasAdhyena 'aNiccajAgariyaM jAgaramANassa' deha Adi padArthoM kI anityatA ko lekara anitya bhAvanA kA cintavana kara rahA thA taba 'imeyA rUve isa prakAra kA 'ajjhathie' usakI AtmA meM vicAra jagA aura 'citae' vAra 2 use vaha raha 2 kara yAda bhI Ane laga gayA, yahAM yAvat zanda se 'kappie, patthie maNogae' ina padoM kA saMgraha haA hai| usake citta meM kaunasA saMkalpa jagA-isakA nirUpaNa karane ke liye mutrakAra kahate haiM ki-'evaM khalu ahaM imeNaM orAleNaM maiM isa udAra 'viuleNa' vipula 'jAca udaggeNaM' udagra unnata, yAvatpadalabhya-'massirIeNaM, payattaNaM, paggahieNaM, kallANeNaM miveNaM, dhanneNe, magalleNaM' sazrIka-zobhAyukta, prayatnamAdhya-pramAdarahita, a. "aNiccajAgariyaM jAgaramANassa" he ma pArthAnA manityatAnA [qyA2 43 // 2vA tA tyAre " imeyArUve" mA prahAra "ajjhathie" tyAhi. yAbhira, citita, kapita, prArthita ane manogata vicAra AvyuM te saMkalpanuM udabhavasthAna AtmA hevAthI tene AdhyAtmika ko che, temanA manamAM vAraMvAra te sakalpa AvavA lAgyA tethI tene citita kahyo che "kalpita, prathita ane manegana" A vizeSaNa lagADavAnuM kAraNa sUtrArthamAM AvyuM che. have tenA cittamAM kaye saMka95 udabhavyA te sUtrAre nAyanAM sUtrAmA matAvyu cha-"evaM khalu ahaM imeNaM orAleNaM" 9 mA GEE2, "viuleNaM" vidhusa, "jAva udaggeNa" bhane BA (unnata) tapathI taddana sU7 gayezu. mahA jAya" 54thI nAyanA sUtrapA8 a65 42zayo cha' sassirIeNaM, payatteNaM, paggahieNaM, kallANeNaM, siveNaM, dhanneNaM, maMgalleNaM' sathIka (bhAyukta), prayatna sAdhya (pramAda rahita, atizaya Adara bhAvathI aMgIkAra Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - snigdhatArahitatvAt bubhukSitaH AhArarahitasyAt nirmAsa AhAgvajanena mAMso. pacayA bhAvAta niHzoNitaH zuSkazoNitatvAta, kiTiphiTikAbhUtaH nirmAsAsti sambandhi upavezanAdikriyAnanyAtizayAsthinanitakiTa kiTa' iti santayuktA agyivarmApanadraH. carmamAtrAyanadrAsthiyuktaH, kazaH durvala; patanuzarIra ityarthaH / 'taeNaM tataHvalu 'tamrA tAmalissa' tasya tAmale: 'bolanassissa pAlanapambinaH 'annayA kayAI anyadA kadAcit kasmiMzcitsamaye 'pujaranAvAna kAlasamayami' pUrvarAtrApararAtrakAlamaMmaye rApUrvamAge panAmAge ca 'aNi meM rama nahIM rahane ke kAraNa yaha zuSka ho gayA, snigdhatA se rahita hone ke kAraNa vaha rukSa ho gayA, AhAra karane kA tyAgakara diyA hone ke kAraNa vaha ghubhukSita ho gayA, AhAra ke binA mAmopacaya honA nahIM hai ataHvaha mAMsa se zunya bana gayA. zarIra kA khUna sugva jAnese vaha zoNita rahita hA gayA kevala zarIra meM hAhuyA kA manuSyAkAra meM DhAMcAmAna pAko pacA rahA so jaba vaha calatA, uThanA, baiThatA Adi kiyAe~ karatA nara usake zarIra meM se haDiyA kI Apasa kI ragaDa se "kiTa kiha" zabda nikalane laga gyaa| ima tarapha vaha carmamAtra se avanaddha asthivAlA hotA huA zarAra se bilakula patalA ho gyaa| 'taeNaM' jaba unakI zArIrika sthiti isa prakAra kI ho gaI taba 'tasma tAmalittamsa cAlatapassimma' usabAlanapasvI tAmalipta ke 'annayA kayAI kisI eka samaya 'punvarattAvarantakAlasamayaMsi' rAtrike madhyabhAga meM, jaba ki vaha zarIramAM rasa nahIM rahevAne kAraNe te sUkAI gayuM. snigdhatAne abhAve te rUkSa thaI gayuM temaNe AhAthano tyAga karyo hovAthI te duSkALa pIDita vyaktinA zarIra jevuM thaI gayuM. AhAra vinA mAMsanuM baMdhAraNa thatuM nathI, tethI te mAMsAnya zarIra taddana durbaLa lAgavA mAMDayuM. zarIramAM rakata paNa nahIM rahevAthI te zarIra hADa cAmanA mALAo jevuM banI gayuM. uThatA, besatA ane cAlatA temanA hADakAnA sAMdhAo ghasAvAthI "kaTa-kaTa" zabda thavA lAgyuM. A rIte ekalA hADapiMjara para lAgelI cAmaDI te zarIra tana humaNu ana ni vA mayu. "taeNaM"6 tapasyAne kAraNe jayAre temanI zArIrika sthiti ATalI badhI nabaLI paDI gai tyAre "tassa tAmalittassa bAlatabassissa" te mAtI tAmasina "abhayA kayAI" is an samaya " pucarattAvarattakAlasamayaMsi" - ni manAne yAre a Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikA TIkA za. 3. u. 1 sU0 21 tAmalIkRtapAdapopagamanam 21.6 setataH dhamanIvyAptaH 'jAe' jAto'smi 'ta' tattasmAt 'kAraNAta - 'atthiM, jAvame uThANe' astiM yAvat mama utthAnam utthAnazaktiH ceSTAvizeSaH 'kamme'. karma bhramaNAdikriyA 'bale' balam zarIrasAmarthyam 'pIriye vIryam Atmavalam 'purisakkAraparakkame' purupakAraparAkramaH pauruSAbhimAnasAmarthyam vIryAntarAyakSaya kSayopazamarAmutthanIvapariNAmavizeSarUpA utthAnAdayo bodhyAH 'tAvatAmeseyaM vAvat mama zreyaH kalyANAvasaraH vihartumityagreNAnvayo yodhyA, tadevopapAdayati'kallaM jAya jalaMte' ityAdi / kalyaM zvodine yAvat jvalati sUryaH prakAzate prabhAtaM bhavati, yAvatpadena rAjyavasAna-prabhAnAdi gamyate; 'tAmalittIe' tAmralipyAH 'nagarIe' nagaryAH 'diTThA bhaTTeya' dRSTAmApitAMzca dRSTAna isa kAraNa unake sadbhAva meM jo zArIrika zirAe~ dekhane meM nahIM AtIthIM ve aba eka eka karake ginI jA sakatI haiN| yahI bAta 'dhamaNisaMtae' isa pada dvArA pradarzita kI gaI hai| 'taM' isaliye 'asthi meM jAca uTThANe' jabataka mujha meM svayaM uThane kI zakti hai, 'kamme' bhramaNa karane kI zakti hai, 'bale' zArIrika mAmarthya hai, 'vIriye' Atmayala hai 'purisakAraparaphame' paurapAbhimAna sAmathrya haiM, ye saba utthAnAdika vIryAntarAya karmake kSaya aura kSayopazama se utpanna hote hai aura jIva ke pariNAma vizeSarUpa mAne gaye haiN| 'tAvatA' tabataka 'me seyaM merA kalyANa isI meM hai ki maiM 'kalaM' AgAmI divasa 'jAva jalate' jaya ki sUrya kA udaya ho jAtA hai rAtrikA avasAna ho jAtA hai aura prabhAta ho jAtI hai-taya tAmalittIe nayarIe' tAmralipta nagarI ke pUrva meM 'dihA bhaTeya' hemA mAsI cha. bhAI zarIra khAyAmAnA bhAmA nyu yA yu cha. to "atthime jAvauhANe" yA sudhI bhAni InI sahita , "kamme" 725 / 525|mii ta cha, 'bale' 24 sAmathya , "vIriye' AtmaNa cha, 'purisakkAraparakkama' paurapAlimAna sAmaya cha, (utthAna mA 524 zatiyAnI utpatti vIryAtasaya 4manA kSaya bhane kSayopazamayI thAya cha) 'tAvatA' yA sudhI 'me seyaM tene nIce darzAvyA pramANe upayoga karI levAmAM ja mArUM zreya che have temaNe te utthAnAdi zakitane upayoga karI levAne saMkalpa karyo te sUvakAra batAve che'klN' bhApata 4is 'jAva jalaMte' rAtri pUrI yadhane nyAre prAta: ya-yAre / suyAya 40 syAre 'tAmalinIe nayarIe'tAlisI nAma MA. 'didyA Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 212 ...........:.::: : : bhagavatI samAdarahitena ityarthaH, -- magRhItena atizayAdarasamAnagRhItena, . kalyANena nairujyakArakeNa, zivena kalyANa hetunA, dhanyena prazamyena, mAlyena. durino. pazAmakena ityartha; 'udatteNa' udAttena vizuddhasatvazAlinA uttameNaM' uttamena 'mahANubhAgeNaM' mahAnubhAgena mahAmabhAvazAlinA, udagreNa tIveNa, udAraNa audAryavatA nispRhAtirekAt zarIre mamatvAnovAda uttamena apThena udAna udhabhAvanAsaMpAditena, mahAnubhAgena acintyasAmarthyazAlimA namvokammeSa tapAkarmaNA 'mukkelukkhe' zuSkaH rukSaH 'jAva-dhamaNisaMtae' yAMvat dhamanI tizaya .Adara aura sanmAna bhAva se gRhIta, nairUjyakAraka, kalyANakAraka, prazasya aura duritopazamaka, 'udattaNaM' vizuddhamatvazAlI 'usameNaM' uttama 'mahANubhAgeNaM' mahAprabhAvazAlI tapaHkarmake sevana karane se 'sukke lukkhe' zuSka ho gayA haiM-rukSa ho gayA hai| a rthAt jisa tapa ko maiM Acarita kara rahA ha-vaha bahuta hI adhika tIva hai isake AcaraNa karanese AcaritA ko zarIra meM nispRhatA kA atireka itanA adhika bar3ha jAtA hai ki vaha apane zarIrataka meM bhI nirmamatva pana jAyA karatA hai, tapa kI zreSThatA isI kAraNa se mAnI jAtI hai ki vaha jIva ko zarIra meM bhI nirmamatva banA detA hai| yaha tapa jo maine Acarita kiyA hai vaha aisI vaisI bhAvanA se prerita hokara Acarita nahIM kiyA hai kintu uccabhAvanA se Acarita kiyA hai| isI kAraNa isakA prabhAva acintya hai| ataH aise viziSTa tapAkarma ke AcaraNa karate2 merA yaha zarIra sUkha gayA hai bilakula rUkhA gayA hai| yahA~ taka isakI dazA ho cukI hai ki khUna mAMsa to isameM nAmamAtra bhI zepa nahIM rahA hai| 420, tourist2(nAnA Erus), zyA524, prazasya, bhArI, 'udatteNaM'; vizuddha satpI , 'uttameNaM' uttabha, "mahANubhAgeNaM" mA prazAMquI, tapanA sevanadhI mA za2 "sukke lukkhe" gayu cha, 36 gayu. 4Arnu tAtparya e che ke tAmali atizaya kaThina tapanI ArAdhanA karI rahyA hatA AvI tapasyA karanAra jIvane pitAnA zarIra para mamatva rahetuM nathI. A tapanI ArAdhanA karavA pAchaLa keI sAMsArika sukhaprAptinI bhAvanAnuM. baLa kAma karatuM na hatuM paNa mekSaprAtinI ucca bhAvanAthI tenuM AzadhAna karAtuM hatuM, kaThina tapanI ArAdhanAthI pitAne zarIrane taddana nabaLuM paDeluM joIne tAmali vicAra kare che ke mAruM zarIra sUkAI gayuM che. badhAM aMgo kSa banI gayAM che. temAM mAMsa ane rakta te nAmanA paNa kyAM nathI rakta tathA mAMsane abhAve zarIranI nase Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 215 prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 sU0 21 tAmalI kRtapAdapopagamanam pam ' ete' ekAntesthAne 'eDittA' eDayitvA saMsthApya tAmraliptInagaryA 'uttarapuratthime' uttarapaurastye 'disibhAe' digbhAge uttarapUrvedigantarAle IzAnakoNe 'NiyataNiyaM' nirvartanikam nirvartanaM kSetramAnavizeSaH tatparimANamasya iti nirvartanikam ' maNDalam 'AlihittA' Alikhya AlekhanamaNDalaM vidhAya rekha yA kSetra maryAdIkRtya 'saMlehaNA-jUpaNA - jUsiassa' saMlekhanAjUpaNAjUpitasya saMlekhanAtmakatapaH kriyayA yojitasya 'bhattapANapaDiyAi kkhiamsa' bhaktapAna pratyAkhyAtasya parityaktabhaktapAnasya ' pAogayagsa ' pAdapopagatasya pAdapovRkSaH upa zabdaH sAdRzyavAcakaH tathAca pAdapamupagacchati sAdRzyena prApnoti 'egaMte' kisI ekAntasthAna meM eDittA ' chor3a dUgA aura chor3a karake phira maiM ' tAmalitI nagarIe uttara puratthime disibhAe ' tAmalipta nagarI ke IzAnakoNa meM 'NiyattiyaM maMDalaM AlihittA ' kSetramAna vizeSa parimANavAlA maMDala alikhita karake- arthAt rekhA se kSetra kI maryAdA karake 'saMlehaNAjUpaNAjUsiyassa' kAya aura kaSAya ko kRza karanevAle saMlekhanArUpa tapa se yukta ho U~gA aura yukta hokara ke ' bhattapANapaDiyAikkhiyassa' cAroM prakAra ke AhAra kA pratyAkhyAna kara dUMgA, isa sthiti meM rahatA huA maiM 'pAovagayamsa kAlaM aNavakhamANassa viharittae' pAdapopagamana saMthArA dhAraNa karU~gA / pAdapopagamana saMthArA dhAraNa karane vAlA sAdhu patita vRkSakI taraha, jisa sthAna para isa saMdhArA ko dhAraNa karatA hai vahAM bilakula nizceSTa hokara AtmadhyAna meM magna rahatA hai / 'pAdapopagaDohA goDAnna sthAne bhUDI hA tyAraNAH " tAmalittI nayarIe uttarapuratthime disi bhAe " tAmraliptI nagarInA IzAnaaNubhAM "NiyatiyaM maMDalaM AlihitA " kSetranuM pramANa nakakI karatI rakhA dArIne-rekhAnI madadathI kSetranI maryAM AlekhIne "saMlehaNA jUpaNA jUsiyassa" yA mane uSAyAne pAtajA puranArI somanAiya tapasyAnuM ArAdhana urIza, "bhattapANa paDiyADakkhiyamsa" mA tapasyA harabhiyAna hu thAre aranA mAhArato tyAga rIza ane "pAovagayassa kAlaM aNavakkhamANassa viharita " cAhayeopagamana sthaa| aMgIbhara 4rIza. [ pAdapApagamana eTale vRkSanA jevuM banI javAnI kriyA. je sacArAmAM, saMthAro karanAra sAdhu patita (paDelA) vRkSanA samAna nizceSTa banIne AtmadhyAnamAM magna rahe che, te 'saMthArAne pAhayeopagamana saMthArA uDe che. pApa (vRkSa) x 34 (samAna) = pAhayoya. Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 214 magaratA pUrva darzanaviSayIkatAna bhApitAn pathAt bhASaNaviSayIkatAn 'pAsaMDara' pAkhaNDasthAna dharmavizeSadhArakAn 'gihatyeya' gRhasthAMba 'punasaMgatie / pUrvasaGgatikAMca magrajyAkAlapUrvaparicitAMzca mAvapitrAdIca 'parachAsaMgatieya' pazcAtsAtikAMzca pravajyAgrahaNapUrvazvazuraSabhUprabhRtikAn pariyAyasaMgatiepa' paryAyasaGgatikAMdha samAnamanagyApApayuktAn etAn sarvAna 'AdhucchitA' Aecchaya tAmraliptyA nagaryAH 'majhamajjhaNa' madhyaM madhyena madhyamAgena 'nigacchittA' nirgatya 'pAugaM' pAdukAm 'kuMThiyamAdIya' kuNDikAdikam 'uvagaraNaM' upakaraNam 'dArumayaM ca paDiggahiyaM dAramayaMca pratigrahakaM pAvize jo mere pahileke dekhe hue manupya hai, aura jinake sAtha meM pahile bAtacIta karatA rahA hUM-unase, 'pAsaMDatdheya tathA jo pApaMDasya haidharmavizepa ke dhAraka haiM unase tathA 'gihattheya' jo gRhasthajana hai unase, tathA 'puSva saMgatie ya' pravrajyA grahaNa karane ke pahile jinase paricaya rahA hai aise mAtA pitA Adi janoM se, tathA pachAsaMgatieya' saMsAra avasthA meM jinake sAtha pazcAt saMgati huI hai ese jo zvasura sAsujI Adi jana I unase, tathA-'paryAya saMgatikAna jinakI pravrajyA paryAya merI matrajyA paryAya ke barAbara hai aise janoM se 'ApucchittA' pUchakara tathA 'tAmalittIe nayaroe majjhamajjheNaM tAna liptI nagarI ke ThIka bIcobIca se 'nicchittA' nikalakara 'pAuge' khaDAUauko, kuMDimAdIyAM' kuNDikA Adi 'uvagaraNa' upakaraNa ko 'dArumayaM ca paDiggahiyaM' tathA kASThanirmita pratigraha-pAtra ko bhaTTeya' yA 2tA bhArA pUrA pazyiAta vana tathA bhanI sAthai vAtayAta 42vAnI mA tI mevA khAne, 'pAsaMDattheya, tathA 55725 ne (dharmavizeSanA dhA24ne) tathA 'gihattheya' sthAne, punasaMgatie, yA a5 puryA pADalAMnA bhArI mAtA, pitA mAsA samAdhAna pacchA saMgatIe ya" 2nI sAthai pAthI saMdha thayeA cha vA sAsu, sasasa mAhina, tathA "paryAya rAtikAna" samAtina dIkSAparyAyavA sAdhubhAne "ApucchittA chIna (temanI sasA ava) "tAmalittIe nayarIe majjJaM majjheNaM" alertii nagarInI yA vasyathA 'nigacchittA' nIjAna pAugaM'. pAyA, 'kuDimAdIyAM 31 mAhi 652zAne tayA "dArumayaM ca.. paDiggahiya" nibhiMta pAtrane "egaMte ehitA" Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za. 3. u. 1 sU. 21 tAmalIkRtapAdapopagamanam 217 taduktam-'pAopagamaM bhaNiyaM, samavisame pAyavo nahA paDito / navaraM parappaogAkaMpeja jahA calataruva'ti / pAdapopagamanaM bhaNitaM samavipame pAdapo yathA patitaH / navaraM paramayogAtkaMpeta yathA calataruvaditicchAyA tacca dvividhaM nihIMrimam, aniArimaJca, tatra nirhAreNa nirvRttapattanirdArimam pratizraye upAzraye mriyate tasyaitatsaMbhavati tatkalevarasya nirharaNAda, anirdArimantu yo'TavyAM mriyate tasya bhavati yathA prakRte tAmalinA pAdapopagamanaM svIkRtam / pAdapam upagataH pAdapopagataH iti tasya pAdapopagamananAmakamanazanaM. kurvataH 'kAlaM' maraNAvasaram 'aNavakhamANassa' anavakAMkSataH maraNasamayapratIkSAmakurvANasya mama 'viharittae' viharnu zreyaH iti pUrveNAnvayaH 'tikaTu' se cala hotA hai usI prakAra se vaha sAdhu bhI para ke prayoga se kaMpita hotA hai| taduktam 'pAovagamaNaM bhaNiyaM samavisame pAyavo jahA pddito| navaraM parappaoggA kaMpeja jahA calataruvva // yaha pAdapopagamana saMthArA do prakAra kA hotA hai. eka nirdArima aura dUsarA anibharima upAzraya meM isa saMthArA se maranevAle sAdhu ke niharima pAdapopagamana saMthArA hotA hai| aTavI meM jo maratA haiM usake anirjharima pAdapopagamana saMthArA hotA haiN| jaise tAmali ke huaa| isa taraha pAdapIpagamana saMthArA nAmaka anazana karate hue mRtyukI AkAMkSA kiye vinA zarIra kA tyAganA mujhe zreyaskara haiN| isa prakAra se vicAra tAmaline kiyaa| isa prakAra se vicAra prayogathI khasI zake che eja pramANe pApa gamana saMthAre karanAra sAdhu paNa para pragathI kaMpita thAya che kahyuM paNa che ke " pAovagamaNaM bhANiyaM sama visame pAyavo jahA paDito / navaraM parappaoggA kaMpeja jahA cala taruca // pAdapapagamana saMthArAnA be prakAra che-(1) niharima (2) aniharima niharima pAdapapagamana saMthAro upAzrayamAM karAya che ane arnirima pAdapapagamana saMthA aTavI (vana)mAM karAya che. tAmalie aniharima pAdapapagamana saMthAro karavAne saMkalpa karyo. vaLI teNe e saMkalpa karyo ke te saMthAra dhAraNa karIne huM matanI AkAMkSA karIza nahIM. A prakArane AdhyAtmika Ardi vizeSathI cukta saMka9pa tAma Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 - - - - - - - - - - - magastI iti pAdapopagamanam pAdapayannipalam caturvibhAgaraparityAganiSpavAnAna vizeSaH tayAca pAdapasyeya upagamanaM spandarAhityenAgasthAna pAdapopagamA idaM caturvidhAhAraparityagenaiva nippadyate nayAca pAdapopagamanavyuttaciHpAdapasyeva upagamanam upagamaH abhyupagamaH svIkAraH patanasya yatra sapanA iti yodhyA, arthAt pAdapo yayA same viSame vA pradeze patitaH pUrvavadeva tiSThati tathA yaH samAyAM viSamAyAM vA avasthAyAM patitaH sa yAvajIvaM tatra tiSThati vizeSaH paramayogAt kampeta yathA taruH parapayogAthalo bhavati, mana' meM pAdapa nAma pRkSakA hai tathA upazabdakA arthasAhazya hai| jisa saMdhArA meM vartamAna AtmA chedita vRkSa kI tulanA ko dhAraNa karatA hai vaha pAdapopagamana saMdhArA hai| caturvidha AhAra ke parityAga se niSpanna huA yaha eka anazana vizeSa haiN| tathApAdapakI taraha upagamana-spanda rahita hokara jo avasthAna he vaha pAdapopagamana hai| yaha saMthArA caturvidha AhAra ke parityAga se hI hotA hai| pAda: popagamana kI vyutpatti 'pAdapasyeva upagamanam-upagamaH abhyupagamaH svokAraH patanasya yatra tat "pAdapopagamanaM" isa prakAra se hai-isakA tAtparya yaha hai ki jisa prakAra vRkSa kATane para cAhe sama sthAna meM gire cAhe viSamasthAna meM gire-kahIM para bhI gire-vaha jaisA giratA hai vaisA hI par3A rahatA hai usIprakAra se jo sAdhu sama athavA viSama kisI bhI Asana se sthita ho vaha yAvajjIva uso taraha se rahe / vizeSatA itanI hai ki jisa prakAra chedita vRkSa paraprayoga jei saMthArAmAM jIva chedita vRkSanA jevuM banI jAya che, te saMthArAne pAdapiyagamana saMthAre" kahe che. A prakAranA saMthArAmAM saMcAra karanAra sAdhu cAre prakAranA AhAra tyAga kare che. ane vRkSanI jema niccetana banIne samAdhistha banI rahe che. pAdapougamananI vyutpatti nIce pramANe che"paadpsyev upagamanam-upagamaH abhyupagamaH svIkAraH patanasya yatra tat pAdapopagamana // pArnu ta ke cha hai nyAre pakSane 45vAmAM Ave tyAre sbhsthAnamAM paDe ke viSama sthAnamAM paDe-te je sthitimAM paDe che eja sthitimAM paDavuM rahe che. e ja pramANe A prakArane saMthAre dhAraNa karanAra sAdhu mRtyuparyata eka ja prakArane Asane ubhe rahe che. te Asana anukULa hoya ke pratikuLa hoya paNa teNe e ja Asane ubhA rahevuM paDe che. vizeSatA eTalI ja che-ke je rIte chedita vRkSa para Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za.3 u.1 2.22 balicaMcArAjadhAnisthadevAdiparisthitinirUpaNam 219 bahave asurakumArA devA ya, devIoya tAmaliM vAlatavassi o. hiNA AbhoeMti, aNNamaNNaM sadAveMti aNNamaNNaM sadAvettA,evaM vayAsI-evaM khalu devANuppiyA ! valicaMcA rAyahANI ajiMdA, apurohiA, amhe ya NaM devANuppiyA ! tAmalI cAlatavassI tAmalittIe NagarIe bahiyA uttarapurasthime disibhAge niyattaNiyamaMDalaM AlihitA salehaNAjUsaNAjusie, bhatta-pANapaDiyAikkhie, pAovagamaNaM NivaNe, taM seyaM khalu amhaM devANuppiA ! tAmaliM vAlatavassi valicaMcAe rAyahANIe Thiti pakarAvettae tti kaTu aNNamaNNassa aMtie, eyama, paDisuNeti, valicaMcA rAyahANIe majjhaM majjheNaM niggacchaMti, jeNeva ruyagiMde uppAyapatrae teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA, veubiyasamugghAyeNaM samohaNNaMti, jova-uttaraveuviyAI ruvAI viucvaMti, tAe ukiTAe, turiyAe, cavalAe, caMDAe, jaiNAe; cheyAe, sIhAe, sigyAe, uddhayAe, divAe, devagaIe, tiriyaM asaMkhejANaM divasamudANaM majjhaM majheNaM jeNeva jaMbUdIve dIve, jeNeva bhArahe vAse, jeNeva tAmalittI nagarI,jeNeva tAmalI moriyaputte teNeva uvagacchaMti teNeva uvAgacchettA tAmalissa vAlatavassissa uppi, sapakkhi, sapaDidisi ThicA divaM devar3i, divaM devajjuti, divaM devANubhAgaM, divaM vattIsavihaM navihaM uvadaMseMti, tAmaliM volatavassi tikkhutto, AyohiNa payAhiNaM kareMti, vaMdaMti, namasaMti, evaM vayAsI-evaM khallu devANuppiyA! amhe balicaMcArAyahANI vatthavvayA bahave Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 bhagavatI itikRtyA itirItyA evaM pUrvavatarUpeNa 'saMpeheDa' saMmekSate vicArayati 'saMpeDiyA' saMmekSya samyag vicArya 'phalTa' 'jAva- jalate'Avat uti sami 'jA Apuccha' yAvat ApRcchati yAvatkaraNAt nApinAdiparyAyasaMgatika paryantam saMgrAyam / tataH ApRcava tAmraliptyAH nagaryAH madhyemadhyena nirgacchan 'egaMte' ekAnte 'jAva - eDhe' yAvat eDayati sthApayati yAvatpadena pAdukAdi upakaraNaM pratigrahakAntaM saMgrAyam, 'jAba-bhatapANa-paMTiyADavikhae ' yAvat bhaktapAnapasyAkhyAtaH parityaktabhaktapAnaH yAkaraNena IzAnakoNe nirvartanamaNDalaM vidhAya ' pAo gama' pAdapIpagamanaM 'nivaraNa niSpannaH upapannaH prAptaH iti bhAvaH || 30 21 // mUlam-"teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM balicaMcA rAyahANIaNiMdA, apurohiyA yA vi hotthA, taeNaM te valicaMcA rAyahANivatthavayA bAda karake 'kallaM jAba jalate jAva Apucchara' jaya prAtaH kAla ho gayA aura yAvat sUryakA bhI udaya hocukA taya usa tAmaline pahile jina se pUchane kI bAta socIthI una sabase usane puuchaa| phira vaha tAmralipta nagarI ke ThIka bIcobIca ke mArga se hokara nikalA, nikalakara usane kisI ekAnta sthAna meM 'jAva eDer3a' pAdukA, kamapaDala Adi upakaraNa, tathA dArumaya pAtra saba ko rakha diyA, meM phira usane yAvat cAroM prakAra ke AhAra kA pratyAkhyAna kara diyA, yahAM yAvat pada se IzAna koNa meM usane nirvartanika maMDala kA pratilekhanA kiyA / pratilekhanA karake nirvartanika maMDala sthita hokara usane pAdapopagamana sadhArA dhAraNakiyA || sU0 21 // sime kSya. yA prAranA samudaya aryA pachI "kalaM jAva jalate jAva ApucchaI" jyAre rAtri pUrI tha, jyAre sUryodaya thayA, tyAre teNe jene jene pUchavAnA saMkalpa karyAM hatA te saune pUchyuM-tyAra bAda tAmraliptI naMgarInA lagabhaga madhyanA mArgothI pasAra thane te mahAra nIDajI gaye. "jAna eDe" te tenI cAhu, ubhauja, kASThanirmita pAtra Adine koi ekanta sthAnamAM mUkI dIdhAM. tyAra khAda te tAmraliptI nagarInA IzAnakAjhumAM AvelA kai sthAnamAM gayA. tyAM sthAnanI maryAdA' darzAvatI rekhA derIte, (ninika maDala lekhIne) cAre prakAranA AMhArane tyAga karIne teNe padApagamana saMthArA a MgIkAra karyAM. .(s 21):. : Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u.1 sU.22 balicaMcArAjadhAnistha devAdiparisthitanirUpaNam 223. caMpaLayA, caNDayA, jayinyA, chekayA, siMha (tulya) yA, zIghrayA, uddhRtayA, divyayA, devagatyA tiryaka asaMkhyeyAnAm dvIpasamudrANAm madhyaM madhyena yenaiva jambUdvIpo dvIpaH, yenaiva bhArataM varSam, yenaiva tAmaliptI nagarI, yenaiva tAmali mauryaputraH tenaiva upAgacchanti, upAgatya tAmale bAlatasvinaH upari sapakSam, samatidizaM sthitvA divyAM devarddhim, divyAM devadyutim divyaM devAnubhAgam, " yAvat uttara caikriyarUpoM kI vikurvaNA kI (tAe ukkiTThAe turiyAe ) vikurvaNA karake phira ve usa utkRSTa, tvarita ( calAe) capala ( caMDAe) caMDa ( jahaNAe ) jayazIla ( cheyAe ) nipuNa / (sIhAe) siMha jaisI valiSTha (siddhAe) zIghratA se yukta (uddhUyAe) uddhRta (divyAe) divya (devagaIe) devagatidvArA ( tiriyaM asaMkhejjANaM dIvasamuddANaM ) tiracherUpa meM asaMkhyAta dvIpa samudroM ke (majjha majjheNaM) ThIka bIcoMghIca se hokara ( jeNeva jaMbUdIve dIve jeNeva bhArahe vAse) jahAM jaMbUdvIpa thA, jahAM bhAratavarSa thA, (jeNeva tAmalittInagarI jeNeva tAmalI moriyaputte teNeva uvAgacchaMti) jahAM tAmraliptI nagarI thI aura usameM bhI jahAM mauryaputra tAmalI the vahAM para Aye / teNevaDavAgacchittA tAmalissa vAlatavassissa ) vahAM AkAra ke bAlatapasvI tAmali ke (upa) Upara (sapakhi sapaDidisaM ThicA) cAroM dizAoM meM, saba vidizAoM meM sthita hokara (divvaM devitI) divya devaddhiko (divvaM devajjuI) divya devadyuti ko ( divvaM devANubhAgaM ) divya devaprabhAva vaiTThiyaiyonI vidurvA uDI ( tAe ukkiTThAe turiyAe ) vidurvA urIne tekho utsRSTa, tvarita, (cavalAe) apasa, ( caMDAe jaiNAe cheyAe sIhAe sighAe uddhUyAe divvAe devagaIe) 23. nayazIla, nipuNu, siha nevI NasiSTha, zIghra, udhRta mane hivya devagati dvArA ( tiriyaM asaMkhejjANaM dIvasamuddANaM) tiryonA asaMkhyAta dvIpasamudronI (majjhaM majjheNaM) narAmara vasthe thAne ( jeNetra jaMbUdIvedIve jeNeva bhArade vAse jeNeva tAmalittI nayarI jeNeva tAmalI moriyaputte teNeva uvAgacchaMti) mUdIpanA bhAratavarSa bhAM AvelI tAmraliptI nagarInI pAse nyAM bhauyapatra tAmasi pAipopagamana saMthArA urI rahyAM tA, tyAM mAvyA. ( teNetra uvAgacchittA tAmalissa bAlatavassissa uppi saparvikha sapaDidisaM ThiccA ) tyAM AvIne khAlatapasvI tAmalinI upara cAre dizAomAM ane saghaLI udezAeAmAM rIne ( divyaM devi divvaM devajjuI, divvaM devANubhAgaM ) hivya devasamRddhidhI, yukta, divya devavrutithI yukta, divya devaprabhAvathI yukta, divya devaprabhAvathI yukata Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 bhagavatI zreyaH khalu asmAkam devAnumiyAH / tAmali bAlatapasvinam balibhAyAt rAjadhAnyAM sthitiprakalpaM makArayitum inikRtvA anyonyasya antike ima artham matizRNvanti, balicamArAjadhAnyAH madhyamadhyena nirgacchanti, yenaiva rUpakendraH utpAThaparvataH tenaiva upAgacchanti, upAgamya kriyasamudghAtena samacaghnanti yAvat uttavaikriyANi rUpANi vikurvanti, tathA utkRSTapA, latiyA, (bhattapANapaDiyAiklie pAovagamaNaM NivaNe) bhagavAna kA pratyAkhyAna karake pAdapopagamana saMdhArA dhAraNa kiye hue hai (taM seyaM khalu ahaM devANuppiyA / tAmali bAlatavasi balicacAe rAmahANIe Thi pakarAveta ti kaTTu aNNAmaNNassa aMtima eyamahaM paDisurNeti) to apane liye yaha zreyaskara hai ki he devAnupriyo ! apana saba use balicaMcA rAjadhAnI meM indrarUpase Ane kA saMkalpa karAveM, isa prakAra se vicAra karake unalogoMne apanI isa vicAradhArA ko Apasa meM eka dUsare se pakkI karAlI (balicaMcArApahANIe majjha majjheNaM nigaccheti ) taba phira ve saba ke saba balicaMcArAjadhAnI ke ThIka bIcoMbIca ke mArga se hokara nikle| aura nikalakara ve ( jejeva rupagaMde upAyapaccae teNeva upAgacchati ) jahopara rucakendra utpAda parvata thA vahAM para Aye / (uvAgacchittA) vahAM Akara ke unhoMne ( vevivayasamugdhA eNaM) vaikriya samuddhAta se ( samohaNaMti ) apane Apako yukta kiyA ( jAva uttara veuvdhidhAI ruvAi vikuvvaMti ) grAikkhie pAovagamaNaM NivaNNe) yAre prahAranA AhArano tyAga ne pAhayoyagamana saMthArA dhAra! Idai cha (te seyaM khalu ahaM devAzupiyA ! tAmali bAlatavasi valicaMcAe rAyahANIe ThiyaM pakarAvettae tikaDu aNNamaNNassa aMtie eyamahaM paDasurNeti ) to he devAnupriyo ! Apa zreya temAM che ApaNe sau maLIne aliccA rAjadhAnImAM indrarUpe utpanna thavAnuM niyANu tenI pAse dhAvIye. aMdaro aMdara vicAronI Apa le karIne te asurakumArAkhe te prakArane yA nizcaya zrI sIdhe ( balicaMcA rAyahANIe majjhaM majjheNaM niggacchaMti ) A prakAranA saMkalpa karIne teo badhAM licacA rojadhAnInA vaccenA mAtrathI nI4jyA. tyAMthI nIDajIne tethe ( jeNeva rupagiMde uppAyapavtrae teNeva uvAgacchati ) ktyAM ruthandra nAmano utpAta parvata to tyAM yAvyA. ( uvAgacchittA) cui zuida axe (#zfaqqaganqui) alku ayudel (nicoifa) temanI lAne yukta 42. ( jAva uttaraveunniyAI kaMvAI vikuvvaMti ) uttara re Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HAINE FFERHITRA THHTHREATE ma.TI. za.3 u.1 sU.22 valicaMcArAjadhAnisthadevAdiparisthatinirUpaNam 225 devAnupriyAH ! balicazvArAjadhAnIm Adriyadhvam, parijAnIta, smarata, artha - vadhnota, nidAnaM makuruta, sthitimakalpaM prakuruta, tato yUyaM kAlamAse kAlaMkRtvA balicaJcArAjadhAnyAm utpatsyatha, tato yUyam asmAkam indrA bhaviSyatha, tato yUyam asmAbhiH saha divyAn bhogabhogAn bhukhAnA vihariSyatha / / 90 22 // iMdAhiTiyA iMdAhINakanA) he devAnupriya ! hama saba indra ke adhIna hokara rahanevAle haiM, indra ke sahAre se rahanevAle hai, indra ke AdhIna hI hama maya kA kArya hotA hai, (taM tumbheNaM devANuppiyA ! calicaMcI. rAyahANi ADhAi) isa kAraNa he devAnupriya! tuma bali caMcArAjadhAnI kA Adara kro| (pariyANaha) usakA svAmipanA svIkAra karo (sumaraha) usako apane mana meM lAo (aTuMbaMdhaha, nidAnaM pakareha) usa saMbaMdha meM nizcaya karo usa pada kI prApti nimitta nidAna kro| (chiDappakappaM pakareha) aura paliccArAjadhAnI ke svAmI hone kA saM. kalpa kro| (taeNaM tumme kAlamAse kAlaM kiyA balicaMcArAyahANIe upajissaha taeNaM tumbhe amhaM iMdA bhavismaha) jo tuma hamAre kahe anusAra yadi karoge to kAla avasara kAla karake dhalicaMcA rAjadhAnI meM utpanna ho jAoge vahAM utpanna hone ke bAda phira Apa hamAre nAtha bana jAoge / (taeNaM tumbheamhehiM saddhiM) hamAre indra ghanakara tuma hama logoMke sAtha (divAIbhogabhogAi bhujamANA vidarissara) divya bhogoMko bhogate rahoge // iMdAhiNA haMdAhiTTiyA, iMdAhiNakajjA] devAnupriya ! mame so dine sAdhIna rkhenaa| chIme, dirl mAzAnusAra Aya 42 // 2 // chAme. tiM tumme NaM devANuppiyA! balicaMcA rAyahANI ADhADa 1 tAvAnupriya! mA5 saya sayAnInA mA.2 43, [pariyANAha] mA5 tenu mAdhipatya 25 / / 31. [sumarahamA madiyArnu mAdhipatya svIpAna bhanamA nizcaya 3. [adra baMdhaha, nidAnaM pakareha me 4aarne| nizcaya zanate pahanI prApti bhATe niyA mAMdhI, [ ThippakappaM pakare ] Apa galiyA samadhAnInA ndra manavAnA saM45 421. [ taraNa tumme kAlamAse kAlaM kicA balicaMga rAyahANIe upajisaha taeNaM tumbhe ahaM iMdA bhavissaha] jo tame amArA kahevA pramANe karazo te mRtyune avasara AvatA kALadharma pAmIne balicaMcA rAjadhAnImAM utpanna thaze. tyAM utpanna thaIne Apa amArA Indra banaze. [taeNaM tumbhe amhehi sddhisbhaa| chandra panIna, mA5 abhArI sAthai [diSyAI bhogebhogAI (jamaNA viharisiMha hivya loga lAgavaMzI. HTHHTHETI Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 divyaM dvAtriMzavidha nATagharidhim upadarzayanti, tAmaliM bAlatapasvinam vikatA: AdakSigamadakSiNaM kunti, gandante, namasyanti (mandirasA namasthisvA) e. mavAdipura-evaM khalu devAnupriyAH ! vayaM palinadhArAmadhAnIvAstavyAH bA. yo'murakumArAH devAzca devyA devAnumiyaM dhandAmahe, namasyAmaH, yAvat-payupAsmA, asmAkaM devAnamiyAH ! yalivacArAmadhAnI anindrA, apurohitA, vayam apica devAnumiyAH ! indrAdhInAH, indrAdhiSThitAH, indrAdhInakAryAH, tada yUpa se yukta (divyaM yattIsavihaM napiI ucadaMsani) dina 32 prakAra kI nATayakalA ko usako dikhlaayaa| bAda meM (tAmaliM bAlanavassi) usa ghAlatapasvI tAmalI kI (tikkhutto) tIna pAra (AyAhiNaM pAhiNaM kareM ti)pradakSiNA kii| (vaMdati) usakI caMdanA kI (namaMsaMti) namaskAra kiyA (ecaMcayAsI) caMdanA namaskAra kara phira unhoMne usase isa prakAra kahA- (evaM khalu devANuppiyA ! amhe palicaMcA rAyahANI vatdhanyayA pahave asurakumArA devA ya devIo ya devANupiyaM caMdAmo) he devAnuH priya ! hama palicaMcA rAjadhAnI ke nivAsI aneka asurakumAradeva aura devI Apa devAnupriyako caMdanA karate hai| (namaMsAmo) namaskAra karate hai| (jAva pajjuvAsAmo) yAvata ApakI sevA karate haiM / (a. mhANaM devANuppiyA balicaMcA rAyahANI) he devAnupriya ! hamArI thali. caMcArAjadhAnI isa samaya (ajiMdA apurohiyA) indra se rahita aura purohita se rahita banI huI hai (amhe viyaNaM devANuppiyA iMdAhINA (divyaM vacosavihaM navihaM upadaMseti) mevai 32 aAnA haya bhane matAvyA. tyA2 mA (tAmaliM mAlatavassi) te pAlatapasI tAmasinI (tikkhutto AyADiNa payAhiNaM kareMti) pA2 prakSiA 4\, (vaMdati) tena ! 42rI, (namasaMti) namA2 yA ( evaM vyAsI) pa nabha242 4Ina te asura bhAra vAme temane yA pramANe hyu (evaM khalu devANuppiyA! amheM balicaMcA rAyahANI vasyavvayA bahave asurakumAra devA ya devIo ya devANuppiyaM vaMdAo) he devAnupriya! ame balicaMcA rAjadhAnImAM rahenArA aneka asurakumAra re ane hevAvyA mA5 mahAzayana vA zaya chAme, (namaMsAo) namaH42 4zaye kI, jAva pajjuvAsAmo] mame ApanI se| zaye chIye. [amhANaM devANappiyA palicaMcA rAyahANI ajiMdA apurohiyA ] he devAnupriya! bhArI matiyA zathAnI chan bhane purohita vinAnI cha. [aheM vi ya. devANuppiyA Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za.3 u.1 sU.22 valicaMcArAjadhAnisthadevAdiparisthatinirUpaNam 225 devAnupriyAH ! valicazcArAjadhAnIm Adriyadhvam, parijAnIta, smarata, artha . yadhnota, nidAna prakuruta, sthitiprakalpa prakuruta, tato yUyaM kAlamAse kAlaMkRtvoM calicaJcArAjadhAnyAm utpatsyadha, tato yUyam asmAkam indrA bhaviSyatha, tato yUyam asmAbhiH saha divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA vihariSyatha // 10 22 // iMdAhiTiyA iMdAhINakanA) he devAnupriya ! hama saba indra ke adhIna hokara rahanevAle haiM, indra ke sahAre se rahanevAle hai, indra ke AdhIna hI hama saba kA kArya hotA hai, (taM tummeNaM devANuppiyA! valicaMcA. rAyabANi ADhAi) isa kAraNa he devAnupriya! tuma cali caMcArAjadhAno kA Adara kro| (pariyANaha) usakA svAmipanA svIkAra karo (stumaraha) usako apane mana meM lAo (avaMdhaha, nidAnaM pakareha) usa saMbaMdha meM nizcaya karI usa pada kI prApti nimitta nidAna kro| (ThiippakappaM pakareha) aura balidAMcArAjadhAnI ke svAmI hone kA saM. kalpa kro| (taeNaM tunbhe kAlamAse kAlaM kicA balicaMcArAyahANIe upajissaha taeNaM tumbhe amhaM iMdA bhavismaha) jo tuma hamAre kahe anusAra yadi karoge to kAla avasara kAla karake balicaMcA rAjadhAnI meM utpanna ho jAoge vahAM utpanna hone ke bAda phira Apa hamAre nAtha bana jAoge / (taeNaM tumbheamhehiM saddhiM) hamAre indra banakara tuma hama logoMke sAtha (divAI bhogabhogAIbhujamANA viharissaha) divya bhogoMko bhogate rahoge // iMdAhiNA dAhiTiyA, iMdAhiNakajjA] vAnupriya ! mame sau pandrane mAdhAna 2vanA chIme, 1l mAzAnusAra 41 42 // 2 // choya. tiM tumbheNaM devANuppiyA! balicaMcA rAyahANI ADhAi] ta pAnupriya! mA5 siyayA dhAnAnA mA62 41, [pariyANAha] mA5 tenu sAdhipatya svAsa. sumarahAmA matiyayAnu mAdhipatya svI42pAnI bhanamA nizcaya 3. adravaMdhaha, nidAnaM pakareha me praar| nizcaya 412 te pahanI prAti bhATa niyA mAMdhI, [ TippakappaM pakareha ] maliyayA yAnInA - manapAna 45 4. [ taraNa tumme kAlamAse kAlaM kiccA caliga rAyahANIe upajisaha taeNaM tubbhe amhaM iMdA bhavissaha] jo tame amArA kahevA pramANe karaze te mRtyune avasara AvatA kALadharma pAmIne balicaMcA rAjadhAnImAM utpanna thaze. tyAM utpanna thaIne Apa amArA Indra banaze. [taeNaM tumbhe amhehi siddhiI sbhaa| chandra panIra, mA5 abhArI sAthai | divyAI __bhogabhogAI ajamaNA viharissaha hivyA mAvazI. Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - - - - 226 . . bhagavatIle TIkA-pAdapopagamanasaMstArakasaMsthitaM nAmali bAlatapasvinammati bani caJcArAjadhAnIvAstavyAmurakumArANAM balivanArAjadhAnyA adhipatitvamajho kArayituM mArthanAM mastIni sUtrakAraH-'teNaM kAleNaM ityaadi| teNaM kAleNaM tevaM sameyeNaM' tasmin kAle- tAmalisaMstArakakaraNakAle / tasmin samaye tAmaki saMstArakasaMsthitasamaye balicacA 'rAyahANI' rAjadhAnI 'ajiMdA' anindrA bhadhipatirahitA indrayanitA ataeva 'apurodimA' apurohitA 'yAvihotyA' cApi abhavada , indrAmASAdeva purohitarahitA'pi saMjAtA, 'taeNaM' tataH khaDa te balicacArAjadhAnIvAstavyA nivAsinaH parayo'yarakumAradevAH devyA tAmaliM vAlatapasvinaM 'odiNA' avadhimAnena 'AmoeMti' Amogayanti pazyanti tadanu 'aNNamaNNa' anyonyaM parasparam 'sahAveMti' zabdayanti-Adhyanti, tataH TIkArtha-isa sUtra dvArA mUtrakAra ne yaha prakaTa kiyA hai ki pAdapopagamana saMdhArA meM jaya pAlatapasvI tAmali sthita the usa samaya palicaMcArAjadhAnI ke nivAsI asurakumArI ne unase palicaMcArAja: dhAnI ke adhipatipadako svIkAra karane kI prArthanA kI thii| (teNa kAleNaM teNaM mamaeNaM) usa kAla aura usa samaya meM arthAt tAmAla ne jaya saMthArA kiyA thA usa kAla meM aura japa ve saMthAre meM sthita the usa samaya meM 'paliccArAyahANI' licaMcArAjadhAnI 'aNidA' indrarUpa adhipati se rahita thI aura isI kAraNa vaha 'apurohiyA' purohita se bhI rahita thii| indra ke abhAva se hI usameM purohita nahIM thaa| isake bAda jaba usa calicaMcArAjadhAnI ke nivAsI a neka asurakumArone aura aneka vahAM kI deviyoMne pAla tapasvI tAmali ko 'ohiNA' apane2 avadhijJAna se 'AbhoeMti' dekhA, taba TakAthe A prakaraNamAM sUtrakAre e batAvyuM che ke jyAre bAlatapasvI tAmali pAdapiyagamana saMthArAnuM anuSThAna karI rahyA hatA tyAre balicaMca rAjadhAnImAM rahenArA asura kumAra de temanI pAse AvAna balicaMcAnuM Adhipatya svIkAravA temane prArthanA kare che. "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" teNe bhanete samaye-TonyAre tAmAba pAdapigamana saMthAre karyuM te kALe, ane teo te saMthArAnI ArAdhanA karI rahI tAte samaya-"balicaMcA rAyahANI" asubhA2 havAnI maliyayA dhAnA "aNidA"-335 madhipati pinAnI tI mane te 22 apurohiyA" purahitathI paNa rahita hatI. indrane abhAve temAM purehita paNa na hato. te balicaMca rAjadhAnInA aneka asurakumAra de ane .devIe te bAlatapasvI tAmaline "ohiNA Abhoeti" pAtapAtAnA avadhizAnathI yA. " aNNamaNaM " tyAre Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma.TI. za. 3. u.1 2.22 valicaMcArAjadhAnisthadevAdiparisthatinirUpaNam 227 'sadAvettA' zabdayitvA 'evaM vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdipuH- bhodevAnumiyAH ! evaM khalu uktarItyA palicacA rAjadhAnI adhunA 'agiMdA' indrarahitA 'apurohiA' purohitarahitA ca vartate 'amheyaNaM' vayaM ca khala bhodevAnumiyAH ! 'iMdAdhINA' indravaMzavartinaH iMdAdhiTiyA 'indrAdhiSThitA indrAdhArasthitAH ataeva 'iMdAdhINakajjA' indrAdhInakAryAH indrAdhInaM kArya yeSAM te tAdRzAH- vayaM vartAmahe ityarthaH, 'ayaM ca devANuppiyA ! tAmalI vAlatabassI tAmalittie nayarIe bahiyA uttarapurasthibhe disibhAge niyattaNiyamaMDalaM AlihitA saMlehaNA jasaNAjUsie bhattapANapaDiyAikvie pAovagamaNaM' ayazca tAmalI vAlatapasvI tAmraliptyAnagaryAH yahiH uttarapUrvadigantarAle nivartanikaM maNDalamAlikhya saMlekhanAjUpaNApitaH parityaktabhaktapAnaH pAdapopagamananAmakaM saMstArakaM 'nivaNNe' niSpannaH tena'aNNamaNNaM' Apasa meM eka dUsare ko unhoMne bulaayaa| 'sadAvesA' ghulAkara 'evaM' isa Age kahe jAne vAle prakaraNa ke anusAra 'kyAsI' kahA he devAnupriyo ! uktarIti ke anusAra palicaMcArAjadhAnI isa samaya 'ajiMdA' indrarahita aura 'apurohiyA' purohitarahita ho rahI hai| aura 'amheyaNaMca' he devAnupriyo ! apana loga to 'iMdAdhINA' indra ke yazavartI hokara rahane vAle haiN| 'iMdAdhiTThiyA' indra ke AdhAra se sahAre se rahane vAle haiM, 'iMdAdhINekajA' samastakArya indra ke hI sahAre se hotA haiN| ataH yaha bAlatapasvI jo tAmalI hai ki jisane tAmraliptI nagarI ke yahAra IzAnakoNa meM nirvartanika maMDala likhakara saMthArA dhAraNa kara rakhA hai. cAroM prakAra kA AhAra yAvajjIva parityAga karake jo pAdapopagamana saMthArA meM tatpara yanA huA tamo me mIna mAlAvyA. "sahAvettA evaM payAsI" sApAne tebhare mApasabhai prabhArI vAtayAta zivAnupriyA! malaya yA pAnI sabhA "arNidA" dhandi vinAnI cha bhane "aparohiyA" pur3itathA 55 281 . " amhe ya NaM ca idAdhINA" mana mApaNe ne adhIna rhenaa| chIme, "iMdAdhiTriyA" chandrane mAzraye 2naa| chA, "iMdAdhINakajA" mApa! sabharata yo saal AjJA anusAra thayA kare che. te nIce darzAvyA pramANe karavAmAM ja ApaNuM zreya che. tAmaDhiI nArInI A kathA karatani, ma La AlekhIne (sthAnanI maryAdA darzAvatI rekhA dorIne), cAre prakAranA AhArane jIvanaparyaMta tyAga karIne, pAdapapagamana saMthAre karI rahelA bAlatapasvI mauryaputra tAmali pAse jaIne bali Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - - - - - - 228 bhagavarI yuktaH 'ta' tattasmAtkAraNAt "meya" zreya khalu devAnamiyA: '' asmA. kam tadAha-'devANuppiyA! tAmaliM' ityAdi / bho devAnamiyA:! nAmaliMbAma napasvinam calicannAyAM rAnadhAnyAm 'Thidapakappa' sthiti prakalpam 'pakarAve. tae' prakArayitum indrarUpeNAgamanAya saMkalpaM kAragitum nidhArayituM zreyaH bhasmAkam / tAmaliM bAlApasthinam yalinanArAjadhAnyAH svAdhipanisyaM svIkA rayitumayamasmAkam mahAna zubhAvasara ityabhimAyaH 'nika' itikatAprati vicArya 'aNNamaNNasma' anyonyasya 'aMtie' antika samIpa 'ema' imama rtham pUrvoktavicAram 'paDhisuNeti'-pratizRNyanti pratigRhaNanti parasparam strIkurvantItyarthaH, patizrutya ca svIkAraM kRtvA asurakumAgaH devAH devyazca bAla cazcA rAjadhAnyAH 'majha majzeNaM' madhyaM madhyena madhyabhAgenetyarthaH 'nigachIta' hai 'taM seyaM khalu amhaM devANuppiyA' ataH he devAnupriyo ! yaha hama logoM ke liye saba se adhikasundara phalyANaprada avasara hai ki hamaloga usa pAlatapasvI tAmalI ke pAsa caleM aura unase nivedana kareM ki ve 'balicaMcArAyahANoe Thii pakarettae' palicaMcA rAjadhAnA meM apanI sthiti kre| arthAta apana saba calakara unase nizraya pUrvaka saMkalpa karAveM tAki ve indrarUpa se Ane ke liye yahA~ tayAra ho jAve cAlatapasvI tAmalI se balicaMcA rAjadhAnI ke adhipatitva ko svIkAra karavAne kA yaha hamalogoM ke liye bar3AbhArI zuma ava sara hai 'ttika aisA vicAra karake 'aNNamaNNassa aMtie' una saba ne eka dUsare isa pUrvokta vicAra ko Apasa meM 'paDisuNeti' sviicaMcA rAjadhAnInA IndranuM pada svIkAravAne mATe ApaNe temane vinavavA joIe. ApaNe temanI pAse balicacAnA Indra banavAnuM niyANuM baMdhAvavuM joIe. eja vAta "ta seyaM khalu amhaM devANupiyA! tyA" sUtra vaa| sUtradhare 4 1 cha. bAlatapasvI tAmali pAse balicaMcA rAjadhAnInuM Adhipatya meLavavAno saMkalpa karAvavAne tathA balicaMcAnA indrAsananI prApti mATe niyANuM baMdhAvavAne suavasara ApaNe mATe prApta thayo che. e avasarane lAbha uThAvavAmAM ja ApaNuM zreya che. ttika 641 viyara 4zana " aNNaaNNarasa aMtie paDimati" tamA aMdara aMdara maMtraNa karIne te pramANe karavAne nirNaya karyo. have sUtrakAra e batAve che ke bAlanapasvI tAmaline balicaMcA rAjadhAnInuM Adhipatya levAnuM samajAvavA mATe temaNe zuM karyuM te prakArano nirNaya karIne te asurakumAra che ane devi bali thA ArAnInA "majha majjheNa" 2152 bhayaMbhA yA nAsoyA mane "jeNeva Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 1 kha 22 balicaMcArAjadhAnisthadevAdiparisthitinirUpaNam 229 nirgacchanti, nirgatya ca 'jeNeva ' yatraiva yasminneva madeze 'jeNeva teNe' ityatra saptamyarthe tRtIyA / ' yagiMde ' rucakendranAmakaH ' upAyapantrae ' upapAtaparvataH vartate 'teva' tatraiva tasminneva pradeze ' uvAgacchaMti ' upAgacchanti 'ubAgacchittA' upAgamya ' yeucciyasamugdhAyeNaM' vaikriyasamudghAtena ' samohaNaMti ' samavaghnanti, 'jAba - uttaraveunviyA" yAvat-uttaravai kriyANi 'ruvAI' rUpANi 'vikuvvaMti' vikurvanti cikIrSitarUpanirmANArtha dvitIyavArasamudghAtadvArA vaikriyANi rUpANi niSpAdayituM trikurvaNAM kurvanti, vikurvitvA ca 'tAe' tayA kayA spi vivakSitayA agre vavakSyamANayA 'ukkihAe' utkRSTayA utkarSazAlinyA 'devagatyA' ityagreNAnvayaH punaH kIdRzyA ityAha- turiyAe ' tvaritayA sasaMbhramayA kAra kara liyA, svIkAra karake phira ve balicaMcArAjadhAnI ke 'majjha majjheNaM' ThIka madhya bhAga se hokara 'niggacchar3a' nikle| aura nikala kara 'jeNeva ruyagiMde uppAyapavcae' jisa tarapha rucakendra nAmakA utpAda parvata thA " teNeva uvAgacchaMti ' vahAM para Aye / ' uvAgacchittA' vahAM para Akara ke unhoMne 'veDavviya samugdhAeM samohaNaMti' vaikriya samuddhAta kiyA 'jAva uttaraveugviyAI ruvAI vikubvaMti yAvat uttara vaikriyarUpoMkI vikurvaNA kI icchitarUpoM ko nirmANa karane ke nimitta dvitIyavAra samudghAtadvArA vaikriyarUpoM ko banAne ke liye vikurvaNA kI vikurvaNA karake 'tAe' usa vivakSita 'ukiDAe' utkarSazAlinI devagati se ve aneka asurakumAra aura deviyAM tAmalI ke pAsa Ae aisA yahAM saMbaMdha lagA lenA cAhiye / devagati ke vizeSaNoM kA khulAzA artha isa prakAra se hai devagati utkRSTa hotI hai vaha to kaha hI diyA gayA hai tathA vaha devagatiparvata ito " teNeva "veuntriya samunyA ruyagiMde uppAya pAe" nayAM sabhakeMndra vAsanA utyAha uvAgacchati" tyAM gayA "uvAgacchittA" tyAMne te eNaM samohaNaM ti" vA4ya samuhAta ya, "jAva uttaraveunniyAI vAI vikuvvaMti" ane uttara vaikriya rUpAnI vidhruNA karI. eTale ke peAtAnI icchAnusAra rUpAnuM nirmANu karavAne mATe khIjI vAra samuddhAta dvArA vaikriyarUpa banAvavAne mATe viSuvAzakitanA upayoga yathA prAre vidurIne tethe " tAe " nIce harzAvyA pramAdhunI "ukiTTAe" yukta hega gatithI tAmasinI pAse sApyA. have te utkRSTa deva gatinA vizeSaNe nIce ApavAmAM AvyAM che--te devatti tvarita, capala, caMDa, Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - bhagavatIle natu svabhAvajayA, hArdikaraNyA'pi epA sammavatItyAzako nirAkaroti-paralAe' capalayA kevalaM kAyikacApalayukayA, 'caMDAra' naSTayA upayA iti bhAvaH ataeva 'jayiNAe' jayinyA uparyuktotkayogena gatyantarajedatvAt jayazAlinyA 'cheyAe' chekayA nipuNayA upAyamasttatvAt , 'sIhAra' siMhagatitarapayA zramAbhAvAt , 'sigyAe' zIghrayA vegazAlinyA 'udayAe' udhRtayA vasanAdInAma: dhUnanena udhUtayA vA darpayatyA 'divAe' divyamA arpayA 'devaIe' devagatyA aura phaisI dhI-so kahA jAtA hai-yaha devagati tvaritadhI capalathI, caNDa thI, jayanI thI, chekA thI, siMhatulya dhI, zIghra thI, uddhRta thI, aura divya thii| tAtparya kahanekA yaha hai ki vaha devagati sasaMbhrama se. utAvalI se* jo yuktathI pada AkulatA hone ke kAraNa se thI svAbhAvika utAvalI se yukta nahIM thii| hArdika capalatA bhI aisA gati meM saMbhavita ho sakatI hai to isake nirAkaraNa karane ke liye mUtrakAra kahate haiM ki usameM hArdika capalatA-mAnasika capalatA nahIM thI kevala kAyika capalatA hI thii| isI kAraNa vaha ghara ugnayo / uparyukta utkarpa ke yoga se vaha anyagati ko jItane vAlI hone ke kAraNa jayinI jayazAlinI thii| upAya meM pravRtti karAnevAlI hone ke kAraNa vaha cheka thii| nipuNa thii| zrama se rahita hone ke kAraNa vaha gati siMha kI gati ke jaisI thii| vegavatI honeke kAraNa vaha zIgharUpa thii| calate2 usa gati meM vastrAdika uDate the, athavA vara gati darpavAlI thI isa kAraNa vaha gati uddhRtarUpa thii| apUrva hone ke jayazAlinI, nipuNa, siMhatu. zIdhra, udadhRta ane divya hatI kahevAnuM tAtparya e che ke te devagati svAbhAvika zIghanA (jhaDapa)thI cuta na hatI paNa tAmaline maLavA mATe teo adhIra banelA hovAne kAraNe hatI. kaI kadAca evI zaMkA uThAve ke te prakAranI gatimAM hArdika palatA paNa saMbhavI zake, to te zaMkAnA nivAraNa mATe sUtrakAra kahe che ke te capalatA-mAnasika capalatA na hatI paNa kAyika capalatA hatI. e kAraNe ja te ceDa (ugnahatI. te ugra hovAthI anya gati upara jaya meLavanArI hatI. upAyamAM pravRtta karanArI hovAthI te gatine nipuNa kahI che. zramathI rahita hovAne kAraNe te gatine sihanI gati samAna kahI che. vegIlI A tithI cAlatAM cAlatAM temanAM vastro uDatAM hatAM, .athavA te gati darpavALI hatI te kAraNe tene uddadhUta kahI che. ane te apUrva hovAne kAraNe Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za.3 u.1 sU.22 balicaMcArAjadhAnisthadevAdiparisthitinirUpaNam 231 'tiriya tiryak 'asaMkhejANaM' asaMkhyeyAnAm 'dIpasamudANa' dvIpasamudrANAM 'majJa majjheNaM' madhyaM madhyena madhyamadhyabhAgena 'jeNeva' yatraiva yasminneva pradeze 'jayadIve dIve jambUdvIpodvIpaH 'jeNeva' yasminneva bhAge 'bhArahe vAse' bhArataM varSam bharatakSetram 'jeNeva' yasminneva pradeze 'tAmalittInayarI' tAmraliptI nagarI, 'jeNeva' yasminneva madeze 'nAmalImoriyaputte' tAmalimauryaputraH bAlatapasvI AsIt 'teNeva' tasminneva pradeze atra sarvatra saptamyarthe tRtIyA 'uvAgacchati' upAgacchanti-samIpeAgacchanti 'uvAgacchettA' upAgamya tAmraliptasya bAlatapasvinaH 'uppiM upari 'sapakkhi' sapakSam samAnAH sarva pakSAH pArthAH dakSiNottarapUrvAparAH yasmin sthAne tat sapakSam caturdikSu ityarthaH 'sapaDidisi' sapatidizam samAnAH sarvAH pratidizaH IzAnAgneya-naiRtya-vAyavyakoNAH yasmina sthAne tat samatidizam kAraNa vaha divya thii| sI usa divya gati dvArA tiryagloka ke asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karate hue-arthAt unake bIcoMbIca se hote hue 'jeNeva jaMbUdIve dIve' jahAM para jaMbUdvIpa nAmakA dvIpa thA aura 'jeNeva bhArahe vAse' jahAM bharatakSetra hai tathA 'jeNeva' aura usameM bhI jisa sthAna para 'tAmalittI nayarI' tAmalipsI nagarI thI, tathA usameM bhI 'jeNeva tAmalI moriyaputte' jahAM para bAlatapasvI mauyavaMza ke tAmalI tApasa the 'teNeva uvAgacchati' vahAM para ve saba aaye| 'uvAgacchittA' unake pAsa Akarake ve saba 'tAmalittassa vAlatavassissa uppi' bAlatapasvI una tAmalI ke Upara meM 'sapakkhi' cAroM dizAoM meM 'mamaDidisiM' cAroM konoM meM khaDe ho gye| jisa sthAna meM uttara, dakSiNa, pUrva aura pazcimarUpa saba pAca samAna ho divya hatI. A prakAranI divya gatithI tiryakanA aneka dvIpasamudronI pazyethA 5sAra yana "jeNeva jaMbadIve dIve" rmi bhUdvIpa nAmanA dIpa sal, "jeNeva bhArahavAma' mA yA tatra tu, " jeNeva tAmalittI nayarI" bhane tebha yai dilaal nagarI tI, "jeNeva tAmalI moriyaputte" yA mAya zanA adveii tAmati pAyoparAmana thaa|| 42vA hatA, " teNeva uvAgacchaMti" tyA te sau masu24mA2 heve| mana heviyo mAyA. "uvAgacchittA" tamanI pAse bhAvIna te so "tAmalittassa ghAlatavassissa upi" te mAnata52vI tAmalinI 52 "sapakvi" pUrva pazcima, uttara bhane kSiya hizAmAmA bhane "sapaDidisiM" ULT, abhi neya bhane vAya0ya abhai SRI RA yA mA Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magavatIko sarvadikoNepu 'ThiyA' sthitvA, divyAM devaddhim viziSTavimAnaparitogadipAra devadyutim , viziSTazarIrAbharaNAdimamAmAsvararUpAma divyaM devAnubhAgam acinta prabhAnayuktam 'divyaMvanIsavihaM navihaM upadaMseM ni' divyaM dvAriMzadavidha nATayavidhizca upadarzayanti 'unadesilA' upadarza uparyuktadevaddha dinATyakalA pradarzanAnantaraM te amurakumAradevAH deyaza tAmaliM bAlatapasvinam 'tivakhutto' trivAram "ApAhiNaM payAriNaM' AdakSiNapadakSiNam 'phareMni' kurvanti ana lipuTaM baddhA taM baddhAJjalipuTaM dakSiNakarNamUlataH Arabhya lalArapadezena yAmakarNAvaha sthAna sapakSa hai| sapakSa pada se yahAM cAroM dizAe grahaNa ko gaI hai| tathA 'sapranidizam ' pada se isa vyutpati ke AdhAra se ki "jisa sthAna meM IzAna, Agneya, naitya aura vAyavya ye cAra koNe samAna hoM ye IzAnAdi grahaNa kiye| 'ThicA' Upara meM cAroM dizAoM meM aura cAroM konoM meM khaDe hokara unasabane pahile to 'divvaM deviDi, divaM devajjuI' viziSTa vimAna parivAra Adi rUpa divya devaddhikA, viziSTa zarIrAbharaNa Adi kI prabhAse bhAsva. rarUpa divya devadyuti kA, acintyaprabhAva se yukta 'divyaM yattIsavihaM navihaM' divya 32 prakAra kI nATayavidhiko dikhaayaa| 'uvadasittA' yaha saba dikhalAkara ke phira una asurakumAra devoMne aura unakI deviyoMne 'tAmaliM ghAlatassi' ghAlatapasvI una tAmalI kI ' tikhuttI' tInavAra 'AyANipayAhiNaM kareMti' AdakSiNa pradakSiNA kI-isa AdakSiNapradikSiNA meM donoM hAthoM kI aMjali joDo jAnI hai-kI jAtI hai-bAda meM usa aMjali ko dakSiNa karNamUla se prAraMbha satramA mAlA "sapakkhi" pahanema sapakSa thAya cha mana 'sapakSa pahA bAre muMbhya hizAmA 75 42vAmAMgAvI cha. "sapratidizama" 56dhA yAre bhuue| praha 4zayA cha. "ThiccA" yA hizA bhane nyAre pUSmA 22, ro, tabhara pasA "divya deviDi, divvaM devajjuI" viziSTa {mAna parivAra mA35 divya diyA yukata, zArIrika kAnita ane AbhUSaNadinI prArU5 divya devaghuti ane mahAprabhAvathI yuta " divvaM battIsavihaM nahiM " 32 pra tivya naidisi temane matAvA mitavya nATayA matAvAna tama "tAmaliM vAlatavassi" matapasvI tAmalina "tikkhutto vAra " AyAhiNa payohiNaM kati vidhipUrvaka vaMdaNa namaskAra karyo. tenI virSi nIce pramANe che. pahelAM - ane hAthane jene " aMjali banAvavAmAM Ave che. pachI jamaNA kAnana mA Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM. TI. za. 3 u. 1 sU.22 balicaMcA rAjadhAnisthadevAdiparisthitinirUpaNam 233 ntikena cakrAkAraM triHparibhrAmya lalATamadeze sthApanaM kurvanti, 'vaMdati' bandante ahomahAnubhAva ugratapasvina ! dhanyo'si ityAdivAkyena stuvanti 'namasaMti ' namasyanti kAyena namrIbhUtvA paJcAGga namanapUrvakaM namaskAraM kurvanti 'vaMditA' vanditvA stutvA 'namaMsittA' namasyitvA - namaskAraM kRtvA 'evaMkhaludevANupiyA' he devAnupriya ! mahAbhAga ! 'amba licaMcArAyANIvatthavayA' vayaM balicacArAjadhAnI vAstavyA - nivAsinaH ' bahave asurakumArA devAya devIoya ' vahnayaH asurakumArAH devAzva devyazva 'devANupiyaM dAmo namasAmo' devAnumiyaM candAmahe namasyAmaH ' jAvapajjuvA sAmo' yAvat paryupAsmahe yAvatpadena vaMditvA namakara lalATa dezake Uparase hokara cakrAkAra tIna bAra ghumAyA jAtA hai, isa prakAra kI vidhi se tIna bAra ghumAkara phira use lalATa para sthApita kiyA jAtA hai / 'vaMdati' vaMdanAkI, vaMdanA meM guNotkIrtana hotA hai - unhoMne bhI isa prakAra se unake guNoM kA kIrtana kiyAhe mahAnubhAva ugratapasvin ! tumheM dhanya hai jo isa prakAra kI ugratapasyA meM tatpara hokara manuSya jIvana ko saphala banA rahe ho / 'namasati' namaskAra kiyA / isa kriyA meM kAma se namrIbhUta hokara prANI apane pAMcoM hI aMgoM ko jhukAkara praNAma karatA hai / isa prakAra vaMdanA namaskAra karake 'evaM vayAsI' unhoMne bAlatapasvI una tAmalI tapasvI se yoM kahA- 'evaM khalu devANuppiyA !' he devAnupriya mahAbhAga ! ' amhaMvalicaMcArAyahANIvatyavyayA ' hama balicaMcA rAjadhAnI ke nivAsI 'cahave asurakumArA devAya devIoya devANuppiyaM caMdAmo namasAmo' aneka asurakumAra deva aura deviyAM Apa devaapAsethI zarU karIne kapALa parathI cakrAkAre traNa vAra tene ghumAvavAmAM Ave che, ane tyArabAda tene kapALa upara sthira rAkhavAmAM Ave che A rIte temaNe vidhipUrvaka tAmilane vadaNA karI. vadaNAmAM guNa gAvAmAM Ave che. temaNe A pramANe temanA guEAnI prazaMsA karI--hai mahAnubhAva ! huM mahAtapasvI ! AvI ugra tapasyA karIne bhanuSya bhuvana saija 42nAra Apane dhanyavAda ghaTe che." " namasaMti " temadhe tene namaskAra karyAM, namaskAra karatI vakhate namratApUrNAMka pAMce aMge! jhukAvIne namavAmAM bhAve che. A pramANe vAyu namasra urIne temadhye te mAsatapasvI tAmasine " evaM vayAsI" prabhA dhuM "evaM khalu devANupiyA" he devAnupriya ! he mahAnubhAva ! "amhaM valicacA rAyahANI vasthavvayA same siyA rAjadhAnInA nivAsI " 46 'bahave asurakumArA devA ya devIoM ya devANuppiyaM vaMdAmo namasAmo " aneka asurakumAra devA ane daiviye Apa devAnupriyane vadaNA karIye chIe, namaskAra Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 bhagavatIsUNe sarvadikoNeSu 'ThicA' sthitvA divyAM devarddhim viziSTatrimAna parivArAdirUpAm devadyutim, viziSTazarIrA maraNAdimabhAbhAsvararUpAya divyaM devAnubhAgam acintva prabhAvayuktam 'divyaMttIsavihaM nahiM upadeseti' divyaM dvAtriMzadavidhaM nATayavidhizca upadarzayanti 'upadesiyA' upadasye uparyukta devadIdinATaya kalApradarzanAnantaraM te amarakumAradevAH devyatha nAmali vAtapasvinam 'ritto ' trivAram "AyAhiNaM payAdiNaM' AdakSiNapadakSiNam ' kareMti' kurvanti ajha lipuTaM baddhA taM baddhAJjalipuTaM dakSiNa karNamUlataH Arabhya lalATadezena bAmakarNA , vaha sthAna sapakSa hai | pakSa pada se yahAM cAroM dizAe grahaNa ko gaI hai| tathA 'samatidizam ' pada se isa vyutpatti ke AdhAra se ki "jisa sthAna meM IzAna, Agneya, nairRtya aura vAyavya ye cAra koNe samAna ho' ye IzAnAdi grahaNa kiye haiN| 'dizA' Upara meM cAroM dizAoM meM aura cAroM konoM meM khaDe hokara usane pahile to 'divvaM devi, divvaM devajjuha" viziSTa vimAna parivAra AdirUpa divya devadvikA, viziSTa zarIrAbharaNa Adi kI prabhAse bhAsvararUpa divya devadyuti kA, acintyaprabhAva se yukta 'divvaM yattIsavihaM nahavihaM divya 32 prakAra kI nATayavidhiko dikhAyA / 'uvadaM sittA' yaha sama dikhalAkara ke phira una asurakumAra devoMne aura unakI deviyoMne 'tAmaliM cAlatayassi' bAlatapasvI una tAmalI kI 'tikkhutto' tInavAra 'AyAhiNapayAhiNaM kareMti' AdakSiNa prada kSiNA kI isa AdakSiNapradikSiNA meM donoM hAthoM kI aMjali joDI jAnI hai-kI jAtI hai- bAda meM usa aMjali ko dakSiNa karNamUla se prAraMbhasUtrabhAM gApekSA "sapakhi" pahA artha sapakSa thAya che bhane 'pakSa' pathA yAre mukhya hiMzAmA zraddhayu 42vAmAM AvI che, "samatidizam " pahA yAre tha harAyA hai. "ThicA" yAre hizA bhane thAre bhI upara ro raho, tebho yasa "divyaM deviDiM, divvaM devajjuI" viziSTa vibhAna parivAra mAhizpa ddivya he varddhithI yukata, zArIrika kAnti ane AbhUSaNAdinI prArUpa divya devadhuti ane mahAprabhAvathI divvaM vattIsavihaM nahavihaM " 32 prakAranI divya nATayakalAM temane tAvI " upasittA " hivya nATayakSsA saMtAMcIne tethe "tAmali bAlataMvariMsa " NAMlatapasvI tAbhaline * tikkhutto" yuvAra " AyAdiNa paryAAhiNaM kareMti " vidhipUrvaka vaMdAM namaskAra karyAM, ` tenI vidhi nIce pramANe che. ane hAthane joDIne * Rjala banAvavAMmAM Ave che; pachI jamA kuninAM mULa 64 yukta Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paM. TI. za. 3 u. 1 sU.22 balicaMcA rAjadhAnisthadevAdi paristhitinirUpaNam 233 ntikena cakrAkAraM triHparibhrAmya lalATamadeze sthApanaM kurvanti, 'vaMdati' vandante ahomahAnubhAva ugratapasvina ! dhanyo'si ityAdivAkyena stuvanti 'namasaMti ' namasyanti kAyena namrIbhUtvA paJcAGga namanapUrvakaM namaskAraM kurvanti 'vaMditA' vanditvA stutvA 'namaMsittA' namasthitvA namaskAraM kRtvA 'evaMkhaludevANupiyA' he devAnupriya ! mahAbhAga ! 'amhaMbalicaMcArAyahANIvatthavayA' vayaM valicacArAjadhAnI vAstavyA - nivAsinaH ' vahave asurakumArA devAya devIoya ' bahavaH asurakumArAH devAzca devyava 'devANuppiyaM vaMdAmo namasAmo' devAnumiyaM candAmahe namasyAmaH ' jAvapajjuvA sAmo' yAvat paryupAsmahe yAvatpadena vaMditvA narmaphara lalATa dezake Uparase hokara cakrAkAra tIna bAra ghumAyA jAtA hai, isa prakAra kI vidhi se tIna bAra ghumAkara phira use lalATa para sthApita kiyA jAtA hai| 'vaMdati' vaMdanAkI, vaMdanA meM guNotkIrtana hotA hai - unhoMne bhI isa prakAra se unake guNoM kA kIrtana kiyAhe mahAnubhAva ugratapasvin ! tumheM dhanya hai jo isa prakAra kI ugratapasyA meM tatpara hokara manuSya jIvana ko saphala banA rahe ho / 'namasati' namaskAra kiyaa| isa kriyA meM kAya se namrIbhUta hokara prANI apane pAMcoM hI aMgoM ko jhukAkara praNAma karatA hai / isa prakAra vaMdanA namaskAra karake 'evaM vayAsI' unhoMne bAlatapasvI una tAmalI tapasvI se yoM kahA- 'evaM khalu devANuppiyA !' he devAnupriya mahAbhAga ! ' amhaMbalicaMcArAyahANIvatthavvayA ' hama balinaMcA rAjadhAnI ke nivAsI 'bahave asurakumArA devAya devIoya devANuppiyaM vaMdAmo namasAmo' aneka asurakumAra deva aura deviyAM Apa devaapAsethI zarU karIne kapALa parathI cakAkAre traNa vAra tene ghumAvavAmAM Ave che, ane tyArabAda tene kapALa upara sthira rAkhavAmAM Ave che A rIte temaNe vidhipUrva ka tAmilane vaMdaNA karI. vaMdaNAmAM guNa gAvAmAM Ave che. temaNe A pramANe temanA guNeAnI praza MsA karI--hai mahAnubhAva ! huM mahAtapasvI ! AvI ugra tapasyA karIne bhanuSya lavana saija 42nAra Apane dhanyavAda ghaTe che." " namasaMti " tebhave tene namaskAra karyAM. namaskAra karatI vakhate namratApUrNAMka pAMce aMge| jhukAvIne namavAmAM bhAve che. A abhAo 1deg4! namasra urIne tema te jAsatapasvI tAmasine "evaM vayAsI" mA pramANe hyaM " evaM khalu devANuppiyA" he hevAnupriya ! he mahAnubhAva ! "ahaM balicaMcA rAhANI sthanvayA" sabhe jasiyA rAjdhAnInA nivAsI " bahave asurakumArA devA ya devIoM ya devANuppiyaM vaMdAmo namasAmo " aneka asurakumAra devA ane daiviye Apa devAnupriyane vaMdaNA karIye chIe, namaskAra . Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 bhagavatIne sthitvA sevAmahe kimartha sevAmahe ityAha-amhANaM devANuppiyA' ammAkam devAnupriya- he devAnupiya ! asmAkam 'calicaMcArAyahANI' yalicatrArAjadhAnI 'ajiMdA' anindrA:- indrarahitAH 'adhurohiyA' apurohitAH-purohitarahitAH tathA- 'amhe'pi ya NaM devANuppiyA' vayamapica khalu devAnupiya he devAnupiya ! vayamapi khalu nizcayena 'i'dADhINA' indrAdhInAH indravazavartinaH 'dAhiTiyA' indrAdhiSThitAH- indrAdhArajIvinaH 'iMdAhINakalA' indrAdhInakAryAzca vartAmare 'ta' tasmAt 'tunbhe devANuppiyA' he devAnumiyAH! yUyam 'yalicaMcArAyahANI' calicaJcArAjadhAnyA-adhipatitvam 'ADhAi' Adriyata, AdaraviSayIkuta, 'parijANaha' parijAnIta samyagavicArayata 'mumaraha' smarata, smaraNaviSayI kuruta, 'ahaM baMdha!' ardha vanIta 'niyANaM' nidAnam 'pakareha' prakuruta-galicacArAnanupriya kI vaMdanA karate haiM aura namaskAra karate haiM 'jAva pajju vA. sAmo' yAvat ApakI paryupAsanA karate haiN| yahAM yAvatpada se 'va. nditvA namaMsitvA caMdAmahe' ina padoMkA saMgraha huA hai| hama ApakA kisa liye sevA karate haiM to isa ghAda ko prakaTa karate hue. va kahate haiM- 'amhANaM devANuppiyA / he devAnupriya! hamArI yalicaMcA rAyahANI ajiMdAapurohyiA' calicaMcA rAjadhAnI isa samaya indraraH hita evaM purohita rahita banI huI hai 'amhe viyaNaM devANuppiyA' tathA he devAnupriya ! hama saya 'idAhINA IdAhiTiyA' indra ke AdhIna rahanevAle haiM, indrake sahAre jIne vAle haiM 'iMdAhINakAjA' aura hamAre jitane bho kArya hote haiM- ve saba unakI AjJA ke anusAra hI hote haiM 'taM tumbheNaM devANuppiyA!' isaliye he devAnupriya ! Apa 'alisAMcArAyahANi ADhAi' balicaMcArAjadhAno ke adhipatitvapada ko A. daro- Adara kI dRSTi se dekho 'parijANaha' usakA acchI taraha se zaye chAme, "jAva pajjuvAsAmo" ! nama42 4zana abhe so mApanI paNuM pAsanA karIe chIe. have teo temanI payuM pAsanA karavAnuM kAraNa kahe che"amhaannN devANuppiyA pratyAhi" vAnupriya-1 satyAre sabhAzamaliyayA / pAnI 4ndra ana pulita vinAnI cha. "amhe viyaNaM devAzapiyA iMdAhINA iMdAhiTiyA, iMdAhINakajA" devAnupriya-! mame sau dhandane AdhIna mana dhandrane AdhAre rahenArA chIe. amArAM saghaLAM kAryo indranI AjJA pramANe ja thayA kare che. "taM tumbheNaM devANuppiyo "tA hai pAnupriya! Apa "balicaMcA rAyahANi A liyayA AnAnanu Adhipatya svAhAza- AAL :182 ; Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ na. TI. za.3. u.12.22 valicaMcArAjadhAnisthadevAdiparisthitinirUpaNam 235 pAnyadhipatitvArtha saMkalpaM kuruta 'ThiipakappaM pakareha' sthitiprakalpaM prakustasthitau palicazcArAjadhAnIviSayakAvasthAne prakalpa: saMkalpo vicAraH iti sthitiprakalpaH, taM prakuruta cintayata / / 'taeNaM' tataH balicaJcArAjadhAnyadhipatitvAya svavicArasthirIkaraNAnantaram 'tumbhe' yUyaM 'kAlamAse kAlaM kiccA' kAlamAse kAlAvasare kAlaM kRtvA calicaMcA rAyahANIe' valicaJcArAjadhAnyAm 'uvavajissaha utpatsyatha 'taeNaM' tata utpatyanantaram 'tumbhe' yUyam 'amhaM' asmAkam indrA bhaviSyatha tata indrabhavanAnantaram 'amhehi ' asmAbhiH 'saddhi' sArdham divyAna bhogabhogAn bhuJjAnA vihariSyatha // mU0 22 // vicAra kro| 'sumaraha acchI taraha se usakA smaraNa kro| 'aTTa baMdhaha meM nizcaya kro| 'nidAnaM pakareha' maiM baliAMcA rAjadhAnI kA indrapada pAU~ aisA Apa nidAna kro| 'ThiipakappaM pakareha sthiti prakalpakaro- ghalicaMcA rAjadhAnI meM utpanna hone kA nizcaya karo, 'taeNaM' balicaMcA rAjadhAnA ke adhipatitva pada kI prApti ke nimitta ApakA vicAra jo sthira ho jAyagA to 'tumbhe' Apa 'kAlamAse' kAla avasara meM 'kAlaM kiccA' kAla karake 'liccArAyahANIe' bAlacaMcA rAjadhAnI meM 'uvavajissaha utpanna ho jAoge / 'taeNaM' phira isake bAda 'tumbhe' Apa 'amhaM' hamAre 'iMdA bhavissaha indrabana jAoge / 'taeNaM' indra hojAne ke bAda phira 'amhehiM saddhi' hama. logoM ke sAtha 'divvAI bhogabhogAI divya kAma bhogoM ko 'bhuMjamANA viharissaha' bhogate rahoge // sU0 22 // "parijANaha" te bhATa bhanamA 2 viyA2 4, "samara sArI zata tatuM bhara 42 / " a paMdhaha, tanI prAsta bhATa sa465 431, " nidAnaM pakareha" mA5 me niyAY jAMdhI mApana malinya yAnA chandrana 56 bhaNe. " ThiipakappaM pakareha" mA5 sthiti 65 4-masiyA pAnImA Bur vaan| nizcaya 21. "taeNa" // prabhAra 42vAthI-masiyayAnA - manavArnu niyA 42pAthI (nahAna mAMdhAthI) "tambhe" sA5 "kAlamAse" pAbhavAnI masa2 mAthe tyAre "kAlaM kiccA" Azana "balicaMcA rAyahANIe" liyA 24AnAmA "uvavajjissaha" tpanna yazI. "tapaNaM, tyAMpanna thadhane " tumme." mApa "amha iMdAmavissahamamA 4ndra manA. "taeNaM amhehiM saddhiM divAI bhoga. bhogAi bhuMjamANA viharisAha, sbhaa| dhandra manIna A5 samArI sAya 05 kamibhAge jogavaze. e sU, 22 che Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 236 bhagavatIya yalicazArAjadhAnIvAstavyairamurakumArAdibhirivAramabhyarthito'pi gadArakicaJcArAnadhAnyadhipatitvarUpaM payojanaM nAGgIkRtavAna tadIyamArthanAna nAhatavAna tadA te anurakumArAH bAlatapasvinA tAmalinA anAdriyamANA ananumAyamAnAba yasyAmeva dizi prAdurbhUtAstamyAmeva dizi parAmugvIbhUya niyatnAH ityabhimAyeNAha 'taeNaM se tAmalI-ityAdi / ___mUlam-"tae NaM se tAmalI vAlatavassI tehi palicaMcA rAyahANivatthavvehi vahahiM asurakumArehiM devehi, devIhi ya evaM vutte samANe evamaTuM no ADhAi, no pariyANei, tusiNIe saMciTui, taeNaM te balicaMcArAyahANi vatthavayA vahave asurakumArA devA ya, devIo ya tAmali moriyaputtaM docca pi, taJcapi, tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM kareMti, karittA jAva-amhaM ca NaM devANuppiyA ! balicaMcA rAyahANI aNiMdA, jAva-Thii pakappaM pakareha, jAva-doccapi, taJcapi, evaM vutte samANe jAva tusiNIe saMciTai, taeNaM se valicaMcA rAyahANi vatthavvayA vahave asurakumArA devA ya devIo ya tAmaliNA vAlatavassiNA aNADhaijamANA, apariyANijamANA, jAmeva disi pAunbhUA tAmeva disi paDigayA, teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM IsANe kappe aziMde, apurohie, yAvi hotthA, tae NaM se tAmalI bAlatavassI bahupaDipuNNAiM sarhi vAsasahassAI pariyAgaM pAuNittA, domAsiyAe saMlehaNAe attANaM jusittA, savIsaM bhattasaya aNasaNAe chedittA, kAlamAse kAlaM kiccA IsANe kappe IsANavaDisae vimANe, ubavAyasabhAeM devasayaNijasi, devasaMtarie, aMgulassa asaMkhejabhAgamettAe ogAhaNAe IsANe deviva-: Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. TI. za. 3 u. 1 sU. 23 baliccAnivAsI devakRta prArthanA nirUpaNam 237 rahakAlasamayaMsi IsANe devidattAe uvavaNNe, tapaNaM IsANe deviMde devarAyA ahuNovavanne paMcavihAe pajjattIe pajattIbhAvaM gacchai, - taM jahA AhAra pajattIe, jAva-bhAsA- maNa pajjattIe | 23 | chAyA - tataH sa tAmaliH bAlatapasvI taiH valicaJcArAjadhAnIvAstavyaiH cahubhiH asurakumAraiH devaiH, devIbhiva evamuktaH sana imam artham no Adiyate, noparijAnAti, tUSNIkaH saMtiSThate, tataste balicaJcArAjadhAnIvAstavyAH atsrakumArA devAtha devyazca tAmali mauryaputram dvitIyamapi, tRtIyamapi 'tapaNaM se tAmalI' ityAdi / sUtrArtha - (tapaNaM se tAmalI vAlatavassI) isake bAda bAla tapasvI tAmalI ne ( tehi baliAMcA rAyahANivatthavvehiM hahiM asurakumArehiM devehiM devIhiM ya evaM vRtte samANe) una balicaMcArAjadhAnI meM nivAsa karanevAle aneka asurakumAra devoMke aura deviyoM ke isa prakAra se kahe jAne para (eyamahaM no ADhAi ) unakI bAtakA Adara nahIM kiyA / (no pariyANe) use svIkAra nahIM kiyA / (tusiNIe saMci ) ke vala cupacApa apane pariNAma meM sthira rahe / (taeNaM te balicaMcArAyahANivatthaJcayAM bahave asurakumArA devAya denoo ya tAmali moriyaputtaM docapi tacapi tikkhutto AgrAhiNapayAhiNaM kareMti) isa bAta ko dekhakara balicaMcArAjadhAnI ke nivAsI una aneka asurakumAra devoMne aura deviyoMne mauryavaMzIya tAmalI kI dubArA evaM ti taeNa se tAmalI " ityAdi 46 3 sUtrArtha - (taraNaM se tAmalI vAlatavassI) nyAre te jAsatapasvI tAmasIne (te hi valicaMcA rAyahANivatthabvehiM bahUrhi asurakumArehiM devehiM devIhiM ya evaM butte samANe) te siyA rAjdhAnIyAM rahenArA bhane asurakumAra he ane deviyo yA pramAye udhuM tyAre (eyamahaM no ADhAi ) tethe tebhanI vAtanA zAhara naye (tusiNIe saMcidui) te to tebhanA mAtbhapariNAmamA dRDhatApUrva sthira rahyAM tebhane 44 vANa mAgyo nahIM. (taeNaM te valicaMcA rAyahANi vatthantrayA bahave asurakumArA devAya devIo ya tAmali moriyaputtaM docapi taccapi tikkhuttI AyAhiNapANiM kareMti) tyAre te jasiyA rAjdhAnIbhAM rahenAza aneka asurakumAra devA ane viyAe te mauya leAtpanna tAmalInI khIjI vakhata paNa Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre bhAgamAtrAyAm - avagAhanAyAm, IzAne devendravirahakA samaye IzAnaH devendratayA upapannaH, tataH sa IzAno devendraH, devarAjo'ghunopapannaH paJcavidhayA paryAyA paryAptibhAvaM gacchati, tadyathA-AhAra paryAptyA yAvat bhASA manaHparyAptyA / mR0231 240 TIkA- 'taraNaM se' tataH khalu sa ' tAmalI' tAmali: 'vAtavastrI' vAla tapasvI 'tehi' taiH 'balivArAyahAvityacehiM balicacArAjadhAnIvAstavyaiH 'vahUhi' bahubhiH 'amarakumArehiM' amuskumAreH 'devehiM' deveMH 'devITi' devI mizra 'evaM vRtte samANe' evam uparyuktarUpeNa uktaH abhihitaH san 'eyamahaM ' pAta sabhA meM, devazayyA meM devadRSyase Dhake hokara utpanna hue, usa samaya unakI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAMga pramANa thI / jisa samaya ye yahAM utpanna hue usa samaya IzAnakalpa meM devendra kA viraha thaa| vahAM ye IzAnendra kI paryAya se utpanna hue (ahugocavanne tapaNaM se IsANe davide devarAyA) nacIna utpanna hue devendra devarAja IzAna ne (paMcavihAra pajjatIe paJjatIbhAvaM gacchar3a) vahAM para apanI pAMca paryAptiyoM ko pUrNakiyA / (taMjA) ve pAMca paryAptiyAM isa prakAra se hai- (AhArapajattIe jAva bhAsAmaNapajjattIe) AhAra paryApti yAvat zarIraparyApti indriyaparyApti, bhASAparyApti, manaHparyApti / ina pAMca paryAptiyoM se vaha vahAM paryApta huA || su0 23 // TIkArtha - isa prakAra balicaM cArAjadhAnI ke nivAsI asurakumAra AdikoM ke dvArA bArA bAra prArthita hone para bhI jaba bAlatapasvI zayyAmAM devadUSya (deva vasro)thI sajja thaIne utpanna thayA. te samaye temanI avagAhanA aMgulanA asauAtamAM bhAgapramANa hatI. jyAre te tyAM uttpanna thayA tyAre IzAnakalpamAM DaeNvendrane viraha hateA-izAnakalpa keMndra vinAnuM hatuM. tyAM tee izAne ndranI paryA'ye utpanna thayA, (ahuNovavanne taraNaM se IsANe pajjattIe devarAyA) navIna utpanna thayelA te devendra, devarAya 4zAne (paMcavihAra pajjattIe pajjattIbhAvaM gacchai) tyAMcAtAnI yAMce paryAsiyo / urI. (taM jahAM ) te pAMya paryAptiyonAM 'nAma nAtha prabhA che-(AhArapajjattie jAva bhAsAmaNapajjattie) AparyApti indriya paryApti, zarIra paryApti, bhASA pati ane manaHparyApta. tepAMca paryAptio '' urIne tethe paryApta manyA // sU. 23 !! TIkA--alicacA rAjadhAnInA asurakumAra deva devIyoe khalica cAnuM indrA sana svIkAravA mATe khAlatapasvI tAmalIne vAravAra ... vinaMtI karI paNa temaNe temane Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. TI. za. 3 u. 1 su. 23 valicaMcAnivAsIdevakRtamArthanAnirUpaNam 241 imamartha yathoktaprayojanam 'noADhAi' no Adriyate na svIkaroti 'no pariyANeI' no parijAnAti nAnumodayati 'tusiNIye' tUSNIkaH vacanarahita:- maunamAzritaH 'saMciTaI' saMtiSThate, 'taeNaM' tataHkhala te 'balicaMcArAyahANivatthacayA' calicaJcArAjadhAnIvAstavyAH 'ghahave' bahavaH aneke asurakumArAH 'devAya' devAzca 'devIo' devyazca tAlim 'moriyaputta' mauryaputraM 'doccaMpi' dvitIyavAramapi 'tacca pi' tRtIyavAramapi prArthayamAnAH 'tikkhutto' trikRtvaH trivArAn 'AyAhiNapayAhiNaM' AdakSiNapradakSiNaM 'kareMti' kurvanti 'jAba-amhaM ca NaM' yAvat asmAkaJca khalu asurakumArANAm 'devANuppiyA' ! bho devAnupiyAH ! 'balicaMcA rAyahANI' balicaJcArAjadhAnI 'agiMdA' anindrAH idAnIm indrarahitAH, yAvat karaNAva-vayaM devAnupiyaM vandAmahe namaskurmaH yAvatparyupAsmahe iti mUcyate / 'jAva-Thitipakappa' yAvat sthitiprakalpa 'pakareha' prakuruta, yAvatpadena 'apurohitA vayamapi ca indrAdhInAH indrAdhiSThitAH indrAdhInakAryAH tat yUyaM palicazcArAjadhAnIm Adriyadhvam , parijAnIta, smarata, artham vadhnIta, nidAnaM prakuruta' iti pUrvoktaM sarva saMgrAhyam tatra 'jAva-doccaMpi taccApi' yAvat dvitIyavAramapi tRtIyavAramapi, yAvatkaraNAta valicaJcAyA anindratvakathanAdArabhya sthitimakalpAntakathanapUrvakamAptakAlAnantarotpattidivyabhogAnubhavaviharaNaM saMgrAhyam ' evaMyutta' evam uktarUpeNa uktaH 'samANe' san 'jAva-tusiNIe saMciTThai' yAvat tUSNIkaH saMtiSThate yAvatkaraNena 'imamathai no Adriyate no parijAnAti' iti saMgRhayate / 'taeNaM te' tataH khalu te 'valicaMcA rAyahANi vatthayA' palicazcArAjadhAnIvAstavyAH 'vahave' vahavaH amurakumArAH devAH devyazca 'tAmaliNA' tAmalinA 'vAlatabassiNA' cAlatapasvinA 'aNAhAijamANA' anA. driyamANA 'apariNAijja mANA' aparijJAyamAnA ananujJAyamAnA 'jAmevadirsi' yasyAmeva dizi pAumbhUyA' prAdurbhUtAH prakaTIbhUtAH 'tAmevadisiM ' tasyAmeva tAmaline balicaMcArAjadhAnI ke adhipatitva pada ko svIkAra karane kI tarapha bilakula dhyAna hI nahIM diyA aura na unakI kRta prA. thanA ko Adara kI dRSTi se hI dekhA taba ve asurakumAra una bAlatapasvI tAmali se anAdita aura ananujJAta hote hue jisa dizAse Aye the uso dizAkI ora udAsa hokara lauTa gaye / isI javAba paNa na Apyo, temanI vAta pratye dhyAna paNa na ApyuM. temanI vAtane Adara na karyo. teo te AtmadhyAnamAM lIna rahyA. tyAre jemanI vAtano tAmasI dvArA Adara thayo nathI, svIkAra thayo nathI, evA te asurakumAra de ane deviyo nirAza thaIne, je dizAmAMthI AvyA hatA, te dizAmAM pAcho pharyo. tyAra bAda ugra tapanA prabhAvathI Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 bhagavatI sUtre pAsittA AsuruttA, jAva - misimise mANA jeNeva IsANe deviMde, devarAyA teNeva uvAgacchaMti, karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjali kahu japaNaM, vijaeNaM baddhAveMti, evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyA ! valicaMcA rAyahANi vatthavayA vahave asurakumArA devA ya, devIo ya devANuppiyaM kAlagae jANittA IsANe kappe iMdattAe uvavanne pAsettA AsuruttA, jAva egaMte eDeMti, jAmeva disiM pAucbhUA tAmetra disiM paDigayA || sU0 24 // chAyA - tataste calicava rAjadhAnIvAstavyAH bahavossUrakumArAH devAbha devyazca tAlim bAlatapasvinam kAlagataM jJAtvA, IzAne ca kalpe devendratayA upapannaM dRSTvA AmurutAH, kupitAH, caNDakitAH, misamisayanto balicaJzcArAja bAlatapasvI tAmalI ko kAlagata jAnakara balivacArAjadhAnI ke nivAsI devoM ne kyA kiyA isa bAta ko sUtrakAra isa 24 veM sUtradvArA prakaTa karate haiM- 'tapaNaM te valicacA rAyahANi' ityAdi / sUtrArtha - (taraNaM) isake bAda (te valicaMcArAyahANivatthavvayA) ve balica cArAjadhAnI ke nivAsI (bahave asurakumArA devAtha ) aneka asurakumAra deva aura (devIo ya) devI (tAmaliM cAlatavassi) bAlaTreat area ko (kAlagayaM jANittA) kAlagata huA jAnakara aura (IsANe kappe ) IzAnakalpa meM ( devidattAe uvavaNNaM pAsittA ) unhe khAlatapasvI tAmalInA mRtyunI vAta sAMbhaLIne licacA rAjadhanInA devAe zuM karyuM. te sUtrakAre A ra4mAM sUtramAM batAvyuM che-- PS1 taNaM te balicaMcA rAyahANi " tyAhi sUtrArtha :- (tae naM) tyAra mAha ( te balicaMcA rAyahANivatthavvayA vaDave asurakumArA devAya devIo ya tAmaliM cAlatarassI kAlagayaM jAnittA ) te licacA rAjadhAnImAM rahenArA aneka asurakumAra devA ane daiviyAe te khAlatpsvii tAmasInA bhRtyu pAbhyAnI tathA (IsANe kappe ) IzAna devabhA (deviMdaare uvaNNaM pAsittA) zAnendranI paryAye utpanna thayAnI vAta nahI. (Amura Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za0 3 u. 1 sU.24 devakRta tAmaleH zarIraviDambanAnirUpaNam 245 dhAnyAH madhya madhyena nirgacchanti, tayA utkRSTyA, yAvat yatraiva bhArataM vam yatraiva tAmraliptI nagarI, yatraiva tAmale: bAlatapasvinaH zarIrakam, tatraiva upAgacchanti, upAgatya vAmaM pAdaM zumbena badhnanti, trikRtvo mukhe avaSTIvyanti avaSThIvya tAmraliptyAH nagaryAH zRGgATaka- trikacatuSka - catvara - caturmukha mahApatheSu AkarSatrikarSikAm kurvanto mahatA mahatA zabdena udghoSayantaH udaghoSayantaH devendra kI paryAya se utpanna huA dekhakara (AsurattA kuviyA) bahuta hI adhika krudha huekupita hue (caMDikiyA) aura raudrarUpa se saMpanna banakara (misamisemANA balicaM cArAyahANIe) krodharUpI jvAlA se jalate hue ve balicacArAjadhAnI ke (majjha majjheNaM) ThIka bIcoMbIca se hokara (nigacchati ) nikale / (tAe uTTiyAe jAva jeNeva ) so sAdhAraNa cAla se nahIM nikalate kintu usI utkRSTa Adi vizepaNoM vAlI gati se nikale aura nikala kara yAvat jahAM (bhArahevAse jeNeva tAmraliptI nayarI jeNeva tAmalissa bAla tavassissa sarIrae) bhAratavarSa thA usameM bhI jahAM tAmaliptI nagarI thI aura usameM bhI jahAM bAlatapasvI tAmalI kA zarIra paDA huA thA (teNeva uvAgacchaMti) vahAM para Aye / (vAme pAe suveNa baMdhaMti) vahA~ Akara unhoMne tAmali ke zava ke vAyeM paira meM rassI bAMdhI (tikkhuto muhe urduhati) bAda meM usake mukha meM tInavAra thUkA (tAmalitIe nagarIe siMghADaga-tiga- caukka caccara - caummuha mahApahetu AkavikaTTha-nA kuviyA) te vAta lagIne tebhanA apanA pAra na rahyo, (caDikiyA) tethe raudra35 dhAra ne (misamisemANA valicaMcA rAyahANIe ) zedha3yI bhavAsAthI 4* satA-hAMta adhyAvatA, jasiyA rAmadhAnInA (majjha majjheNa ) NarAmara madhyabhArgethA ( niggacchaMti) paDayA (tAe ukiTTayAe jAva jeNeva bhArahe vAse jeNeva tAmalittI nayarI jeNeva tAmalissa vAlatavassissa sarIrae) AgaNa varSAvyA bhumanI utkRSTa Adi vizeSaNAvALI devagatithI te ja khUdrIpamAM AvelA bhAratavanI tAbhaliptI nagarI pAse nayAM NAsatapasvI tAmasInuM bhRtazarIra paDyu tu (teNetra uvAgacchaMti) tyAM payyA. tyAMne tebho (vAme pAe subeNa vaMdhati) tAbhasInA zamanA hAmrA bhagane horI vaDe yAMdhyA. (tikkhuto muhe uhuhaMti) tyAmAha tethe / tenA bhubhAM travAra thUyA. [tAmalittIe nayarIe siMghADaga-tiga- caukka cazcara caummuha, mahApaddesu AkaTa vikaTThi karemANA mahayA mahayA saddeNaM ugghosemANA Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 bhagavatI pAsittA AsuruttA, jAva - misimise mANA jeNetra IsANe deviMde, devarAyA teNeva uvAgacchaMti, karayala pariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTTu japaNaM, vijaeNaM baddhAveti, evaM vayAsI evaM khalu devAzuppiyA ! calicaMcA rAyahANi tvayA bahave asurakumArA devA ya, devIo ya devANuppiyaM kAlagae jANittA IsANe kappe iMdattAe unabanne pAsettA AsuruttA, jAva egaMte eDeMti, jAmeva disiM pAucbhUA tAmetra disiM paDigayA // sU0 24 // chAyA -- tataste calicaJca rAjadhAnIvAstavyAH bahavo'surakumArAH devAzva devyatha tAlim bAlatapasvinam kAlagataM jJAtrA, IzAne ca kalpe devendratayA upapannaM dRSTvA AsurutAH kupitAH, caNDakitAH, misamisayanto balicaJcArAja bAlatapasvI tAmalI ko kAlagata jAnakara calicacArAjadhAnI ke nivAsI devoM ne kyA kiyA isa bAta ko sUtrakAra isa 24 veM sUtradvArA prakaTa karate haiM- 'tapaNaM te balicacA rAyahANi' ityAdi / sUtrArtha - (tapaNaM) isake bAda (te balicaMcArAyahANivatthavayA) ve balica cArAjadhAnI ke nivAsI (bahave asurakumArA devAya ) aneka asurakumAra deva aura (devIo ya) devI (tAmaliM cAlatacassi) bAlatapasvI tAmalI ko (kAlagayaM jANittA) kAlagata huA jAnakara aura (IsANe kappe ) IzAnakalpa meM ( devidattAe uvavaraNaM pAsittA ) unhe khAlatapasvI tAmalInA mRtyunI vAta sAMbhaLIne alicacA rAjadhanInA devAe zu karyu te sUtrakAre A 24mAM sUtramAM matAvyuM che- " taraNaM te balicaMcA rAyahANi " tyAhi. sUtrArtha:- (tae naM) tyAra mAha ( te valicaMcA rAyahANivatthanvayA vahave asurakumArA devAya devIo ya tAmali bAlavavassI kAlagayaM jAnittA ) te alicacA rAjadhAnImAM rahenArA aneka asurakumAra devA ane deviyAe te mAlatpsvii tAmasInA bhRtyu yAbhyAnI tathA (IsANe kappe ) ziAna hevAmAM (deviMdaare uvatraNaM pAsittA) zAnendranI paryAye utpanna thayAnA vAta lagI. (AsUra Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za. 3. u. 1 sU0 24 devakRtatAmaleH zarIraviDambananirUpaNam 247 AkarSa vikarSikAm kurvanti, hIlayitvA yAvat - AkarSavikarSikAm kRtvA ekAnte eDayanti yAmeva dizam prAdurbhUtAH tAmeva dizaM pratigatAH tataste IzAnakalpavAsino bahavo vaimAnikA devAtha devyazca valicaJca rAjadhAnI vAstavyaiH asurakumAraiH devaiH, devIbhizca tAmaleH bAlatapasvinaH zarIrakaM DIlyamAnaM, nindyamAnaM yAvat - AkarSavikarSakaM kriyamANaM pazyanti, dRSTvA AsurutAH, (tAleti) mArA pITA (parivahati) bahuta burI hAlata kI ( paJcati) uThA 2 kara use khUba paTakA (AkaDha vikaDha kareMti) aura idhara se udhara use manacAhA ghasITA (hIlettA jAva AkavirkADU karettA egaMte eDaMti) isa prakAra usakI hIlanA Adi dvArA bahuta burI durdazA karake phira unhoMne use kisI ekAnta sthAna meM pheMka diyA (jAmeva disiM pAUbhUyA tAmeva disi paDigayA) pheMka phAMka kara phira ve jahAM se Aye the vahAM cale gaye / (tapaNaM se IsANakappavAsI bahave vemANiyA devAya devIo ya balicaMcA rAyahANivatthavvaeDiM bahUhiM asurakumArehiM devehiM devIhi ya) isake bAda IzAnakalpavAsI aneka vaimAnika devoMne aura deviyoMne balicaMcA rAjadhAnIke nivAsI aneka asurakumAra devoMke dvArA aura deviyoke dvArA (tAmalissa bAla tavassissa sarIrayaM ) bAlatapasvI tAmalikA zarIra ( hIlijamANaM niMdijjamANaM jAva AkaDa cika kIramANaM pAsaMti) hIlyamAna nindyamAna yAvat AkarSa vikarSaka kiyA jAtA jaba dekhA to (pAsittA) dekhahiyA bhAra bhAryo, [parivarheti] tenI huna khuze hazA urI [pavrheti] AyaDI GAzrIne tene vAraMvAra nIce pachADa [AkaDa vikAGkSa kareMti] tebhanI 42 prabhA tene Ama tema DhasayuM [ hilettA jAva AkaDa vikaDU karetA egaMte eDaMti ] A rIte tenI hilanA Adi dvArA ghaNIja khurA dazA karIne temaNe tene koI ekAnta yA reDI hIdhu [jAmeva disi pAunbhUyA tAmetra disiM paDigayA ] tyAra mA teo jyAMthI AvyA hatA tyAM (alicaMcAmAM) pAchA pharyAM, [taeNa se IsANakappavAsI bahave vemANiyA devA ya devIo ya valicacArAyANavatthavahiM hahiM asurakumArehiM devehiM devIhiM ya] tyAra nAI izAnakapanivAsI aneka devA ane daiviyee, alicacA rAjadhAnInA asurakumAra devA mAda deviyo dvArA [tAmalissa ghAlatavassissa sarIrayaM] mAsa tapasvI tAmasInA zarIrane [hilijjamANaM niMdijjamANaM jAva AkaGkSavikaDUiM kIramANaM pAsaMti] tiraskRta tu Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 bhagavatIle evam avAdipu:-kaH epa bhoH ! sa tAmaliH bAlatapasvI svayaM gRhItaliyA, prANAmikyA pravajyayA pratrajitaH, phaH epa sa IzAne karape IzAno devendra, devarAna iti kRtvA tAmaleH pAlatapasvinaH zarIrakaM hIlayanti, nindanti, vi santi, gaInte, avamanyante, tarjayanti, tADayanti, parivyayante, pradhyayante pharemANA mayA mahayA sadeNaM ugdhosemANA ugghosemANA evaM vayAsI pAda meM tAmralipta nagarI ke zRGgATaka, vika, catuSka, catvara, caturmukha mahApatha ina saya mArgoM meM use khUya idhara se udhara ghasITA aura idhara se udhara ghasITate hue aura 2 kI AvAja se yAra 2 isa prakAra kI ghopaNA kI (phesaNaM bho! se tAmalI pAlatavassI sya gahiyaliMge pANAmAe pazyanAe pancahae?) are dekho to sahI kona toyaha bAlatapasvI tAmalI ki jisane Apa pravajyA dhAraNa karalI ora mANAmikI pravrajyA se jo pravajita huA(kesa NaM se IsANe kappe IsANa deviMde devarAyA ti kaha tAmalissa ghAlatavassissa sarIrayaM hIlota) aura IzAnakalpa meM huA devendra devarAja IzAna kona ? isa prakAra kahakara unhoMne cAlatapasvI tAmalI ke zarIra kI nirbhatsanA kI (niMdati) niMdA kI (khiMsati) ye usa para khUba khisayAne apanA hAtha muMha TevA panAkara unhoMne usakA apamAna kiyA (garihaMti) usakI gardA kii| (avamannati) tiraskAra kiyA (tajjati) use bhasita kiyA, ugdhosemANA evaM bayAsI] tyA2 mA tabho tAmasIna zasane tAlinI nagarAnA zRMgATake, trikA, catuSkA, catvara, rAjamArga Adi mArgo para Ama tema khUba DhasaDayuM. zabane Ama tema DhasaDatA DhasaDatA temaNe ghaNe moTe avAje nIce pramANe ghoSaNA pApA2 4rI- kisaNaM bho ! se tAmalI vAlatavassI sayaMgahiyaliMge pANAmAe pabajjAe pancaie ?] tAliptI nasarInA nivAsImA! mI! 6 458 Adi bhAvathI lokone chetaravA mATe pitAnI jAte ja sAdhune veva sajI prANAmikI Ela Hot2 42nA2 tAmadInA devo prabhAva 5 ch| kesaNaM se IsANe kappe IsANe devide devarAyA ti kaTTha tAmalissa bAlatabassissa sarIrayaM hIlaMti] zuM pitAnA daMbhI sAdhuveSathI te IzAnadevalokane Indra banI zakavAne samartha che? Ama hIna tebho mAsatapasvI tAmahInA zarInI nitsanA (ti2242).za, [nidaMti] nihArI, [khisati temA senA 52 mata milayA- bhaye bhA bhayoDIna tenuM samAna yu, girihaMti] sonI samakSa tanI | 41, [avamannati] apaDasanA za, tijati] mAjI khA~dhI thIMdhAna tenI asanA 52, tAle ti] DA. Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. TIkA za.3 u.1 sU. 24 devakRtatAmaleH zarIraviDamvanAnirUpaNam 251 yasminneva pradeze 'bhArade vAse' bhArate varSe, yAvatkaraNAt "svaritayA, capalayA, caNDayA, jayinyA, chekayA, siMhayA, zIghrayA, uddhRtayA, divyayA devagatyA tiryak asaMkhyeyAnAM dvIpasamudroNAM madhyaM madhyena yatraiva jambUdvIpo dvIpaH" iti saMgrADacam, ' jeNeva ' yatraiva yasminneva madeze ' tAmalittInayarI ' tAmraliptI nagarI, yasminneva pradeze nAmraliptasya bAlatapasvinaH ' sarIrae ' zarIrakam, AsIt 'teNeva ' tatraiva tasminneva pradeze atra sarvatra saptamyarthe tRtIyA 'uvAgacchati' upAgacchanti samIpamAgacchantItyarthaH tatra upAgatya 'bAme pAe ' vAmapAde tAmraliptasya bAlatapasvinaH zarIrasya 'suyeNa' zumbena rajjvA 'baMdhaMti' badhnanti, 'dhittA' dravAM 'tikkhutto' trikRtvaH vAratrayam 'muhe' mukhe bAlatapasvino mRtazarIrasya mukhe 'uddhati' avaSTIvyanti SThIvanaM kurvanti, 'tAmalittIe nayarIe' tAmraliptyAH nagaryAH siMghADakatiga- caukka - caccara - caummuha- mahApayapadebhru' zRGkhATaka-trika-catuSka- catvara- caturmukha-mahApathapatheSu tatra zRGgATake zRGgATakakAre, trike kArakI divya devagati se calakara ve sabake saba 'jeNeva bhArahe vAse jeNeva tAmalittI nayarI' yAvat jahAM bharata kSetra hai usameM bhI jahAM tAmaliptI nagarI thI aura usameM bhI 'jeNeva bAlatavasissa tAmalissa' jahAM bAlatapasvI tAmalikA 'sarIrae' mRtaka zarIra thA 'teNeva uvAgacchati' vahAM para Aye / vahAM A karake unhoMne vAlatapasvI tAmalike mRtaka zarIrakA ' vAse pAe suveNa baMdhai ' vAyAM paira rajjU se bAMdhA 'baMdhittA' bAMdha karake 'tikkhutto' phira tInacAra 'muhe' usa mRtaka zarIra ke mukha meM 'uhuhaMti' thUkA | 'tAmalittIe nayarIe' phira tAmralipsI nagarIke 'siMghADaga-tiga- caukka - cacara- caummuha - mahApayapa hetu' zRGgATaka ke " jeNeva jaMbUdIve dIve" teyo nayAM bhUdvIya nAmano dvIpa Dato, "1 jeva bhArahe vAse" tebhAM kyA bhAratavarSa ito, " jeNeva tAmalittI nayarI " bhAratavarSabhAMnyAM tAmraliptI nagarI hutI, "jeNetra vAlatavassissa tAmalissa sarIrae" tAmaliptI nagarI pAse jyAM mAlanapasvI tAmalInuM mRta zarIra paDayuM hatu " teNeva uvAgacchaMti tyA AvyA. tyAM AvIne temaNe tAmalInA zakhane " vAme pAe saMveNa baMdhaI" DAmeo yatra horaDA paDe mAdhyo "baMdhittA" gAMdhIne tikkhutto mudde uti tae tenA mAMmA traNa vAra cUkayA tyAra bAda " tAmalittIe nagarIe" tAmraliptI nagarInA "siMghADaga-tiga- caukka-caccaracammuha - mahApayapa hesu zigeADAnA AkAranA mArgomAM, traNu mAgeryAM bhegA thatA hAya 17 44 17 " 6 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 bhagavatI sUtre kupitAH saJjAtakopogAH 'paMDikiyA' caNDakitAH raudrarUpApannAH 'misimise mANA misamisayantaH krodhajvAlayA dedIpyamAnAH kampana pUrvakaM 'misamisa' iti zabdaM kurvanto vA 'balinA rAyAjI' balicaJcArAjadhAnyAH 'mAM majhegaM' madhya madhyena madhyabhAgena 'niragacchati' nirgacchanti, 'tAe uTTiyAe' tathA kayA'pi vilakSaNayA utkRSTayA utkarSavatyA ityasya yAvatpadasUcitena ' devagatyA' ityanenAnvayaH jAva- jeNeva ' yavat yatraitra * 6 " , krodhayukta ho gaye AMThoM Adike phar3akane rUpa krodha ke niha unameM spaSTa jhalakane lage / 'kRviyA' kopa kA udaya unake ho gayA hai yaha bAta acchI taraha se dekhane vAloM ko pratIta koTi meM Ane laga gaI / 'DakiyA' unakA rUpa raudra vana gayA 'misamisemANA' krodha kI jvAlA se dedIpyamAna hote hue ve apane oThoMko apane hI dAMtoMse kATane laga gaye athavA 'misamisa' isa prakAra ke zabdako karane lage isa prakArakI sthiti saMpanna hote hue devi devatA 'thalikAMcArAyahANIe' balicaMcA rANadhAnI ke 'majAM majjheNaM' ThIka bIcoM bIca se hokara 'nigacchati' nikale / 'tAe uDiyA' nikalate samaya unakI gati vilakSaNa thI evaM utkRSTa aura utkarSavAlI thI / yahAM jo yAvatpada kA prayoga huA hai usase "turiyAe, cavalAe caMDAe, jahaNAe, deyAe, sIhAe, sigyAe, udghRyAe, divvA devagaIe tiriyaM asaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjha majjheNaM jeNeva jaMbUddIve dIve" ina padoMkA saMgraha huA hai / isa pra krodhane kAraNe temanI buddhi bhramita thai gai tee mAnasika samatulA gumAvI beThA 'honuM dhana' Adi DodhanA thinA temanA bhuma para spaSTa heNAvA lAgyA. "kutriya" teonA manamAM kepanA udya thA che, e vAtanI pratIti temanI sAme jonArane thavA sAgI "caDakiyA" tebhANe raudra3ya dhAra yu "misamisemANA" zeSazcI agnithI temanI mukhAkRti dedIpyamAna thai gai. teo dAMta kacakacAvIne tathA peAtAnA dAMta nIce hATha karaDIne potAnA kodha prakaTa karavA lAgyA. A prakAre atizaya adhathI yukta thayelA te asurakumAra hevA bhane hepyo "balicacArAyahANIe majjhamajjheNaM niggacchaMti" nasIrtha yA rAjdhAnInI NarANara vabhye bhAvesA bhArge thI bhAgaNa vadhyA. "tAe ukkiyAe" tyAMthI nINatI vapyate tebhanI zati viSakSaNu, STa, tvarita, apasa, thaMDa, yazAlinI, nipuNu, siMhatulya, zIghra, udhdhUta bhane hivya hatA. A prakAranI divya gatithI tiya glAkanA asakhya dvIpasamudrone pAra karIne Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 ma. TIkA za.3 u. 1 sU. 24 devakRtatAmaleH zarIraviDamvanAnirUpaNam 251 yasminneva pradeze 'bhArahe vAse' bhArate varSe, yAvatkaraNAt " tvaritayA, capalayA, caNDayA, jayinyA, chekayA, siMhayA, zIghrayA, uddhRtayA, divyayA devagatyA tiryaka asaMkhyeyAnAM dvIpasamudroNAM madhyaM madhyena yatraiva jambUdvIpo dvIpaH" iti saMgrAham ' jeNeva ' yatraiva yasminneva pradeze ' tAmalittInayarI ' tAmraliptI nagarI, yasminneva pradeze nAmraliptasya bAlatapasvinaH ' sarIrae ' zarIra kam, AsIt 'teNeva ' tatraiva tasminneva madeze atra sarvatra saptamyarthe tRtIyA 'uvAgacchati' upAgacchanti samIpamAgacchantItyarthaH tatra upAgatya 'vAme pAe ' vAmapAde tAmraliptasya bAlatapasvinaH zarIrasya 'suSeNa' zumbena rajjvA 'baMdhaMti' badhnanti, 'baMdhittA' yadravAM 'tikkhutto' trikRtvaH vAstrayam 'mudde' mukhe bAlatapasvinI mRtazarIrasya mukhe 'uThThati' avaSTIvyanti SThIvanaM kurvanti, 'tAmalittIe nayarIe' tAmraliptyAH nagaryAH siMghADakatiga- caukka - caccara - caummuha - mahApayapadebhu zRGkhATaka-trika-catuSka- catvara caturmukha- mahApathapatheSu tatra zRGgATake zRGgATakAkAre, trike kArakI divya devagati se calakara ve sabake saba 'jeNeva bhArahe vAse jeNeva tAmalittI nayarI' yAvat jahAM bharata kSetra hai usameM bhI jahAM tAmaliptI nagarI thI aura usameM bhI 'jeNeva bAlatavasissa tAmalissa' jahAM bAlatapasvI tAmalikA 'sarIrae' mRtaka zarIra thA 'teNeva uvAgacchati' vahAM para aaye| vahAM A karake unhoMne vAlatapasvI tAmalike mRtaka zarIrakA 'vAme pAe suveNa baMdhar3a ' vAyAM paira rajjU se bAMdhA 'vadhittA' bAMdha karake 'tikkhutto' phira tInacAra 'muhe' usa mRtaka zarIra ke mukha meM 'uhuti' thUkA / ' tAmalittIe nayarIe' phira tAmraliptI nagarIke 'siMghADaga-tiga- caukka caccara - caummuha- mahApayavahesa' zRGgATaka ke "jeNeva jaMbUdIve dIve" tetheo nayAM yUdvIpa nAmaneo dvIpa hato, (( jeNeva bhArahe vAse" tebhAM kyA bhAratavarSa ito, " jeNeva tAmalittI nayarI" AtevarSamA nyAM tAmraliptI nagarI hatI, "jeNeva vAtavassissa tAmalissa sarIrae" tAmalikhI nagarI pAse jyAM khAlatapasvI tAmalInuM mRta zarIra paDayuM hatu " teNeva uvAgacchaMti " tyA AvyA. tyAM AvIne temaNe tAmalInA zukhanA " vAme pAe saMveNa baMdhaI" DAmo patra horaDA paDe mAdhyo "baMdhittA" gAMdhIne tikkhutto mudde uddeti * tame tenA memA traNa vAra cUkayA tyAra. mAda " tAmalittIe nagarIe " tAmraliptI nagarInA "siMghADaga-tiga- caukka - caccaraummuha - mahApayapasu " ziMgoDAnA AdharanA bhArgabhAM, tra bhAga legA thatA hoya 46 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - - - 252 bhagavatIba mArgatrayamilanasthAne, catvare anekamArgamilanasthAne, catuSke catuSpathe, caturmukhe mahApathe 'Akavikar3i' AkarpavikarSikAm AkarSaNa-vikarSaNam 'kare mANA' kurvantaH 'mahayA mahayA' mahatA mahatA 'saddeNaM' zabdena ghopA 'udghosamANA' - muhuH udghopayantaH udghopaNAM kurvantaH, evaM vakSyamANaprakAreNa avAdipu:phaH epa khalu bho ! sa tAmaliH bAlatapasvI 'sayaM gahiyaliMge' svayaM gRhItaliGgaH svayaM, svayameva dambhakapaTAdinA lokamatAraNArya gRhItaM svIkRtaM liyaM sAdhuveSAdi yena saH kapaTasAdhucepadhArI, 'pANAmAe' prANAmikyA 'paJcajAe' pravajyayA 'pancaie' bhavanitaH? epa tAmaliH kevalaM dambhana sAdhuvepaM gRhItavAn na tu vairAgyAdinA sAdhuH saMjAto'sti, ityAzayaH / AkAra jaise mArga meM, nika-tIna mArgoM se milita sthAna meM, catuSka catuppatha meM, caturmukha-cAra rAstAvAle mArga, mahApadha-rAjamArga meM, sAmAnyamArga meM usa mRtaka zarIra ko 'AkavikaDriM karemANA' idhara udhara AkarSaNa vivarpaNa karate hue-arthAt ghasITate hue 'mahayA mahayA saddeNaM' tathA jora jora kI AvAjase 'udaghosemANA' bAra 2 ghoSaNA karate hue 'evaM cayAsI' isa prakAra se kahA 'kesaNaMbho! se tAmalI pAlatavassI sayaMgahiyaliMge, pANAmAe pavajAe pavva ie ' are! o tAmraliptI nagarIke nivAsiyo! dekho -apane Apa daMbha kapaTaAdi bhAva se logoM ko Thagane ke liye saMnyAsI kA veSa dhAraNa karake prANAmikI pravrajyA se pravajita huA yaha vicArA tAmali to kauna ? isane to kevala daMbha se hI saMnyAsikA vepa liyA hai- vairAgya Adi se vAsita hokara nahIM-aisI vRttivAlI evA sthAnamAM, cokamAM, cAra mArga maLatA hoya evA sthAnamAM, aneka mArga maLatA hoya evA sthAnamAM, rAjamArgo para ane sAmAnya mArgo para te tAmalInA zabane "Akavikar3i karemANA" samatema DhasayumAza ne bhAgepi2 satI mate "mahayA mahayA saNaM" gr mITara sapAryA pAra pA2 "udaghosemANA evaM kyAmI pApa zane yA pramANe 4 -" kesaNaM bho ! se tAmalI bAlatavassI sayaMgahiyaliMge, pANAmAe paJcajjAe pavaIe" tAmraliptA nagInA nivasiye ! dekhe te kharA ! daMbha ane kapaTathI lekene ThagavAne mATe pitAnI jAte ja sAdhano veSa dhAraNa karIne prANamakI pravrayA lenAra A bicArA tAmalInA kevA hAlA thayA che ? teNe vairAgyane kAraNe sAdhu veva grahaNa karyo nathI paNa daMbhathI lokone Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 1 sU. 24 devakRta tAmale zarIra viDambana nirUpaNam 253 evam 'kesaNaM se IsANe kappe IsANe deviMde devarAyA' kaH epa saH IzAne kalpe IzAno devendraH, devarAjaH ? na ko'pi IzAnanAmA devendraH devarAjaH IzAne kalpe vartate 'cikaTTu' iti kRtvA ityevaMrUpeNa te asurakumArAH bhartsayanto vAtapasvinaH tAmaleH mRtazarIrakam 'DIlaMti' DIlayanti janmakarma marmodghATanapUrvakaM nirbhatsayanti ' nindanti ' kutsitazabdapUrvakaM dopodudghATana anAdriyante 'visaMti' hastamukhAdivikArapUrvakam apamAnayanti 'gari haMti' garchan lokasamakSe garhaNAM kurvanti 'avamannaMti' avamanyante - avahelanA - spadaM kurvanti, 'tajjaMti' tarjayanti aGgulyAdinirdezena bhartsayanti, tADayanti ya C graha tAmali hai| tathA 'kesaNaM IsANe kappe IsANe deviMde devarAyA' IzAnakalpa meM devendra devarAja IzAna kauna ? yaha vahAM bhalAM apanI mAyAcArI se pAlita dIkSA ke prabhAva se indra ho sakatA hai kyA ? vahAM para indra hone ke liye to nirdoSarUpa se pAlita dIkSA cAhiye parantu aisA isane kucha nahIM kiyA hai, ataH yaha vahAM IzAnendra kaise ho sakatA hai ? 'tti kaTTu' isa prakAra ghoSaNA meM kaha karake una asurakumAroM ne bAlatapasvI tAmalI ke mRtaka zarIra kI bhartsanA ( tiraskAra) karate hue 'hIlaMti ' janma, karma aura marmodghATanapUrvaka usakI khUba avajJA kI 'niMdati' nindAkI kutsika zabdoM kA prayoga karate hue khoTe AkSepa kaha 2 kara usakA khUba anAdara kiyA 'miti' ve usake prati khUba khiisayA gaye arthAt apane hAtha mu~ha vikRta banA 2 kara unhoMne usakA apamAna kiyA ' garihaMti lokoM ke samakSa usakI garhaNA kI, 'avamannaMti' avahelanA kI iMzavA bhADe A dveSa aTuSu aryo che tathA "kesa NaM IsANe kappe IsANe deviMde devarAyA 22 zuM IzAna devalAkanA Indra banavAnuM tenuM sAmarthya che ? zuM tenI bhI dIkSAnA prabhAvathI te IzAnendranuM pada prApta karI zake tema che ? tyAM indra banavA mATe tA jaiiva rIte dIkSA paryAyanuM pAlana thavuM joie. pazu tAmalIe e rIte dIkSA pALI nathI, te te kevI rIte izAnendra khanI zake? "ttika" uparokta ghoSaNA arIne te asurakumArI te mAsatapazvI tAmasInA zaNanI bhatrsanA (tiraskAra) 423 " hIlaMti " tenA janma, arbha ane bharmane mUlyAM pADIne tenI khUba avajJA karI ni"i nindA karI kaThora zabdonA prayAga karIne tathA goTA bhayo bhUmIne tenA nAhara ye " khisati " tebhave tenA pratyene tebhanA zeSa hAtha tathA bhumanI viThThata yeSTAo dvArA pra48 yo " garihaMti " soDAnI samakSa temadhe tenI gaDayA (nidha) urI, " atramannaMti " avahelanA purI, 9 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI sUtre mArgatrayamilanasthAne, cavare bhanekamArga milnasthAne, catuSke catuSpathe, caturmukha mahApathe 'vikar3i ' AkarSa vikarSikAm AkarSaNa - vikarSaNam 'kare mANA ' kurvantaH 'mahA mahA' mahatA mahatA 'sadeNaM' zabdena ghoSeNa 'udghosamANA' - muhuH udghoSayantaH udUghoSaNAM kurvantaH, 'evaM' vakSyamANamakAreNa atrAdiSu :kaH eSa khalu bho ! sa tAmaliH bAlatapasvI 'sayaM gahiyaliMge ' svayaM gRhItaliGgaH svayaM svayameva dambhakapaTAdinA lokamatAraNAyeM gRhItaM svIkRtaM i sAdhuvepAdi yena saH kapaTasAdhuvepadhArI, 'pANAmAe' prANAmikyA 'pancajAe' manajyayA 'pancaie' matrajitaH ? epa tAmaliH kevalaM dambhena sAdhuceSaM gRhItavAn na tu vairAgyAdinA sAdhuH saMjAto'sti ityAzayaH / 252 AkAra jaise mArga meM, trika-tIna mAgoM se milita sthAna meM, catuSka catuSpatha meM, caturmukha - cAra rAstAvAle bhArgameM, mahApatha-rAjamArga meM, sAmAnyamArga meM usa mRtaka zarIra ko 'AkaDe vika ikaremANA' idhara udhara AkarSaNa vikarSaNa karate hue arthAt ghasITate hue 'mahayA mahayA sadeNaM' tathA jora jora kI AvAja se 'udghosemANA' bAra 2 ghoSaNA karate hue 'evaM vayAsI' isa prakAra se kahA 'kesaNaMbho! se tAmalI vAlatavastI sayaMgahiyaliMge, pANAmAe pavvajjAe pa ie ' are ! o tAmraliptI nagarIke nivAsiyo ! dekho - apane Apa daMbha kapaAdi bhAva se logoM ko Thagane ke liye saMnyAsI kA veSa dhAraNa karake prANAmikI pratrajyA se pravrajita huA yaha vi cArA tAmali to kauna ? isane to kevala daMbha se hI saMnyAsikA vepa liyA hai- vairAgya Adi se vAsita hokara nahIM - aisI vRttivAlA evA sthAnamAM, cekamAM, cAra mArga maLatA heya evA sthAnamAM, aneka mArga maLatA hAya evA sthAnamAM, rAjamAkpara ane sAmAnya mArgo para te tAmalInA zabane "Akadaivikar3i karemANA" samatema DhasaDyuH mA zete tene bhArgepira DhasautI bamate "mahayA mahayA saddeNaM " "Duna bhoTA bhavAnthI vAraMvAra "udghosemANA evaM vayAsI" ghoSaNA urIne yA prabhAu-" kesaNaM bho ! se tAmalI vAlatavastI sayaMgahiyaliMge, pANAmAe patravajjAe pavvaIe " he tAmraliptI nagarInA nivAsiye ! dekhA te kharAM ! da Mbha ane kapaTathI lokone ThagavAne mATe peAtAnI jAte ja sAdhunA veSa dhAraNa karIna prAmikI pratrajyA lenAra A jicArA tAmalInA kevA hAla thayA che ! teNe vairAgyane kAraNe sAdhunA veSa grahaNa karyo nathI paNa dAthI lArkane Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bha. TIkA za.3 u. 1 sU. 24 devakRtatAmaleHzarIraviDambananirUpaNam 255 'bAlatavassissa' bAlatapasvinaH 'sarIrayaM' zarIrakam , 'DIlijamANaM' hIlyamA nam 'nidinjamANaM nindhamAnam 'jAva-AkaDavikar3i' yAvat Akarpavikapake 'kIramANa' kriyagA' 'pAsaMti' pazyanti, yAvatkaraNAt 'khisyamAnaM , gaumANam , avamanyamAnam , taya'mAnam , tADacamAnaM, parividhyamAna, pravyathyamAnam ,' iti saMgrAhyam , 'pAsittA' dRSTvA 'AsuruttA' AsurutAH kopAviSTAH santaH 'jAva misamisemANA' yAvat misamisayantaH 'jeNeva' yatraiva yasminneva pradeze 'IsANe' IzAnaH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH AsIt 'teNeva' tatraiva tasminneva madeze uvAgacchanti' upAgacchanti uvAgacchittA' yahahiM asurakumArehiM una aneka asurakumAra 'devehi devIhiM ya' devoM aura deviyoM ke dvArA 'tAmalissa ghAlatavasissa' ghAlatapasvI tAmalI ke 'sarArayaM zarIra ko hIlijamANaM nidijamANaM jAva AkaDa vikar3i koramANaM pAsaMti' hIlyamAna, nindyamAna yAvat AkarSaka vikarSaka kriyamAna dekhA arthAt calicaMcArAjadhAnI ke devoM ne tAmalI kA mRtaka zarIra apane avadhijJAnase pUrvokta durdazA se yukta kiyA huA jaya dekhA-yahAM yAvat zabda se 'khisyamAna, garkha mANa avamanyamAna, tajyamAnA, tADayamAna, parividhyamAna, pravyathyamAna, ina saba pUrvokta vizeSaNoM kA saMgraha huA hai| tava ve aisA 'pAsittA' dekhakara 'AsuruttA' ikadama krodha se bhara gaye aura yAvat misamisAte hue"jeNena deviMde devarAyA IsANe' jahAM devendra devarAja IzAna viraajtyArabAda IzAna kalpavAsI te aneka vaimAnika deve ane devie avadhijJAnathI e badhuM joyuM. balicaMcA nivAsI aneka asurakumAra dee ane devoe bAlatapasvI tamalInA zarIranI je nirbharsanA, avajJA AdithI laIne DhasaDavA paryantanI je durdazA za tI te i. sADI 'yAvata' 54thA visyamAna, gadyamAna, avamanyamAna, tajyamAna; tADayamAna; parividhyamAna, madhyathyamAna' mA pUDa Awaa aDa karAyA che. devendra izAnanA pUrvabhavanA mRta zarIranI asurakumAra de ane deviye dvArA AvI durdazA thaelI joIne, IzAna kalpa nivAsI devAnA Dedhane pAra na rahyo "bhAsurattA" teso pathA sAyA tha gayA. tabhaNe za635 5 / 25 4yu. 535 // agnithI dedIpyamAna mukhAkRtivALA te IzAnaka5 nivAsI deve dAMta kacakacAvIne tathA hAMtanIya 36 42Ina bhne| gussA 41 421dAyA. "jeNeva devide devarAyA IsANe teNeva uvAgacchaMti" mA pAtanI zAna-ne mama2 mA5yAne bhAra, tem| Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 bhagavatIce pTayAdinA parighnanti madhyayante makapTakurisatadazAmutpAdayantIva 'AkavikA AkarSaNavikarpikAm gharpaNAdinA nandarIraM viDamyagantaH 'phareti' kurvanti hIlitA jAyabhAya? vikar3i' hIlayityA yAcana AkarSaNavikarNikAm 'karegA' kRtvA egate eDaMti ekAnte eDayanti bhakSipanti eDittA makSiyajAmevadisi pAu bhUyA tAmeva disi paDigayA' yAmeva dizaM nirdizya prAdurbhUtAttAmeva dizaM patigatAH 'taeNaM te tatakhalu te 'IsANakappayAsI' IzAnakalpavAsino 'vAve 'vahara: aneke 'vemANiyA' caimAnikAH 'devA ya devIoya devAza devyazca 'balicaMcArAyahANivatyanbaehi' baliyanArAjadhAnIvAstavyaiH 'yahAI bahubhiH 'asurakamA reDiM' asurakumAraH 'deverTi' deveH 'devITiMya devI mitha tAmalisa' tAmale 'tajjati aMguli se use divA 2 kara usakI bhartsanAkI 'tAle ti' lakaDI vagairaha se use khUya mArA 'parivaheM ti' bahuta dhurI usakA dazA banAI 'pancati' saba taraha se usakA apamAna kiyA 'AkI vikaGkiM kareMti' aura apanI icchA ke anusAra usa mRtaka daha ko khUba idhara se udhara jamIna para ghasITA 'hIletA jAva Akara vikaDriM karettA' isa prakAra hIlanA yAvat AkarpaNa vikarpikA (ghasA TanA) karake 'egate-eDati' phira unhoMne usa mRtaka zarIra ko ekAnta sthAna meM le jAkara DAla diyaa| 'eDittA' ekAnta sthAna meM DAla kara phira ve 'jAmeva disi pAunbhUyA tAmeva disiM paDigayA' asurakumAra ke devI devatA jahA~ se Aye the vahIM para vApisa cale gaye 'taeNa te IsANakappavAsI baDhe vemANiyA devAya devIo' unake cale jAne ke bAda IzAna kalpayosI una aneka vaimAnika devAne aura deviyoMne 'calicacArAyahANivatyandhaehiM balicaMcArAjadhAnIke nivAsI "tajati mAmI sAdhA sIdhAna tanAsana (ti2242) 4,"tAleti" 132 yA tara 55 38 ," paricati" nI ghaet U AL, 'pancati" 62 re tenu apamAna yu", " AraDa vikaDDUi kareMti " bhane te bhUtAne tenI chAnusAra mAma te game tyo sayo. "hIletA jAva AkavikaTTi karatA" zata DAlanA (4) thI bane bhAna 52 // viSaya (sasvAnI () yantanI nAyaba tanuM apamAna rIna. "egate paDaMtitabhara ne matazarIrane ekAMta jagyAe laI jaIne pheMkI daIne te asurakumAra de ane deviyo 'jAmevadisiM pAubbhUyA tAmeva disi paDigayAyAdhI bhAvyA hutAtyA pAchAyAyA gayA. taeNaM te IsANa kampavAsI bahave. vemANiyAM devA ya devIo ya Ale" Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za. 3 u.1 sU. 25 IzAnendrakRtakopasvarUpa nirupaNam 259 o ya IsANaM deviMdaM, devarAyaM Adati, jAva-pajjuvAsaMti, iMsANassa deviMdasta devaraNo ANA-uvavAyavayaNa-nidese ciTThati, evaM khalu goyamA ! IsANeNaM devideNaM, devarapaNA sA divvA deviTTI jAva-abhisamaNNAgayA // sU0 25 // chAyA-tataH sa IzAno devendraH, devarAnastepAm IzAnakalpavAsinAe bahUnAm vaimAnikAnAm devAnAJca devInAJca antike imam artha zrutvA, nijhamya AsusuptaH, yAvat misamiyayana tatraiva zayanIyavaragatasvicalikAM bhrUkuTi malATe saMhatya balicacArAjadhAnIm adhaH, sapakSam, sapratidizam rAmabhilokayati, tataH 'taeNaM IsANe devide devarAyA' ityAdi / sUtrArtha-(taeNa) isake bAda deviMde devarAyA IsANe) devendra devarAja IzAna ne (tasiM IsANakappavAsINaM) vahaNaM vemANiyANaM devANAya devINa ya aMtie eyamadraM socA nimamma) una IzAnakalpameM rahane vAle aneka dhaimAnika devoM aura deviyoM ke mukhase jaya isa yAtako sunA aura usakA vicAra kiyA to sunakarake aura vicAra karake vaha (Asurutte) umI samaya krodha se bhara gaye (jAva misimisemANe tattheva sayaNijavaragaye) yAvat misamisAtA huA vaha vahIM para devazayyA meM baiThA rahA (nivaliyaM bhiDiM niDAle sAhu) aura vahIM se tIna bala paDeM aisI apanI bhRkuTiko kapAla meM caDhAkara (bali____ "taeNaM IsANe deviMde devarAyA" tyA sUtrArtha - (taeNaM deviMde devarAyA IsANe) te devendra, herAya thAne . (tesiM IsANakappavAsINaM vahaNaM vemANiyANaM devANa ya devINa ya aMtie eyamaDhe socA nisamma) ta 65mA rahena bhane pani yo mana heviyAne mukhe te vAta sAMbhaLI ane teNe te vAtano vicAra karyo. te vAta sAMbhaLIne tathA te pAtanA vicAra zana (Asurutte) tena DopAni mAjhI 4yo, tethe zaidra35 dhAraNa yu (jAva misimisemANe) adhAzI in zyayAvato te (tattheva sayaNijjavaragaye) tyair pazacyA 52 mesI rahyo, (tivaliyaM bhiuDi niDAle sAMhadda) gana 4AgamA tra 2mAmI 5 vI zata pravaTiyApIna (valicaMcArAyahANi ahe sapakkhi sapaDidisi samabhiloei) terI galiyayA yAnInI nIyanI mAnmAM, yAre pala Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagaratI 258 samajoinbhuA, jAyA yA vi hotthA, taeNaM te valicaMcArAyahANivatthavvayA vahave asurakumArA devA ya, devIo ya taM vali. paMcArAyahANi iMgAlanbhUyaM, jAva-samajoinbhU pAsaMti, pAli. tA bhIA, tatthA, susiA, uviggA, saMjAyabhayA, savao samaMtA AdhAveMti, paridhAti, annamannassa kAyaM samaturaMgemANA ciTuMti, taeNaM te balicaMcArAyahANi vatthacayA vahave asurakumArA devA ya, devIo ya IsANaM deviMdaM, devarAyaM parikuviyaM jANittA IsANassa deviMdasta, devaraNo taM divaM devihi, divaM devajjuiM divaM devANubhAgaM divvaM teyalessaM asahamANA savve sapakkhi, sapaDidisiM ThiccA karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaha jaeNaM, vijaeNaM vaddhAviti, evaM. vayAsI-aho! NaM devANuppiehi divA devir3I, jAva-abhisamapaNAgayA, taM divANaM devANuppiyANaM divA deviTTI, jAva-laddhA, pattA abhisamaNNAgayA, taM khAmemo devANuppiyA! khamaMtu devANuppiyA ! khamaMtu marihaMtuNaM devANuppiyA ! NAI bhujjo bhujo evaM karaNayAeNaM tikaTTha eyamaI sammaM viNaeNaM bhujo bhujo khAmeM ti, taeNaM se IsANe deviMde, devarAyA tehiM balicaMcArAyahANivatthavcehiM bahUhi~ asurakumArehi, devehi, devIhi ya eya: maTaM sammaM viNaeNaM bhujo bhujjo khAmie samANe taM divvaM devihi. jAva-teyalessaM paDisAharai, tappabhiiMca Ne goyamA ! te balicaMcArAyahANivatthatvayA bahave asurakumArA devA ya, devI Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 1 kha 25 IzAnendrakRta kopasvarUpa nirUpaNam 261 udvignAH saMjAtabhayAH, sarvataH samantAt, AdhAvanti, paridhAvanti, anyonyasya kAryaM saMzliSyantaH tiSThanti, tataste valicaJcArAjadhAnIvAstavyAH cadavaH anurakumArA devAtha, devpatha IzAnaM devendra devarAjaM parikupitaM jJAtvA, IzAnasya devendrasya devarAjasya tAM divyAM devarddhim, divyAM devadyutim divyaM devAnubhAgam, divyAM tejolezyAm asahamAnAH sarve sapakSa samatidizaM sthitvA karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvartam mastake aJjaliM kRtvA, jayena vijayena jyoti jaisI dekhI to (pAsittA) dekha karake (bhIyA tatthA) ve sabake saba bhIta ( Dara gaye) hue, trasta hue (susiyA) baDe jora 2se sAMsa lene laga gaye ( ubviggA ) udvigna ho gae ( saMjAyabhayA savvao samatA AdhAveMti) cAro tarapha se unheM bhaya vyApta ho gayA ataH ve cAro ora saba prakAra se bhAgane lage (paridhAveMti) dauDane lage (anna mannassa kArya samaturagemANA cidvati) aura Apasa meM eka dUsareke zarIra ko pakar3ane lage / ( tae NaM te balicacArAyahANivatthanvayo bahave asurakumArA devAya devIo ya IsANaM deviMdaM devaraNaM parikuviyaM jANittA ) jaba balicaM cArAjadhAnI ke nivAsI aneka asurakumAradevone aura deviyoMne devendra devarAja IzAna ko parikupita jAnA to jAna karake ve (IsANassa deviMdassa devaraNNo taM divvaM devi divvaM devajuiyaM divvaM devANubhAgaM, divvaM teyalessaM asahamANA sacce sapakkhi sapaDidisi ThicA karayalapariggahiye dasanahaM sirasAvattayaM matthae tuSAgni jevI, rAkha jevI, tapta tAvaDA jevI, pratyakSa agni jevI ekadhArI naiti samAna 4 tyAre (pAsitA bhIyA tatthA ) tethe sau urI gayA, te agnithI trAsI gayA, (susiyA ) ayane arale tebhanI vAsovAsanI gati vadhI gaI. (untriggA) budvigna tha gayA, (saMjAyabhayA savvao samaMtA AghAveMti tethe| thAre tara5 bhayathI gherA gayA. tethI tethe yAbhera lagavA sAgyA ( paridhAveti ) hoDA hoDa 42vA sAbhyA, (annamannassa kArya samaturagemANA citi) bhane layane ra meDa mIlane vaNagI paDayA (taraNaM te valicaMcArAyahANIvatthantrayA bahave asurakumAra devAya devIo ya IsANaM deviMdaM devaraNaM parikutriyaM jANittA) tyAre te alicacA rAjadhAnImAM rahetA aneka asurakumAra devo ane devape e jANyu ke hevendra hevarAna IzAna temanA para apAyamAna thayo che (IsANassaM deniMdassa devaraNo taM divaM devi divvaM devajjuiyaM divvaM devANubhAgaM, divvaM teyalessaM amahamANA savve pakkhi sapaDidisi ThiccA karayala pariggahiyaM dasanahaM sirasAvattayaM Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 bhagaadies 1 sAcicarAjadhAnI IzAnena devendreNa devarAjena ayaH sapakSam samatidizi samabhilokitA satI tena divyamabhAveNa bhaGgArabhUtA gummurabhUtA, bhasmIbhUtA, taptakaTAhakabhUnA, taptA samajyotirbhUtA jAtA cApi abhavat tanaste ciJvArAjadhAnI vAstavyA bahavo'murakumArAH devAtha devyatha to paricaJcarAjadhAnIm aGgArabhUtAm yAvat-mamajyotirbhUtAm pazyanti dRSTvA bhItAH, trastAH zuSkAH, cANi ahe parvikha sapaDidisi samabhiloeDa) usane balicaMcA rAjadhAnI ko nIce meM, cAroM dizAoM meM aura vidizAo meM dekhA / (aNaM sA calicacA rAgahANI ImANe devideNaM devarannA ahe pakkhi paDidisi samabhiloiyA samANI) isa prakAra krodhAveza se devendra, devarAja, IzAna ke dvArA nIce-sAmane cAroM dizAomeM evaM cAroMhI vidizAoM meM dekhI gaI vaha balicaMcArAjadhAnI ( teNaM divyabhAveNa iMgAlanbhUyA) indra ke uSNa tejolezyArUpa usa prabhAva se usI samaya aMgAre jaisI ho gaI (mummuranbhUyA) tupAgni ke jaisI ho gaI (chAyA) rAkha jaimI ho gaI (tattakavelukabhUyA) tapI huI kaDAhI jaisI ho gaI (tattA) sAkSAt agni jaisI ho gaI / (samajo inbhUyA) eka sI jyoti jaisI ho gaI / (taraNaM te balica cA rAhANi tvayA bahave asurakumArA devAya devIo ya taM balicaMcArAyahANi iMgAlakabhU jAva samajoinbhUyaM pAsati ) isake bAda balicacA rAjadhAnI ke nivAsI una aneka asurakumAra devoMne aura deviyoMne jaba usa balicacArAjadhAnIko aMgAre jaisI yAvat ekasI hizAzomAM ane yAre mulAyama nabhara nAthI (tapUrNa sA calicacA rAyahANI IsANeNaM devideNaM devaranA ahe saparvikha sapaDidisi samabhiloiyA samANI ) A rIte jyAre devendra devarAja izAne krodhAvezathI jyAre licacA rAjadhAnInI nIce, yAre dvizAme tathA yAre bhUkhe leyu tyAre ( teNaM divvapyabhAveNa iMgAlabyUyA ) te alicacA rAjadhAnI, izAnendranI teolezyAnA divya prabhAvathI eja samaye aMgArA levI manI ga ( mummuranbhUyA) tuSArina (yoNAnA zetarAM athavA manAnnuM lUsu saNagAvanArthI pragaTatA agni) nevI thAI gaI. (chAriyanbhUyA) rAma nevI thaa| ga. ( tattakavelukabhUyA) tola tAvaDA levI thaha gaI. (tattA) sAkSAt agni devI thaha garcha (samajoinbhUyA) medhArI jyoti samAna thA ga. (taebhaM te valicaM cArAyahANi haye asurakumAra devA ya devIo ya taM cicA rAyahANi gA labbhUya jAva samajoinbhUyaM pAsaMti) le gatiyathA rAjadhAnImA vasanArA aneka asurakumAra devo ane daiviyee jyAre te licacA rAjadhAnIne aMgArA jevI, , Lov Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 263 ma. TIkA za. 3. u. 1 sU0 25 IzAnendrakRta kopasvarUpavanirUpaNam devarAjaH taiH valicavcArAjadhAnIvAstavyaiH bahubhiH amurakumAraiH devaiH devImizra etamartham samyaga vinayena bhUyobhUyaH kSamitaH san tAM divyAM devarddhim, yAvat tejolezyAM pratisaMharati, tatmabhRti ca gautama ! te valicaJcArAjadhAnI " devApi / !) he devAnupriya ! hama Apa se kSamA mAMgate haiM / he devAnupriya ! Apa hame kSamA de / [ khamaMtu marihaMtu devANuppiyA ] hai.. devAnupriya ! Apa kSamA deneke yogya haiN| [NAI bhujo bhujo evaM karaNApUrNa tikaTTu eyamahaM sammaM cigaeNaM bhujo bhujo khAmeti ] aba Age hama aisA nahIM kareMge isa prakAra kahakara unhoMne apane isa arthakI - arthAt kRta aparAdha kI vinaya se namra hokara acchI taraha se vAraMvAra kSamA maaNgii| [taeNaM se IsANe deviMde devarAyA tehi balicacArAyahANivatthavehiM cahahiM asurakumArehiM devehiM devImi sammaM viNaeNaM bhujo bhujo khAmie samANe taM divvaM devi jAva tethalessaM paDisAharai ] isa prakAra devendra devarAja ne una balicaMcArAjadhAnI nivAsI aneka asurakumAra devoM aura deviyoMke dvArA apane aparAdhakI acchI taraha se vinaya se namra hokara kSamA mAMgane para kSamA karate hue use apanI divya devadvi ko yAvat tejolezyAko ( taM khAmemo devANupiyA ! khamaMtu devANupiyA !) to abhI ApanI kSabhA bhAgIye chIo, ddhe hevAnupriya ! sApa samArA hopanI kSamA Aye. (khamaMtu marihaMtu devANupiyA) he devAnupriya ! sApa kSamA devAne yogya che. abhane kSamAne pAtra galI zApa abhArA aparAdha bhAI 12. (NAI bhujjo bhujjo evaM karaNayAe NaM tikaTTu ema sammaM viNaNaM bhujjo bhujjo khAmeM ti) have abhe hI pazu me nahIM karIye. A pramANe kahIne temaNe potAnA aparAdhAnI vAraMvAra vinayapUrNAMka kSamA mAgI (tara se IsANe deviMde devarAyA tehi calica cArAyahANivatthavvehiM bahuhiM asurakumArehiM devehiM devIhiM ya eyama sammaM viNaraNaM bhujjo bhujjo khAmie samANe taM divaM devi jAva teyalessaM paDisAharai ) yA rIte matiyayA rAjadhAnI nivAsI aneka asurakumAra devA ane devIee peAtAnA AparAdhanI atizaya vinaya ane namratApUrvaka jyAre devendra devarAja izAna pAse kSamA mAgI, tyAre temaNe temanI divyadenagni Adine tathA teolesyAne pAchI khe'cI lIdhI. eTale ke temaNe temane aparAdha mApha karyAM, ane je teolezyAthI teme trAsI gayA hatA, te Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 262 bhagavatIya vardhApayanti, vardhApayitvA evam avAdiSuH-bhaho / devAnumiyaH divyAdevAdika, yAvat-abhisamanvAgatA, sA divyAnAM devAnupriyANAm divyA devadiH, yAvadalandhA, mAtara, amisamanyAgatA, tat kSamagAmo devAnumiyAH ! samantAm devAnumiyAH ! kSamitum arhantu devAnumiyAH ! neva bhUyobhUyaH evaMkaraNatayA itikatA imam artham samyaga vinayena bhUyobhUyaH kSamayanti, tataH sa IzAnI devendrA, aMjaliM kaTa jaeNaM vijapaNaM badAciMti ) devendra devarAja IzAna kI usa divya devaddhi divya deyazuti, divya devAnubhAva, aura divya tejolezyAko nahIM sahana karate hue sabake sagha devendradevarAja IzAna ke sAmane, usakI cAro dizAoM meM, * cAroM vidizAoM meM, khaDe ho gaye, khaDe ho kara dazAM nakha jisameM Apasa meM jur3a jAte hai aisI donoM hAdhoMkI aMjali yanA karake aura use ziramA vartayukta karake mastaka para rakhate hue ye phira ApakI jaya ho ApakI vijaya ho isa prakAra ke jayavijayayukta zabdo se use vAlana lage aura (evaM vayAsI) isa prakAra se kahane lage (aho NaM devANu ppiehiM divyA deviDA jAva abhisamaNNAgayA) aho ! Apa devAna priya ne jo divya devaddhi yAvat prApta kI hai (taM divyANaM devANuppiyANa dibA deviDDI jAva laddhA, pattA abhisamapaNAgayA) vaha yAvat labdha prApta evaM abhisamanvAgata divya devadi Apa divya devAnupriyakI hama logeAMne acchI taraha se pratyakSa dekhalI hai / (te khAmemo devANuppiyA ! khamaMtu matthae aMjali kaDe jaeNaM vijaeNaM baddhAviti) devendra, devarA zAnanI vya devaddhi, divya devati, divya devaprabhAta ane divya te jelezyA teo sahana karI zakayA nahIM. teo badhAM devendra, devarAja IzAnanI sAme. cAre dizAomAM tathA cAre khUNAmAM ubhA thaI gayAM. te vakhate temaNe temanA hAthane joDIne evI rIte, aMjali banAvI ke dase nakha eka bIjA sAthe maLI jAya. te aMjaline mastaka para rAkhIne temaNe IzAnendrane namaskAra karyA. "Apano jaya he, Apane vijaya he ! evA jayaghoSathI tabhA zAnandana sanmAna yu bhane (evaM bayAsI) mA prabhArI Dyu- (aho NaM devANuppiehiM divyA deviDDA jAva abhisamaNNAgasA) hai pAnupriya! bhAra hinya paddhi, vidhuti, hioyA prApta 4yA che, (taM divANaM devANuppiyANaM divyA deviDo jAva lar3A, pattA, abhisamaNNAgayA) bhejacyA cha, alisbhaavaagata karyA che, te divya devaddhi Adi ame Aje amArI AMkhethI joyA che Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za.3 u. 1 . 25 IzAnendrakRtakopasvarUpa nirUpaNam 265 rahanAm 'vemANiyANaM' vaimAnikAnAm 'devANa ya devINa ya' devAnAJca devInAzca 'aMtie' anti ke-samIpe 'eyama' imamartham etAdRzaM svAvamAnajanaka svazarIrAvarpaNakadarthanAdikam 'socA' zrutvA 'nisamma' nizamya hadiavadhArya 'AmuruttaH' AsuruptaH nitAntakopAviSTaH 'jAba-misamisemANe' yAvat misa misayana krodhena 'misamisa' iti zabdaM kurvan yAvatpadena 'kupitaH caNDakitaH' iti saMgRhyate 'tattheva' tatraiva IzAnakalpe eva 'sayaNijjavaragaye' zayanIyavaragataH zreSThazayyAsthita eva 'tivaliyaM' trivalikAM 'bhiDiM' bhUkuTi 'NiDAle' lalATe 'sAhaTu' saMhRtya 'balicaMcA rAyahANi ahe' balicaJcArAjadhAnIm adhaH adha. una IzAnakalpa meM rahanevAle aneka vaimAnika 'devANaM devINa aMtie' devoM aura deviyoM ke pAsa se arthAt mukha se 'eyamag ' isa arthako ki unhoMne merA apamAna karane ke nimitta mere mRtaka zarIra ko jamIna para pahuta hI burI taraha se krodhAdika ke Aveza meM Akara ghasITA hai, usakI kadarthanA durdazA Adi kI hai, sunA to socA nisamma' suna karake aura usa para acchI taraha se vicAra karake raha 'Asurutte' atyantakopa meM IzAnendra bhara gayA 'jAva' 'misamisemANA' aura yAvat unake isa duSkRtya para use misamisI chUTa AI-krodha ke Avega se usake mukhase "misa misa" aisA zabda nikalane laga gayA, yahAM yAvatpada se 'kupita, caNDakita' ina padoM kA saMgraha huA hai / 'tatyeva sayaNijjavaragae tivaliyaM bhiuDiM' vahIM para apanI zayyA para baiThe 2 usane apanI bhrakuTi ko cahA liyA usameM trivalI paDa gaI 'niDAle sAha( mastaka para isa prakAra se trivaliyukta bhauha caDhAkara usane 'calicaMcArAyahANi " IzAne jyAre A vAta jANI temanA pUrvabhavanA mRta zarIranI asurakumAra dvArA 4rAyasI zanI vA syAre bhare mel) tyAre " soccA nisamma" te pAta sAMsajAne tathA vi2 manamA viyAra 4zana "Asurute" tamanA apanA pAra na 2vo. "jAva misimasemANA" satyatAvaza sIdhe tamanA 456 mAyA, tame tin 454vyAvA lAyA. mAhI "jAva" pahathI "kupita, caNDakita" pahAnA, saya thA . ve dhAvezamA zAnendra zu4yu te sUtrA2 matA cha " tattheva sayaNijjavaragae tivaliyaM miuDi niDAle sAhaha" tyAsa pAtAnI-zaSyAM.52 beThAM beThAM temaNe evI te brakuTi caDAvI ke temanA lalATa para traNa rekhAo upasI AvI. (A satra dvArA temane atizaya dhAveza prakaTa karyo che) A rIte temaNe Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 magavatI vAstavyAH bahavo'murakumArAH devAza, devyA IzAnam devendram , devarAnam Adi. yante, yAvatparyupAsate, IzAnasya devendravya, devarAjasya jhopapAta-vacanAnine tiSThanti, evaM khalu gautama ! IzAnena devendreNa devarAjena sA divyA devardiH - yAvat abhisamanyAgatA // 25 // TIkA-"taeNaM se" vataH khala sa 'IsANe IzAnaH 'devide' devendra devarAjaH 'tesi' tepAm 'IsANakAppavAsI' IzAnakalpavAsinAm 'yahaNe' pIche kheMca liyA, arthAt unake apane aparAdhI kSamA mAMgane para IzAna ne unake aparAdha ko kSamA phara diyA aura apanI tejolezyA saMhRta karalI [tappabhica NaM goyamA! te palicaMcArAyahANivatthavvayA pahave asurakumArA devA ya devIo ya IsANaM devidaM devarAyaM Adati, jAya pajjuvAsaMti] usa dina se lekara he gautama ! una palicaMcA rAjadhAnI ke rahanevAle aneka asurakramAra devoMne aura deviyoM ne devendra devarAja IzAna kA Adara kiyA yAvata usakI paryupAsanAkI! [ IsANassa deviMdassa devaraNNo ANA. ucacAya vayaNani se ciTThati tathA tabhI se devendra devarAja IzAna kI AjJA meM sevA zuzrUSA meM, ghacana meM, aura nirdeza meM rahane lge| [evaM khalu goyamA! ImA: NeNaM devideNaM devarapaNA sA divyA deviDo jAya abhisamaNNAgayA] isa prakAra se he gautama! devendra devarAja IzAna ne vaha divya devadi yAvat abhisamanvAgata kI hai // TIkArtha-'taeNaM' isake anantara 'IsANe deviMde devarAyA devendra devarAja IzAnane jaca 'tesiM IsANakappavAsINaM yahaNaM vemANiyANa' tozyA pAchI methI dAdhI. (tappabhiI ca NaM goyamA ! te balicaMcArAyahANi vatthavvayA vahave asurakumArA devA ya devIoya IsANaM devidaM devarAyaM ADhati, jAva pajjuvAsaMti) gItama! tyAthI 23 prazane masiyA pAnAnivArI aneka asurakumAra de ane deviye devarAja IzAnendrane Adara Ape che ane bhanI tapAsanA 43. cha. (IsANassa devidassa devaraNNo ANA-uvavAya vayaNanidese ciTThati) tyArathI tamA devendra para zAnanI mAzI,payana bhane niyana uthAmatA nathI. teo temanI sevA zuzruSA karavAne tathA AjJA anusaravAne tatpara rahe che (evaM khalu goyamA ! IsANeNaM devideNaM devaraNNA sA divA deviDo jAya abhisamaNNAgayA ) gautama ! mA prathare hevendra he zAne mAya 34. samRddhi AdinI prApti karI che... tha-"taeNaM IsANe devide devarAyA. tyA nyAre panipAlI mana yA akyiAna "avie" pAseyI (meTane tebhane bhuSa) vindra devasa Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. TIkA za.3 u. 1 . 25 IzAnendrakRta kopasvarUpa nirUpaNam 265 nAm ' vaimANiyANaM' vaimAnikAnAm 'devANa ya devINa ya' devAnAJca devInAca 'aMtie' antike samIpe 'ema' imamartham etAdRzaM svAvamAnajanaka svazarIrAvaNikadarzanAdikam ' socA ' zrutvA 'nisamma' nizamya hRdiavadhArya 'AsuruttaH ' AsurUptaH nitAntakopAviSTa: 'jAva - misamisemANe' yAvat misa misayan krodhena 'misamisa' iti zabdaM kurvan yAvatpadena 'kupitaH caNDakitaH ' iti saMgRhyate 'tatyeva ' tatraiva IzAnakalpe eva 'sayaNijjavaragaye' zayanIyavaragataH zreSThazayyAsthita eva 'viliye' trivalikAM 'bhiuDiM' bhrakuTiM 'NiDAle' lalATe 'sAhaddu' saMhRtya 'balicaMcA rAyahANi ahe' calicacArAjadhAnIm adhaH adhauna IzAnakalpa meM rahanevAle aneka vaimAnika 'devANaM devINa aMtie' devoM aura deviyoM ke pAsa se arthAt mukha se 'eyamaTTha' isa arthako ki unhoMne merA apamAna karane ke nimitta mere mRtaka zarIra ko - jamIna para bahuta hI burI taraha se krodhAdika ke Aveza meM Akara ghasITA hai, usakI kadarthanA durdazA Adi kI hai, sunA to 'socA nisamma' suna karake aura usa para acchI taraha se vicAra karake baha ' Asurutte ' atyantakopa meM IzAnendra bhara gayA 'jAva' misamisemANA' aura yAvat unake isa duSkRtya para use misa misI chUTa AI-krodha ke Avega se usake mukha se " misa misa " aisA zabda nikalane laga gayA, yahAM yAvatpada se 'kupita, caNDa ki ' padoM kA saMgraha huA hai / 'tattheva syaNijjavaragae tivaliyaM bhiDi vahIM para apanI zayyA para baiThe 2 usane apanI bhrakuTi ko caDhA liyA usameM trivalI paDa gaI 'niDAle sAhanu 1 mastaka para isa prakAra se trivaliyukta bhauha caDhAkara usane ' balicaMcArAyahANi " IzAne jyAre A vAta jANI (temanA pUrvabhavanA mRta zarIranI asurakumArA dvArA karAyelI durdazAnI vAta jyAre temaNe jANI) tyAre 44 socA nisamma " te bAta sAMlajIne tathA te viSe manamA vicAra purAne "Asurute" tebhanA odhaneo pAra na 2. " jAva misima semANA" atyaMta dhAvezane sIdhe temanA ! calA sAgyA, tehAMta yAvA lAgyA bhaDDI "jAva" pahathI "kupita, caNDakita" honA. saMgraha thayA che. have krIdhAvezamAM izAnendre zu karyuM. te sUtrakAra khatAve che " tatyeva saya Nijjavaragae tibaliyaM bhiuDi niDAle sAhahu" tyAMga potAnI- zaiyyAM para beThAM beThAM temaNe evI te braTi caDAvI ke temanA lalATa para trazu rekhAo upasI AvI. (A sUtra dvArA temanA atizaya Aveza prakaTa karyAM che) A rIte temaNe " ina Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 bhagavatIya stAt 'sapariva' sapakSam paritaH caturdiA 'sapahidisi' sapratidizam IzAnAdi catuH koNeSu 'samamilIe' samabhilokayati 'tapaNaM sA' tataH khalu sA 'licaMcArAyahANI IsANeNaM devi deNaM devaramA ahi sapariva sapaDidisi samamiloiyAsamANI' baliyArAjadhAnI IzAnena devendreNa devarAjena apaH upari paritaH samantAt samamilokinA satI 'teNaM' tena 'divbappabhAvaNaM' divya prabhAga uSNatejolezyArUpeNa tejasA 'iMgAlanbhUbhA' anArabhUtA prajvalatkASThabhUtA saMtaptAyogolakAtsaMjAnA (tatalohagolakavat ityarthaH) 'mummurambhUmA'muramurabhUtA hu pAgni vatsaMpannA 'chAriya-bhUbhA' bhasmIbhUtA isa 'tattakavellakanbhUbhA' tAkaTAhaka palicaMcArAjadhAnI ko 'ahe ' jo ki usake nivAsa se nIce thI 'sapakkhi sapaDidisiM' cAroM dizAoM se cAroM tarapha se aura cAroM hI IzAna Adi konAMkI ora se arthAta vahIM yaiThe 2 usane use nIce U~ce saba tarapha se 'samabhilopada' dekhA, isa taraha 'sAmali caMcArAyahANI IsANeNaM devideNaM devaranA ahe sapakkhi sapaDidisi samabhiloiyA samANI' usa devendra devarAja IzAna ke dvArA nIca U~ce cAroM dizAoM evaM vidizAo kI tarapha se dekhI gaI vA palicaMcArAjadhAno usI samaya 'teNaM divyappabhAveNaM' usake usa divya prabhAva se- upNa tejolezyArUpa apUrva zakti se 'iMgAlabhUyA' jalata hue kASTha ke jaisI ho gaI, athavA saMtapta lohe ke gole jaimI bana gii| 'mummurambhUyA' tupAgni ke jaisI ho gaI arthAta-jaise tuSAgni dhIre 2 sulagatI rahatI hai vaha bhI isI taraha se dhIre 2 sulagane laga gii| 'chAriyanbhUyA' yahAMtaka ki vaha kisI 2 pradeza meM bila "valicaMcA rAyahANI" pAzaza hariyA malA samayAnI "ahe" 2 tamanA nivAsasthAnI nAyanI bhAnu mAvahI tI, "sapavizva sapaDidisiM sama. bhilAeDa"nI yA hizAmAmA tayA nyAre vizAyamAMzAnAliyAre mAmA najara nAkhI telezyA cheDI temanI ke.dhAzabharI daSTi balicaMcA rAjadhAnI para paDatAM te balicaMcAnA tathA temAM nivAsa karanArA asurakumAradinA zA hAla thayA ta nIyatA sUtramA matapyu cha-" teNaM divappabhAveNaM" temanA te vyasAthImanI 6 tarabezyAnA prabhAvathA galiyayA pAnI "iMgAlambhayA" sAtA 05navI athavA tapAsa acial | nevA panI , " yA" taSAni jevI rIte bhUsAne saLagAvavAthI dhIme dhIme saLagyA kare che evI rIte dhIme dhAma sasA sAsI. "prAriyambhUyA" AI pradezabhAta te maNI rAmarA Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za.3 u.1 2. 25 IzAnendrakRtakopasvarUpanirUpaNam 267 bhUtA 'tattA' taptA sAkSAt prajvaladagnibhUtA 'samajjoinbhUA' samajyotirbhUtA 'jAyA yAvi' nAtA cApi 'hotyA' abhavat vipamapadavyAkhyAgre kriyate, 'taeNaM' tataH khalu te 'palicaMcArAyahANi vatthavvayA bahave' valicacArojadhAnIvAstavyA bahavaH aneke amurakumArAH devAH devyazva 'taM valicacArAyahANi tAM balipazcArAjadhAnIm ' iMgAlambhUaM' aGgArabhUtAM 'jAva-samajjoinbhUaM' yAvat samajyotirbhUtAM 'pAsaMti' pazyanti, yAvatpadena 'muramurabhUtAM bhasmIbhUtAm tapsa kaTAhakabhUtAm' iti saMgRhyate, 'pAsittA' dRSTvA 'bhIA' bhItAH 'tatyA' prastAH trAsena vihalAH 'tasiyA' trAmitAH trAsa prAptAH duHkhitA ityarthaH 'uviggA kula rAkha jaisI bhI ho gaI / 'tattakavellaka bhUyA' kahIM 2 vaha tapI huI kaDAho jaisI bana gaI tapI huI kaDAI meM garamI Upara se nahIM dikhAI detI hai para chane se vaha mAlUma par3atI hai isI prakAra se vaha balicaMcArAjadhAnI bhI kisI 2 pradeza meM vijalI ke karaNTa se yukta padArtha jaisI bana gaI arthAt uSNa bana gaI 'tatta' kahIM 2 vaha atyAna jAjvalyamAna agni ke tulya ho gii| 'samajoInbhUyA' isa taraha vaha eka tarahase agni ke puMja jaisI hI bana gaI / viSama padoMkI vyAkhyA AgekI jA rahI hai| 'taeNaM' jaba balicaMcArAjadhAnI kI isa prakAra kI durdazA hotI huI 'palicaMcArAyahANivatthavvayA bahave' balicaMcArAjadhAnI ke nivAsI aneka asurakumAra devone aura deviyoM ne apanI AMkhoM se nihArI arthAt 'balicaMcArAyahANiM' balicaMcArAjadhAnI ko vahAM ke rahanevAle devIne aura deviyoM ne 'iMgAlanbhUyaM jAva samajoinbhUyaM' aMgArarUpa meM banI huI yAvat agni ke jaisI ghanI huI 'pAsaMti' jaba dekhA to 'pAsittA' dekhate hI unake chakke chUTa gaye, ve 'bhIyA' bhayabhIta ho gaye 'tatthA' trAsa se vihala bana gaye duHkhI ya 5. "tattakavelakamayA tapAsA tAvaDAvI tanI An -tapAsA tAvaDAne sparza karanAra jema dAjhI jAya che tema tyA nivAsakaranArAo dAjhavA lAgyA. "tanA" te atizaya tAravI malika panI 15. "samajjoInbhUyA" mAzate tamAmanA pUrA vImatI . tapa calicaMcArAyahoNivatthacayA nyAre mAyA rAjadhAnInI uparokata dazA thai tyAre tyAMnA nivAsI asurakumAra devo ane deviyAnI kevI sataya te satrakAra nAthana satrotA -"pAsittA" nyAre tabha - . caMcA rAjadhAnInI uparokta saLagatA kATha, tuSAgni, tapAvelA tAvaDA Ada jevI tasa . satana tyAre tasA 'bhIyA' bhayabhIta 25 gayA, 'tatthA' trAsayA bhASA Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 bhagavatIsa svAt 'sapavikha' sapakSam paritaH caturdikSu 'sapaDidisi' samatidizam IzAnAdi catuH koNeSu 'rAmamiloeDa ' samabhilokayati 'tapaNaM mA tataH khalu sA ' malicaMcArApahANI IsANeNaM devi deNaM devaramA ahe rAparvisa sapaDidirsi samabhiloiyAsamANI' balirAjadhAnI IzAnena devendreNa devarAjena aH upari paritaH samantAt samabhilokitA satI 'te' tena 'divvapyabhAveNaM' divya prabhAveNa uSNatejolezyArUpeNa tejasA 'iMgAlabhUmA' aGgArabhUtA majyayakASThabhUtA saMtaptAyo golavatsaMjAnA (lohagolakara ityarthaH) 'mummRrabhU' muramurabhUtA tu. pAgniyasaMpannA 'chAriya-bhUA' bhasmIbhUtA iva 'tattakavelDakanbhUmA' taptakaTAharU paricacArAjadhAnI ko 'ahe' jo ki usake nivAsa se nIce thI 'pakkhi mapaDidisi' cAroM dizAoM se cAroM tarapha se aura cAroM hI IzAna Adi konoMkI ora se arthAt vahIM baiThe 2 usane use nIce U~ce saba tarapha se 'samabhiloe' dekhA, isa taraha 'sA balicArAyahANI IsANeNaM devideNaM devarannA ahe pakkhi sapaDidisiM samabhiloiyA samANI' usa devendra devarAja IzAna ke dvArA nIce U~ce cAroM dizAoM evaM vidizAoM kI tarapha se dekhI gaI vaha palicaMcArAjadhAno usI samaya 'teNaM divvapyabhAveNaM' usake usa divyaprabhAva se - uSNa tejolezyArUpa apUrva zakti se 'iMgAlakabhUyA' jalate hue kASTha ke jaisI ho gaI, athavA saMtapta lohe ke gole jaisI bana gii| 'mummurabhUyA' pAgni ke jaisI ho gaI arthAt jaise tupAgni dhIre 2 sulagatI rahatI hai vaha bhI isI taraha se dhIre 2 sulagane laga gaI / 'chAriyA yAMtaka ki vaha kisI 2 pradeza meM bila"balicacA rAyahANI" hodhAvezalarI dRSTithI siyA rAjadhAnI "ahe" ne temanA nivAsasthAnanI nAyenI mAlume jAvehI tI, "sapakkhi sarpaDidisiM samamilAei " tenI thAre hizAomI tathA yAre vihizAyAmAM thAnAhi yAre bhUlAbhAM najara nAkhI ( tannevezyA cheADI ) temanI kedhAvezabharI dRSTi aliyA rAjadhAnI para paDatAM te khalica cAnA tathA temAM nivAsakaranArA asurakumAradinA zA hAla thayA ta nIyenAM sUtrobhAM bhatAbhyu che-" teNaM divvapyabhAveNaM" temanA te divyaprabhAvathItebhanI uSNu telesezyAnA prabhAvathI matiyayA rAjyAnI "iMgAlanyUyA" sajagatA kASThanA jevI athavA tapAvelA leDhAnA gALA jevI khanI gai, summuranbhUyA tAgni jevI rIte bhUsAne saLagAvavAthI dhIme dhIme saLagyA kare dhIme sagagavA sAgI, " chAriyanbhUSA " artha artha pradezamAM to te 46 27 che evI rIte khIme maNIne rAjya vI Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. TI. za. 3 u. 1 sU. 24 IzAnendrakRtakopasvarUpanirUpaNam 269 divyAM tejolezyAma upNarUpAm asahamANA' asahamAnAH sohamazaknuvantaH sarve 'sapakkhi' sapakSam samAnAH sarvaM pUrvapazcimadakSiNottararUpAH porkhA yasmin vat yathA syAttayA iti sapakSam caturdika sthitikriyAvizeSaNametat, 'sapaDidisaM' sapatidizam samAnAH pratidizA yasmin tat samatidizam catu:koNam, pUrvavat kriyAvizeSaNam 'ThicA' sthitvA 'karayakapariggahiyaM' karatalaparigRhItam 'sanahaM' dazanakham 'sirasAvata' zirasAvarttam 'matthae' mastake aJjaliM 'kaTu kRtvA 'jaeNaM' jayena 'vijaeNaM' vijayena 'vaddhAviti' vardhApayanti, vardhApayisvA ca evam-vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdiSuH-aho !! ! 'devANuppierhi' devAnumiyaiH 'jAva-abhisamaSNAgayA' yAvat abhisamanvAgatA, yAvatkaraNAda aura uSNarUpa divya tejolezyA ko 'asahamANA' sahana karane ke liye sarvathA asamartha banakara 'savve una saba ne 'sapakkhi sapaDidisaM' usakI cAroM dizAoM meM aura cAroM vidizAoM meM 'ThiccA' sthita hokara 'karayala pariggahiyaM' karatala parigRhIta 'dasanahaM' daza nakhavAlI ___ 'sirasAvarI' ziramAvartayukta 'matthae' mastaka para aMjali 'ka' aMjalI karake 'jaeNaM vijaeNaM vadvAviti' jaya vijaya zabdoM se useSadhAne lage 'ghaddhAvittA' badhAkarake phira unhoMne 'evaM vayAsI' isa prakAra se kahA 'ahoNaM devANuppiehi' aho ! Apa devAnupriya ne jo 'divvA deviDi jAva abhisamaNNAgayA' divya devaddhi yAvat abhisamanvAgata- (upabhoga meM lI) kI hai 'taM divyANaM devANuppiyANaM divyA devidhi jAva laddhA, pattA, abhisamaNNAgayA' so Apa devAnupriya kI vaha yAvat mahinya tozyAne "asahamANA" sana 7 zavAne asamartha mevA te asurakumAree temanI pAse kevI rIte kSamA yAcI te nIcenAM sUtramAM batAvyuM che"svve sapakkhi sapaDidisaM ThicA" te sau masubhA2 vo bhane kyA UAL. tendranI cAre dizAo tathA cAre vidizAomAM (khuNuomAM) ubhA thaIne "karayalapariggaDiyaM pratyAhi" - DAyanA se nama mApasabhA bhaNI taya pramANe bane hAtha joDIne mastaka paryanta UMce laI jaIne te aMjali baddha hAthanA bhApani pUrva tamane nmH|2 tamanu sanmAna yu'. "jaeNaM vija. eNaM vaddhAviti" mApana ya , mApana vibhaya , mevA bhayoSAdhI bharnu sanmAna yu. tyA2 mA "evaM vayAsau" bhare zAnendrane 2mA prabhArI huM "divyA devir3i jAva abhisamaNNAgayA"devAnupriya ! mAghere divya samRddhi, divya devahuti, divya devaprabhAva ane divya teje lezyA prApta karI che, urjita Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 bhagavatImutre udvignAH udvegayuktAH, 'saMjAyagayA' saMjJAnamayA: 'o' sarvataH 'samatA' samantataH sampUrNarItyA 'AdhAveti' AdhAvanti pAyante 'parivartiti' pari bhAvanti paritaH itastataH palAyante bhadhAya paridhAya 'anna' anyonyasya kArya 'samaturaMgemANA' samAlipyantaH 'citi' tiSThanti, 'tapUrNa' tataH kha se 'balicaMcArAmahAvityannayA' valicaJcArAjadhAnI vAstavyAH 'bahave' bahavaH asurakumArA devAH devyatha 'IsAna' IzAnaM devendra devarAjaM 'paricayaM pari kRSitam atikopayuktaM 'jANatA' jJAtvA 'ImANamsa' IzAnasya devendrasya devarAjasya 'taM diva' tAM divyAm adbhutAM 'deva' devarddhim 'divvaM devajjuI' divyAM devadyutim 'divvaM devANubhAgaM' divyaM devAnumAnam 'divvaM teyale ' ho gaye 'biga' udegayukta ghana gaye, 'saMjApabhayA' unake roma 2 meM bhaya kA saMcAra ho gayA aura ve 'mavvao' sagha tarapha 'samaMtA' sa mpUrNa rIti se 'paridhAvati' idhara se udhara bhAgane laga gaye 'annamanasa kArya samaturagemANA ciTThati' aura idhara udhara dauDane meM unakI aisI hAlata hogaI ki ye bhaya ke mAre eka dUsare ke zarIra se cipaTa gaye / 'e' isake bAda una 'balicaMcAvahANivatthanvayA' bali rAjadhAnI ke nivAsI 'pahave' pahuta se asurakumAra devAne aura deviyoMne 'IsANaM devidaM devarAja' devendra devarAja IzAna ko isa prakAra kI sthiti se 'parikuviyaM' atikopa se yukta 'jANittA' jAnakara ke 'IsANassa deviMdassa devaraNNo taM devendra devarAja IzAna kI usa 'divvaM' divya - adbhuta - 'deviDDhi devaddhi ko, 'divvaM devajjui" divya devati ko, 'divvaM devANubhAgaM' divya devAnubhAga ko 'divvaM teya lesse' bhuNa thA gayA, "unciggA" udvigna (bhinnAtura) nanI gayA. 'saMjAyabhayA " ne tebhanA robha zabhabhAM layA saMnyAra thA. "savvao samatA parighAveMti" galarATane (6 rathe tethe maghAM yAre tara hoDA hoDa 42vA sAgyA. "annamanassakArya samatura gemANA cihaMti " bhayane kAraNe teo eka khIjAnAM zarIrane vaLagI gayA. ari afe cArAyahANivatthanvayA " nyAre tithayAM rAjdhAnIbhAM rahenA masuraThumAra ddeva devIyonI upazata hAsata thA tyAre " imANaM deviMda devarAjaM parikutriyaM jANittA " tebhane mAna thayu hai hevendra devazana IzAna tebhanA para atizaya kapAyamAna thayA che. A prakAranuM bhAna thatA Hruta fire devaraNo taM divvaM devi, divvaM devajjuI, divvaM devANubhAgaM, divtraM teyalestaM" "shaanNdevalAkanA ruvendra devarAjanI divya devaddhi, anupama divya devakAnti, vilakSaNu devaprabhAva 66 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za.3 u.1 mu0 25 IzAnendrakRtakopasvarUpanirupaNam 271 bhUyaH 'khAmeti' kSamayanti kSamA prArthayante-mAdRzAdevAdevyazca 'taeNaM se' tataH khalusa 'IsANe' IzAnaH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'tehi' taiH pUrvoktaH 'calicaMcArAyahANivatthavve hiM' valicaJcArAjadhAnIvAstavyaiH 'bahuti' bahubhiH 'amurakumAreha' asurakumaraiH 'devehi' devaiH 'devIhiM devIbhizva 'eyamaTuM' imamartha yathoktAparAdhaM samma' samyag 'vigaeNaM' vinayena 'bhujo bhujo' bhUyo bhUyaH vAraM vAraM 'khAmie samANe kSamitaH san kSamAyuktaH san 'taM divyaM' tAM divyAm 'devir3i' devarddhim jAva-teyalessaM' yAvat tejolezyAM 'parisAharai' pratisaMharati saMkSipati yAvatpadena 'divyAMdevadyuti divya mahAnubhAgam' iti saMgrAhyam / / tato bhagavAna mahAvIraH vAyubhUtimprati balicaJcArAjadhAnIvAstavyAnA masurakumAradevadevInAM tadArabhya IzAnendrAdaraparyupAsanA''nnApAlanavacananirdeza tatparatvaM pratipAdayannupasaMharati-'tappabhiiMca NaM goyamA' ityAdi / he gautama ! tatmabhRti tadinAdArabhya 'te balicaMcArAyahANi vatthabdhayA' te valicaJcArAjapAnIvAstavyAH 'bahave asurakumArA devA ya devIo ya' bahavo'surakumArA devA eNaM' vinaya pUrvaka unho ne 'bhujora' vAraMvAra 'khAmeMti' kSamA maaNgii| 'taeNa' isa prakAra se 'IsANe deviMde devarAyA' devendra devarAja IzAnane 'tehiM palicaMcArAyahANivatvabvehiM bahahiM asurakumArehiM devehi, dIvihi ya eyama8 sammaM viNaeNaM bhujo bhujo khAmie samANe taM divvaM deviDDI jAca teyalessaM paDisAharaI' una palicaMcArAjadhAnIvAstavya aneka asurakumAra devoMko aura deviyoMko apane aparAdha kI isa prakAra se vinayAvanata hokara vAra 2 kSamA mAMgane para kSamA kara diyA aura apanI usa dicya devaddhi ko yAvata choDI gaI tejo. lezyA ko saMkSipta kara liyaa| aba bhagavAna mahAvIra svAmI vAyubhUti se yaha kaha rahe haiM ki palicaMcArAjadhAnI ke nivAsI asurasArI zata, vinayapUrva pAraMvAra temanI kSamA mAgI. "taeNaM IsANe devide devarAyA ItyAdi " jyAre balica cA rAjadhAnImAM rahetA aneka asurakumAra devoe upara kahyA pramANe vinayapUrvaka vAraMvAra kSamA mAgI tyAre devendra devarAja Ikane temane samAM ApI temaNe pitAnI divya devA AdinuM tathA te jelezyAnuM saMharaNa karI lIdhuM (pAchI methIdI ). "tapabhiI ca gaM goyamA ! te balicaMcArAyahANivatyavyayA ityAdihe gautama! te divasathI balica rAjadhAnInivAsI asurakumAra deze ane Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 bhagavatI divyAdevayutiH divyo devAnubhAgaH, landhaH mAtaH iti sNymnte|" divANaM' sA divyAnAM 'devANupiyANaM' devAnupriyANAM bhavatAM divyA devagi 'jAva-laddhA' yAvat labdhA 'pattA' mAtA 'abhisamaNNAgayA' bhabhisamanAgavA asmAbhirapi samyag dRSTA, yAvat padena 'divyA devagutiH divyo devAnumAgA' iti saMgrAhyam / taM sAmemo' tatkSamayAmaH 'dANuppiyA! devaanupriyaa| 'khamaMtu' kSamantAm devAnumiyA: ! 'yamaMtu ' marihaMtu ' kSamitum Antu 'devAguppiyA' devAnumiyAH / 'gAI' va 'bhujo munno' bhUyobhUyaH evam 'karama yAe' karaNAya uparyuktabhavaccharIrAvarNaNAghavahelanAjanyAparAdham kartum upatA bhaviSyAmaH tikaTu' iti kRtvA 'eyamaha' imamartham pUrvoktAparAdhaparihArAya svakalyANArtha vA samme' samyag 'viNaeNaM' binayana mujo bhuno' bhUyo labdha kI huI, prApta kI huI aura samakSa upabhoga meM AI huI divya devadi hamane bhI dekhalI hai| 'taM khAmemo devANuppiyA' isa prakAra Apake anupama prabhAva se prabhAvita hokara hama Apa se hai devAnupriya ! apane aparAdhoMkI kSamA mAMgate haiN| 'khamaMtu devANuppiyA he devAnupiya Apa hameM kSamA kariye 'khAmaMtu marihaMtu NaM devANuppiyAH he devAnumiya / Apa kSamA pradAna karane ke yogya haiN| 'NAI bhuno bhujjo evaM karaNayAe' apa Age hama aisA bhayaMkara aparAdha upayukta Apa ke zarIra kA avagharpaNa Adi helanA janya aparAdha karane ke liye svapna meM bhI udyukta nahIM hoMge 'ttika?' isa prakAra kahakarake 'eyamaDha sammaM viNaeNaM' pUrvokta aparAdha kI kSamA ke nimitta athavA apane kalyANa ke nimitta 'samma' bahuta hI acchI taraha se 'vinnkarI che ane Apane mATe upagya banAvI che, te divya devaddhi Adi jevAnI taka Aje amane maLI gaI che- amane ApanI divya tejalezyAne Aje anubhava thayA cha. sApanA hivya prabhAvI prabhAvita na "taM khAmemo devANuppiyA" bhane 14- pAse sbhaa| aparAdhe bhArI kSamA mAge chI, "khamaMta devANappiyA" vAnupriya ! Aya samane kSamA urI. " khAmaMtu marihaMtu NaM devANuppiyA " vAnupriya ! ame mApanI kSamAna pAna choya. "NAI mujjo bhujjo evaMkaraNayApa" have ame svapnamAM paNa e prakArane (ApanuM apamAna, avahelanA Adi) aparAdha nahIM zaye. "tika prabhArI hIna " eyama sammaM viNaeNaM " pota aparAdhonI samAne bhATe "samma viNaeNaM bhujjo bhujjo khAmeM ti" tabha) mo. Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma.TI. za. 3 u.1 sU.22 2 . 26 IzAnendra sthinirUpaNam 273 ThiI paNNattA ! 'IsANeNaM bhaMte! devide, devarAyA tAo devalogAo AukkhaNaM, jAva - kahiMgacchihiti, kahiM uvavajji - hiti ? goyamA ! mahAvidehevAse sijjhihiti, jAva - aMta kAhi || sU0 26 // chAyA - IzAnasya bhadanta ! devendrasya devarAjasya kiyantaM kAlaM sthiti:prajJatA ? gautama ! sAtireke dve sAgaropame sthitiH prataptA | IzAno bhagavana 1 devendraH, devarAjaH tasmAt devalokAta AyuHkSayeNa yAvat kutra gamiSyati ? iti, kutra utpatsyate iti ? gautama ! mahAvidehe varSe setsyati iti yAvat antaM kariSyati // mru0 26 // vyAkhyA nigadasiddhA // mR0 26 // 'IsANassa bhaMte deviMdassa devaraNNo' ityAdi / sUtrArtha - (IsANassa bhaMte! deviMdassa devaraNNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) he bhadanta ! devendra devarAja IzAna kI sthiti kitane kAlataka kI kahI gaI hai ? ( goyamA ! sAiregAI do sAgarovamAI ThiI paNNattA) he gautama! IzAnendra kI sthiti do sAgara se kucha adhika kahI gaI hai| (IsANeNaM bhaMte! deviMde devarAyA tAo devalogAo AukkhaNaM jAva kahiM gacchahi kahi uvavajjihii ?) he bhadanta ! devendra devarAja IzAna usa vazeka se Ayu ke kSatra ke bAda yAvat kahAM jAvegA ? kahAM utpanna hogA ? (goyamA ! mahAvidehe vAse si S "sANassa bhaMte deviMdassa devaraNNo" tyAhi sUtrArtha - (IsANassa bhaMte ! deviMdassa devaraNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? ) he bhadanta ! IzAna devaleAkanA devendra devarAja izAnanI sthiti (te paryAyamAM rahevAne Aja) DeTalA varSAMnI uhI che ? ( goyamA ! sAiregAI do sAgarovamAI ThiI paNNattA) he gautama ! izAnendranI te paryAyamAM rahevAnI sthiti kALa maryAdA e sAgare pamathI yazu zmadhiH sabhayanI chuTTI che - (IsANeNaM bhaMte ! deviMde devarAyA tAo devalogAo AkkhaNaM jAva kahiM gAcchahi karhi uvavajjihi ? ) mahanta / 3vendra hevarAna IzAna me revaseo'bhAMdhI aathun| kSaya ne ayAM the ? (goyamA ! mahAvide Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 272 bhagavatIle devyaca 'sANaM ! IzAnaM devendra devarAnam 'ATaMti' mAdriyante yAvada 'pamA pAsaMti' paryupAsate yAvatpadena parijAnanti smaranti vandante namasyAnta iti saMgrAhyam / IsAnasya devendrasya devarAnasya tasya 'bhANA-upacAya-vayaganise bhAzA-upapAtavacananideze tatra kartavyamevedam' ityAghAdezaH, upapAta: mA sevA, abhiyogapUrvaka Adezo vacanam-manite giye niyatottararUpI nidevA, bhAzAdiparipAlane viti' tiSThanti / 'evaM khalu gIyamA' evaM saba he gautama ! IzAnena devendreNa devarAjena sA uparyuktA dinyA 'devi devadiH yAvat abhisamanvAgatA // 10 25 / / / mUlam-'IsANassa bhaMte ! deviMdassa, devaraNNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ? goyamA ! sAtiregAI do sAgarovamAI kumAra deva aura deviyAM usI dina se lekara IzAnendra kA Adara karane lage, usakI paryupAsanA-sevA karane lage, umakI AjJAkA pAlana karane lage, vacana mAnane lage aura usake AjJA meM calane lge| 'tappabhica NaM goyamAte palicaMcArAyahANivatthanvayA vahAM asurakumArA devA ya devIo ya IsANaM deviMda devarAyaM Adati jAva pajjuvAsaMti' ityAdi abhisamaNNAgayA' taka ke padoM kI vyAkhyA spaSTa hai| 'ANA-ubavAya-bayaNa-nidde se ina padoM kA artha isa prakAra se hai- tumheM yaha kAma karanA hI hogA isa prakAra kA jo Adeza hai vaha AjJA hai, sevA-zuzrUpA kA nAma upapAta hai, abhiyoga pUrvaka Adeza kA nAma vacana hai / pranita viSaya meM niyata uttararUpa nirdeza hotA hai| isa prakAra he gautama ! tumane jo devendra devarAja IzAna kI devaddhi prApti ke viSaya meM pUchA thA so yahAM taka hamane tumheM kahA ki usane isa prakAra se vaha divya devaddhi prApta kI hai|25| devi izAnendrane Adara kare che, paryuM pAsane (sevA) kare che, temanI AjJAnuM pAlana kare che, temanAM vacanane uthAmatA nathI ane temanA nideza pramANe cAle che. "ANA-uvavAya-cayaNa-nidesenA martha 2mA pramANe cha- "tabhAre IN 42 // 54, " mA prAranAme mAheza 421ya.ta mAjJA ."uvavAya." (upapata) eTale sevA zuzraSA abhiyegapUrvakanA Adezane vacana kahe che, pUchAyelA viSayanA niyata uttararUpa nirdeza hoya che. he gautama! IzAnendra upara kahyuM te prakAre ugra tapasyA pAdapapagamana saMthAre AdinA prabhAvathI) te divya devari aDhi prApta karyA che. sU 2pAI Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma.TI. za.3 u.1 sU.22 2 sU. 26 IzAnendra sthinirUpaNam 273 ThiI paNNattA! 'IsANaM bhaMte ! devide, devarAyA tAo devalogAo AukkhaeNaM, jAva-kahiMgacchihiti, kahiM uvavajihiti ? goyamA ! mahAvidehevAse sijjhihiti, jAva - aMtaM kAhii // sU0 26 // chAyA-IzAnasya bhadanta ! devendrasya, devarAjasya kiyantaM kAlaM sthiti:prajJaptA ? gautama ! sAtireke dve sAgaropame sthitiH prajJaptA / IzAno bhagavan ! devendaH, devarAjaH tasmAt devalokAta AyuHkSayeNa yAvat kutra gamiSyati ? iti, kutra utpatsyate iti ? gautama ! mahAvidehe varSe setsyati iti, yAvada antaM kariSyati // mU0 26 // vyAkhyA nigadasiddhA // mR0 26 // 'IsANassa bhaMte deviMdassa devaraNo' ityAdi / sUtrArtha-IsANassa bhaMte ! deviMdassa devaraNNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) he bhadanta ! devendra devarAja IzAna kI sthiti kitane kAlataka kI kahI gaI hai ? (goyamA ! sAiregAI do sAgarovamAI ThiI paNNattA) he gautama ! IzAnendra kI sthiti do sAgara se kucha adhika kahI gaI hai| (IsANeNaM bhaMte ! deviMde devarAyA tAo devalogAo AukkhaeNaM jAva kahiM gacchihii kahiM uvavanjihii ?) he bhadanta ! devendra devarAja IzAna usa valoka se mAyuke kSaya ke bAda yAvat kahAM jAvegA ? kahAM utpanna hogA ? (goyamA! mahAvidehe vAse si "IsANassa bhaMte deviMdassa devaraNo" yA sUtrArtha-IsANassa bhaMte ! deviMdassa devaraNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ?) he bhadanta! IzAna devalokanA devendra devarAja IzAnanI sthiti (te paryAyamAM rahevAne ANa) 32&i nAhI ? (goyamA! sAiregAiM do sAgarocamAI ThiI paNNattA) huM gotama! izAnanI te paryApamAM rahevAnI sthiti kALa maryAdA be sAgaropamathI paya madhi: samayanI hI hai-(IsANeNaM bhaMte ! devide devarAyA tAo devalogAo AukkhaeNaM jAva kahiM gAcchahii kahiM upavajjihii ?) Ad! 22-6 6121 zAna samAthA sAyanA ayazana yAMna? (goyamA! mahAvida Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 bhagavatIle devyaca 'IsANaM ' IzAnaM devendra devarAnam 'AdaMti' mAdriyante yAvat 'pamA rAsaMti' paryupAsate yAvatpadena parijAnanti smaranti vandante namasyanti iti saMgrAhyam / ImAnasya devendrasya devarAnasya tasya 'bhANA-upavAya-trayaNanirase' bhAzA-upapAtavacananideze tatra phartavyamevedam' ityAcAdezaH, upapAtaH zamA sevA, abhiyogapUrvaka Adezo vacanam -manite zipaye niyatottararUpo nirdeza bhAjJAdiparipAlane 'citi' tiSThanti / 'evaM khalu goyamA' evaM svaka he gautama ! IzAnena devendreNa devarAjena sA uparyuktA divyA 'devi devadiH yAvat abhisamanvAgatA // ma0 25 // mUlam-'IsANassa bhaMte ! deviMdassa, devaraNNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA ! sAtiregAiM do sAgarovamAI kumAra deva aura deviyAM usI dina se lekara IzAnendra kA Adara karane lage, usakI paryupAsanA-sevA karane lage, umakI bhAjJAkA pAlana karane lage, vacana mAnane lage aura usake AjJA meM calane lge| 'tappabhiha'ca NaM goyamA! te palicaMcArAyahANivatyanvayA bahava asurakumArA devA ya devIo ya IsANaM devida devarAyaM Ar3hati jAva pajjuvAsaMti' ityAdi abhisamaNNAgayA' taka ke padoM kI vyAkhyA spaSTa hai| 'ANA-uvavAya-vayaNa-nise' ina padoM kA artha isa prakAra se hai- tumheM yaha kAma karanA hI hogA isa prakAra kA jA Adeza hai vaha AjJA hai, sevA-zubhrapA kA nAma upapAta hai, abhi. yoga pUrvaka Adeza kA nAma vacana hai| pranita viSaya meM niyata uttararUpa nirdeza hotA hai / isa prakAra he gautama ! tumane jo devenA devarAja IzAna kI devaddhi prApti ke viSaya meM pUchA thA so yahAM taka hamane tumheM kahA ki usane isa prakAra se vaha divya devaddhi prApta kI hai|25|| devi izAnendrane Adara kare che, paryuM pAsanA (sevA) kare che, temanI AjJAnuM pAlana kare che, temanAM vacanane uthAmatA nathI ane temanA nirdeza pramANe cAle che. "ANA-uvavAya-vayaNa-nidese" na 2 mA prabhAva cha- "bhAre sAtha 42j 54, " 41 rana se mArA 42saya. te mAjJA 4 . ." uvavAya " upapAta) eTale sevA zuzraSA abhiyegapUrvakanA Adezane vacana kahe che. pUchAyelA viSayanA niyata uttararUpa nirdeza hoya che. he gautama! IzAnendra upara kahyuM te prakAre (ugra tapasyA pAdapapagamana saMthAla AdinA prabhAvathI) te divya vati AMka prApta karyA che. sU 2pA Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za. 3 u.1 sU. 27 IzAnendrazakrendrayorgamanAgamanAdinirUpaNam 275 DhAyamANe vibhU / 'pabhUNaM bhaMte! sakke deviMde devarAyAIsANaM deviMda, devarAyaM pakkhi sapaDidisiM samabhiloittae ? 'jahAM pAuvbhavaNA, tahA do vi AlAvA neyavA / 'pabhUNaM bhaMte! sakke devide, devarAyA IsANeNaM devideNaM, devaraNNA saddhi AlAvaM vA saMlAvaM vA karettae ? ' haMtA, goyamA ! pabhU jahA pAuvbhavaNA / ' asthi NaM bhaMte! tesiM sakkIsANANaM deviMdANaM, devarAINaM kicAI, karaNijAI samupajjeti / 'haMtA, asthi ' / 'se kahamidANiM pakareMti / 'goyamA ! tAhe cetra NaM se sakke devide devarAyA isANassa deviMdassa, devaraNNA, aMtiaM pAuvbhavai isANeNaM deviMde devarAyA sakkassa deviMdassa devaraNNo aMtiaM pAuvbhavai - iti bho ! sakkA ! deviMdA ! devarAyA ! dAhiNaDhalogAhivai !: iti bho ! isANA ! deviMdA ! devarAyA ! uttarar3aloga hivaI ? iti bho ! iti bho ! tti te aNNamaNNassa kiJcAI, karaNijjAI paJcaNubhavamANA vihati // sU0 27 // chAyA - zakrasya khalu bhadanta ! devendrasya devarAjasya : vimAnebhyaH IzAnasya devendrasya, devarAjasya vimAnAni ISad uccatarANi eva ? ISad unnata " 'sakkssa NaM bhaMte !' ityAdi / sUtrArtha -- (sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaraNNI) he madanta ! devendra devarAja zakra ke ( vimANehiMto) vimAnoM se (IsANassa deviMdassa devaraNNo vimANAIsiM uccayarAceva, Isi unnayatarAceva) devendra devarAja 66 sakassaNaM bhaMte !" dhatyAhi sUtrArtha - (sakkassa NaM bhaMte! deviMdassa devaraNNo vimANehiMto ) he lahantu ! devendra ddevarAja zanAM vibhAnA 42 (IsANassa deviMdassa devaraNo trimANAIsi uccarAcena, Isi unnayatarAceva ?) devendra devarAna IzAnanAM vimAno thu thor3A Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274. bhagavatI mUlam - "sakassa NaM bhaMte! deviMdassa, devaraNNo vimANe hiMto IsANassa devisa, devaraNNo vimANA Isi uccayaceva, Isi unnayatarA caitra, IsANassa deviMdassa vA devaraNNo vimANehiMto sakassa deviMdassa; devaraNNo vimANA IsiMNIyayarAceva, Isi niNNayarAceca ? 'haMtA, goyamA ! sakassa taM caiva savaM neya' / 'se keNaNaM bhaMte!' goyamA ! se jahAnAmae karale siyA - dese ucce, dese unnae, dese NIe; dese niNNe, se teNadveNaM goyamA ! sakkassa deviMdassa; devaraNNo jAva - isi niNNayarAcetra " / " pabhUNaM bhaMte! sakke deviMde, devarAyA desANassa devidassa; devaraNNo aMtiaM pAunbhavittae ? hantA, pabhU seNaM bhaMte! kiM ADhAyamANe pabhU, aNADhAyamANe pabhU ? goyamA ! ADhAyamANe pabhU, no aNADhAyamANe pabhU / pabhUNaM bhaMte isANe devide, devarAyA sa deviMdassa, devaraNNo aMtiaM pAunbhavittae ! 'haMtA, pabhU ! ' seNaM bhaMte! kiM ADhAyamANe pabhUH aNADhAyamANe pabhu ! 'goyamA ! ADhAyamANe tripabhu aNA -jjhihii jAva aMtaM kAhie) he gautama ! vaha mahAvideha kSetra meM jAyagA vahIM para siddha hogA - yAvat samasta duHkhoM kA anta karegA || TIkArtha - isa sUtra kI vyAkhyA spaSTa hai | sU0 26 // devA se sijjhihira jAna aMtaM kAhii) he gautama! . te mahAviDa kSetramAM nanma sethetyAMthI marIne siddhagati pAmaze, ane samastaduHkhAnA aMta lAvI deze. TIartha sUtrArthI saraNa hovAthI tenA para 15 vivezana 42vAnI 432 rahetI nathI aa sU0 26 5 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - a.TI. za. 3 u. 1 sa. 27 IzAnendrazakendrayorgamanAgamanadinirUpaNam 277 rAjasya antikaM mAdurbhavitum ? hanta prabhuH / sa khalu bhadanta ! kim AdibamANaH prabhuH ! anAdriyamANo vA mabhuH ? gautama! AdriyamANaH prabhuH, no anAdriyamANaH prabhuH / pramuH khalu bhadanta ! IzAno devendraH devarAjaH zakrasya devendrasya devarAjasya aMtikaM prAdurbhavitum ? hanta, prabhuH / sa khalu bhadanta ! tathA ekabhAga meM nIcI hotI hai aura eka bhAga meM nimna (nIcI) hotI hai, usI taraha se vimAnoM ke saMbaMdha meM bhI jAnanA caahiye| isa kAraNa se devendra devarAja zaka ke aura devendra devarAja IzAna ke vimAnoM ke viSaya meM pUrvoktarUpa se kahA hai / (pabhUNaM bhaMte ! sakke devide devarAyA IsANassa deviMdassa devaraNo aMtigaM pAubhavittae ?) he bhadanta ! devendra devarAja zAka devendra devarAja IzAna ke pAsa A. sakatA hai kyA ? (haMtA pabhU ) hAM A sakatA hai| (se NaM bhaMte ! ki mADhAyamANe pabhU aNAdAyamANe pabhU ?) he bhadanta ! jaya devendra devarAja zaka izAna ke pAsa A sakatA hai- to kyA vaha unake dArA bulAyA hokara A sakatA hai ? :ki pinA bulAyA hokara A sakatA hai ? (goyamA! ADhAyamANe pabhU , No aNADhAyamANe pabha) he gautama ! jaya IzAna zaka ko bulAtA hai taba vaha AtA hai aura jaba nahIM lAtA hai taba nahIM AtA hai| Ane para vaha usakA Adara karatA hai| anAdara nahIM krtaa| (pabhRNaM bhaMte ! IsANe deviMde devarAyA sakassa deviMdassa devarapaNo aMtiyaM pAunbhavittae) he bhadanta ! devendra eka bhAga nIce hoya che ane kei eka bhAga nitara (vadhAre nIce hoya che, evI ja rIte vimAne viSe paNa samajavuM. e kAraNe devendra izAna devendra zakanA vimAne viSe uparAMta kathana karAyuM che. ___ (pabhUNaM bhaMte ! sakke deviMde devarAyA IsANassa devidassa devaraNo aMtiyaM pAunbhavittae ?) B mahanta ! zu . 104 4 devendra vasa zAnanI pAse mApI za ? (tA pabhU) , mAvI cha (seNaM bhaMte ! kiM ADhAyamANe pabhU aNADhAyamANe pabhU?) ta! devandra deva za ne ghazAnendra pAsa jaI zake che, te IzAnendra bolAve tyAre jaI zake che ke vagara bolAvye jaI zake che? (goyamA ! ADhAyamANe pabhu, No aNADhAyamANe pabhU) gautama! kyAre IzAnendra zabdane bolAve tyAre te izAnendra pAse AvI zake che, vagara belAbe mApI shrte| nathA. mAve yAra te mAra 43 , manAi2 42te nathI.(pabhUNaM bhaMte ! "IsANe devide devarAyA sakkassa deviMdassa devaraNNo aMtiyaM pAubhavittae) Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 bhagatIne tarANi eka | IzAnasya vA devendrasya devarAjasya vimAnebhyaH zakrasya devendrasya devarAjasya vimAnAni padanIcatarANi caina, Igada nimnatarANi caitra ! inva gautama / zakrasya tatra sarva jJAtam / tat kenArthena bhadanta ? gautama ! tadyathA nAma karatalaM syAt-deze ucam, deze unnatam deze nIcam, deze nimnam, vat tenArthena gautama ! zakrasya devendrasya devarAjasya yAvat-it nimnatarANi caiva / manuH khalu bhadanta / zakro devendraH devarAjaH IzAnasya devendrasya, deva kyA kucha unnata IzAna ke jo vimAna haiM ve kyA kucha UMce haiM haiM ? (IsANasa yA deviMdassa devaraNNo vimANehiMto sakasa deviMdassa devaraNNo vimANA Isi NIyayarA ceva Isi niNNayarA veva) athavA devendra devarAja IzAna ke jo vimAna haiM unase zakra ke jo vimAna haiM ye kyA kucha nIce haiM ? kyA kucha nimnatara hai ? (haMtA goyamA ! samassa taM caiva savvaM neyavvaM) hAM gautama / zakra ke vimAnoM se IzAna ke vimAna kucha thoDe uccatara haiM, kucha unnatatara haiN| tathA IzAna ke vimAnoM se zakra ke vimAna kucha dhoDe nIce haiM aura kucha nimnatara haiM / (sekeNadveNaM ?) he bhadanta / aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ? (goyamA ! se jahA nAmae karayale siyA dese ucce, dese umara, dese pIe, dese NiNe se teNaTTeNaM goyamA ! sakkssa deviMdassa devaraNNo jAva isi niNNavarA ceva) he gautama! jaise koI eka hAthakI hathelI eka bhAga meM U~cI hotI hai- eka bhAga meM unnata hotI hai, sthitara che ? zuM thoDA vadhu unnata cha ? (IsANassa vA devidassaM devaraNNo vimAhito sakkssa deviMdassa devaraNNo vimANA Isi NIyayarA ceva Isi niNNayarA caiva) 3 devendra hevarAna IzAnanAM vimAno ratAM zahendranA vibhaane| thoDA abhA zubhAM nIyAM che ? zuM te thoDI nAthI aTinAM che ? (haMtA goyamA ! sakkassa taM caitra savvaM neyavyaM) he gautama! zahendranA vibhAna urato IzAnendranAM vibhAno thoDI vadhu UMcAI e che, tathA kaMika vadhAre unnata che. tathA izAnendranAM vimAnA karatAM zakendranA vibhAnA thoDe nIce sthAne che bhane tenA 42tAM thor3A nIyAM che. ( se keNaTTeNaM ! ) ddhe lahanta ! sAtha zA araye bhetuM / ho ? (goyamA ! se jahA nAmae kara le siyA dese ucce, dese unnaye, dese pIe, dese NiNNe se teNadveNa goyamA ! ease deviMdassa devaraNo jAva Isi niNNayarA ceva) he gautama! devI rIte kAi hAthanI hathelInA eka bhAga UMce hAya che... eka bhAga unnata DAya che. tathA Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a. TI. za. 3 u. 1 sa. 27 IzAnendrazakrendrayorgamanAgamanadinirUpaNam 277 rAjasya antikaM prAdurbhavitum ? hanta prabhuH / sa khalu bhadanta ! kim AdriyamANaH madhuH ? anAdriyamANo vA prabhuH ? gautama ! AdriyamANaH prabhuH, no anAdriyamANaH prabhuH / prabhuH khalu bhadanta ! IzAno devendraH devarAjaH zakrasya devendrasya devarAjasya aMtikaM prAdurbhavitum ? hanta, prabhuH / sa khalu bhadanta ! tathA ekabhAga meM nIcI hotI hai aura eka bhAga meM nimna (nIcI) hotI hai, usI taraha se vimAnoM ke saMbaMdha meM bhI jAnanA cAhiye / isa kAraNa se devendra devarAja zaka ke aura devendra devarAja IzAna ke vimAnoM ke viSaya meM pUrvoktarUpa se kahA hai / (pabhUNaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA IsANassa deviMdassa devaraNNo aMtiyaM pAunbhavittae ?) hai bhadanta ! devendra devarAja zakta devendra devarAja IzAna ke pAsa AsakatA hai kyA ? (haMtA pabhU ) hAM A sakatA hai| (se NaM bhaMte ! ki AdAyamANe pabhU aNADhAyamANe pabhU ?) he bhadanta ! jaba devendra deva - rAja zakra IzAna ke pAsa A sakatA hai to kyA vaha unake dvArA bulAyA hokara A sakatA hai ? ki binA bulAyA hokara A sakatA hai ? (goyamA ! ADhAyamANe pabhU, No aNADhAyamANe pabhu) he gautama ! jaba IzAna zakra ko bulAtA hai taba vaha AtA hai aura jaba nahIM bulAtA hai taba nahIM AtA hai| Ane para vaha usakA Adara karatA hai / anAdara nahIM karatA / ( pabhU NaM bhaMte! IsANe deviMde devarAyA sakasa deviMdassa devaraNNo aMtiya pAunbhavittae) he bhadanta ! devendra eka bhAga nIceA hAya che ane keAI eka bhAga nimnatara (vadhAre nIceA) hAya che, evI ja rIte vimAnA viSe paNa samajavuM e kAraNe devendra izAna devendra zakanA vimAne viSe uparAMta kathana karAyuM che. ( pabhUNaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA IsANassa deviMdassa devaraNNo aMtiyaM pAu bhavittae ?) 3 ahanta ! zu devendra devazana zatru devendra devarAna thAnanI pAse bhAvI rADe che ! ( haMtA pabhU ) DA, bhAvI rADe che (seNaM bhaMte ! kiM ADhAyamANe pabhU aNAdAyamANe pabhU ? ) he anta ! hevendra devarAja za le prazAnendra pAse jai zake che, teA izAnendra khelAve tyAre jai zake che ke vagara khelAvye jai zake che ? (goyamA ! ADhAyamANe pabhU, No aNADhAyamANe pabhU ) he gautama! nyA izAnendra zakrendrane khelAve tyAre te IzAnendra pAse AvI zake che, vagara beAlAvye gAvI raahut| nathI. Ave tyAre te tene! Ahara pure che, manAhara 42to nathI. (pabhUNaM bhaMte ! "IsANe deviMde devarAyA sakkarasa deviMdassa devaraNNo aMtiyaM pAu bhavittae) Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- A 278 bhagavatI kim AdriyamANaH prabhuH 1 anAdriyamANaH ? prabhuH 'gautama ! AdipamANo'pi mabhuH, anAdriyamANo'pi mamuH / pramuH khala bhadanta ! zakraH devendraH, devarAmaH IzAnaM devendra devarAnaM sapakSa samatidizam samamilomayitum ? yathA bhAturmAbanA, tathA dvau api AlApako vAtanyo / pramaH khalla bhadanta ! zakro devendra, devarAja IzAna devendra devarAja zaka ke pAsa jA sakatA hai kyA ? (iMtA pabhU)hAM jA sakatA hai| (se NaM bhaMte !ADhAyamANe pabhU aNAyamANe pabhU ) hebhadanta ! vaha IzAnendra jaya zaka ke pAsa AtA hai to kyA vaha usake dvArA bulAyA huA AtA hai ki vinA bulAyA huA AtA hai| (goyamA! ADhAyamANe vi pabhU aNADhAyamANe vi pabhU ) hai gItamA Adrita hotA huA bhI dhulAyA huA bhI AtA hai aura vinA lAyA bhI AtA hai| parantu isake liye yaha niyama nahIM hai ki yaha vahA~ pahu~cane para usakA Adara kare hI, kare bhI aura nahIM bhI kre| (pabhU NaM bhaMte / sakke devide devarAyA IsANaM devidaM devarAyaM sapakkhi sapaDidisiM samabhiloei) he bhadanta ! devendra devarAja zaka devendra devarAja IzAna ko cAroM tarapha aura saya tarapha dekha sakatA hai kyA? (jahA pAunbhavaNA tahA dovi AlAvagA neyamvA) he gautama jisa prakAra pAsa meM Ane ke saMbaMdha meM do AlApaka kahe haiM usI taraha se dekhane ke viSaya meM bhI do AlApaka jAnanA caahiye| he bhada! devendra devarAja IzAna, devendra devarAja zakranI pAse jaI zake che ? (haMtA pabhU) , 14 za. (se NaM bhaMte ! ADhAyamANe pabhU? aNAdAyamANe pabhR?) RET! zAlAve tyAre khAnendra tanI pAse 8 : cha 1 2 mAdA0ye 594 cha ? (goyamA ! ADhAyamANe vi pabhU aNAdAyamANe vi pabhU) gautama! mAlAve tyAre paY or 8 cha bhane vinA belAcaeN paNa jaI zake che. paNa tene mATe evo niyama nathI ke te tyAM pahoMcatA tene ( zakendrane) Adara ja kare. Adara kare paNa khare ane na paNa kare (pabhRNaM bhaMte ! sakke deviMda devarAyA IsANaM devidaM devarAyaM sapakkhi sapaDidisiM samabhiloei ?) - deva zama A devendra devarA zAnana pAre ta26 mane thAre bhuoM ne pAne samaya cha / ? (jahA pAunbhavaNA tahA dovi AlAvagA neyavyA) gItamA pAse jhApA viSayamAne nA suutraa| kahevAmAM AvyA che evAM ja be sUtrapATho "I zakavAnA viSayamAM paNa jovA. Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gha. TI. za. 2. u. 1 su. 27 IzAnendrazakrandrayorgamanAgamanAdinirUpaNam 279 "devarAjaH IzAnena devendreNa devarAjena sArdham AlApaM vA saMlApaM vA kartum ? hanta, gautama ! mamuH yathA prAdurbhAvanA | asti khalu bhadanta / tayoH zakrezAnayoH devendrayoH devarAjayoH kRtyAni karaNIyAni samutpadyante ? inta, asti / tat kathamidAnIm prakurutaH ? gautama / tadaiva khalu sa zakraH devendraH, devarAjaH IzAnasya devendrasya devarAjasya antikaM prAdurbhavati, IzAnaH khalu devendraH 'devarAjaH zakrasya devendrasya devarAjasya antikaM mAdurbhavati iti bhoH zakra 1 (bhU NaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA IsANeNaM deviMdeNaM devaraNNA saddhi AlApaM vA saMlApaM vA karittae) he bhadanta ! devendra devarAja zakra devendra devarAja IzAna ke sAtha bAtacIta kara sakatA hai kyA ? (haMtA goyamA ? pabhU jahA pAunbhavaNA) hA gautama ? bAtacIta kara sakatA hai, isa viSaya meM jaisA kathana pAsa meM Ane ke saMbaMdha meM kahA gayA haivaisA jAnanA cAhiye / (atthi NaM bhaMte ? tesiM sakkIsANANaM deviMdANaM devarAINaM kiccAI karaNijvAiM samupajjati) he bhadanta ? devendra devarAja unadonoM zakra aura IzAna ke paraspara karane yogya kArya hote kyA ? (haMtAatthi) hAM ho sakate haiM / (te kahamiyANiM pakareM ti) bhadanta ? jaba ina donoM ke Apasa meM kArya ho sakate haiM to usa samaya ina donoM kI Apasa meM bolane kI paddhati kaisI hotI hogI ? (goyamA ? tAhe ceva NaM se sakke deviMde devarAyA IsANassa deviMdassa devaraNNo aMtiyaM pAunbhavai, IsANe vA deviMde devarAyA sakkassa devidassa devaraNNo aMtiyaM pAunbhava iti bho ? sakkA ? deviMdA ? ( pabhUNaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA IsANeNaM devideNaM devaraNNA saddhiM AlApaM vA saMlApaM vA karitae ? ) he lahanta ! devendra devarAma rAI, devendra devarAna zAna sAthai vAtazIta urI zaDe che ? (haMtA goyamA ! pabhU jahApAunbhavagA ) DA, gautama ! zukrendra IzAnendra sAthe vAtacIta karI zake che-- pAse AvavA viSe jevuM kathana karAyuM che, 04 athana yA viSayabhAM pazu saman. (asthiNaM bhaMte ! tersi sakkIsAgANaM devidANaM devarAINaM kicAI karaNijjAI samupajjaMti ? ) he lahanta ! te janne devendro devarAyAne (izAnendra ane zakrendrane) paraspara karavA cegya kAryAM hoya che kharAM? (haMtA asthi) he gautama / tebho paraspara 42vA yogya aryo hoya che. (te phahami yANi pakareti ? ) mahanta ApasamA vA yogya kAryo puratI vaNate teyonI AApasabhAM vAtacIta ravAnI paddhati devI hoya che ! (goyamA tAhe ceva pAM. sakke deviMde devarAyA IsANassa deviMdassa devaraNa aMtiyaM pAunbhavai, IsAne vA Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 bhagavatI ko devendra 1 devarAja / dakSiNArddhalokAdhipate / iti moH ! IzAna 1 devendra devarAja ! uttarArddhalokAdhipate / iti bhoH / iti bhoH / iti sau bhanyo nyasya kRtyAni, karaNIyAni matyanubhavantau viharataH // 27 // TIkA - IzAnendravanyatAyAH prastAvena prathamodezakasamAptiparyantaM tadtrakanyatAyuktametra mUtrasamUhaM kathayitumArabhate - 'saksa NaM' ityAdi / vAyubhUtiH devarAyA ? dAhiNa logA hivaI / iti bho / IsANA | deviMdA | devraayaa| uttara logA hivaI / iti bho / iti bho site aNNamaNNassa kiccAI karaNijAI paccaNubhavamANA viharaMti) he gautama! jaba devendra devarAja zakra ko koI kArya hotA hai- taya yaha devendra devarAja IzAna ke pAsa AtA hai aura devendra devarAja IzAna ko koI kArya hotA hai taba vaha devendra devarAja zaka ke pAsa AtA hai- usa samaya unake bolane kI paddhati isa prakAra se hai- he dakSiNalokArSa ke svAmI devendra devarAja zakra | he uttaralIkArya ke adhipati devendra devarAja IzAna | isa prakAra se haiM Apasa meM eka dUsare ko saMbo dhita karate hue apane apane kAryako karate rahate haiM / TIkArtha-cUM ki yahAM para IzAnendra kI vaktavyatA ko prastAva cala rahA hai ataH prathamodezaka samApti taka vaktavyatA calegI isIliye sUtrakAra usakI vaktavyatA se yukta hI sUtrasamUha kaha rahe haiMdeviMde devarAyA sakkara deviMdassa aMtiya pAunbhavai iti bho ! sakkA ! deviMdA ! devarAyA ! dAhiNaDU logA divaI ? iti bho ? IsANA ? devidA ? devarAyA ? uttara loga hivaI ? iti bho ? iti bho tti te aSNamaNNassa kiccAI karapijjAI paccaNubhavamANA viharaMti ) he gautama! nyAre devendra hevarA za4ne kAya hAya che tyAre te devendra devarAja pAnanI pAse Ave che jyAre devarAja devendra IzAnane koI kArya hAya che tyAre te devarAja devendra zakranI pAse Ave che. te vakhate teo A rIte eka bIjAne sabAdhIne pata pAtAnAM kAryo karatAM rahe che- De dakSi guleAkA nA svAmI, devendra, devarAja za" " huM uttaraleAkAnA adhipati, devendra, devarA zAna " * TIkA~~A sUtramAM sUtrakAre IzAnendra ane zakendranA vimAneAno UMcAI, te khannenA saMbaMdho AdinuM nirUpaNa karyuM che. vAyubhUti aNugAra zahendra ane IzAnenuMnAM vimAnAnI UMcAI Adi viSe jANavAnI jijJAsAthI bhagavAna mahAvIrane A pramANe Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 1. 27 IzAnendra kendrayorgamanAgamana nirUpaNam 281 zakezAnayoH vimAnAnAm ucatvAdiviSaye pRcchati - 'bhaMte' / ityAdi / he bhagavan, 'sakkassa NaM' zakrasya khalu ' deviMdassa devaraNNo' devendrasya devarAjasya 'vimANehiMto' vimAnebhyo vimAnApekSayA 'IsANassa deviMdassa devaraNNo ' IzAnasya devendrasya devarAjasya 'vimANA' vimAnAni kim 'Isi' Ipat kiJcid 'uccayarAcetra ?' uccatarANi caitra pramANataH 'IsiM' Ipat kiJcit 'umnayatarAceva' unnatatarANi santi guNataH zobhAdhikyAditaH kim athavA mAsAdApekSayA una , vAyubhUti zaka aura IzAna inake vimAnoM kI uccatA Adike viSaya meM prabhu se pUchate haiM ki 'bhaMte / sakassa NaM deviMdassa devaraNNo ' he bhadanta | devendra devarAja zakra ke jo vimAna haiM so una ' vimANe hito' vimAnoM kI apekSA 'IsANassa deviMdassa devaraNNo devendra devarAja IzAna ke jo ' vimANa' vimAna haiM ve kyA pramANa kI apekSA 'IsiM ucayarA ceva' kucha thoDe uccatara haiM, 'unnayatarA ceva ' tathA zobhAdhikyAdi rUpa guNa kI apekSA kyA kucha thoDe unnatatara haiM ? athavA - uccatva aura unnatatva jo pUchA gayA hai vaha isa prakAra se bhI samajhA jA sakatA hai ki zaka ke jo prAsAda haiM unakI apekSA IzAna ke prAsAda U~ce haiM kyA ? tathA isake prAsAdoM kI jo pITha hai usako apekSA se IzAna ke prAsAda pITha unnata haiM kyA ! isa taraha prAsAdoM kI apekSA se uccatva aura prAsAda pIThakI apekSA se unnatatva jAnanA cAhiye / 'IsiM' zabdakA artha kucha thoDA haiM / prazna che cUhe-"bhaMte ? sakkssa NaM deviMdassa devaraNNo vimANehiMto IsANassa deviMdara devaraNa vimANA Isi uccayarA cetra unnayatarA ceva ? 3 lahanta devendra devarAja zakranAM je vimAnA che te vimAnA karatAM, daivendra devarAja IzAnanAM vimAnA zuM prabhAzubhaM thoDA abhyaMtara ( vadhAre yAM) che ? tathA zolA, 35, guTu mAhinI apekSAe, zakrendranA vimAnA karatAM izAnendranA vimAnA zu thADA unnatatara (vadhAre unnata) che? athavA uccava ane unnatatva viSe je prazna pUchAyeA che, te praznane A rIte paNa samajAvI zakAya ke zakrendranAM je vimAnavAseA che te vimAnavAse karatAM yu izAnendranAM vimAnavAse vadhAre UMcAM che ? tathA zakrendranA vimAnAvAseAnI pITha karatAM zuM IzAnendranAM vimAnAvAseAnI pITha vadhAre unnata che? A rIte prAsAdAnI ape kSAe uccatva ane prAsAdapIThanI apekSAe unnatatva samajavuM joie. " ai " eTale kaMika nyUna. A prakArane prazna uddabhavavAnuM kAraNa nIce pramANe che- anya Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 magavatI bhavatA yathA kathitam tathaiva vijJeyam zApekSayA IzAnendrasya nimAnAni uccA ni IzAnApekSayA zakrasya nInAni vartante iti yodhyam / vAyubhUtiH pRcchati' se kaiNaNaM maMte' tat kenArthena bhadanta ? zakrezAna yomAnAnAmutkRSTApakRSTa upasvAda ko detuH iti ? ' " karata 'goyama ! se jahA nAmae' gautama ! tadyathAnAmakaH karapale ' 'DapelI' iti prasiddham 'siyA' syAt bhavet 'dese' kacidbhAge 'ucne' uccam devendra devarAja IzAna ke vimAnAMce pramANAdi kI apekSAse 'sabasa deviMdassa devaraNNo vimANA' devendra devarAja zakake vimAna pramANa AdimeM 'Isi NIyayarA' kyA kucha adhikanIce aura kyA kucha adhikase adhika nIce hai-apakRSTa haiN| isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM- 'haMtA goyamA !' ityAdi-hAM gautama gotrIya vaayubhuute| aisI hI vAta haiM / IzAnake vimAna zakra ke vimAnoMkI apekSA pramANa Adi meM kucha kama haiM aura IzAna ke vimAna kucha jyAdA hai| aba punaH vAyubhUti gautama se pUchate hai ki-' se keNaTTeNaM' he bhadanta ! aisA Apa jo kaha rahe haiM so isameM kyA kAraNa hai-arthAt zakra aura IzAna ke vimAnoM meM utkRSTatA, apakRSTatA evaM uccatA AdimeM kAraNa kyA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki ' se jahAnAmae' he gautama! jaise 'karayale' karatala- hathelI 'dese' kisI bhAga meM 'ucce' U~cA 'siyA' hotA hai 'dese' tathA kisI bhAga meM vimANe hito " he bhadanta 1 devendra devarAja IzAnanA vimAnA karatAM pramANadinI apekSA "sakkassa deviMdassa devaraNa vimANA" devendra dvevarA zeThanA vimAno "Isi NIyayarA ?" zu thorA prabhAzubhAM nAyatara ( tenA ratAM nIyAM ) che ! zuM thoDAM nimnatara (tenA karatA nIcI keTinA) che ? / uttara--" haMtA goyamA ? ityAhi" DA, gautama ! zakrendranAM vimAnA pramANu AdimAM kaIka utaratI keTinAM kaiMka UMcI kreDiTanAM che. zAnendranAM vibhAna TharatA izAnAndranAM vimAne azna - " se keNaNaM" se lahanta ! Apa zA bharo me uDA cho ? bheTale } zakrendranA vimAne karatAM ijJAnendranA vimAne saheja UMcAM che, evu Apa zA kAraNe kaDA che. Gttara- " se jahAnAmae karayale deMse " he gautama! nevA rAte bInA bhAga " ucce siyA" thA DAyaM che, "dese unnae" a bhAga unnata hoya che, Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za. 3. u. 1 2027 IzAnendrazakrendrayorgamanAgamananirUpaNam 285 ucchAyam 'dese' kacidbhAge 'unnae' unnanam 'dese' kvacidbhAge 'jIe' nocam 'dese' kvacicca bhAge 'niNNe' nimnam natam 'se' tat tathA 'teNaTeNaM' tenArthena tena hetunA 'goyamA !' he gautama ! 'sakkassa deviMdassa devaraNo' pakrasya devendrasya devarAnasya 'jAva-IsiM' yAvat-Ipat kizcit 'niSNayarAce' nimnatarANi eva vimAnAni bodhyoni, yAvatkaraNAt 'Ipat nIcatarANi vimAnAni' iti mRcyate / 'pabhUNaM bhaMte !' prabhuH khalu bhadanta ! he bhadanta ! khalu-nizcayena prabhuH samarthaH 'sakke deviMde denarAyA zakraH devendraH devarAjaH 'IsANassa deviMdassa devaraNo' IzAnasya devendrasya devarAjasya 'aMtibhaM pAunma vittae' antikaM samIpe mAdurbhavitum prakarTIbhavitum IzAnasamIpe gantuM samarthaH kim ? ityarthaH / 'haMtA pabhU' inta prabhuH he vAyubhUte ! sa gantumasamarthaH 'se NaM bhate' 'unnae' unnata hotA hai, 'dese kisI bhAga meM jIe' nIcA hotA hai 'dese' aura kisI bhAga meM 'niNNe' nimna-nata-namA hotA hai 'se' usI taraha se vimAnoM ke saMbaMdha meM bhI yahI yAta lAga hotI hai| 'taNadveNNaM goyamA / isa kAraNa he gautama ! 'sakassa deviMdassa devarapaNo jAva isiM niNNayarA ceva' devendra devarAja zakrake vimAna kucha nimnatara hai / yahAM 'yAvat' zabdase 'ipat nIcatarANi ' ima pATha kA saMgraha huA haiM / ..'pabhU NaM bhaMte !' he bhadanta ! samartha hai kyA 'deviMde devarAyA sakke' devendra devarAja zAna 'ImANassa deviMdassa devarapaNo aMtiyaM pAumbha,vi' devendra devarAja IzAna ke samIpa prakaTa hone ke liye ? arthAt .. zakra IzAnake pAsa jAne ko samartha hai kyA ? 'haMtA pabhU' hAM vaha "dese pIe" mAsa nAyA DAya cha bhane "dese niNNe" bhAga nimna nata-namelo) hoya che, evI ja rIte saudharma ane IzAnakalpanA vimAna viSe paNa bhA. "teNa?NaM goyamA? yAEi" gautama ! tero meM mechu vandranA vimAno karatAM anekanAM vimAno cheDA pramANamAM uccatara ane uttara che. zahendranA vimAne zAnendranAM vimAne karatAM thoDA pramANamAM nIcatara ane taratI Tina. ....prazna-"pabhUNa bhaMte / devide devarAyA sakke IsANassa deviMdassa devaraNNo aMtiya pAunbhaviu"Basi! hevendra 324 24, devendra 3121 dhyAnanI pAsa praTa yavAna (pAse pAna) samartha cha? . Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 bhagavatIsa 6 khala bhadanta ! he bhagavan / sa khala 'sakke devide devarAyA' zaka: devendraH, devarAjaH 'IsANaM devidaM devarA' IzAnaM devendraM devarAjam ' sapanikha' sapakSam caturdikSu 'sapaDidisaM' samatidizam IzAnAdicatuH koNeSu samamilotara samabhilokayitum samyag draSTuM samarthaH ? kim ? 'jahA pATunmatraNA' yathA mAdubhAvanA he gautama! yathA zakrezAnayoH mAdurbhAvanAtripayiNI uparyuktarUpA ukti pratyuktidvapI praznottarAtmikA pratipAditA 'tathA doSi tathA samavalokanavipaye'pi dvau 'AlAvA AlApako 'neyavtrA' netavyau vijJAtavyoM, zakraH devendraH sugama hai / vinA ghulAye bhI jo IzAna zakake pAsa jA sakate hai usakA kAraNa yaha hai ki IzAna uttarArdha lokAdhipati hone ke kAraNa zakkI apekSA zreSTha mAne gaye hai / 'pabhU NaM bhaMte! sakke devide devarAyA IsANaM deviMda devarAyaM sapakkhi sapaDidisi samabhilohattae' he bhadanta / devendra devarAja zaka devendra devarAja IzAna ko acchI taraha se dekha sakate hai kyA ? 'sapaDidisaM' kA tAtparya cAroM dizAoM ke cAroM konoM se hai aura 'pakkhi' kA tAtparya cAroM dizAoM meM hai / ye donoM kriyA vizeSaNa hai / inake rakhanekA tAtparya kevala itanA hI hai ki kyA zakra IzAnako saba taraphase cAroM orase acchI taraha se dekha sakate hai ? isakA uttara dete hue prabhu gotamase kahate haiM ki- 'jahA pAunbhavaNA tahA do ci AlAvagA neyavvA' jaisI prA durbhAvanA prakaTa hone ke viSaya meM praznottarAtmika ukti prayuktirUpa bAta pahile kahI jA cukI hai usI prakAra se isa prazna ke uttarameM bhI vahI bAta jAnanI cAhiye arthAt devendra zakra, IzAna devendrako AhavAna prazna- "pabhU NaM bhaMte! sakke deviMde devarAyA IsANaM deviMda devarAyaM pakkhi paDidisiM samabhiloittae ?" se lahanta ! devendra devarASTra za4, devendra dvevarAna thAnane sArI rIte bheTa zo che ? "sa paDidisaM" bheTakhe nyAre dizAmanA thAre bhUdhI, ane "sapakkhi " meTale nyAre hizAkhethI A. bhanne zaNDo priyaavisheSaNA tarIke ahI vaparAyA che. te kriyAvizeSaNNAnA prayAga karyAnuM tAtpa e che ke "zu zakendra adhI tarathI - yAre tarathI - ghazAnendrale sArI rAte dharADe che?" uttara- " jahA pAunbhavaNA tahA do vi AlAvA nepacyA" AhurbhAvanA : ( aTa thavAnI DiyA) viSe bhAgaNa ? me AtA hai| (praznottarazya sUtre) AyA hai, e ja pramANe A praznanA uttara pazu samajavo. kahevAnuM tAtpa e che ke je raeNlenDa Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . TI. za. 3 u. 1 sU. 27 IzAnendrazakrendrayorgamanAgamananirUpaNam 289 IzAnaM devendram AhAnapUrvakameva samabhilokayituM samarthaH na tu anAhAnapUrvakam kintu IzAno devendraH zakram AhvAnapUrvakam anAhAnapUrvakaJca samabhilokayituM samartha iti bhAvaH / 'pabhUNaM bhaMte' mabhuH khalu bhadanta ! he bhagavan / 'sakke deviMde devarAyA' zakraH devendra devarAjaH ' isANeNaM devideNaM devaraNNA saddhi' IzAnena devendreNI devarAjena sArdham 'AlAvaM vA saMlAvaM vA' AlApaM vA saMlApaM vA vArtAlApam, AlApam saMbhASaNam saMlApaM punaH punaH saMbhApaNam 'karettae' kartum 'pabhU' prabhuH samarthaH ? kim ? 'haMtA, goyamA! he gautama / hanta satyam 'jahA pAunbhavaNA' yathA prAdurbhAvanA yathA pUrvaka hI dekha sakate hai vinA AhvAna ke nahIM-tAtparya isakA yahI hai ki devendra zaka yadi IzAna se milanA cAhe to vaha pahile unase milane kA mamaya legA. tatha hI mila sakegA, vinA sUcanA yA khabara diye nahIM mila sakate hai / kintu IzAna Indrake liye zaMkase milaneke nimitta aisA niyama nahIM hai / vaha unase sUcanA dene para bhI mila sakate hai aura nahIM sUcanA dene para bhI mila sakate hai / jaba unakI icchA ho tabhI vaha zakra se milane kA samaya le sakate hai| punaH prabhu se gautama pUchate hai ki-'bhaMte / sakke deviMde devarAyA' he bhadanta / devendra devarAja zakra 'isANeNaM devideNaM devaraNNA saddhi' devendra devarAja IzAna ke sAtha 'AlAvaM vA saMlAvaM vA karettae pabhU NaM' jaba cAhe taba vArtAlApa kara sakate hai kyA ? eka bAra bAtacIta karanA isakA nAma AlApa hai aura bArabAra bAtacIta karanA isakA nAma saMlApa hai| 'haMtA goyamA' hAM gautama / 'jahA pAunbhavaNA' zaka devendra IzAnane maLavA jevA) mAgatA hoya te AmaMtraNa pUrvaka ja maLI zake che. eTale ke devendra cakra je devendra IzAnane maLavA mAge te pahelAM te tene maLavAne samaya mAgIne ja maLI zake che. sUcanA athavA khabara ApyA vinA maLI zakatA nathI. paNa izAnendrane mATe evo kei niyama nathI. IzAne te sUcanA apyA vagara paNa zakendrane maLI zake che. jyAre tene mana thAya tyAre te zakrendrane maLI zake che. prazna "bhaMte ! sabake devide devarAyA" manta! zu . 121 za "IsANeNaM devideNaM devaraNA saddhi" zandra 524 zAnanI sAye "AlAva vA saMlAvaM vA karettae pabhU?" nyAre yA tyAre vAtafen5 42 za cha? 4 pAra bAtamIta 42vI tanuM nAma 'salAma' (46) cha. Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 bhagavatImane zakezAnayoH prAdurbhAvaviSayiNI rItiH pUrva pratipAdinA tathA AlApamalApa vipaye'pi seva rItiH vijayA / panAyanA zaraH AhAnapUrvakamevAlApasaMga kartumaIti, bhAnazrIbhagayApi iti bhaavH| 'ayi gaM ! agni gyAnTu bhadanna' he bhagavana ! nemi' tayoH pUrvoktayoH 'sarakApANANaM' pakregAnAH 'deviMdANaM devarAIgaM devendrayoH devarAnIH parasparaM atiSaNaM ' asti mbalu atIni avyayaM vidyamAnatAvAcaka kRtyAdivizeSaNaM bodhyama namya vibhaktiprati rUpakAvyayatvAdena kRtyAdInAM yahacAnanAntatye'pi na vizeSyavizeSaNayoH nimiSa vacanakatyamayukto dossH| tayAra vidyante iti tadarthaH 'picAI' kRtyAni jaisI rIti prAdurbhavanA (prakaTa hone) ke viSaya meM kahI gayI hai-vaisI hI rIti isa yipaya meM bhI jAnanAcAhiye arthAt zaka indra IzAnake sAtha AlApa saMlApa AhAnapUrvaka hI kara sakate hai vinA AhAnapUrvaka nhiiN| parantu jo IzAna hai yaha donoM taraha se zaka se olApa saMlApa kara sakatA hai| AhAnapUrvaka bhI kara sakate hai aura vinA AhAna ke bhI kara sakatA hai / 'asthi gaM bhaMte! tesiM samImANANaM devi dANaM devarAINaM kiccAI karaNilAI samupajAti' yahAM para 'asthi' yaha pada abdhayarUpa hai aura vidyamAna artha meM prayukta huA hai| yaha kRtyAdikoM kA vizepaNa hai| 'atvi' pada vibhaktipratirUpaka adhyaya hai| isI kAraNa kRtyAdikoM meM yahRvacanAntatA hone para bhI ina donoM meM eka bacana bahuvacana ko lekara vizepya vizeSaNa bhAva kA abhAva nahIM AtA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki yadi koI yahAM para aisI AzaMkA kare ki 'asthi pada ko Apa 'kiccAi uttara - "haMtA goyamA !" , gautama! "jahApAunbhavaNA" prAdurbhAva (praTa thavAnI kriyA) viSe je pramANe kahyuM che te pramANe A viSayamAM paNa samajavuM eTale ke je IzAnendra belA ne ja zakrendra tenI sAthe vArtAlApa karI zake che. paNa zakedra bolAve ke na lAve, te paNa IzAne dra tenI sAthe vArtAlApa karI zake che. "asthi NaM bhaMte ! tesiM sakkIsANANaM deviMdANaM devarAINaM kiccAI karaNijAI samupanaMti ?" mahI. "atthi" 54 bhavyaya3 15rAyu cha bhane te maya' "vidhamAna" thAya che. 'masthi' 56 ityAni vizeSa che "atthi" para vita pratirUpaka avyaya che. te kAraNe kRtyAdikamAM bahuvacanAntatA hovA chatAM paNa te banemAM eka vacana bahuvacananI apekSAe vizeSya-vizeSaNa bhAvane abhAva jaNAte nadhI. ya zavI hA "asthi" pahane "kicAI" nA vizeSa Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 1 sU.27 IzAnendra kendrayorgamanAgamananirUpaNam 291 prayojanAni 'kara NijjAI' karaNIyAni vidheyAni kAryANi 'samupajjeti' sammupadyante kim ? 'haMtA, asthi' hanta asti, asti santi, tayoH parasparaM kRtyAni karaNIyAni kAryANi / Adi kA vizeSaNa kaise banA sakate haiM kyoM ki jinakA vizeSaNa vizeSyabhAva saMbaMdha hotA hai ve samAna vibhakti Adi vAle hote haiM - parantu 'asthi' pada to aisA hai nahIM ataH isa prakAra kI mAnyatA meM yahAM para vibhinnavacanakRta doSa AtA hai to isakA samAdhAna yaha hai ki 'asthi' yaha pada jo hai vaha vibhakti pratirUpaka avyaya hai / ataH vibhakti pratirUpaka avyaya hone ke kAraNa usameM kRtyAdikoM ke prati vizeSaNatvarUpa hone kA abhAva prasakta nahIM hotA hai / 'kicAI' zabda kA artha hai prayojana aura 'karaNijAha" kA artha hai vidheya (karane yogya) kArya / praznakA Azaya yaha hai ki zakra aura IzAna kA Apasa meM kyA kabhI koI kArya yA prayojana hotA hai ? jisa prakAra hamArA Apasa meM eka dUsare ke sAtha prayojana saghatA hai - kArya bhI hamArA eka dUsare se calatA hai usI prakAra se kyA ina donoM kA bhI Apasa meM prayojana sadhatA hai ? kArya bhI kyA inakA paraspara meM eka dUsare se banatA hai ? to isakA samAdhAna karate hue prabhu gautama se kahate haiM ki- 'haMtA asthi' he gautama ! hAM aisA ina donoM meM ApasI kAryoM evaM prayojanoM ko lekara eka dUsare ke tarIke kevI rIte vAparI zakAya ! vizeSaNa ane vizeSyanAM vacana ane virbhAkata samAna hAya che. ahIM to vizeSa me vayanabhAM gamane vizeSya mahuvanabhAM che. te "asthi " ne 'kRtyA' nA vizeSaNarUpe vAparavAmAM vyAkaraNadeSa lAgavAnA saMbhava che. to tenuM sabhAdhAna nAthe prabhANe he - " asthi " yaha vilatipratiya savyaya tarI sahIM vaparAyu' che. tethI temAM kRtyAdinA vizeSaNa tarIkenA upayegane abhAva prakaTa thatA nathI. "kiccAI" bheTale prayokna bhane "karaNijjA" bheTale 42vA yogya artha uDevAnu tAtparya e che ke zakrendra ane IzAnendrane arasparasa karavA yeAgyuM kAI kAryo hAya che kharAM ? jema ApaNe kAya athavA prayeAjana sAdhavA mATe eka khIjAnA sahakAra sAdhIe chIe jevI rIte kAi pratyeAjata sAdhavA mATe te banne indro eka bIjAnA sahakAra sAdhe che kharAM? zuM tee eka bIjAnA kAya mAM madadarUpa thAya che? Gur-" ar afer" hA, gautama! kAryo ane prayojanAne kAraNe tee eka bIjA pAse jatA-AvatA rahe che, Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 bhagavatImane 'se midANi pakati' tat kathamidAnIm prakuruta he bhagavana ! tayoH parasparakAryakaraNavelAyAM zabdaprayogaviSaye kaH ziSTAcAraH kAvA paddhatiH kIsI bhaNAlI iti ? 'goyamA ! tAheceva' gautama ! tadaiva khalu / he gautama / yadA zakrasya kimapi prayojanaM kArye vA bhavati tadA 'se sabake devi devarAyA' sa zakraH devendraH devarAjaH 'IsAsa desi devaraNA' IzAnasya devendrasya devarAjasya 'aMti pAu bhava' antikaM modurbhavati kAryAt samIpe gacchati yadA tu IzAnasya kimapi prayojanaM kArye vA bhavati tadA 'imANeNaM' IzAnaH khalu 'devide devarAyA' devendraH devarAjaH 'sakkarasa deviMdassa devaNI' zasya devendrasya devarAjasya 'aMtia' antikam ' pAuvsava' prAdurbhavati / tayoH parasparAlA pasaMlAparIti posa AnA jAnA hotA hai / 'se kahamidANi pakareti' he bhadanta / jaya ye donoM Apasa meM eka dUsare kI sahAyatA se apane kAryoM ko evaM apane2 prayojanoM ko siddha karate hoMge taba paraspara meM ye eka dUsare ke prati kaise zabdoM kA prayoga karate hoMge ? to isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM- 'goyamA ! tAhe 'ceva' he gautama / jaya zakra kA koI kArya yA prayojana hotA hai taba ' se ' vaha 'deviMde devarAyA sabake' devendra devarAja zaka 'deviMdassa devaraNNo' devendra devarAja ke 'atiyaM' pAsa meM 'pAunbhavai' prakaTa hotA hai-jAtA hai aura jaba IzAna kA koI prayojana athavA kArya hotA hai, taba vaha 'devi devarAyA IsANe' devendra devarAja IzAna 'deviMdassa devaraNo sakasa' devendra devarAja zaka ke 'aMtiyaM' pAsa meM 'pAunbhavaI' prakaTa prazna - " se kahamidANi pakareti " he lahanta ! kyAre te janne indro meDa khIjAnI sahAyatAthI kAryAM karatA haze ane eka bIjAnAM prayojana sAdhatAM haze, tyAre tee eka bIjA sAthe kevA zabdone prayAga karatA haze ? tara - "goyamA ! tAhe ceva" he gautama! kyAre rAjendrane IzAnendra yAse dhane tenI sahAyatAthI 42vA yogya artha ya prayojana have tyAne " se deviMde devarAyA sakke" devendra devarAja 28 "deviMdassa devaraNNo" hevendra dvevazuna IzAnanI "aMtie" pAse " pAubbhavai " ahaTa thAya che, ane nyAre devendra devarAna vaizAnne ho! hArya agara prayojana tyAre "deviMde devarAyA IsANe " tethe " deviMdassa devagaNo sakkassa aMtiyaM pAunbhava " hevendra devarA zUdranI Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. TI. za. 3 u. 1 sU. 27 IzAnendra zakrendrayorgamanAgamana nirUpaNam 29.3 pratipAdayati- 'bhoH ! dakSiNa logAhivaI' / dakSiNArdha lokAdhipate / deviMdA / " devendra! 'devarAyA / ' devarAja | 'sakkA' / zakra / itirIzyA IzAnendraH zakrasmati vyavaharati / zakrendrastu IzAnammati - bhoH / ' uttaraDhalo gAhivaI / ' utta lokAdhipate / 'deviMdA' | devendra ! 'devarAyA' devarAja | 'IsANA ' IzAna ! iti rItyA vyavaharati, 'iti bho / ' iti bho ! iti tu parasparAlApasaMlApAnukaraNam 'aSNamaNNassa' anyonyasya 'kicAI' kRtyAni prayojanAni, 'kara NijjA' karaNIyAni kAryANi 'pacaNugbhavamANA' pratyanubhavantau parasparam anubhavavipayIkurvantau 'viharati' viharataH tiSThataH // sU0 27 // hote hai - jAtA hai / usa samaya inake paraspara meM saMlApa aura AlApa kI gati isa prakAra se hotI hai- 'bho dAhiNaDUlogAhibaI / bho dakSiNArdha lokAdhipate / 'deviMdA / ' devendra 'devarAyA' devarAja | 'sakkA' zakra / isa prakAra se IzAnendra zaka ke prati vyavahAra karatA hai / aura zandra IzAnendra ke prati 'bho uttara loga hivaI' bho uttarArdha - lokAdhipate / 'deviMdA' devendrA 'devarAyA / ' devarAja | 'isANA' izAna | isa rIti se vyavahAra karatA hai| 'iti bho iti bho' yaha paraspara AlApa saMlApa kA anukaraNa hai / isa prakAra se 'aNNamaNNassa paraspara ke 'kiccA' prayojanoM ko aura 'karaNijAI' karaNIya kAryoko 'paccaNunbhavamANA vihani' anubhava ke viSayabhUta ye donoM karate haiM |27| " " pAse prakaTa thAya che. tyAre temanI vacce A rIte vAtacItanI zarUAta thAya che.-- "bho dAhiNa loga hivaI" " De kSiyAdha so adhipati" " deviMdA " devendra ' "devarAyA" 'hevA' "sakkA " 'zaDe !' mA prAnuM sabodhana urIne IzAnendra zakrasAthe vAtacIta kare che. ane jyAre zakrendrane izAnendra sAthe vAtacIta karavAne abhaMga yAve che tyAre te nIce pramANe sabhodhana mere - " bho uttara logA hivai ! deviMdA ! devarAyA ! IsAnA !" " he uttarArdha soadhipati, devendra, devarA? zAna!" " iti bho iti bho" mA rIte tethe| vAtazIta za3 2tI vajate the jIlane sauMbhodhana 1re che. yA rIte "aNNamaNNassa" parasparanA "kiccAI" prayojana bhane " karaNijAi" ani " paJcabhatramANA viharaMti " tethe| me mIlanA anu bhavonA viSaya3 re 4. // bhU0 27 // Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 bhagavatI mUlam -'atthiNaM bhaMte! tesi sakkIsANANaM deviMdANaM devarAINa vivAdA samupajjeti ? haMtA, asthi / se kahamidANi pakaraMti' | 'goyamA ! tAhe cetraNaM te sakkIsANA deviMdA, devarAyANo saNakumAraM deviMda, devarAyaM maNasI kareMti, taNaM se sarNakumAraM deviMde devarAyA tehiM sakkIsANehi devidehiM devarAIhiM, maNasI - kae samANe khippAmeva sakkI sANANaM deviMdANaM, devarAiNaM aMtiaM pAuvbhavai, jaM se vayai tassa ANA - uvavAya-vayaNanise citi // sU0 28 // chAyA - asti khalu bhadanta / tayoH zazAnayoH devendrayoH devarAjayoH vivAdAH samutpadyante ! inta, asti / tat kathamidAnoM prkurutH| gautama | tadeva tau zazAnI devendra, devarAja sanatkumAraM devendraM devarAjaM manasi kurutaH tataH sa sanatkumAro devendro devarAjantAbhyAM zakkezAnAbhyAM devendrAbhyAM devarAjAbhyAM manasi kRtaH sana kSimam eva zakezAnayoH devendrayoH devarAjayoH antikaM prAdurbhavati, yat sa vadati tasya AjJA- upapAta - vacananirdeze tiSThataH 1281 TIkA - bhagavAnAha - 'goyamA ! tAhe cena NaM' gautama ! tadaiva khalu / gautama ! yadA tayoH zazAnayoH parasparaM vivAda utpadyante 'tAhe' tadA 'asthi NaM bhaMte !' ityAdi TokArtha - (asthi NaM bhaMte / tesi sakkIsANANaM deviMdANaM devarAINaM vivAdA samupajjati) he bhadaMta / kyA devarAja devendra una zaka aura IzAna meM Apasa meM vivAda utpanna ho jAte haiM ? (haMtA asthi) hAM gautama / una donoM meM Apasa meM vivAda utpanna ho jAte haiM / (se kahamidANiM pakareMti) taba ve kyA karateM haiM ? ( tAhe cevaNaM te sakI "asthi bhaMte / ityAdi / TIDArtha - ( asthi bhaMte ! te siM sakIsANANaM deviMdANaM devarAiNaM vivAdA samupajjeti ?) De laDhata ! devendra hevana ne devendra devarAja IzAna vasye hI pAya vivAha utpanna thAya che mare ? ( haMtA asthi) DA, gautama | utpanna thAya che. ( se kahamidANi pakareMti ?) te anne vacce vivAda 42 che ? (tAhe ceba tyAre tethe Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. TIkA za. 3 u.1 m. 27 IzAnendrazakendravivAdanirNayanirUpaNam 295 'caiva Ne' caiva khalu 'te' tI prasiddhau 'sakIsANA' zagAnau deviMdA' devendrau 'devarAyANo' devarAjau 'saNaMkumAraM' sanatkumAram 'devi devarAyaM ' devendra deva rAgam 'maNasI' manasi 'kareti' kurutaH smarataH, 'naeNaM se' tataH smaraNAnantaraM khalu nizcayena maH 'saNaMkumAre deviMde devarAyA' sanatkumAro devendro devarAjaH 'tehiM sakkImANehiM devidehi devarAIhiM' tAbhyAM zakrezAnAbhyAM devendrAbhyAM devarAjAbhyAm 'manamI kae samANe' manasi kRtaH man smRtaH san 'vippAmeva kSiprameva zIghrameva 'sakkIsANANaM devidANaM devarAiNaM' zakrezA. nayoH devendrayoH devarAjayoH 'ati pAunbhavaH' antikam prAdurbhavati samIpe samAgacchati ' se badai' yat ma vadati-saH sanatkumAraH yat vadati-kathayati, tat samAdhAna nirNayaM vA ubhAvapi to zakezAnau svIkurutaH, athaca 'tassa' tasya sanatkumArasya, 'ANA-uvavAya-yaNanidese ciTThati' AjJA-upAMtasANA deviMdA devarAyANo maNakumAraM deviMdaM devarAyaM maNasI kareMti) he gautama / usa samaya ve donoM devendra devarAja zakra aura IzAna devendra devarAja sanatkumAra kA mana meM cintayana karate haiN| arthAt sanatkumAra ko yAda karate hai| (tapaNaM se saNaMkumAre deviMde devarAyA tehiM sakIsANehiM deviMdehiM devarAihi maNasIkae samANe khippAmeva sakIsANANaM devidANaM devarAiNaM aMtiyaM pAulbhavai) taya vaha devendra varAja sanatkumAra una devendra devarAja zakra aura IzAna se smRta hotA huA zIghra hI una devendra devarAja zaka aura IzAna ke pAsa prakaTa ho jAte hai / (jase vadaha tassa ANA-uvavAya-yayaNani se ciTThati) aura jo vaha kahatA hai ve zakra, izAna donoM usakI AjJA upapAta, vacana aura nirdeza meM sthita ho jAte haiM ! NaM te sakkIsANA deviMdA devarAyANo saNaMkumAraM devidaM devarAya maNasI kareMti) he gautama! tyAre kendra ane IzAnendra manamAM devendra devarAja sanakumAranuM smaraNa kare che (taeNaM se saNaMkumAre deviMde devarAyA tehiM sakkIsANehiM devidehiM devarAIhiM maNasIkae samANe khippAmeva sakkIsANANaM deviMdANaM devarAiNaM aMtiyaM pAu. bhavai) nyA2 mA rIte panne hevendra (san bhane thAnendra) dvArA hevendra 12001 sanakumAranuM samaraNa karAya che, tyAre teo turata ja zakrendra ane IzAnendra pAse prakaTa thAya che. (jaM se badai tassa ANA-uvavAya-yaNanidde se ciTaMsi) temA re pramANe kahe che, je aMjJA kare che, je nirNaya kare che, ke je nirdeza kare che tene svIkArI le che. Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIya vacananirdeze tiSThataH tatra AjJA-kartavyamityAdezapAyAm AhAyAm tathA 'upAya' upapAte sevArUpe 'bayaNa' yacane abhiyogapUrvakAdezarUpe banane 'nidase' nirdeza-paznite kArya niyatArthottararUpaM nirdeza nisstthtH| yat AtAdikamasI vadati tamAzAdike tiSThataH // 0 28 / / mUlam--'saNaM kumAre NaM bhaMte ! devide, devarAyA kiM bhavasiddhie ? abhavasiddhie ? sammadiTTI, micchadiTTI? parita saMsArae, aNaMta saMsArae ? sulabhavohie, dullabhavohie ? A. rAhae, virAhae ? carime, acarime ? 'goyamA ! saMgakumAre devide devarAyA bhavasiddhie, no abhavasiddhie evaM sammadidI, paritta saMsArae, sulabha bohie, ArAhae, carima-pasatya neyacaM' / 'se keNaNaM bhaMte ! evaMbuccai ? 'goyamA ! saNaMkumAre aura jo vaha inheM AjJA dete hai ki tumhe yaha karanA hogA,use yaha mAnate hai / kyoM ki ye usakI sevA meM rahate hai / vaha inase jabardastI bhI apane Adeza kA pAlana karA sakate hai / aisI unameM zakti hotA hai| tadhA-pranita kAryameM ye unake niyata arthottararUpa nirdezameM rahate hai| tAtparya kahanekA yaha hai ki jo bhI AjJA Adi yaha sanatkumAra unheM dete hai usa AjJAdikako ye donoM mAnate haiN| yaha kAma tumheM karanA hI aisA AdezarUpa kahanA isakA nAma AjJA hai / upa. pAta nAma sevA kA haiN| AjJApUrvaka Adeza kA nAma vacana hai| pUche gaye kAryake saMbaMdha meM niyamita uttara kA nAma nirdeza hai suu028|| . teo temanI AjJAne mAthe caDAve che, kAraNa ke teo temane pUjya ane sevA karavAne gya mAne che. temanAmAM eTalI zakti che ke teo temanA pAse pitAnI AjJAnuM pAlana karAvI zake che tathA je viSayamAM temane prazna pUchAya hoya te viSe teo je niyata uttara Ape ke je artha darzAve te attara rUpa nirdezanuM te bane pAlana kare che. kahevAnuM tAtparya e che ke sanaskumAra je AjJA Ape che tene teo ane mAnya kare che. A kAma tamAre karavuM ja paDaze." A prakArane Adeza karavo tenuM nAma AjJA che eTale sevA. AjJApUrvaka AdezanuM nAma vacana che. navara ta ne ni 4 ch.| sU0 28 // .. AN Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 1 sU.29 sanatkumArasya bhavasidhyAdipraznastrarUpanirUpaNam 297 devide devarAyA vahaNaM samaNANaM, vahaNaM samaNINaM, bahUNaM sAvayANaM, vahaNaM sAviANaM hiakAmae, suhakAmae, patthakAmae, ANukaMpie, nisseyasie, hia-suhnisseysie| nissesakAmae / se teNaDhaNaM goyamA ! saNaMkumAre NaM bhavasiddhie, jAva-no acarime / saNaMkumArasta NaM bhaMte! deviMdassa, devaraNNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA? 'goyamA : sattasAgarovamANi ThiI paNNattA / ' 'se gaMbhaMte ! tAo devalogAo AukkhaeNaM jAvakahiM upajihii ? ' goyamA ! mahAvidehe vAse timihii, jAva-aMta karehiha / sevaM bhaMte ! sevaM bhate! gAhAo-chaTTama mAso addhamAso dosAiM aTTa chammAsA / tIsagakurudattANaM tava bhattapariNapariyAo // 1 // uccattavimANANaM pAumbhava pecchaNA ya saMbhAve / kiMci vivAduppattI saNakumAre ya bhaviyavvaM // 2 // moyA saMmattA // suu029|| taIyasae paDhamo uddeso saMmatto // chAyA-sanatkumAro bhagavan ! devendro devarAjaH kiM bhavasiddhikaH ? abhavasiddhikaH ? samyagdRSTiH, mithyAdRSTiH ? parItasaMsArakaH, anantasaMsArakaH / sUtrArtha-(saNaMkumAre NaM bhaMte ! deviMde devarAyA ki bhavasiddhie abhavasiddhie) he bhadanta devendra devarAja sanatkumAra devA bhavasiddhika he ki abhavasiddhika hai (sammadiTTI, micchAdiTTI) samyaka dRSTi hai ? yA mithyA dRSTi hai ? (parittasaMsArae aNaMtasaMsArae) alpasaMsAravAlA hai ? yA " saNaMkumAreNaM bhaMte !" tyA. sUtrAtha-(saNaMkumAre NaM bhaMte! deviMda devarAyA kiM bhavasiddhie abharasiddhie?) mahanta ! vendra parA sanamAra savasiddhi , samapasiddhi cha ? (sammadihI, micchAdiTThI) sabhya haTi cha bhiyAdRSTi cha 1 (parittasaMsArae aNaMtasaMsArae ) tegA sa65 saMsArakA cha manata saMsAra cha ? (malama Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 bhagavatIko vacananirdeze tiSThataH tatra AtA idaM kartavyamityAdezarUpAyAm AjJAyAm tayA 'uvavAya' upapAte sevArUpe 'vayaNa' bacane abhiyogapUrvakA dezarUpe vacane 'nidese' nirdeze - manite kArye niyatArthottararUpe nirdeze nitaH / yad AzAdikamasau varati vatrAjJAdike tiSThataH / / sU0 28 // mUlam -'saNaM kumAre NaM bhaMte! devide, devarAyA ki bhavasiddhie ? abhavasiddhie ? sammadiTTI, micchadiTTI ? parisa saMsArae, anaMta saMsArae ? sulabhavohie, dullabhavohie ? ArAhae, virAhae ? carime, acarime ? ' goyamA ! sagakumAre deviMde devarAyA bhavasiddhie, no abhavasiddhie evaM samma diTThI, parita saMsArae, sulabha vohie, ArAhae, carime-pasatyaM neyadvaM ' / 'se keNaTTeNaM bhaMte ! evaMvuccar3a ? 'goyamA ! sarNakumAre aura jo yaha inheM AjJA dete hai ki tumhe yaha karanA hogA, use yaha mAnate hai / kyoM ki ye usakI sevA meM rahate hai / vaha inase jabardastI bhI apane Adeza kA pAlana karA sakate hai / aisI unameM zakti hotoM hai / tathA praznita kAryameM ye unake niyata arthottararUpa nirdeza meM rahate haiM / tAtparya kahane kA yaha hai ki jo bhI AjJA Adi yaha sanatkumAra unheM dete hai usa AjJAdikako ye donoM mAnate hai / yaha kAma tumheM karanA hI aisA AdezarUpa kahanA isakA nAma AjJA hai / upapAta nAma sevA kA hai| AjJApUrvaka Adeza kA nAma vacana hai| pUche gaye kAryake saMbaMdha meM niyamita uttara kA nAma nirdeza hai || sU028|. te temanI AjJAne mAthe caDAve che, kAraNa ke teme temane pUjya ane sevA karavAne yeAgya mAne che. temanAmAM eTalI zakti che ke te temanI pAse petAnI AjJAnuM pAlana karAvI zake che tathA je viSayamAM temane prazna pUchAye hAya te viSe tee je niyata uttara Ape ke je atha darzAve te arthAttara rUpa nirdezanuM te anne pAlana kare che. kahevAnuM tAtparya e che ke sanakumAra je AjJA Ape che tene te banne mAnya kare che. A kAma tamAre karavuM ja paDaze, A prakAranA Adeza karavo tenuM nAma AjJA che. upapAta eTale sevA. AjJApUrvaka AdezanuM nAma vacana pUchAyelA kAryAMnA viSayanA niyata uttarane nirdeza kahe che. 11 sU. 28 5 66 >> 4. Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 1 sU.29 sanatkumArasya bhavasidhyAdipraznasvarUpanirUpaNam 299 naizreyasikaH hitasukhanaizreyasikaH / niHzeSakAmukaH, tat tena arthena gautama 1 sanatkumAraH khalu bhavasiddhikaH yAvat no acaramaH / sanatkumArasya khalu bhadanta / devendrasya devarAjasya kriyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH 1 gautama ! sapta sAgaropamANi sthitiH prajJaptA ? sa khalu bhadanta ! tasmAt devalo - kAt AyuHkSayeNa yAvat kutra utpatsyate ? gautama ! mahAvidehe varSe setsyati, hiya- suhanisseyasie, nissesakAmae) devendra, devarAja sanatkumAra, aneka zramaNa janakA, aneka zramaNIjanoMkA, aneka zrAvakajanoM kA aura aneka zrAvikAjanoM kA hitAbhIlApI - hitaiSI haiM, sukhAbhilApI haiN| pathyakAmukha haiM / anukaMpAzIla haiM / muktikA abhilASI haiM / tathA samasta jIva sukhI rahe isa abhilApAvAle hai / ( se tepaNaNaM goyamA / saNakumAreNa bhavasiddhie, jAba no acarime ) isa kAraNa he gautama | maiMne aisA kahA hai ki sanatkumAra bhavasiddhika haiM yAvat vaha acarimaacaramabhavavAlA nahIM caramabhavavAle hai / ( sarNakumArassa NaM bhaMte / deviMdassa devaraNNo kevahayaM kAlaM ThiI paNNattA) he bhadanta / devendra devarAja sanatkumAra kI kitanI sthiti kahI gaI hai ( goyamA) he gautama ! ( sattasAgaromANi ThiI paNNattA) sanatkumAra kI sthiti sAta sAgaropama kI kahI gaI hai ! (se NaM bhaMte / tAo devalogAo AukkhaNaM jAva kahi uvavajjihii) he bhadanta / vaha sanatkumAra usa hiya- sur3a nisseyasie, nissesakAmae ) devendra hevarAna sanabhAra bhane zramazonA, zramaNiyAnA (sAdhvIonA) zrAvakAnA ane zrAvikAcyAnA hitaiSI ( hita icchanArA ) che, subhAlisASI che, yadhyAbhuGa ( duHma na paDe thevI alisASAvANA ) che, anukaMpAvALA che ane temanI mukitanA abhilASI che, tathA samasta jIvenuM sukha harichanAza che. ( se teNaTTeNaM goyamA ! saNakumAreNaM bhavasiddhie jAva acarime) he gautama! te bhara meM se sanatkumAra avasiddhiJjthI sabane uparokata caramabhavavALA patanA guNeAvALA che, tee! abhasiddhika, acaramabhavavALA mAhi aprazasta guhavAkA nathI ( sarNakumArassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaraNo ketraiyaM kalaM ThiI paNNattA) he lahanta ! hevendra devarAja sanatkumAranI DeTasI sthiti (AyuSya aja) uDela che ? (goyamA / ) he gautama (sattasAgarovamANi ThiI paNNattA) sanatkubhAranI sthiti sAta sAgaropamanI nahI che. (se NaM bhaMte / tAo devalogAbho bhAukkhaNaM jAva karhi uvavajjihira) se mahanta ! te devaseAbhAMthA AyuSyaAja pUrI Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - "magaNanIya mulabhayodhikaH ? durlabhayodhikA ? ArAdhakA virAdhakaH ? naramaH ! paramaH! gautama ! sanatkumAraH devendro devarAnaH bhavasiddhikAno mamavasidikA,evaM sammA raSTiH, parItasaMsArakaH, mulagodhikaH, ArAdhakaH, rama:-prazastaM prAtabhyam / vana kenArthena bhagavan ! evam ucyate ? gautama ! sanatkumAro devendro devarAnaH pahUnAM zramaNAnAm, baDInAm zramaNInAm, bahanAM zrAvakANAma, vaDonAm zrAvikANAm hitakAmukaH, mukhakAmukaH pathyakAmukA, AnukampikA ananta saMsAravAlA hai ? (sulabhayohie, dulamayohiNa) sulabhabodhivAlA hai! yA durlabhayodhivAlA hai| (bhArAhapa virAhapa) ArAdhaka hai| ki virAdhaka hai (carime acarime) gharamabhyavAlA hai / ki acaramabhAvAlA hai| (goyamA) he gautama! (saNakumAre devide devagayA bhavasikhie) devendra devarAja sanatkumAra bhavasiddhika hai| (no abhavasiddhie) amara siddhika nahIM hai| (evaM sammadiTTI, parittasaMsArae, sulabhayohie, ArA hae, carame pasatthaM neyanva) isi prakAra se vaha samyaka dRSTi hai, parAta saMsArapAlA hai; sulabhayodhivAlA hai, ArAdhaka hai, caramabhavavAlA hai, va saya prazasta yAteM usameM haiN| (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM bucai) he bhadanta / bhApa aisA kisa kAraNa se kahate hai ki yaha sanatkumAra ina sA prazasta guNoMse yukta haiM ? (goyamA) he gautama / (saNakumAre devide dava rAyA bahuNaM samaNANaM yahaNaM samaNINa, yahaNaM sAvayANaM, gharaNaM sA viyANaM hiyakAmae, suhakAmae, patyakAmae ANukaMpie, nissayasie, pIhie, dullabhaghohie ) terA suhama nAdhipaNA (r) hai du hiatun s? (ArAhae virAhae) mArA che / 54 cha ? (carime acarime) yama ma. qtut cha? bhayabha mANA (goyamA) gautabhA (saNakumAre devide devarAyA bhavasiddhie) hevendra zAsanAmAra siddhi (no abhavasiddhie) siddhinI. (evaM samaTTiI , parittasaMsArae, sulabhavohie, ArAhae, carame pasatthaM neyavya) eja pramANe teo samyak daSTi che, alpa saMsAravALA che, sulabha badhivALA che, ArAdhaka che ane carama bhavavALA che. e saghaLI prazasta bAbatethI teo yukata che, (se keNaTeNaM bhaMte! evaMbucar3a ?) Hind! 5 za Ne za hai| ch| vandra sanamA2 054 sA prazasta guvAhA cha ?. (goyamA!) gautama! (saNaMkumAre devide devarAyA bahUNaM samaNANaM yahaNaMH samaNINaM, vahaNaM sAvayANaM barNa sAviyANa hiyakAmae, suhakAmae, patyakAmae ANukaMpie; nisseyasie, Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - ma. TI. za.3 3.1 2.29 sanatkumArasya bhavasidhyAdipraznasvarUpanirUpaNam 299 nazreyasikaH hitasukhanaizreyasikaH / niHzepakAmukaH, tat tena athena gautama ! sanatkumAraH khalu bhavasiddhikA yAvat no acaramaH / sanatkumArasya khalu bhadanta / devendrasya devarAnasya kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ! gautama ! sapta sAgaropamANi sthitiH prajJaptA ? sa khalu bhadanta ! tasmAt devalokAt AyuHkSayeNa yAvat kutra utpatsyate ? gautama ! mahAvidehe varSe setsyati, hiya-suhanisseyasie, nissesakAmae) devendra, devarAja sanatkumAra, aneka zramaNa janoMkA, aneka zramaNIjanoMkA, aneka zrAvakajanoM kA aura aneka zrAvikAjanoM kA hitAbhIlApI-hitaipI haiM, sukhAbhilApI haiN| pathyakAmukha haiN| anukaMpAzIla haiN| muktikA abhilASI haiN| tathA samasta jIva sukhI rahe isa abhilApAvAle hai| ( se teNaTeNaM goymaa| saNaMkumAreNa bhavasiddhie, jAba no acarime ) isa kAraNa he gautm| maiMne aisA kahA hai ki sanatkumAra bhavasiddhika haiM yAvat vaha acarimaacaramabhavavAlA nahIM caramabhavavAle hai| ( saNaMkumArassa gaM bhaMte / deviMdassa devaraNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA) he bhadanta / devendra devarAja sanatkumAra kI kitanI sthiti kahI gaI hai (goyamA) he gautama ! (sattasAgarovamANi ThiI paNNattA) sanatkumAra kI sthiti sAta sAgaropama kI kahI gaI hai ! (se NaM bhNte| tAo devalogAo Au khaeNaM jAva kahiM uvavajihii) he bhadanta / vaha sanatkumAra usa hiya-muha nisseyasie, nissesakAmae) vendra 312 / 4 sanabhA2 mana zramazAnA, zramaNiyanA (sAkhIonA) zrAvakenA ane zrAvikAonA hitaiSI (hita IcchanArA). cha, subhAlitApI cha, pathyAmu (ma na paDe mevI sAlApAvA), anukaMpAvALA che ane temanI muktinA abhilASI che, tathA samasta jInuM suma chanA2che. (se teNaTreNaM goyamA ! sarNakumAraNaM bhavasiddhie jAva acarime) 3 gItama! te pArI meM me hyu cha hai sanachumAra siddhisel ava uparokta caramabhavavALA parvatanA guNovALA che, teo abhavasiddhika, acaramabhavavALA mAha maprazasta guNavAA nathI (saNaMkumArassaNaM bhaMte ! deviMdassa devaraNo kevaiyaM kalaM ThiI paNNattA) mahanta! hevendra 121 sanalubhAranI 4sI sthiti (mAyuSya 45) 4 cha ? (goymaa|) gautama (sattasAgarovamANi ThiI paNNatA) sanabhAranI sthiti sAta sAgarApabhanI che. (se NaM bhaMte / tAo devalogAyo bhAukkhaeNaM jAva kahi uvavanjihii) mahanta ! RawthA mAyuSya parI Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 bhagaeas yAvat antaM kariSyati / tadevaM bhadanta / tadevaM gadanta ! chAyA - gAthA - paSThASTamI mAsastu arthamAso varSANi aSTa gaNmAsAH | tiSyakurudattayoH tapo-bhakta-parijJA-paryAyaH // 1 // devaloka se AyuH kSaya hone ke bAda yAvat kahA~ utpanna hoMge ? | (gogramA | mahAvidehe vAse mijjhiddi-jAya aMta karedira) he gautama | mahAvideha kSetra meM siddha ho ge gAvat samasta dukhoM kA anta karegA / (sevaM bhaMte sevaM bhaMte ) isa prakAra prabhu ke mukhAravinda se sunakara gautama ne kahA- he madanta / jaisA Apa kahate haiM vaha aisA hI hai he bhadanta vaha aisA hI hai| ( gAhAo ) gAthAe uTTamamAso addhamAsI vAsAI aTTa chammAsA ! tIsagakurudattANaM tavabhattapariSNapariyAo || tiSyaka zramaNa kA tapa chaha aura ekamAsakA anazana hai| kucha dattazramaNa kA tapa aTTama hai aura ardhamAsa kA anazana hai / tiSyaka zramaNa kI sAdhuparyAya ATha varSakI hai aura kurudatta kI sAdhuparyAya chaha mAsakI hai| ina sabakA kathana tathA (uccavimANANaM pAUbhava pecchaNA ya saMlAve, kiJci vivAdupatI saNakumAreya bhaviyacvaM) thatAM bhyavIna tethe| bhyAM utpanna thathe ? (goyamA 1) Ga gautama ! ( mahAvidehe vAse sijjhihir3a - jAva aMta karehii) mahAviMTeDa kSetramAM manuSya paryAyAM che bhurIne siddhayaTTa pAmaze. mane samasta duHNonI saMta sAvaze. (sevaM bhaMte / sevaM bhaMte / ) he bhadantu! ApanI vAta sAcI che- ApanI vAtamAM zaMkAne sthAna nathI, e pramANe kahIne gautama peAtAne sthAne besI gayA (gAhAo) gAthAo - chaTTamamAso addhamAso vAsAIM aTTha chammAsA | tIsagakurudattANaM tavabhattapariNNapariyAo || tiSyaka zramaNe chaDenI tapasyA ane ekamAsanAM anazana karyAM hatAM. kurudatta zramaNe arjumanI tapasyA ane ardhAmAsanAM anazana karyAM hatAM tiSyaka zramaNe AThe varSonI zramaNa paryAya pALI hatI ane kurudatte cha mAsanI sAdhu paryAya pALI hatI. e madhA viSayanuM yana tathA ( uccattavimANANaM pAunbhavapecchaNA ya saMlAve, kizci vivAduppattI sakumAreya bhaviyantra) Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra.TIkA za.3. u.1 2.29 sanatkumArasya bhavasidhyAdimaznasvarUpanirUpaNam 301 uccatvaM vimAnAnAm prAdurbhAvaH prekSamA ca saMlApaH / kRtyaM vivAdotpattiH sanatkumore ca bhavyatvam // 2 // mokA samAptA || mU0 29 / / // vatIyazatakasya prathamoddezakaH samAptaH // 3-1 // . TIkA-"saNaMkumAreNaM bhaMte devide devarAyA" sanatkumAraH devendro devarAna: "kiM bhavasiddhie' kiM bhavasiddhika:- bhava ito'nantaraM manuSyajanmani siddhimuktiryasya tAdRzo'sti kim ? 'abhavasiddhie' abhavasiddhikA-tadviparIto'sti kim ? ekasminneva bhave muktigAmI ? yadvA anekabhavepu satsu muktigAmI, 2 'sammadiTThI' samyagdRSTiH samyaka zraddhAvAn asti kim , 3 micchadiTThI' mi vimAnoMkI U~cAI, indra kA indra ke pAsa jAnA, dekhanA, saMlApa, kArya, vivAda kI utpatti, tathA isa vivAda ke samAdhAna kAraka sanatkumAra kI bhavyatA AdikA kathana bhI isa uddezaka meM hai| (moyA sammattA) mokA samApta (taIyasae paDhamo uddeso sammatto) isa prakAra tRtIya zatakakA prathama uddezaka samApta huaa| TIkArtha-'saNaMkumAre NaM bhaMte deviMde devarAyA' he bhadanta / devendra devarAja sanatkumAra bhavasiddhika haiM ki abhavasiddhika haiM-yaha prazna haiisakA tAtparya isa prakAra se hai- eka hI bhava meM jo mokSa ko prApta kara letA hai| yaha bhavasiddhika kahalAtA hai aura jo isase viparIta hotA hai-arthAt aneka bhavoM ke ho jAne para jo mukti prApta karatA hai vaha abhavasiddhika kahalAtA hai / sanatkumAra kyA bhavasiddhika haiM3 yA abhavasiddhika haiM ? isI prakAra vaha sanatkumAra samyagdRSTi hai ki mithyAdRSTi hai ? jIvAdika tatvoM para jisakI ni- vimAnanI UMcAI, kendra ane izAnendranuM eka bIjA pAse gamana, eka bIjA vacce vArtAlApa, kArya, vivAdanI utpatti, sanaskumAra dvArA temanA vivAdanuM samAdhAna, tathA sanatakumAranI bhavyanA AdinuM kathana paNa mA dezamA 42vAmA mayu. (moyA sammattA) mA zaa " mA 424" samApta yu. (taIyasae paDhamo uddeso sammatto) bhane mA zata zrI zatanA prathama udezaka pUrNa thaye. -gautama pUche cha-"saNaMkumAre NaM bhaMte / devide devarAyA tyA mahata! devendra devarAja sanamAra bhavasiddhika che ke abhavasiddhika che ? te praznano bhAvArtha A pramANe che- eka ja bhavamAM mokSa prApta karanArane bhavasiddhika kahe che. aneka bhave karIne mekSa pAmanArane abhavasiddhaka kahe che. eTale ke devendra sanakumAra eka ja bhava karIne mekSa pAmaze ke aneka bhava karIne mekSa pAmaze? bIjo praznana A pramANe Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 bhagavatIko dhyAdRSTi : tadviparItazraddhAvAnasti kim 4' paritasaMsArae ' parItasaMsAraka:parItaH parimitIkRtaH saMsAro yena saH parItasaMsAraka:- alpIkRtasaMsAraka:-5 'saMsAra' bhansArako vA anantaH saMsAro yasya saH anantasaMsArakaH 6, 'bhulamatrohie' sulamabodhikaH-sulabhA vodhiryasya sa tathA janmAntare jinadharmaprAptikaH 7, 'dullamabo die' durlabhayadhiko vA durlabhA vodhiryasya sa tayA janmAntare durlabhajinadharmamAptiH 8, ' ArAhae ' ArAdhaka:- ArAdhayati samyak dapa zraddhA hotI hai vaha samyagdRSTi hai aura isase viparIta zraddhAyAlA jIva midhyAdRSTi hai / sanatkumAra kI jIvAdika tattvoM para zraddhA samIcIna hai ki samIcIna nahIM hai- jhUThI hai / 'parittasaMsArapa' jisane apanA saMsAra parItaparimita karaliyA hotA hai vaha parIta saMsAraka jIva kahalAtA 5 hai isa jIva kA saMsAra dIrgha na hokara alpa raha jAtA hai / 'anaMtasaMsArae' jisakA saMsAra ananta hotA hai vaha ananta saMsAraka kahalAtA hai / to kyA sanatkumAra parItasaMsAraka hai ki anantasaMsAraka 6 hai / jina dharma kI prApti janmAntara meM jise sulabha hai yaha 'sulabhabohie' sulabhabodhika aura janmAntara meM jise jinadharma kI prApti honA durlabha hai vaha 'dullabhavohie' durlabhayodhika hai / sanatkumAra sulabhavodhivAle hai 7 ki durlabhabodhi vAle haiM 8 / bodhikA pAlana jo acchI taraha se karatA hai vaha 'aaraapUche che- "sanatyumAra samyak dRSTi che ke mithyASTi che ?" jIvAdika tattvo para jene nirdeSazraddhA hoya che evA jIvane samyaSTa kahe che; tethI viparIta zraddhAvALA jIvane mithyAdaSTi kahe che. kahevAnA bhAvArtha e che ke sanakumAra jIvAdika tattva para saMpUrNa zraddhA rAkhe che ke nathI rAkhatA? trIjo praznana-- parIta saMsArae anaMtasaMsArae " "sanakumAra parimita saMsAravALA che ke ana Mta saMsAraka che?" jeNe potAnA saMsAra parimita yo hAtha mevA lavane "parIta saMsAraka" ahe che, govA kavano saMsAra dIrgha hAtA nathI paNa alpa hoya che. jenA saMsAra anata heAya che te jIvane anata sauMsA24 4he che. thothe| azra - " mulabhabohie dullabhavohie" "sanatkumAra susalamA dhika che ke dula bhameAdhika che!" jene jaina dharmonI prApti janmAntaramAM sulabha DAya che evA jIvane sulabhaJAdhika kahe che, ane jene janmAntaramAM tenI prApti durlabha che govA lavane Tursalamodhi se che. pAMya praznamA prabhA che- "Asahae- virAhae" sanakumAra ArAdhaka che ke virAdhaka che! dharmanuM sArI rIte pAlana karanArane ArASa " Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA. za. 3 u. 1 sU.29 sanatkumArasya bhavasidhyAdimaznasvarUpanirUpaNam 303 nAlayati iti ArAdhakaH bodhipAlakaH 9, 'virAhie' virAdhako vA bodhyapA kaH 10, 'carame' carama :- antimaH eka eva bhavo yasya sa tathA 11, 'anarame' acaramo vA tadviparItaH anekabhavaH kim 12, / bhagavAnAha - 'goyamA ! saNakumAre deviMde devarAyA' he gautama ! sanatkumAro devendro devarAjaH 'bhavasiddhie' bhavasiddhikaH eva, no 'abhavasiddhie' abhavasiddhikaH, evaM 'samma diTThI' samyagdRSTireva no mithyAdRSTiH, tathA 'paritasaMsArae' parItasaMsAraka eva no 'anaMtasaMsAra' anantasaMsArakaH, evaM 'sulabhahae' ArAdhaka 9 aura jo bodhikA pAlana nahIM karatA hai vaha 'virAhue virAdhaka kahA gayA haiM 10 / sanatkumAra ArAdhaka haiM / ki virAdhaka hai / jisakA eka hI bhava bAkI hotA hai vaha 'carime' carama kahA gayA hai- 11 isase viparIta aneka bhavavAlA jIva acarama hotA hai 12 | sanatkumAra eka hI manuSya kA bhava prApta karake mokSajAyeMge yA isase viparIta aneka bhavoM ke bAda mokSa jAyaMge / isa prakAra se ye 6 prazna yugala sanatkumAra ke viSaya meM gautama ne prabhu se pUche haiM / inakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki- 'goyamA / ' 'saNakumAre deviMde devarAyA' devendra devarAja sanatkumAra 'bhavasiddhie' bhavasiddha hI haiM 'no abhavasiddhie' abhavasiddhika nahIM / indra bhava kI samApti ke bAda manuSyabhava prApta kara vaha usIbhava se mokSa prApta kareMge / isa taraha mukti prApti karane meM vaha aneka bhavavAlA nahIM hone se abhavasiddhika nahIM hai / isI prakAra vaha mithyAdRSTi na hokara samyakadRSTi hI hai / 'no anaMta saMsArae' anantasaMsArI na. uDe che, ane pAsana nahIM 2nArane virAdha he che cha prazna - " carime acarime / " jene eka ja bhava khAkI hoya tene 'carama ' kahe che, paNa aneka bhava karavAnA bAkI hoya evA jIvane acarama' kahe che. sanakumAra eka ja manuSya bhava karIne mekSe jaze ke aneka bhavA karIne mekSe jaze ! uparanA cha praznAna! vANa mahAvIra alu yA abhA Aye hai- " goyamA / " he gautama! "saNaMkumAre deviMde devarAyA " devendra devarASTra sanatkumAra "bhavasiddhie no abhavasiddhie" lavasidhdhi che, alavasidhdhi nathI. azyu indro avaro karyA pachI teo manuSya bhava prApta karIne te bhavamAM ja mekSe jaze. mekSa prApta karavA mATe temane aneka bhava karavA paDaze nahIM. te mithyAdaSTi nathI paNu 'samyakUSTi che "no anaMtasaMsArae " tebho anaMta sasArI nathI pazu " parita Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 bhagavatIle dhyAdRSTi : tadviparItazraddhAvAnasti kim 4' paritasaMsArae ' parItasaMsAraka:parItaH parimitIkRtaH saMsAro yena saH parIta saMsAraka:- alpIkRtasaMsAraka:-5 'saMsAra' bhansArako yA-bhanantaH saMsArI yasya saH anantasaMsArakaH 6, lamabohie' sulabha bodhika:- sulamA bodhiryasya sa tathA janmAntare jinadharmaprAptikaH 7, 'dullabhaco hie' durlabhabodhiko vA durlabhA vodhiyasya sa tayA janmAntare durlamajinadharmamAptikaH 8, ArAhae ' ArAdhaka:- ArAdhayati samyaka 1 [ dapa zraddhA hotI hai vaha samyagdRSTi hai aura isase viparIta zraddhAyAlA jIva midhyAdRSTi hai / sanatkumAra kI jIvAdika tattvoM para zraddhA samocIna hai ki samIcIna nahIM haiM- jhUThI hai / 'parittasaMsArae' jisane apanA saMsAra parItaparimita karaliyA hotA hai vaha parIta saMsAraka jIva kahalAtA 5 hai isa jIva kA saMsAra dIrgha na hokara alpa raha jAtA hai / 'anaMta saMsArae' jisakA saMsAra ananta hotA hai vaha ananta saMsAraka kahalAtA hai / to kyA sanatkumAra parItasaMsAraka hai ki anantasaMsAraka 6 hai / jina dharma kI prApti janmAntara meM jise sulabha hai vaha 'sulabhavohie' sulabhaghodhika aura janmAntara meM jise jinadharmakI prApti honA durlabha hai vaha 'dullabhavohie' durlabhodhika hai / sanatkumAra sulabhavodhivAle hai 7 ki durlabha bodhivAle haiM 8 / bodhikA pAlana jo acchI taraha se karatA hai vaha 'ArA pUche che-- "sanakumAra samyak dRSTi che ke mithyASTi che?" jIvAdika tattvo para jema niSizraddhA hoya che evA jIvane sabhyaSTi kahe che; tethI viparIta zraddhAvALA jIvane mithyAdri kahe che. kahevAnA bhAvArtha e che ke sanatkumAra jIvArdika tattva para saMpU zraddhA rAkhe che ke nathI rAkhatA? trIjo prAna- "parIta saMsArae anaMtasaMsArae " "sanakumAra parimita saMsAravALA che ke anaMta soMsAraka che?" jeNe potAnA sasAra parimita ya hoya bhevA bhavane "parItasaMsAraka" Ahe che, mevA kavano saMsAra dIrgha hAtA nathI paNu alpa hoya che. jenA sa sAra anaMta hAya che te jIvane ana'ta saMsAra4 uDe che, thothe| azna - " sulabhavohie dullabhavohie" "sanatkumAra sulbhdhika che ke dula bhameAdhika che!" jene jaina dharmanI prApti janmAntaramAM sulabha heya che evA jIvane sulabhame dhika mhe che, ane jene janmAntaramAM tenI prApti durlabha che mevA lavane Tursa lamodhi se che. pAMyo praznamA prabhA - "bhAsahae- virAhae" sanaskumAra ArAdhaka che ke virAdhaka che! dharmanuM sArI rIte pAlana karanArame ArAdhaka Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA. za. 3 u. 1 sU. 29 sanatkumArasya bhavasidhyAdimaznasvarUpanirUpaNam' 303 pAlayati iti ArAdhakaH bodhipAlakaH 9, 'virAhie' virAdhako vA-bodhyapAeka: 10, 'carame' caramaH - antimaH eka eva bhavo yasya sa tathA 11, 'anarame' acaramo vA tadviparItaH anekabhavaH kim 12, 1 bhagavAnAha - 'goyamA ! saNakumAre deviMde devarAyA' / he gautama ! sanatkumAro devendro devarAjaH 'bhavasiddhie' bhavasiddhikaH eva, no 'abhavasiddhie' abhavasiddhikaH, evaM ' sammadiTTI' samyagRhaSTireva no midhyAdRSTiH, tathA 'paritasaMsArae' parItasaMsAraka evaM no 'anaMtasaMsArata' anantasaMsArakaH, evaM 'sulabha " e' ArAdhaka 9 aura jo bodhikA pAlana nahIM karatA hai vaha 'virAhue virAdhaka kahA gayA haiM 10 / sanatkumAra ArAdhaka hai / ki virAdhaka hai / jisakA eka hI bhava bAkI hotA hai vaha 'carime' carama kahA gayA hai- 11 isase viparIta aneka bhavavAlA jIva acarama hotA hai 12 // sanatkumAra eka hI manuSya kA bhava prApta karake mokSajAyaMge yA isase viparIta aneka bhavoM ke bAda mokSa jAyaMge / isa prakAra se ye 6 prazna yugala sanatkumAra ke viSaya meM gautama ne prabhu se pUche haiN| inakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki- 'godhamA / ' 'saNakumAre deviMde devarAyA' devendra devarAja sanatkumAra 'bhavasiddhie ' bhavasiddhika hI haiM 'no abhavasiddhie' abhavasiddhika nahIM / indra bhava kI samApti ke bAda manuSyabhava prApta kara vaha usIbhava se mokSa prApta kreNge| isa taraha mukti prApti karane meM vaha aneka bhAvavAlA nahIM hone se abhavasiddhika nahIM hai / isI prakAra vaha mithyAdRSTi na hokara samyakadRSTi hI hai / 'no anaMta saMsArae' anantasaMsArI na. ThaMDe che, ane pAlana nahIM 42nArane virAdha uhe che. chaDo prazna- "carime acarime / " jene eka ja bhava bAkI hoya tene 'carama ' kahe che, paNa aneka bhava karavAnA bAkI hoya evA jIvane acarama' kahe che. sanatyumAra eka ja manuSya bhava karIne mekSe jaze * ke aneka bhavA karIne mekSe jaze ! uparanA cha praznAnA bhavAna mahAvIra prabhu mA prabhAze Aye hai - " goyamA / " he gautama! " saNakumAre deviMde devarAyA" devendra devarASTra sanatkumAra "bhavasiddhie no abhavasiddhie" lavasidhdhi che, alavasidhdhi nathI. araNa hai indrano lava yUro karyAM pachI teo manuSya bhava prApta karIne te bhavamAM ja meAkSe jaze. meAkSa prApta karavA mATe temane aneka bhatra karavA paDaze nahIM. teeA mithyAdaSTi nathI paNu 'sabhyaDradRSTi he "no anaMtasaMsArae " tebho anaMta saMsArI nahI yazu " parita Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -304 bhagavatI , ! " bohie' sulabhavodhika eva, no 'dullabhavoTie' durlabhavodhikaH tathaiva 'bhArAhae' artune ga at 'frrAhie' virAdhakaH evaM 'carame' carama eva no 'acarame' bhavaramaH iti rItyA sanatkumAre sarva 'pasatyaM prazastam 'nega' netampam jJAtavyam no amazastam abhavasiddhayAdikamiti bhAvaH / 'se keNaTTe NaM bhaMte ! evaMger' tat kenArthena bhadanta / evam ucyate - sanatkumAro bhavasiddhikatvAdi prazastaguNasampanna evetyatra ko hetuH ? bhagavAn uttarayati - 'goyamA ! saNaMmAre' ityAdi / he gautama ! sanatkumAro devendro devarAjaH 'vahI' bahUnAm anekeSAm 'samaNANaM' zramaNAnAM sAdhUnAm ' bahUNaM yadInAm bhanekA sAm 'samaNINaM' zramaNInAm sAdhvInAm 'vahaNaM' bahanAm 'sAvayANaM' zrAvakANAm dezaviratAnAm 'bahUNaM yaddInAm 'sAvibhANaM' zrAvikANAm 'hiyakAmae' hokara 'parijasasAraNa' parIta saMsAravAlA hI huuN| 'no dulahabohie ' durlabhayodhiyAlA na hokara 'sulabhavohie sulabhayodhivAle hI hai| 'no virAhie' virAdhaka na hokara 'ArAhae' ArAdhaka hI hai| 'no acarame' acarama na hokara 'carime' carama hI hai / isa rIti se manakumAra meM saba 'pasatthaM neyatvaM' prazasta hI jaannaacaahiye| 'no a prazastaM ' abhavasiddhyAdika aprazastaguNa usameM nahIM haiM / 'se keNadveNaM bhaMte ! evaM vucai' gautama punaHprabhu se pUchate haiM ki he bhadanta / sanatku mAra bhavasiddhikatva Adiprazasta guNoM se sampanna hI hai isa kathana meM kAraNa - hetu kyA hai / taba isakA uttara dete hue bhagavAna unase kahate haiM 'goyamA' he gautama! 'saNakumAre devide devarAyA' devendra devarAja sanatkumAra 'yahaNaM samaNANaM, bahUNaM samaNINaM aneka zramaNoMkA, 15 1 saMsArae" parimita sasAravANA che. " no dullahabohie " tetheo isa bhoSi nathA pazu " sulabhavohie" subala modhi che. "no virAhie- ArAhae" te vizeSa nathI pazu mArAdha 04 che " no acarime - carime"teyo atharabha nathI ca yarabha ke. "pasatthaM neyavvaM" mA rIte sanatkumAraMbhAM maghA prazasta guthe ? che sema laghukuM "no aprazastaM " temanAmAM bhagavasiddhiddhi Ahi aprazasta gumyo nathI. " se keNaNaM bhaMte ! evaM buccai / " gautama pUche hai, "he sahanta ! Apa zA kAraNe evuM kaheA che ke sanatkumAra bhasiddhika Adi prazasta gurSothI yukta che ! tyAre mahAvIra anu yA pramANe vANa mAye - " goyamA !" 3 gautama ! 'sakumAre deviMde devarAyA " devendra devarAja sanatkumAra bahUNaM samaNANaM, vahaNaM samaNINaM " bhane zrama (sAdhuo) mane zrabhathiyo (sAdhvImI)nuM," bahUNaM 66 66 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma.TI. za.3 u.1 sU.29 sanatkumArasyabhavamidhyAdipraznasvarUpanirUpaNam 305 hitakAmukaH hitaM hite nivandhanaM vastu tasya kAmukaH hitacintakaH hitecchuH 'suhakAmae' sukhakAmukaH sukham AnandarUpam tadicchuH 'patyakAmae' pathyakAmukaH pathya duHkhatrANaM tatkAmukaH duHkha nivAraNecchuH 'ANukaMpie' AnukampikaH anukampayAcaratIti AnukampikaH anukampAzIlaH dayAkArakaH karuNAvaruNAlayatvAta 'nisseyasie' zreyasikaH nizreyasaM mokSaH tatra niyukta iveti naizreyasikA mokSAbhilApI'hiyasuhanisseyasie' hitamukhanaizreyasikaH kalyANecchuH 'hiyamuhanissesakAmae' hitasukhaniHzepakAmuka hitarUpaM yatsukhaM tanniHzepANAM sarvapAM kAmayate samIhate yaH sa tathA tat tasmAt 'teNaTeNaM' tenArthena tena hetunA he gautama ! 'saNakumAreNaM bhavasiddhie jAva-no acarime' sanatkumAraH khalu bhavasiddhikaH yAvat-caramaH aneka zramaNiyoMkA, 'yahaNaM sAvayANaM' aneka zrAvakoMkA, 'bahaNaM sAviyANaM' aneka zrAvikAoMkA 'hiyakAmae' hitakAmuka haiM / sukha kI kAraNabhUta jo vastu hai vaha yahAM hitazabda se lI gaI haiN| 'sahakAmue' unheM AnandarUpa sukha prApta hote raheM-isa yAtakA vaha icchuka hai / 'patthakAmae' pathyakAmuka hai. duHkha se ve sadA bace rahe isa bAta kA vaha abhilApI haiN| 'ANukaMpie' kyoM ki vaha karaNA kA varuNAlayasamudra hone ke kAraNa una para sadA dayAzIla hai| 'nisseyasie' unheM mokSaprApta ho isa yAtakA vaha abhilApI hai| 'hiyasuhanissesakAmae' hitarUpa sukha ina saba ko prApta hote rahe isa bAtakI vaha kAmanA karate rahate hai| 'se teNa?NaM goyamA / saNaMkumAreNaM bhavasiddhie jAca No acarime' isa kAraNa he gautama / maiMne aisA kahA hai ki sanatkumAra bhavasiddhika hai yAvat carama hai| sAvayANaM vahaNaM sAviyANaM" mana zrApa bhane zrIvAsArnu "hiyakAmA " hita cAhanArA che. ahIM sukha ApanArI vastune hita padathI grahaNa karavAmAM AvI che. "suhakAmae" tebhane mAna35 sumanI prApti thAya, pAnI manAvA cha, "patthakAmae" tasA tabhanA pathyAbhu cha-garakhetamA saha bhuta rahe mevI manilASAvAra che, "ANukaMpie" te 42AnA sA2 pAthI tamanA 52 anu rAmanArA cha, "nisseyasie" bhane bhAkSa prApta thAya, mevI manisAkA raamnaa| cha, "hiyasahanissesakAmae" te sona hita35 sumanI prApti thAya mevI dhamanApAkA che. "se teNaTreNaM goyamA / saNakumAreNaM bhavasiddhie jAva No acrime| gautama! te 2 meM mej j4 sanachumAra sasiddhithI Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - bhagavatI noacarama iti / yAvatkaraNAta samyagdRSTiH, parItasaMsArakaH, mulabhagoSikaH, ArAdhaka:-iti saMgrAyam / caramazabdAryastu carama eva bhayo yasyAmAsastiSThati, deva bhavo vA caramo yasya saH, caramamano vA bhaviSyati yasya sa carama iti bodhyaH / 'saNaMkumArassa NaM bhaMte devidassa devaraNo' he madanta ! sanatkumArasya khalu devendrasya devarAjasya kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA kiyantaM kAlaM sthitiH prajamA sanatkumArAkhye tRtIyadevaloke sanatkumArendrasya kiyatI sthitirasti ? 'goyamA !' he gautama ! sanatkumArasya 'sattasAgarobamANi' saptasAgaropamANi 'ThiI paNattA' sthitiH mmtaa-uktaa| 'seNaM bhaMte sa khalu bhadanta ! santakumAraH 'tAo devalogAbhA' tasmAt devalokAt 'AukhaeNaM' AyuHkSayeNa 'jAya-kahiM uvavajihiI' yAvatacarama nahIM hai| carama zabdakA artha isa prakAra se hai. carama hI bhava jisako prApta hai vaha carama hai| athavA-cAlUbhava-jo deva kA bhava hai-vaha bhava hI jisakA antima bhava hai vaha carama hai| athanA carama bhava jisakA hogA vaha carama hai| 'saNaMkamArassaNaM bhNte| dAvadassa devaraNNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' apa sanatkumArakI sthiti A. dike vipayameM prazna karate hue gautama prabhuse pUchate haiM ki-he bhadanta ! yaha kahIye ki sanatkumArakI sthiti kitanI hai| sanatkumAra tRtIyadevalokake adhipati hai| unakI vahAM kitani sthiti haiM ? tathA 'se NaM bhaMte ! AukkhaeNaM jAva kahiM uvavajihiha' vahAM para rahane kI sthiti ke samApta hote hI ve usa tRtIya devalokase cava kara yAvat kahAM para utpanna hoge / devabhava ke kAraNabhUta karmoM kI laIne carama paryantanA prazasta guNavALA che, abhavasiddhikathI laIne acarama parvatanA aprazasta guvALA nathI. "carama" zabdano artha A pramANe che-AkharI bhava jene prApta thayo che tene caramabhAvasaMpanna kahe che. athavA cAlU bhava ja jene AkharI bhava che tene caramabhavavALA kahe che. athavA jema eka AkharI bhava karavuM paDaze tene zarama bhAvavALo kahe che. sanaskumAra IndranuM AyuSya pUruM karIne manuSyavAva pAmIne mokSa prApta karavAnA che. tethI temane caramabhava saMpanna kahyA che. have gautama aNugAra mahAvIra prabhune sanaskumAranI sthiti Adi viSe prazna pUche che prazna-" saNaMkumArassa NaM bhaMte / deviMdassa devaraNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA ?" manta! Raisit adhipati - 40 sAbhAranI sthiti kA AnI chantyAM tabhane 2DevAnI samaya bharyA 28cha ? tathA "seNaM AukkhaeNaM jAva karhi upajidii" tasA tyAMnA tebhanI Ayuzya pazu karIne, trIjA devalokamAMthI AvIne kaI gatimAM janma leze? - : , Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 1 sU.29 sanatkumArasya bhavasidhyAdipraznasvarUpanirUpaNam 307 kutra - utpatsyate, utpanno bhaviSyati / yAvatkaraNAt AyuH kSayeNa - AyuSkarma dalikanirjaraNena, bhakSayeNa - devabhavanibandhanakarmaNA nirjaraNena, sthitikSayeNa - AyuH karmaNaH sthitervedanena kutra gamiSyati ? 'goyamA / ' he gautama! 'mahAvidede bAse' mahAvidehe varSe mahAvidehakSetre 'sijjhidi ' setsyati siddho bhaviSyati sakalakarma rAhityena kRtakRtyo bhaviSyati 'jAba - aMtaM karedii ' yAvat antaMkariSyati / yAvat karaNAt 'bujjhihi mucihi parinivbAhi savvadukhANaM' iti saMgrahaH / ante vAyubhUtiH bhagavato vAkyaM prAmANikatvena upasaMharati - sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! iti / tadevaM bhagavana tadevaM bhagavan iti / he bhagavana ! bhavatA yat pratipAditam tat sarvam evaM pUrvoktarUpaM satyameva natu tadviparItam / zAstrakAraH pUrvoktArthasaMgrahArthe gAthAdvayImAha - ' chaTha hama mAso' ityAdi / nirjarAkA honA isakA nAma bhavakSaya hai aura AyuHkarmakI sthitikA vedana honA isakA nAma sthitikSaya hai / isakA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM - 'goyamA !' he gautama ! 'mahAvidehe vAse sijjhahiha' mahAvideha kSetra meM ve sIddha sakala karmoMse rahita hote hue kRtakRtya hoMge'jAva aMtaM karehiha' yAvat samasta duHkhoMkA anta kareMge, antameM vAyubhUti prabhuke vAkyakA prAmANika honeke kAraNa upasaMhAra karate hai 'seva bhaMte ! sevaM bhaMte !" he bhadanta ! Apane jo pratipAdita kiyA hai vaha saba aisA hI pUrvoktarUpavAlA hI hai arthAt satya hI hai usase viparIta nahIM hai| aba zAstrakAra ina do gAthAoM dvArA uddezaka kathita viSayakA saMgraha karate hue isa uddezakako samApta karate hai-chaTTama ityAdi devabhavanA kAraNarUpa karmonI nirjarA thavI tenuM nAma bhavakSaya che, ane yukanI sthitinuM vedana karavuM tenuM nAma sthiti kSaya che. uttara- " goyamA !" he gautama! tebhanI sthiti sAta sAgazepabhanI uhI che. tethe tyAMthI vyavIne "mahAvidehe vAse sijjhahii" mahAvidveDa kSetramAM manuSyagatibhAM utpanna thardhane siddhayaH yAmathe "jAba aMta karer3a" tethe samasta bheni kSaya urIne kRtakRtya thaI jaze ane samasta du:khAnA aMtakartA thaze. " sevaM bhaMte! sevaM bhaMte " mA ho dvArA vAyubhUti gathudhara bhagavAnanA athnamAM peAtAnI apAra zraddhA prakaTa kare che. teo kahe che, " he bhadanta ! ApanI vAta tadna satya che. ApanI vAta yathAya che. temAM zaMkAne sthAna ja nathI." AA uddezaune bhatte ApekSI "chaTTa chaTTama ityAhi" me gAthAo dvArA sUtraDAre Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 bhagavatI , noacarama iti / yAvatkaraNAt samyagRSTiH parItasaMsArakaH, sulabhavodhikaH, ArAdhakaH iti saMgrAmam / caramazabdArthastuM carama eva bhayo yasyAmAptastiSThati, deva bhavo vA caramo yasya saH, caramamavo yA bhaviSyati yasya sa narama iti bodhyaH / 'sakumArasaNaM bhaMte deviMdassa devaraNNo' he madanta ! sanatkumArasya khalu devendrasya devarAjasya 'keyaM kAlaM ThiI paNNattA' kiyantaM kAlaM sthitiH mahatA sanatkumArAkhye tI devaloke sanatkumArendrasya kiyatI sthitirasti ? 'goyamA !' he gautama! sanatkumArasya ' saptasAgarotramANi saptasAgaropamANi 'ThiI paNattA' sthitiH kSaptA - uktA / 'saMNaM bhaMte' sa khalu bhadanta / santakumAra: 'tAo devalogAo' tasmAt devalokAt 'AuvakharaNa' AyuHkSayeNa 'jAva-kaTiM ubavajihiDa' yAvatacarama nahIM hai / carama zabdakA artha isa prakAra se hai carama hI bhava jisako prApta hai vaha carama hai / athavA cAlUbhava jo deva kA bhava hai vaha bhava hI jisakA antima bhava hai vaha carama hai / athanA- carama bhava jisakA hogA yaha carama hai / 'sarNakumArassa NaM bhaMte / deviMdassa devaraNNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' apa sanatkumArakI sthiti A dike viSayameM prazna karate hue gautama prabhuse pUchate haiM ki he bhadanta ! yaha kahIye ki sanatkumArakI sthiti kitanI hai / sanatkumAra tRtIya devalokake adhipati hai / hai / unakI vahAM kitani sthiti haiM ? tathA ' se NaM bhaMte! AukkhaNaM jAna kahi uvavajjihi vahAM para rahane kI sthiti ke samApta hote hI ve usa tRtIya devaloka se cava kara yAvat kahAM para utpanna hoge / devabhava ke kAraNabhUta karmo kI laIne carama pantanA prazasta guovALA che, abhayasiddhikathI laIne acarama patanA aprazasta guNAvALA nathI. carama' zabdanA artha A pramANe che-AkharI bhava jene prApta thayA che tene caramaNavasaMpanna kahe che. athavA cAlU bhava ja jene AkharI lava che tene caramasavavALA kahe che. athavA jene eka AkharI bhava karavA paDaze tene carama bhAvavALA kahe che. sanakumAra indranuM AyuSya pUrU karIne manuSyabhava pAmIne mAkSa prApta karavAnA che. tethI temane caramalatra sapanna kaLA che. have gautama aNugAra mahAvIra prabhune sanatkRmAranI sthiti Adi viSe praznA puche che. $ " prazna-" sarNakumArasya NaM bhaMte / deviMdassa devaraNo kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? he bhadanta! trIjA devalAkanA adhipati devendra devarAja sanakumAranI sthiti DeMTalA ajanI che tyAM tebhane raDevAnI samaya bharyAA DeMTalI che ? tathA "se NaM AukkhaNaM jAva kahiM uvavajjidii " tethe tyAMnA tebhane AyuSya Aja zu karIne, trIjA devaleAkamAMthI AvIne itimAM janma leze? Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 309 * tRtIyazatakasya dvitIyodezakasya saMkSiptavipayavivaraNam / rAjagRhe nagare bhagavatsamavasaraNaM paripatsamAgamanaM, bhagavaddharmadezanA dha. madezanAM zrutvA paripatpatigamanAnantaraM gautamasya mahAvIrampati amurakumAra devAvAsaviSayakaH praznaH 'asumkumArAH kva nivasanti ?' ityAdi, tato bhagavataH ratnaprabhApRthivImadhye amurakumArAvAsakathanam , tataH asurakumArANAm adhamtRtIyavAlukAprabhAnAmakanarakalokaparyantaM gamanakathanam, adhaHsaptamanarakalokagamanasAmarthyavarNanaJca tatra pUrvabhava pratyayikavairijanaduHkhotpAdanasya bhUnapUrvasuhRjanasukhotpAdanasya ca gamana hetutvakathanam , tataHanurANAm tiryaga tIsare zatakake dUsare uddezekA prAraMbhaaba sUtrakAra tRtIya zataka kA dvitIya uddezeka prAraMbha karate haiN| isa dvitIya uddezakA meM jo vipaya kahA huA hai-usakA saMkSipta vivaraNa isa prakAra se hai rAjagRha nagara meM mahAvIra prabhukA Agamana, paripadAkA dharmopadeza zravaNa, usa paripadA ke jAne ke bAda mahAvIra pramuse gautama kA asurakumAra devoM ke AvAsa ke viSaya meM ki 'asurakumAra kahAM rahate hai' ityAdi prazna, asurakumAra ratna prabhA pRthivI ke ekalAkha assI hajAra yojana kA ratna prabhAthivI kA piMDa hai usake madhya meM rahate haiM isa prakAra se bhagavAn kA unake AvAsoM kA kathana karanarUpa uttara, tathA asurakumAra nIce cAlukAprabhA nAmaka naraka paryanta gamana karate hai aigmA pratipAdana aura sAtha meM yaha samajhAnA ki maptama naraka taka jAnekI unameM zakti hai| tIsare narazataka __jo ve jAte hai isameM kAraNa yaha hai ki ve vahAM apane pUrva bhava ke trIjA zatakane bIje udazakahave sUtrakAra trIjA zatakanA bIjA udezakanI zarUAta kare che. temAM je je viSayAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che, te te viSayanuM saMkSipta varNana nIce pramANe che. rAjagRha nagaramAM mahAvIra prabhunuM gamana, pariSadanuM dharmopadeza zravaNa, tyAra bAda gautamanA mahAvIra prabhune asurakumAranA AvA vize prakane "asurakumAra kayAM rahe che ? uttara- teo ratnaprabhA pRthvInA eka lAkha eMzI hajAra ejana prANa piDanA madhya bhAgamAM rahe che. teo nIce vAlukAprabhA nAmanI naraka sudhI jAya che evuM pratipAdana ane teo sAtamI naraka sudhI jai zakavAnuM sAmarthya dharAve che, e bhagavAna dvArA uttara teo pitAnA pUrva bhavanA duzmane ne pIDavA mATe, Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 bhagavatI 9 arthAt tipyakasya paSThanAma tapaH, mAsikamanazanam aSTa vargANi sAdhuparyAya kurudattaputrastu aSTamaM tapaH ardhamAsikamanazanam gaNmAmAH sAdhuparyAyaH iti prathama gAthArthaH / vimAnAnAmuccatyam, nakezAnendrAdInAma parasparaM samIpe gamanam avalokanam AlApApI kAryANi vivAdAH tanirNayaH, sanatkumArasya zubhatvam iti dvitIyagAyArthaH / ' " 3 etaduddezakAryarUpasya kurvaNAzaktaH svarUpasya maukAbhidhAya nagarI prati pAditatvAt upacAreNa tadekasyApi mokAzabdena vyavahArAt 'mokA samAptA' uddezasamAptyarthe 'mokA samAptA ityuktam || | 0 29 // || tRtIyazatakasya mamadezakaH samAptaH // itizrI jainAcArya - jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlavati viracitAyAM zrIbhagavatI sUtramya mameyacandrikAvyAkhyAyAM tRtIyazatakasya mamadezakaH samApta // 31 // ina do gAthAoMkA artha mUla sUtrArthameM likha diyA gayA hai / isa uddeze meM vikurvaNA zaktikA svarUpa prakaTa kiyA gayA haiaura ne isakA kathana mokA nAmakI nagarI meM kiyA hai isaliye upacAra se isa uddezAkA nAma mokA rakha diyA gayA hai / isI kAraNase isa uddezakakA 'iter's more carra kiyA gayA hai ||29|| isa prakAra tRtIya zatakakA yaha prathama udezaka samApta huA / || tRtIyazataka kA prathama uddezaka samApta huA ||1|| zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatI sUtrakI prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zanameM pahalA uddezaka samApta // 3-1 // A uddezakanA uSasa hAra karatAM temAM je viSayeAnuM pratipAdana thayu che. te viSayAne ullekha karyAM che. ane gAthAnA artha mULa sUtrAmAM samajAvavAmAM AvyA che. A uddezakamAM vikuNA zaktinuM svarUpa batAvyuM che. mekA nAmanI nagarImAM A uddezakanuM graMthana bhagavA mahAvIra prabhune zrImukhe thayuM hatuM. te kAraNe A udde zakanuM nAma " mekA " rAkhyu che. A pramANe trIjA zatakanA pahelA uddezaka samAsa thaye. itizrI jainAcArya jainadhamAM divAkara pUjyazrI gha sIlAlajI mahArAja kRta bhagavatI sUtranI priyadarzanI vyAkhyAnA zrI zatI 6 samApta // 13-u Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 dvitIyodezakasyAvataraNikA kAlavyatItAnantaraM tepAmUrdhva lokagamanapratipAdanam , tataHzavara carvara-kaNa tua - paNDa - pulinda nAmakAnA'rya kirAtajAtIyAnAM durga- parikhA-parvata kandarAdivipamapradezarUpAzrayeNa azvasainyAdicaturaGgasainikopariAkramAdhyavasAyavat bhamurANAm ahaMsidajainamunyAdisamAzrayeNa UrdhvalokagamanAdhyavasAyaH, tato maharddhikAsurANAmevordhvagamanamatipAdanam , prasaGgAt UrdhvagamanAthai camarendrasya kathAprastAvaH, - pUrva bhave jambUdvIpe bhAratavarSe - vindhyagiripAdamRle melanagare pUraNanAmakagRhapatirUpeNa janma tasya zubhAdhyAtmikavicArAnantaraM dAnAmAnAma pravrajyAgrahaNam niyamapUrvakaM catuSpuTakakASThamayapatigrahaka pAtraho jAne ke bAda asuroM kA urdhvagamana hotA hai aisA kathana, zayara parvara DhaMkaNa, bhuttuya, paNha, pulinda, ina kirAtajAtIya anAryo kA jaise durga, parikhA, parvata, kandarA Adi vipama pradezarUpa sthAna ke sahAre se azvasainya Adi caturaMgavAlI senA ke Upara AkramaNa karane kA adhyavasAya hotA hai usI prakAra se asurakumAroM kA arhata siddha evaM jainamuni Adike sahAre se urvaloka meM gamana karane kA adhyavasAya hotA hai aisA kathana, mahaddhika asuroM kA hI Urdhvagamana hotA hai aisA kathana, prasaMga se Urdhvagamana ke nimitta camarendra kI kathA kA prastAva, pUrva bhava meM jaMyUdvIpa meM, bhAratavarSa meM, vindhyAcala ke pAdamUla meM vebhela nagara meM pUraNa nAmaka gRhapati ke rUpa meM camarendra kA janma, zubha AdhyAtmika vicAra ke anantara hI usakA dAnAmA nAmakI pravrajyA ko aMgIkAra karane kA kathana, cAra khAne vAle kASTha ke pAtra meM bhikSAcaryA se prApta azana pAna jevI rIte zabara, barbara, DhakaNa, bhutuya, paNaha, pulinda vagere kirAta jAtinA anAryo durga, parikhA, parvata, kandarA Adi viSama pradezane sahAre avarInya Adi caturaMgI senA para AkramaNa karavAne TevAyelA hoya che, evI ja rIte asurakumAre paNa ahaMta, sidha ane jaina munine sahAre udghalekamAM gamana karavAne abhyasta hoya che mahaddhika asaranuM ja udarvagamana thAya che. prasaMgopAta urdhvagamanane nimitte amarendranI kathAne prastAva pUrvabhavamAM jaMbudviIpamAM bhAratavarSanA viMdhyAcala parvatanI taLeTImA vesela nagaramAM pUraNa nAmanA gahastha rUpe camaredrane janma, zubha AdhyAtmika vicAra pUrvaka dAnAmA nAmanI pravrajyA aMgIkAra karavAnuM kathana, cAra khAnAMvALA kATha pAnnamAM bhikSAthI prApta karela azana, pAna AdinA cAra vibhAga karI nAkhate. Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - bhagavIra nandIzvaradvIpaparyantagamanamatipAdanam , tiryam asaMlayeyadIpasAdaparyantagamana sAmarthyapratipAdanaca, tatra AtAM bhagavatAM janma - dIkSA - kevala jJAnotpAda -nirvANamAptimahotsava eva teSAM tiryagUgamanaheturiti kayanam / tataH pAmamurANAm Urva saudharmadevalokaparyantagamananirUpaNam , karma yAvadacyutadevalokaparyantagamanasAmarthya nirupaNana, tocalokagamanahetaSa devA murANAM zAmyatikavirodhaH, tatra gatvA laghurasnAdicaurya karaNam , tataH deva dvArA asurANAM tadaparAdhajanyazArIriyAnyayotpAdanam , amurANAm devAnA psarasAzca pArasparikavyavahArakathanam , tataH anantotsapiNI-anantAvatApamA vairiyo ko dukhotpAdana karate hai aura bhUtapUrva apane mitrajanoM ko sukhI karane kA prayatna karate hai| asurakumAra tirache nandIzvara dIpa taka jAte haiM aura unameM asaMkhyAta dopa mamudrotaka jAne kI yogyatA hai-aisA samajhanA, tiryam gamana meM hetu arhanta prabhuke janma, dAkSA, kevalajJAnotpAda aura mokSa ye kalyANaka hai| yadyapi asura kumAra UMce saudharma devaloka taka jAte hai, parantu unameM acyuta devaloka taka jAnekI zakti hai isa prakAra kA kathana, asurakumAra jo UMce saudharma devaloka taka gamana karate hai usameM " deva aura asuroM kA zAzvatika vaira kAraNa hai" aisA kathana / vahAM jAkara asuroM dvArA laghuratna AdikoM kI corI karanA aura isa aparASa ke kAraNa devoM dvArA unheM zArIrika daNDa denA yaha kathana / asuroM ke aura devoMkI aGganArUpa apsarAoM ke pArasparika vyavahAra kA kathana / ananta utsarpiNI aura ananta avasarpiNI kAlake samApta ane pUrvabhavanA mitrane sukha ApavA mATe trIjI naraka sudhI gamana kare che. asura kumAre tirachA nandIzvara dvIpa sudhI jAya che, ane asaMkhyAta kI sudhI javAnuM sAmarthya teo dharAve che. teo zA kAraNe tirlokamAM jAya che? ahaMta prabhu janma, dIkSA, kevalajJAnatpAda ane mekSa, eTalA kalyANa mATe te tyAM jAya che. je ke asarakUmArA saudharma devaloka sudhInI UMcAIe jAya che, paNa azruta devalI sudhI javAne teo samartha che. saudhama devaloka sudhI temanAM gamananuM kAraNa temanA vaccenuM zAzvata vera che. tyAM jaIne asurakumAra dvArA ladhuratnAhinI corI karAya che ane deve temanA te aparAdha mATe temane zArIrika zikSA kare che evuM kathana asure ane devAMganA rUpa apsarAonA arasparanA vyavahAranuM kathana, anaMta utsarpiNI. ane anaMta avasarpiNI kALa samApta thatAM asurenuM urdhvagamana thAya che, evuM kathana. Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 dvitIyoddezakasyAvataraNikA _313. paNaJca tatra maghonaH 'indra' pAkazAsanasya zatakratoH sahasrAkSasya vajrapANe: purandarasya zakrasya vilAsAdidarzanena camarasyeyotpAdaH zakramprati camarasya gAliprabhRtipradAnam , tasyaca camarasya samutpannAnalasya zakraparAjayArtha chadmastha-mahAvIra-zaraNAzrayaNam , tadAzrayeNa parighAyudhagrahaNapUrvakamekAkinaH camarasya saudharmadevazakampati prasthAnam , prasthAnAtpUrva camarakRtavaikriyazarIra nirmANam UrdhvamutpatatA camareNa kRta utpAto yathA vAnavyantarANAM bhAganAzaH, jyotipika-candra-sUrya grahanakSatratArANAm vibhAgaH, AtmarakSakadevAnAM palAyanam , tataH camarasya zakrasamIpagamanam taddvArendrakIlasya tatkRtAkuTTanaM zakrAzrita devAnAM bhayotpAdanaJca, camaropari zakrasya prakopaH, camarasya palAyanam mahAvIra devaloka taka camarendra kA avalokana, saudharmadevaloka ke adhipati zakrake vilAsa Adi ke dekhane se camara ke hRdaya meM IrSyA kA utpanna honA, aura isa kAraNa se zaka ke liye gAlI Adi denA, tathA IrSyAlu camarendra kA zaka ke parAjaya nimitta chadmastha mahAvIra kI zaraNa AnA, unake Azraya se camara kA akele hI parigha nAmakA Ayudha Adi zastra lekara zakrake prati prasthita honA, prasthAna ke pahile camara dvArA vaikriya zarIro kA nirmANa karanA, Upara jAte hue camara ke dvArA utpAta karanA, vAnavyantaro kA isakAraNa se bhAganAza honA idhara udhara bhAganA / jyotiSka deva candra, sUrya, graha, nakSatra evaM tAroM kA vibhAga honA, AtmarakSaka devo kA palAyana karanA zaka ke samIpa camara kA AnA, zaka ke dvAra para rahe hue indrakIla kI piTAI honA, tathA zakrAzrita devoM ko bhaya utpanna leka sudhInA pradezanuM tenA dvArA avakana saudharma devalokanA adhipati zakanA vilAsa Adi joIne camarendranA hRdayamAM IrSAnI utpatti-te kAraNe zakane gALa daIne tenuM apamAna karyuM. zakane parAjaya ApavA mATe IrSALu amarendranuM chaghastha mahAvIrane zaraNe AvavAnuM kathana A udezakamAM Ave che. temane Azraya maLavAthI camAra eka ja parivA, Ayudha adi zo laIne zakrendra sAthe laDavA javAnuM sAhasa kare che, ravAnA thatAM pahelAM amara dvArA vaikriya zarIranuM nirmANa karAyuM, upara gamana karatA camAranA utpAtothI trAselA vAnavyatara devonI nAsabhAga. jyotiSka deva candra, sUrya, graho ane tArAonuM vibhAgIkaraNa thayAnuM kathana, AtmarakSaka deve palAyana thaI gayA. A rIte camaranuM zarTa pAse AgamananzakanA dvAra para InakIlane mAra mAryo, zakrAzrita Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 arrotei vizeSe bhikSAcaryayA mAtAjJanapAnAdeH bhAgatrayaM pathikaM - kAkavAna-matsva kacchapAdibhyo vitIrthAvaziSTacaturthabhAgenAhArapratipAdanapurassaraM puraNasyopratapazaryAkaraNa pAdapopagamananAma kAnazana grahaNamatipAdanaJca tataH chadmastharUpeNa mahAvIrasya dIkSAyAH ekAdazavarSAnantaraM mArapurasamIpe dhyAnAvasthAya pUraNasyAgamanam, tataH camaracaJcApaindrarahitatvakathanam, pUraNasya ca cAlatapasvino dvAdaza varSANi yAvat mAsika-saMlekhanA - jUpaNA-jUSi 'tAtmanaH paSTibhaktanAmAnazanacchedena tIvratapaHmamAtreNa camaracazrAyAm camarendrarUpeNa janmamatipAdanam camarakRtasaudharmaparyantadeva lokasAkSAtkAra nirU , AdikA vibhAga karake rakhanA tIna bhAgoM ko pathikoM ke liye kAzvAna ke liye, machaliyoMke liye, kacchapa Adi ke liye usakA denA aisA kathana tathA avaziSTa caturthabhAga se apane AhAra ke pUrti karanA aisA kathana isa prakAra se pUraNa kI ugra tapasyA kA gharNana, ghAda meM usake dvArA gRhIta pAdapopagamana nAmaka anazanakA gharNana, mahAvIra ko dIkSA liye hue jaba gyAraha 11 varSa vyatIta ho cuke the taba unakI chadmasthAvasthA meM susumArapura ke pAsa dhyAnAvasthA kI sthiti meM unake samIpa pUraNa kA Agamana, camara caMcArAjadhAnI kA indra se rahita honA, bAlatapasvI pUraNa kA 12 ghAraha varSa taka tapasyA karanA, anta meM eka mAsakI saMlekhanA dhAraNa karanA aura 60 bhaktoMkA anazana dvArA chedana karanA, tIvratapa ke prabhAva se camaracacA meM camarendra ke rUpa meM pUraNa kA janma honA, saudharma temAMthI traNa bhAga payiA, kAgaDA, kRtarA, mAchalAM, kAcabA Adine aNu ane bAkInA eka bhAganA potAnA AhAra mATe upayega, A prakAranI pUraNanI ga tapasyAnuM A uddezakamAM varNana karyuM che tyAra bAda teNe karelA pAdapeAgamana nAmanA -anazananuM varNana, jyAre mahAvIra svAmIne dIkSA aMgIkAra karyAne 11 agIyAra va pasAra thaI gayAM hatAM ane chadmastha avasthAmAM susumArapura pAse .dhyAna dharI rahyA hatA tyAre pUraNanuM temanI samakSa Agamana. camaracA rAjadhAnI indrathI rahita hoya che. bAlatapasvI praNanI khAra varSanI OM tapasyA, anta eka mAsanA sacAro - eka mAsanA upavAsa, ugra ugra tapanA prabhAvathI camacacA rAjadhAnImAM camarendra rUpe tene janma saudhama Trena Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.2 sU01 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 315 malama-"teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM rAyagihe nAmaM nayare hotthA, jAva-parisA pajjuvAsai, teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM camare asurideasurarAyA camaracaMcAe rAyahANie, sabhAe suhammAe, camaraMsi sIhAsaNaMsi, causaTTIe sAmANiyasAhassIhi jAva-naTTa vihi uvadaMsettA; jAmeva disi pAunbhUe tAmeva disi pddige| bhaMte !' tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdai, namasai, evaM vayAsI-asthi NaM bhaMte imIse rayaNappabhAe puDhavIe ahe asurakumArA devA parivasaMti / goyamA! No iNahe samaTe evaM jAva-ahe sattamAe puDhavIe, sohammassa kappassa ahe jAva / asthiNaM bhaMte ! IsippanbhArAe puDhavIe ahe asurakumArA devA parivasaMti ! No iNahe sm?| se kahi khAiNaM bhaMte ! asurakumAradevA parivasaMti ! goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe asI uttara-joyaNa saya sahassa vAhallAe, evaM asurakumAradevavattavayA, jAva-divAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharaMti, asthiNaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM ahe gati visaye ! haMtA atthi, kevaiyaM ca NaM pabhU te asurakumArANaM devANaM ahe gativisaye paNNatte ! goyamA ! jAva-ahe sattamAe puDhavIe, taJcaM puNa puDhavi gayA ya, gamissaMti ya kiM pattiyaM NaM bhaMte ! asurakumArA devA tacca puDhaviM gayA ya, gami phI mahAvIra prabhu ke prati bhakti kI pradarzanA, anta meM camara kI sthiti aura siddhi kA nirUpaNa karanA // rane praznana-camaranA mahAvIra prabhu pratyenA bhakitabhAvanuM pradarzana-udezakane aMte amarendranI sthiti (AyukALa) nuM nirUpaNa. Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 manAtIya caraNazaraNAzrayaNA, zakasya camarampati bajaprepaNAnantaraM vicinvanam Adi jAnena camarammati mahAvIrasya kRpA prabhAvAnumandhAna mAnApaza, tataH zakasta svavanAnuzaraNam , mahAvIrasaphAzAt caturaGgAladasthitavajasya gaNagrahaNam / mahAvIrampati zakasya bandanaM kSamAmArthanaza, mahAvIraprabhAveNa camaramya rakSaNam , prakSiptapudgalAnAmanusaraNadvArA grahaNa viSaye gautamAya magnaH pudgalagati vicAraH, zakrasya camarasya banasya ca gamanazaktikathanam , teSAM parasparaM tulanA kAlamAnaJca, camarasya zokaH, zosakAraNa vipaye camaradevAnAM praznaH, camarasya mahAvIrammati bhaktipradarzanam , camaramyAnte sthitisiddhinirUpaNam / honA, camara ke Upara indra zakrakA prakopa karanA, camara kA bhAganA aura mahAvIra kI zaraNa meM pahuMcanA / zaka kA camara ke prati vaja kA prakSepa karanA aura kucha vicAra krnaa| mahAvIra kI camara ke Upara kRpA hai aisA avadhijJAna dvArA jAnanA aura phira indrakA pazcAttApa karanA, indra kA vajra ke pIche jAnA / mahAvIra prabhuse cAra agala dUra rahe hue vanakA indra dvArA grahaNa honA / mahAvIra prabhuko indra dvArA vandanA karanA aura unase kSamA yAcanA krnaa| mahAvIra prabhu ke prabhAva se camara kI rakSA honaa| prakSipta pugdalo ke anusaraNadvArA grahaNa karane ke viSaya meM gautama kA prazna karanA / pugdalagati kA vicAra / zaka kI camara kI aura vajra kI gati zakti kA kathana / inakI paraspara meM tulanA, kAlamAna camara kA zoka, zoka ke kAraNa viSaya meM camara devoM kA prazna, camara devo bhayabhIta thayA-zakendrano camarendra para prakopa thaye-pariNAme amara nAsIne mahAvIrane zaraNe Avyo. zaka camarendra para vajIne prahAra karIne A pramANe vicAra kare che. mahAvIranI kRpAdRSTi camara para che, evuM avadhijJAna dvArA jANIne indrane vaja cheDavA mATe pazcAttApa thAya che. IndranuM vajInI pAchaLa gamana, mahAvIra prabhuthI cAra AgaLa dUra rahyuM tyAre indra dvArA evA grahaNa karAya che-zakendra dvArA mahAvIra prabhune vaMda namaskAra ane kSamAyAcanA. mahAvIra prabhunA prabhAvathI camarendranI rakSA. prakSipta yugalene anusaraNa dvArA grahaNa karavA viSenA gautamanA.pranane uttara dalanI gati viSe vicAra-zak, camara ane vAnI gati zaktinuM kathana. temanI eka bIjA sAthe sarakhAmaNI, kAlamAna, camarane zeka-zokanA kAraNa vize camaranA Page #415 -------------------------------------------------------------------------- Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne ssaMti ya! goyamA! puSaveriyassa vA vedaNaudIraNayAe puSa saMgaissa vA vedaNa uvasAmaNayAe, evaM khalTu asurakumArA devA taccaM puDhavi gayA ya, gamissaMti ya, asthi NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyagati visaye paNNatte ! haMtA asthi, kevaiyaM ghaNaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyaM gaivisaye paNNatte ! goyamA ! jAva asaMkhejA dIva-samudA naMdissaravaraM pudivaM gayA ya, gamissati ya, ki pattiyaM Na bhaMte! asurakumArA devA naMdissaravaraM dIvaM gayA ya, gamissaMti ya ? goyamA ! je ime arihaMtA bhagavaMtA, eesiNaM jammaNa mahesuvA, nikkhamaNa mahesuvA, NANuppAya mahimAsuvA, pariNivvANa mahimAsuvA, evaM khalu asurakumArA devA naMdissaravaraM dIvaM gayA ya, gamissaMti ya, atthiNaM asurakumArANaM devANaM uDa gati visae ? haMtA, asthi, kevaiyaM ca NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM ur3agativisae ? goyamA ! jAva'ccue kappe, sohammaM puNakappaM gayA ya, gamistaMti ya, kiMpattiyaM NaM. bhaMte ! asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya, gamissaMti ya,! goyamA ! tesiNaM devANaM bhavapaccai averANubaMdha, teNaM devA vikubvemANA, pariyAremANA, vA Ayadarave deve vittAseMti, ahAlahusagAI rayaNAI gahAya AmAe egaMtamaMtaM avakamaMti, asthi NaM bhaMte ! tesiM devANaM ahAlahusagAI rayaNAI ? haMtA, asthi, se kahamiANi pakareMti ? tao se pacchA kArya pavvahaMti, pabhUrNa . Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNaJca 317 bhaMte! asurakumArA devA tattha gayA caiva samANA tAhiM acharAhiM saddhiM divAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharitae : No isama se teNaM tao paDiniyattaMti, tato paDiniyanttitA iha mAgacchaMti, jaiNaM tAo accharAo aDhAyaMti, pariyAti, pabhRNaM te asurakumArA devA tAhiM accharAhiM saddhi divAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharittae ? ahaNaMtAo accharAo no ADhAyaMti, no pariyANaMti, No NaM pabhUte asurakumAro devA tAhiM accharAhiM saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjANA viharitae, evaM khalu goyamA ! asurakumArA devA sohammaM kappaMgayA ya, gamissaMti ya, // sU0 1 // * 9 chAyA - tasmin kAle tasmin samaye rAjagRhaM nAma nagaramAsIt, yAvatpat paryupAste, tasmin kAle tasmina samaye camaro'surendraH asurarAjazcamara caJcAyA rAjadhAnyAH sabhAyAH sudharmAyAH, camare siMhAsane catuHSaSTacA 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi / sUtrArtha - (naNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla aura usa samaya meM (rAyagihe nAmaM nayare hotthA ) rAjagRha nAmakA nagara thA (jAva parisA pajjuvAsaI) yAvat pariSadA ne paryupAsanA kI / (terNa kAleNaM teNaM samae camare asuriMde asurarAyA) usa kAla aura usa samaya meM asurarAja asurendra camara ( camaracaMcAe rAyahANIe) camaracaMcA rAjadhAnI ke andara ( sabhAe suhammAe ) sudharmAsabhA meM ( camaraMsi " teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" ityAha sUtrArtha- (teNaM kAleNaM teNaM samae) te aNe ane te samaye (rAyagi nAma nayare hotthA) rAjagaDa nAme nagara hetu . ( jAva parisA pajjuvAsaI ) mahAvIra prabhunA dharmopadeza sAMbhaLIne pariSade temanI paryuM pAsanA karI, ane pariSadanuM visarjana thayuM, tyAM sudhInuM vaktavya yahIM aDa 42. (teNaM kALeNaM teNaM samaeNaM camare asuriMde asurarAyA) te ANe mane te samaye asurarAna asurendra yabhara Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 bhagavatImA ssaMti ya! gIyamA! pubaveriyassa vA vedaNaudIraNayAe puSa saMgaissa vA vedaNa uvasAmaNayAe, evaM khallu asurakumArA devA tacaM puDhavi gayA ya, gamissaMti ya, asthi gaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyagati visaye paNNate! haMtA asthi, kevaiyaM ghaNaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyaM gaivisaye paNNate ! goyamA ! jAva asaMkhenA dIva-samudA nadissaravaraM purNAdavaM gayA ya, gamissati ya, kiM pattiyaM NaM bhaMte! asurakumArA devA naMdissaravaraM dIvaM gayA ya, gamissaMti ya ? goyamA ! je ime arihaMtA bhagavaMtA, eesiNaM jammaNa mahesuvA, nikkhamaNa mahesuvA, NANuppAya mahimAsuvA, pariNivvANa mahimAsuvA, evaM khalu asurakumArA devA naMdissaravaraM dIvaM gayA ya, gamissaMti ya, atthiNaM asurakumArANaM devANaM uDa gati visae ! haMtA, asthi, kevaiyaM ca NaM bhaMte! asurakumArANaM devANa uDuMgativisae ? goyamA ! jAva'ccue kappe, sohammaM puNakappaM gayA ya, gamissaMti ya, kiMpattiyaM NaM bhaMte ! asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya, gamistaMti ya,! goyamA! tesiNaM devANaM bhavapaccai averANubaMdha, teNaM devA vikubvemANA, pariyAremANA, vA Ayadakve deve vittAseMti, ahAlahusagAI rayaNAI gahAya AmAe egaMtamaMtaM avakamaMti, atthi NaM bhaMte ! tesiM devANaM ahAla husagAI rayaNAI ? haMtA, asthi, se kahamiANi pakareMti ? tao se pacchA kArya pavvahaMti, pabhUrNa Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA. TIkA za.3 u.2 sU.1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNaJca 317 bhaMte! asurakumArA devA tattha gayA ceva samANA tAhi accharAhiM saddhi divAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharittae? No iNaDe sama he, se teNaM tao paDiniyattaMti, tato paDiniyattitA iha mAgacchaMti, jaiNaM tAo accharAo aDhAyaMti, pariyANaMti, pabhUNaM te asurakumArA devA tAhiM accharAhiM saddhiM divAI bhogabhogAI muMjamANA viharittae ? ahaNaMtAo accharAo no ADhAyaMti, no pariyANaMti, No NaM pabhUte asurakumAro devA tAhi accharAhiM saddhiM divbAI bhogabhogAI bhuMjaNA viharittae, evaM khalla goyamA! asurakumArA devA sohammaM kappaMgayA ya, gamissaMti ya, // sU0 1 // chAyA-tasmin kAle, tasmin samaye rAjagRhaM nAma nagaramAsIt , yAvatparpat paryupAste, tasmin kAle, tasmina samaye camaro'surendraH amurarAjazvamara paJcAyA rAjadhAnyAH, sabhAyAH sudharmAyA, camare siMhAsane catuHSaSTayA 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi / sUtrArtha-(naNaM kAleNaM teNaM samaeNaM)usa kAla aura usa samaya meM __ (rAyagihe nAmaM nayare hotthA) rAjagRha nAmakA nagara thA (jAva parisA pajjuvAsaI) yAvat paripadA ne paryupAsanA kii| (terNa kAleNaM teNaM samaeNaM camare asuriMde asurarAyA) usa kAla aura usa samaya meM bhasurarAja asurendra camara (camaracaMcAe rAyahANIe) camaracaMcA rAjaghAnI ke andara (sabhAe suhammAe) sudharmAsabhA meM (camarasi "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" tyAha sUtrArtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) te ||nne bhane te abhaye (rAyagihe nAma nayare hotthA) 11. nAme nagara tu. (jAva parisA pajjuvAsaI) mahAvIra prabhune dharmopadeza sAMbhaLIne pariSade temanI parya pAsanA karI, ane pariSadanuM visana yu, tyAM sudhArnu paratavya mahA as 429. (neNaM kAleNaM teNaM samaeNaM camare asuriMde asurarAyA) aNe mana ta samaye masurakSA abhurendra yabhara Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 - - - bhagAnIko ssaMti ya ! gIyamA ! pubaveriyassa vA vedaNaudIraNayAe purA saMgaissa vA vedaNa uvasAmaNayAe, evaM khalu asurakumArA devA taJcaM puDhavi gayA ya, gamissaMti ya, asthi gaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyagati visaye paNNate ! haMtA asthi, kevaiyaM caNaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyaM gaivisaye paNNate ! goyamA ! jAva asaMkhejA dIva-samudA naMdissaravaraM purNAdava gayA ya, gamissati ya, kiM pattiyaM Na bhaMte! asurakumArA devA naMdissaravaraM dIvaM gayA ya, gamissaMti ya? goyamA ! je ime arihaMtA bhagavaMtA, eesiNaM jammaNa mahesuvA, nikkhamaNa mahesuvA, NANuppAya mahimAsuvA, pariNivvANa mahimAsuvA, evaM khalla asurakumArA devA naMdissaravaraM dIvaM gayA ya, gami gaM asurakumArANaM devANaM uDa gati visae? haMtA, asthi, kevaiyaM ca NaM bhaMte! asurakumArANaM devANa uDUMgativisae ? goyamA ! jAva'ccue kappe, sohammaM puNakappa gayA ya, gamissaMti ya, kiMpattiyaM NaM bhaMte! asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya, gamissaMti ya,! goyamA ! tesiNaM de. vANaM bhavapaccai averANuvaMdha, teNaM devA bikuvvemANA, pariyArebhANA, vA Ayadakve deve vittAseMti, ahAlahusagAI rayaNAI gahAya AmAe egaMtamaMtaM avakamaMti, atthi NaM bhaMte ! tesiM devANaM ahAlahusagAI rayaNAiM ? haMtA, asthi, se kahamiANi pakareMti ? tao se pacchA kArya pavvahaMti, pabhUrNa Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNaJca 317 bhaMte! asurakumArA devA tattha gayA caiva samANA tAhiM acharAhiM saddhiM divAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharitae ? No iNa samaTThe se teNaM tao paDiniyattaMti, tato paDiniyattitA iha mAgacchaMti, jaiNaM tAo accharAo aDhAyaMti, pariyANaMti, pabhUNaM te asurakumArA devA tAhiM accharAhiM saddhi divA bhoga bhogAI bhuMjamANA viharitae ? ahaNaMtAo accharAo no ADhAyaMti, no pariyANaMti, No NaM pabhUte asurakumAro devA tAhiM accharAhiM saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjarANA viharittae, evaM khalu goyamA ! asurakumArA devA sohammaM kappaMgayA ya, gamissaMti ya, // sU0 1 // 3 chAyA - tasmin kAle tasmin samaye rAjagRhaM nAma nagaramAsIt, yAvatpat paryupAste, tasmin kAle tasmin samaye camaro'surendraH asurarAjazcamara cacAyA rAjadhAnyAH sabhAyAH sudharmAyAH, camare siMhAsane catuHpaSTacA , 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi / sUtrArtha -- (aNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla aura usa samaya meM (rAyagihe nAmaM nayare hotthA ) rAjagRha nAmakA nagara thA (jAva parisA pajjuvAsaI) yAvat pariSadA ne paryupAsanA kI / (terNa kAleNaM teNaM samae camare asuriMde asurarAyA) usa kAla aura usa samaya meM asurarAja asurendra camara (camaracaMcAe rAyahANIe ) camaracaMcA rAjadhAnI ke andara ( sabhAe suhammAe ) sudharmAsabhA meM (camarasi " teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM" ityAha sUtrArtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) te ThANe ane te samaye (rAyaga nAmaM nayare hotthA) rAmagRha nAme nagara tu. ( jAtra parisA pajjutrAsaI ) mahAvIra prabhunA dharmAMpadeza sAMbhaLIne pariSade temanI paryuMpAsanA karI, ane pariSadanuM visarjana thayuM, tyAM sudhInuM vaktavya yahIM aDa . ( teNaM kALeNaM teNaM samaeNaM camare asuriMde asurarAyA) te aNe mane te samaye asurarAna surendra zabhara Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - -- - sAmAniphasAhasrImiH yAvada nATapavidhim upadarya yAmera (yasyAmeva) zima prAdurbhUtaH, tAmeva tasyAmeva dizi pratigata: 'bhagavana' iti bhagavAna gautamaH zramaNaM bhagavantaM mahAvIra candate, namasyati, (banditvA namasyilA) evam avAdI-amti bhagavana ! amyA rasnamamAyAH pRthivyAH bhayo'bhurakumArAH devAH __ parivasanti? gautama ! nAyamarthaH samarthaH,saMbharati param yAvana-ayaH saptamyAH pRSisiMhAsaNasi ) camara nAma ke siMhAsana para baiMTA huA (bausadvIe sAmANiyasAhasIhiM jAva navihiM ubadasetA) tathA causaTha hajAra sAmAnika devatAoM se yukta huA yAvat nATapavidhi kI dikhAkara (jAmeva disiM) jisa dizA se (pAunbhUpa) prakaTa huA dhA (tAmeva disiM paDigae) usI dizA meM pIche cApisa calA gyaa| (bhaMte ! tti bhagavaM goyame samarNabhagadhaM mahAvIraM caMdaha namasai) he bhadaMta / isa prakAra se saMbodhita karake bhagavAna gautama ne zramaNa bhagavAna mahAvIra prabhu ko vaMdanA kI aura namaskAra kiyaa| (evaM vayAsI) phira unhoMne unase isa prakAra pUchA (asthiNaM bhNte| imIse raghaNaH ppabhAe ahe asurakumArA devA parivasaMti) he bhadanta / isa ratna: prabhA pRthivI ke nIce asurakumAra deva rahate haiM kyA ? ( goyamA!) . he gautama / (No iNadve sama?) yaha artha samartha nahIM hai| (evaM jAva (camaracaMcAe rAyahANIe) yAzyayA AdhAnImA (sabhAe muhammAe) suSamA samAmA (camaraMsi siMhAsasi) AbhaR nAmanA siMhAsana para meha! to ( causahIe sAmANiya sAhassIhi jAva naTTavihi uvadaMsetA) yAsaha dAma sAbhAnita vo tanA salAma hA tA. tyAthI 23 4Ine "yavidhi matAvAna (jAmeva. disi pAunbhUe vAmevadisiM paDigae) 2 mithI pragaTa yayA ta! hizAmA pAchAM pharI gayo. " sudhInuM vaktavya grahaNa karavuM (ahIM mahAvIra prabhunA samavasaraNa mAM camarendra AdinA AgamananuM varNana AgaLa mujaba samajavuM.) tyA276 (bhaMte ! ti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai) "he bhadanta" evuM saMbodhana karIne, bhagavAna gautame zramaNa bhagavAna mahAvIrane qeel N, namaH452 yA. (evaM bayAsI ) bhane 2mA pramANe na 57ye(atthiNaM bhaMte ! imIse rayaNappamAe ahe amarakumArA devA pariksaMti) mahanta ! zu sasuzumAra ho 2namA pRthvInI nIye he cha1 (goyamA ! No pasama) gautama / ye bAta sAyA nayA (evaM jAva ahe sattamAya padavIpa, HTHHHH Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 sU01 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 319 vyAH saudharmasya kalpasya adho yAvat, asti bhagavan ? iMpatmAgmorAyAH pRthivyAH agho'surakumArAH devAH parivasanti ? nAyamarthaH samarthaH atha kutra punarbhagavan ! amurakumArAH devAH parivasanti ? gautama ! asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH azItyuttarayojanazatasahasrabohalyAyAH- evam amurakumAradevavaktavyatA, yAvat divyAn bhogabhogAn bhuJjAnA viharanti, asti bhagavan ! amurakumArANAM ahe mattamAe puDhavIe, sohammassa kappassa ahe jAva) isI prakAra se saptama pRdhivI ke nIce bhI asurakumAra deva nahIM rahate haiM / saudharma se lekara aura yAvat dUsare kalpoM ke bhI nIce asurakumAra deva nahIM rahate haiN| (asthi NaM bhaMte / IsippanbhArAe puDhavIe ahe asurakumArA devA parivasaMti) he bhadaMta / jo IpatprArabhArA pRthivI hai kyA usake nIce asurakumAra deva rahate haiM ? (No iNaTe mama?) he gautama yaha bhI artha samartha nahIM hai / (se kahiM khAi NaM bhaMte ! asurakumArA devA parivasaMti) to phira he bhadaMta ! asurakumAra deva kahAM rahate haiM ? (goyamA!) he gautama ! (imIse rayaNappabhAe puDhavIe asIuttarajoyaNasaya sahassa cAhallAe evaM asurakumAra devavattavvayA) eka lAkha 80 hajAra yojana moTI isa ratnaprabhA pRdhivI hai usake antarAla meM asurakumAra deva rahate haiN| yahAM para asurakumAroM saMbaMdhI samasta vaktavyatA kahanI cAhiye / (jAva divAI bhogabhogAI bhuMjamANA vihati) yAvat ve divyabhogoMko bhogate sohammassa kappassa) se prabhArI sAtamI pRthvI (na24) paryantanI para pRthvInI nIce asurakumAra de rahetA nathI saudharma devalekathI laIne koIpaNa devasonii nAya pazu tammA 2utA nathI. (asthi NaM bhaMte ! IsippanbhArAe puDhavIe ahe amurakumArA devA parivasaMti) mahanta ! zu masurabhAra he ptyaalaa2| pRthvInI nIya 2 cha? (No iNane samaDe) gautama / se bAta paY parAmara nathI. (se karhikhAiNaM bhaMte ! amarakumArA devA parivasaMti ?) tA mahanta ! masura bhA2 / 4yAM 27 cha ? (goyamA ) gautama! imIse rayaNappabhAe puDhabIe asIuttarajoyaNasayasahassavAhallAe - evaM asurakumAra devavattavyayA) eka lAkha eMsI hajAra jana pramANuvALI A ratnaprabhA pRthvInI madhyamAM asurabhaa2 he| 2 che. mahA asuramA samasta varNana 52vU naye. (jAva di. bAI bhogabhogAI muMjamANo viharati) tama divya loga lAgave :manamAna Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 , bhagavatI ba devAnAm adhogativipayaH ! hanta, asti, kiyaca pravasteSAma asurakumArANAM devAnAm adhogativiSayaH majJaptaH ! gautama / yAvat-aH saptamyAM pRthivyAm tRtIyAM punaH pRthivIm gatAbha gamiSyanti ca, kimatyayaM bhagavan ! hue AnaMda se apanA samaya vyatIta karate rahate haiM / (asthiNaM te asurakumArANaM devANaM ahe gati visae) he bhadanta ! una asurakumAroM meM aisI zakti hai jo ve apane sthAna se nIce jA sakeM ? (haMtA asthi) he gautama! hAM una asurakumAroM meM aisI zakti hai ki jisake kAraNa ve apane sthAna se nIce jA sakate haiM / (kevaiyaM ca NaM pabhU te asurakumArANaM devArNa ahe gati visa paNNatte) he bhadanta ! ve asurakumAra yadi apane sthAna se nIce jA sakate haiM to kahAMtaka nIce jA sakate haiM ? ( goyamA jAva ahe sattamAra puDhavIe) he gautama ! ve asurakumAra nIce yAvat saptama pRthivI taka jA sakate haiM / parantu graha yahAM taka jA sakane kA unakA kevala sAmarthya pradarzana hai| yadi ve jAnA cAheM to yahAMtaka jA sakate haiM / para abhItaka ve vahAM taka gaye nahIM haiM na jAte haiM aura na Age bhI jAyeMge / yaha to kevala unakI nIce jAne kI zakti kA pradarzana mAtra hai / (taca puNa puDhavi gayA ya gamissaMti ya) ye to nIce tIsarI pRthivI taka pahile gaye hai, vartamAna meM jAte thI potAnA samaya vyatIta pure che, tyAM sudhInuM dhana gaDIM yavu leho. (asthi bhaMte ! asurakumArANaM devANaM ahe gativisae ? ) ahanta ! teso temanA sthAnanI nIce javAne samartha che kharA ? (haMtA asthi) De gautama ! te asurasubhAra heve| tebhanA sthAnathI nIce 44 zavAne samartha che. (kevaiyaM ca NaM pabhU te asurakumArANaM devANaM ahe gati visa paNNatte ! ) he mahanta / asurakumAra dev| tebhanA sthAnathI DeTase nIce ! A che ? (goyamA ! jAva ahe sattamA puDhavIe) he gautama! tethe| sAtabhI pRthvI sudhI nIce jai zake che. paNa temanuM sAmarthya batAvavAne mATe ja A kathana karAyu che. teo dhAre teA sAtamI pRthvI sudhI nIce jaI zakavAnuM sAmarthya dharAve che. paNa Aja sudhI teA tyAM sudhI gayA nathI, jatA nathI ane jaze paNa nahIM, temanI zakti batAvavAnA hetuthI ja upaDita bAta mahevAmAM yAvI . ( taca puNa puDha gayA ya gamiti ya) tethe nAtha zrI pRthvI suSI bhUtANarmA gayA hai, Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u.2 su. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 321 amurakumArAH devAstRtIyAM pRthivIM gatAzca gamiSyanti ca gautama ! pUrvavairikasya vA vedanodIraNatayA, pUrvasaMgatasya vA vedanopazamanatayA, evaM khala asu- . rakumArA: devA svatIyAM pRthivIM gatAca, gamiSyantica, asti bhagavan ! mamurakumArANAM devAnAM tiryagUgativipayaH prajJaptaH ! hanta, asti, kiyaraca bhagavan ! amurakumArANAM devAnAM tiryagagativiSayaH prajJaptaH! gautama ! hai aura Age bhI vahIM taka jaayeNge| (kiM pattiyaM NaM bhaMte ! asurakumArA devA tacca puDhaviM gayA ya gamissaMti ya) he bhadanta ! ye bhasurakumAra deva tIsarI pRthivI taka jAte haiM, gaye hai aura jAyeMge isameM kyA kAraNa hai ? (puvvaveriyassa cA veyaNa udIraNayAe, pubdha. saMgaissa cA vedaNa uvasAmaNayAe evaM khalu asurakumArA devA tAcaM puDhavi gayA ya gamissaMti ya) he gautama! apane purAne pUrvabhava ke zatru ko duHkha dene ke liye tathA pUrvabhava ke apane mitra kI vedanA zAMta karane ke liye sukhI karane ke liye asurakramAra deva tIsarI pRthivI taka pahile gaye hai prasaMga vaza vartamAna meM bhI jAte haiM Age mI ye vahA~ jaayeNge| (asthi NaM bhaMte / asurakumArANaM devANaM tiriyagaivisae paNNatte) he bhadanta ! asurakumAra devoM meM kyA aisI zakti hai jo ve apane sthAna se tirache jA sake ! (haMtA atyi) he gautama ! hAM asurakumAra devoM meM apane sthAna se tirache jAnekI zakti haiN| (kevaiyaM ca NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM tiriyaM patamAnamA taya (r) bhane bhaviSyamai rd. (kiM pattiya NaM bhaMte ! amurakumArA devA tacca puDhavi gayA ya gamissaMti ya 1) panta ! sasurabhAra 330 2 // 29 trIjI pRthvI sudhI jatA hatA, jAya che ane javAnA paNa che. (traNe kALe tenuM tyAM zA kAraNe gamana thAya che !) (pubaveriyassa vA veyaNA udIraNayAe, puvvasaMgaissa vA vedaNa uvasAmaNayAe evaM khala amarakumArI devA tacca puDhaviM gayA ya gamissaMti ya) ke gautama ! potAnA pUrvabhavanA zatrune duHkha devAne mATe tathA pUrvabhavanA mitrane sukha devAne mATe asurakumAra dave trIjI pRthvI (naraka) sudhI bhUtakALamAM jatA hatA, partamAnamA taya cha bhane bhaviSyamA pay 2. ( asthiNaM bhaMte ! asarakumArANaM devANaM tiriyagaivisara paNNate ?) BEnta ! masu27mAra devA pAtAnA sthAnI ti27i pAne samartha cha ? (tA asthi) he gautama / potAnA sthAnI tirachI ma napAna tathA samartha - kevaDa yaM ca gaM bhaMte / asurakumArANa Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 devAnAm adhogativiSayaH 1 hanta, asti, kumArANAM devAnAm adhogativiSayaH majJataH / pRthivyAm tRtIyAM punaH pRthivIm gatAzra gamiSyanti ca kimasya bhagavana ! hue AnaMda se apanA samaya vyatIta karate rahate haiM / (asthirNa bhaMte / asurakumArANaM devANaM ahe gati bisa) he bhadanta ! una asurakumAroM meM aisI zakti hai jo ve apane sthAna se nIce jA sake ? (haMtA asthi) he gautama! hAM una asurakumAroM meM aisI zakti hai ki jisake kAraNa ve apane sthAna se nIce jA sakate haiM / (kevaiyaM caNaM pabhU te asurakumArANaM devANa Ahe gati visa paNNatte) he bhadanta ! ve asurakumAra yadi apane sthAna se nIce jA sakate haiM to kahAM nIce jA sakate haiM ? (goyamA jAva Ahe sattamAe puDhacIe) he gautama ! ve asurakumAra nIce yAvat saptama pRthivI taka jA sakate haiM / parantu yaha yahAM taka jA sakane kA unakA kevala sAmarthya pradarzana hai| yadi ve jAnA cAheM to yahAMtaka jA sakate haiM / para abhI ve yahAM taka gaye nahIM haiM na jAte haiM aura na Age bhI jAyeMge / yaha to kevala unakI nIce jAne kI zakti kA pradarzana mAtra hai / (taca puNa puDhaviM gayA ya gamissaMti ya) ye to nIce tIsarI pRthivI taka pahile gaye hai, vartamAna meM jAte thI potAnA samaya vyatIta ure che, tyAM sudhInuM prathama zAhIM dhanuM leAyo (asthirNa bhaMte ! asurakumArANaM devANaM ahe gativisae ? ) he ahanta ! tekho temanA sthAnanI nIce javAne samartha che kharo ? (haMtA asthi) he gautama! te surabhAra dev| temanA sthAnathI nIce ka zatruvAne samartha che. (kevaiyaM ca NaM pabhU te asurakumArANaM devANaM ahe gati visa paNNatte ! ) De mahanta / asurasubhAra deve| temanA sthAnathI DeTa nIce kaI A cha ? ( goyamA ! jAva ahe sattamA puDhavIe) he gautama! tethe sAtabhI pRthvI sudhI nIce jai zake che. pazu temanuM sAmarthya khatAvavAne mATe ja A kathana karAyuM che. teo dhAre teA sAtamI pRthvI sudhI nIce jai zakavAnuM sAmarthya dharAve che. paNa Aja sudhI te tyAM sudhI gayA nathI, jatA nathI ane jaze paNa nahIM. temanI zakti batAvavAnA hetuthI ja uparoData bAta adveSAbhAM khAvI che. (tava puNa puravi gayA ya gamiti ya) teso nIye trIbhuM pRthvI sudhIbhUtAbha gayA hai, bhagavatI kiyaca manusteSAma asuragautama / yAvat adhaH saptamyAM " Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.2 sU. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNaca 323 gamiSyanti ca, asti amurakumArANAM devAnAm Urdhva gativiSaya ! inta, asti, kiyacca bhagavan ! amurakumArANAM devAnAm Urca gativipayaH ! gautama ! yAvat-acyutaH kalpaH, saudharma punaHkalpaM gatAca, gamiSyanti ca, kiMpatyayaM bhagavan ! amarakumArAH devAH saudharmakalpaM gatAca gamiSyanti ca ! gautama ! he gautama / jo ye arihaMta bhagavaMta haiM inake janmakalyANaka ke utsava meM, dIkSA kalyANaka ke utsava meM, jJAnakalyANaka ke utsava meM ye asurakumAra deva nadIzvara dvIpataka jAte haiM gaye haiM aura Age bhI jaayeNge| (atthiNaM asurakumAradevANaM u gaIvisae) he bhadanta ! Urghaloka ina asurakumAra devoMko gati kA viSaya hai kyA ? (haMtA atyi) he gautama! hAM urdhvaloka ina asurakumAroM kI gati kA viSaya hai / (kevaDyaM ca NaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM u1 gaIvisae) he bhadaMta ! yadi ye asurakumAra deva urvaloka meM jA sakate hai to kitane U~ce taka jA sakate hai ? (goyamA) he gautama / (jIva bhaccue kappe) ye yAvat acyuta kalpataka jA sakate hai / (sohamma kappaM puNe gayA ya gamissaMti ya) saudharmakalpataka to ye gaye hai, jAte hai aura Age bhI jaayeNge| (kiM pattiyaNaM bhaMte / asurakumAra devA sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya) he bhadaMta / asurakumAra deva he gautama. arhatenA janmotsavamAM, dIkSA utsavamAM ane jJAnotsavamAM kevaLa jJAnanI prApti samayanA utsavamAM) hAjarI ApavAne mATe asurakumAra de naMdIzvara dvIpa sudhI jatA hatA, jAya che ane jaze. __na-( adhiNaM bhaMte / asurakumArANAM devANa uTTa gaIvisae!) he bhadanta ! zuM asurakumAra UrvIlokamAM gati karI zakavAne samartha che? uttara-(haMtA asthi) , asuramA bha pa gati 40 za che. 4-(kevaiyaM ca NaM bhaMte ! amurakumArANaM devANaM uDa gaI sie !) he bhadantI asurakumAra de UrvakamAM keTale UMce jaI zake che? ____ uttara -(goyamA ! jAva accue kappe) tme| acyuta 465 sudhIna (sohammaM kappaM puNa gayA ya gamissaMti ya) 55 5252 to tethe sodhabha65 sudhI ja gayA che, jAya che ane jaze acuta ka5 sudhI teo jaI zakavAne samartha che, e vAta te temanuM sAmarthya batAvavA mATe ja kahelI che. - kiM pattiyaM NaM bhaMte asurakumAra devA sohammaM kappaM gayA ya gami Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 322 yAvata-asaMkhpeyA dvIpasamudrAH nandIzvaravara punadrIpaM gatApa gamiSpanti pani pratyaya (phaH pratyayaH) bhagavan ! amurakumArA: devAH nandIzvaravAdvIpaM gatAya, gamipyanti ca ! gautama ! ye ume antio bhagavantaH, patepAM janmamaheSu vA, niSkramaNamaheSu yA jJAnotpAdagahimA (mahima) vA, parinirvANamahimAsa (mahimasa) yA, evaM khala amurakumArAH devAH nandIzvaravaraM dIpaM gatApa gaivisae paNNate) he bhadanta ! ce asurakumAra deva apane sthAna se kahAMtaka tirache jA sakate hai ? (gogmaa| jAva asaMkhenA dIvasamuddA naMdissaravaraM dI gayA ya gamissaMti pa) he gautama! yAvat asaMkhyAta dIpa samudrataka tirache jAne kI una asurakumArA ma zakti hai| para ve abhItaka vahAtaka na gaye hai, na jAte hai bhora na Age bhI jAyeMge, yaha to unakI yahAM taka jAne kI zakti mAtra kA pradarzana karane ke liye kahA gayA hai ve to naMdIzvara bIpa: taka hI gaye hai, prasaMgavazavartamAna meM jAte hai Age bhI jaayg| (kiM pattiyaM NaM bhNte| asurakumArA devA naMdissaravaraM dIvaM gayA | gamissaMti ya) he bhadanta ! ve asurakumAra naMdIzvara dIpataka jAte hai| gaye haiM aura Age bhI hItaka jAyeMge isakA kyA kAraNa hai| (goyamA! je ime arihaMtA bhagavaMtA eemi NaM jammaNa mahasuvA nikkhamaNamahesu vA NANuppAyamahimAsu vA parinivvANa mahimA vA evaM khalu asurakumAradevA maMdissaravaraM dI gayA ya gamissati ya) devANaM tiriyaM gaivisara paNNane ?) 3 NE-ta ! masurabhAra hai| tamanA sthAnavI keTalA tirachAM javAne samartha che? (goyamA / jAva asaMkhejjA dIvasamuddA naMdissaravaraM dI gayAya gamissaMti ya) che gautama ! asaMkhyAta dvIpasamudro sudhI tirachI dizAmAM javAne teo samartha che. paNa teo Aja sudhI kadI paNa tyAM sudhI gayA nathI, jatA nathI ane jaze paNa nahIM. A to temanI zakita batAvavA mATe ja kahevAmAM AvyuM che. teo navaja dviIpa sudhI ja gayA che jAya che ane jaze. traNe kALamAM A praNe ja banyA kare che. ki patiyaM NaM bhaMte / asurakumArA devA naMdissaravaraM dIvaM gayA ya gami. tiya) santa ! zAraNe asurazubhA2 / nadIvara sudhIratA tA, tabhAnamA laya cha bhane bhaviSyamA ? (goyamA ! je ume arihaMtA bhagavaMtA eemiNa jammaNa mahesuM vA nikravamaNa mahesu vA NANuppAyamahimAsa vA parinivANa mahimAma vA evaM khalu amurakumAra devA maMdissara varaM dIva gayA ya gamissaMti ya) Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ J , prameyacandrikA TIkA 5.3 u. 2 . 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 325 kAyaM mavyathante, prabhavo bhagavana ! asurakumArA devAstatra gatAcaiva samAnA svAmirapsarobhiH sArdhaM divyAna bhogabhogAn bhuJjAnA vihartum ! nAyamarthaH samarthaH atha tataH pratinivarttante, tataH pratinivRtya atrAgacchanti yadi tA apsarasaH Adriyante, parijAnanti, prabhavaste asurakumArAH devAstAbhirapsarobhiH sArdhaM divyAna bhAgabheogyAn bhuJjAnA vihartum, atha tAH apsaraso no AdriyAda vaimAnika devoM dvArA dI gaI zArIrika vyathA bhoganI paDatI haiM / (pabhUNaM bhaMte! asurakumArA devA tattha gayA ceva samANA tAhi a siddhi divvAI bhoga bhogAI bhuMjamANA viharittae) he bhadanta ! de asurakumAra deva jAte sAtha hI vahAM kI apsarAoM ke sAtha divya bhogane yogya bhAgoM ko bhAga sakate hai kyA ! ( No ddaNaDe samaTTe ) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / arthAt isa prakArakA kRtya ve vahAM jAte ke sAtha nahIM kara sakate hai| hAM (se teNaM tao paDiniyattaMti) jaba ve vahAM se vApisa hone lagate hai aura (tao paDhiniyattittA iha mAgacchaMti ) vApisa hokara jaba ve yahAM apane sthAna para A jAte hai (jaiNaM tAo accharAo aDhAyaMti) taba ve apsarAe~ yadi una yadi una kI icchA ho to Adara karatI hai (pariyANaMti) unheM apanA svAmI tarIke mAnatI hai (pabhrUNaM te asura tyAre vaimAnika devA temane koi paNa prakAranI sajA kare che ke nahIM ? Gttara- (tao se pacchAkAyaM pavvati) gautama / te asurakumAra devAne ratnA cArI javAnA kAraNe zArIrika sA sahana karavI paDe che. prazna- (pabhUNaM bhaMte / asurakumArA devA tattha gayA ceva samANA tAhi maccharAhiM maddhiM divvAI bhogabhogAi bhuMjamANA viharittae !) he mahanta ! te asurakumAra deve zuM tyAM jatAnI sAthe ja tyAMnI devAMganA sAthe divya bhAgya lAgavavAne samartha che? uttara- (jo iTTe samaTThe ) he gautama | bhA prabhAranuM nRtya tethe tyAM bhavAMnI sAthai purI zamtA nathI. (se teNaM tao paDiniyanaMtti) pazu kyAre tethe pAchAM IztA hoya che bhane (tabha paDiniyattittA iha mAgacchati ) nyAre pAchAM irIne ghotAne sthAne yAcI laya hatyAre (jaiNaM tAo accharAo aDhAyaMti te apsarAsonI ne IcchA thAya to tethe temanA mahara 52 che (pariyANaMti) ane temane ghotAnA svAbhI tarIThe gaye che. (pabhrUNaM te amnurakumArA devA tAhiM accharAhi Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 __ . magavatIle teSAM devAnAM mavamatyagaurAnubandhaH, te devAH vintaH , paricArayanto ga mAtmarakSakAn devAn vitrAmayanti, yathA napustakAni ratnAni gRhItvA AspanA ekAntam antam avakAmanti, sanni bhagavan ! teSAM devAnAm yathAladhuH svakAni ratnAni / hanta, santi, aya katham idAnIm akurvanti ! tepA pAt saudharmakalpa meM kisa kAraNa se jAte hai kisa kAraNa se gye| bhora kisakAraNa se jAyeMge ? (goymaa| tesiM NaM devANaM bhavapae ya verAnuSaMdhe teNaM devA vikubvemANA pariyAre mANA, vA Ayarakkhe deve cittAseti. ahAlahasagAI rayaNA gahA ya AmAe agaMtamaMta bhavaphamaMti) he gautama / una devoM ke bhavapratyAyika vairAnubaMdha hotA hai| isa kAraNa ve deva vaikriyarUpoM ko panAkara tathA svayaM bhogoM ko bhogakara AtmarakSaka devoM ko udavejita kiyA karate hai| aura sanake choTe 2 yathocita ratnoM ko lekara svayaM nirjana ekAnta sthAna meM cale jAte haiN| (atthiNaM bhNte| tesiM devANaM ahAlahasagAI rayaH NAI ? he bhadanta! kyA una devoM ke pAsa apane nija ke yathocita choTe 2 ratna bhI hote hai ? (haMtA atyi) hAM hote hai| (se kaha: miyANi pakareMni) he bhadanta / japa ve asura vaimAnika devoM ke ratnA ko upADakara le jAte hai tapa ve unakA kyA karate hai ? (tao se pacchAkAya panvahaMti) he gautama! una asuroM ko ratnaghurAlene ke ssaMti ya !) mata ! masurasubhA2 13 12 saubha a4 sudhI gayA tA, jaya cha, bhane bhaviSyamA pay ? uttara-(goyamA ! tesiMNaM devANaM bhavapaccai ya verAnubaMdhe teNaM devA vika jvemANA pariyAremANA, vA Ayarakkhadeve vittAseti, ahAlahusagAI rayaNAI gahA ya AmAe egaMtamaMtaM avakamaMti) gautama! de| sAthe tabhane pratyAya: verAnabaMdha (pUrvabhavanI duzamanAvaTa) hoya che. tethI teo veThiyarUpa dhAraNa karIne bIjA devAnI devi sAthe bhega bhegavavAnI icchAthI tyAM jAya che ane AtmarakSaka devone herAna kare che ane mUlyavAna paNa halakA vajananA rane uThAvI laIne pitAnI jAte ja koI nirjana sthAnamAM bhAgI jAya che. prazna -(asthiNaM bhaMte ! tesiM devANaM ahAlahusagAI rayaNA 1) Batra ! che te deve pAse temanA pitAnAM, yAcita, nAnAM nAnAM, bahumUlya ratna paNa hoya che? uttara- (haMtA atthi) 6 saya cha. pra se kahamiyANi pakareMti) nyAre te asurasubhAza 2 .sa mAge Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 201 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 327 ityAdi / 'teNe kALeNaM' tasmin kAle 'teNaM samaeNaM' tasmin samaye khallu 'rAyagihe nAma nayare hotyA' rAjagRhaM nAma nagaramAsIt 'jAva-parisA pajjurAsaI' yAvat parpat paryupAste, yAvatpadena bhagavataH samavasaraNaparipadAgamanadharmazravaNAdikaM saMgrAhyam , 'te kAleNaM teNaM samaeNaM' tasmin kAle, smin samaye khalu samavasaraNasamaye eva 'camare amariMde asurarAyA' camaraH bhasurendraH, asurarAjaH 'camaracaMcAe rAyahANIe' camaracazcAyAH rAjadhAnyAH 'muhammAe sabhAe' sudharmAyAH sabhAyAH 'camaraMsi sIhAsaNaMsi' camare camarakarane ke liye aura camarendra ke utpAta kA nirUpaNa karane ke liye zAstrakAra isa prakaraNa kA kathana karate haiM teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi / 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM usa kAla aura usa samaya meM 'rAyagihe nAma nayare hotthA' rAja.. gRha nAmakA nagara thaa| 'jAva parisA pajjuvAsai' yAvat paripadA ne paryupAsanA kI isa pATha ko saMgata karane ke liye yahAM yAvat zabda se 'prabhu mahAvIra kA rAjagRha nagara meM padhAranA, prabhu kA Agamana sunakara vahAM kI janatA kA bhagavAna ke samIpa dharmopadeza sunane ke liye jAnA ityAdika pUrva meM jaisA pATha kahA gayA haivaha saba pATha yahAM grahaNa kara lenA caahiye| 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' usakAla aura usa samaya meM bhagavAna ke padhArane ke samaya meM hI 'asuriMde asurarAyA camare' asurendra asurarAja camarane jo ki camaracaMcA nAmakI rAjadhAnI kA adhipati thA, sudharmA nAmakI jisakI sabhA thI aura jo usa samaya apane camara nAmake siNhaa2 nA utpAtanuM nirUpaNa sUtrakAra A bIjA udezakamAM kare che bIjA uddezakanuM paheluM sUtra "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" tyAdi che te ANe bhane te samaya nAme nA tu. "jAva parisA pajjavAsaha" mA sUtramA mAvatA yAvat' [jAra 54thI nIyana sUtrapA aDae 42va mahApAra prabhunu 24 nagaramA Agamana tyAMnA lekenuM mahAvIra prabhuno dharmopadeza sAMbhaLavA mATe gamanadaNa namaskAra karIne dharmo padeza sAMbhaLIne pariSadanuM visarjana." ityAdi samasta thana mAga bhurAma sabhA. "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" te je ane te samaye-bhagavAna rAma nagaramA mAgamana thayu tyAre "amuride asurarAyA camare" masurendra, asu22|ybhr, pAtAnI yamasya yA nAmAnI pAnAmAM, suSamA Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 bhagavatI yante, no parijAnanti, no gered eyesarri devAstAbhirapsarobhiH mArca divyAn bhogabhogyAna sujhAnA vihartum evaM khalu gautama / bhavarakumArAH devAH saudharme gatAtha gamiSyanti ca // 0 1 // 1 TIkA - tRtIyazatakaraya mathamodezake camarendrAdInAM devAnAM vikurvaNAzarni paNaM kRtaM dvitIye uddeza tu devavizeSANAm anuskumArANAm gatizaktipakapaNAMya camarendrasyotpAtanirUpaNAya ca zAstrakAraH mastauti teNaM kAchenaM ' kumArA devA tAhi accharAhi saddhi divvAha bhoga bhogAI muMjamANA, viharatae) isa taraha ve asurakumAra deva una apsarAoM ke sAtha divya bhogane yogya mogoM ko bhoga sakate haiM / (aha NaM tAo accharAoM no ADhAyaMti, no pariyANaMti, No NaM pabhU te asurakumArA devA tAhiM accharAhiM saddhi dinava bhoga bhogAI bhuMjamANA viharitara) yadi kadAcit ve apsarAe~ unakA Adara nahIM kare, unheM apane svAmI tarIke na svIkAreM to ve asurakumAra deva una apsarAoM ke sAtha divya bhogane yogya bhogo ko nahIM bhoga sakate hai / ( evaM khalu goyamA / asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya) hai gautama / asurakumAra deva saudharmakalpa taka gaye de, jAte hai aura Age bhI jAyeMge, isa kathana meM yaha pUrvokta kAraNa hai- // TIkArtha-- tRtIya zataka ke prathama udezaka meM ghamarendrAdika devoMkI vikurvaNA zakti kA sUtrakAra ne nirUpaNa kiyA hai / aba isadvitIya uddezaka meM devavizeSa asurakumAroM kI gati zakti kI prarUpaNA saddhiM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANA, viharitae) mA prAznA sayogImAMkate masurakumAra devA te apsraao| sAthai hivya logo logavI rADe che. [ahaNaM tAo accharAo no ADhAyaMti, no pariyANaMti, No NaM pabhU te asurakumArAdevA tAhi accharAhiM saddhiM divvAI bhogabhogAi bhuMjamANA viharita ] pazu le te vyaasrAe temane Adara na kare, temane temanA svAmI tarIke na svIkAre te te asurakumAra havA tebhanI sAthai hivya logo logavI zaktA nathI. [ evaM khalu goyamA ! asurakumArA devA sohammaM kaSpaM gayA ya gamissaMti ya] he gautama! te bhara asurkumAra deve saudhama kalpa sudhI jatA hatA, jAya che ane bhaviSyamAM paNa jaze, TIkA.--trIjA zatakanA pahelA uddezakamAM sUtrakAre camarendra vagera devAnI vidhruNA zaktinuM nirUpaNa karyuM che. have asurakumAra devAnI gatizakitanuM tathA zrama - Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mathamAdhonarava pUchane ke pAna yAvaspharaNAt ameyacandrikA TIkA za.3 u.2 sU. 1 bhagavatsamavasaraNam caramanirupaNaJca 329 namasyati 'vaMdittA namaisittA' vanditvA namasyitvA ca evaM-vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdIt-'asthiNaM bhaMte !" asti khalu bhadanta ! 'imIse syaNappabhAe' asyAH ratnamabhAyAH 'puDhavIe' pRthivyAH 'ahe' adho narakaloke amurakumArA devAH parivasanti ? iti praznaH / bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'no igaTe samajhe nAyamarthaH samarthaH, netatsaMbhavati na tatra parivasanti te asurakumArA devAH ityuttaram , 'evaM jAva-' evaM yAvat 'ahe sattamAe puDhavIe' adhaH saptamyAH pRthivyAH, ratnaprabhAyAH prathamAdhonarakAta saptamAdhonarakaparyantamityarthaH, yAvatkaraNAt dvitIya-tRtIya-caturtha-paJcama-paSThapRthivyadho pUchane ke pahile 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdaI' sAdhu AcAra ke anusAra prabhu gautama ne zramaNa bhagavAna ko vaMdana kiyA unake guNo kI stuti kI-phira apane aSTAMgo ko jhukAkara gautamane prabhuko 'namaMsati' namaskAra kiyA 'vaMdittA namaMsittA' vandanA namaskAra karake jo pUchA vaha 'evaM vayAsI' ina pado dvArA prakaTa kiyA gayA hai ki isa vakSyamANa prakAra se pUchA- 'asthirNa bhaMte' he bhadaMta ! kyA 'imIse rayaNappabhAe' isaratna prabhA 'puDhavIe' pRthivI ke 'ahe' nIce narakaloka meM 'asurakumAra devA parivasaMti' ye asurakumAra deva rahate haiM kyA? gautama kA isa prakAra kA prazna sunakara prabhu ne unase 'no iNahe sama?' isa sUtradvArA uttara dete hue kahA ki he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai- arthAt-ye asurakumAra deva vahAM naraka meM nahIM rahate haiN| 'evaM jAva ahe sattamAe puDhavIe' isI prakAra se a. surakumAra deva yAvat saptama pRthivI ke nIce bhI nahIM rahate haiN| yahAM yAvat pada se yaha samajhAyA gayA hai ki ye asurakumAra deva "samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdaDa" zrama lagavAna mahAvIrane va 40-tamanA guNanI stuti karI. tyAra bAda AThe aMgane namAvIne temaNe bhagavAna mahAvIrane "namaMsati" nmH4||2 4aa. "vaMdittA namaMsittA" ! namaH42 43zana "evaM bayAsI" mA prabhArI prazna pUchayA na-"imIse rayaNappabhAe puDhavIe ahe" mahanta ! zumA 2lapramA pRthvInI (paDalI na24I) nAya "asarakamArA devA parivasaMti" te msurbhaa2he| se? tyAre bhAvIra prabhuse 20 prabhAra vAma mAyA--"no iNa sama?" nA, mevu nayA-tamA 2namA pRthvInI nIya rahetA nathI. "evaM jAva ahe sattamAe puDhavIe" bhane teso pIla, zrIla, yAthI, pAMyamI, 7hI hai sAtabhI na24nI nIya Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 bhagavatIle bhAmake siMhAsane 'causaDIe' catuHpaSTacA catuHSaSTisaMkhyAkAmiH 'sAmAbita sAimsIhi' sAmAnikasAhasrImiH, catuSTimahasUsaMmpakasAmAnikadevaH . 'nAra-navihiM ' yAvat nATayavidhim ' upadaMsettA' upadarpa, yAvatpadenacaturlokapAlaprayastriMzatrAyastriMzaphAramarasaphadevAgramaripImatimiH parihataH sana bhavadhijJAnena bhagavatsamavasaraNaM vijJAya masusamIpe samAgatya ityAdi saMgrAma 'jAmeva disiM' pAyAmeva dizi-yAmeva dizamAzritya 'pAunbhUe' pAdukA 'tAmevadisi tAmeva dizaM (tasyAmeva diti) 'paDigae' pratigataH, tato gautamaH bhagavantam amurakumAradevAnAmAvAsavipaye pRcchati-'maMte ! ti / ityaadi| he bhadanta ! itirItyA bhagavantaM saMbodhya 'bhagavaM goyama' bhagavAn gautamaH 'samaNaM bhagavaM mahAyoraM bandai namasati' zramaNa bhagavantaM mahAvIraM bandA sana para baiThe the prabhu kA rAjagRha nagara meM padhAranA apane avadhijJAna se jAnA, so vaha yahAM prabhu ko vaMdanA ke liye 64 hajAra somAnika devoM ke sAtha, cAra lokapAloM ke sAtha, 33 tettIsa nApAsa zakadevo ke sAtha, AtmarakSaka devoM ke sAtha aura agramahiSayA bhAdi ke sAtha Aye, vahA~ Ate hI usane nATayavidhi dikhalAI pAda meM yaha jahAM se Aye the vahAM cale gaye, 'yahI bAta isa pATha meM sthita" yAvat pada se prakaTa kI gaI hai| gautama svAmI ne isa bAta ko dekhakara bhagavAna se asurakumAra devo ke AvAsa ke vipaya meM pUchA 'bhaMte' he bhadata ! isa prakAra ke saMbodhanapada se prabhu ko saMbodhita kiyaa| 'bhagavaM goyame bhagavAna gautama ne pUNa! . sabhAmAM amara nAmanA siMhAsana para beThe hatuM. teNe avadhijJAnathI joyuM ke mAvIra prabhu rAjagRha nagaramAM padhAryA che. tyAre te tenA saTha hajAra sAmAnika de, cAra kapAle, 33 trAyazcizaka re, AmarakSaka deva ane agramahiSi (paTTarANI) sAthe bhagavAnane vaMdaNA karavA AvyuM tyAM AvatAnI sAthe ja teNe vividha nATakakaLA batAvI. vaMdaNa namaskAra karIne amarendra vagere sau je dizAmAMthI AvyA hatA te EiATH 57i yayA gayA. me. vAta mahIM "jAva (yAvata" 56 rA . karavAmAM AvI che. amarendra vagere gayA pachI gautama svAmI sukkumAronA AvAsa vagere vize mahAvIra prabhune prazna pUche che. e vAta sUtrakAra have prakaTa kare che - ! mej samAdhana 4rIne "bhagavaM goyame " pAna gautane Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 0 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNaJca 331 pradeze na te nivasati ityuttarAzayaH / tarhi etAdRzaM kiM prasiddhasthAnaM vartate yatra nivasanti iti gautamaH pRcchati 'se kahi~ khAiNaM bhaMte / ityAdi / atha he bhadanta / kutra punastarhi asurakumArA devAH parivasanti ? 'khAi' iti punararthe dezIyo'yaM zabdaH mahAvIraH - prAha - 'goyamA' ! ityAdi / he gautama! ' imIserayaNappamAe puDhavIe' asyAH ratnamabhAyAH pRthivyAH 'asIottarajoyaNasayasahassabAhallAe' azItyuttarayojanazatasahasrabAhalyAyAH azItisahasrA dhikalakSayojanavistRtAyAH pRthivyA iti pUrveNAnvayaH madhye asurakumAra devA viharanti nivasanti ityagreNAnvayaH, 'evam anena sUtrakrameNa 'asurakumAra devavattabvayA, ' asurakumAra devavaktavyatA vakSyamANamakArA bodhyA tathAhi'uvariM evaM joyaNa sadassaMbhogADittA, dehA cegaM joyaNasahassaM vajjettA, majjhe attare, joyaNasayasahasse, etthaNaM asurakumArANaM devANaM causahiM bhavaNAvA deva parabhArA pRthivI ke nIce bhI nahIM rahate haiM / to phira gautama prabhu se pUchate hai ki to phira aisA kauna sA prasiddha sthAna hai ki jahAM para ye asurakumAra deva rahate haiM yahI bAta 'se kahiM khAiNaM bhaMte / asurakumAra devA parivati' isa sUtrAMza dvArA prakaTa kI gaI hai , 6 gautama ke prazna ko sunakara prabhu unase kahate haiM - ' goyamA ' gautama | ' imIse rayaNappabhAe puDhavIe' isa ratnaprabhA pRthivI asIottarajoyaNasyasahassa bAhallAe " jo ki 1 lAkha 80 hajAra yojana kI moTI hai vIcameM asurakumAra deva rahate haiM / 'evaM asurakumAra devacattavvayA' isa taraha se arthAta isa vakSyamANa prakAra se asurakumAra devoM kI vaktavyatA jAnanI cAhiye - 'uvariM egaM joyaNasahassaM ogAhitA heTThA cegaM joyaNasahassaM vajjetA majjhe aTThahattare joyaNasayasahasse ettha NaM asurakumArANaM devANaM causaTThi prazna - " se kahiM khAiNaM bhaMte ! asurakumAra devA parivasaMti ? " to prabhu ! evuM kayuM prasiddha sthAna che ke jyAM asurakumAra devI vase che ? utta2-" goyamA ! " hve gautama ! " imIse rayaNappabhAe puDhavIe " ratnaprabhA pRthvI hai ? " asIottara joyaNasayasahassA hallAe 1 eka lAkha e zI hajAra vaijananA vistAranI che, tenI vaccenA bhAgamAM asurakumAra devA rahe che. evaM asurakumAradevacattavtrayA " surakumAra devAnA rahehAtheAnuM varNana nIce pramAdhu sabhadhuM. "ubariM egaM joyaNasahassaM ogAhitA heTThA cegaM joyaNasahassaM vajjetA majjhe aTThahattare joyaNasyasahasse etthaNaM asurakumArANaM devANaM causahiM 64 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 bhagavatI narakAH saMprAyAH tathA 'sohammassa mpasa' saudharmasya kalpasya 'ahe' aHmadeze ' jAva ' yAvat dvAdazadevInaga paJcAnucaravimAnAnAmayamadezAH saMgrayante / gautamaH punaH pRcchati asthi bhaMte ! ityAdi he bhagavan ! asti saMmanati yujyate khalu yatra 'IsippArAp' IpatmAmmArAyAH 'padavIe' pRthivyAH 'ahe ' adhaHpadeze amukumArA devAH parivasantIti kim ? bhagavanAha 'no iNa samaTTe' nAyamarthaH samarthaH nedaM saMbhavati, ISat mAgnArAyA api atraH - dvitIya pRthivI ke nIce, tRtIya pRthivI ke nIce, catudha pRthivI ke nIce paMcamI pRthivI ke nIce, chaTavIM pRthivI ke nIce bhI nahIM rahate haiM / tathA isI prakara se ye asurakumAra deva 'mohammassa kappassa ahe jAva' saudharmakalpa se lekara pAraha devaloka, navagraiveyaka, paMca anuttaravimAna evaM siddha zilA ina sapa ke nIce bhI nahIM rahate haiM / 'dvAdaza devaloka, navagraiveyaka, paMca anuttara vimAna evaM siddha zilA' ina kA grahaNa yahAM 'yAvata' pada se huA hai| aba gautama punaH prabhu se pUchate haiM 'asthi bhaMte / IsippanbhArAe puDhavo ahe asurakumArA devA parivasaMti' he bhadaMta ! yadi ye asurakumAra deva na ratnaprabhA pRthivI ke nIce rahate haiM, aura na zarkarA Adi pRthiviyoM ke nIce ho rahate haiM, na bAraha meM devaloka ke, na navagraiveyakoMke, na paMca anuttara vimAnoM ke nIce hI rahate hai, taba kyA ye IpatprAgbhArA (siddhazilA) pRthivI ke nIce rahate hai ? to isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate hai ki ' No NaTTe samaTTe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai arthAt ye asurakumAra pUrNa rahetA nathI tathA "sohammassa kappassa ahe jAva" te asurakumAra devA sau. dharma devalAkathI laine khAramAM devaleAkanI nIce paNa rahetA nathI, nava caiveyakAnI nIce paNa rahetA nathI, pAMca anuttara vimAneAnI nIce paNa rahetA nathI. prazna--jo asukumAra devo sAte narakenI nIce rahetA nathI, khAre devaleAkanI nIce rahetA nathI, nave traiveyakenI nIce rahatA nathI. pAMce anuttara vinAnI nIce rahetA nathI to zuMLe tethe! "asthiNaM bhaMte ! IsippanbhArAeM puDhavIe ahe parivartati?" iSauAsArA pRthvInI nIce siddhazilAnI nIce rahe che? J tyAre mahAvIra anubhavAma Aye che - "jo iNadve samaTTe" he gautama ! A adha paNa samatha' nathI. eTale ke te siddhazilAnI nIce paNa rahetA nathI.. .. Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 su. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 333 lakSasaMkhyakA asurakumArAvAsAH vartante sarvasammelanena catuSpaTilakSasaMkhyakA asurakumArAvAsA bhavanti iti phalitam bhavanAdivarNanaM prajJApanAyAm draSTavyam tatra 'jAva' - yAvat ' divvAI' bhoga bhogAi ' divyAn bhogabhogAna 'bhujamANA' bhukhAnAH viharanti / tato gautamasteSAmadhogamanasAmarthyaM pRcchati'asthi bhaMte / ' ityAdi / he bhagavan / teSAmasura kumAradevAnAm 'ahe gativisaye' adhogativiSayaH adholokagamanasAmarthyam ' asthiNaM' asti khala kim ? bhagavAn aGgIkaroti- 'haMtA, asthi' hanta, asti, arthAt teSAM nijasthAnAdadhogamanasAmarthyamavazyamevAsti / gautamaH punaH pRcchati - ' kevaiyaM ca NaM ' rAvAsa haiM / vali indra kI rAjadhAnI balicaMcA hai| isameM tIsalAkha 30 asurakumArake AvAsa haiM / ina donoM ko joDa dene se asurakumArau ke AvAma (bhavana) saba cauMsaTha lAkha 64 ho jAte haiM / bhavanAdikoM kA varNana prajJApanAsUtra meM hai so vahAM se dekhalenA cAhiye / isa taraha una devatAvAsoM meM rahate hue ye asurakumAra deva yAvat divya bhAgoM ko bhAgate hue Ananda se ' viharati apanA samaya vyatIta karate rahate haiM / aba gautama prabhu se ina asurakumAra devoM meM adhogamana sAmarthya kitanA hai isa viSaya ko pUchane ke abhiprAya se prazna karate haiM ki- 'asthi NaM bhaMte' ityAdi, he bhadanta ! ina asurakumAra devoM meM adholokagamana sAmarthya hai kyA ? isa prazna kA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM' 'haMtA asthi' hAM gautama ! una asuraku asurakumAreAnA 34 cetrIsalAkha AvAse che. balIndranI rAjadhAnI lica cA che. temAM 30 trIsalAkha asurakumArAvAse che. A banne rAjadhanonA AvAsenA saravALA 64 ceAsaThalAkha thAya che. bhavatAvAsanuM varNana prajJApanA sUtramAM karavAmAM AvyuM che. te tyAMthI vAMcI levuM. te prakAranA bhAvanAvAseAmAM rahetA asurakumAra devA divya bhege bhegave che ane "viharaMti" potAnA samaya suNayenathI vyatIta pure che. have gautama svAmI mahAvIra prabhune, asurakumAranI nIce, UMce ane tirachI gati karavAnI zakti viSe nIce pramANe prazna pUche che-- "asthi bhaMte ! chatyAhi " he bhadanta ! zuM A asurakumAre adhelAkamAM gamana karavAne samartha che ? "haMtA asthi" he gautama! asurakumAra devo potAnA sthAnathA nIce 4 - vAnI zakita avazya dharAve che. Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 bhagavatI sasasassA bhavatIti bhakhAyeM" ityAdi / uparyukaM yojanasahasram avagAza, apakaM yojanasaTasaM varjayitvA madhye'STasaptatiyajanazatasahasrANi batrAsurakumArANAm devAnAm catuSpaSTirbhavanAnAmazatasahasrANi bhavanti iti AkyAtam / etAvatA azItisahasrAdhiphala yojanavistRta ratnamamAyA upari adhastAca ekaikasahasrayojanamamANabhAgaM parityajya nadavaziSTA esasa tisahasrAdhiphala yojanapramANamadhyabhAge bhavanapatInAM catuSpaSTilakSaparimitA bhavanAvAsAH santi tatra bhavanapatInAM nivAsAnAM daza bhedAH santi, tatra prathamaH ' asurakumArAvAsa ' padena vyavahite te cAvAsAH dakSiNottaradigbhAge vartante, tatra dakSiNabhAge camarendraH, uttarabhAge ca calinAmendro'sti, camarasya camaravaJcAnAmarAjadhAnyAM catutrizallakSasaMkhyakA asurakumArAvAsAH, valeya baliyaJcAnAmarAjadhAnyAM triMza bhavaNAvAsasaga sahassA bhavatIti akkhAye' ityAdi - isa pATha kA tAtparya yaha hai ki eka 1 lAkha 80 hajAra moTI jo ratnaprabhA pRthivI hai usake Upara ke eka hajAra yojana ko aura nIce ke eka hajAra yojana ko choDakara bAkI ke ghIca ke eka 1 lAkha aThahattara 78 hajAra yojana meM ina asurakumAra devoM ke causaTha 64 lAkha bhavanAvAsa hai aisA jinendra deva ne kahA hai / bhavanapatiyoM ke 10 bheda haiM / ataH inake jo AvAsa haiM unake bhI 10 bheda haiM / prathama jo AvAsa hai vaha 'asurakumArAvAsa' isa zabda se kahA gayA hai ! ye AvAsa dakSiNa aura uttara digbhAga meM haiN| dakSiNadigbhAga meM camarendra aura uttaradigbhAga meM balinAmakA indra hai / camara kI rAjadhAnI kA nAma camaracaMcA hai| isameM 34 cauMtIsa lAkha asura kumA bhavaNAvAsa saya sahassA bhavatIti akkhAyaM " mA sUtrapAThano bhAvArtha nIce prabhA eka lAkha eMzI hajAra ceAjana pramANu ratnaprabhA pRthvI che. tenA uparanA 1 hajAra yojana pramANu bhAgane tathA nIcenA 1 hajAra yeAjana pramANu bhAgane cheDI daIne khAkInA je eka lAkha aThayAtera hajAra yeAjana pramANa bhAga che, te bhAgamAM asurakumAra devenA ceAsaTha lAkha bhavanAvAse AvelA che, evuM jitendra deve kahyu che. bhavanapatiyAnA dasa bheda che. tethI temanA AvAseAnA paNa dasa bheda che. je pahele AvAsa che tene "asurakumArAvAsa" kahyo che. te AvAse dakSiNa ane uttara digmAgamAM AvelA che. dakSiNa dibhAganA adhipati camarendra che ane uttara digbAgane adhita alIndra che. camarendranI rAjadhAnInuM nAma camaracacA che. te rAjadhAnImAM Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u.2 mR.1 bhagavatsamavasaraNam namaranirUpaNaca 333 . llakSasaMkhyakA amurakumArAvAsAH vartante sarvasammelanena catuSpaSTilakSasaMkhyakA asurakumArAvAsA bhavanti iti phalitam , bhavanAdivarNanaM prajJApanAyAm draSTavyam tatra 'jAva'-yAvat 'divvAI bhogbhogaaii| divyAn bhogabhogAna 'bhujamANA' bhuJjAnAH viharanti / tato gautamastepAmaghogamanasAmarthya pRcchati'asthiNaM bhaMte !' ityAdi / he bhagavan ! tepAmacarakumAradevAnAm 'ahe gativisaye' adhogativiSayaH adholokagamanasAmarthyam 'asthiNaM' asti khalu kim ? bhagavAn aGgIkaroti-'haMtA, atthi' hanta, asti, arthAt tepAM nijasthAnAdadhogamanasAmarthyamavazyamevAsti / gautamaH punaH pRcchati- kevaiyaM ca NaM' rAvAsa haiN| cali indra kI rAjadhAnI palicaMcA hai| isameM tIsalAkha 30 asurakumArake AvAsa haiM / ina donoM ko joDa dene se asurakumAroM ke AvAma (bhavana) saba cauMsaTha lAkha 64 ho jAte haiN| bhavanAdikoM kA varNana prajJApanAsUtra meM hai so vahAM se dekhalenA caahiye| isa taraha una devatAvAsoM meM rahate hue ye asurakumAra deva yAvat divya bhogoM ko bhAgate hue Ananda se 'viharaMti ' apanA samaya vyatIta karate rahate haiN| aya gautama prabhu se ina asurakumAra devoM meM adhogamana sA. marthya kitanA hai isa viSaya ko pUchane ke abhiprAya se prazna karate haiM ki- 'asthi NaM bhaMte' ityAdi, he bhadanta ! ina asurakumAra devoM meM adholokagamana sAmarthya hai kyA ? isa prazna kA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM 'iMtA atthi' hAM gautama ! una asurkuasurakumAranA 34 cotrIsa lAkha AvAso che. balIndranI rAjadhAnI balicaMcA che. temAM 30 triIsa lAkha asurakumArAvAse che. A baMne rAjadhAnonA AvAsane saravALe 64 cesaThalAkha thAya che. bhavatAvAsanuM varNana prajJApanA sUtramAM karavAmAM AvyuM che. te tyAMthI vAMcI levuM. te prakAranA bhAvanAvAsamAM rahetA asarakRmAra de divya bhege bhegave che ane "niharaMti" pAtAnesamaya subhayanathI vyatIta 42 che. have gautama svAmI mahAvIra prabhune, asarakAranI nIce, UMce ane tirachI gati karavAnI zakti viSe nIce pramANe prazna pUche che-- "asthiNaM bhaMte ! tyA "! zumA asurabhArI madhAsabhA gamana karavAne samartha che? "haMtA asthi De gautama ! asurabhAra vo pAtAnA 2thAnayA nAya - vAnI zakita avazya dharAve che. Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ityAdi / he bhagavana ! 'kavAya paNa kiyA khala kiyadavAdhika 'te' teSAm amarakumArANAM devAnAm ' bhaI gativisarga' adhogamanaviSayakam 'pabhUta' mA tvam sAmayam 'paNa' mAptam phayitam , phiyadadholokaparyantaM te gantuM sa. maryAH ? iti manaH / gagarAnAha-'goyamA! jAra-ahe / ityaadi| he gautama ! te amuraphumArAH 'jAra-bhadde' yArava-adhaH 'sanamAe. puDhavIe saptamyAH pRpiyA, arthAta svasthAnAt adhaHsaptamapRthivIlokaparyantaM gantu samaryAH, gamanazaktimAprametatsatipAditam nanu kadAnita tatparyantaM gatAH, gacchanti, gamiSyanti vA kintu 'ta' tRtIyAM punaH 'purvi' pRthivI ' gayAya ' gatAma mAra devoM meM apane sthAna se adhogamana karane kI zani avazya hI hai| jaba prabhu ke mukha se 'asurakumAra devoM meM adhogamana karata kI zakti avazya hI hai| isa pAta ko sunA-taya prabhu se unhAna punaHpUchA ki kevayaMca Na pa asaraLamArANaM devANaM ahe gAta visae paNNatte' he bhadanta ! una asurakramAra devoMkI zakti nAca jAne kI kahAMtaka kI hai ? isa prazna kA Azaya yaha hai ki asura kumAra deva apane sthAna se nIce kahAM taka jA sakate haiM ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki- 'goyamA ! jAva ahe sattamAe puDhavIe' he gautama ! una asurakumAra devoM meM apane sthAna se nAca jAne kI zakti itanI hai ki ve sasana pRthivI taka jA sakate hai| parantu vahAMtaka ve Ajataka gaye nahIM hai na jAte haiM aura na Aga bhI jaayNge| yaha to kevala vahAM taka jAne kI zaktimAtra kA pratipAdana kiyA hai| ve to 'taccaM puDhavi gayA ya gamissaMti ya. tRtIya pRthivItaka hI jAte haiM, pahile bhI vahIMtaka gaye haiM aura ! tyAre gautama svAmI mAna na pUche cha-"kevaiyaM ca NaM pabhU te asurakumArANaM devANaM ahe gativisae paNNate?" prA ! asurazubhAra vo tabhanA sthAnathI kayAM sudhI nIce jaI zake che? tyAre mahAvIra prabhu javAba Ape che-- "goyamA ! jAva ahe sattamAe puDhavIe" gautama! ta masurabhAra he nAma sAtamI pRthvI sudhI sAtamI naraka sudhI-javAne samartha che, paNa teo tyAM sudhI bhUtakALamAM kadI gayA nathI, vartamAnamAM jatA nathI ane bhaviSyamAM jaze paNa nahIM. tabhanu sAmathya matAvAne bhATe 5431 3thana cha. "tacaM pradavi gayA ya Amiti ya" paratu tasA pare2 tAtrI pRthvI sudhI bhutabhA gayA tal, vartamAnamAM jAya che ane bhaviSyamAM paNa trIjI pRthvI sudhI ja jaze.' Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU.1 bhagavatsamavasaraNam caramanirUpaNazca 335 'gamissaMti ya' gamiSyanti ca / yAvatkaraNAt prathamadvitIyattIyacaturyapaJcamapaThAdhonarakAH saMgrAhyAH / gautamaH punaHpRcchati-'kiM pattiyaM NaM bhaMte !' i. tyaadi| he bhagavan ! ki pratyayaM kiM kAraNam khalu te asurakumArA devAH 'tacaM' tRtIyAM 'puhavi' pRthivIM gayAya' gatAzca 'gamissaMti ya' gamiSyanti ca? arthAt tRtIyapRthivIparyantaM teSAM gamane ko hetuH ? bhagavAnAha'goyamA pubaveriyassa' ityAdi / he gautama ! pUrvavairikasya bhUtapUrvazatrujanasya vA 'vedaNa udIraNayAe' vedanodIraNatAyai duHkhotpAdanArtham 'puvasaMgaiassa' pUrvasAgatikasya pUrvaparicitamitrasya vA 'veyaNauvasAmaNayAe' vedanopazamanatAyai-vedanopazamanArtha sukhazAntikaraNAya 'evaM khalu' uktarItyA asura kumArA devAH 'taca' tRtIyAM 'puDhavi' pRthivIM 'gayA ya' gatAzca 'gamissaMti ya' Age bhI vahIMtaka jaayege| isa prakAra kA kathana prabhu ke zrImukha se avagata kara punaHgautama svAmI unase 'vahAMtaka jAne meM kAraNa kyA hai' isa bAta ko pUchate haiM- 'kiM pattiyaM NaM bhaMte ! asurakumAra devA taccaM puDhaviM gayA ya gamissaMti ya' ye asurakumAra deva tIsarI pRthivI taka jAte hai, pahile bhI vahIMtaka gaye hai aura Age bhI vahIM taka jAyeMge- so he bhadanta ! ina asurakumAra devoM ko vahIM taka jAne meM aisA kyA kAraNa hai jo ye vahIM taka jAte hai, gaye hai aura jAyeMge? Age na gaye hai, na jAte hai aura na jAyeMge ? isakA uttara dete hue prabhu una se isa viSaya meM kAraNa kI spaTatA karane ke nimitta kahate haiM-'goyamA ! punvaveriyassa vA vedaNa udIraNayAe putvasaMgaissa cA veyaNa uvasAmaNayAe evaM khala asurakumAra devA taccaM puDhaviM gayA ya gamissaMti ya' he gautama! apane mahAvIra prabhunA zrImukhe A javAba sAMbhaLIne gautama svAmI mahAvIra prabhune nIya prazna pUche che-"ki pattiyaM NaM bhaMte ! asurakumAradevA tacca puDhani gayA ya gamissaMti yo pralo ! asa2bhAra va mAraNe zrI pI sudhI bhuutkALamAM jatA hatA, vartamAnamAM jAya che ane bhaviSyamAM paNa javAnA che? eTale ke trIjI naraka sudhI traNe kALamAM teo jAya che, nanI pAchaLa zuM kAraNa raheluM che ? A -tyAM zA mATe jAya che? tyAre tenuM kAraNa batAvavA mATe mahAvIra prabhu nIce pramANe javAba Ape che- "goyamA ! pubaveriyassa vA veyaNa udIraNayAe punasaMgaissa vA veyaNa uka sAmaNayAe evaM khalu amarakumArA devA tacca puDhavi gayA ya gamissaMti ya" Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - syAnAt tiryaga gA pA tiryagAmaNa bhte|' sapA tiryagagAtAra 336 bhagavatI gamiSyanti ca / punaH gautamaH teSAM tiryaggamanazakti pRcchati-asthiNaM mate ' ityAdi / he bhagavan / bhamuskRmArANAM teSAM 'devANaM ' devAnAm 'tiriragati visape' tiryagagativiSayaH 'paNNatte' mamaH asti ? arthAt te devAH svasthAnAt tiryaga gantuM samarthAH santi ? kim / bhagavAna strIkaroti-'tA, bhtthi'| he gautama ! teSAM tiryagagamanasAmarthyam 'atyi' asti / gautama stiyaMgagamanAvadhi pRcchati- 'phevaiyaM ca NaM bhNte|' ityAdi / he bhagavan ! kiyatparyantam amarakumArANAM devAnAm 'tiriyaM gaivisae ' tiryagagativiSabhUtapUrvazatrujana ko duHkha utpanna karane ke liye, tathA pUrvaparicita mitrajana ko sukha zAMti pahu~cAne ke liye ye asurakumAra deva tRtIya pRthivI meM pahile gaye hai, vartamAna meM jAte hai aura Age bhI vahAM jaayeNge| aya gautama svAmI inakI tiryaggamana karane kI zakti ke viSaya meM prabhu se pUchane ke abhiprAya se prazna karate hai- 'atthiNaM bhata! he bhadanta ! 'asurakumArANaM devANaM' ina asurakumAra devoM kA tAra yagaivisae paNNatte' tiryaggati ko vipaya kahA gayA hai kyA? apAra ye asurakumAra deva apane sthAna se tiryaga jAne ke liye samaya ha kyA ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'haMtA adhi' gItamaH hAM ye asurakumAra deva apane sthAna se tiryaga jAne ke liye samaya hai| arthAta inameM tiyaMga jAnekI sAmathrya hai| 'asurakumAra devAma tiryaggamana karane kI sAmarthya hai| yaha prabhu dvArA kahI gaI bAta kA sunakara gautama prabhu se punaHmazna karate hai ki kevaiyaM ca NaM mata he gautama ! pitAnA pUrva bhavanA zatruone dukha devAne mATe. tathA pUrva paricita mitrane sukha zAMti devAne mATe asurakumAra de trIjI pRthvI sudhI bhUtakALamAM ja hatA, vartamAnakALamAM paNa jAya che ane bhaviSyamAM paNa jaze. have asurakumAranI tirachIgatinI zakti jANavA mATe gautama svAmI : rana pUche cha-"atthiNaM bhaMte !" saha- ! "amarakumArANaM devANaM tiriyagara visara paNNatte ?" asurazubhAra vonI niyati (tirachI gati) vizu g eTale ke zuM asurakumAra deve temanA sthAnathI tirachI dizAmAM gati karavAne samartha che mahAvIra prabhu tenA pAya mApe cha-"tA asthi gautama ! masurabhAra te tirachI dizAmAM javAne paNa samartha che. bhagavAnane mukhe A javAba sAMbhaLa tenu prabhAra yAne bhATa gautama svAmI prabhArI pra pUche cha-"kevaiyaM ca Na Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u. 2 sU. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 337 yakaM sAmarthyaM 'paNatte' majJaptam kathitam ? bhagavAnAha - 'goyamA !' ityAdi / he gautama! 'jAva asaMkhejjo' yAvat asaMkhyeyAna 'dIvasamuddA' dvIpasamudrAn gantuM samarthAH yAvatkaraNAt kevalakalpajambUdvIpamArabhya iti saMgrAhyam / vipayamAtratatkathitam natu gatA vA gamiSyanti vA, kintu 'naMdissaravaraM' nandIzvaravaraM 'dIvaM' dvIpaM 'gayAya' gatAtha 'gamissaMti ya' gamiSyanti gacchanti ca / atha gautamo nandIzvaradvIpagamanakAraNaM pRcchati - 'kipattiyaM NaM bhaMte ! ityAdi / he bhagavana ! asurakumArANaM devANaM tiriyaM gai visae paNNatte' he bhadaMta ! kahAMtaka asurakumAra devoM meM tiryaggamana karane kI sAmarthya kahI gaI hai ? arthAt asurakumAra deva tiryaggamana kahAMtaka kara sakate hai ? uttara meM prabhu gautama se kahate haiM- 'goyamA ! jAva asaMkhejjA dIva samuddA' he gautama! yadi ye tiryaggamana karanA cAheM to asaMkhyAta dvIpasamudroM taka jA sakate haiM, parantu ye abhItaka vahAMtaka na gaye haiM, na jAte haiM aura na Age bhI jAyeMge vaha to viSayamAtra kahA hai / yahAM jo yAvatpada AyA hai usase 'kevalakappaM jaMbUdvIpamArabhya' ityAdi pUrvokta pATha kA saMgraha kiyA gayA hai / ye tiryaggamana 'na'dissaravaraM dIvaM' naMdIzvara dIpataka karate haiM kyoM ki vahIMtaka ye 'gayA ya' gaye haiM' 'gamissaMti ya' aura Age bhI vahIMtaka jaayeNge| isase Age nahIM / naMdIzvara dIpataka hI kyoM jAte haiM isakA kAraNa bhaMte ! asurakumArANAM devAnaM tiriyaM gaisie paNNatte ?" se lahanta ! yaasurkumAra devA kayAM sudhI tiya gamana karavAne samatha che? eTale ke karyAM sudhI tirachI dizAmAM jai zake che? tena vA bhahAvIra prabhu yA pramANe Aye hai- "goyamA ! jAva asaMkhejjA dIvasamuddA " he gautama / le tethe dhAre to asaNyAta dvIpasamudrI sudhI tiygamana karI zake che. paNa te Aja sudhI kadI paNa tyAM sudhI gayA nathI, vata mAnamAM paNa tyAM sudhI jatA nathI ane bhaviSyamAM paNa tyAM sudhI javAnA nathI. temanuM tirachI gatinuM sAmarthya batAvavA mATe ja A thana karyuM che. ahIM je keka jaMbUdvIpamArabhya It yAvat ( jAtra ) " thaha bhAvyu che tenA dvArA 66 " dhatyAhi " sUtrapATha thaDaSu harAyo che bheTate hai to yUdIyathA sahane naMdissaravaraM dI gayA ya gamissaMti ya" nahIzvara dvIpa sudhIna tirachI gati uztA hatA, che ane bhaviSyamAM paNa na dIzvara sudhI ja jaze. have temanI nadIzvara dvIpa sudhI gati zA kAraNe thAya che, te jANavA mATe gautama svAmI mahAvIra prabhune nIcene prazna pUche che Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 bhagavatI $ ( ' gamiSyanti ca / punaH gautamaH teSAM tiryaggamanazakti pRcchati- 'bhavivaM maMte !" ityAdi / he bhagavana / amurakumArANAM teSAM 'devANaM devAnAm 'tirikAti bisaye' tiryaggagativiSayaH paNane mataptaH asti ? arthAt te devAH svasthAnAt tiryagU gantuM samarthAH santi ? kim | bhagavAna svIkaroti- 'haMtA, masthi' / he gautama! teSAM tiryaggamanasAmarthyam 'atyi' asti | gautama stiryagugamanAvadhi pRcchati - 'kevaDyaM ca NaM bhaMte / ' ityAdi / he bhagavan! kiyatparyantam asurakumArANAM devAnAm ' tiriyaM gar3avisara tiryagUgativiSa bhUtapUrvazatrujana ko duHkha utpanna karane ke liye, tathA pUrvaparicita mitrajana ko sukha zAMti pahu~cAne ke liye ye asurakumAra deva tRtIya pRthivI meM pahile gaye hai, vartamAna meM jAte hai aura Age bhI vahAM jaayeNge| 1 aba gautama svAmI inakI tiryaggamana karane kI zakti ke viSaya meM prabhu se pUchane ke abhiprAya se prazna karate hai- 'atvirNa bhaMte / " he bhadanta | 'asurakumArANaM devANaM' ina asurakumAra devoM kA 'tiri yagaivisae paNNatte' tiryaggati kA viSaya kahA gayA hai kyA ? arthAt ye asurakumAra deva apane sthAna se tiryaga jAne ke liye samartha haiM kyA ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate hai- 'haMtA asthi' gautama! hAM ye asurakumAra deva apane sthAna se tiryaga jAne ke liye samartha hai / arthAta inameM tiryaga jAnekI sAmarthya hai / 'asurakumAra devoM meM tiryaggamana karane kI sAmarthya hai' yaha prabhu dvArA kahI gaI bAta ko sunakara gautama prabhu se punaHpazna karate hai ki 'kevaiyaM ca NaM bhaMte! Tu gautama ! pAtAnA pUrva bhavanA zatruone du:kha devAne mATe, tathA pUrva paricita mitrAne sukha zAMti devAne mATe asurakumAra dave trIjI pRthvI sudhI bhUtakALamAM jatAM hatA, vartamAnakALamAM paNa jAya che ane bhaviSyamAM paNa jaze. have asurakumArInI tirachItanI zakti jANavA mATe gautama svAmI nIcena prazna pUche che-"atthiNaM bhaMte ! " he ahanta ! "asurakumArANaM- devANaM tiriyagara visara paNNatte ?" surabhAra hevonI tiryaggati (tirachI gati) viSezu che ! eTale ke zu asurakumAra devA temanA sthAnathI tirachI dizAmAM gati karavAne samartha che ? mahAvIra alu teneo bhavANa sAye che- "haMtA asthi" he gautama ! asurazubhAra syA tirachI dizAmAM javAne paNa samaya che. bhagavAnane mukhe A javA. sAMbhaLIne tenuM prabhASa laghuvAne bhATe gautama svAmI yA prabhA prazna pUche che - "kevaiyaM ca NaM Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.2 sU. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 339 mUrdhvagamanavipaye pRcchati-'atthi NaM' ityaadi| he bhagavan ! amarakumArANAM devAnAm 'uDa' Urdhvam gativisae' gativipayaH UrdhvagamanaviSayakaM sAma- - ya'm 'atthi gaM' asti kim ? bhagavAn aGgIkaroti-'hatA, atthi' / hanta iti pUrvavAkyAGgIkAre tepAmasurakumArANAm UrdhvagamanasAmarthyamavazyaM vartate / punagauMtimaH pRcchati kevaiyaM ca' ityAdi / he bhagavan ! kiyacca khalu-kiyatparyantam asurakumArANAm 'devANaM ' devAnAm ' urlDa' Urca 'gativisae' gativiSayaH gamanasAmarthya vartate, bhagavAnAha-'goyamA ! ityAdi / he gautama ! aba gautama ina asurakumAroM ke urdhvagamana ke viSaya meM prabhu se prazna karate hai-'atthiNaM bhaMte! ityAdi, bhaMte' he bhadanta ! asurakumArANaM devANaM asurakumAra devoM kI 'uDUM gaivisae' gati ko viSaya urvaloka taka 'atthi' hai kyA ? arthAta asurakumAra deva apane sthAna se uvaloka taka gamana kara sakate hai kyA ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate hai-'haMtA asthi' hAM gautama ! asurakumAra devoM kI gati kA viSaya urdhvaloka haiM- arthAt asurakumAra deva apane sthAna se upralokataka jA sakate haiN| isa prakAra urdhvaloka taka asurakumAroMkI gamana sAmarthya sunakara gautama prabhu se punaHpUchateM hai-'kevaiyaM ca Na' ityAdi- 'bhaMte' he bhadaMta ! 'kevaiyaM ca NaM' kahAMtaka kA 'uDe' upraloka 'asurakumArANaM devANaM' asurakumAroM kI 'gati visae' gati kA vipaya haiM-arthAt asurakumAra urdhvaloka meM kahAMtaka jA sakate haiM ? isakA samAdhAna karate hue prabhu gautama se kahate hai- 'goyamA' he gautm| 'jAvaccue' yAvat acyutataka have gautama svAmI asurakumAronA UrvagamananA viSayamAM mahAvIra prabhune nIcenA prazna pUche che - "atthiNaM bhaMte ! asurakumArANaM devANaM uTTa gAvisae ? " 3 mahanta ! asurakumAranI UrvagatinA viSayamAM kaMi kahyuM che kharuM? eTale ke zuM asurakumAre urdhvagamana karavAnuM sAmarthya dharAve che? "haMtA asthi" gautama ! tasA vagamana zazavAne zatimAna che. prazna-"kevaiyaM ca NaM tyAha" mahanta ! asurabhAra 13 aasti kayAM sudhI jaI zake che? mahAvIra prabhu tene khulAso A pramANe kare che- "goyamA! gautama ! "jAvaccae" gautama ! . masurabhA2 heva mAramA Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - bhagavatIko kiMmatyayaM kiM kAraNaM khalu amurakumArA devAH naMdissaravaraM dI ' nandorakara caraM nandIzvaradIpaparyantaM 'gayA ya gatApa 'gamissaMti ya gamiSyanti / nandIzcAdvIpaparyantagamane ko ta ? bhagavAnAra -'goyamA! je ime' ityAdi / he gautama ! 'je ige ye ime 'maranA' Anta: 'bhagavaMtA' bhagaH canto virAjante 'eesiNaM eteSAM khalu 'jammaNamahena' janmamaheSu vA bhanmamahotsaveSu yA "nirakhamaNamadesa' niSkramaNamahepu-bhavajyAgrahaNamahotsaveSu kA 'NANuppAya mahimamu' mAnotpAdamahimA-kevalajJAnotpattimahotsaveSu vA, pari nivANamadimAmu' parinirvANamadimamu mosamAptimahotsayeSu cA 'evaM khala. ityAdi zubhamAlikAvasareSu amurakumArA devAH 'naMdIsaravaraM' nandIzvaravara 'dI' dvIpaM gayA ya gatAca 'gamissaMti ya gamipyanti ca / gautamaHpunastA prabhu se pUchate hue unase prazna karate haiM- 'kipattiyaM bhaMte' ityadi, he bhadanta ! asurakumAradeva naMdIzvara dIpataka pahile gaye hai, jAta haiM, aura Age bhI yahIM taka jaayeNge| so isameM kyA kAraNa arthAt nandIzvara dvIpataka jAne meM kyA bAta hai? isakA uttara data hue prabhu gautama se kahate hai-'goyamA! hai gautama! 'je ima' jApa 'arahaMtA' ahaMnta 'bhagavaMtA' bhagavaMta hai, 'eesiNaM inake 'jammaNa mahesu cA' janma mahotsoM meM 'nivakhamaNamahesu vA' pravrajyA dIkSA grahaNa mahotsoM meM 'NANuppAyamahimasu vA' kevalajJAnotpatti mahA savoM meM 'parinivyANamahimAsu vA mokSaprApti mahotsavAM meM, ityAda zubha mAMgalika avasaroM meM ye 'asurakumArA devA' asurakumAra dava nadissaravaradI gayA ya gamissaMti yanaMdIzvaradIpa meM pahile gaya hai, vartamAna meM jAte hai aura Age bhI jaayeNge| ki patiya paM bhaMte ! tyA" 3 mahanta ! masumAra vo // 12 naMdIzvara dvIpa sudhI gayA hatA, jAya che ane jaze? teo zA mATe tyAM jatA haze tyAre maDAvIra prabhu nIya pramANe 415 mApe goyamA gautama! je ibhe arahaMtA bhagavaMtA eesipaM" mare ma ta bhagavAna cha, tamanA "jammaNamahesa vAma bhatsavamA, " nikkhamaNamahesu vAhakSA mahAsabhA, "mANappAyamahimamuvAvajJAna tyattinA bhaDAsama parinindANamahimAsu vA" sana nivAe bhotsavamA " asurakumAradevA naMdissaravaradIve gayA ya gamissaliya" mAvA mATe sasubhA2. vo nahI2 bI5 aghI gayA st, oni cha, bhane naza. Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacadinkA TIkA za.3 u. 2 2.1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNaJca 341 'tesiMga' tepAM khalu 'devANaM' devAnAm 'bhavapacaiaverANubaMdhe' bhavapratyayavairAnubandhaH ahinakulabad janmArabhya zAzvatikavirodhaH bhavaH pratyayaH kAraNaM yasya vairAnubandhasya sa bhavamatyayavairAnubandhaH, anuvandhaH paramparA, ataeva bhavAtyayavairAnuvandhatvAt 'teNaM devA' te khalu devAH 'vikumvemANA' vikurvantaH krodhena vikurvaNAzaktyA mahavai kriyazarIraM kurvantaH 'pariyoremANA' paricArayantaH parakIyadevInAM bhogaM kartukAmA vA 'Ayarakkhe vaimAnikAn AtmarakSakAn 'deve' devAn 'vittAseM ti' citrAsayanti, trAsamutpAdayanti 'ahAlahusagAI rayaNAI' yayAya' he bhadanta ! asurakumAra deva jo saudharma svarga taka jAte haiM-jAyeMge so unake vahAMtaka jAne meM kyA kAraNa hai ? bhagavAn isakA uttara deneke liye gautama se kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'tesi NaM devANaM' una asurakumAra devoM ke 'bhavapaccaiyaverANubaMdhe' bhavapratyayika vairAnuyaMdha hotA hai / ahi nakula (sarpanakula) kI taraha janma se lekara zAzvatika virodhakA nAma vairAnubaMdha hai / isa vairAnubaMdha kA kAraNa bhava hai / isaliye yaha vairAnubaMdha bhavapratyayika kahA gayA hai / paramparAkA nAma anubaMdha hai / isaliye bhavapratyayika vairAnubaMdha vAle hone ke kAraNa ve deva "vikunvemANA' krodha se vikurvaNAzaktidvArA choTA baDA zarIra karate hue aura 'paricAremANA' dUsare devoM kI deviyoMke sAtha bhoga karanekI icchA ke vazavI hote hue 'Ayarakkhe' vaimAnika AtmarakSaka 'deve' devoMko 'vittAseti' trAsa utpanna karate hai kumAra deve zA kAraNe saudharma devaleka sudhI jatA hatA, jAya che ane bhaviSyamAM paNa jaze? zA kAraNe teo tyAM jAya che? gautama svAmInA praznanane mahAvIra prabhu nIce pramANe vAma mApe -"goyamA " gautama ! "tesiNaM devANaM" a masurazubhAra mAnata aast deva sAtha "bhavapaJcAyaverANabaMdhe" pratyAyi4 vaizanu. baMdha hoya che. sApa ane neLiyA vacce janmathI ja jevI duzmanAvaTa hoya che evI kAyamI duzmanAvaTane verAnubaMdha kahe che. A dharAnubaMdhanuM kAraNa bava che. tethI te vairAnuba dhane bhavapratyAyika verAna baMdha kahyo che. A jAtanuM vera bhava paraMparAthI cAlyuM AvatuM hoya che. A rIte bhavapratyayika vairAnubaMdha hovAne kAraNe te asurakumAra devo "vikubvemANA" mAvezamA mAlIna vivAhitA nAnAM bhai 3 dhAraya zana "paricAremANA" mI devAnI vAMganAma sAye sogAnI 427thA "Ayarakkhe deve" mAni mAmarakSa yAne "vicAseMti" trAsa Aye cha. Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 - - - - bhagavAna 'jAyae' yAva-bhalyute bAdaze 'phApe kalpe gamanasAmarthya vartate kina na tatparyantaM gatA gamipyanti vA phintu 'sohamma' saudharma 'puNa' punaH parSa pharapaM gayA ya gatA gamiti gamipyanti / gItamaH saudharmaparyantoko gamanamayonanaM pRcchati-pakiMpaniya gaM maMte' ityaadi| 'he bhagavana ! ki pratyaya kiM kAraNaM khalu amarakumArA devAH 'sohamma' saudharma 'karSa' gatyaM 'gayA ye' gatAya 'gamissati ya gamipyanti ca / tepAmagarakumArANAM saudharmaparyantagamane pho hetuH ? bhagavAnAda - 'goyamA! tesiM gaM' ityaadi| he gautama / asurakumAra deva jA sakate hai| arthAt 12 veM kalpataka bhasurakumAra deva aprailoka meM jA sakate hai| parantu abhItaka ve vahAtaka na gaye hai, na jAte haiM aura na Age bhI jAyeMge / 'acyuta taka jA sakate hai aisA jo kahA gayA hai. so yaha to unake gamanakA sAmarthyakA pradarzana mAtra hai| yadi ye jAnA cAheM to vahAM taka jA sakate hai / parantu abhI taka na gaye haiM aura na Age bhI jaag| 'sohamma puNa kappaM gayA ya gamissaMti ya ye to saudharma devaloka taka hI jAte haiM, gaye haiM aura Age bhI yahAM taka jaaveNge| isa prakAra 'asurakumAra deva saudharma devaloka taka hI jAte haiM, gaye hai, jaaye| aisA kathana prabhuke mukhase sunakara vahAM taka inake jAne meM kyA kAraNa hai| isa pAtako jAnaneke liye gautama prabhu se pUchate hai ki pattiyaM NaM maMte / asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissati azruta nAmanA devaloka sudhI UlekamAM jaI zake che. paNa kharekhara te Aja kadI paNa teo amRta devalAka sudhI gayA nathI, vartamAnamAM jatA paNa nathI : bhaviSyamAM jaze paNa nahI. "teo ayyata ka5 sudhI jAya che." A kathana te temanuM sAmartha batAvavA mATe ja karyuM che. jo teo dhAre to tyAM sudhI jaI zakavAne samartha che. tyAre teo kayAM sudhI UrvalokamAM jAya che? "sohammaM puNa kappaM gayA ya gamissaMti ya" masuzubhAra devo bhUtanA sodhabha devaleka sudhI gayA hatA, vartamAnamAM tyAM sudhI jAya che, ane bhaviSyamAM paNa saudharma ka95 sudhI ja jo, A pramANe bhagavAnanuM kathana sAMbhaLIne temanuM tyAM sudhI gamana karavAnuM kAraNa sApAnI jasAyI gautabhAbhI nIyana X Y 2-" kiM patiya bhaMte! asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissati ya?" - Y MYR Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrinkA TIkA za. 3 u. 2 su. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 341 'tersiNaM' tepAM khalu 'devANaM' devAnAm 'bhavapacaibhaverANubaMdhe' bhavamatyayatrairAnuvandhaH ahinakulavad janmArabhya zAzvatikavirodhaH bhavaH pratyayaH kAraNaM yasya vairAnubandhasya sa bhavapratyayavairAnubandhaH, anubandhaH paramparA, ataeva bhavapratyaya'vairAnubandhatvAt 'teNaM devA' te khalu devAH 'vikubvemANA' vikurvantaH krodhena trikurvaNAzakyA mahadvaikriyazarIraM kurvantaH 'pariyAremANA' paricArayantaH parakIyadevInAM bhogaM kartukAmA vA 'Ayarakkhe' vaimAnikAn AtmarakSakAn 'deve' devAna 'vittAse 'ti' vitrAsayanti, trAsamutpAdayanti 'ahAlahUsagAI rayaNAI' yathA ya' he bhadanta / asurakumAra deva jo saudharma svarga taka jAte haiM - jAyeMge so unake vahAMtaka jAne meM kyA kAraNa hai ? bhagavAn isakA uttara deneke liye gautama se kahate haiM - 'goyamA' he gautama ! 'tesi NaM devANaM' una asurakumAra devoM ke ' bhavapaJcaiyaverANubaMdhe ' bhavapratyayika vairAnubaMdha hotA hai | ahi nakula (sarpanakula) kI taraha janma se lekara zAzvatika virodhakA nAma vairAnubaMdha hai / isa vairAnubaMdha kA bhava hai / isaliye yaha vairAnubaMdha bhavapratyayika kahA gayA hai / paramparAkA nAma anubaMdha hai / isaliye bhavapratyayika vairAnubaMdha vAle hone ke kAraNa ve deva ' vikuvvaimANA ' krodha se vikurvaNAzaktidvArA choTA vaDA zarIra karate hue aura 'paricAremANA' dUsare devoM kI deviyoMke sAtha bhoga karane kI icchA ke vazavartI hote hue 'Ayarakkhe' vaimAnika AtmarakSaka 'deve' devoMko 'vittAti' trAsa utpanna karate haiM kAraNa kumAra deveza zA kAraNe saudharma devaleAka sudhI jatA hatA, jAya che ane bhaviSyamAM paNa jaze ? zA kAraNe tee tyAM jAya che? gautama svAmInAM praznanA mahAvIra prabhu nIceabhaashe navANa mApe he " goyamA !" he gautama | "tesiNaM devANaM" te asurabhubhAra hevAne te dveSateAunA heve| sAthai " bhavapaccaiyaverANubaMdhe " bhavapratyayi vairaanukhaMdha hoya che. sApa ane neLiyA vacce janmathI ja jevI duzmanAvaTa hAya che evI kAyamI duzmanAvaTane vairAnubaMdha kahe che. A dharAnukha dhanuM kAraNu Sava che. tethI te vairAnukha dhane bhavapratyayika vairAnubaMdha kahyo che. A jAtanuM vera bhava para parAthI cAlyuM Avatu hAya che. A rIte bhavaprayika verAnuna dha hAvAne kAraNe te asurakumAra devA "trikuvvemANA" madhAvezamAM bhAvIne vibhuvA zaktidvArA nAnAM bhoTI 3yo dhAraya urIne "paricAremANA" jInna devAnI devaaNgnaao| sAthai loga bhogavavAnI chAthI " Ayarakkhe deve " vaibhAni AtmarakSA devAne " vicAseti " trAsa Aye che. Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 340 'jAe' gAyana-bhapute mAda 'ka' kalpa gamanasAmarthya vartate kina na tatparyantaM gatA gamiSyanti yA minnu 'sohamma' saudharma 'puNa' punaH karSa phApaM gayA ya gatAga 'gamini gamipyanti / gautamaH saudharmaparyantosoka gamanamayonanaM pRcchavi-'kiMpaniyana maMte' ityaadi| 'he bhaganana ! ki masyaya ki kAraNaM khalu amurakumArA deyAH 'sohamma' sodharma 'kappa' palma 'gayA ye gatAma 'gamissati yo gamipyanti / tepAmamurakumArANAM saudharmaparyantagamane pho hetuH ? bhgvaanaad-gogmaa| tesi naM' ityaadi| he gautama / asurakumAra deva jA sakate hai| arthAt 12 veM phalpataka asurakumAra deva udhyaloka meM jA sakate hai| parantu abhItaka ve vahatika na gaye hai, na jAteM haiM aura na Age bhI jAyeMge / 'acyuta taka, jA sakate hai| aisA jo kahA gayA hai. so yaha to unake gamanakA sAmarthyakA pradarzana mAtra hai / yadi ye jAnA cAheM to vahAM taka jA saphate hai / parantu abhI taka na gaye hai aura na Age bhI jAyagI 'sohammaM puNa kappaM gayA ya gamissaMti ya' ye to saudharma devaloka taka hI jAte haiM, gaye haiM aura Age bhI yahAM taka jaaveNge| isa prakAra 'asurakumAra deva saudharma devaloka taka hI jAte haiM, gaye hai, jAyaNa aisA kathana prabhuke mukhase sunakara vahAM taka inake jAne meM kyA kAraNa hai' isa pAtako jAnaneke liye gautama prabhu se pUchate hai / pattiyaM NaM maMte / asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissAta agruta nAmanA devaloka sudhI UrvalokamAM jaI zake che. paNa kharekhara to Aja kadI paNa teo acuta devaloka sudhI gayA nathI, vartamAnamAM jatA paNa nathI* bhaviSyamAM jaze paNa nahI. "teo acuta ka95 sudhI jAya che." A kathana te temanuM sAma batAvavA mATe ja karyuM che. je teo dhAre te tyAM sudhI jaI zakavAna samartha che. tyAre teo kayAM sudhI UrvalekamAM jAya che? "sohammaM puNa kappaM gayA ya gamissaMti ya" masurabhumAra va bhUtAna sIdhabha' devaleka sudhI gayA hatA, vartamAnamAM tyAM sudhI jAya che, ane bhaviSyamAM paNa saudharma ka95 sudhI ja jaze. A pramANe bhagavAnanuM kathana sAMbhaLIne temanuM tyAM sudhI gamana karavAnuM kAraNa pAnI nizAsAyI gautabharapAbhI nIyana prazna hai- paliye bhaMte ! amurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya?" 3-1 ! asura Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadinkA TIkA za.3 u. 2 sU.1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 341 "tesiMNaM' tepAM khalu 'devANaM' devAnAm 'bhavapaJcaiaverANubaMdhe' bhavAtyayavairAnuvandhaH ahinakulavad janmArabhya zAzvatikavirodhaH bhavaH pratyayaH kAraNaM yasya vairAnubandhasya sa bhavapratyayavairAnuvandhaH, anuvandhaH paramparA, ataeva bhavapratyayavairAnuvandhatvAt 'teNaM devA' te khalu devAH 'vikumvemANA' vikurvantaH krodhena vikurvaNAzacyA mahavai kriyazarIraM kurvantaH 'pariyoremANA' paricArayantaH parakIyadevInAM bhogaM kartukAmA vA 'Ayarakkhe' caimAnikAn AtmarakSakAn 'deve' devAn 'vittAseM ti' citrAsayanti, trAsamutpAdayanti 'ahAlahusagAI rayaNAI' yathAya he bhadanta ! asurakumAra deva jo saudharma svarga taka jAte haiM-jAyeMge so unake vahAMtaka jAne meM kyA kAraNa hai ? bhagavAn isakA uttara deneke liye gautama se kahate haiM-'goyamA' he gautama ! 'tesi NaM devANaM' una asurakumAra devoM ke 'bhavapaccaiyaverANubaMdhe' bhavapratyayika vairAnuyaMdha hotA hai / ahi nakula (sarpanakula) kI taraha janma se lekara zAzvatika virodhakA nAma vairAnubaMdha hai / isa vairAnubaMdha kA kAraNa bhava hai / isaliye yaha vairAnubaMdha bhavapratyayika kahA gayA hai / paramparAkA nAma anubaMdha hai| isaliye bhavapratyayika vairAnuvaMdha vAle hone ke kAraNa ve deva 'vikumvemANA' krodha se vikurvaNAzaktidvArA choTA baDA zarIra karate hue aura 'paricAremANA' dUsare devoM kI deviyoMke sAtha bhoga karanekI icchA ke vazavartI hote hue 'Ayarakkhe' vaimAnika AtmarakSaka deve' devauko 'vittAseMti' trAsa utpanna karate hai kumAra deve zA kAraNe saudharma devaloka sudhI jatA hatA, jAya che ane bhaviSyamAM paNa jaze? zA kAraNe teo tyAM jAya che? gautama svAmInA praznanane mahAvIra prabhu nIceprbhaarii pAma mApe che-"goyamA" gautama ! "tesiNaM devANa" a sura bhAra devAne te patana devA sAthe "bhavapaJcAyaverANabaMdhe" satyayirA baMdha hoya che. sApa ane neLiyA vacce janmathI ja jevI duzamanAvaTa hoya che evI kAyamI duzmanAvaTane vairAnubaMdha kahe che. A virAnubaMdhanuM kAraNa bava che. tethI te virAnubaMdhane bhavapratyayika verAnubaMdha karI che. A jAtanuM vera bhava paraMparAthI cAlyuM AvatuM hoya che. A rIte bhavapratyayika vairAnubaMdha hovAne kAraNe te asurakumAra devo "vikunvemANA" mAvezamA bhAvI vidA zahitA nAnA bhai 3 // pAraNa 4zane "paricAremANA" gIta svAnA vaaNgnaa| sAye sAgavAnI 42chAyA "Ayarakkhe deve" bhAni: AtmarakSA svAna "vitAseMti" trAsa Apacha. Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 bhagavatI laghusvakAni rasnAni yathocitAni bhalpamArANi bahumRtyaratnAni 'gaDAya' sI. svA 'AmAe' AganA 'egaMtamata' ekAntambhantam atyantanirjanamadeze 'manakA maMti' apAmanti gchnti| gautamaH punaHpRcchati - 'atyiNaM mNte| ityAdi / he bhagavan ! 'tesi devANaM' tepo devAnAm vaimAnikadevAnAm 'ahA lahusagAI yathAladhustrakoni hasvarUpANi rayaNAI ratnAni 'atyi' santi kim / bhagavAnAitA , atyi' / gautamaH pRcchati-se kahamiANi pakareM ti| bhaya he bhagavan ! yadA te amarA vaimAnikAnAM glAni caurayanti tadA kim -idAnI ratnagrahaNAnantaramekAntApakramaNakAle vaimAnikAH prakurvanti kathaM tAn daNDayanti nigRhanti thA, tadarya yA upAyaM samAcaranti ? bhagavAnAha'ahAlahusagAI yathocita alpabhAra ghAle yamRtya 'rayaNAI unake ratnoko gahAya' lekara 'AbhAe' apane Apa 'egaMtamaMta' ekAnta nirjana-anta pradezameM 'avakAmaMti' cale jAte haiM-bhAga jAte hai ! agha gautama bhagavAna se punaH pUchate haiM 'atyi NaM bhaMte / he bhadanta / 'tesiM devANaM' una caimAnika devoMke pAsa 'ahAlasagAI' yathocita laghurUpavAle yahumUlya 'rayaNAI' ratna 'atyi' hote haiM kyA? isaka uttara meM prabhu kahate haiM 'hatA aridha hAM gotama! una vaimAnika Atma rakSaka devoM ke pAsa yathocita laghurUpa vAle gharamUlya ratna hAta h| 'se kahamiyANi pakareMti' he bhagavan ! jaya ve asurakumAra deva vemA nika devAMke ratnoMko curAte hai aura dhurAkara ekAnta sthAnameM bhAga jAte hai, usa samaya vaimAnika kyA karate hai? kyA unheM daNDa deta hai yA unakA nigraha karate hai ? ve kauna sA upAya karate hai ? isa "ahaalhsgaaii| bhane yathAyita, masi aorani manAmaha bhUyavAna rayaNAI ratnAna gahAya" 615 ne 'AbhAe' pAtAnI nata " pagaMtamaMta" 310. meAnta ( nina) pradezamA "avakAmaMti" all aru che. ve gautama kAmI mahApAra prabhune prazna pUche cha-"tesiM devANa" te bhAni vo pAse "ahAlahusagAI rayaNAI asthi ?" yathAyita, easi nanA, mabhUtya. 2.t| jaya cha / dhi , sapazya sAya che. ".se kahamiyANi pakareMti" atra "jyAre te asurakumAra de vaimAnika denAM ratno cArIne ekAMta sthAnamAM bhAga kAya che tyAre vaimAnike zuM kare che te temane zikSA kare che ke temanI pAsethI te nA meNavI che? tammA 26pAya *2.che? . . Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za.3 u.2 sU.1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNaca 343 'to se pacchAkAyaM pabahaMti' iti / tepAmamurakumArANAm 'pacchA' pazcAt ratnApaharaNAnantaram 'kArya' zarIraM te vaimAnikAH 'panvahaMti' pravyathante pIDayanti jaghanyataH antarmuhUrtam utkarSAt paNmAsAn yAvat-caimAnikAstepAM zArIrikavyathAmutpAdayantItyarthaH / gautamaH pRcchati-'pabhUNaM bhaMte !' ityAdi / he bhagavan ! te asurakumArA devAH 'tattha' tatra saudharmakalpe 'gayAceva samANA' gatAthaiva santaH 'tAhiM accharAhi tAbhiH apsarobhiH vaimAnikadevAGganAbhiH 'saddhi' sArdham "divvAI bhogabhogAi' divyAn bhogabhogAn 'bhuMjamANA' bhuskhAnA anubhavantaH 'viharittae' vihartum 'pabhU' prabhavaH samarthAH bhavanti kim ? bhagavAn Aha-'No iNaDhe sama?' nAyamarthaH samarthaH-he gautama ! te asurakumArAH apsagautama ke praznakA uttara dete hue prabhu unase kahate hai 'tao se pacchA kAyaM pavvahaMti' ratnApaharaNa ke bAda ve vaimAnika deva una asurakumAroM ke zarIra ko pIDo pahu~cAte hai / vaimAnikoM dvArA pahu~cAI yaha pIDA kamase kama eka muhUrta taka aura jyAdA se jyAdA 6 mAsa taka una asuroke zarIra ko vyathita karatI hai| gautama pUchate hai-'pabhUNaM bhaMte !' ityAdi, he bhadanta ! ve asurakumAra deva 'tattha' usa saudharmakalpameM 'gayA ceva samANA' jAte ke sAtha hI 'tAhiM accharAhiM vaimAnika devokI aGganAoke sAtha 'dinvAI bhogabhogAI' divya, bhogane yogya bhogeko 'bhuMjamANA' bhogane ke liye viharittae pabhU' kyA samartha ho jAte hai ? uttara dete hue prabhu kahate hai-'No 'iNa? sama?' he gautama / aisI bAta nahIM hai| arthAt ve asurakumAra jAneke sAtha hI vaimAnika devokI aGganAoMke sAtha divya bhogane yogya bhogoko uttara-"tao se pacchA kArya pavahaMti" 2tnatI yArI yayA pachI ta mAni devo te asurakumAra devone zArIrika zikSA kare che. vaimAnika dvArA karavAmAM AvelI te zArIrika zikSA temane ochAmAM ochA eka mahatuM paryata ane vadhAremAM vadhAre cha mAsa paryata zArIrika pIDA pedA kare che. pra-"pabhUNaM bhaMte ! tyA" mahata ! ta masuzumAra hai| "tattha" tyA "gayA ceva samANA" tI sAthai 4 "tAhiM accharAhi" paimAni vonI viyAnI (apsarAkAnI) sA hisAI bhogabhogAI" hioya, savA yAzya lAgAna "bhujamANA viharittae pabhamanane zatimAna che ? uttara-"jo iNadve sama jhautama ! me manatu nathA 22 tyAM jatA veMta ja asurakumAre vaimAnika devonI devAMganAo sAthe bhege bhagavAne samartha Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 VALANCHES yA devA u utpati, jAna-mohammI ko ? bhaMte! akumArA devA u upayanti, gomA ! se jAnA bhutuAivA, pAhavA, puliMdA (ga) bA, durgAbA, dariyA. llamavi AsavalaM yA haliMyA. johavA. Agaleti evameva sukumArAvi devANa arihaMta ceiANi yA, aNagAre vA, bhAvijaya i uppayaMti, jAba- sohammo kappo, save viNaM bhaMte! kumArA devA OM uppayaMti, jAva-sohammo kappo ! No iNTTe samaTe, mahiDiyA NaM anuskumArA devA jAva- sohammo kappo esaviNaM bhaMte ! namare asui kumArarAyA una uppar3aa putri jAva- sohammo kampo!. goyamA ! aho NaM bhaMte! camare asuriMde, mahidvIpa, mahajjuIpa, jAba-kahiM paviTTA ? diTTuto bhANiavo // sU0 2 // chAyA-kiyakAlena nagarana ! amuskumArA devAH sauvakalpa gatAtha gamiSyanti ca ? gautama ! anantAbhiH 20 89 bha. (4 na bhrU" jula at mahaM vIsA " le asurakumAra devoM kI utpAta kriyA kA bakAlasma NaM bhaMte / ' ityAdi / varNana sUnnAtha - (kavaGgakAlassa paNaM bhaMte ! asurakumArI anumAra devAnI utpAta kriyAnuM varNana kANaM bhete 1 " chatyAhi kava kAlasa NaM bhaMte ! asurakumArA devA OM Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 345. - divvAI bhogabhogAIM ' divyAn bhogabhogyAn ' bhuMjamANA ' bhuJjAnA : "viharita' vihartum na tu haThAt vihartuM samarthAH / ' ahaNaM' atha yadi khalu 'tAo accharAo' tAH apsarasaH 'no ADhAyaMti' no Adriyante AdaraM na kurvanti' no 'pariyANaMti' parijAnanti svAmitvena nAGgIkurvanti tadA 'no NaM pabhU' naiva khalu prabhavaH samarthAH te asurakumArA devAH 'tAhi accharAhiM saddhi' tAbhiH apsarobhiH sArddhaM 'divvADa bhogabhogAI' divyAna bhogabhogAn 'bhuMjamANA' bhuJjAnA: 'virittae' vihartum (naiva samarthA bhavanti iti pUrveNAnvayaH ) bhante bhagavAn teSAmasurakumArANAM saudharmakalpaparyante pUrvoktarItyA gamanakAraNaM pratipAdyopasaMharati 'evaM khalu goyamA ! ' ityAdi / he gautama ! evaM khalu pUrvoktamayojanamuddizya asurakumArA devAH 'sauhammaM saudharmaM 'kappaM' kalpaM 'gayA ya' gatAca 'gamissaMti ya' gamiSyanti ca // sU0 1 // asurakumAra devAnAmutpAta kriyAvarNanam mUlam - "ketraiyakAlassa NaM bhaMte ! asurakumArA devA uDa uppayanti, jAva - sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya ? goyamA ! aNatAhi ussappiNIhiM, aNaMtAhiM avasappiNIhiM samaikaMtAhiM, atthiNaM esabhAve loyaccherayabhUe samupajjai, jeNaM asurakumArA bhogane yogya bhogoko 'No NaM bhuMjamANA viharitae' bhoganeke liye samartha nahIM ho sakate haiM / anta meM aba bhagavAna una asurakumAra devoM kA isa prakAra se saudharma svargameM jAne kA kAraNa pratipAdita kara upasaMhAra karate hue gautamase kahate hai ' evaM khalu goyamA / asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya' he gautama ! yahI kAraNa hai ki ve asurakumAra deva saudharma kalpameM jAte hai, pahile gaye hai aura Age bhI vahIM para jAyeMge || sU0 1 // hivya, "bhogabhogAIM" logavacA yezya logone "No NaM bhujamANA virittae " upabhega karI zakatA nathI. A rIte asurakumAra devonA saudhama devaleAka sudhI gamananuM 2] jatAvIne mahAvIra prabhu he che ! "evaM khalu gAyamA ! amarakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya ganissaMti ya" he gautama! te araho asurasubhAra devo saudha kalpamAM jatA hatA, jAya che ane viSyamAM paNa jaze. ! sU. 1 | Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 344 bhagavatI romiH-saha vihA~ samartha na santi 'sema' aga sala kintu 'to' kA tasmAt saudharmaphalpAt 'parinirataMti' pravinivartante parAvartante 'to parinika sitA pratinirapa gati atra ninasthAne mAganti 'jA' yadi khala kadAcita 'tAmo anacharAmoM' tA:- apArasa: 'AdArAMti' Adi yante samAdaraM kurvanti pariyANati ' parijAnanti tAn svAmitvenAnIkarSa nti vadA 'paNaM' mamaraH khalu-samaryAH kila bhavanti te asurakumArA dezaH 'tAhiM accharAThiM' tAmiH apsaromiH 'sadi' sArtham 'dinAI divyAna bhogane ke liye samartha nahIM hote hai 'se' kintu 'to' usa sau dharmaphalpa se jaya 'paDiniyataMti' ce lauTate hai aura 'paDiniyatitA' lauTakara 'ihamAgacchati' apane sthAna para Ane lagate hai 'jANaM tAmA to ve 'accharAo' apsarAe~ yadi kadAcita 'AhAyaMti' unakA Adara satkAra pharaM, 'pariyANaMti' aura unheM apane svAmIrUpa se svAkAra kareM 'te asurakumArA devA' tapa ghe asurakumAra deva 'tAhiM acchA saddhi una dhamAnika devAkI aGganAoMke sAtha divvAiM bhogabhAgAra bhujamANA viharittae pabhUNaM' divya bhogane yogya bhogoko bhAganaka liye samartha ho sakate hai / haThase jayadastIse nahIM / 'ahaNaM' aura yadi 'tAo accharAo' ve apsarAe~ 'no ADhAyati unheM AdarakA dRSTise nahIM dekheM 'No pariyANaMti ' apane svAmIrUpa se unheM nahA svIkAra kareM to 'te' ve 'asurakumArA devA' asarakamAra deva 'tAe accharAhiM saddhi' una apsarAoM ke sAtha 'divcAI divya 'bhogabhogAi' nayA. "se" pay " o paDiniyati" nyAre tasA te saudharma 85mAra pAcha 52tA khAya cha. "paDiniyattitA ihamAgacchaMti" ma pAcha zana pAtA sthAna ori 4 cha tyAre "jaNaM tAo accharAo pADhAyaMti" na ta / nAmA tmn| mAi2 42, "pariyANati bhane bhanI potAnA svAbhI 33 zvAsa 42 to "te asurakumAra devA" a sasurazubhA2 devo "tAhiM accharAhi saddhi" tAni vAnI masarAmA sAthe "divAI bhogabhogAI bhujamANA vihAra ttie pabha"hinya, losA yogya sAmAna po pAne samartha manI cha para samayI tammA te 4 // zatA nathI. " ahaNaM tAo accharAo" aa asA "no ADhAyati" tebhane mA62nI yA nahIM, "no pari na bhane bhane svAmI tarI svAre nahI to "te asarakamAraH devA" te asubhA2 vo "tAhiM accharAhi saddhi" te masarAmAnI sAtha divyA devA. Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 345. divvAI~ bhogabhogAI ' divyAn bhogabhogyAn 'bhujamAnA ' bhuJjAnA : 'viharita' vihartum na tu haThAt vihartuM samarthAH / ' ahaNaM' atha yadi khalu 'tAo accharAo' tAH apsarasaH 'no ADhAyaMti' no Adriyante AdaraM na kunti' no 'pariyANaMti ' parijAnanti svAmitvena nAGgIkurvanti tadA 'no NaM pabhU' naiva khalu prabhavaH samarthAH te asurakumArA devA' 'tAhi accharAhiM sarddhi' tAbhiH apsarobhiH sArddhaM 'divvAi bhogabhogAi ' divyAna bhogabhogAn 'bhuMjamANA' bhukhAnA: 'viharitae' vihartum (naiva samarthA bhavanti iti pUrveNAnvayaH ) bhante bhagavAn teSAmasurakumArANAM saudharmakalpaparyante pUrvoktarItyA gamanakAraNaM pratipAdyopasaMharati ' evaM khalu goyamA ! ' ityAdi / he gautama ! evaM khalu pUrvoktamayojana muddizya asurakumArA devA: ' sauhammaM ' saudharme 'kappaM' kalpaM 'gayA ya' gatAtha 'gamissaMti ya' gamiSyanti ca // 0 1 // " asurakumAradevAnAmutpAtakriyAvarNanam mUlam - " ke iyakAlassa NaM bhaMte! asurakumArA devA uDa uppayanti, jAva - sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya ? goyamA ! anaMtAhiM ussappiNIhiM, aNaMtAhiM avasappiNIhiM samaikaMtAhiM, atthiNaM esabhAve loyaccherayabhUe samupajjai, jeNaM asurakumArA bhogane yogya bhogoko 'No NaM bhuMjamANA viharitae' bhoganeke liye samartha nahIM ho sakate haiM / anta meM aba bhagavAna una asurakumAra devoM kA isa prakAra se saudharma svarga meM jAne kA kAraNa pratipAdita kara upasaMhAra karate hue gautama se kahate hai ' evaM khalu goyamA / asUra - kumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya' he gautama ! yahI kAraNa hai ki ve asurakumAra deva saudharma kalpameM jAte hai, pahile gaye hai aura Age bhI vahIM para jAyeMge // sU0 1 // divya, "bhogabhogAIM" logavA yezya logone "No NaM bhujamANA virittae" upabhoga karI zakatA nathI. A rIte asurakumAra devonA saudhama devaleAka sudhI gamananuM bhAraSu atAvIne mahAvIra prabhu che " evaM khalu goyamA ! asurakumArA devA sohammaM kappaM gayA ya ganissaMti ya" he gautama! te aro asuranubhAra devo saudharmAM kalpamAM jatA hatA, jAya che ane viSyamAM paNa jaze. // sU. 1 // Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 bhagavatIle romi:-saha vihA~ samarthA na santi 'seNaM' atha khala kintu 'to' tataH tasmAt saudharmakalpAt 'paDinivattaMti' pravinivartante parAvartante 'tao paDiniyasittA' tataHmatinitya 'ihAgacchaMti' atra nijasthAne Agacchanti 'jaiNaM' yadi khalu kadAcit 'tAo accharAo' tA:- apsarasa: 'ADhAyaMti' Adiyante samAdaraM kurvanti ' pariyAgaMti' parijAnanti tAn svAmitvenAnIkurvanti tadA 'pabhRNaM' mabhavaH khalu-samarthAH kila bhavanti te amurakumArA devAH 'tAhi accharAhiM ' tAbhiH apsarobhiH 'saddhiM ' sArtham 'dibAI divyAn bhogane ke liye samartha nahIM hote hai 'se NaM' kintu 'to' usa sau. dharmakalpa se jaba 'paDiniyattati' ve lauTate hai aura 'paDiniyattittA' lauTakara 'ihamAgacchati' apane sthAna para Ane lagate hai 'jahaNaM tAo to ve 'acchAo' apsarAe~ yadi kadAcit 'ADhAyaMti' unakA Adara satkAra karaM, 'pariyANaMti' aura unheM apane svAmIrUpa se svIkAra kareM 'te asurakumArA devA' taba ve asurakumAra deva 'tAhiM accharAhiM saddhi una vaimAnika deveMkI aGganAoMke sAtha divAI bhogabhogAI bhujamANA viharittae pabhU NaM' divya bhogane yogya bhogoko bhoganeke liye samartha ho sakate hai / haThase jabardastIse nahIM / 'ahaNaM' aura yadi 'tAo accharAo' ve apsarAe~ 'no ADhAyati' unheM AdarakI dRSTise nahIM dekheM 'No pariyANati ' apane svAmIrUpa se unheM nahIM svIkAra kareM to 'te' ve 'asurakumArA devA' asurakumAra deva 'tAhiM accharAhiM saddhi' una apsarAoM ke sAtha 'divvAI' divya 'bhogabhogAI nayA, "se" paY " tao paDiniyattati " nyAre temA ta sauSama mAthA pAchatA DAya che. "paDiniyattitA ihamAgacchati" ma pAcha zana pAtAne sthAne tai DAya che tyAre "jaiNaM tAo accharAo ADhAyaMti"nne ta - naa| tamanA mA62 42, "pariyANaMti" mane tamanA potAnA pAbhI ithe svAra reta te asarakumAra devAta masurazumAra vo "tAhi accharAhi saddhi" mAni vAnI masarAmI sAthe " divAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharicie pa hilya, sogA yogya sogAnI Byan 42vAna samartha manI che year samayI tamA tebharI zatA nathI. "ahaNaM tAo accharAo" aa masarAmA "no ADhAyaMti" tebhane mArI yA nahIM, "no pariyati bhana bhane svAmI tarI vIre nahAta te asarakamAraH devA" te masurabhAra devo "tAhi accharAhiM saddhi" te masarAmAnI sAya "divvAI" Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 . 1 bhagavatsamavasaraNam camaranirUpaNazca 31 diours bhogabhogAI'' divyAn bhogabhogyAn 'bhuMjamANA' bhuAnA 'viharitae' vihartum na tu haThAt vihartu samarthAH / ' ahaNaM' atha yadi kha 'tAo accharAo' tAH apsarasaH 'no ADhAyaMti' no Adriyante AdaraM na : rvanti' no 'pariyANaMti' parijAnanti svAmitvena nAGgIkurvanti tadA 'no bhU' naiva khalu prabhavaH samarthAH te amarakumArA devAH 'tAhiM accharAhiM sa tAbhiH apsarobhiH sArddha 'divvA bhogabhogAI' divyAna bhogabhogAn 'bhu' mANA' bhuJjAnAH 'virittae' vihartum (naiva samarthA bhavanti iti pUrveNAnvayaH bhante bhagavAn teSAmasurakumArANAM saudharmakalpaparyante pUrvoktarItyA gamanakAra pratipAdyopasaMharati 'evaM khalla goyamA / ' ityAdi / he gautama / evaM ra pUrvoktaprayojanamuddizya asurakumArA devAH 'sauhammaM saudharme 'kappaM' va 'gayA ya' gatAtha 'gamissaMti ya' gamiSyanti ca // sU0 1 // asurakumAra devAnAmutpAtakriyAvarNanam 6 mUlam - "kevaiyakAlassa NaM bhaMte! asurakumArA devA u uppayanti, jAva - sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya ? goyama aNaMtAhiM ussappiNIhiM, aNaMtAhiM avasappiNIhiM samaikaMta asthiNaM esabhAve loyaccherayabhUe samupajjai, je paNaM asurakumA bhogane yogya bhogoko 'No NaM bhuMjamANA viharittae' bhoganeke samartha nahIM ho sakate haiM / anta meM aba bhagavAna una asuraku devoM kA isa prakAra se saudharma svargameM jAne kA kAraNa pratipAdita upasaMhAra karate hue gautamase kahate hai ' evaM khalu goyamA / a kumArA devA sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya' he gautama ! Rs kAraNa hai ki ve asurakumAra deva saudharma kalpameM jAte hai, pahile hai aura Age bhI vahIM para jAyeMge || sU0 1 // divya, "bhogabhogAI" logavanA yogya logoMnI "No NaM bhujamANA viharita upaleAga karI zakatA nathI. A rIte asurakumAra devonA saudhama devalejaM sudhI ga azazu tAvIne mahAvIra prabhu ! che hai "evaM khalu goyamA ! asurakumArA da sohammaM kappaM gayA ya ganissaMti ya" he gautama! tero masurasubhAra saudha kalpamAM jatA hatA, jAya che ane bhaviSyamAM paNa jaze. 1 sU. 1 u Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 bhagavatIsa robhiH saha vihartuM samarthA na santi 'seNaM' atha khalu kintu 'tao ' tataH tasmAt saudharmakalpAt 'paDinivati' pratinivartante parAvartante 'tao pariniya cittA' tataHmatinivRtya 'ihAgacchaMti' atra nijasthAne Agacchanti ' jaiNaM ' yadi khalu kadAcit 'tAo accharAo' tA:- apsarasaH 'ADhAyaMti' Adi yante samAdaraM kurvanti 'pariyANaMti ' parijAnanti tAn svAmitvenAGgIkurvanti tadA ' pabhUNaM ' prabhavaH khalu- samarthAH kila bhavanti te asurakumArA devAH ' tAhi accharAhiM' tAbhiH apsarobhiH saddhi ' sArdham 'divvAI' divyAn * bhogane ke liye samartha nahIM hote hai 'se NaM' kintu 'tao' usa saudharmakalpa se jaba 'paDiniyattati' ve lauTate hai aura 'paDiniyattittA' lauTakara 'ihamAgacchati' apane sthAna para Ane lagate hai 'jahaNaM tAo to ve 'accharAo' apsarAe~ yadi kadAcit 'ADhAyaMti' unakA Adara satkAra karaM, 'pariyANaMti' aura unheM apane svAmIrUpa se svIkAra kareM 'te asurakumArA devA' taba ve asurakumAra deva 'tAhiM accharAhi saddhi' una vaimAnika deveMAkI aGganAoMke sAtha divvAI bhoga bhogAI bhuMjamANA viharita pabhUNaM' divya bhogane yogya bhogoko bhogane ke liye samartha ho sakate hai / haThase jabardastI se nahIM / 'ahaNaM' aura yadi 'tAo accharAo' ve apsarAe~ 'no ADhAyeti' unheM AdarakI dRSTise nahIM dekheM 'No pariyANaMti ' apane svAmIrUpa se unheM nahIM svIkAra kareM to 'te' ve 'asurakumArA devA' asurakumAra deva 'tAhi accharAhi saddhi' una apsarAo ke sAtha 'divvAI' divya 'bhoga bhogAI' nathI. " se " " tao paDiniyataMti " kyAre tethe te saudharma bhAMdhI thAchaM iztA hoya che. "paDiniyattitA ihamAgacchaMti" bhane pAchAM irIne potAne sthAne tAM hoya che tyAre "jaiNaM tAo accharAo ADhAyaMti" le te devaga nAmo tebhanA Ahara 42, "pariyANaMti" ane temanA potAnA svAbhI 3ye svora 5re to " te asurakumAra devA " te asurakumAra devo "tAhiM accharAhiM saddhiM" te vaibhAnika hevonI apsarA sAdhe " divvAI bhogabhogAIM bhuMjamANA vihari - tie pabhU " hivya, logavanA yogya logono upaloga urakhAne samartha manI zaDe che lera lusamayI tethe| tebha urI zustA nathI. "ahaNaM tAo accharAo " le te apsraao| "no ADhAyaMti" tebhane sAharanI dRSTiyA leve nahIM, "no pari yANaMti " ane tebhane svAbhI tarIke svIdvAre nahIM to " te asurakumAra devA " te suramumAra devo "tAhiM accharAhiM saddhi" te apsarAonI sAthai "divvAI" Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u. 2 su. 2 asurakumAra devAnAmutpAtakriyAnirUpaNam 347 ntAbhiH avasarpiNIbhiH samatikrAntAbhiH asti epa bhAvo lokAzcaryabhUtaH samu spadyate yat asurakumArA devAH Urdhvam utpatanti, yAvada - saudharmaH kalpaH / ! kiM nizrAya bhagavan ! asurakumArA devAH Urdhvam utpatanti yAvat-saudharmaH kalpa: ? gautama ! sa yathA nAma zavarAvA, varAvA, TakaNA vA, bhuttukA vA, upayaMti) he bhadaMta ! kitanA kAla nikalajAne ke bAda asurakumAra deva urdhvaloka meM jAte haiM (jAva sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ga) ki jisase ve yAvata saudharmakalpa meM gaye haiM aura jAyeMge, aisA kathana siddha ho jAtA haiM / (goyamA !) he gautama ! (anaMtAhiM ussappiNIhiM aNatAhi avasappiNIhiM samaitAhiM' ananta utsarpiNI aura ananta avasarpiNI kAla ke bIta jAne ke bAda ( loyaccherayabhUe esabhAve samupajjai ) loka meM Azcarya utpanna karane vAlA yaha bhAva utpanna hotA hai ( jeNaM asurakumArA devA uDha uppayaMti ) ki asurakumAra deva urdhvaloka meM jAte haiM (jAva sohammo kappo) aura yAvat saudharma kalpataka jAte haiM / ( kiM nissAe NaM bhaMte! asurakumArA devA uDDa uppayaMti jAba sohammo kappo ) he bhadanta ! kisakA Azraya karake asurakumAra deva yAvat saudharma kalpataka jAte haiM ? ( goyamA ) he gautama ! ( se jahAnAmae sabarAi vA, bavcarAi vA, TaMkaNAivA, bhutyAi vA, paNhayAi vA ) jaise koI eka zara he bhadanta ! keTale! samaya pasAra thayA pachI asurakumAra devA UlAkamAM jAya che! ( jAva sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya ) jethI teo Urdhva leAka pa gayA che bhane 4ze zevuM uthana sAmita thA laya che ? ( goyamA ! ) he gautama ! ( anaMtA usapiNIhiM aNatAhi avasappiNIhiM samajhatAhiM"anaMta utsarpi ane anaMta avasarpie~| Aja vyatIta thayA pachI (loyaccherayabhUe esabhAve samu* pajjai) sabhAM Azcarya utpanna 42nAza (jeNaM asurakumArA devA uDDha uppayaMti ) asuramubhAra devAnA udhvasAmmAM gamana urakhAnA, (jAva sohamme kappe ) saudharbha hevaboI paryanta bhavAnI prasaMga uddabhave che. ( kiM nissAe NaM bhaMte ! asurakumArA devA uDU uppayaMti jAva sohammo kappo ? ) huM badanta ! thenA Azraya laIne asurakumAro saudha kalpa sudhI jAya che ? (gopamA !) 3 gautama ! se jahA nAmae savarAi vA vavbarAi vA, TaMkaNAcA, attagAra vA 52 , Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 bhagavatI devA u uppayaMti, jAva- sohammo kappo ? kiM NissApUrNa bhaMte! asurakumArA devA urdU uppayanti, jAba- sohammo kappo ? goyamA ! se jahAnAmae savarA ivA, baccarA. ivA, TaMkaNA ivA, bhutuA ivA, paNhayA ivA, puliMdA ivA, egaM mahaM raNNaM vA, kha (ga) bA, duggaM vA, dariM vA, visavaM vA, pavtrayaM vA NIsAe sumahallamavi AsavalaM vA, hatthivalaM vA, johavalaM vA, dhaNubalaM vA, Agaleti, evAmeva asurakumArA vi devA NapaNattha arihaMtA vA, arihaMta ceiANi vA, aNagAre vA, bhAviappaNo nissAe uDa uppayaMti, jAva-sohammo kappo, savve viNaM bhaMte ! asurakumArA devA u uppayaMti, jAva-sohammo kappo ? goyamA ! No iNaTTe samaDe, mahiDDiyA NaM asurakumArA devA uGkaM uppayaMti, jAba - sohammo kappo esaviNaM bhaMte! camare asuriMde, asurakumArarAyA uD uppaia puvviM jAva- sohammo kappo ? haMtA, goyamA ! aho NaM bhaMte! camare asuriMde, asurakumArarAyA mahiDIe, mahajjuIe, jAva- kahi paviTThA ? kUDAgArasAlA dito bhANiavo // sU0 2 // chAyA - kiyatkAlena bhagavan ! asurakumArA devAH Urdhvam utpatanti yAvatsaudharmakalpaM gatAca gamiSyanti ca ? gautama ! anantAbhiH utsarpiNIbhiH, ana asurakumAra devoM kI utpAta kriyA kA varNana - 'kevaiyakAlassa NaM bhaMte / " ityAdi / sUtrArtha - (kevaiya kAlassa NaM bhaMte ! asurakumArA devA uDa . asurakumAra devAnI utpAta kiyAnuM vaNu na. "Hagu mzen of ! ?? yrulle! 1 sUtrArtha:-(kevaiya kAlassa NaM bhaMte! amarakumArA devA uDDa uppayaMti ?) Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.2 2.2 asurakumAradevAnAmutpAtakriyAnirUpaNam 349 yAvat-saudharmaH kalpaH ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH mahadhikAH amurakumArAH devAH Urdhvam utpatanti, yAvada-saudharmaH kalpaH / epo'pi bhagavan ? camaraH masurendraH, amurakumArarAjaH Urdhvam utpatitapUrvaH yAvat-saudharmaH kalpaH ! hanta gautama !, aho bhagavan ! camaro'surendraH, amurakumArarAjo maharddhikaH, mahAdyutikaH, yAvat-kutra praviSTA ? kUTAkArazAlAdRSTAnto bhaNitavyaH // 02 // vi NaM bhaMte ! asurakumArA devA uTTa uppayaMti) he bhadaMta ! kyA samasta hI asurakumAra deva U~ce uDate haiM (jApa sohammo kappo) aura uDakara yAvat jahAMtaka saudharmakalpa hai vahAMtaka jAte haiN| (goyamA) he gautama! (No iNahe sama?) yaha artha samartha nahIM hai| kyoMki (mahiDDiyA NaM asurakumArA devA uTTa uppayaMti, jAva mohammo kappo) jo maharddhika asurakumAradeva haiM ve hI U~ce uchalate haiM arthAt ucaloka meM jahAMtaka saudharmakalpa hai vahAMtaka jAte haiN| (esa vi NaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumAra rAyA u uppaiya punvi jAva sohammo kappo) he bhadaMta ! asurendra asurakumAra rAja yaha camara bhI kyA kabhI kisI samaya pahile Upara yAvat saudharmakalpataka gayA hai ? (haMtA goyamA) hAM gautama! pahile yaha asurendra asurakumAra rAja camara Upara gyaathaa| (aho NaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumAra rAyA mahiDie, mahajjuIe, jAva kahiM paciTThA ?) he bhadaMta ! asurendra asurakumArarAja camara kaiMsI ghaDI RddhivAlA hai ? kaiMsI ghaDI dyutivAlA (savve viNaM bhaMte ! asurakumArA devA uDa uppayaMti ) 3 mahanta ! zuM mA asurabhAra he ye gamana rI cha ? (jAva sohammo kappo ?) bhane soyama 465 sudhA 14 cha ? (No iNaTe samaTe) nA, medhuM mana nathI. (mahiDDiyA NaM asurakumArA devA uDU uppayaMti, jAva sohammo kappo) pay bhaddhi asu24bhAra vo Baraswi saudharma sudhA za cha. (esa vi NaM bhaMte ! camare amariMde asarakumAra rAyA uTTa uppaiya puci jAva sohammo kappo ?) 3 mahanta ! masurendra masuzumAra 04 yabha2 5i |55 Na GabhA sIpama5 paryanta gayo, bhare ? (haMtA goyamA !) gItama! &, te sodhabha65 paryata 52 gayo che. (aho NaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumArarAyA mahiDDie, mahAjjuIe, jAva kahiM pavidA?) 3 Hira ! masurendra asurarAya camara kevI mahAddhivALe che? kevI mahA zutivALe che? tenI te ddhi Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3.48 bhagavatI sUtre ---- manakA vo, pulindA vA, ekam mahad araNyaM vA, garva vA, durge vA, darIM vA, viSamaM vA nizrAya sumahad api azvavalaM vA, hastitralaM yA, yodhavalaM vA, dhanurvalaM vA Akalayanti, evameva amurakumArA api devAH nAnyatra (nantratra) bharhato nA, accaityAni vA, anagArAn vA bhAvitAtmano nizrAya Urdhvam utpavanti, - yAvat - saudharmaH kalpaH sarve'pi bhagavan ! asurakumArA devAH Urdhvam utpatanti jAti ke loga, dhavpara jAti ke loga TaMkaNajAti ke loga, bhRtupajAti ke loga, praznakajAti ke loga (puliMdAr3avA ) puMlinda jAti ke loga ( evaM mahaM raNNaM vA ) eka baDe bhArI jaMgala kA ( vA) khaDDekA ( duggaM yA) durga kA (dariM vA ) guphA kA (visavaM vA ) viSamapradeza kA khaDDoM aura vRkSoM se yukta hue sthAna kA (pavyayaM vA ) athavA parvata kA ( NIsAe ) Azraya karake (sumahalamavi AsavalaM vA ) ghahunapaDe baliSTha azva sainikoM ko (hatthiyalaM vA) athavA hAthiyoM ke lazkara ko, (johabalaM vA) yA yoddhAoM ke sainya ko, ( dhaNucalaM vA) athavA dhanurdhAriyoM kI senA ko ( Agaleti ) Akula vyAkula karane kI arthAt jItane kI himmata karate haiM (evAmeva ) isI taraha se (asurakumArA vi devA) asurakumAra deva bhI (NaNNatthaM arihaMte vA, arihaMtaceyANi vA aNagAre vA bhAviyappaNI nissAe ) nizcaya se arihaMta ke anagAra, athavA bhAvitAtmA sAdhuoM ke sahAre ke prabhAva se (uDDha uppayaMti) U~ce uDate haiM arthAt urdhvaloka meM (jAva sohammo kappo) yAvat saudharmakalpataka jAte haiM / ( savve latinA sAThI, bhutuyannatinA so praznambhatinA ho| (puliMdAi vA ) bhane pusi latinA soDe (egaM mahaM raNNaM vA ) ye gADha gAnA athavA (gaDha vA) pAne, (durgAgaM vo) durgana), (dariyA) gujhanA (visarva vA) viSabha sthAnanA-vRkSo bhane bhADAbhothI yukta sthAnanA, (paJcayaM vA athavA parvatana (NIsAeM) mAzraya sahane ( sumadallamavi AsabalaM vA ) dhAmaNavAna azvahaNano athavA gahanA, (johavaLaM vA dhaNubaLaM vA) cAyadhNa yoddhAtmAno athavA dhanurdhAriyonI senAnI ( AgaLeti) parAnnya haravAnI himata harIza che, (evAmetra) me prabhA (asurakumArA vi devA ) surabhAra deve| (tthaM arihaMte vA arihaMtaceiyANi vA aNagAre vA bhAviyappaNo nissAe ) ahaM te bhagavAnA, aNugArA athavA bhAvitAtmA sAdhugmAnI sahAyathI avazya (uDDa uppayaMti jAva sohamme kappo) udhvasamAM saudharmasya paryanta che. n Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u.2 sU. 2 asurakumAradevAnAmutpAtakriyA nirUpaNam 349 yAvat - saudharmaH kalpaH ? gautama / nAyamarthaH samarthaH maharSikAH asurakumArAH devAH Urdhvam utpatanti yAvat - saudharmaH kalpaH / epo'pi bhagavan ? camaraH bhasurendraH, asurakumArarAjaH Urdhvam utpatitapUrvaH yAvat - saudharmaH kalpaH 1 hanta gautama !, aho bhagavan ! camaro'surendraH, asurakumArarAjo maharddhikaH, mahAdyutikaH, yAvat - kutra patriSTA ? kUTAkArazAlAdRSTAnto bhaNitavyaH ||02|| vi NaM bhaMte! asurakumArA devA uDDha uppayaMti) he bhadaMta ! kyA samasta hI asurakumAra deva U~ce uDate haiM (jAva mohammo kappo ) aura uDakara yAvat jahAMtaka saudharmakalpa hai vahAMtaka jAte haiM / (goyamA) he gautama! (No iNaTTe samaTThe) yaha artha samartha nahIM hai / kyoMki (mahiDiyA NaM asurakumArA devA uDDa uppayaMti, jAva mohammo kappo ) jo maharddhika asurakumAradeva haiM ve hI U~ce uchalate haiM arthAt urdhvaloka meM jahAMtaka saudharmakalpa hai vahAMtaka jAte haiN| ( esa vi NaM bhaMte / camare asuriMde asurakumAra rAyA uDDha uppaiya puvviM jAva sohammo kappo) he bhadaMta ! asurendra asurakumAra rAja yaha camara bhI kyA kabhI kisI samaya pahile Upara yAvat saudharmakalpataka gayA hai ? (haMtA goyamA ) hAM gautama / pahile yaha asurendra asurakumAra rAja camara Upara gayA thA / (aho NaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumAra rAyA mahiDDie, mahajjuIe, jAva kahi paviTThA ?) he bhadaMta / asurendra asurakumArarAja camara kaisI baDI RddhivAlA hai ? kaisI ghaDI tivAlA (savve viNaM bhaMte ! asurakumArA devA uDDhe uppayaMti ) he mahanta ! zuM madhA asurazubhAra devo athe gamana jharI rADe che ? ( jAva sohammo kappo ? ) ne saudharma 45 sudhI kadha zaDe che ? ( No iNaTTe samaTTe ) nA, medhuM manatuM nathI. (mahiDriyANaM asurakumArA devA uDU uppayaMti, jAva sohammo kappo ) bharaddhiM asuranubhAra heveo vasobhAM saudharma 465 sudhI 46 zaThe che. ( esa vi NaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumAra rAyA uDDa uppaiya purvitra jAva sohammo kappo ? ) se lahanta ! surendra asurakumAra rAma yabhara paDesAM pazu bhane Ga sombhAM sauSarbha udaya paryanta gayo che mero ? ( haMtA goyamA 1 ) De gautama! dvA, te saudharma 4kSya dharyanta upara gaye che. (aho NaM bhaMte / camare asuriMde asurakumArarAyA mahiDie, mahAjjuIe, jAva karhi patriTTA ? ) he mahanta ! asurendra asurarAya camara kevI mahARddhivALA che? kevI mahA zrutivALo che ? tenI te Rddhi Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ '350 - - - bhagavatIne ' TIkA-gautamaH pUrvoktAmarakumArANAma UrcalokagamanakAlAvadhi pRcchati'kevaiakAlassa NaM bhaMte ! ityAdi / he bhagavan ! 'kevaiakAlassa' kiyarakAlena khalu kiyakAlAnantaram amurakumArA devAH 'u' Urdhvam saudharmAdideva. loke 'uppayaMti' utpatanti 'jAva-sohamma' yAvat saudharma 'ya. kalpaM gayA ya' 'gatAca 'gamissaMti ya' gamiSyanti ca? yAvatkaraNAta pUrvabhavamatyayikarAnuvandhamUlakavaikriyazarIrakaraNa-vaimAnikadevatrAsotpAdana -- yathAlaghu-laghuratnApaDa. hai ? yAvat usakI cahaRddhi kahAM gaI ? he gautama ! pUrva meM kahe anusAra kUTokAra zAlA kA udAharaNa isa viSaya meM yahAM kahanA cAhiye / / TIkArtha--gautama prabhu se pUrvokta asurakumAra deyoM kI urvalokagamana kAla kI avadhiko pUchate hue unase prazna karate haiM-'kevaiya kAlassa Na bhaMte' ityAdi / 'bhaMte! he bhadanta ! 'kevaiyakolassa' kitane kAla ke bAda 'asurakumAra devA' asurakumAra deva 'udd'| UMce saudharma Adi devalokameM 'uppayaMti' jAte haiN| 'jAva sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya ki jisase yaha kathana "yAvat ve saudharma: kalpa meM gaye haiM jAyeMge" yaha kathana siddha ho jAtA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki gautama svAmI prabhu mahAvIra se pUcha rahe haiM ki he bhagavana ! Apane jo aisA kahA hai ki asurakumAra deva yAvat kyAM adazya thai gaI? uttara-he gautama ! ahIM paNa pUrvokta phUTakArazAlAnA udAharaNa pramANe ja banyuM che, ema samajavuM. TIkAtha--AgalA prakaraNamAM asurakumAra denA urdhvagamananI je vAta kahI che tenA anusaMdhAnamAM ahIM temanA udghaleka gamanakALanI avadhinA viSayamAM gautama svAmI mahAvIra prabhune prazna pUche che "kevaiya kAlassa NaM bhaMte ?" tyAhi " bhaMte ! 1 "kevaDaya kAlassa" sa stu 5sAra thayA pachI " asurakumAra devA" masumAra hevA appayaMti" Baraswi Mya cha, "jAva sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti yA gayA saudharma 45 sudhAratA tA, naya cha bhane ," meM kathana siddha thAya che? kahevAnuM tAtparya nIce pramANe che-"asurakumAra de urvalokamAM saudharmaloka sudhI jatA hatA, jAya che ane jaze," evuM je kathana thayuM che tene anulakSIne gautama svAmI pUche che ke asurakumAra de keTalA kALa pachI urdhvasbhaa-saadhm 85 paryanta-jaya'cha ? mahIne "yAvata" yaha mAyu tanA dvArA Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3u.2 mU.2 amurakumAradevAnAmutpatikriyAnirUpaNam 35 raNaviharaNapUrvakanivartanaM saMgrAhyam / bhagavanAha - 'goyamA'! ityAdi he gautama ! 'aNaMtAhiM' anantAbhiH nAsti anto yAsAM tAbhiH 'ussa ppiNIhiM ' utsarpiNIbhiH dazakoTAkoTisAgaropamapramANAvarohakAlavizeSa lakSa NAbhiH 'aNatAhi' anantAbhiH 'abasappaNIhiM' avasarpiNIbhiH, dazakoTa koTisAgaropamapramANAvarohakAlavizepasvarUpAbhiH 'samanikatAha' samati krAntAbhiH vyatItAbhiH, arthAt anantotsarpiNI-anantAvasarpiNInAmakakAla vyatItAnantaraM yadA asurakumAradevAnAmUlokotpatanaM bhavati tadA 'atya NaM asti khala bhavati tovat 'esamAve' epa bhAvaH vRttAntaH 'loyaccherayabhUe saudharma svargataka jAte haiM pahile vahIM taka gaye haiM aura Age meM vahIM taka jAvege- so Apa hame yaha aura samajhA denekI dayA ke ki ve asurakumAradeva yAvat saudharma svargataka kitane kAla ke cAra jAte haiM ? yahAM jo yAvata zabda diyA hai, usase "pUrvabhavapratyayiva vairAnubaMdha aura isake nimitta se vaikriyazarIrakA nirmANa, vaimAnika devoM ko trAsa pahu~cAnA, unake yathocita alpabhAravAle bahumUla ratnoMko curAnA, curAkara ekAnta pradezameM le jAnA aura phira vahAM se apane sthAna para lauTa AnA" yaha saya pUrvokta pATha grahapa kiyA gayA hai / isa gautamake prazna kA samAdhAna dene ke nimitta prara unase kahate hai ki-'goyamA !' he gautama ! jaya 'aNaMtAhiM ussa ppiNIhiM' anaMta utsarpiNI kAla vyatIta ho jAte hai-arthAt 1. koDAkoDI sAgarAMpamakA eka utsarpiNI kAla hotA hai-aise kAra jaya anaMta haiM-vyatIta ho jAte hai, aise utsarpiNIkAla eka, do tIna Adi saMkhyAta nahIM, asaMkhyAta nahIM kintu anaMta jaya samAra ho cukate hai, ora IsI taraha 'aNaMtAhiM avasappiNIhiM' 10 koDa koDI sAgaropama pramANa avasarpiNIkAla bhI jaya ananta 'samati AgalA prakaraNamAM Avate nIcane bhAvArtha grahaNa karavAno che--"pUrvabhava pratyathi vairAnubaMdha-te kAraNe vaikiya zarIranuM nirmANa-vaimAnika devene trAsa halakA vajanana bahumUlya ratnAne cerIne ekAnta pradezamAM gamana tyAMthI pitAne sthAne Agamana. A kathana ahIM grahaNa karavAmAM AvyuM che. have gautamanA praznane je javAba mahAvI prabhu mApe cha ta nIya zAdhya che "goyamA " gautama ! "aNaMtAhi ussappiNa hi aNaMtAhi avasappiNIhiM samatikaMtAhi" yAre sanata GrsaKietu Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsUtre TIkA- gautamaH pUrvoktAkumArANAm UrdhvalokagamanakAlAvadhiM pRcchati'keca akAlassa NaM bhaMte ! ityAdi / he bhagavan / 'kevaiakAlassa ' kiyatkAlena khalu kiyatkAlAnantaram amurakumArA devAH 'u' Urdhvam saudharmAdidenaloke 'upayaMti' utpatanti 'jAba - sohammaM' yAvat saudharma 'ka' va 'gayA ya' . gavAtha 'gamissaMti ya' gamiSyanti ca ? yAvatkaraNAt pUrvabhavamasyayikavairA: nubandhamUlakavaikriyazarIrakaraNa- vaimAnikadevatrAsotpAdana - yathAlaghu-laghuratnApaDa'he ? yAvat usakI vahaRddhi kahA~ gaI ? he gautama / pUrva meM kahe anusAra kuTokAra zAlA kA udAharaNa isa viSaya meM yahAM kahanA cAhiye // 1. TIkArya - gautama prabhu se pUrvoka asurakumAra devoM kI urdhvaloka'gamana kAla kI avadhiko pUchate hue unase prazna karate haiM- ' kevaDya 'kAlassa NaM bhaMte' ityAdi / ' bhaMte! he bhadanta ! ' kevaiyakolassa' kitane kAla ke bAda 'asurakumAra devA' asurakumAra deva ' uDU' U~ce saudharma Adi devaloka meM 'uppayaMti' jAte haiM / 'jAva sohammaM kappa 'gayA ya gamissaMti ya' ki jisase yaha kathana " yAvat ve saudharmakalpa meM gaye haiM jAyeMge" yaha kathana siddha ho jAtA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki gautama svAmI prabhu mahAvIra se pUcha rahe haiM ki he bhagavana ! Apane jo aisA kahA hai ki asurakumAra deva yAvat kayAM adRzya thai gaI ? uttara--hai gautama ! ahIM pazu pUrNAMkata kUTAkArazAlAnA udAharaNa pramANe ja banyuM che, ema samajavuM. TIkA AgalA prakaraNamAM asurakumAra devAnA urdhvagamananI je vAta kahI che tenA anusaMdhAnamAM ahIM temanA ulAka gamanakALanI avadhinA viSayamAM gautama svAmI mahAvIra prabhune praznana pUche che-- " "kevaDya kAlassa NaM bhaMte ? " 4tyAhi " bhaMte ! De lanta 1 " kevaiya kAlassa" 19 keTalA kALa pasAra thayA pachI Dha asurakumAra devA" asurakumAra devA "uDa uppayaMti" sobhAM laya hai, "jAva sohammaM kappaM gayA ya gamissaMti ya ke jethI teo saudhama kalpa sudhI jatA hatA, jAya che ane jaze," e kathana siddha thAya che? kahevAnuM tAtpayo nIce pramANe che--"asurakumAra devA ulAkamAM saudhama leAka sudhI jatA hatA, jAya che ane jaze," evuM je kathana thayu che tene anulakSIne gautama svAmI pUche che ke asurakumAra deve keTalA kALa pachI urdhva so'bhAM-saudharbha' 'daya paryanta-laya che ? ahIM the. "yAvat" yaha Ayu che tenA dvArA '350 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3.u.2.2 amarakumAradevAnAmutpAtakriyAnirUpaNam 353 kalpaH, arthAt kamAlambya kenA''zrayeNa saudharmakalpaparyantaM te udgacchanti ? iti praznaH / bhagavAn dRSTAntapUrva ke pratipAdayati-'goyamA ! se jahA' ityAdi / he gautama ! 'se jahAnAmae' tadyathAnAma 'sabarAivA' 'zavarAH zavarajAtIyA vA 'bacarAIvA' barvarA varvarajAtIyA vA etajjAtIyakA AraNyakA anAryA yodhyAH'TaMkaNAivA' TakaNA vA tajjAtIyAH kirAtavizeSAH 'bhuttuAivA' bhuttuA vA etajjA. tIyA api anAryAH kirAtAH 'paNNayAivA' praznakAvA 'puliMdAivA' pulindA vA kirAtavizepAH ete paDapi bhinnabhinnAnAryajAtIyAH 'egaM maI' eka mahat 'raNavA' araNyaM vA, 'khaDevA' gatavA 'duggaM vA' durga vA 'dariyA' darIvA parvatakandarAm guhAm 'visamaM vA' vipamaM vA vRkSAdivyAptabhUmirUpam uccAvacasthalam 'pancayaM vA' dArA vyakta kiyA gayA hai| he bhadanta ! ye asurakumAra deva kisakI zaraNa lekara arthAt kisako apanA rakSaka mAnakara urdhvalokameM saudharma svarga taka jAte hai ? taba isakA uttara dete hue prabhu unhe dRSTAntapUrvaka isa vAtako samajhAte hai-'se jahA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'se jahA nAmae' jaise 'savarAi yA' zabara jAtIya anArya 'kacarAi vA' athavA jaMgala meM rahanevAle varvarajAti ke anAryajana, 'TaMkaNAi vA' athavA TaMkaNajAti ke bhIlavizepa, athavA 'bhuttuAi yA' bhuttuajAti ke anArya kirAtajana athavA 'paNhAyAi vA' praznakajana, 'puliMdAi vA' athavA-kirAtajana (ye chaho bhI bhinna 2 anA. yejAtIya haiM) 'egaM mahaM' eka kisI baDe bhArI 'raNaM vA' jaMgalako 'khaDDe vA' kisI khaDDeko, 'duggaM vA' kisI durgama durga (kille)ko, 'dariyA' phisI guphAko 'visamaM' vRkSAdikoMke samUha se yukta kisI he bhadanta / asurakumAra devo kAno Azraya laIne udghalekamAM saudharma devaloka sudhI jAya che eTale ke konI sahAyathI-kene pitAnA rakSaka mAnIne-tyAM sudhI jAya che! mahAvIra prabhu mA praranana nAma me hAthI mAcha-"se jahA nAmae savarAi vA vI zata zama2 tinA manA a "babbarAi vA" athavA sabhA rahetA marma2 tinA manAyA, "TaMkaNADa vA" yA 42 Mait manAyo (lA ), "bhuttaAi vA " mayA bhuttayatinA manA (vizadat31) mayavA "paNhAyAi vA" ARis all, athavA " puliMdAi vA" athavA tinha tinA manAye (mA cha hI guhI mAnAya to cha) "e mahaM me bhATA "raNaM vA, khaIbA, duggaM vA, daravA, visamaM vA, pavvayaM vA" FIR mathavA Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIko lophAparyaMbhUtaH loke bhASaryakArakaH sampanna samutpate samutpabho bhavati, 'jaNaM' yatkhalu bhamurakumArA devAH 'u' artham 'upayaMti' utpatanti udgacchanti 'jAya-sohammo phappo' yAgda-saudharmakalpaparyantaM te utpatanti iti zrutyA vijhAya ca loke mahadAya jAyate, pUrvoktamamam, gautamastadIyotpatane sAhAyakaM pRcchati-'kiM nissAeNaM bhaMte !' ityAdi / he bhagavana ! kim'nissAe' nizrAya Azritya avalambya maM zaraNaM kRtvAkhala amarakumArA devAH 'u' Urdhvam 'uppayaMti' utpatanti, 'jAra-sohammo kappo' yAvat-saudharmaH .tAhiM' samApta ho jAte hai taya 'loyaccherabhUe' lokako Azcarya karane ghAlA 'esamAve' aisAbhAva-vRttAnta 'samuppajai asthi NaM' utpanna hotA hai ki 'asurakumArAdevA' asurakumAra deva 'uDa' urva lokameM 'uppayaMti' jAte haiM aura 'jAva sohammo kappo' vahAM taka jAte hai ki yAvat jahAMtaka saudharmakalpa hai| apa gautama prabhuse yaha pUchate hai ki ye amurakumAra deva jo urdhvalokameM saudharmakalpataka jAte hai so kisIkA Azraya karake jAte haiM yA vinA kisI ke Azraya ke vahAM taka jAte haiM ? isa praznakA tAtparya aisA hai ki ye kisIke sahAre se prabhAvita hote hai-isIse vahAM jAte hai ki nijake prabhAva ke vazavartI hokara vahAM jAte hai-yahI prazna 'kiM nissAe bhaMte / amurakumArA devA uDDhe uppayaMti jAva sohammo kappo' isa sUtrapATha mana mAnata asahi vyatIta 4 14 che tyAre "loyaccharabhae" somA mAzcaya Gpanna 42naare| "esamAve" aa| prasava . 4 mAzcarya 4 / 24 asama cha, tanAye panyu cha-"asurakumArA devA u uppayaMti jAva moDamo kappe asurazumAra heve Brdaswi on cha. tamA tyo sIdhama 465 sudhI gamana kare che, A prakArane Azcaryajanaka prasaMga utpanna thAya che. - 10 keDA keDI sAgaropama kALane eka utsarpiNI kALa kahe che. evA eka, e. bANa Adi saMkhyAta utsavaeNNakALa narTI paNuM anaMta utsapiNIkALa pasAra thAya tyAre ane e ja pramANe anaMta apasarSikALa vyatIta thAya tyAre uparyukta Azcaryajanaka banAva bane che. avasarpiNI kALa paNa 1 kaikADI sAgaropamanA pramANuvALA hoya che. asurakumAra deve uOlAkamAM keInI sahAyatAthI jAya che ke vinA Azraye jAya chatanA bhATe gautama svAmI bhaDApAra prabhune pUche che - .ki nissAe bhaMte ! amurakumArA devA uDU uppayaMti jAva sohammo kappo" Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u. 2 sU. 2 asurakumAradevAnAmutpAtakriyAnirUpaNam 355 bhAvitAtmanaH sAdhUna 'nissAe ' nidhAya Azritya 'u'' Urdhvam ' uppayaMti ' utpatanti, 'jAba - sommo kappo' yAvat - saudharmaH kalpaH saudharmakalpa paryantamUrdhvamutpatanti yAvatpadena pUrvoktaM pUrvabhavamatyayikavairAnubandhamUlaka kriya zarIragrahaNavaimAnikAtmarakSakadeva trAsa yathAlaghuratnApaharaNApsaroviharaNapUrvaka svasthAnaparAvartanaM saMgrAhyam / gautamaH pRcchati' savve viNaM bhaMte! he bhagavan ! 'savve viNaM' sarve'pi khalu amurakumArA devAH 'uDa' Urdhvam 'uppayaMti' utpabhAvanAtmA sAdhujanoMko 'nissAe' zaraNa karake 'uDDU' urdhvalokameM 'uppayati' utpatita hote hai-arthAt jAte hai| 'jAba sohammo kappo' aura jahAM saudharma svarga hotA hai vahAM taka pahuMcate haiN| arthAt - ye asurakumAra deva jo saudharma kalpataka jAte haiM usameM kAraNa yaha haiki inakA jinake sAtha pUrvabhava meM vaira thA una jIvoM ko ye vahAM duHkhita karane ke nimitta jAte haiM. aura isI pUrvabhavapratyayika vairAnubaMdha ko lekara ye vaikriya zarIroMkA nirmANa karate hai aura vahAMke jo AtmarakSaka devoMko trAsa pahu~cA haiM / tathA unake yathocita alpabhAra vAle bahumUlya ratnoM ko curAkara ekAnta - nirjana sthAnameM jAkara chipa jAte haiM / vahAM se jaba ye vApisa apane sthAna para A jAte haiM to jo una AtmarakSaka vaimAnika devoMkI apsarAe~ inheM cAhatI hai. inheM apanA svAmI tarIke aGgIkAra karatI hai yaha unake divya kAmabhogoMko bhogate hai / aba gautama prabhuse yaha pUchate hai ki jitane bhI asurakumAradeva haiM ve sabake saba hI urdhvaloka meM jAte hai yA koI2 hI asurakumAradeva " aNagAre vA," mathugArAnuM athavA " bhAvi appaNI " bhAvitAtmA sAdhumonuM "nissAe" zarayu sarvane "uDDha uppayaMti" athe gamana re che, "jAva sohamo kappo " mane saudharma devaboDa sudhI laya che. tethe potAnA pUrva bhavanA dushbhnAne du:khI karavA mATe tyAM jAya che. tee vaikriya zarIranuM nirmANu karIne saudha 45 sudhI jAya che tyAMnA AtmarakSaka devene tacyA herAna kare che, ane temanA vajanamAM halakAM paNa ati mRlyavALAM ratnAne cArI lane kai ekAnta sthAnamAM saMtAI jAya te. ane tyAMthI jyAre teo temanA sthAne pAchAM pharatA hoya che tyAre te AtmarakSaka devAnI apsarAe jo temanA Adara satkAra kare, ane jo temane svAmI tarIke svIkAre, te teo temanI sAthe dibya kAmabhAge bhegave che. badhA asurakumAra deve ulekama jai zake ke koi koi asurakumAre ja jaI zake che, te jANavAnI jijJAsAthI gautama svAmI mahAvIra prabhune nIcenA prazna pUche che Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 354 bhagavatI parvata yA 'NIsAe' nizrAya Aditya, udAzrayeNa 'mumahaklamavi' mumahadapi 'bhAsavalaM yA' azyavalaM cA ghoTakasainikam 'hasthiyalaMyA' hastiyantam gajAnIkam vA 'johayalaMyA' yodharalaMyA sAMgrAmikasainikam 'dhaNuralaM yA' dhanuryelam dhanudhAri sainikam vA 'AgaleMti' Akalayanti Amkanditum Akramitamutsahante etAn jepyAma ityadhyayasyanti 'evAme' evameva tathaiva 'amurakumArAvi amarakumArA api devAH 'NaNNatya' nApatra etAn aIdAdIna vihAya anyatra-anyAna nAzrayanti athavA nanvati pAThe nanu nimayena atra arvotpatana viSaye 'arihaMte vA' arhato yA jinendrAn tIrthakSarAn 'arihaMta ceiANi vA' arhacaityAni vA chadmasthatIrthaGkarAn 'aNagArevA' ana gArAn vA, bhAviappaNo' UMce nIce ghATIrUpa pradezako, 'pavvayaM cA' athavA kisI parvatako 'nismA ya' Azrita karake arthAt-ina sthAnoko apanA zaraNa mAna karake 'sumahallamavi' paDe2 se bhI paDe-vizAla 'AsayalaM vA ghoDo. vAle sainikoko 'hatdhidhalaM vA' hAthiyoMvAle sainikoMko 'johabalaM vA' yodhAoM ko sainyako 'dhaNuvalaM cA' dhanurdhAri sainikoMko, 'AgalaiMti' jItanekI himmata karate hai unapara AkramaNa karanekA utsAha rakhate hai-hama inako jIta leMge-parAsta kara deMge aisA. adhyavasAya kiyA karate hai, 'evAmeva' isI taraha se 'asurakumArA vi' asurakumAradeva bhI 'NaNNatya' inako nahIM choDa karake arthAt AkAzameM ve UMce uDaneke viSayameM-uloka jAne meM-ina 'arihaMte vA arihaMta bhagavaMtoko; athavA arihaMtaceiyANi vA' arihaMta caityoMko-chadmasthatIrtha, karoM ko athavA 'aNagAre vA' anagAroM ko athavA 'bhAviappaNI khAIne athavA kilAne athavA guphAne, athavA vRkSadanA samUhathI yukata UMcI nIcI ghArI prdeshn| mathA ptn| "nissAya" mAzraya sadhane (te sthAnImA zaraNa sadhana) "sumahallamavi" atizaya vin "AsabalaM cA" mA athavA "hatthibalaM vA" 800 maya "johavalaM cA" pAya yoddhAya athavA a" dhanurdhArI sanyAne "Agalati" vAnI himmata OMza hainA upara AkramaNa karavAnI himmata karI zake che-"ame temane parAjaya Apa SaviyAra 42tA DAyacha, avAka rAta "evAmeva asurakumArA vi" surabhAra devA pa NatyA bhAjapAne bhATa "arihaMte vA" mataga. vAnAnu athavA "arihaMta ceiyANi vA" maI tanAM yArnu cha taya garnu Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.2 sa.2 amurakumAradevAnAmutpAtakriyAnirUpaNam 357 : kalpaH camaro'pi kadAcit pUrva saudharmakalpaparyantamUrdhvamutpatitavAn na vA! iti prshnaashyH| bhagavAn Aha-'haMtA, goyamA ! hanta, iti, svIkAre he gautama ! camarasyovotpAtavipaye tvayA yaduktaM tatsatyam / gautamaH punaH macchati'aho NaM bhaMte ! ityAdi / he bhagavan / 'aho NaM' adhaH khalu loke prathamadevaloke tiSThan 'camare' camaraH 'amariMde' amarendraH 'amarakumArarAyA' amurakumArarAjaH 'mahiDIe' maharddhikaH atizayasamRddhizAlI 'mahajjuIe' mahAdhutikaH-atizayazobhAzAlI vartate kintu 'jAva-kahiM pavihA?' yAvat kutra praviSTA ? arthAt tadIyA tAdRzI maharddhiH, tAdazI mahAdhutizca kvAntarhitA ? bhagavAn kUTAkArazAlAdRSTAntena samuttarayati-kUDAgArasAlAdihato bhANikyA kabhI yAvat saudharmakalpataka asurendra asurarAja yaha camara ulokameM gayA hai, ki nahIM gayA haiM ? isakA uttara dete hue prabhu kahate hai 'haMtA goyamA' hAM gautama ! asurendra asurarAja camara saudharma svargataka urvaloka meM gayA hai / ava gautama svAmI prabhuse yaha prazna kara rahe hai ki isa camarendra kI vaha mahARddhi aura mahAdyuti ki jisake sAtha yaha yahAM prakaTa huA thA vaha dekhate2 kahA~ calI gaI hai-"aho NaM maMte ! camare asuriMde asurakumArarAyA mahiDie mahajju ie jAca kahiM paviTThA' hai. bhadanta ! asurendra asurakumArarAja jo maharddhika evaM mahAdyutisaMpanna hai yAvat usakI vaha mahaddhi aura mahA duti kahAM praviSTa ho gaI ? kahAM calI gaI ? taya isake uttara meM gautamako samajhAte hue prabhu kahate hai-he gautama ! yaha saba viSaya tIsare zatakake prathama uddezemeM IzAnendrake prakaraNameM kUTAkAra zAlAke dRSTAnta se spaSTa kiyA gayA hai-ataH vahAM se isa draSTAntakI yojanA kalpa sudhI gayA che ke nathI game? tene uttara mahAvIra prabhu A pramANe Ape che"hNtaa goyamA , gautama ! yamarendra Balaswi sIdha'65 sudhI gayA to. have gautama svAmI mahAvIra prabhune e pUche che ke je mahAddhi ane mahAdyuti sAthe camarendra ahIM prakaTa thaye hatuM te mahARddhi ane mahAdyuti kayAM cAlI gaI-- "aho NaM bhaMte ! camare asuriMde asurakumArarAyA mahiDie mahajjuie jAvaM kahi pavidyA" mahanta ! masurendra masu22yabha2 mA samRddhi mAdhuti mAdhthiI yukta che. tenI te mahaddhi ane mahAghati kayAM samAI gaI ? kayAM adazya thaI gaI. uttara-he gautama! A tamAma viSaya trIjA zatakanA prathama uddezAmAM IzAnendranA prakaraNamAM kuTAkArazAlAnA dRSTAMta dvArA samajAvavAmAM AvyuM che. ahIM paNa e pramANe Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIya - - 356 tanti 'jora-mohammo phappo' pAyat saudharmaH kalpa:- saudharmakalpaparyantaM sarve'pi amurakumArA utpatanti kim ? yAvatpadena upayuktam saMgrAmAm / magavAna, uttarayati-'goyamA ! No iNahe samadde' ityAdi / he gautama ! nAyamarthaH samartha bhavatkayanaM na yuktam arthAt sarve devA amarakumArA Urca notpatitumaInti apitu 'mahiTiyANa' mahardikA anizadizAlinaH khalu amurakumArA devAH 'uI Urdhvam 'uppayaMti' utpatanti 'nAva-sohammo kappo' yAvat saudharmaH kalpaH, sodharmakalpaparyantamUrdhvamutpatanti / gautamaH pRcchati 'esa viNaM bhaMte ! ityAdi / he bhagavan ! epo'pi khala prasiddhaH 'camare' camaraH 'amuride! asurendraH asarakumArarAyA' amurakumArarAnaH 'urdu' urdhvam 'uppaiapunni' utpatitapUrvaH pUrva kadAcit utpatitaH 'nAva-sohammo kappo' yAvat saudharmaH jAte hai-'sabve viNaM bhaMte ! he bhadanta ! samasta hI 'asurakumArA' devA' asurakumAra deva 'uDDhe uppayaMti' _loka meM jAte haiM 'jAva sohammo kappo' yAvat jahA~ taka sodhamekalpa hai yahAM taka / yahAM para bhI yAvat padase uparyukta samasta kathana grahaNa kara lenA caahiye| isa praznakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM 'No iNaThe samaDhe' yaha artha samartha nahIM hai arthAta samasta hI asurakumAra yAvatsaudharmakalpa taka utraloka meM jAte hai yaha bAta nahIM hai kintu 'mahiDiyANaM asurakumArA devA jAva sohammo kappo u8 upparAMti' mahaddhika asurakumAra deva hI yAvat saudharmakalpataka urdhvalokameM jAte hai| aba gautama svAmI prabhu se yaha pUchate hai ki kyA kabhI camara bhI urvalokameM yAvatsaudharmakalpataka gayA hai ?---'camare asuriMde asu.. rakumArarAyA uTTa uppaiyapuci jAva sohammo kappo' he bhadanta / "sabce viNaM bhaMte !" asurakumArA devA" se 11 sa madhusumAra vA "uI uppayaMti" Garathi "jAra sohammo kappo" sodhabha qad panta cha ? mahI pay "jA" 54thI uparyuta samasta ayana aDaza 425. uttara-"jo iNahe sama?" 11 atha samartha nathI. mayA asuzzumAra deva saudha 465 paya- tatA nathI. paraMtu " mahiDDUiyANaM asurakumArA devA jAtra sohammo kappo utha uppayaMti" hA masurazubhAra vo Graswi siipbhdevaloka paryata jAya che. xtcamare amariMde amurakumArarAyA uda uppaiyapuci nAva sohammo kappo ?" mahanta ! masurendra masurasubhA204 yabhara kI mAM soca Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA. TIkA za.3 u.2 2.3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 359 kappai me taM paMthe pahiANaM dalaittae, jaM me doce puDae paDai kappar3a me taM kAga-suNayANaM dalaittae, jaM me tacca puDae paDai kappai me taM macchakacchabhANaM dalaittae, jaM me cautthe puDae paDai me kappai taM appaNA AhArettae ttika? evaM saMpehei, kallaM pAuppabhAe rayaNIye taM ceva niravasesaM jAva-jaM cautthe puDae paDai te appaNA AhAraM AhArei, taeNaM se pUraNe bAlatabassI teNaM orAleNaM, viuleNaM payatteNaM paggahieNaM, vAlatavokammeNaM taM ceva jAva-vebhelassa saMnivesassa majjhaM majjhe NaM nigacchai, pAua-kuMDia mAdIaM uvakaraNaM, cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiyaM egaMtamaMte eDei, vebhelassa! saMnivesassa dAhiNa purasthime disIbhAe aniyattaNiyamaMDalaM AhilittA saMlehaNA jUsaNA jUsie, bhattapANapaDiyAikkhie pAuvagamaNaM nivaNe // sU0 3 // chAya-camareNa bhadanta ! asurendreNa asurarAjena sA divyA devadiH, tacceva yAvat - kena labdhA, kena mAtA, kena abhisamanvAgatA, evaM khalu aya sUtrakAra camarendrake pUrvabhava, jAti, pravrajyA aura pAdapopagamana saMthArAke vipayameM kathana karate hai-'camare NaM bhaMte ! ityAdi / sUtrArtha-(camare NaM bhaMte ! asuriMdeNaM asuraraNNA sA divvA deviDDI taM ceva jAca kiNNA laddhA, kiNNA pattA, kiNNA abhisamaNNA gayA?) he bhadanta ! asurendra asurarAja camara ne yaha divya devarddhi aura yAvat vaha saba kisa taraha se labdha kiyA, kisa taraha se prApta kiyA evaM kisa tarahase use apane AdhIna banAyA / (evaM khalu have sUvakAra camarendranA pUrvabhava, jAti pratrajyA ane pApa gamana saMthArAnuM varNana 43 cha - "camareNaM bhaMte?" tyA sUtrArtha - (camareNaM bhaMte ! amariMdeNaM asuraraNNA sA dibA devir3I taM ceva jAca kiNNA laddhA, kiNNA pattA, kiNNA abhisamaNNA gayA ?) che bhadanta ! asurendra asurarAja camare A divya devasamRddhi Adi kevI rIte meLavyA che? kevI rIte prApta karyA che? kevI rIte pitAne AdhIna banAvyA che ? Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 - bhagavatImadhe ano' phUTAphArazAlAhaTAnto bhaNitavyaH phUTAkAraNAlA raTAnta tRtIya zatakasya prathamodhezake gAnendrapakaraNe pratipAditaeveti tata pavAvagantavyaH / yAvat karaNAt nAyavidhi samRddhayAdi saMgrANam / dvAtriMzat vidhaM nATayam upadarya svasthAnaM gataH // 102 // camarendrasya pUrvabhavanAti-pagrajyA-pAdapopagamanavaktavyatAmastAvaH mUlam-"camare NaM bhaMte ! asurideNaM asuraraNA sA divA deviDDI, taM ceva jAva-kipaNA laddhA, kiNNA pattA, kiNNA abhisamaNNAgayA ? evaM khalla goyamA ! teNaM kAleNaM teNaM samayeNaM iheva jaMbadIve dIve, bhArahe vAse vijhagiripAyamUle "vebhele nAma saMnivese hotthA, vaNNao, tattha NaM vebhele saMnivese pUraNe nAma gAhAvaI parivasai-ar3e ditte, jahA tAmali ssa vattavayA tahA neyavA, navaraM-cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiyaM karettA, jAva-vipulaM asaNaM, pANaM, khAima, sAimaM jAva-sayameva cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiaMgahAya muMDebhavittA dANAmAe pavvajAe pa0vaie vi ya NaM samANe taM ceva jAva AyAvaNabhUmIo paJcorubhittA sayameva cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiraM gahAya bebhele saMnivese ucca-nIa majjhimAiM kulAiM gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDettA, jaM me paDhame puDae paDai dArTAnta meM lagA lenI cAhiye / yahAM jo yAvat zabda diyA gayA hai. usase sUtrakAra ne yaha pradarzita kiyA hai ki jaba asurendra camara. prabhuke pAsa vaMdanA ke nimina AyA-taba usane prabhuke samakSa 32 prakArakA nATaka dikhalAyA aura apanI atizaya viziSTa samRddhikA pradarzana kiyaa| phira vaha 32 prakArakA nATaka dikhalA kara apane sthAna para calA gayA // sU0 2 // * sabhA. mahA 2 "jAva (yAvata)" 56 bhUzya sUtrakAre nIcenI bAta prakaTa karI che - asure camara mahAvIra prabhunI pAse vaMdabha karavA . tyAre teNe prabhunI samakSa 32 prakAra nATIkalA batAvI, ane potAnI vidhi saddhi paNa batAvI. hara prakAranA nATaka batAvIne vedaNuM namaskAra karIne te ghAtAne sthAna yAcyA gyaa| sU0 2 // .::. . .. Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 359. kappai me taM paMthe pahiANaM dalaittae, jaM me doce puDae paDar3a kappar3a me taM kAga - suNayANaM dalaittae, jaM me tacca puDae paDai kappai me taM macchakacchabhANaM dalaittae, jaM me cautthe puDa paDai . me kappar3a taM appaNA AhArettae tikaTTu evaM saMpehei, kallaM pAuppabhAe rayaNIye taM cetra niravasesaM jAva-jaM utthe puDae paDai taM appaNA AhAraM AhArei, taeNaM se pUraNe vAlatavassI teNaM ora leNaM, viuleNaM payatteNaM paggahieNaM, vAlatavokammeNa taM caiva jAva - vebhelassa saMnivesassa majjhaM majjhe NaM nigacchai, pAua -kuMDia mAdIaM uvakaraNaM, cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiyaM egaMtamaMte eDeDa vebhelassA saMnivesassa dAhiNa puratthime disIbhAe addhaniyattaNiya maMDalaM AhilittA saMlehaNA jUsaNA jUsie, bhattapANapaDiyAikkhie pAuvagamaNaM nivaNNe // sU0 3 // chAya - camareNa bhadanta / asurendreNa asurarAjena sA divyA devarddhiH, tacceva yAvat - kena labdhA, kena prAptA, kena abhisamanvAgatA, evaM khalu aba sUtrakAra camarendra ke pUrvabhava, jAti, pravrajyA aura pAdapopagamana saMthArAke viSaya meM kathana karate hai- 'camare NaM bhaMte ! ityAdi / sUtrArtha (camare NaM bhaMte! asuriMdeNaM asuraraNNA sA divvA devir3I taM caiva jAva kiNNA laddhA, kiNNA pattA, kiNNA abhisamaNNA gayA ?) he bhadanta ! asurendra asurarAja camara ne vaha divya devarddhi aura yAvat vaha saba kisa taraha se labdha kiyA, kisa taraha se prApta kiyA evaM kisa tarahase use apane AdhIna banAyA / ( evaM khalu have sUtrakAra camarendranA pUrvabhava, jAti pratrajayA ane pAdapepagamana saMthArAnuM pArthana re che - " camaraNaM bhaMte ?" ityAdi sUtrArtha - (camareNaM bhaMte ! asUriMdeNaM asuraraNNA sA divtrA devI taM cetra jAva kiNNA laddhA, kiNNA pattA, kiSNA abhisamaNNA gayA ? ) che bhadanta ! asurendra asurarAja camare A divya devasmRddhi Adi kevI rIte meLavyA che ? kevI rIte prApta karyo che? kevI rIte peAtAne AdhIna banAvyA che! Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIma gautama ! tasmin phAThe tasmin samaye dara jamyUdIpe dIpe, bhArate va vindhyagiripAdamUle pemelo nAma sabhivezaH bhAsIda , varNakaH tatra vemeche saniveze pUNo nAma gAyApatiH parivasati-mAdayaH, dImaH, yathA tAmale raktavyatA tathA prAtalyA, navaram-catuppuTakaM dArumayaM pratigrahaM kRtyA, yAvavipulam azanam , pAnam , khApam , svAyam , yAvat-svayameva catuppuTarka goyamI ) he gautama ! meM isa viSayameM tumase kahatA hU~ jo isa prakAra se hai / ( teNaM phAleNaM teNaM samaraNaM iheva jaMyUdIve dIve mArahe vAse piMjhagiri pAyamUle bhele saMnivese hotyA paNNI tatya NaM ve bhele saMnivese pUraNe nAma gAhAvaI paricasai) usa kAla aura usa samayameM isI jaMbU dvIpa nAmake dIpameM sthita bhAratavarSa kSetrameM viMdhya. giriphI talahaTImeM vebhela isa nAmakA eka saMniveza thA / varNakaisa vemela saMnivezameM pUraNa nAmakA eka gAthApati rahatA thaa| yaha (aDDhe ditte) ghaha ADhaya-vizeSa dhanADhaya aura dIpta-prabhAvazAlI thaa| (jahA tAmalittassa battavdhayA tahAneyavvA) tAmralipta tapasvIkI taraha isa pUraNa gAdhApatikI bhI vaktavyatA jAnanI cAhiye / (navaraM) tAmralipta tapasvI kI vaktavyatA kI apekSA isa pUraNa gAthApatikI vaktavyatA meM jo antara hai vaha isa makArase haiM-(cauppuDayaM dArumaya paDiggahiyaM karetA) isane jo kASThakA pAtra banavAyA thA-vaha cArakhAne kA thaa| isa taraha cAra khAnekA kASThakA pAtra banavAkara (jAva vipulaM (evaM khala goyamA!) gautama ! yabharendranA pUrva parnu vRttAnta nAya prabhArI cha - (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM iheva jaMbUdIve dIve bhArahe vAse vijhagiri pAyamULe bemele saMnivese hotthA vaNNao tattha NaM bemele saMnivese pUraNe nAmaM gAhovaI parivasai) te Ne ana te sabhaye, bhAbhadAyamA mAvA bhArata varSamAM vizvAcaLa parvatanI taleTImAM bhela nAmanuM eka gAma hatuM : vana caMpA nagarI pramANe samajavuM. te bebhela nagaramAM pUraNa nAme eka gAthApati (134) rakhatA s a (ar3e ditte) gho| dhanADhaya bhane prabhAvazANI tA. jahAnAmalittassa vattavyayA tahA neyanyA) tAmasisa (tAmasI pavana ARTH prabhAva pani 5 sabhA, (navara) 52tu malIna paryana tai pAnA vanamA sATo tApata bhAvA. (cauppuDayaMdArumayaM paDiggahiyaM karetA) paraNe pravrAjya aMgIkAra karatI vakhate cAra khAnAvALuM kASThapAtra banAvarAvyuM hatuM. (jAva vipulaM asaNaM pANaM khAima jAra sayameva caupuDayaM dArumayaM paDiggadie HAL Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.2 su. 3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 361 dArumayaM pratigraha gRhItvA muNDo bhUtvA dAnamayyA pravajyayA pratrajito'pi ca san taccaiva yAvat-AtApanabhUmitaH pratyavaruhya svayameva catuSpuTakaM dArumayaM pratigraha gRhItvA vebhele saniveze ucca-nIca-madhyamAni kulAni gRhasamudAnasya bhikSAcaryayA aTitvA yad mama prathame puTake patati, kalpate mama tat pathi pathikAnAM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM jAva saMyameva cauppuDayaM dAmamayaM paDiggahiyaM gahAya muMDe bhavittA dANAmAe pavanAe pabadae vi ya NaM samANe) yAvat vipula azanapAna, khAdima, svAdima rUpa bhAMti bhAMti ke padArthoMko pakavAkara svajana AdikoMke liye bhojana karAyA. yAvat yAdameM apane Apa cAra khAnevAle usa kASTa ke pAtra ko lekara vaha muMDita ho gayA. muMDita hokara 'dAnAmA' isa pravrajyA se vaha phira pUraNa gAdhApati pravajita huA / (taM ceva jAva) pravrajita hokara usane pUrvavarNita tAmalipta kI taraha saba prakArase tapazcaryAkI arthAt-A. tApanA bhUmimeM AtApanAlI ityAdi saba kathana yahAM para pahilekI taraha jAnanA cAhiye / (AyAvaNabhUmIo pacorubhittA) AtApanA bhUmi se nIce utarakara (sayameva dArumayaM paDiggahiya gahAya) aura apane Apa kASThanimitta pAtrako uThAkara (vebhele saMnivese) vaha usa vebhela saMnivezameM (uccanIya majjhimAI kulAI gharasamudANassa bhikkhAyari yAe aDettA) uccanIca evaM madhyama kuloMmeM gRha samudAnakI bhikSAcaryA ke nimitta vaha ghUmA arthAt bhikSAlenekI vidhike anusAra vaha bhikSAvRtti karaneke liye U~ca nIca Adi gRhoM meM gayA. vahAM jAkara gahAya muMDe bhavittA pANAmAe pavajjAe pancaie vi ya NaM samANe) te para cAre prakAranA vipula azana, pAna, khAdya ane svAdya AhAre taiyAra karAvIne svajana Adine jamADayA hatA. tyAra bAda pitAnI jAte ja cAra khAnAvALuM pAtra lIdhuM, bhAthe bhR. 42vyAsa nAmA" nAmanI pravAyA majAra 431. (taM ceca jAva) prajyA laIne teNe paNa pUrvavarNita tAmalInA jevI ja tapasyA karI. AtApanA bhUmimA bhAtAyanA devAna pore sthAna mahA 42vu naye. (AyAvaNabhUmio pacArubhittA) pAyAne hise pU29 pa bhAtAnA bhUmi 52thI nIyatarIna (sayameva dArumayaM paDiggahiyaM gahAya) potAnI na nirmita pAtrane dhana (bhele saMnivese) te melelA nA2mA ( uccanIyamajjJimAI kulAI gharasamudANassa bhikkhAyariyAe aDetA) sya, nIya mata madhyama yarasamudAyamA gauyarInA bhATe bramaNa karatA - eTale bhikSA prAptinI je vidhi batAvI che te pramANe teo bhikSA Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 antaras dAtum, yadmama dvitIye puTake patati, kalpate mama kAka-nakonAM dAtum, yada mama tRtIye puTake patati, kalpate mama tad matsya- kacchapAnAM dAtum, gad mama caturthe puTake patati, mama kalpate tad bhAtmanA bhAhartum iti kRtvA evaM saMprekSate - phalpaM mAduSprabhAtAyAM rajanyAM taccaiva niravazeSaM yAvat yad caturthe puTake (jaM me paDhane puDhaye paDha kappa me taM paMthe pahiyANaM dalaharAe ) prApta bhikSA ko usane isa prakAra se cAra vibhAgoM meM vibhakta karanekA saMkalpa kiyA- jo kucha vastu mere pAtrake prathama khAne meM giregI vaha vastu Xin pahile mArga meM pathijanAko dUMgA (jaM me docce puDhae paDhai kappar3a me taM phAga suNagANaM dalahattae) dUsare khAne meM jo vastu prApta hogI vaha meM kAga, kuttoko dUMgA / ( jaM me tacce puse use kappara meM taM maccha- kaccabhANaM dalaittae) tRtIya khAne meM jo AhArAdi vastu paDegI vaha maccha kacchapoMko dUMgA / (jaM me cautthe puDae paDar3a meM kappar3a taM appaNA AhAreta tikaTTa eva saMpehe ) tathA cauthe khAnemeM paDegI vaha mereM AhAra meM kAma AvegI / isa prakAra saMkalpa karake jaba (kalaM pApabhAe rathaNIe taM ceva niravasesaM jAva jaM cautthe puDae paDai taM apaNA AhAraM AhAreha) dUsare dina rAtri prakAzavAlI ho gaI. arthAt prAta:kAla ho gayA. taba yahAM pahile kahe hue anusAra saba kaha lenA cAhiye. yAvat jo cauthe khAne meM AharaNIya vastu Ama 42tA (jaM me paDhame puDhaye paDai kappar3a me taM paMthe pahiyANaM dalaittae) zikSA prAptimAM je maLe tenA A pramANe cAra vibhAga karavAne temaNe sakalpa karyAM hatA - je vastu mArA pAtranA pahelA khAnAmAM paDaze te huM rAhagIre (musApharI) ne arpaNa urIza (jaM me doghe pue paDai kappara meM taM kAgasuNayANa dalaittae) zrIjA khAnAmAM je vastu maLaze te huM kAgaDA ane kUtarAone apaNu harIza. ( me tace puDae paDar3a kappar3a me taM macchakacchabhAga dalaittae) bhI jAnAbha > mAdya yahAtha paDaze te hu bhAcha bhane anyamAmAne sarpa rIza (jaM me uttha puue paDai me kappar3a taM apaNA AhAretae cikaTTu evaM saMpei ) tathA bhAza tAM pAtranA ceAthA khAnAmAM je vastu paDaze tene mArA AhAranA upayogamAM laIza. A prbhaassene| nizcaya purIne nyAre ( kalle pAuppabhAyAe rayaNIe taMcaiva niravasesaM jAna jaM cautthe puDaMe paDaI taM appA AhAra AhAreDa) jIne hivase rAtrI nirbhata prakAzavALI banI tyAre arthAta prAtaHkALa thayA tyAre pahelAMnA kahyA pramANenA tamAma pATha prahaNa karavA. yAvat je cothA khAnAmAM AhAraNIya vastu paDaze tenAja AhAra " Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 0 3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 363 patati, tad AtmanA AhAram AhArayati, tataH sa pUrNo vAlatapastrI tena udAreNa vipulena prayatnena pragRhItena bAlatapaH karmaNA taccaiva yAvat - bhelasya sanni vezasya madhyaM madhyena nirgacchati, pAdukA - kuNDikAdikam upakaraNam catumpuTava dArumayaM pratigraham ekAnte antaM sthApayati, vemelasya sannivezasya dakSiNapaurastye digbhAge ardhanirvartanikamaNDalam, Alikhya saMlekhanA jUpaNA jUpitaH pratyAkhyAtabhaktapAnaH pAdapApagamanaM niSyannaH // 03 // - paDegI vahI maiM khAUMgA-so isa taraha se vaha AhAra karane laga (taeNa se pUraNe ghAlata vassI) isake bAda vaha pUraNa ghAlatapasvI (teNaM orAleNaM) usa udAra (viuleNaM) vistRtabhArI kaThina (payatteNaM) pradasa ( pagga hiraNa) pragRhIta (bAlatavokammeNaM) bAlatapasyAse ( taM caiva jAya vebhelasa sanivesa majjha majjheNaM niggacchada) pUrvameM kahe anusAra tAmali bAlatapasvI kI taraha ho gayA. yAvat vaha vebhela saMniveza ke ThIka bIcoMbIca se hokara nikalA ( pAuya* kuMDiya mAdIyaM ubagaraNaM caDayaM dArumayaM paDiggahiyaM egaMtamaMte eDeDa) aura apanI dona khar3AUM ko aura kuMDI vagairaha upakaraNoMko tathA cAra khAnevAle dAra maya pAtrako ekAnta sthalameM rakha diyA / (vebhelassa saMnivesassa dA hiNapuratthi me disIbhAge addhaniyattaNiyamaMDalaM AhilihittA saMle haNA jusaNA jUsie) bAda meM vebhela saMnivezake agnikoNa meM ardha nirvartanika maMDala likhakara usane baDe premase saMlekhanA dhAraNa kara lI / ( bhattapANapaDiyAikkhie pAuvagamaNaM nivaNNe) aura cAroM prakArake AhArakA parityAga kara diyA / purIza. mebha nizcaya urIne te prabhAte bhADAra 42khA sAgyA. (taeNa se pUraNe vAlatavassI) tyAra NAI te mAsa tapasvI yUra] (teNaM orAleNaM) te bahAra, (viu leNaM) vidhusa, (payatteNaM) ahatta, (pahieNaM) pragRddhIta (bAla tavokammeNaM) NAdyatapasyAnA prabhAvathI (taM cetra jAva vesa saMnivesasa majjha majjheNaM niggacchai) pUrvavardhita vAsatapasvI tAbhaMsa jevA thaI gayA. "te khelela nagaranI vaccethI nIkaLye". tyAM sudhInuM samasta va mAjhatapasvI tAmasI pramANa 42. ( pAuya - kuMDiyamAdInaM uvagaraNaM cauppu DhayaM dArumayaM paDiggAhiyaM egaMtamaMte eDhei) bhane tethe tenuM ubhauja, pAnI pAvaDIyo bhane thAra AnAMvAjA zreSTha pAtrane anta bhayyAbhAM bhUDI hIdhu (cebhelassa saMnivesassa dANapuratthame disIbhAge addha niyattaNiya maMDalaM Ahi lihitA saMlehaNA jUsaNA jUsie) tyAra pAI melela nagaranA abhizubha ardha nirvartani bhaDasa (ardhe muMDAlu) dorIne tethe saMdhArI dhAraNa jyo. (bhattapANapaDiyA ikkhie pAuvagamaNaM nivaNNe) bhane yAre aAranA AhAranA tyAga . Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 bhagavatI 1 TIkA- gautamamarendrasya divyadevadimAptikAraNaM pRcchati' camare ' ityAdi / he madata ! namareNa vAda 'suriMdeNaM' asurendreNa 'asuraraNNA' agurarAjena sA 'divyA' divyA 'devI' devadbhiH 'taM caiva jAtra-' taccaitra yAvat yAvatpadena 'divyA devavRtiH divyA devAnubhAvaH' iti saMgRhate 'kiraNa' phena prakAreNa 'ladA' labdhA 'patA' prAptA 'abhisamaNNAgayA ? abhisamantrA gatA svAbhimukhyena samyaganubhUtA parizuktA ? bhagavAnAha - ' evaM 'khalu gomA !' ityAdi / he gautama! evaM khalu 'teNaM kALeNaM nAsmin kAle TIkArtha gautamasvAmI prabhu se camarendrane divya devaddhi kaise prApta kI isakA kAraNa pUchate hue prazna karate hai- 'camare NaM bhaMte' ityAdi / 'bhaMte ' he bhadanta ! 'camareNaM' camara ne jo ki 'asuriMdeNaM' asurakumAra devoMkA indra hai aura 'asurarAyA' asurakumAroM kA rojA hai 'sA divyA deviDDhI' vaha prasiddha divya devaddhi kaise labdha kI kaise prApta kI (taM ceva jAva kiNNA ladvA) yahAM para pUrvameM kathita pATha saba jAnanA cAhiye / arthAt camara ne divya devadyuti aura divya devAnubhAva kaise prApta kiyaa| 'kiNNA abhisamaNNAgayA' aura kaise usa divya devarddhiko divya devadyutiko evaM divya devAnubhAvako apanI ora sanmukha karake acchI taraha se bhogatA hai ? isa gautamake praznakA uttara dete hue prabhu unase kahate hai- 'evaM khalu goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'evaM khalu' maiM tumhe isa viSayako samajhAtA hUM so suno- 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' usa kAlameM aura " TIkA--amarendre divya devaddhi Adi kevI rIte prApta karyAM, tenuM sUtrakAre A sUtramAM pratipAdana ryu' che. gautama svAbhI mahAvIra alune che che ! "saMte / camareNaM asuriMdeNaM asurakumArarAyA" he lahanta / asurakubhArAnA indra ne asurasubhAna rAjyabhare "sA divyA devaDI 4tyAhi" mA hivya hevaddhi mAhi hevI rIte bhejavyA, kevI rIte prApta karyAM mane kevI rIte pAtAne AdhIna karIne pAtAne mATe bhAgya khanAvyA che? kahevAnA bhAvAtha evA cheke camarendrane tenA pUrva bhavanA kevA tapAkanA prabhAvathI A divya devaddhi, divya dyuti, divya prabhAva AdinI prApti thaI che ? tyAre mahAvIra prabhu tebhane mA pramANe vANa Aye che - "evaM khalu goyamA / " he gautama! hu~' tane te viSe ne samalaghu Thu te sAMbha - "teNaM kAlenaM teNaM samaeM" Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meyacandrikA TI. za. 3 u.2 sU. 3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 365 DeNaM samayeNaM' tasmin samaye ihaiva asminneva jambUdvIpe dvIpe madhyajambUdvIpe mArahe' bhArate 'vAse' varSe bharatakSetre 'vidhagiripAyamULe' vindhyagiri AdamUle bindhyaparvatasamIpe 'vebhele nAma vebhelo nAma 'saMnivese' sannivezaH mAgatasArthavAhAdi nivAsasthAnam 'hotyA' AsIt 'vaNNaoM' varNakaH liGga jyatyayena campA nagarIvat asyApi varNanaM bodhyam 'tastha NaM' tatra khalu vebhele niveze 'pUraNe nAma' pUraNo nAma 'gAhAvaI' gAthApatiH 'parivasai' parivasausa samayameM 'iheva jaMvUdIve dIve isI jaMbUdIpa nAmake pradhamadvIpa meM jo ki samasta dvIpoMke bilakula madhya meM hai 'bhArahe vAse' eka bhAratavarSa nAmakA kSetra hai usameM 'viMjhagiripAyamUle' eka viMdhya parvata hai-usa parvata ke pAda mUlameM talahaTI meM (vebhele nAmaM saMnivese hotyA) vebhela nAmakA eka saMniveza-samAgata sArthavAha AdikA nivAsasthAna thA 'vaSNao' isakA varNana aupapAtika sUtra meM varNita caMpA. nagarIkI taraha jAnanA caahiye| caMpAnagarIkA varNana jo vahAM likhA hai vaha varNana cebhela saMnivezake sAtha lagA lenA cAhiye / kyoM ki caMpAnagarI ke varNana meM jitane bhI pada vahA~ Aye haiM ve saba vizeSyake anusAra hI strIliMga meM Aye haiN| yahAM jo varNana hai vaha vizeSyarUpa vebhela saMniveza ko pulliMga honese ve saya vizepaNa puliMgarUpa se hI grahaNa kiye jaayege| isI kAraNa TIkAkArane "liMgavyatyena campAnagarIvat asyApi varNanaM bodhyam" aisA kahA hai| 'tattha NaM vebhela saMnivezameM 'pUraNe nAmaM gAhAvaI parivasaI' pUraNa isa teNe mana ta samaye "iheva jaMyUdIve dIve" dIpa nAma paDadA dAyamA "bhAradevAse" bhAratavarSa nAme me kSetra che. "viMjhagiri pAyamUle" vidhyAyala nAbhana ta cha. te patanI tImA "vebhele nAmaM saMnivese hotyA" aaa nAmanuM eka saMniveza hatuM. jyAM sedAganI vastI vadhu hoya evA nagarane saMniveza che. "vaNNA " bhopAti: sUtramA 2 nagarItuM vana dhyu cha mejan tenuM varNana samajavuM. "caMpAnagarI zabda nArI jAtine hevAthI tenAM viSa vizeSya jevAM ja eTale ke nArI jAtinAM che. paNa bebhela nagara nara jAtimAM hovAthI tenA vizeSaNe narajAtinAM samajavAbebhelanuM varNana karatI vakhate e vAta dhyAnamAM rAkhavI. mevAtI nAyanA342dvArA zacha-'liMgavyatyayena campAnagarIvat asyApi varNanaM bodhyaM' "tattha NaM bebhele saMnivese" te me nAma "pUraNe nAmaMgAhAvaI Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - / "366 . . ... . bhagavatI / tisma' saH 'bhadre, ditte' mAdayaH samRdaH, dImaH bhojasvI tejasvI cAsIra "jahA' yayA 'tAmalissa' tAmaleH 'vattavyayA' vaktavyatA 'tahA meyavA' tathA sAtavyA arthAt yathA tAmaleH kadAcit pUrvApararAtrakAlasamaye kuTumma jAgaraNaM kurvataH AdhyAtmiko yAvat-cintitaH, kalpitaH, mAryitaH manogataH saMkalpaH vicAraH samutpana:-tatra AdhyAtmika:-AtmagataH vicAraH atra iva, - tadanu cintinaH punaH punaH smaraNarUpo vicAraH dvipatrita ica, tadanu 'kalpitaH : nAmakA gAdhApati-gRhastha rahatA thaa| vaha 'ar3e ditte' samRddha thA aura / bhojasvI tejasvI bhI thaa| (jahA tAmalissa vatsavvayA tahA neyavA) jisa prakAra se tAmalikA pahile varNana kiyA gayA hai-usI prakAra .: se isakA bhI varNana jAnanA cAhiye-jisa prakAra . se kuTumbakI cintA se kadacita cintita bane hue tAmali ko ardharAtri ke samaya taka jaba nidrA nahIM AI to use AdhyAtmika yAvat cintita, / kalpita, prArthita, manogata saMkalpa utpanna huAthA-usI prakAra se isa / pUraNa gAthApati ko bhI aisA hI saMkalpa-utpanna huaa| pUraNa gaathaa| pati kA:yaha saMkalpa-vicAra pahile aGkura kI taraha hI AtmA meM prAdurbhUta huA-isa kAraNa vaha AdhyAtmika pragaTakiyA gayA hai| isake ! bAda vaha vicAra punaH punaH smaraNarUpa hone se dvIpatrita aGkara kI taraha ho gayA isaliye cintita prakaTa kiyA gayA arthAt pahile ' jo vicAra AtmA meM prAdurbhUta huA vahI vicAra pUraNa gAthApati ko ___parivasaI" 529 nAme 1925 27to ta. te "aDDe ditte" ! Lilaya matavA (R ul) to. "jahA tAmalissa battacayA tahA neyanyA" tAmasIna. kha - varNana AgaLa karavAmAM AvyuM che evuM ja pUraNanuM varNana paNa samajavuM. jevI rIte tAmalIne ardha rAtrinA samaye nidrA AvI nahIM tyAre tenA manamAM AdhyAtmika, ' citita, ka9i5ta, mane gata saMka95 upaja hatA tevI rIte A pUraNane paNa eja ' prakArano saMkalpa ubhaLyA hate pUraNa gAthApatine te saMkalpa pahelAM aMkaranI mAphaka AtmAmAM prakaTa thaye hato, tethI tene AdhyAtmika kAo che. pahelAM tenA aMtaHkaraNamAM ' ja vicAra udabha, te vicAra vAraMvAra tenA manamAM AvavA lAgyuM. mATe tenA te " vicArane citita kahyo che. A vicArane IraNAme ja te pravrajyA aMgIkAra karavAne : rAce hate. te kAra palavita thayelA aMkuranI jema tene te vicArane kalpita kahyo / Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yacandrikA TIkA za.3 u. 2 sU. 3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 367 eva vicAro vyavasthitaH prANAmA nAmaka matrajyAgrahaNarUpaH kAryA''kAreNa reNataH pallavita iva tataH prArthitaH- saeca iSTarUpeNa svIkRtaH puSpita iva, togataH saMkalpaH manasi dRDharUpeNa nizcayaH 'ityameva mayA kartavyam / iti cAraH phalita iva samudapadyata-samutpannaH ityarthaH yat kila mama purAtana mucIrNa parikrAnta kRta zubha kalyANakarmaNA kalyANaphalativizeSo'dhunA vartate nAI sarvaprakAra putra pazu dhana dhAnya hiraNya maNi ratnAdi paripUrNo'smi ato ra 2, yAda Ane laga gyaa| vAra 2, yAda Ane ke kAraNa vaha cAra phira vyavasthita ho gayA-arthAt meM prAtaH hote hI aba (NAmA pravrajyA grahaNa karUMgA-isa prakAra se yaha vicAra prANAmA vrajyA rUpa kArya ke AkAra meM pariNata ho gayA, isa liye vaha vita hue akurakI taraha kalpita prakaTa kiyA gayA hai / isI NAmA pravrajyAke dhAraNa karane se merI bhalAI hai-isa rUpa se vaha vacAra svIkRta hone ke kAraNa use iSTa ghana gayA. ataHpuSpita hue ukura kI taraha vaha prArthita rUpase prakaTa kiyA gayA hai| manogata vara 'sa liye kahA gayA hai, ki vaha vicAra usake manameM dRDharUpa se nizcaya rUpa meM jama gayA thA ki maiM aba aisA hI kruuNgaa| ataH vaha yAhara rakaTa na kiyA jAne ke kAraNa kevala abhItaka manameM hI vartamAna hA / isa prakAra ina cizepaNoM se yukta huA vaha vicAra use utpanna huA / jo anta meM phalita hae aGkara ke samAna saphala huA / tAtparya yaha hai ki tAmali ne socA thA ki " mere dvArA pUrvabhavameM acchI tarahase Acarita kiye hue zubha kalyANa kArI kamaukA hI yaha kalyANa phalavRtti vizeSarUpa udaya hai jo maiM isa, samaya haraeka prakArase kalyANakAraka saMpatti-dhana dhAnya, putra, hiraNya, che. prajyA grahaNa karavAmAM ja mAruM hita raheluM che, A rIte te vicAra svIkRta thavAne kAraNe tene mATe ISTa banI gaye. mATe tene prArthita vizeSaNa lagADayuM che. hajI sudhI te vicAre teNe keInI pAse prakaTa karyo na hate-e vicAra tenA manamAM majabUta thayA hatA mATe tenA te vicArane mane gata vizeSaNa lagAyuM che. A rIta AdhyAtmika, citata, kalpita, prArthita ane manogata saMkalpa tenA manamAM utpanna thayA ane ane te vicAra phalita thayelA aMkaranI jema saphaLa thaze. tAmasI bAlatapasvInI jema ja pUraNe paNa vicAra karyo ke meM pUrvabhavamAM je zubha karmo karyA hatAM te zubha chInA madhyane pariyAmebhAre tyAM dhana, dhAnya, putra, sArnu, yAMhI, bha4i 2- Adi Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 bhagaedia nAyamavasaro bhama sucIrNayAvatkRta zubhakarma kSayopekSaNasya tasmAt kalye'nazya jyAM grahISyAmi ityadirItyA mANAmA mayajyAgrahaNa vicAraH saMjAta stathA pUraNasyApi gRhapateryodhya', 'navaraM' vizeSastu tAmatyapekSayA pUraNasya etAvAneva yat 'cauppuDa' catuSpuTakaM catuHkhAnikaM dArumayaM kASThanirmitam 'paDiggAhiyaM' pratigrahakaM pAtramityarthaH 'karesA' kArayitvA 'jAva- vipulaM' yAvat vipulaM puSka-lam ' asaNaM pANaM khAimaM sAimaM' azanam khAdham svAdyam, yAvatkaraNAt maNi, ratna Adi se paripUrNa banA huA hai / isaliye yaha aba mujhe kisIprakAra yogya nahIM hai ki me aba sucIrNa yAvada ina kRta karmakSaya kI apekSA karU arthAt yaha merA puNyakarma mere hI samakSa naSTa ho jAya aura ise dekhatA rahUM - yaha mujhe kisI taraha ucita nahIM hai / 'ataH prabhAta hote hI maiM avazya pravrajyA grahaNa karUMgA' ityAdi rIti se jaisA tAmali ne pUrvameM prANAmA pravrajyA grahaNa karanekA vicAra kiyA thA usI prakArase puraNagRhapati ko bhI aisA hI vicAra utpanna huA yaha jAnanA cAhiye / 'navaraM' tAmali kI apekSA puraNa gAthApati meM vizeSatA itanI hI rahI ki tAmali ne jo kASThakA pAtra banavAyA thA usameM usane tIna khAne banavAye, the aura isane jo kASThakA pAtra banavAyA usameM isane cAra khAne banavAye, isa taraha 'cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiyaM karettA' 'cArakhAnoM vAle kAThake pAtrako banavAkara evaM 'jAva' yAvat 'vipula' maiM bahuta adhika 'asaNaM pANaM khAimaM sAimaM' azana, pAna, khAdya, svAdya, ko vipula pramANamAM che ane temanI vRddhi thai rahI che te mAAM te zubhakarmonA pUrepUrA kSaya thaI jAya tyAM sudhI hAtha joDIne besI rahevu te mAre mATe cagya nathI. mAre mArA AgAmI bhavanA sukhaneA paNa vicAra karavA joIe. kAle prAtaHkALa thatAM ja mAre prANAmA pratrajyA grahaNa karavI joIe. tAmalIne mANAmA pratrajyA grahaNa karavAnA jevA vicAra AjyeA hateA evA ja vicAra pUraNa gAthApatine paNa thaye. hA, paNa tAmalI ane pUraNu gAthApathinA vicAramAM ATaluM ja a Mtara hatu-tAmalIne je kASThapAtra taiyAra karAvyuM tene traNa khAnA karAvyAM hatAM, paNa pUNe je kASThapatra taiyAra karAvyu tene cAra khAnAM karAvyAM hatAM. pUraNe paNa nIce pramANe samaya kSya hateo "cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiyA karetA" yAra mAnAvaju zreSTha pAtra taiyAra zamIne "jAva vipulaM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM " viyuta prabhAzubha azana, pAna, Adya bhane svAdya mahArA taiyAra uzavIne, huM svarato, bhitrI, sa Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU.3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 369 upaskArya mitrajJAti-nijaka-svajana-sambandhi-parijanam Amantrya uparyuktAzanapAnavasvagandhAlaGkArAdinA satkArya teSAM samakSe jyeSThaputropari kuTumba bharaNa-popaNabhAraM nikSipya tAnApRcchaya / tataH 'sayameva' svayameva 'catuppuDayaM' catuppuTakaM dArumayam 'pariggaha' pratigrahakaM pAtravizepaM 'gahAya' gRhItvA 'muMDe bhavittA' muNDo bhUtvA 'dANAmAe' dAnamayyA 'dAnAmA' nAmikayA 'papvajAe' pravajyayA 'pancaittae' prajitum 'pancaie vi pa NaM samANe' manajito'pisana 'taM ceva jAva-tacaiva yAvat-atra sarva tAmali pravrajyAnusAraM jJAtavyam yAvatkaraNAva-'imaM esAvaM abhiggahaM abhigiNDissAmi-'kappai me jAvajjIvAe taiyAra karavAkara apane svajana sambandhiyoM ko parijanoMko AmaMtrita karUMgA AmaMtrita karake, una sabakA una azana, pAna, vastra, gaMdha, alaGkAra Adi se khUpa jImA kara satkAra karUMgA aura satkAra kara cukane ke bAda phira meM una sabake samakSa apane jyeSTha putra ko bulAkara usake Upara kuTumba ke bharaNa popaNakA bhAra rakha duuNgaa| pazcAt una sabase pUchakara-AjJA lekara 'cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiya' cAra khAnevAle usa kASTha nirmita pAtrako sayameva apane Apa 'gahAya' uThA karake maiM 'muMDe bhavittA' muMDita hokara 'dANAmAe pavva nAe pancaie' dAnAmA pravrajyAse pravajita ho jAU~gA 'pancaie vi NaM samANe taMceva' pravajita hokara bhI maiM usa pravrajyAko tAmalikI patrajyAke anusAra pAlana kruuNgaa| yahAM 'jAva' aisA jo pada diyA haiM usase yaha 'imaM eyAkhvaM abhiggahaM' se lekara 'chaTThassa vi ya NaM pAraNaM si' yahAM takakA pATha grahaNa kiyA gayA hai-isakA artha isa prakAra saMbaMdhIo ane parijanane bolAvIza ane cAra prakAranA vipula AhArathI temane jamADIza. jamADyA pachI pAna, vastra, sugaMdhI dravya mALAo ane alaMkArothI temane satkAra karIza. tyAra bAda te saunI samakSa mAM ceSTha putrane kuTuMbanI javAbadArI sapI yArA te sonA mAjJA evn "cauppuDayaM dArumayaM paDipgahiye yAra mAnaital 44pAtrane "sayameva gahAya"bhArI huezana "muMDebhavittA" bhAthe bhUDA rAvAne "dANAmAe pancajAe pancaie" hAnAmA nayA bhara 4zaza. "pavvaie vi samANe taM ceva" yA nahu para mAlatapasvI tAbhalAnA bhIkSAparyAyana pAsana zaza. mahIne "jAva" 56 mA0yu cha tenA dvArA "imaM eyArUvaM abhigga" thAzana "chadrassa viya NaM pAraNaMsi" sudhIne sUtrapATha grahaNa karavAne che. te sUtrapATha sArAMza nIce pramANe che. Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 bhagavatIye . haM evaNaM bhaNivikhaNaM tayomammeNaM uTTe pATo pagijhima paginijAma surAbhimukhassa AyAraNabhUmIe AyAvemANassa viharitae, dassa vi yaNaM pA raNaMsi' imam etAvadrUpam abhigraham abhigrahIpyAmi- 'kalpate mama yAvanI paSThaM paThena anikSitena tapaH pharmaNA Uryam vAhamaya mA sUryAbhimukhasya AtApanabhUmI AtApayato vihatam , paSTasyApi ca pAraNe 'mAyAvaNabhUmIoM' AtApanabhUmitaH AtApanA sthAnAda 'paJcomabhittA' matyavaruva avatIrya 'sayameva' svayameva 'cauppUDayaM' catuppuTakam dArUmayam 'paDiggahoM pratigrahaka pAtravizeSa 'gahAya' gRhItvA AdAya vebhele saniveze upanagare 'ucanIa majjhimAI uccanIca madhyamAni 'kulAI' kulAni 'gharasamudANasa' gRhasamudAnasya gRhasamudAyasya 'bhikkhAyariyAe' bhikSAcaryayA bhikSAtyA 'aDetA' aDitvA paryaTaya 'naM me paDhame puDa ye' yad azanAdikam me prayame puTake paDaI' patati bhikSArUpeNa milati 'kappaI' se hai-usane yaha bAta bhI apane manameM ThAnalI, ki jaya maiM pravrajyA grahaNa karUMgA to nirantara yAcajIva cha? chaTukI tapasyA karUMgA-A. napinA bhamimeM donoM hAthoMko ukarake sUryake sanmukha hokara AtApanA lNgaa| aura jisa dina chaTTakI pAraNAkA dina hogA usa dina 'AyAvaNabhUmIo' AtApanAbhUmi se 'pacorubhittA' nikalakara 'sayameva apane Apa 'cauppuDaya' cAra khAnevAle 'dArumaya' kASTanirmita 'paDiggahiyaM' pAtra vizeSako 'gahAya uThAkarake-lekarake bhele saMnivese vemela nAmake upanagarameM 'uccanIya majjhimAI Uca, nIca tathA madhyama 'kulAI kuloMmeM 'ghara samudANassa' gRhasamUhakI bhikkhAyariyAe' bhikSAvRtti leneke liye aTana-bhramaNa kruuNgaa| 'aTetA' aTata karake 'jaM me paDhame puDaye jo AharaNIya vasta mere pAtrake prathama khAne meM bhikSA prAptike rUpameM 'paDaha' paDa jAyegI mila - paraNe manamAM e paNa saMkalpa karyo ke pravajyA laIne ha. jIvanapathana niraMtara chane pAraNe chaEnI tapasyA karIza, taDakAvALI bhUmimAM baMne hAtha uMcA karIne. sUryanI sAme ubhA rahIne AtApanA laIza ane chakUnA pAraNAne divase " AyAvaNabhUmio" sAtAyanA bhUbhithI " pacorubhittA" nAyatazata " sayameva caupuDaya dArumayaM paDiggaThiyaM gahAya " tara thAra mAnainum pAne sane vemele saMnivese ' le nAbhanA nagaramA 'uccanIyamajjhimAI, ya, nAya bhane madhya 'kulAI' pujAmA 'gharasamudANassa' sAyAnI 'bhikkhAyariyAe' bhikSA prAptine bhATe pramANa zasa. mA zata 'aTevA' kSiAprati bhATe zarabhA prabhAra 42tA 'jaM me paDhame puDaye paDaha' bhAsa Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , prameyacandrikA TI. za. 3 u. 2. 3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 371 kalpate 'me' mama 'taM paye' tat azanAdikam pathi mArge 'pahiANaM' pathikebhyaH 'dattae' dAtum, pratigrahakapAtrasya mathamapuTake bhikSATTacyA mAptamazanAdikaM pathikebhyo dAtavyaM na tu svayaM bhoktavyam 1, 'jaM me' yat khalu azanapAnAdikam mama 'doce ' dvitIye 'puDae paDar3a' puTake patati 'taM' tat azanAdikam ' kappar3a me' kalpate mama 'kAga - suNayANaM dalaie' kAka-zunakebhyo dAtum dvitIyapuTake prAptamazanAdikam kAkazuna kebhyo deyaM dAtumucitam 2, 'yaM' yat kilAzanAdikam 'me' mama 'tacce puDhae' tRtIyapuTake 'paDa' patati milati 'kappar3a meM' kalate mama 'taM' tat 'maccha - kacchabhANaM dalaittae' matsya- kacchapebhyo dAtavyam 3, kintu kevalaM 'jaMge' yat khalu azanapAnAdikam 'cauttha' caturthe' 'Dae paDar3a' puTake patati 'kappa' kalpate 'me' mama 'taM' tat azanAdikam 'appaNA' AtmanA svayam 'AhAram' 'AhArer3a' AhArtum, kevalaM caturthepuTake militaM caturthabhAgamAtramazanajAvegI 'taM paMthe pahiyANaM' vaha azanAdika vastu maiM mArga meM pathikoM ke liye 'dalahattae kappar3a' dene nimitta mAnUMgA, use maiM apane upayoga meM nahIM lUMgA 'jaM me docce puDae' tathA jo azanAdika vastu mere pAtra ke dvitIya khAne meM 'paDai' prApta hogI 'taM me kAgasuNayANaM dalaittae' use maiM kAga evaM kuttoMke liye pradAna karUMgA use bhI maiM apane upayoga meM nahIM lUMgA 'jaM me tacce puDae paDada kappar3a me taM maccha-kacchabhANaM dalahattae' isI taraha jo vastu azanAdika padArthamere pAtrake tIsareM khAnemeM bhikSA prAptike rUpa meM mujhe prApta hogI. use meM matsya evaM kacchapoM Adi jalacara jIvoMke liye vitaraNa kara dUMgA - ume bhI maiM apane upayoga meM nahIM lUMgA ' jaM me cautthe puDae par3ara me kappar3a appaNA AhArettae' tathA jo azanAdika vastu mere bhikSApAtranA paDelA bhAnAmAM ne madya pahArthanI Apti thathe, 'taM paMthe pahiyANaM' tehu~ pathine (bhumAzene) 'dalaittae kappar3a' arthaSu rIza-hu' paDelA mAnAbhAM DelI vastu bhArA upayogabhAM nahIM saG. 'jaM me docce puDae paDaI' tathA ? mahArane yeogya vastunI yA yAtrA zrI pAnAmAM prApti yaza 'taM me kAgasuNaNaM dalaittae' te hu~ jhagaDA bhane tarAne arpaNa rIza tene pazu bhArA AhAra bhATe vAparIza nahIM'. 'jaM me tacce puDhae paDai kappar3a me taM macchakacchabhANaM dalaittae' mArA bhikSApAtranA trIjA khAnAmAM mane je AhArane cegya padArtha nI prApti thaze, te hu mAchalAM, kAcamA Adi jaLacara jIvAne aNu karIza tene paNa mArA AhAra tarIDe upayoga nahIM' 43. 'jaM me cautthe puDae paDar3a meM kappaDa appA AhArettae' Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 bhagavatIstre chaThaM udveNaM aNirikhateNaM tapokammeNaM ur3e vAdAo pagijhima paginimaya kharAbhimukhassa AyAtraNabhUmIe AyAyemANassa viharittae, udvassa vi yaNaM pA raNaMsi' imam etAvadrUpam abhigraham abhigrahIpyAmi- 'kalpate mama yAvajjovaM paSThaM paThena anikSiptena tapaH karmaNA Urdhvam vAhamagRhya pragRhya sUryAbhimukhasya AtApanabhUbhI AtApayato vihartum , paSTasyApi ca pAraNe 'AyAvaNabhUmIo' AtApanabhUmitaH AtApanA sthAnAt 'paJcorubhittA' pratyavaruhya avatIrya 'sayameva' svayameva 'cauppuDayaM' catuppuTakam dArumayam 'paDiggahoM pratigrahakaM pAtra vizeSa 'gahAya' gRhItvA AdAya bhele sanniveze upanagare 'uccanIamajjhimAI uccanIca madhyamAni 'kulAI kulAni 'gharasamudANassa' gRhasamudAnasya gRhasamudAyasya 'mi. kkhAyariyAe' bhikSAcaryayA bhikSAtyA 'aDhettA' aDitvA paryaTya 'naM me paDhame puDa ye' yad azanAdikam me prathame puTake 'paDaI' patati bhikSArUpeNa milati 'kappaI' se hai-usane yaha bAta bhI apane manameM ThAnalI, ki jaya maiM pravrajyA grahaNa karUMgA to nirantara yAvajjIva cha? chaTTakI tapasyA karUMgA-AtApanA bhUmimeM donoM hAthoMko urdhvakarake sUryake sanmukha hokara AtA. panA lUMgA / aura jisa dina chaThakI pAraNAkA dina hogA usa dina 'AyAvaNabhUmIo' AtApanAbhUmi se 'paccorubhittA' nikalakara 'sayameva' apane Apa 'cauppuDa' cAra khAnevAle 'dArumayaM' kASTanirmita 'paDiggahigaM' pAtra vizeSako 'gahAya' uThAkarake-lekarake 'vebhele saMnivese vebhela nAmake upanagarameM 'uccanIya majjhimAI' Uca, nIca tathA madhyama 'kulAI' kuloMmeM 'ghara samudANassa' gRhamamUhakI 'bhikkhAyariyAe' bhikSAvRtti leneke liye aTana-bhramaNa kruuNgaa| 'aTettA' aTata karake 'jaM me paDhame puDaye' jo AharaNIya vasta mere pAtrake prathama khAne meM bhikSA prAptike rUpameM 'paDai' paDa jAyegI-mila pUraNe manamAM evo paNa saMkalpa karyo ke pravajyA laIne huM jIvanaparyata niraMtara chane pAraNe chaEnI tapasyA karIza. taDakAvALI bhUmimAM banne hAtha uMcA karIne. sUryanI sAme ubhA rahIne AtApanA laIza ane chakUnA pAraNAne divase " AyAvaNabhUmio" tAnA bhUmithI " paJcorubhittA" nAya tarIna "mayameva caupuDaya dArumayaM paDiggahiyaM gahAya " nd 1 yAra mAnaian pAnana sadhana bemeLe saMnivese ' alesa nAmanA nagaramA 'uccanIyamajjhimAI asya, nAya bhane madhya 'kulAI' gAbhA 'gharasamudANassa' samAyonI 'bhikkhAyariyAe' nikSA prAtine bhATe abhaya zaza. mA zata 'aTetA' nisAsti mArTa zaharamA bhay 42tA 'ja meM paDhame puDaye paDA' bhaa|| Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadinkA TIkA za.3 u. 2 sa. 3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 373 pUrvakathitapratigrahakagrahaNa-pravrajyAsvIkAra-pUrvoktAbhigrahagrahaNa-tapaH karmAtApanAdipUrvakabhikSATanAdi saMgrAhyam , 'ja' yat kila mamAzanapAnAdikam 'cautthe' caturthe 'puDae' puTake 'paDai' patati milati 'ta' tat azanAdikam 'appaNA' AtmanA svayam AhAram 'AhAreI' AhArayati AhAraM karoti 'taeNaM se' tataH mAhArAnantaram sa khalu 'pUraNe' pUraNaH pUraNanAmakaH 'cAlatavassI' bAlatapasvI 'teNaM' tena pUrvoktena 'orAleNaM' udAreNa 'viuleNaM' vipulena 'payatteNaM' prayatnena vizeSayatnapUrvakeNa 'paggahieNaM' pragRhItena samyagAcaritena 'cAlatavokajimAyA, yAda meM usane jI bharakara una sayakA vastrAdikoM se khUba satkAra kiyA / satkAra karaneke bAda phira usane una sabake hI sAmane apane jyeSTha putrake Upara kuTumbake bharaNa popaNakA pUrA 2 bhAra rakha diyo, isa prakAra nizcinta hokara usane una sabase pUcha kara aura usa dArumaya cAra khAnevAle bhikSA pAtrako uThAyA aura uThAkara vaha gharase virakta ho dAnAmA pravrajyAse pravrajita ho gayA, pravajyA leneke pahile jina2 abhigrahoko dhAraNa karanekA usane saMkalpa kiyA thA una saba abhigraha)kA pAlana karate hue usane tapaH karmakA acchI tarahase AcaraNa kiyA aura AtApanA bhUmimeM AtApanAke yAda bhikSATanAdi kRtya kiye / isa taraha karate hue usake bhikSApAtrake caturtha khAne meM jo azanapAnAdika bhikSA karate samaya paDa jAte the unhe vaha apane AhAra meM kAma letA thA / 'taeNaM se pUraNe ghAlatavassI' isake bAda vaha pUraNa bAlatapasvI 'teNaM orAleNaM jamADIne vastra, phUla, alaMkAra AdithI temane satkAra karyo tyAra bAda temanI samakSa ja temanA jayeSTha putrane kuTuMbanI javAbadArI seMpI dIdhI. tyAra bAda te saunI AjJA laIne teNe "dANAmAM pravrajyA" aMgIkAra karI lIdhI. cAra khAnAvALuM kASThapAtra hAthamAM laIne, mAthe mUDe karAvIne te cAlI nIkaLe. pravrajyA lIdhA pahelAM teNe je je abhigraha dhAryA hatA te te abhigrahonuM te barAbara pAlana karatA-cha6ne pAraNe niraMtara cha, AtApane bhUmimAM AtApanA, chane pAraNe bhikSA prApti mATe UMca, nIca ane madhyama kuLa samudAyamAM bhramaNa ane cothA khAnAmAM paDelA annane ja AhAra tarIke ' upayoga-bAkInAM traNe khAnAmAM annanuM uparokta paddhatithI dAne A prakAranA tenA bhAbhayaunu te sa pAna . 'taeNaM se pUraNe vAlatapassI' mAtapasvI 5295 'tero orAleNaM viuleNaM' A GR, vipula, 'payaneNaM' prayatna 4 nI te Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 bhagavatIya pAnAdikaM mayA bhoktavyam , 4, 'nikaTu' iti kRtvA uktarItyA vimRzya evaM 'saMpeheI' evaM nimnaprakAreNa saMpekSate vicArayati 'yallaM' phalpaM zyo dine 'pAuSNabhAe' mAduSpavAtAyAm mAdurbhUtaM prabhAtaM yasyAM tasyAm prabhAtaphalpAyAm rayaNIe' rajanyAm rAtrivyatItAnantaram 'taMce niravasesaM jAva' tazcaiva niravazeSam yAvat , atrApi tAmali prakaraNAnusAraM sarva vijJAtavyam / yAvat karaNAt sUryodaye sati catuppuTakadArumayapatigrahakakaraNavipulAzanapAnAdisvAdimopaskaraNamitrajJAtinijakAdi parijenAmaMtraNa-satkAra-jyepThaputropari kuTumbabhAranikSepapAtra ke cauthe khAne meM mujhe bhikSA prApti ke rUpa meM milegI vahI maiM apane AhArake upayoga meM lUMgA, 'ti kaTu' isa pUrvokta paddhati se vicAra karake phira usane 'evaM saMpeheI' aisA vicAra kiyA 'kallaM' AgAmI dina-dusare divasa pAuppabhAe rayaNIe' prAtaHkAla se yukta rAtrike hone para arthAt isa rAtrike samApta hote hI prAtaHkAla ho jAne para 'taM ceva niracasesaM jAva jaM cautthe puDae paDai taM appaNA AhAraM AhArei' tAmali ke prakaraNa ke anusAra isa pUraNa gAthApati ke viSaya meM saba jAnanA cAhiye-yahAM jo yAvat para diyA hai usase sUtrakAra ne yaha prakaTa kiyA hai ki pUraNa gAthApatine jaisA vicAra kiyA thA usane saba kAma usI tarahase kiyA arthAta sUryodayake ho jAnepara dUsare dina usane kASThakA eka cAra khAnevAlA pAtra banavAyA, vipulamAtrAmeM cAroM prakArakA AhAra taiyAra karavAyA, aura samasta apane mitra jJAtijana Adi parijanoMko AmaMtrita karake tathA mArA bhikSApAtranA cothA khAnAmAM mane je bhikSA maLaze tene huM mArA AhArane bhATa upayogamA za. 'ttikaTTa' mA 2 viyA2 zaa 'kallaM' bhI hise 'pAuppabhAe rayaNIye' zani 5 dhana nyAre prAta:stum thayo tyAre 'taM caiva niravasesaM jAva jaM cautthe puDae par3ai taM appaNA AhAraM AhAre kA gAthApatie tAmalInI jema ja badhuM karyuM. ahIM cethA khAnAmAM je bhikSA maLaze. tene Tha mArA AhArane mATe upayogamAM laIza" tyAM sudhInuM samasta kathana grahaNa karavAnuM che. kahevAnuM tAtparya e che ke teNe rAtre je vicAra karyo hato te vicArane prAta:kALe pUrepUro amalamAM mUkI sUryodaya thatAM ja lAkaDAnuM eka cAra khAnAvAze pAtra taiyAra karAvyuM. cAre prakAranA AhAra moTA pramANamAM taiyAra karAvyA tenA sALA svajano, mitro, sagA saMbaMdhIo ane parijanene jamavAnuM AmaMtraNa ApyuM. temane Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacadinkA TIkA za.3 u. 2 2. 3 camarendrasya pUrvabhavAdi nirUpaNam 373 pUrvakathitapatigrahakagrahaNa-pravajyAsvIkAra-pUrvoktAbhigrahagrahaNa-tapaH karmAtApanAdipUrvakabhikSATanAdi saMgrAhyam , 'ja' yaha phila mamAzanapAnAdikam 'cautthe caturthe 'puDae' puTake 'paDaI' patati milati 'ta' tat azanAdikam 'appaNA' AtmanA svayam AhAram 'AhArei' AhArayati AhAraM karoti 'taeNaM se' tataH mAhArAnantaram sa khalu 'pUraNe' pUraNaH pUraNanAmakaH 'cAlatabassI' vAlatapasvI 'teNaM' tena pUrvoktena 'orAleNaM' udAreNa 'viuleNaM' vipulena 'payatteNa' prayanena vizepayatnapUrvakeNa 'paggahieNaM' magRhItena samyagAcaritena 'cAlatavokajimAyA, bAda meM usane jI bharakara una sabakA vastrAdikoM se khUba satkAra kiyaa| satkAra karaneke yAda phira usane una sabake hI sAmane apane jyeSTha putrake Upara kuTumbake bharaNa popaNakA pUrA 2 bhAra rakha diyo, isa prakAra nizcinta hokara usane una sabase pUcha kara aura usa dAmamaya cAra khAnevAle bhikSA pAtrako uThAyA aura uThAkara vaha gharase virakta ho dAnAmA pravrajyAse pravajita ho gayA, pravajyA leneke pahile jina2 abhigrahoko dhAraNa karanekA usane saMkalpa kiyA thA una saba abhigrahoMkA pAlana karate hue usane tapaH karmakA acchI tarahase AcaraNa kiyA aura AtApanA bhUmimeM AtA. panAke yAda bhikSATanAdi kRtya kiye / isa taraha karate hue usake bhikSApAtrake caturtha khAne meM jo azanapAnAdika bhikSA karate samaya paDa jAte the unhe yaha apane AhAra meM kAma letA thA / 'taeNaM se pUraNe ghAlatavassI' isake bAda yaha pUraNa ghAlatapasvI 'teNaM orAleNaM jamADIne vastra, phUla, alaMkAra AdithI temane satkAra karyo tyAra bAda temanI samakSa ja temanA jyeSTha putrane kuTuMbanI javAbadArI seMpI dIdhI. tyAra bAda te saunI AjJA laIne teNe "dANAmAM pravrA " aMgIkAra karI lIdhI. cAra khAnAvALuM kASThapAtra hAthamAM laIne, mAthe mUDe karAvIne te cAlI nIka. pravrajyA lIdhA pahelAM teNe je je abhigraha dhAryA hatA te te abhigrahonuM te barAbara pAlana karatA-kune pAraNe niraMtara che, AtApanA bhUmimAM AtApanA, chane pAraNe bhikSA prApti mATe UMca, nIca ane madhyama kuLa samudAyamAM bhramaNa ane cothA khAnAmAM paDelA annane ja AhAra tarIke upaga-bAkInAM traNe khAnAmAM annanuM uparokta paddhatithI dAne A prakAranA tenA mabhirnu ta sa pAsana 42ta. 'taeNaM se pUraNe vAlatapassI' mAadesh 525 te orAleNaM viuleNaM' , vipula, 'payaneNaM prayala : nIta Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 234 bhagavatI mmeNaM' vAlatapaH karmaNA 'taMveva jAya' taccaiva yAvat , atrApi tAmalipakaraNA nusAraM sarva vijJeyam , yAvatkaraNAt zuSkarukSayumukSitAdi yAvad dhamanIsaMtara ityAdhArabhyAnityacintanapUrvoktAdhyAtmika vicArajanya pUrvadRSTabhASitAdi pUrvApara paricitamitra dAnAmAdI pravajyAparyAyasAgatikajanApRcchAparyantaM saMgrAma tataH 'vebhelassa' vebhelasya 'saMnivesassa' sannivezasya 'majjhaM majheNe' ma madhyena madhyamadhyabhAgena 'niggacchai' nirgacchati 'pAua kuMDia mAdIaM pAduka kuNDikAdikam 'upakaraNaM' upakaraNam 'caupapuDayaM' catuppuTakam dArumayaM 'paDiga hiyaM pratigrahakam 'egaMtamaMte' ekAnte ekAntasthAne 'eDhei' pakSipati pakSipya ca viuleNaM usa udAra, vipula, 'payatteNaM' vizepa prayatnapUrvaka 'paggahieNaM' pragRhIta-samyak Acarita 'tavokammeNaM' yAla tapaH karmase 'taMceva jAva' tAmali prakaraNAnusAra tAmali kI taraha yAvad zuSka zarIravAlA ho gayA / rUkSa zarIravAlA ho gayA / yAvat usakI samasta zarIrakI nase bAhara nikala AI vaha itanA adhika durvala ho gyaa| isake bAda usane phira anityatA kA cintavana kiyA / phira use AdhyAtmika vicAra huA, yAdameM usane apane pUrvaparicita vyaktiyoMse vicAra vinimaya kiyA, paricita mitrajanoM se aura dAnAmA pravrajyAke sAthi. yoMse pUchA yaha saba yahAM grahaNa karanA cAhiye / pUchakara vaha 'vebhe. lassa saMnivesassa' vebhela saMnivezake 'madhye madhyena' bIcoMbIcase hokara 'niggacchai' nikalA / 'pAuyakuMDiyamAdIyaM uvagaraNa' nikala karake usane apanI khaDAUauko kamaNDalu Adi upakaraNoMko, tathA-cau. mArAdhanA maratA to, 'paggahieNaM' prahAta-sArI zanI mArAdhanA yatI tI, sevA 'tabbIkammeNe' tapasyAnA prabhAvI "taM ceca jAva' tAmajhAnA vo l as kace. tenuM zarIra sUkAI gayuM. tenA zarIramAM mAMsa ane lehI na rahevAthI hADacAmanA mALakhA jevuM tenuM zarIra thaI gayuM. ane tenI nase paNa bahAra dekhAvA lAgI. teNe zarIra AdinI anityatAne vicAra karyo. tenA manamAM vicAra Avyo ke jyAM sudhI mArA zarIramAM uthAna, bala Adi che tyAM sudhImAM mAre pAdapapagamana saMthAra dhAraNa Ie. pitAne e AdhyAtmika vicAra teNe pUrve paricita vyakita, mitro 5 hatAzA pravrayAnA sAthIdAro pAse prakaTa karyA. temanI sAthe vicAra vinimaya kaDI melamsa saMnivesarasanale naganI 'madhya madhyena' 122 12thI 'niggaccha so pAuyakar3iyamAdIyaM ucagaraNa' tyAcI nIjAna tere nI pApaDImA. . .. . ... . Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 mR. 3 camarendrasya pUrvabhavAdinirUpaNam 375 vebhelasya sannivezasya ' dAhiNa puratthime / dakSiNapaurastye 'disIbhAge' digbhAge dakSiNapUrvadigantarAle agnikoNe ' addhaniyattaNiyamaMDalaM ardhanivartanika maNDalam maryAditakSetravizeSam 'AlihittA' Alikhya rekhAdinA parichedha 'saMlehaNAjUsaNA jUsie' saMlekhanA nRpaNAjUpitaH, 'bhattapANapaDiyA ikkhie' bhaktapAna matyAkhyAtaH parityaktabhaktapAnaH 'pAunagamaNaM' pAdapopagamanaM nAma anazanam 'nivaNNe niSyannaH sa hi pUraNo bAlatapasvI dAnAmA pravrajyAM gRhItvA niyamapUrvakaM pAdapopagamanam mAptavAn // sU0 3 // camarendrasya zakrammati utpAtakriyAM varNayituM tasya vaktavyatA mastAva: mUlam -'teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM ahaM goyamA ! chau mattha kAliAe ekkArasavAsapariyAe chahaM chaTTheNaM aNikkhitteNaM tatrokammeNaM saMjameNaM tavaso appANaM bhAve mANe, puvvANupuvi caramANe, gAmANugAmaM dUijjamANe jeNeva susumAra ppuDagaM dArumayaM, paDiggahigaM cAra khAnevAle dArumaya pAtrako 'egaMta mate ' ekAnta sthAna meM 'eDei, rakhadiyA / rakha karake phira usane 'vebhelassa saMnivesassa dAhiNapura sthime disIbhAge' vebhela saMniveza ke AgneyakoNa meM 'addhaniyattaNiyaM maMDala' arddha nirvatanika maMDalako - maryAdita kSetra vizeSako 'AlihittA' rekhAdi se pramANita karake arthAta maryAdita kSetra kI paDilehaNA karake 'saMlehaNAjUsaNAjUsie' kAya aura kapAyako kRza karanevAlI saMlekhanAko prItipUrvaka dhAraNakara liyAevaM 'bhattapANapaDiyA ikkhie' cAroM prakArake AhArakA parityAga kara diyA / isa taraha parityakta bhaktapAnavAlA hokara 'pAuvagamanaM nivaNNe' usane pAdapopagamana nAma anazanako dhAraNa kiyA // 3 // cAra ubhauja mAhi up4rkhe|, tathA 'cauppuDayaM dArumayaM paDiggahiyaM 'yAra mAnAvANA zreSThayAtrane 'egaMtamaMte' meAnta bhazyAme 'eDeDa' bhUDI hIghAM tyAra mAha 'vebhelassa ItyAddi' melesa nagaranA agni khUNAmAM ardhI nitanika maLa dorIne-kSetramaryAdA darzAvatuM kuMDALuM" horIne-ane tenI pratisenA urIne 'saMlehaNA jUsaNA jUsie' AyA bhane pAyAne IzU 42nAra somanAne prAtipUrva dhAraNa karI sIdho, 'bhattapANapaDiyAi kkhie ' bhAne yA prArA ADArane tyAga urIne 'pAunagamanaM nivaNNe' tema pAhayoyaNabhana nAbhanA sauNdhaa| ye // sU0 3 // Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 bhagavatIce pure nayare jeNeva asoyavaNasaMDe ujjANe, jeNeva asoyavarapAyave, jeNeva puDhavIsilApaTTao, teNeva uvAgacchAmi uvAgacchittA asogavarapAyavassa heTA puDhavIsilA vaTTayaMsi aTTamabhattaM parigipahAmi, do vi pAe sAhaha vagdhAriyapANI; egapoggalanividradiTrI, aNimisaNayaNe Isi padabhAragaeNaM kAeNaM, ahApaNihiehi gattahi, sadiehi guttehiM egarAi mahApaMDimaM upasaMpajjetANaM viharAmi // sU0 4 // chAyA-tasmin kAle, tasmin samaye ahaM gautama ! chamasvakAlikAyAm ekAdazavarSaparyAyaH paThaM paSThena anikSiptena tapaHkarmaNA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan , pUrvAnupUrva carana , grAmAnugrAmaM dravan yatraidha susumArapura nagaram , yauva azokavana 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ityAdi / sUtrArtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samaya meM (goyamA) he gautama ! (ahaM) maiM (chAumatya kAliyassa ekArasavAsapariyAe' chadmasthAvasthA meM thA aura dIkSA liye 11 varSa hue the / (cha8 chaTheNaM aNikkhiteNaM tavokammeNaM saMjameNa tavasA appANaM bhAve mANe) niraMtara chaha chaTTakI tapasyA se aura saMyama se AtmAko bhAvita karatA huA mai (puvvANupuci caramANe) tIrthakara paramparAke anusAra calatA (gAmAnugAmaM dUijjamANe) eka grAmase dUsare grAmameM vihAra karatAra (jeNeva suMsumArapure nayare jeNeva asoyavaNesaMDe ujANe, 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tyAdi sUtrAya (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) tNe mana sabhaye, (goyamA!) hai gautama! (a) (chAumatthakAliyarasa ekArasavAsapariyAe) sthAvasthAmA Dato, bhanekSA vAghAne 11 1 5sAra yaI gayA tai (chaThe chaTeNaM aNikkhitteNaM kammeNaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAvamANe) ni22 cha8ne pAraNe chanI ta. syAthI mana sabhayathI mAtmAna mata 42 thA (pucANupuci caramANe) tIrtha 42 52-526 prabhAra yAdi sat. (gAmAnugAme dUijjamANe) : gAmA bhArazAsaviDAra 42tA 4ratA (jeNeva susumArapure nayare jeNeva asoyavaNasaMDe ujjANe - -- Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u.2 su.4 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 377 khaNDamudyAnam yauva pRthivIzilApaTakaH, tatraiva upAgacchAmi upagatya azokavarapAdapamya adhaH pRthivIzilApaTTake aSTamabhaktaM parigRhAmi dvau api pAdau saMhRtya pralambitapANiH, eka pudgalaniviSTadRSTiH animipitanayanaH, Ipat mAyabhAragatena kAyena yathA praNihitaH gAtraH sarvendriyaiH guptaH: ekarAtrikI mahApratimAm upasaMpadya viharAmi / jeNeva asoyavarapAyave) jahAM susumArapura nagara thA, jahAM azokacana khaMDa udyAna thA, jahAM azoka kA zreSTha vRkSa thA (jeNeva puDhavIsilApaTTao) jahAM pRthivI zilA paTTaka thA, (teNeca ucAgacchAmi) vahIM para AyA / (uvAgacchittA) vahAM Akarake (azokavarapAyavassa heThA) azokavRkSake nIce maine (puDhavIsilAvayaMsi) pRthivI zilApaTaka para khaDe hokara (aTThamabhattaM parigiNhAmi) aTTamakA tapa dhAraNa kiyA (do vi pAe sAhaDa) donoM pairoM ko maiMne usa samaya ApasameM saMkucita kara liyA thA (vagdhAriyapANI) tathA donoM hAtha nIce laTake huve the (eka poggalanividRdiTTI) mAtra eka pudgala ke Upara ho dRSTiko nizcala kI thI, (aNimisaNayaNe) nimepa rahita netra the (IsiMpanbhAra gaeNaM kAraNaM) zarIra AgekI ora jhukA huvA thA (ahA paNihipahiM gattehi, sancediehiM guttehi) zarIrake samasta avayava nizcala the, samasta indriyAM gupta thIM. aisA hokara maiMne (egarAiyaM mahApaDimaM upasaMpajjettANaM vihagami) ekarAtri kI pramANavAlI mahApratimA ko dhAraNa kiyA / jeNeva asoyabarapAyave) kyA susubhA252 nagara hetu, yA azAvana naamne| dhAna at arnt azornu zreSTha vRkSa , (jeNeva puDhavIsilApaTTao) rya pRthvI zikSA 54 tA, (teNeca uvAgacchAmi) kyA bhAvI pAyA. (uvAgacchittA) tyA dhana (azokavarapAyavassa hehA) meM sa kSanI nIya (puDhavIsilAvaTTayaMsi) pRthvI zikSA paTTa 52 mA 2hIne (aTThamabhattaM parigiNhAmi) samarnu ta5 ghAra yu: (dA vi pAe sAha) tyAre meM anna pAne meM bhI sAthai na hIdhA tA (vagyAriyapANI) bhAsa mannasAya nAyatA utA (ekapoggalanividiTTI) ma 1 pugata 52 draSTi nizvasa zatA, (aNimisaNayaNe)bhArI mAmA animeSa (50rAthI 2Dita) tI, (Isi panmAragaeNaM kAraNaM) zazanI bhAgajanI mAsubhe nabha tu (ahApaNihiehiM gatehi, savvediehi guttahiM) zazanA saNa avayavA A S mana samasta 4ndiye| rAta tI. (egarAiyaM mahApaDima upasapajjattANa viharAAma) zata meM trinA prabhAvA bhaDApratibhA saMbhA2 421. Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 bhagavatI sUtre pure nayare jeNeva asoyavaNasaMDe ujjANe, jeNetra asoyavarapAyave, jeNeva puDhavIsilApahao, teNeva uvAgacchAmi uvAgacchittA asogavarapAyavasta heTTA puDhavIsilA vayaMsi aTTamabhattaM parigihAmi, do vi pAe sAhahu bagghAriyapANI; egapoggalanividiTThI, aNimisaNayaNe Isi panbhAragaeNaM kAeNaM, ahApaNihiehiM gattehiM, sarve diehiM guttehiM egarAiaM mahApaMDimaM upasaMpajjettANaM viharAmi // sU0 4 // chAyA - tasmin kAle tasmin samaye ahaM gautama ! chaspakAlikAyAm ekAdazavarSaparyAyaH SaSThaM paSThena anikSiptena tapaHkarmaNA saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayan, pUrvAnupUrva caran grAmAnugrAmaM dravan yatreca suMsumArapuraM nagaram, yatra azokavana 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM ityAdi / sUtrArtha - ( teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM ) usa kAla meM aura usa samaya meM (goyamA) he gautama ! (ahaM) meM (chAumattha kAliyassa ekArasavAsapariyAe' chadmasthAvasthA meM thA aura dIkSA liye 11 varSa hue the / (chaTTha chaTTeNaM aNikkhiteNaM tavokammeNaM saMjameNaM tavasA appANaM bhAve mANe ) niraMtara chaTTa chaTTakI tapasyA se aura saMyama se AtmAko bhAvita karatA huA mai ( puvvANupuci caramANe ) tIrthakara paramparAke anusAra calatA ( gAmAnugAmaM dRijnamANe) eka grAmase dUsare grAma meM vihAra karatA 2 ( jeNeva suMsumArapure nagare jeNeva asoyavarNasaMDe ujjANe, 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' chatyAhi sUtrArtha (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) te aNe mane te samaye, (goyamA !) he gautama! (ahaM) hu' (chAumatthakAliyassa ekArasavAsapariyAe ) chadmasthAvasthAbha hato, mane dIkSA sIdhAne 11 varSa pasAra tha gayAM tAM (chaTTha chaTTeNaM aNikkhitteNaM tavammeNaM saMjameNaM tavasA appA bhAvemANe ) niraMtara chane pArI chanI tapa syAthI mane sabhayathI AtmAne Avita bharato thhai| hu (puntrANupuvi caramANe) tIrtha 42 paramparA prabhAve yAsato to. (gAmAnugAmaM dUijmANe) bhe4 gAmayI jIne gAbha vihAra 42tA 42tA (jeNeva susumArapure nayare jeNe aso va Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ do apiyAmi parigRhAmilApaTaka-pakirapAdapasyAgacchAmiNava' yatraiva puDha prameyacandrikATIkA za.3u.2 mU.4 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 379 yAmAnugrAmam grAmAd grAmAntaraM 'dajjamANe' dravana gacchan 'jeNeva' yatraiva 'musumArapure' suMmumAra puram , 'nayare' nagaram 'jeNeva' yatraya yasminneva sthAne 'aso. nyavaNasaMDhe' azokavanapaNDaH tannAmakam 'ujANe' udyAnam , 'jeNeva' yatraiva yasminneva sthale 'asoyavarapAyave' azokavarapAdapaH zreSThAzokakSaH 'jeNeva' yatrava puDhavIsilApaTTao' pRthivIzilApaTTakaH 'teNeva' tatraiva 'uvAgacchAmi' upAgacchAmi ahaM samAgataH 'asogavarapAyavassa' azokavarapAdapasya 'hehA' adhastale 'puDhavIsilAvaTayaMsi' pRthivIzilApaTTake-pRthivI zilApaTTakopari 'aTThamabhatta' aSTamabhaktam 'parigiNhAmi' parigRhNAmi parigRhItavAn , uparyuktatapazcaraNaprakAramAha-'do vipAe' dvau api pAdau 'sAhaTTa' saMhatya saMkocya 'vagdhAriyapANo' pralambitapANiH dezItIrthakara paramparAke anusAra 'caramANe' calatA huA 'gAmANugAmaM dU. inamANe' evaM eka grAmase dUsare gromameM vicaratAra 'jeNeva suMsumAra pure nayare' jahAM suMsumArapura nagara thA usameM bhI 'jeNeva asoyavaNasaMDe' jahA~ azoka vanakhaMDa nAmakA 'unnANe' udyAna thA-usameM bhI 'jeNeva' jahAM para 'asoyavarapAyave' azokakA vRkSa thA aura 'jeNeva' jahAM para (puDhavIsilA paTTao) pRdhivI zilA paTTaka thA 'teNeva uvAgacchAmi' vahAM para AyA / 'uvAgacchittA' vahAM Akarake 'asoyavara. pAyavassa hehA' azokavRkSake nIce 'puDhavI silAvaTTayaMsi' pRthivIzilApaTTaka ke Upara 'aTThamabhattaM' aSTamabhaktako tIna upavAsa ko maiMne 'parigiNhAmi' dhAraNa kiyaa| 'do vi pAe sAhaTu' donoM pairoM ko saMkoca karake-arthAt cAra aMgula ke vyavadhAna se 'vagdhAriyapANo' donoM hAthoM ko nIce pasAra karake arthAt donoM hAthoM ko nIce laTakA karake (puvANupundhi caramANe) 42 522521 anusAra viyarato to. (gAmANugAma . dUijjamANe) mA zata 515 me sAmathI bhI gAma (452 42i 42di (jaNeva susumArapure nayare) yAM susubhArapura nAmarnu na12 hetu tyAMpaDayo. (jeNeva asoyavaNasaMDe ujjANe) te nagarabhA mAveta azI vanamanAmanA GdhAnamA (jeNeva asoyavarapAyave) nyo zramazA vRkSa tu, (jeNeva puDhavIsilApaTTao) ta ma vRkSanI nAyanyA pRthvI paratuM (teNeva uvAgacchAmi) tyA gayA (uvAgacchittA) tyAMna (asoyavarapAyavassa heTA) mA vRkSanI nIya (puDhavIsilAvaTTayaMsi) yApekSA vAzimA 144 52 (aTThamabhattaM parigiNhAmi) mahama (tra pAsa)nI tapasyA zane so yo. (do vi pAe sAhaha) meM bhArA panne Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 378 bhagavatIstre TIkA-bhagavato mahAvIrasya gautamampati ghAlatapasvinaH pUraNasya tapaH prabhA. veNa camarendrarUpeNa camaracazcArAjadhAnyAm upapAtakAraNavaktavyartA pratipAdayitumAha-'teNaM-'ityAdi / 'gAyapA' ! he gautama ! 'teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM' tasmin kAle tasmina samaye khalla aham 'chaumatyakAlibhAe' chamastha kAliphAyAm chadmasthakAlaeva umasyakAlikA tasyAM chamasthAvasthAyAmityarthaH 'ekA. rasavAsapariyAe' ekAdazavarSaparyAyAm ekAdazavarSANi paryAyaH sAdhuparyAyaH yasyAM sA tAdRzyAm etAvatA yasyAmavasthAyAM yasya dIkSAyA ekAdaza varSANi vyatItAni, etAdRzyAM chadmasthAvasthAyAmityarthaH 'I chadreNaM' paSTha paSTena 'aNikkhiteNaM' anikSiptena nirantareNa 'tabokammeNaM' tapAkarmaNA 'saMjameNaM' saMyamena 'tavasA appANaM bhAve mANe tapasA ca AtmAnaM bhAvayan 'puvANupubi' pUrvAnupUrvI pUrvAnum pUrvyA pUrvatIrthaGkaraparamparAnusAreNa 'caramANe' caran virahan 'gAmANugAma' TIkArtha-gautama se bhagavAna mahAvIra pAlatapasvI pUraNakI camaracaMcA rAjadhAnImeM camarendrarUpa se utpatti hone ke kAraNa kI vaktavyatA kA pratipAdana karaneke liye saba se pahile ve unase apanA vRttAnta prakaTa karate haiM-'teNaM kAleNaM teNe samaeNaM' ityAdi / 'goyamA' he gautama! 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM usakAla aura usa samaya meM jaba ki 'ahaM' meM 'ekArasapariyAe' gyAraha 11 varSa kI dIkSA paryAyavAlI 'chaumatthakAliyAe' chadmasthAvasthA meM thA aura usa samaya 'chaTTa chaTheNaM aNikkhitteNaM aNikkhiteNaM' nirantara-antara se rahita chaha-cha?ke 'tavokammeNaM' tapaH karmase 'saMjameNaM' saMyama seindriya saMyama aura prANi saMyamase evaM 'tavasA' tapasyA se 'appANaM' AtmAko 'bhAve mANe' bhAvita karatA huA maiM 'punvANupundhi' pUrva 1 TIkAtha-bAla tapasvI pUraNa camacaMcA rAjadhAnImAM Indra tarIke kevI rIte utpanna thAya che, te vAta gautamane samajAvavA mATe pahelAM te potAnI chadmasthAvasthAnA eka kA (goyamA) gautama ! (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) satyAre 2 prasanI vAta hI vo chu te prasa' manyA tyAre, (ahaM chAumatthakAliyassa ekAravAsapariyAe) 25 bhavasthAmA tA mana prasanyA bIdhAna 11 varSa vyatIta / gayA tA. mana te samaya hu (chaTTachaTTaNaM aNikkhitteNaM) nirata chana sAkolA (tacokammeNa)tapathI (sajameNa) tA sayabhathI dhandriya saMyama bhane pramiyamayI mana (tavasA) tapasyAthI (appANaM bhAvemANe) bhAnAvitatA Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 5 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 381 vAyasabhAe jAva- iMdattAe uvavaNNe, taNaM se camare asuriMde, asurarAyA ahuNovavanne paMcavihAe pajattIe pajattibhAvaM gacchai, taM jahA - AhArapajattIe, jAva-bhAsa-maNapajattIe, taraNaM se camare asuriMde, asurarAyA paMcavihAe pajjattIe pajjattibhAvaM gae samANe uDUM vIsasAe, ohiNA Abhoei jAvasohammo kappo, pAsaiya tattha sakkaM deviMda, devarAyaM, maghavaM, pAkasAsaNaM, sayakkauM, sahassakkhaM, vajjapANiM, puraMdaraM, jAva-dasa disAo ujjovemANaM, pabhAsemANaM sohamme kappe, sohamme vaDiMsa vimANe sakaMsi sIhAsaNaMsi, jAva - divAI bhogabhogAI bhuMjamANaM pAsa, imeyArUve ajjhatthie, ciMtie, patthie, maNogae saMkappe samupajitthA - kesaNaM esa apatthiapatthae, duraMtapaMtalakkhaNe, hirisiriparivajjie; hINapuNNacAuddase jaM NaM mamaM imAe eyAruvAe divAe devaDIe, jAva - divve devANubhAve laddhe, patte abhisamaNNAgae upi appussue divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharai, evaM saMpehei, saMpehittA sAmANi parisotravannae deve sahAvei, evaM vayAsI kesa NaM esa devAzuppiyA ! apatthiapatthae, jAva - bhuMjamANe viharai ? taNaM te sAmANiaparisovavannagA devA camareNaM asuriMdeNaM asuraraNNA evaM vRttA samANA haTTa tuTTa jAva- hayahiyayA karayala pariggahiaM dasanahaM sirasAvattaM matthae, aMjaliM kaTTu jaeNaM, vijaeNaM, vRddhAveMti, evaM vayAsI - esa NaM devANuppiyA ! sakkedeviMde, devarAyA jAva - viharai // sU0 5 // Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 - - - - - bhagavatImatre yo'yaM zabdaH caturaGgAlavyavadhAnena bhalambitasunaH san 'egapoggalanividiTTI' ekapudgalaniviSTadRSTiH, ephapudgalopari sthApitana panaH aNimisaNayaNe' animipanayanaH palapAtarahitacakSuH, ninimepaSTi ritiyAvat 'IsiM pagAraNaeNaM' IpatmAgabhAranatena Ipat-alpam mAgabhAranatena-agrato bhArAvanatena namrIbhUtena 'kAraNaM kAyena zarIreNa 'ahApaNihipahi' yathAmaNihitaH yathA'vasthitaiH nizvalaiH 'gahiM' gAtraiH zarirAvayavaiH 'sanveM diehi sarvendriyaiH 'gutte, gumaH man aham 'egarAibha ekarAtrikIm ekarAtrimA 'mahApaDima' mahApatimAm dvAdazakI bhikSumatimAm 'upasaMpalettA' upasaMpadha svIkRtya viharAmi tiSThAmi / / 04 // mUlam-teNaM kAleNaM, teNaM samaeNaM, camaracaMcArAyahANI aNiMdA, apurohiA, yAvi hotthA, taeNaM se pUraNe bAlatavassI bahupaDipuNNAI duvAlasavAsAiM pariyAgaM pAuNittA mAsiAe saMlehaNAe attANaM jasettA sahi bhattAI aNasaNAe chedettA kAlamAse kAlaM kiccA camaracaMcAe rAyahANIe uva'vagdhAriyapANo' yaha dezIya zabda hai 'egapuggalanividiTTI' tathA eka pudgala ke Upara dRSTi ko jamA karake 'aNimisaNayaNe' ninimeSa dRSTi vAle bane hue maiMne 'IsiM pabbhAragaeNaM kAraNa thor3A sA Age kI ora zarIra ko jhukAkara 'ahApaNiehiM gaeIi samasta nizcala avayavoM se viziSTa hokara 'samvediehi gutta' tathA samasta indriyoM ko unake vyApAroM se nirodha karake unase surakSita hokara 'egarAiyaM mahApaDimaM' ekarAtri pramANavAlI 12vIM bhikSupratimA ko uvasaMpajje-. tANaM viharAmi' dhAraNa kiyA // sU0 4 // pAna me bhIlanI pAse 22mAna (vagdhAriyapANo) bhanne hAya kai bhAna (egapuggalanividiTThI aNimisaNayaNe) animeSa nAre me panI tara niTi bhii| (IsipabbhAragaeNaM kAraNe) zarIrane so mAnI mAna bata rANIne (ahApaNiehiM gaehiM) samasta apayavAna nila rAbhAna (savvediehi gutte) samasta chandriyAnI pravRttiyo yApI dhana-guptendriya majAka (egarAiye mahApaDima) zatrinI mahApANI 12 bhI mipratibhAnI (upasaMpajjettANaM virAmi) bhArAdhanA 421 // bhAMDI // sU0 4 // Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATokA za. 3 u.2 su.5 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 383 paJcavidhayA paryAptyA paryAptibhAvaM gacchati, tadyathA-AhAra-paryAptyA, yAvatbhASA-manaH paryAptyA, tataH sa camaro'surendraH, asurarAnaH paJcavidhayA paryAptyA paryAptibhAva gataH san Urdhvam visrasayA avadhinA Abhogayati yAvat saudharmaH kalpaH, pazyati ca tatra zakraM, devendra devarAjam maghavAnam, pAkazAsanam zatakratum sahasrokSam , bajrapANim , purandaram yAvat dazadizAH udyotayantam , prabhAsayantam , saudharmakalpe saudharme'vataMsakevimAne zakre siMhAsane yAvat-divyAn bhogabhogAna bhuJjAnaM pazyati, ayam etadrUpaH AdhyAtmikaH pAMca prakAra kI paryAptiyoM dvArA paryAptakabhAva ko prApta kiyaa| (taMjahA) ve pAMca prakAra kI paryAptiyAM isa prakAra se hai-(AhArapajjattIe, jAva bhAsamaNapajattIe) AhAraparyApti yAvaMta bhApAparyApti, manaH pryaapti| ina pAMca paryAptiyoM se paryApta hone ke sAtha hI (uDa vIsasAe ohiNA Abhoei) usane UMce kI ora svAbhAvikarUpa se apane avadhijJAna ke dvArA dekhA (jAya sohammo) yAvat saudhrmsvrgtk| (tattha) usa saudharmakalpameM usane (saka) zakra, (deviMdaM) devo ke indra, (devarAya) devoM ke rAjA (maghavaM) maghavA (pAkasAsaNa) pAkazAsana (sayaka) zatakratu (sahassakkhaM) sahasrAkSa (ghajapANi) vajrapANi (puraMdaraM) purandara ko (pAsai) dekhaa| indra ko kisa sthiti meM dekhA-isa cAta ko prakaTa karate hue sUtrakAra kahate haiM ki-(jAva dasadisAo ujjovemANaM pabhAsemANe sohammekappe, sohamme vaDisae vimANe, sakasi sIhAsarNasi jAva dinvAI bhogabhogAiM bhuMjamANaM pAsai) panyo (taMjahA) te pAya paryAptiyo nAye prabhArI cha (AhArapajjattIe jAva bhAsa maNapajjattIe) mAhAra paryAptithA 23 4zana sApApati bhane bhanapAsti sudhAnI pAMce paryAptiyo A pramANe paryAptiyonI prAptithI paryApta banelA te camarelve (u9 vIsasAe ohiNA Abhoei) pAtAnA apavijJAnathI pAmAvizate ye nayu (jAya sohammo) saudharma vaso sudhA te adhijJAnayAnayu (tattha) tara te sAdhama pakSamA (sakaM deviMdaM devarAya madhavaM pAkasAsaNaM sayakkaDaM sahassakkha vajjapANi puraMdaraM pAsai) devendra, vazI, bhapA (megha 52 rAmanA), pAzAsana (jenA AjJA baLavAnamAM baLavAna zatru para paNa cAle che), zatakatuM, sahastrAla, vajApANi (sayama Animl), pu42, (asura mAhinA nagarAnI vinAza ne layo. (jAvadasa disAo ujjovemANa pabhAsemANaM sohamme kappe, sohamme varDisae vimANe, sakasi sIhAsaNaMsi jAba dinvAI bhogabhogAiM muMjamANaM pAsai)te samayeza pAtAnA Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 382 bhagavatIyo __chAyA-tasmin kAle, tasmin samaye camaracanArAjadhAnI anindrA, apurohitA cApi AsIt tataH sa pUraNo bAlatapasvI, bahumatipUrNAni dvAdazavANi paryAya pAlayitvA mAsikyA saMlekhanayA AtmAnaM pityA paSTiM bhaktAni anazanena chitvA kAlamAse kAlaM kRtvA camaracaJcAyA rAjadhAnyAH upapAnasamAyAm yAvatindratayA upapannaH, tataH sa camaro'surendraH, amararAjaH adhunopapanna: (teNaM kAleNaM teNaM samaeNa) ityaadi| sUtrArtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNa) usa kAla aura usa samaya - meM (camaracaMcArAyahANI) camaracaMcA nAmakI rAjadhAnI (aNiMdA) vinA indra ke thI (apurohiyA yAvi hotyA) aura vinA purohita ke bhI thI (taeNaM se pUraNe yAlatabassI) vaha bAlatapasvI puraNa (pazupaDipuNNAI duvAlasavAsAI) ThIka 12 ghAraha varpataka (pariyAgaM pAuNittA) dAnAmA pravrajyA paryAya ko pAlana karake (mAsiyAe) eka mAsa kI (saMlehaNAe) saMlekhanA se (attANaM jasettA) svayaM AtmA ko yukta kara ke (sarTi bhattAI aNasaNAe chedettA) evaM anazanatapa dorA 60 bhaktoM kA chedana karake (kAlamAse kAlaM kiccA) kAla avasara kAla karake (camaracaMcAe rAyahANIe) camaracaMcArAjadhAnI kI (uvavAya sabhAe) upapAta sabhA meM (jAva iMdattAe uvavanne) yAvat indrako paryAya se utpanna huaa| (taeNaM se asuriMde asurarAyA cabhare ahuNocavanne paMcavihAe pajattIe panatibhAvaM gacchaI) asurendra asurarAja usa tAje utpanna hue camarane (teNaM kANaMle teNaM samaeNaM) tyA:-- sUtrAtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNa) a Ne bhane ta samaye (camaracaMcA rAyahANI) yabharayA nAmanI pAnI (ajiMdA apurohiyA yAci hotthA) chandra bhane puDita vinAnI tI. (taeNaM se pUraNe cAlatavassA) te mAratapasvI 125 (bahu paDipuNNAI duvAlasavAsAI) parAma2 // 2 varSa sudhA (pariyAgaM pAuNittA) hAnAmA ananyA paryAya pAsana zane (mAsiyAe) me bhAsanA (saMlehaNAe attANaM jasettA) thArAthI pAtAnA mAtbhArnu zAdhana 4rI (sahi bhattAI aNasaNAe cheditA) bhAsanA vAsa dvArA sAinA mAhAnA parityAgarIna(kAlamAse kAlaMkinA) atyanA aksara mAvatA dhabha' pAbhAna (camaracacAe rAyahANIe) cyabharathA lInA (upavAyasabhAe) GunAta samAbhA (jAva iMdattAe uvavanne) nI sayana thyo. (taeNa se asArada asurarAyA camare ahaNokvanne paMcavihAe tI pattibhAvaM. gaccha) mA.zata chandranI paryAya pannathayAta mI asararAja camare paNa prakAranI pIyA prApta karI ane te paryAptaka dazAthI yukata Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u.2 2.5 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 385 saMprekSate, saMmekSya sAmAnikaparpadupapannakAna devAn zabdayati, evam avAdItakA sa epaH devAnumiyAH ? apArthitamArthakaH yAvata-bhujAno viharati ? tataste sAmAnikaparpadupapannakA devAcamareNa asurendreNa amurarAjena evamuktAH santaH hRSTa-tuSTAH yAvat-hRtahRdayAH karatalaparigRhItaM dazanavaM zIvittaM mastake mere Upara hokara (appustue divyAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharai) zAnti ke sAtha divya bhogane yogya bhogoM ko bhogatA huA Anandamagna banA hai (evaM saMpeheha) isa prakAra usa camara ne vicAra kiyaa| (saMpehittA) aisA vicAra karake (sAmANiyaparisIvavannae deve saddAvei) usane sAmAnika paripadA meM utpanna hue devoMko bulAyA (evaM cayAsI) bulAkara unase aisA kahA-(devANuppiyA!) he devAnupriyo ! (apatya* patdhiya jAna bhuMjamANe kesa NaM esa viharai) hameM yaha to batAoki yaha mRtyukI AkAMkSA vAlA yAvat divya bhogane yogya bhogoMko bhoganevAlA kauna hai ? [taeNaM te sAmANiya parisovanagA devA camareNaM asuriMdeNaM asurarapaNA evaM vuttA samANA haTTha tuTTha jAva hya. hiyayA karatalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattayaM matthae aMjali kahaJ isa prakArase asurendra asurarAjacamarake dvArA kahe gaye una sAmAnika paripadA meM utpanna hue sAmAnika devaune, harpita evaM santuSTa yAvat hRtahRdaya vAle hokara, dono hAthoMko joDate hue dasau nakhoM ye sthAne (appussue divAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharai) hIna zAntithI tehiya sAmAna sAgavA rahyo che? mana se zata mAnabhana mana cha ? (evaM saMpehei) yamarendra se prabhArI viyA2 dhya. (saMhitA) mevA viyAra zana (sAmANiya parisovavannae deve saddAvei) te sAmAni parihAmA atyanta thye| devana mAyA mero sAmAni vAnamAlAvyA. (evaM bayAsI) mana tabhanamA pramANe ghu-(devANuppiyA !) devAnupriyo! [apatthapasthiya jAya muMjamANe ke saNaM esa viharai] ma ta matAvamA bhAtanI chApA [yAvata] hiya lAgAne lAgavanA atSya cha ? [taeNaM te sAmANiyaparisovavannagA devA camareNaM asurideNaM asuraraNNA evaMvuttA samANA haTTa tuddha jAva hayahiyayA karatalapariggadiyaM dasanaI sirasAvattayaM matthae aMjali kaTTonyAre masurendra masu22204 yabhara dvArA sAmAnika devane A pramANe pUchavAmAM AvyuM tyAre temanA hRdayamAM harSa ane saMtoSa thayo. temanuM hRdaya AnaMdathI nAcI uThayuM. baMne hAthanA dase nakha eka bIjAne sparza Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 bhagavatImatre cintitaH prArthitaH manogataH saMkalpaH samudapadhata-pAsa epaH amArthita prArthaka durantamAntalakSaNaH hIzrIpasvirjitaH, hInapuNyacAturdazo yad mama asyAm etadapAyAm divyAyAM devI, yAvat divye devAnubhAve labbe, mApte abhisamanvAgate upari alpotsukyo divyAna mogabhogAn bhuAno viharati, evaM usa samaya yaha purandara-zaka apanI prabhAse yAvat dazoM dizAoMko udyotayukta aura prabhA se yukta kara rahA thaa| saudharmakalpa meM saudharmAvataMsaka vimAna meM zaka nAmaka siMhAsana para baiTha kara yAvata divya bhogane yogya bhogoM ko yaha bhoga rahA thA- aisI sthiti se yukta indra ko usane dekhA / usako usa prakAra se dekhakara usa camara ko (hameyArUve) isa prakAra kA (ajjhathie) AdhyAtmika (ciMtie) cintita (patdhie) prArthita (maNogae) manogata (saMkappe) saMkalpa (samuppajitthA) utpanna huA (kesa NaM esa apasthiyapatthae) are! yaha kauna hai jo aprArthita-mRtyu kI cAhanAvAlA banA huA hai (duraMtapalatakkhaNe) jisake bilakula kharAya nikRSTa-lakSaNa haiN| (hirisiriparivajie) lajA aura zobhA se jo rahita hai| (hINapuNNaca uddase) puNya hIna caturdazI ke dina jisakA janma huaa| (jaM mamaM imAe eyAkhvAe divAe devaDIe) jo mere pAsa yaha isa prakAra kI divya devaddhi ke hone para tathA (jAya divve devANubhAve laDhe patte abhisamaNNAgae) yAvat divya devAnubhAva ke labdha, prApta evaM abhisamanvAgata hone para bhI (upi) tejanI cAre dizAone dedIpyamAna tathA prabhAyukata karI rahyo hato. ane sIdhIka9pamAM saudharmAvalaMsaka nAmanA vimAnamAM zaTha nAmanA siMhAsana para besIne divya bhege bhegapto to. tara 52 yA pramANenI samAnAne yamarendranA manamA (imeyArUve) mA prAranA (ajjhathie) mAyAbhi, (citie) tita, (patthie) prArthita (ma. jogae) bhanAgata (saMkappe samuppajjitthA) 46564-1 thayo-(kesaNaM esa apatthiyapatthae) mA Aecha rene bharavAnI ch| tha che! (duraMtapaMtalakkhaNe) aamana cha, (hora siri parivajjie) manI hita. (hINapuNNacAuddasa )ranAma zyahIna yozana hivase thayo cha, (jaM mamaM imAe eyAkhvAe divyAe devaDDIe) bhArI pase mA nI hivya pahiAvA chatai, (jAva dizve devANubhAve ladhdhe patte abhisamaNNAgae) tA. divya devaprabhAva labdha, prApta ane samanvAgata karyA chatAM paNa (u) je mArA karatAM Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TI. za. 3 u.2 2.5 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 385 saMprekSate, saMpekSya sAmAnikaparpadupapannakAna devAn zabdayati, evam avAdItakaH sa epaH devAnumiyAH ? apArthitamArthakaH yAvat-bhucAno viharati ? tataste sAmAnikaparSadupapannakA devAcamareNa amurendreNa amurarAjena evamuktAH santaH hRSTa-tuSTAH yAvat-hRtahRdayAH karatalaparigRhItaM dazanava zIvita mastake mere Upara hokara (appussue divyAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharai) zAnti ke sAtha divya bhogane yogya bhogoM ko bhogatA huA Anandamagna banA hai (evaM saMpeheha) isa prakAra usa camara ne vicAra kiyaa| (saMpehitA) aisA vicAra karake (sAmANiyaparisovabannae deve saddAvei) usane sAmAnika paripadA meM utpanna hue devoMko bulAyA (evaM kyAsI) bulAkara unase aisA kahA-(devANuppiyA !) he devAnupriyo ! (apattha. patthiya jAna bhuMjamANe kesa NaM esa viharai) hameM yaha to batAoki yaha mRtyukI AkAMkSA bAlA yAvat divya bhogane yogya bhogoMko bhoganevAlA kauna hai ? [taeNaM te sAmANiya parisovavanagA devo camareNaM asuriMdeNaM asuraraNNA evaM vuttA samANA haTTha tuTTha jAva hayahithayA karatalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattayaM matthae aMjaliM kahA isa prakArase asurendra asurarAjacamarake dvArA kahe gaye una sAmAnika paripadA meM utpanna hue sAmAnika devAne, harpita evaM santuSTa yAvat hRtahRdaya vAle hokara, dono hAthoMko joDate hue dasau nakhau ya sthAne (appussue dibAuM bhogabhogAI muMjamANe viharai) rahIna zAntithA te hivya logAna lagavI rahyo cha ? bhane the zata mAnabhana mana cha ? (evaM saMpehei) yamarendra meM prabhArI piyA dhyA. (saMhitA) va viyAra 4zana (sAgA. Niya parisocavannae deve sadAvei) ta sAmAni paripahAbhA panta thye| vene mAlAcyA meTa sAbhAni vanamAlAvyA. (evaM kyAsI) ane tebhane mA prabhA yu-(devANuppiyA !) devAnupriyo! [apatyapatthiya jAva muMjamANe ke sa NaM esa viharai] bhane the to matAva mA mAtanI chApAmo [yAvat ] hivya sAgAne nAganA cha ? [taeNaM te sAmANiyaparisovavanagA devA camareNaM asurideNaM asuraraNNA evaMvuttA samANA iha tadra jAva hayahiyayA karatalapariggahiyaM dasanaha sirasAvattayaM matthae aMjali kaTTA kyAre asurendra msu22|0ym vaa| sAbhAnika devane A pramANe pUchavAmAM AvyuM tyAre temanA hRdayamAM harSa ane saMtoSa thayo. temanuM hRdaya AnaMdathI nAcI uThayuM. banne hAthanA dase nakha eka bIjAne sparza Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIne aJjaliM kRtvA, jayena, vijayena pardApayanti. evam avAdiSuH-epa devAnu. miyAH / zako devendro devarAjaH, yAvat-viharati / / mU0 5 // TIkA-'teNaM kAleNaM teNa samaeNaM' tasmina kAle tasmin samaye khallu camaracazcA rAyahANI' rAjadhAnI 'ajiMdA' anindrA indrarahitA 'apurohiA' apurohitA 'yAci hotyA' cApi abhavat jAtA 'taeNaM se' tataH khalu tadanantaram kila sa pUrvoktaH pUraNo 'cAlatabassI' cAlatapasvI 'bahupaDipugNaI' bahumatipUrNANi sampUrNAni 'duvAlasabAsAI' dvAdazavarSANi 'pariyAgaM' paryAya dAnAmA pravrajyAparyAya 'pAuNittA' polayitvA 'mAsiAe' mAsikyA ekamAse nippadyamAnayA 'saMlehaNAe' saMlekhanayA 'attANaM' AtmAnaM 'jUsettA' jUpitvA ko Apasa meM milA karake, aMjali banAkara use mastaka para rakhate hue (jae NaM vijaeNaM vaddhAti) usa camarako jaya vijaya zabdoccAraNapUrvaka pahile vadhAyA / pazcAt unhoMne usase (evaM vayAsI) aisA kahA-(esa NaM devANuppiyA! sakke deviMda devarAyA jAva viharai) he devAnupriya ! yaha devendra devarAja zakra hai aura yAvat nirbhaya divya bhogoMko bhogatA huA Anandake sAtha apanAsamaya vyatIta kara rahA hai| TIkArtha-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM usa kAla aura usa samaya meM 'camaracaMcArAyahANI' camaracaMcA nAmakI rAjadhAnI 'ajiMdA' indra se rahita thI 'apurohiyA yAci hotyA' aura purohita se bhI rahita thI / 'taeNaM' isake bAda se pUraNe bAlatavassI' vaha pUraNa bAla tapasvI bahupayipupaNAI duvAlasavAsAI' bahupratipUrNa-pUre2 bAraha varSa taka 'pariyAgaM' dAnAmA pravrajyA paryAya ko 'pAuNittA' pAlana karake bhavI zatamannA DIna, maline bharata 52 zebhAna [jaeNaM vijaeNaM vaddhAtitamoteyamare ne yanaha 43 dhAvyA. tyA2mA te sAmAni svAyatana [evaM kyAsI] prabhArI yu-[esa NaM devANuppiyA ! sakke devide devarAyA jAva viharaivAnupriya! te deva he za che. teyo hiya sogAne bhegavatA AnadathI temane samaya vyatIta karI rahyA che, -'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' memana ta samaye 'camaracaMcA: rAyahANI' yabharAyA AdhAnI (asurabhArAnI rul-l) 'arNidA apurohiyA yAvi hotyA' 5ndra bhane pustithIta tI. 'taeNaM se pUraNe vAlatavassI syA2mAtemAlatapasvI he 'bahUvADapuNNAi duvAlasavAsAI' 521 mA madhA 'pariyAgaM dAnAmA praaaran paryAyarnu pAuNivA' pAsana zana 'masiyAe saMlehaNAe' Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -prameyacandrikA TIkA za.3 u.2 sU.5 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 387 sevitvA 'sahi bhattAI aNasaNAe chedettA' paSTiM bhaktAni anazanena chitvA 'kAlamAse kAlaM kiccA' kAlamAse kAlAvasare kAlaM kRtvA 'camaracaMcAe rAyahANIe' camaracaJcAyAM rAjadhAnyAm 'uvavAyasabhAe' upapAta sabhAyAm 'jAva. iMdattAe' yAvat-indratvena 'ubavaNNe' upapannaH, yAvatpadena 'devasayaNijjasi, devadUsaMtarie-aMgulassa asaMkhejabhAgametIe ogAhaNAe camaracaMcAyAe deviMda virahakAlasamayaMsi camare'tti, devazayanIye devadRpyAntarite agalasya asaMkhyeya bhAgamAtrayA avagAhanayA camaracaJcAyAM devendravirahakAlasamaye camaraH camarendratvena samutpanna iti saMgrAhyam, 'taeNaM se camare' tataH khalu sa camaraH 'asuriMde' amurendraH 'asurarAyA' asurarAjaH 'ahuNovavanne adhunopapannaH tA'mAsiyAe saMlehaNAe' eka mAsa kI pramANavAlI saMlekhanA dvArA 'attANaM jUsettA' apanI AtmAse sevita karake 'sahi bhattAI' evaM sATha bhaktoMkA 'aNasaNAe chedittA' anazana dvArA chedana karake 'kAlamAse kAlaM kiccA' kAla avasara kAlakarake 'camaracaMcAe rAyahANIe' camaracacA nAmakI rAjadhAnImeM 'uvavAyasabhAe' upapAtasabhAmeM 'jAva' yAvat 'iMdattAe uvavaNNe' indrakI paryAyase utpanna huaa| yahAM jo yAvatpada AyA hai usase 'devasayaNijjasi devadUsaMtarie aMgulassa asaMkhejabhAgamettAe ogAhaNAe camaracaMcAyAe deviMdavirahakAlasamayasi camaretti' isa pAThakA grahaNa huA / arthAta devazayyAmeM utpanna huve / 'taeNaM se camare' camarendrakI paryAya se utpanna huA vaha 'asuriMde' asurendra 'asurarAyA' asurarAja 'ahuNovavanne' me bhAsanA sayArAthI 'attANaM jUsettApAtAnA mAtbhAnI zuddhi 4N, 'sahi bhattAI aNasaNAe chedittA' pAiyopagamana sthaa| habhiyAna tabhaNe vIsa visanA manazana dvArA 60 TANunA bhejanane parityAga karyo hato. A rIte trIsa divasanA upavAsa 4za 'kAlamAse kAlaM kiccA' panI sasa2 mAtA 47 4zana 'camaracaMcAe rAyahANIe' to yamayA dhAnImA 'uvavAyasabhAe' 55 salAmA 'jAva iMdattAe uvaSaNNe' dhannI paryAya Surna thayA. ahIra yAvat' 54 bhAvyu cha tathA bhA sUtrapA8 a 42zayo cha-'devasayaNijjaMsi devasaMtarie aMgulassa asaMkhejabhAgamettIe ogAhaNAe camaracaMcAe deviMdavirahakAlasamayasi camare tti' eTale ke te devazayyAmAM utpanna thayA. 'taeNaM se camare amuriMde asurAyA' yabharendranI yAve G4-1 yayela ne masurendra masura yabha2 'ahuNovavanne' me sabhaye 'paMca vihAe' pAMca prAra Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 bhagavatIne kAlikasamutpanna evaM 'paMcavihAe' paJcavidhayA paJcapakAriphayA 'pajattIe' paryAptyA pUrvoktarUpayA 'pajatibhAvaM paryAptidharma 'gacchaI' gacchati prApnoti 'taM jahA' tadyathA-'AhArapajattIe' AhAraparyAptyA 'jAya bhAsa-maNapajattIe' yAvat-mApA manaH paryAptyA' yAvatkaraNAta 'zarIra paryApyA, indriya paryAptyAH Ana-mANaparyAptyA iti saMgrAhyam 'taeNaM se camare' tataH khalu sa camaraH 'asuriMde asurarAyA' amarendraH amurarAnaH 'paMcavidAe' paJcavidhayA 'panjattIe' paryAptyA 'panjattibhAvaM' paryAptibhAvaM 'gae samANe gataH san pAso bhUtvA 'u vIsasAe ohiNA AbhoeI' Urya visasayA svAbhAvikena aba. dhinA avadhijJAnena Abhogayati pazyati 'jAva-sohamme kappe' yAvat sau usI samaya meM 'paMcavihAe' pAMca prakAra kI 'pancattIe' paryApsiyoMse 'pajatibhAvaM gacchaI' paryAptibhAvako prApta ho gyaa| 'taM jahA' jina pAMca prakArakI paryApsiyo se yaha prayAsibhAya ko prApta huA-sUtrakAra unhIM paryAptiyoMko prakaTa karate haiM-'AhAra pajjatIe' AhAra paryAsi 'jAva' yAvata 'bhAsamaNapajattIe' bhApAparyAti, manaH paryAti. ina paryAptiyoM se vaha paryAptibhAva ko prApta huA / yahA~ 'yAvat' zabdase 'zarIra paryApti. indriyaparyAsi aura zvAsocAsa ina paryAsiyoMkA grahaNa kiyA gayA hai / taeNaM isa prakAra se camare asuriMde asurarAyA' vaha asurendra asurarAja camara 'paMcavihAe' ina pUrvokta svarUpavAlI pAMca prakArakI 'pajattIe' paryAptiyoMse 'pajattibhAvaM gae samANe' paryAptibhAva ko prApta hokarake 'uDa cIsasAe ohiNA Abhoei' urdhvaU~cekI ora svAbhAvika rUpa avadhijJAna se dekhane lgaa| kahAM taka dekhA to isa bAtako spaSTa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM ki 'pajjattIe' pAktimA ta zata 'pajjattIbhAvaM gacchai' paryApta yo jahA cAya paryAptiyo nIya pramANe - AhArapajjattIe jAva bhaasmnnpjjttiie| (1) AhAra paryApata (2) zarIra paryApta (3) Indriya paryApta (4) zvAsocchavAsa pAlata () bhASAmana yAti. "taeNa se camare asuride asurarAyA' mA zata amarendra masa22sana yabha2. 'paMcavihAe pajjattIe' pAya AratI timAza 'pajjattibhAvaMgae samANe' paryApta manyA. 2mArIta paryApta pAmatAnA sAthera DAvIsasAe ohiNA AbhoeI' teNe svAbhAvidha rIta avadhijJAnayA ye javA mAMDyuM. teNe kayAM sudhI UMce najara nAkhI te batAvavA mATe sarakAra kahe che. HHHHHHHHIT Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 5 camarendrasyotpAtakriyA nirUpaNam 389 tatra - saudharme kalpe 'pAsaiya ' zakaM devendraM devarAjaM maghavaM, 'pAka 2 kalpe saudharmakalpaparyantam ' tattha ' pazyati ca ' sakaM deviMda devarAyaM maghavAnam maghA mahAmeghAste yasya vaze santi sa maghavAn tam, sAsaNaM' pAkazAsanam pAko balavAn zatruH taM zAstIti tam ' sayakayaM' zata kratum zataM kratUnAm abhigrahavizeSANAM zramaNopAsaka paJcamamatimArUpANAmvA kArtikazreSThabhavApekSayA yasya tam, 'sahassakkhaM' sahasrAkSaM sahasramakSNAM yasya sa sahasrAkSaH indrasya khalu paJcazatasaMkhyAkA mantriNaH santi tadIyAnAJcAkSNA mindramayojanavyApRtatvena indrasambandhitayA vivakSitatvAt 'vajjapANi ' vajrapANim vajraM pANau yasya tam, 'puraMdaraM' purandaram anurAdipurANAM dAraNAt 'jAba sohamme' jahAM taka prathama kalpa saudharmakalpa hai vahAM taka dekhA 'tat' usa saudharma devaloka meM usane kisako dekhA ? to isake liye kahA gayA hai ki usane 'deviMda devarAyaM sa pAsaiya' devendra devarAja zakrako dekhA 'maghavA' jisa devendra devarAja zakke vaza meM baDe2 megha hai, 'pAkasAsaNaM' jisakA zAsana- AjJA balavAna se bhI calavAna zatru para calatI hai 'sayaka' kArtika zreSThI ke bhavakI apekSA se jisane zramaNopAsaka paMcama pratimArUpa sau bAra paDimAko apane pahileke jIvana meM Arodhana kiyA thA ' sahassakkhaM ' jisake eka 1 hajAra netra hai, indrake 500 maMtrI haiM ataH una sabake netra indrake kArya meM kAma Ate hai - isaliye upacArase una netroMko indra ke mAna liyA jAtA hai - isa apekSA indrako 'sahasrAkSa' kahA jAtA hai / 'vajrapANi' hAthameM jisake vajra hai 'puraMdaraM' asura Adike nagaroMkA jo dAraka 'jAva sohamme kappe' tethe avadhijJAnathI saudharma devaseou sudhI dRSTi nANI tyAM te zuM leyuM, te nIyenA sUtrabhAM matAnyu he- 'deviMda devarAyaM saka pAsaiya' tyAM tethe hevendra devarAja rAIne leyo zahendra bhATe nIcenAM vizeSo vAtharyA' che. 'maghavA' zakendra adhIna bhedha che, 'pAkasAsaNaM' javAnamAM ajavAna zatrupara pAyunenuM zAsana thAle che. 'sapakkayaM' artiH zeThanA lavabhAM nemale zramAsa paMthama pratibhAiya paribhAnuM so bAra mArAdhana yu tu', 'sahassakkhaM' lene me sunna netra hai-chandranA 500 maMtrI che. te saunAM netra indranA kAryamAM madadarUpa bane che. tethI aupacArika rIte temanAM netrAne paNa indranAM netra gaNyAM che. te kAraNe zakendrane sahasrAkSa kahela che. 'vajjapArNi' nenA hAthabhAM vana cha, puraMdaraM asura mAhinA nagarInA ne vihAra Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 390 bhagavatIstre purandarastam 'jAva-dasadisAo' yAyata dazadizAH 'unnovemANaM' udyotayantam svatejasA prakAzayantam yAvatpadena 'dAhiNa? logAhiyaI, battIsabimANasaya. sahassADivaI, erAvaNavAhaNaM, muriMda, azyaMbasvatyadharaM, AlaibhamAlamauDaM, navahemacArucinacaMcalakuMDalavilihijamANagaDaM' ityAdi 'divyeNa teeNaM digAe ThesAe' ityantam dakSiNAdhalokAdhipatim, dvAtriMzad vimAnazatasahasrAdhipatim dvAtriMzallakSavimAnasvAminam , airAvaNavAhanam , surendram, arajo'mbaravastra vinAza kara detA hai 'jAva dasa disAo ulovemANaM yAvat jo Upara, nIce evaM pUrvAdi cAra dizAoM evaM inake cAroM koNoMko apane teja se prakAzita karatA rahatA hai, 'pabhAsemANaM prabhAyukta karatA rahatA hai. aise indra zakrako usane 'sohamme kappe' saudharma kalpameM 'sohammavaDisae vimANe' saudharmAvataMsaka vimAna meM 'sakkaMsi sIhAsaNaMsi' zakra nAmaka siMhAsana para 'jAva divvAI bhogabhogAI bhuMjamANaM pAsaha' yAvat divya bhoga bhogate dekhA 'jAca dasadisAo' meM jo yAvat pada AyA haiM-usase 'dAhiNalogAhivaI, battIsavimANasayasahassAhivaI, erAvaNavAhaNaM, suriMdaM arayaMbaravatthadharaM, AlaiyamAlamauDaM navahemacArucittacaMcalakuMDalavilihijamANagaMDaM, ityAdi se lekara 'divya tejasA divyayA lezyayA' yahAM takakA pATha saMgraha huA hai| ina padoM kA artha isa prakAra se hai-zaka dakSiNAdhaloka kA adhipati hai-battIsa lAkha vimAnokA svAmI hai, isakA vAhana airAvata hAthI hai devoMkA yaha sarvopari zAsaka hai, (nArA 42 nA2) cha. 'jAva dasadisAo ujjovemANaM' ne pUrva pazcima tara, ha . IzAna, agni, netrAtya, vAyavya, uparanI ane nIcenI e dase dizAone pitAnA tejathI zita 'pabhAsebhANe' mana. asAthI yuta 4 // 2gho cha, savA zahendrana teNe (yabharendra) 'sohamme kappe sohammavaDisae vimANe tyA' saudhamayamAM, saudhAvata vimAnamA 2 nAmanA siMhAsana 52 'jAva diyAI bhogabhogAI bhujamANaM pAsai' hivya lagAnI pasepa rte| layo. 'jAva dasadisAo' mA 'jAva' 56 55rAyu cha tethI niiyn| sUtrapA8 rAyo cha-'dAhie logAhivaI, battIsa vimANasayasahassAhivaI, erAvaNavAhaNaM, suriMdaM arayaMvaravatthadhara, AlaiyamAlamauDaM navahemacArucittacaMcalakuMDalavilihijjamANagaMDaM' thA sAna 'divya tejasA divyayA ThezyayA' sudhAtA pATha upa rAyo che. mA pahonA artha nIya prabhAva che gAkano adhipati che, te 32 lAkha vimAnane svAmI che, airAvata hAthI tenuM vAhana che, devAnA te savapari zAsaka che, AkAzanA jevAM zreSTha ane Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 sU05 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 391 dharam, AliGgitamAlamukuTam, navahemacArucitracaJcalakuNDalavilikhyamAnagaNDam ityAdi divyena tejasA divyayA lezyayA ityantaM saMgrAhyam, 'pabhAsemANaM' prabhAsayantam taM zakra yatra yatparivaraM yatkurvANaM camaraH pazyati tatra tattat pratipAdayati- sohamme kappe' ityaadi| saudharma kalpe 'sohammavaDisae' saudharmA'vataMsake 'vimANe' vimAne 'sakasi' zake 'sIhAsaNaMsi' siMhAsane 'jAvadivvAi' yAvad divyAn yAvat karaNAt dvAtriMzallakSavimAnAvAsAm , caturazItisahasrasaMkhyakasAmAnikadevAnAm , trayastriMzat AyastriMzakAnAM gurusthAnIyadevAnAm caturNA somAdi lokapAlAnAm saptAnIkAnAm , saptAnIkAdhipatInAm , paT triMzatsahasrAdhikalakSatrayAtmarakSakadevAnAM saparivArANAm padmA-zivA-sevA__ aJjU-amaghA--apsarA-navamikA-rohiNI nAmAgramahipINAm anyeSAM devAnAM arajaska tathA AkAza jaisA nirmala vara vastroMko sadA yaha pahire rahatA haiM, mAlA se yukta mukuTa ko yaha sadA mAthe para dhAraNa kiye rahatA haiM, mAno navIna hI haiM aise sundara saune ke citra vicitra caMcala kuDaloM se jisake donoM kapolamaMDala calakate rahate hai, ityAdi vizepaNoMse viziSTa indra-zakra ko usane arthAta camarendrane dekhA-yaha pATha "divya tejasA divyayA lezyayA' yahAM taka grahaNa karanA cAhiye yaha bAta yahAM para Aye hue isa yAvat zabda se sUtrakArane prakaTa kI hai| tathA 'jAva divcAI bhogabhogAI' meM jo yAvatpada AyA hai usase '32 lAkha vimAnAvAsoMkA, 84 hajAra sAmAnika devoM kA, gurusthAnIya 33 vAyastriMzaka devoMkA, cAra sAmAnika lokapAloMkA, sAta prakAra ke sainya kA, sAta senApatiyoM kA, tIna lAkha 36 hajAra AtmarakSaka devoMkA, saparivAra padmA, zivA, sevA, ajjU, sadA dhAraNa kare che, te hamezAM mALAovALA mukaTane marataka para dhAraNa kare che, jANe ke navAM ja banAvyAM hoya evAM suvarNa niti citra vicitra caMcaLa kuMDaLethI jenA sanne gAla yamI rahyA cha, tyAhi vizeSAthI yuti zandrana amarendralayo 'divya tejasA divyayA lezyayA' potAnA hiya tarathI bhane hiya tezyAthI se dizAmAna tIpyamAna 4za ho to. tathA 'jAra divAiM bhogabhogAI' bhI mAvadA 'jAva' 54thI nIyana sAvArtha aDaya sayo cha-"32 lA vimAnApArnu, 84 hajAra sAmAnika devenuM, gurusthAnIya 33 trAyazvizaka dene, samAdika cAra lokapAletuM, sAta senAonuM, sAta senApatiyonuM, 3 lAkha 36 hajAra AtmarakSaka heyAnu, saparivAra 2418 paTTarANAmAnu, [pamA, zipA, sevA, mANU, mamatA, AN, Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 392 bhagavatImatra devInAzcAdhipatitva paripatyaM svAmitvaM bhavatvaM poSakatvaM kurvantam itisaMgrAmam / taduktam-'tatya battIsAe vimANAvAsasayasaharasANaM, caurAsIe sAmANiya sAhassINaM, tAyattIsAe tAyatIsagANaM, cauNDaM logapAlANaM, sattaNDa aNiyANaM, sattaNDaM aNiyAhibaINaM, cauNDaM caurAsINaM AyarakravadevasAhassINa, annesiMca vaNaM sohammakappayAmINaM vemANiyANaMdevANaM ya devINaM ya Aheva kubvemANe ti / bhogabhogAI' bhogabhogAn 'aeNnamANaM' muAnaM zakacaraNayugalaM nijamastakopari 'pAsai' pazyati 'pAsitA' dRSTvA ca 'imeyArUve' ayam etadUpo'gre'dhunaiva vakSyamANasvarUpaH 'ajjhathie' AdhyAtmikaH AtmagataH 'citie' cintitaH cintanaviSayayIkRtaH 'pasthie' mAryitaH 'kappie' kalpitaH 'maNogae' manogataH mAnasikaH 'saMkappe' saMkalpaH vicAraH 'samupajjhityA' samudapadyata samutpannaH tadeva darzayati 'ke saNa esa' kA sa khalu epaH 'apatthiapatthae' amA. amalA, apsarA, navamikA, aura rohiNI ina ATha agnamahipiyoMkA tathA aura bhI anya devoMkA evaM deviyokA adhipatitva, paurapatya, svAmitva, bhartRtva, poSakatva karate hue aise indrako usa camarendrane dekhA" isa pAThako saMgraha kiyA gayA haiM / tAtparya kahanekA yaha hai, ki ina samasta pUrvokta vizeSaNoM se viziSTa indrako usa camarendra ne apane mastaka Upara caraNayugala rakhe hue dekhaa| 'posittA' isa prakAra se indra ko apane se baDA dekhakara-arthAt usake caraNa yugala apane mastakake Upara vihAra kara use apane Atmagaurava meM Dhema pahu~cI-ataH use 'imeyArUve' yaha agre vakSyamANa-isa tarahakA 'ajjhathie' AdhyAtmika-Atmagata, 'ciMtie' cintita cintanakA viSaya* bhUta, 'patthie' prArthita 'kappie' kalpita, "maNogae' manogata-mAnasika saMkappe' saMkalpa-vicAra 'samupajjhitthA' utpanna huA / kesa navamikA ane rohiNI e ATha paTTarANIonI tathA bIjA paNa ghaNA deva devIone adhipatitva, paripatya, svAmitva, bhartRtva, ane poSakatva karatA kendrane teNe je kahevAnuM tAtparya e che ke uparokta vizeSAvALA zakendrane teNe potAnA karatAM haze sAnalayA. 'pAsittA' sArI pAtAnA bharata 52 anna yara|| rAjIna sA te kendrane joIne potAnA karatA UMce sthAne rahelA kendrane joIne tenuM abhimAna vAyatathI 'imeyArave' tena nIya pramANe 'ajjhathie tyA mAdhyAmi [bhaamgato cihnita cittanane viSaya banelI prAti, kalpita, mane gata (mAnasika saMkalpa Giva thayo bhanne viyAra thayo te nAyanA 'strImA matAvyu-'ke saNaM. Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.2 sa. 5 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 393 citaprArthakaH amArthitam anabhISTa mRtyu prArthate yaH sa tathA 'duraMtapaMtalakSaNe' durantaprAntalakSaNaH durantAni duppariNAmAni ata evaM prAntAni azubhAni lakSaNAni cinhAni yasya sa tathA atyantanikRSTalakSaNaH 'hirisiri parivajjie' hIzrIparivarjitaH tatra hIH-lajA zrIH-zobhA tAbhyAM varjitaH sa tathA nirlajo niHzrIyazca 'hINapuNNacAuddase' hInapuNyacAturdazaH hInAyAM puNyarUpAyAM catuIzyAM jAtaH hInapuNyacAturdazaH janmavipaye caturdazI tithiH puNyA gaNyate sA hi atyantabhAgyazAlino janmani pUrNA bhavati, ayaMtu hInAyAM tasyAM jAto na tu pUrNAyAmata Akrozati-hINapuNyetyAdi / ___ athavA kRSNAyAM hi caturdazyAM jAtaH cAtuI zika:, hInaM puNyaM yasya sa hIna NaM esa' are ! vaha yaha kauna hai jo 'apatthiya patdhie' aprArthita prArthaka-aprArthita-anabhISTa (anicchita) mRtyu kI cAhanAkA abhilApI ho rahA hai, 'duraMtapaMtalakkhaNe' maiM aise vyaktiko bilakula nikRSTa lakSaNoM vAlA mAnatA hUM arthAt usake ye saba cihna durantaduppariNAmavAle aura prAnta-azubha hai-vaha 'hirisiriparivajjie' hI-lajjA, zrI zobhA ina donoM se varjita banA huA hai, 'hINapuNNacAudase' hIna puNyarUpa caturdazI meM maiM samajhatA hUM usakA janma huA hai-arthAt puNyahIna caudasameM janma huA hai, janmake samaya meM caturdazI tithi puNyarUpa mAnI jAtI hai / vaha caturdazI atyanta bhAgyazAlI ke janmameM pUrNa hotI hai / parantu yaha to hInacaturdazImeM utpanna huA mAlUma detA hai-pUrNacaturdazImeM nhiiN| athavA-jo kRSNapakSakI caturdazI meM utpanna hotA hai vaha cAturdazika hai / tathA puNya esa' 53 ! bhA cha rene 'apatthiya patthie' bha2pAnI 427 / ya/ cha ? 'apatthiya patthie' bheTale "maprArthita prArtha:" meTamaniTa mRtyunI manisAyA karanA mRtyu koIne gamatuM nathI. mATe tene aprArthita [anicchita] kahyuM che. evA tane cAhanArane "aprArthita prArthaka kahe che. duraMtapatalakkhaNe' na samasta pakSa pariNAmavANa bhane azubha che. 'hiri siri parivajjie' 2-arm bhane zrI mAthI 2hita cha, 'hINapuNNacauddase' bhane sabhAgetanAbha puzya hIna yo thayo dAge cha. yo zanA janmane puyarUpa mAnavAmAM Avyo che. keI bhAgyazALInA janma divase ja te caudaza pUrNa hoya che. paNa ahIM te zakrendrane hIna caudaze janmelo mAnyo che-pUrNa caudazenIM. athavA je kRSNapakSanI caudaze janme che tene cAturdarzika (caudRzayo) kahe che. tathA Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 394 bhagavatIsa puNyaH hInapuNyazvAsI cAturdaziko hInapuNyacAtuI zikaH iti / puNyavAna hi zuklacaturdazyAM jAyate ayaM tu puNyarahitaH / 'jaNaM' yat khalu 'mama' mama _ 'imAe' asyAm 'eyAkhvAe' etadUpAyAm sampati abhidhAsyamAnasvarUpAyAma 'divAe' divyAyAm 'devIe' devadroM devadyutau ca lavyAyAM satyAm 'jAvadinve' yAvat-divye 'devANubhAge' devAnubhAve laDhe patte' labdhe prApte 'amisamaNNAgae' abhisamanvAgate paribhukte satyapi 'uppi' upari mama mastakopari caraNayugalaM nidhAya 'apusmae' alpotsukAH anutkaNThaH zAnto bhUtvetyarthaH 'divyAI' divyAn 'bhogabhogAI bhogamogAna 'bhujamANe' bhujAno viharai jisakA hIna-krama haiM vaha hInapuNya hai. hinapuNyAlA jo cAturdazika haiM vaha hInapuNyacAturdazika haiM kyoM ki puNyazAlI joya zuklacatudazIke dina utpanna hotA hai / parantu yaha aisA nahIM hai ataH hInapuNyacAturdazika hai / jo yaha aisA nahIM hotA to kyoM mere mastaka Upara apane pairoM ko rakhakara zAMtirUpa se divyabhogoMke bhogane meM lagA hotA / vahI pAta 'jaM NaM mama' ityAdi-sUtra pATha dvArA sUtra. kAra pradarzita karate hai-ki vaha camareMndra apane manameM isa prakAra vicAra kara rahA hai ki maiMne yaha isa prakArakI divya devaddhi labdha kI hai mAptakI hai aura use apane bhoga ke yogya banAyA hai, yAvat divya devAnubhAva bhI labdha kiyA hai, prApta kiyA hai, aura use maiM isa samaya bhoga bhI rahA hUM-aisI merI puNya paristhiti bana rahI hai to phira yaha kauna haiM jo 'appassae niHzaMka hokara 'upi mere mastaka para apane donoM pairoMko jamAkara divya bhogoMke bhogane meM jenuM puNya jUna che tene hapuca kahe che. A rIte hinapuNyavALA cAtardazikane hInapuNyacAturdazika' kahe che kAraNa ke puNayazALI jIva te zukalapakSanI caudaza janma le che. je te uparokata vizeSAvALe na hota te mArA mastaka paga rAkhIne divya lAgAne lAgavAnI hiMmata zanI 42 jI te vinyAra 42 mama iTi paNa evI ja divya devaddhi prApta karI che ane te devaddhi ahiMne mAre adhIna banAvI che ane tene mAre mATe bhAgya banAvI che. meM paNa divya devaghati divya devabaLa ane divya devaprabhAva prApta karelA che, ane atyAre huM tene upaga paNa karI hI : sA prabhArI puzya paristhiti pAbhyogaing 'appassae' ni manA-nirbhaya manIna 'uppi' bhArA bharata 52 panne pAne sabhI riyANA Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 . 5 camarendrasyotpAta kriyAnirUpaNam 395 viharati ' evaM ' pUrvoktamakAreNa sa camaraH 'saMpeheI' saMmekSate vicArayati 'saMpe - hitA' saMprekSya vicArya ' sAmANiyaparisovavannae' sAmAnikaparyadupapannakAn sAmAnikAna 'deve' devAn ' sadAvei ' zabdAyate Ahvayati, AhUya ca tAn 'evam vakSyamANamakAreNa 'vayAmI' avAdIt - 'devANupiyA !' bho devAnupriyAH / ' ke sa NaM esa 'kaH khalu eSaH tuccha zakraH apatthi patthara " aprArthitamArthakaH mumUrSuH sana 'jAva - bhuMjamANe' yAvada bhuJjAnaH 'viharati ? yAvatpadena 'duraMtapaMtalakkhaNe, hirisiriparivajjie ityArabhya 'divvAI' bhoga bhogAI' ityantaM saMgrAhyam 'taraNaM' tataH khalu te 'sAmANiaparisotravannagA' sAmAnikaparipadupapaznakAH sAmAnikAH devAH 'camareNaM' camareNa 'asuriMdeNaM' tallIna banA huA hai / ' evaM saMpehei' isa prakAra se usane vicAra kiyA. aura 'saMpehitA' vicAra karake 'sAmANiya, risovacannae deve' sAmAnika paripadAmeM utpanna hue devoko arthAt sAmAnika devako 'sAve' bulAyA | bulAkara ' evaM vayAsI' unase aisA kahA - 'kesa NaM esa devAzuppiyA / he devAnupriyo ! dekho to sahI yaha tuccha zakra kauna hai 'apatthiyapatthie jAva bhuMjamANe viharai' kyoM yaha mereM samakSa maraNakA abhilApI banA huA hai-ise jarA sI bhI lajjA nahIM AtI jo mere Atmagauravako Thesa pahu~cAtA huA apana divya bhogoM ke bhogane meM vinA kisI saMkoca ke tallIna bana rahA hai / usake ye saba lakSaNa mujhe ThIka nahIM mAlUma dete haiM vaha kulacchI hai aura abhAgA hai / vaha saba pUrvokta kathana yahA~ 'yAvat' pada se kahA gayA hai / 'taeNaM te sAmANiyaparisovavannagA devA' sAmAnika paripadA logavavAnI Dimata 4ranAza te azu che ? ' evaM saMpehei' yamarendre upara pramANe vicAra yo 'saMpehittA' meveo viyAra ne 'sAmANiyaparisovavannae deve sadAve' te sAmAnika pariSadamAM utpanna thayelA eTale ke sAmAnika devAne khelAvyA ane temane ' evaM vayAsI' mA pramANe udhu - ' apatthiyapatthie jAva bhuMjamANe viharai ' he devArNaprayo! mArAthI UMce sthAne rahIne A prakAranA bhegone bhegavanArA te kANu che? mArA Atmagauravane haNutA tene zarama paNa nathI AvatI? mane te ema lAge che ke tenA A badhAM lakSA sArAM nathI. tene maravAnI icchA thaI lAge che! vagere samasta sthana kharDI 'jAva' padhthI zraNu zaya che, 'tapaNaM te sAmANiyaparisovavannagA devA' sAbhAnika pariSadyAmAM utpanna thayesA " Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 - - - bhagavatImatre asurendreNa 'asuraraNNA' amurarAjena evaM pUrvoktaprakAreNa 'vuttA' uktAH udittAH 'samANA' santaH 'havatu' haTataSThAH prasannAH saMtaSTAtha bhUlA 'jAva-hiyayA' yAvat hRdayAH AnandonmagnAH yAvatpadena harpayazavisarpad hRdayA iti bodhyam / 'karayalapariggahi pharatalaparigrahIta karatalaparigRhItaM karatalayuktam 'dasana: dazanakhaM 'sirasAvata' zirasA''rata zirasi dakSiNAvarta 'matyae' mastake aJjaliM 'ka' kRtvo karapuTaM saMyojya 'jaeNaM' jayena 'vijaeNaM' vijayena 'baddhAti' bardA meM utpanna hue una sAmAnika devoM ne jaba isa prakAra kI kahI gaI 'asuriMdeNaM asuraraNNA camareNaM' asurendra asurarAja usa camarendrakI ghAta sunI-arthAt 'evaM dhuttA mamANA' jaya ve camarendra ke dvArA isa prakAra se kahe gaye-taba ve saba ke saba bahuta 'haTTatuTTA' hI harSita hue Ananda se unakA hRdaya ucchala par3A-unheM bahuta adhika saMtApa prApta huA yAvat 'hayAhiyayA' hutahRdayavAle ve bana gaye-arthAt apane svAmI ke isa prakAra ke sAbhimAna vacana sunakara unakA hRdaya usakI vIratA ke prati khiMca gayA-'yAvat' padase yahAM 'harpayazavisarphat hRdayA' aisA pada grahaNa kiyA gayA hai| karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvataM matthae aMjali kara unhoMne usI samaya dazoM hI nakha jisameM Apasa meM milajAveM isa prakAra kI donoM hAthoM kI aMjuli banAkara use dAhinI tarapha se vAyIM tarapha mastaka ke Upara se ghumAte hue 'jaeNaM vijaeNaM' jaya, vijaya zabdocAraNa pUrvaka 'paddhAveti' te sAmAni hevA meM 'asuriMdeNaM asuraragaNA camareNaM evaM buttA samANA' nyAre mAsurendra ma422301 yamarane yA pramANe to sAmanyo tyAre 'hahatuhA' to dhana bhane satoSa pAyA. 'hayahiyayA' tabhanaya yAnI nAyI yu. vArnu tAtparya e che ke pitAnA svAmInA uparokata svamAna bharyA zabdo sAMbhaLIne savAmInI vIratAthI teo mugdha banI gayA amarendranA AvA gauravayukta vacanee temanAM hRdayone tenI 125 AyA. mahA 'yAvat' 54thI 'harSavazavisarphat hRdayA' 56 aDae! zayu che, A rIte jemanAM hRdayamAM harSane ubhare Avyo che evA te sAmAnika devee zuM kayuM te nIcenA sUtrapATha dvArA prakaTa karyuM che. karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvatta matthae aMjaliM' kaha manAyanA AMgaLIonA dase nakha eka bIjAne sparze evI rIte baMne hAthane jeDIne, banne sAyanA Are rel tathA 90 ta25 bhata4 . 52thA dhubhAvI 'jaeNaM Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 6 camarendrasyotpAta kriyAnirUpaNam 397 payanti varddhApayitvA 'evaM' vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdipuH kathitavantaH 'esa NaM' eSa khalu bhoH 'devANupiyA' ! devAnupriyAH ! 'sakke' zakraH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'jAba vihara' yAvat-viharati yAvat karaNAta sAmAnikAyazikA peto divyAn bhogya bhogAna bhuJjAna iti saMgrAhyam // 05 // camarasya zakrammati utpAtakriyAmastAvaH " mUlam -'taeNaM se camare asuriMde, asurarAyA tesiM sAmANiaparisovavannagANaM devANaM aMtie eyama soccA, nisamma Asurutte, ruTu, kuvie, caMDikkie, misimisemANe te sAmANia parisovavannage deve evaM vayAsI - aNNe khalu bho ! sakke deviMde, devarAyA, aNNe khalu bho ! se camare asuriMde, asurarAyA, mahiDDIe khalu bho ! se sakke deviMde, devarAyA, appi - DIe khalu bho ! se camare asuriMde asurarAyA taM icchAmi NaM devAppiyA ! sakkaM deviMda devarAyaM sayameva accAsAittae ttikachu usiNe usiNabhUe jAe yAtri hotthA, taraNaM se pahile use vadhAyA 'evaM vayAsI' bAda meM unhoM ne usase aisA kahA 'esa NaM devAMNupiyA ! sakke deviMde devarAyA jAva viharati' he devA priya | yaha devendra devarAja zakra hai - yAvat Ananda kara rahA hai - yahAM yAvat pada se 'sAmAnika trAyastriMzakAdi pUrvokta' samasta padoM kA grahaNa huA hai| tAtparya yaha hai ki sAmAnika devoM se aura trayastriMzaka deva Adi koM se yukta banA huA yaha zakra divya bhogoM ko bhAMga rahA hai aisI bAta una sAmAnika devoMne usa camarendra ko samajhAI ||sU05|| vijaeNaM vRddhArveti tebho nyanAhothI nyabharendrane vadhAvyo, tyAra mAha ' evaM vayAsI' tebho tene bhA prabhA udhuM - 'esa NaM devAsuppiyA ! sakke deviMde devarAyA jAva viharati ' he hevAnupriya ! to devendra devarAna za che. ahIM "yAnaMhaM urI rahyo che," tyAM sudhInuM samasta bhthana 'jAva' cathI zraddhaSu zayu che. meTa he sAmAni traayspriMzaka Adi deve para adhipatya bhAgavate evA te zakrendra tyAM divya lAge bhAgavI rahyo che. A prakAraneA javAba sAmAnikAe camarendrane ApyuM // sUpa Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 bhagavatI sUtre camare asuriMde, asurarAyA ohiM pauMja, mamaM ohiNA Abhoei, imeAruve ajjhatthie jAva-samupajjhitthA - evaM khalu samaNe bhagavaM mahAvIre jaMbUdIve dove bhArahe vAse, susumArapure nayare asogavaNasaMDe ujjANe, asog2avarapAyavassa ahe puDharvAisalApaTTyaMsi aTTamabhattaM parivhittA egarAr3aaM mahApaDimaM upasaMpajjittANaM viharati // sU0 6 // chAyA-tataH khalu sa camaraH anurendra:, asurarAjasteSAM sAmAnikaparSadupapannAnAM devAnAm antike etam arthe zrutvA nizamya AmurutaH, ruSTaH, kupitaH, caNDakinaH, misamisayan nAn sAmAnikaparSadupapannakAn devAn evam atrAdIt anyaH khalubhoH 1 zakro devendraH, devarAjaH anyaH khalu bhoH ! 3 * 'taeNa se camare' ityAdi / sUtrArtha - (tae) isake bAda ( asuriMde asurarAyA se camare ) asurendra asurarAja vaha camara ( tesiM sAmANiyaparisovavanagANaM devANaM aMtie) una sAmAnika pariSadA meM utpanna hue devoM ne (eyamahaM socA isa bAta ko sunakara (nisamma) aura use acchI taraha se mana meM nizcita kara Asurute ikadama kruddha ho gaya (ruTThe) ropa yukta ho gayA (kucie) kupita ho gayA / (caMDi kie ) aura pracaNDakoSa se yukta hokara (misamisemANe) misamisAte hue usane (te sAmANiya-. parisovannage deve) una sAmAnika pariSadA meM utpanna hue devoM se "taraNaM se camare " tyAhi sUtrArtha - (taeNaM asuriMde asurarAyA se camare) lyAre surendra, asurarAna bhare ( tersi sAmANiyaparisovavanagANaM devANaM aMtie) sAmAni pariSadamA utpanna thayesA te sAmAni hevAnI (eyamahaM socA ) me pAta sAMbhaNI (nisamma ) ane tenA para pUre pUrA vicAra uryo tyAre (Asurute ) te hama aAvezamAM bhAvI gye| (ruTTe) tene dho| zeSa thaDyo, (kuvie) te apAyamAna thaya, (caMDikie) zane pratha'3 adhamA bhAvI gayesA tethe (misamisemANe ) sin prasthApAne tathA hAMta nItha hA! iNAvIna (te sAmaNiyaparisovavannage deve evaM kyAsI) sAmAni pariSahAbhAM utpanna " - Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 399 prameyacandrikA TI. za. 3 u. 2 sU. 6 camarendrasyotpAtakriyA nirUpaNam sacamaraH anurendraH, anurarAjaH, maharddhikaH khalu bhoH / sa zakro devendraH devarAjaH, alparddhikaH khalu bhoH / sa camaro'surendaH, agurarAjaH, tadgacchAmi devAnumiyAH ! zakra devendraM devarAjaM svayameva atyAzAtayitum ? iti kRtvA uSNaH, uSNIbhUto jAtathApi abhavat tataH sa camaro'bhurendraH, asurarAja:avadhiM yukteH mAm avadhinA Abhogayati, Abhogya ayam etadrUpa A( evaM vayAsI) isa prakAra kahA - ( aNNe khalu bho ! sakke deviMde devarAyA, aNNe khalu bho ! se camare amRriMde asurarAyA) he devo ! - devendra devarAja zakra dUsarA hai aura he devo ! asurendra asurarAja camara dUsarA hai ( mahar3ie khalu bho / se sakke deviMde devarAyA, apiDie khalu bho ! se camare asuriMde asuraroyA) he devo ! devendra devarAja vaha zaka mahARddhivAlA hai aura he devo ! asurendra asurarAja camara dUsarA hai (taM) to ( devANupiyA) he devAnumiyo ! mai (sayameva) svayaM hI (deviMda devarAyaM satyaM) usa devendra devarAja zakrako (accAsAittae icchAmi) usakI zobhA se bhraSTa karane kI cAhanA kara rahA hUM ( tikaTTu ) aisA kaha kara vaha camara (usiNe) bahuta garama huAkrodha se bhara gayA - tathA (usinbhUe jAe yAci hotthA) asvAbhAvika garamI se yukta ho gayA / (taeNaM se camareM asuriMde asurarAyA ohiM pauMjar3a) isake bAda usa asurendra asurarAja camarane apane avadhijJAna thayelA te sAmAni hevAne AA prabhAve 'dhuM -(aNNe khalu bho ! sakke deviMde devarAyA, uhyuM aNNe khalu bho ! se camare asuriMde asurarAyA) he hevAnupriyo ! hevendra devarAna za jinna che, ramane asurendra asurarAna yamara bhinna che. (mahiDie khalu bho ! se sakke deviMde devarAyA, appiDie khalu bho ! se camare asuriMde asurarAyA !) he deve ! devendra devarAja zakra mahardika che ane devendra devarAja camara tenAthI ochI RddhivALA che. kahevAnA bhAvAya e che ke devendra devarAja zukra mArA karatAM vadhAre RddhivALA che, te vAta hu~ bhanu cha. (taM) chatAM pazu (devANuppiyA) De hevAnupriyo ! (sayameva) Du pote (deviMda devarAyaM sakkaM) devendra devArA za4ne (accAsoittara icchAmi ) temanI zobhAthI bhraSTa 42vA chu . ( tikaDu) se pramA] aDIne (usiNe) yabharendra dhthe| garabha thana gayo-!!pAyamAna thayo (usiNanbhUe jAe yAtri hotyA) tathA asvAbhAvi garabhIthI yukta thayo- ten| ayAni avasita thayo (taraNaM se camare asuriMde anurarAye ohiM pauMjai) tyAra mAha te asurendra masurazanna yabhare avdhijnyaanne| upayoga 4 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 400 bhagavatIya dhyAtmiko yAvat-samudapadhata-evaM khalu zramaNo bhagavAna mahAvIro-jamyUdvIpe dvIpe, bhArate varSe, muMhamArapure nagare, azokavanakhaNDe udyAne, azokavarapAdapasya adhaH pRthivI zilApaTake aSTamabhaktaM magrA ekarAtrikI mahApatimAm upasaMpadha viharati / . 6 // TIkA-camarammati sAmAnikadevAnAM zakasamRddhivilAsAdi kathanAnantaraM tAn pati camarokti bhagavAn gautama pratipAdayati-'taeNaM se camare' ityaadi| tataH zakrattakathanAnantaraM khalla sa prasiddhaH camaraH 'amariMde asurendraH 'amurako lagAgA 'mamaM ohiNA AbhoeI' taya usane mujhe avadhijJAna se dekhA (imeyArUpe ajjhathie jAva samupajitthA) dekhakara use isa prakArakA AdhyAtmika yAvat manogata saMkalpa utpanna huA ki (evaM khalu samaNaM bhagavaM mahAvIre jaMbadIve dIve bhArahe bAse suMsumArapure nayare asoyavarasaMDe ujjANe asogavarapAyavassa ahe puDhavisilA paTTayasi aTThamabhattaM pagiNihattA egarAiyaM mahApaDima uvasaMpanittANaM viharaha) zramaNa bhagavAna mahAvIra jaMbUdIpa nAmake dvIpameM sthita bhAratavapameM vartamAna suMsumAra nagarameM rahe hue azokavana khaMDa udyAna meM zreSTha azokavRkSa ke nIce pRthivI zilApaTTake Upara aSTamabhakta ko dhAraNa karake ekarAta pramANavAlI bhikSu pratimAko dhAraNa kiye hue hai| TIkArtha-sAmAnika devene jaya camara se zakrakI samRddhi aura usake vilAsa AdikA kathana kiyA-taba usake bAda camarane jo unase kahA. use bhagavAn gautama se kahate hai-'taeNaM se camare ityAdi / dhyA. (mameM ohiNA momoei) bhane to avadhijJAnathI bhane (mahAvIra prabhunalayo (imeyArUve ajjhathie jAva samuppajjhitthA) bhane dhana tana manamA mA mAranA mAdhyAmi, yintita, pita, prArthita, manogata 65 panna thayo. (evaM khala samaNaM bhagavaM mahAvIre jaMbUdIve dIve bhArahe vAse susumArapure nayare asoyavarasaMDe ujANe asogavarapAyavassa ahe puDhavisilApaTTayaMsi aTThamabhanaM pagihittA egagaDayaM mahApaDimaM uvasaMpajjittANaM viharai) zrama magavAna mahAvIra, dIpanAmanA dvIpanA bharatakSetramAM, (bhAratamAM ) sumArapura nagaranA azokavanakhaMDa udyAnamAM zreSTha azokavRkSanI nIce zilApaTTaka upara aThamanI tapasyA karIne eka rAtri pramANuvALI bhikSa pratimAnI ArAdhanA karI rahRAA che. * jyAre sAmAnika devee zukajUnI devaddhi tathA bhegavilAsa AdinI vAta amarendrane kahI tyAre amarejo zuM kahyuM te sUkAre sUtramAM batAvyuM che Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u. 2 0 6 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 401 rAyA' anurarAja: ' tersi' teSAM purvoktAnAm 'sAmANiyaparisotravanagANaM' sAmAnikaparpadupapannAnAm sAmAnikadevAnAm 'antie' antike 'eama' etamartham uktazakavRttAntaM 'socA ' zrutvA 'nisamma' nizamya hRdi avadhArya 'Asarutte' AnuruptaH kruddhaH kopasUcaka raktanayanamukhAkRtirvA ' ruTThe ' ruSTaH ropayuktaH 'kuvie' kupitaH kopAviSTaH 'caMDikkie' cANDiviyataH macaNDakopAkrAntaH san 'misa misemANe' misa misayan dantoSThadazanapUrvakaM 'misamisa' iti avyaktazabdaM kuvaina ' te sAmANiaparisotrannage' tAn sAmAnikaparipadupapannakAn sAmAnikaTavenotpannAn 'deve' devAn ' evaM ' vakSyamANaprakAreNa 'kyAsI' avAdIt- 'aNNe khalu bho / anyaH aparaH kilabhoH ! devAH ! sakke deviMde' zakrI devendraH zakendra ke vRttAnta ko kaha cukane ke bAda jaba 'se' usa prasiddha asuriMde asurarAyA camare' asurendra asurarAja ' camare ' camarane 'tesi ' una sAmANiya parisovacannagANaM' sAmAnika pariSadA meM utpanna hue sAmAnika devoMke 'aMtie' pAsa meM 'eyama' ukta zatake vRttAntako sunA 'to socA' sunakara aura 'nisamma' use apane hRdaya meM nizcita kara vaha 'Asurute' usI samaya kruddha ho gayA. kopa sUcaka raktanayanayukta mukhAkRti se saMpanna ho gayA (ruTTe) ropa sahita ho gayA 'kuvie' kopAviSTa ho gayA. 'caMDikkie' pracaNDakopa se AkrAnta ho gayA aura isa taraha banakara vaha 'misimisemANe' apane oThoMko apane hI dAMtose cavAne laga gayA. krodhake pracaNDa Avega se ikadama davI dazAmeM avyakta zabdoMkA uccAraNa karate hue usane usa samaya una 'sAmANiyaparisovavannage deve' sAmAnika pariSadAmeM utpanna hue devAMse ' evaM vayAsI ' isa prakAra kahA 'deviMde devarAyA sakke 'se asuriMde asurarAyA camare' asurendra masurarAya yabhare 'tesi sAmANiya parisovavannagANaM' sAmAni pariSabhAM utpanna thayaisA te sAmAni hevA 'aMtie' pAsethI 'ema' zaDendranuM 52 hyA prabhAnuM vRttAnta nyAre 'soccA' sAMlajyuM mane 'nisamma' tena potAnA hRdhyamAM narANara nizcita yu' tyAre 'Amurutte' yena samaye tene krodha caDayo. te krodhanA cihno tenI mukhAkRti ane nayanomAM spaSTa dekhAvA lAgyA (ruDDe) tene zeSa thaDayo, (kuvie) te apAyamAna thayo, 'caMDikkie' tenA mAMge magabhAM prakhaMDa apa vyAthI gayo. 'misimisemANe' arthI tethe hAMta yathAvavA bhAMDayA, sAmAniGa pariSadyAmAM utpanna thayeA devAne saMzodhana te yA prabhA - "deviMde devarAyA sakke bho ! khalu aNNe !' he devA ! devendra devarAna rAI pazu bhinna che. Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 402 . bhagavatIne 'devarAyA' devarAjo vartate 'aNNe khalu bho!' anyaH aparaH khalu bho ! devAH ! 'se camare' so'haM camaraH 'amuriMde' asurendraH 'amararAyA' amurarAjaH asmi AvayoH parasparaM mahattAratamyaM vaipamyazca vartate yataH mahaTTIe khalu bho ! se sakka' mahardikaH khalu bho devAH / sa zakaH 'devi devarAyA? devendro devarAjaH, apaca appiDIe khalu bho ! alpadikaH khalu bho devAH ! 'se camare sa camaraH 'amUride asurarAyA' asurendro'murarAjo'hamasmi, 'taM icchAmi NaM tat tasmAt kAra NAt icchAmi khalu 'devANuppiyA' bho devAnupriyAH! 'saka deviMda' zakra devendra 'devarAyaM devArAjaM 'sayameva' svayameva kevalamekAkI ahameva 'accAsA. ___ ittae' atyAzAtayitum atitarImAzAtanAviSayIkartum nijasvarUpAd bhaMza bho ! khala aNNe' devendra devarAja zaka he devo ! camara se bhinna hai dUsarA hai aura 'asuriMde asurarAyA camare bho! aNNe' asurendra asurarAja camara he devo! usase bhinna hai-dusarA hai 'se sakke deviMde devarAyA mahiDDie khalu' tathA vaha devendra devarAja zaka bahuta bar3I RdvivAlA hai, aura 'se camare asuriMde asurarAyA appiDDIe khalu bho!' vaha asurendra asurarAja camara he devo ! usase bahuta ghoDI so RddhicAlA haiM-yaha saya meM jAnatA hUM aura mAnatA hUM-parantu phira bhI maiM devANuppiyA' he devAnupriyo ! 'taM sakkaM deviMda devarAya' usa devendra devarAjako 'sayameva' akelA hI 'aJcAsAittae NaM icchAmi usameM nijasvarUpa se cyuta karanekI cAhanAvAlA ho rahA hUM tAtparya kahanekA yaha hai ki maiM mAnatA hUM vaha zaka devoMkA indra aura una kA rAjA hai tathA maiM aisA nahIM huuN| vaha bahuta bhArI vibhUtikA mana 'amariMde asurarAyA camare bho ! aNNe' Asurendra susara sabha2 5 bhinna che. kahevAnuM tAtparya e che ke mArA karatAM kendra adhika sAma vALe che, e vAta any chu: 'se sakke devide devarAyA mahiDie khalu' ! tendra havarAya' mA ddhivANI cha.. 'camare amariMde asurarAyA appiDIe khala' ane devendra devarAja camara tenA karatAM ochI RddhivALo che, te vAta paNa huM samajuM Bai ya 'devANuppiyA! vAnupriyo! 'taM sakkaM accAsAittaeNaM icchAmi' tenI zobhAthI bhraSTa karavA IcchuM chuM. kahevAnuM tAtparya e che ke-huM jANuM chuM ke zada devalokanA dave no rAjA ane indra che. ane huM tenA jeTaluM sAmarthya dharAvato nathI. te ghaNI bhAre samRddhine svAmI che, paNa huM alpa samRddhine dhaNuM chuM. chatAM paNa huM tene vAta vAtamAM parAsta karI zake che. mArI sAme tenI zI visAta che Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATokA za. 3 u.2 sU.6 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 403 yitumityarthaH 'ttika?' iti kRtvA uparyuktarItyA vilayaM 'usiNe' upNaH kopA. vezena sataptaH 'usiNabhUe jAe yAvi hotyA' upNIbhUto jAtazcApi abhavat anuSNaH upNo bhavatIti tathA bhUtaH asvabhAvikaropAviSTaH sanAtaH 'ta eNaM se' tataH kopAvezAnantaraM khalu saH 'camare amariMde' camaraH amarendraH 'amararAyA'. amurarAjaH 'orhi pabaMjai' avadhi mayukhyate avadhijJAnaprayogaM kurute tataH 'mama' mAm mahAvIraM 'ohiNA' avadhinA avadhijJAnopayogadvArA 'Abhoei' Abhogayati paripazyati dRSTvA ca tasya camarasya 'imeyArUve' ayametadrUpaH vakSyamANamakAraH 'ajjhathie' AdhyAtmikaH Atmagata saMkalpaH iti bhAvaH 'jAva-samuppajjitthA' yAvata samudapadhata samutnaH, yAvatkaraNAt-cintitaH, prArthitaH, kalpitaH, manogataH, saMkalpaH iti saMgrAhyam , atha uparyuktasaMkalpasvarUpamAha-evaM khalu dhanI hai aura maiM alpa vibhUtivAlA hai parantu maiM use bAtakI bAta meM parAsta kara sakatA hUM-mere samakSa vaha zaka kyA hai kucha bhI nahIM he 'ttika isa abhiprAya se prerita hokara vaha camara 'usiNe usiNabhUe jAe yAvi hotthA' kopake Avezase saMtapta ho gayA aura asvAbhAvika ropase AviSTa ho gayA-agnike jaisA bana gayA / 'taeNaM se' tava kopAvezase bharajAneke bAda usa 'asuriMde asurarAyA' asurendra asurarAjane 'ohiM pauMjai' apane avadhijJAnako prayukta kiyA-'mamaM ohiNA Abhoei' aura usase usane mujhe dekhaa-jaanaa| jAnakara taba use 'hameyArUve isa prakArakA yaha 'ajjhathie jAva samupajjitthA' Atmagata saMkalpa-vicAra utpanna huA / 'yahAM yAvat padase saMkalpake 'cintita, prArthita, kalpita, manogata' ye saba vizeSaNa gRhIta kiye gaye hai| kyA saMkalpa use utpanna huA-isI bAtako aba prabhu gautamase kahate hai-ki 'evaM khalu samaNe' ityAdi 'samaNe 'ttika" mA 42nI mAnyatAthI rAdhana ta yamarendra 'usiNe usiNabhUe jAe yAvi hotthA' pAvezathI satasa ya gayo bhane sAmAvi zapathI ani yo manI gayo. pani Hornlad is syo. 'taeNaM se' mA zata pAnI yuta mAneta te 'asuride asurarAyA' masurendra asuna 'ohiM pauMjaI tenA bhavadhijJAnana payodhyA 'mamaM ohiNA abhoeI' bhane bhavadhijJAnathI bhane nayA. tsAra 'imeyArUve ajjhathie jAca samappanjitthA' ta mA prasAra mAdhyAmi, cintita, kalpita, prAti, manogata vicAra utpanna thayo. tene ke vicAra Avyo, te bhaDAvIra prabhu gautama svAmI pAse 4.3 cha-'evaM khala samaNe tyAha' zrama Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 bhagavatIsa samaNe, ityAdi / yat kila zramaNo 'bhagavaM mahAvIre' bhagavAn mahAvIraH 'jaMbUdIce dIve' jambUdvIpanAma 'dvIpe 'bhArahe vAse' bhArate varSe bharatakSetre 'susumArapure nayare' sumArapure nagare 'asogaNasaMDe' azokavanapaNDe 'ujjANe' udyAne 'asogavarapAyanasma' azokavarapAdapasya uttamAzokavRkSasya 'ahe' a stale 'puDhavisilApaTTa si' pRthivI zilApaTTake pRthivIzilopari 'anumataM ' aSTamabhaktam 'pagindittA' magRhA 'egarAiaM' ekarAtrikIm ekarAtrirathAyinIm 'mahApaDimaM' mahAmatimAm abhigraharUpAm 'upasaMpajjittANaM' upasaMpadya strIkRtya khalu viharati tiSThati // sU0 6 // mUlam - "taM seyaM khalu me samaNaM bhagavaM mahAvIraM NIsAe sakaM deviMda, devarAyaM sayameva accAsAittae tikahu evaM saMpe hei, saMpehittA sayaNijjAo anbhUhei, an TThettA devadUsaM parihei, uvavAyasabhAe puritthimilleNaM dAreNaM niggacchara, jeNeva sabhA suhammA, jeNeva coppAle paharaNakose, teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA phaliharayaNaM parAmusai - ege, avIe, phali harayaNamAyAya mahayA amarisaM vahamANe camaracaMcAe rAyahANIe bhagavaM mahAvIre' jaMbUdIve dIve 'jambUdvIpa nAmake dvIpa meM, 'bhAra he vAse' bhAratavarSa meM bharata kSetra meM - 'susumArapure nayare' susumArapura nagara meM 'asogavaNasaMDe' azokavanakhaMDa ujjANe' udyAna meM 'asoyavarapAyavassa ahe' uttama azokavRkSa ke nIce 'puDhavisilApaTTyaMsi' pRthivI zilApaTTaka para 'aTTamabhakta' tIna upavAsako 'gihittA' dhAraNa karake 'egarAiye ' ekarAta pramANavAlI 'mahApaDimaM' mahApratimAko abhigraharUpa bhikSukI 12 bArahavIM pratimAko 'uvasaMpajittANaM ' svIkAra karake 'viharai ' Thahare hue haiM || saH 6. // bhagavAna mahAvIra, A ja khUdrIpa nAmanA dvIpamAM AvelA bhAratavaSa~mAM--bharatakSetramAM susumArapura nAmanA nagaramAM, theAvanakhaMDa nAmanA udyAnamAM, zrai aceAkavRkSanI nIce paDelI zisAyara abha (tra upavAsa ) nI tapasyA dhAraNa arIne 'egarAiyaM' zatrinA amAvANI 'mahApaDimaM' bhahApratibhAnu / ali 'uvasaMvejjittANaM viraI' bharAMdhanaM zrarI rakhesa che. // 35 12bhI bhikSu pratibhAnu) o eur Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za.3u.2 mU.7 camarendrasyotpAtakriyAnirupaNam 405 majha majjheNaM Niggacchai, NiggacchittA jeNeva tigicchakUDe uppAyapathae teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA jAva-doccaMpi veuviyasamugdhAeNaM samohaNai, saMkhejjAiM joyaNAI. jAva uttaraviuviarUvaM vikubai, tAe ukkidvAe jAva-jeNeva puDhavisilApaTTae, jeNeva mamaM aMtie, teNeva uvAgacchai, mama tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei, jAva-namaMsittA evaM vayAsI icchAmi NaM bhaMte ! tumbhaM nIsAe sakkaM deviMdaM devarAyaM sayameva aJcAsAittae tikaTu uttarapurathimaM disIbhAgaM avakamei, veuvia samugdhAeNaM saMmohaNai, jAva-docaMpi veuviasamugghAeNaM samohaNai. egaM, mahaM, ghoraM; ghorAgAraM, bhIma, bhImAgAraM, bhAsuraM, bhayANIyaM, gaMbhIraM, uttAsaNiyaM, kAlaDvaratta-bhAsarAsi. saMkAsaM joyaNasayasAhassIyaM mahAvodiM viuvai, viuvittA apphoDei, vaggai, gajai, hayahesiaM karei, hathigulagulAi karei, rahaghaNaghaNAiaM karei, pAyadadaragaM karei, bhUmicaveDayaM dalayai, sIhanAdaM nadai, nadittA uccholei, uccholittA paccholei, paccholittA tivaI chidai, vAmaM bhuaM asavei, dAhiNahatthapadesiNIe, aMguTraNaheNa yadi tiricchamuhaM viDaMvei, viDavittA mahayA mahayA saNaM kalakalaravaM karei, ege, abIe, phaliharayaNa mAyAya ur3e vehAyasaM uppaie, khobhaMte ceva aholoaM, kaMpemANe ca meiNIyalaM, AkaDDUMteva tiriyaloaM, phoDe mANeva aMvaratalaM, katthai gajate, katthai vijjuyAyaMte, katthai vAsaM vAsamANe, katthaI rayugghAyaM pakaremANe, katthai tamukkAyaM Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 bhagavatIne pakaremANe, vANamaMtare deve vittAsamANe, joisie deve duhA vibhayamANe; Ayarakkhe deve vipalAyamANe; phaliharayaNaM aMbara talaMsi viyahamANe, viyahamANe viubhAemANe; viubhAemANe tAe unihAe jAva-tiriyamasaMkhejANaM; dIva-samudANaM; majjJa majjheNa vIivayamANe jeNeva sohamme kappe jeNeva sohammavaDisaye vimANe, jeNeva sabhA suhammA; teNeva uvAgacchada; egaM pAyaM paumavaraveiAe karei. egaM pAyaM sabhAe suhammAe karer3a, phaliharayaNeNaM mahayA mahayA saddeNaM tikkhutto iMdakIlaM ADaDee; evaM vayAsI-kahiNaM bho ! sake deviMde devarAyA ? kahiNaM tAo caurAsIi sAmANiasAhassIo? jAva-kahiNaM tAo cattAri caurAsIIo AyarakkhadevasAhassIo? kahi NaM tAo aNegAo accharAkoDIo ? ajja haNAmi; ajja vahemi; anja mamaM avasAo accharAovasamuvaNamaMtu tikaTutaM.aNi akaMta;appiyaM; asubhaM; amaNuNNaM amaNAma, pharusaM; giraM nisirai // suu07|| __chAyA-tat zreyaH khalu mama zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM nizrayA zakraM devendra, devarAjam svayameva atyAzAtayitum iti kRtvA evaM saMmekSate, saMprekSya zayanI'ta seyaM khalu me' ityAdi / sUtrArtha-(ta) to (seyaM khalu me) mujhe yaha avasara baDA hI kalyANakArI milA haiM-arthAt zakrako parAsta karaneke liye mujhe yaha bar3A acchA avasara mila gayA hai ataH (samaNaM bhagavaM mahAvIreNIsAe 'ta seyaM khalu me' tyAha sAtha-(i) .(seyaM khalu me) nIya pramANe 42vAmA bhAi zreya rahada mera zahane parAsta 42vAnI mA sArIta bhane bhanI cha. (samarNa bhagavaM mahAvIraM NIsAe sakka devida devarAya sayameva acAsAittae).zrama mApAna Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU.7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 407 yAda abhyuttiSThati, abhyutthAya devadRSyaM paridadhAti, upapAtasabhAyAH paurastyena dvAreNa nirgacchati, yauva sabhA sudharmA yazaiva catuppAlaH praharaNakozaH, tatraiva upAgacchati, upAgatya parigharatnaM parAmazati-ekam advitIyaM parigharatnamAdAya mahAntam amarpam vahan camaracaJcAyAH rAjadhAnyAH madhyaM madhyena nirgacchati, sakkaM deviMdaM devarAyaM sayameva acAsAittae) meM zramaNa bhagavAn mahAvIrako AsarA lekara devendra devarAja zakrako akelA hI parAsta karane ke liye gamana karUM-to isI meM merI bhalAI ho sakatI haiN| (ttikaha evaM saMpehei) isa prakArakI bhAvanA se prerita hokara usane aisA vicAra kiyA / (saMhitA) aisA vicAra karake (sayaNijjAo anTeDa) vaha apanI seja se uThA, "abhRhattA' uTha karake (devadasaM pariheha) devadUSyako usane pahirA (upavAyasabhAe purathimilleNaM dAreNaM niggacchaI) pahinakara baha upapAta sabhAke pUrvadAra se hokara nikalA / vahAMse nikalakara (jeNeva sabhA suhammA jeNeva coppAle paharaNakose teNeva uvAgacchada) jahAM sudharmA sabhA thI aura jahAM cokora-cAra khaMDakA hathiyAroMko rakhe jAnekA bhaMDAra-zastrAgAra thA vahAM vaha gayA (uvAgacchittA) vahAM jAkara (phaliharayaNaM parAmusai) usane parigha nAmaka hathiyArako uThAyA-(ege apIe) use uThAkara vaha akelA hI kisI dUsare sAthIke vinA (phaliharayaNamAyAya) usa parigha ratnako lekara (mahayA amarisaMvahamANe) bahuta hI adhika krodha se bharA huA mahAvIrane Azraya laine, devendra devarAja ane huM jAte ja parAsta karavA jauM, emAM 4 bhAI zreya che. (tti kaha evaM saMpehei) mA praznI mAnyatAthI prezana tara S2 yA pramANena sa5 . (saMhitA) meM prArane viyAra 4Ine ta (sayaNijjAo abhUTei) pAtAnI zayyAmAthI yo. (anbhUdvettA) hAne (devadUsa parihei) teNe hepanya vipanAne paridhAna 4o. (uvavAyasabhAe purathimi. lleNaM dAreNaM niggacchai) tyA te 5pAta samAnA pUrva dvArethA nAvli. bhana (jeNeva sabhA suhammA jeNeva coppAle paharaNakose teNeva uvAgacchai) tyAMthI nIkaLIne jyAM sudharmA sabhA hatI, tenI aMdara jyAM cAra khAvALuM zastrAgAra tu, tyAta gayA. (uvAgacchittA) tyAM dhana tethe (phaliharayaNaM parAmasai) pA2dha nAmarnu thiyAra bI. (ge atrIye) tyA2 mA te 21 (para sAtha ll fail) (phaliharayaNamAyAya) te parIgha 2tnane dhana (mahayA amarisaM. vahamANe) te pezamA bhAvI (camaracaMcAe rAyahANIe majjhaM majheNaM Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 bhagavatIsUtre 1 nirgatya yauva vigiccha kUTaH utpAtaparvataH tatreva upAgacchati, upagasya yAbada- dvitIyavAramapi caikriyasamudghAtena samavanti, samavasya saMkhyeyAni yojanAni yAvat - uttara vaikriyarUpaM virkuvati, tayA utkRSTayA yotyameva pRthivI zilApaTTakaH, yatreva mama antistenaiva upAgacchati, mAMtrikRtvaH AdakSiNapradakSiNAM karoti yAvat-namasthitvA evam - avAdIt - icchAmi bhagavan ! ( camaracaMcAe rAyahANIe majjhaM majjheNaM Niggaccha) camaracaMcA rAjadhAnIke ThIka pIcoM bIca se hokara nikalA ( NiggacchittA) aura nikala kara ( jeNeva tigicchakUDe ubavAya paJcae teNeva uvAgacchaha) jahAM ti gicchakUTa nAmakA upapAta parvata thA vahAM para gayA (uvAgacchittA ) vahAM jAkara (jAva doghaMpi veuvviyasamugdhAeNaM samohaNai ) usane yAvat duvArA bhI caikriya samudghAta se apanI AtmAke pradezoMko mUla zarIra choDe vinA bAhara nikalA ( saMkhejjAeM joyaNAI jAba uttaraviuvviruvaM vikuvvaha) aura bAhara nikAla kara vaha saMkhyAta yojana taka apane uttara vaikriyarUpa se yukta huA (tAe ukiTTAe jAva jeNeva puDhacimilApaTTae jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgaccha) usa devasabaMdhI utkRSTa gati se yAvat jahAM pRthivI zilApaTTakathA aura jahAM para maiM thA. vahAM para vaha Ayo (uvAgacchittA) vahAM Akarake usane (mamatikkhuttI AyAhiNaM payAhiNaM kareha ) merI tIna bAra pradakSiNA Niggacchai) yabhasya yA zandhAnInI basyo basyarbhAthI pasAra thye| (NigacchittA) tyAMthI nIDajIne ( jeNetra timicchakUDe ubavAyapavtrae - teNeva uvAgacchai ) te vigicchaphUTa nAmanA upapataparyaMta para gayA kAcchiA tyAM jaine ( jAtra doghaM pi veuvviyasamugdhAraNaM samohaNai ) tere meM cAra vaiThiya samuddhAta karIne peAtAnA Atma pradezane mULa zarIra cheDayA vinA bahAra kADhayA. ( saMkhejjAI joyaNAI jAna uttaravivviya vikubbaI ) ane sabhyAta yojana prabhAzunA uttara vaizyizyathA te yukta thye| (tAe ukihAe jAtra jeNeca puDhavisilA paTTae jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchara) tyAra mAha te hevI, uSTa mAhi Adi vizeSaNeAvALI gatithI, jyAM pRthvI zilApaTTaka hatuM ane te zilAka 52 nayAM huM mArabhI bhikSu pratibhAnuM ArAdhana urI rahyo huto, tyAM AyA. ( uvAgacchatA) bhArI bhAse bhAvAne tethe ( tikkhuto AyAhiNaM payAhiNaM kare ) bhArI RNuvAra pradakSiNA urI, (jAva namasittA) bhane vahANA namassAra usane teba 1 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 2 sU. 7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 409 taba nizrayA zakraM devendram devarAja svayamena atyAzAtayitum iti kRtvA uttarapaurastya digrabhAgam avakrAmati, avakramya kriyasamudghAtena samavahanti, yAvata-dvitIyamapi vaikriyasamudghAtena samavahanti, ekAM, mahatI, ghorAm ghorAkArAm , bhImAm , bhImAkArAm , bhAsvarAm , bhayAnikAm , gambhIrAm , utrAsanikAm , kAlAdharAtra-mAparAzisaMkAzAm , yojanazatasohasrikAm , mahAvondIm vikurvati, vikurvitvA AsphoTayati Asphogya valgati,dalitvA garnati, kI (jAva namaMsittA) yAvat namaskAra kara ( evaM vayAsI) naha isa makAra se kahane lagA-(icchAmi NaM bhaMte ! tumbhaM nIsAe sakaM deviMde devarAyaM sayameva acAsAittae tikaTTha uttarapurasthimaM disIbhAgaM ava. kamai ) he bhadanta ! maiM ApakI nizrA se svayaM hI devendra devarAja zakra ko usakI zobhA se bhraSTa karanA cAhatA hUM. isa prakAra kahakara vaha IzAnakoNakI ora calA gayA / vahAM jAkara usane (veubdhiya samugyAeNaM samohaNai) vaikriya samuddhAta dvArA Atma pradezoMko bAhara nikAlA (jAva doccapi veubviyasamugghAeNaM samohaNai) yAvat dubArA bhI usane vaikriya samuddhAta se apane Atma pradezoMko samavahata kiyAarthAt dudhArA bhI usane vaikriya samuddhAta kiyA, isa taraha karake usa camara ne (egaM mahaM ghoraM ghorAgAraMbhImaM bhImAgAraM bhAsuraM bhayANIyaM gaMbhIraM uttAsaNayaM kAlaDarattabhAsarAsisaMkAsa joyaNasayasAhassIyaM mahAyoMdi viuvvai) eka baDA bhArI zarIra banAyA-yaha zarIra usakA ghorarUpa thA, ghora AkAra vAlA thA, bhIma (bhayaMkara) rUpa thA, bhIma [evaM bayAsI] mA prabhArI Bdhu-[ icchAmi NaM bhaMte ! tubhaM nisAe sakkaM deviMda devarAyaM sayameva acAsAittae tti kaTTa uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakamai] he bhadanta ! huM ApanI nizrAthI (AyathI mArI jAte ja, devendra devarAya zakane tenI zobhAthI bhraSTa karavA mAguM chuM. A pramANe kahIne te IzAnamAM cAlyo gayo. tyai arne te | veubdhiyasamugyAeNaM samohAi] vaizyi samudhAta dvArA mAtra prazAna gaDA2 yA. [jAva donapi vejiyasamagyAeNaM samohaNai] mAla vAra vaikriya samughAta karIne teNe Atmapradezane samavahana karyA-eTale ke teNe bIjI vA2 59 vaiThiya abhudhAta . yA pramANe vaizyi samudhAta 4zana ta9 [ ega mahaM ghora ghorAgAraM bhImaM bhImAgAraM AsuraM bhayANIyaM gaMbhIraM uttAsaNaya kAlaDU ratta bhAsarAsisaMkAsaM joyaNasayasAhassIye mahAbodi viuvA ] me dha virATa zarIra banAvyuM. tenuM te zarIra ghararUpa (vikarALa)hatuM ghera AkAravALuM hatuM. bhImarUpa (bhayaM. Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 bhagavatIma garjitvA iyadepitaM karoti, kRtvA hastigulagulAyitaM karoti kRtvA rathaghanaghanApitaM karoti, kRtvA pAdadardarakaM karoti, kRtvA bhUmighapeTAM dadAti, davA siMhanAdaM nadati, naditvA ucchalati, ucchalaya macchalati, maccharaya tripardI chinati, chitvA vAmaM bhujam ucchrayati, ucchrAyya dakSiNahastamadezikayA aGaguSThanakhena cApi tiryagumukhaM viDambayati, viDambya mahatA mahatA zabdena kalakalaravaM karoti, ( bhayaMkara) AkAra vAlA thA, bhAsvara thA, bhayAnaka thA, gaMbhIra thA, ghAma utpanna karanevAlA thA, kAlarAtrikI madhyarAtri ke samAna aura Great rAzike samAna kRSNavarNakA thA aura eka lAkha yojana kA vistAra vAlA thA (vivvittA) isa prakArakA zarIra vikriyA dvArA niSpanna karake ( apphoDe, vaggaha, gajjaha) vaha apane hAthoMko pachADane lagA, kUdane lagA, meghakI taraha garjane lagA (pahemiyaM karei) ghoDekI taraha hinahinAne lagA (hathigulagulAiyaM karer3a) hAthIki taraha kilakilATa karane lagA ( rahaghaNaghaNAiyaM karei ) rathakI taraha ghanaghana karane lagA (pAyadaddaragaM kareha) pairoMko jamIna para vaDe jorase paTakane lagA / (bhUmicavedayaM dalayaha) bhUmi para ghUsA mArane lagA / ( sIhaNAdaM nadara) siMhakI taraha dahADa mArane lagA (uccholeha) Upara kI ora uchalane lagA (paccholei) pachADa mArane lagA ( tivaI chiMdai) tripadI ko usane cheda diyA (vAmaM bhuyaM Usavei) bAyeM hAthako Upara uThA liyA (dAhiNahatthapadesiNIe aMguNaheNa ya vi tiricchamuhaM viDaMbe) dAhine 42) hetuM ane lIbha AAravANu hetuM, bhAsvara (hIsta) ituM, bhayAna tuM, gaMbhIra hetuM, trAsajanaka hatuM,kAlarAtrinI madhyarAtri samAna ane aDadanA DhagalA jevuM kRSNava nuM hatuM, ane zeTha sAma yonjananA vistAravANu tu, [ viunnittA ] ma prahAranA vaiDiya zarIranuM nirmANa ne [ apphoDe, caggara, gajjai ] te potAnA hAtha pachADavA sAgyo, IhavA sAgyo bhane bhedhanA devI ganA 42: sAgyo, [ hayahesiyaM kareI ] ghoDAnI prema zuDavA sAgyo, [itthigulagulAiya kare ] DAthInA devI sItasAra 42vA sAbhyo [raghaNaghaNAyaM kare ] hotA rathanA devI dhadhATI 42 lAgyo, [pAyadaddaragaM karei] lerathI kabhIna para paga pachADavA sAgyo, [bhUmicaveTayaM dalaya ] bhIna upara hAtha paTaDIne nabhIna para AdhAta 42vA lAgyo, (sIhaNAdaM nadai) siMhanA nevI garjanA 42vA sAjye, (uccholei) athe chajanA sAgyo, [paccholeI ] nIce pachADa ghyAvA lAgyo, (tivaI chiMdara) raMgalUbhibhAM bhahasanI prema tethe triyahI chena bhyu, (bAmaMbhUpa Usavei) DAlA DAthane jayA uThAvAne (dAhiNahasthapadesiNIe aMgu Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TI. za.3 u.2 sa.7 camarendrasyotpAvakriyAnirUpaNam 411 ekam advitIyam parigharatnamAdAya Uce viAya utpatitaH, kSobhayan caiva adholokam , kampayaMzca medinItalam , Arpayanniva tiryaglokam , sphoTayannitra ambaratalam , kutracit gajen , kutracit vidyutyamAnaH, kutracidvarSA vapan , kutracidarajaudghAtaM bhakurvan , kutracit tamaskAyaM prakurvana , vAnavyantarAn devAna hAthakI pradezinI aMgulI se aura aMgulake nakha se apane mukhakI viDambanA karane lagA / (mahayA mahayA saddeNa kalakalagyaM kareD) bar3e jora2se kalakala zabda karane lagA (ege abIe phaliharayaNamAyAya) isa taraha krodhAgni se jalatA bhunatA huA vaha camara akelA hIkisI dUsare sahAyaka ko liye vinA hI apane parigharatnako lekara (uDDa vehAsaM uppaie) mAno pRthvIko kSubhita karatAhuA Upara AkAzameM uDa gayA (khobhaMte ceva aholoya, kaMpemANe ca mehaNIyalaM) jaba vaha UparakI ora AkAzameM uDA-to usa samaya aisA mAlUma hone lagA ki mAnoM vaha adholokako kSubhita mA kara rahA hai, medinItalako vApisa sA kara rahA hai / (AkaDateya tiriyaloyaM) tiryag lokako khaMca sA rahA haiM (phoDe mANeva aMbaratalaM ambara talako mAnoM phoDa rahA hai (kathai gajjaMte, vijjuyAyaMte) AkAzameM kahIM para vaha garjA, kahIM para vijulIkI taraha camakA (katthai vAsa vAsamoNe) kahIM para usane varSAko varasAyA (katthai raghugghAyaM pakaremANe) kahIM para dhUli samUhako carasAyA (phatthA tamu. dRNaheNa ya vitiricchamuhaM vivei) bha! DAyanI tanAtha bhane mahAnA namathI 1 tenA bhumanA [43manA 42vA sA-yaI. (mahayA mahayA saNi kalakalavaM kareDa ) mahuye savAra asalsa x2vA sAyA. (ege avIe phaliharayaNamAyA ya) mA zata dhAmine vaza thaya te amarendra sAdhana pay pitAnI sAthe lIdhA vinA pitAnA parighavana nAmanA zaane dhAraNa karIne (3 vehAsaM uppaie) 052 mA et al. (khobhate ceva aholayaM, kaMpemANe ca meiNIyala) 0 sal te aghAsAbhai bhanyApI ghA, tane pAnI sIdhu, (Akar3ate ya tiriyaloyaM) tivAne one 3 tanI ta23 methI dIpA, (phoDemANeca aMbaratalaM) tethe mAyane hI nAbhyu, (katyai gajaMte, katyai vijjuyAyate) mAmA vyA va nyo, yAta virajInA bhayabhayo, (katthai vAsaM vAsamANe) iss sthaNe dhUjanA 12sA 12sAvyA, (katthara tamakAyaM pakaremANe) mana 34 sthaNatA Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 bhagavatI sUtre , viprAsayan 2 jyotiSikAn devAn dvidhA vibhajana 2 AtmarakSakAn devAna vipalAyyamAnaH 2 parivaratnam ambaratale vyAvartayan vyAvartayana vibhrAjayan vibhrAjayan, tathA utkRSTyA yAvat tiryagasaMkhyeyAnAm dvIpasamudrANAm madhye madhyena vpativajana yenaiva saudharmaH kalpaH yatraiva so vimAnam, kauya sabhA sudharmA tatraiva upAgacchati, ekaM pAdaM padmavara vedikAyAM karoti, ekaM pAdaM sabhAyAM sudharmAyAM karoti, parigharatnena mahatA mahatA zabdena 1 ? kArya karemANe) kahIM para usane gADha andhakAra ko prakaTa kiyA / isa taraha karatA huA yaha camara Upara kI ora calA ( vANamaMtare deve vinAsamANe, joisieM deve duhA vibhayamANe ) calate2 usane cANatryantaradevoMko ghAsa yukta kara diyA jyotiSka devoM ko do vibhAgoM meM vibhakta kara diyA (Ayarakkhe deve vipalAyamANe) AtmarakSaka devoMko bhagA diyA / ( phaliharayaNaM aMparatalaMsi vigrahamANe ) parigharatnako vaha AkAzameM ghumAne lagA / (viyaTTamAMNe) ghumAte2 (viubhayamANe vibhAyamANe) aura use camakAte camakAte vaha (tAe ukie jAna tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjhaM majjheNaM cIyavayamANe jeNeva sohmme kappe ) usa prasiddha utkRSTa devagati se yukta huA yAvat tirache asaMkhyAta dvIpa aura samudroMke bIca meM se hokara nikalA aura nikala kara jahAM saudharmakalpa thA ( jeNeva sohammavarDisae vimANe) jahAM saudharmAvataMsaka vimAna thA ( jeNeva sabhA suhammA) aura jahA~ sudharmA sabhAthI (teNeva uvAgacchai) vahAM para pahuMcA ( egaM pAyaM paumavara gaDha aMdhakAra karI nAkhyo. A rIte utpAta macAvatA te uparanI dizAmAM AgaLa vadhyo. (vANamaMta deve vittAsamANe) tenA bhArgabhAM bhAvatA vAnavyantara hevAne tethe trAsa DAyo, (joisie] deve duhA vibhayamANe) jyotiSI hepeAne ko vibhAgamA vista urI nANyA, (Ayarakkhedeve vipalAyamANe) tethe AtmarakSaka hevAne nasADI bhUbhyA, (phaliharaNaM aMvaratasi viyaTTamANe) paridharatnane te AzamAM thAre 2vavA evul. (faqg910)) 20 ala ad kadi Headi (fassnianto facsarag10)) ane yabhAvato yabhAvato, (tAe ukkihAe jAva tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuteri aai aai atyavoyamANe jeNeva sohamme kappe ) hRSTa gatithI uDatA uDatA, tirtha AAkanA asaMkhyAta dvIpasamudronI vaccethI pasAra thaIne te saudhama pa sudhI AvA (jeNeva sohammavarDisae vimANe) temAM nayAM saudharbhAvita sa vibhAna hartu (jeNeva sabhA suhammA) te vibhAnabhAM nayAM saudharma sabhA hatI, (teNeva Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 413 prameyacandrikA TI. za. 3 u. 2 sU. 7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam trivAram indrakIlam AkuTTayati, etram avAdIt - kutrabhoH ! zakro devendraH, devarAjaH ? kutra tAthaturazItisAmAnikasAharUyaH ? yAvat - kutra tAzcatasraH caturazItayaH AtmarakSakadeva sAhasyaH ? kutra tAH anekAH apsaraH koTayaH ? aba hanmi adya vyayAmi, adya mama avazAH apsaraso vazamupanamantu ? iti kRtvA tAm aniSTAm, akAntAm, amiyAm, azubhAm amanojJAm, amanAmAm, parupAm, giraM niHsRjati // bhrU0 7 // asure kare ) vahAM pahuMca kara usane apanA eka paira padmavaravedikA ke Upara rakhA ( egaM pAyaM sabhAe suhammAe karer3a) aura dUsarA paira sudharmAsabhA meM rakhA / (phaliharayaNeNaM mahayA mayA saddeNaM tikkhuto iMdakIlaM AuDee) bAda meM usane, jorara se zabdocAraNa karate hue tIna bAra iMdrakIla ko usa parigharatna se kUTA (evaM vyAsI) phira vaha isa prakAra se kahane lagA (kahiNaM bho sakke deviMde devarAyA) are / vaha devendra devarAja zaka kahAM para hai / (kahiM NaM tAo caurAsIisAmANiyasAhasIo) kahAM para usake 84 caurAsI hajAra sAmAnika deva hai ? ( jAva kahiM NaM tAo cattAri caurAsIIo Ayarakkha devasAhassIo) yAvat kahAM ve cAra caurAsI haz2Ara (336000 tInalAkha chattIsa hajAra ) usake aMgarakSaka deva hai ( kahi NaM tAo aNegAo accharAkoDIo) tathA kahAM ve usakI karoDoM apsarAe~ haiM (aja haNAmi, aja vahemi, ajja mamaMavasAo accharAo vasamuvaNamaMtu) maiM Aja una sabakA uvAgaccha3) tyAM te 44 Debhyo ( egaM pAyaM paumavara veDyAe karei ) tyAMne tethe tenA zeo4 yaga padmavara vehi upara bhUDayo. (egaM pAyeM sabhAe sahammAe karei) khIje paga sudharmAM sabhA 52 bhUye. ( phaliharaNeNaM mahayA mahayA saddeNaM tikkhuto iMdakIle AuDee) tyAra mAha bhoTathI jUma marAThA pADIne tethe tenA paridhanaratnathI IndradvIsa para nayuvata iTA bhAryA bhane ( evaM kyAsI) mA prabhA 4 - (kaNiM bho sakke deviMde devarAyA) bhare ? me devendra devarAja za yAM che ? ( karhiNaM bho sakke deviMde devarAyA ) are! te devendra devarAna za_Y=yAM che ( kahiNaM tAo caurAsI sAmANiya sAhassIo) tenA 84000 sAmAni deve| yAM che ? (jAva kahiM NaM tAo vattAri caurAsIIo AyarakkhadevasAhassIo tenA 349000 ( yAra yoryAsI bannara) AtmarakSA yAM che ? ( kahiNaM tAo aNegAo accharAkoDIo) tenI rodd| apsraao| bhyAM che ? (ajja haNAmi, Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIpatre TIkA- 'vaM seyaM khalu me' tatzreyaH khalu mama tattasmAt kAraNAt zreyaH kalyANakaraM zubhAvasaraH kila gama atyAzAtayitumityagreNAnvayaH, atyAzAtanAyAH svarUpamAha - 'samaNaM bhagavaM' bhramaNaM bhagavantaM mahAvIram 'nIsAe' nizrayA tadAzrayeNa 'sakaM deviMda' zakraM devendraM 'devarAya' devarAjam 'sayametra' svayameva 'accAsAie' atyAzAtayitum atyAzAtanAM vidhAtuM gamanaM mamazreya iti pUrveNa 414 hanana karatA hUM Aja hI una sabakA vadha karatA hUM-maiM kahatA hUM' ki jo apsarAe~ mere AdhIna nahIM hai-ve sabakI saba mere AdhIna ho jAveM / (tikaTu taM aNi akaMtaM appiyaM asubhaM amaNuSNaM amaNAmaM, pharusaM giraM nissaraha ) isa prakAra kaha kara phira usa camarane aniSTa, akAnta, apriya, azubha, amanoz2a. asundara, manako nahIM cane vAle, kaThora, aise vacanoM kA prayoga kiyA / TIkArtha- 'taM gaM khalu meM' yaha mere liye indrako usakI zobhA se bhraSTa karanekA zubha avasara hai' aisA sambandha joDane ke liye yahAM 'taM seyaM khalu me accAsAdattae' aisA anvaya kara lenA cAhiye / aba sUtrakAra atyAzAtanA ke svarUpa ko kahate hai- 'samaNaM bhagavaM ' zramaNa bhagavAn 'mahAvIraM NIsAe' mahAvIrakI nizrAse-unake Azraya se 'sakkaM devida' devarAya" devendra devarAja zakkI 'sayameva' ekAkI hI - aura kisI dUsarekI sahAyatA liye binA hI accAsahitae ajja vami, ajja mamaM avasAo accharAo samuvaNamaMtu yA hu te sonI hatyA karavAnA chuM Aje ja te saunA huM vadha karavAnI chuM ke je apsarAo mAre adhIta nathI, te sau atyAre va bhAre AdhIna thA laya. ( cikaTTa te aNi arkataM apiyaM anubhaM, amaNuSNaM amaNAmaM, pharusaM giraM nissara i) bhI prabhArI mahIne te zabhare irIthI aniSTa, aanta, apriya, azula, amanojJa-asuMdara, bhanane nahIM ruthanAza ane kaThAra vacanA mAlavA mAMDayAM, 8 1 TIartha - 'seyaM khalu me' zakendrale tenI zobhAthI bhraSTa azvAno mA zubha avasara bhane Apta thayo che," mevA saMbaMdha leupAne bhATe 'taM seyaM khalu me accAsAittae' bharDI yA zabdasabhUnA artha sAthai zratha vAle ve sUtrAra me batAve che hai yamarendrane mevA bhayo zubha avasara bhajyo hato - 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM NIsAe' zrabhadhu bhagavAna bhaDAvIranI nizrAthI temanA mAzraya ne- 'sakkaM deviMda 'devarAya' hevendra devazana za4nI 'accA sAittae' atyAzAtanA karavAne bhATe saMbhramAnitaM uravAne bhATe-tene zobhAthI bhraSTa 42vAne bhATe 'sayameva' mvAnaM gamanaM svAma Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rameyacandrikA TIkA za. 3. u.2 sU.7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 415 sambandhaH 'ttikaTu' iti kRtvA uktarItyA manasi vicintya 'evaM' uparyuktarUpeNa 'saMpeheI saMprekSate samavadhArayati 'saMpehittA' saMpekSya samavadhArya 'sayaNijAo' zayanIyAt devazayyAtaH 'anbhuDheI' abhyuttiSThati, 'anbhuTetthA' abhyutyAya 'devadUsaM devadUpyaM vastraM 'parihei' paridadhAti tadvastraM paridhAya ca 'uvavAyasabhAe' upapAtasabhAyAH 'purithimilleNaM' paurastyena pUrvadigbhAge 'niggacchati ni:sarati, nirgatya ca 'jeNena' yatraiva yasminneva pradeze 'muhammA' mudharmA sabhA'sti 'jeNeva' yatraiva yasminneva sthAne 'coppAle' catuppAlaH catuppAlanAmakA'strAgAraM. atyAzAtanA karaneke liye use zobhA se bhraSTa karaneke liye-jAnA. 'me seyaM khalu' mujhe kalyANakara hai-arthAta meM bhagavAna mahAvIrakA saraNA lekara jo indrako usakI zobhA se bhraSTa karaneke liye jAU~ to mujhe yaha maukA bahuta hI acchA hai / kyoM ki baDe puruSoM ke Asare se kiye kAryameM saphalatA prApta avazya ho jAtI hai-aisA usa camarane apane manameM vicAra kiyaa| 'ttikaTu evaM saMpehei' isa sUtrapATha se sUtrakAra yahAM yaha pradarzita karate hai ki usa camarane jo aisA vicAra kiyA-vaha isa nimittako zramaNa bhagavAn mahAvIrake Azraya lene rUpa nimittako lekara hI kiyA / 'saMpehittA' aisA vicAra kara-acchI tarahase isa yAtako avadhRta kara-vaha 'saya. NijjAo' devazayyA se 'anbhuTei' uThA aura 'anbhudvittA' uThakara usane 'devadUsaM' devadUSya-vastrako parihei' pahirAaura pahira kara vaha 'uvavAyasabhAe' upapAta sabhAke 'purathimilleNaM' paurastyaM 'dAreNaM' daravAje se hokara 'niggacchai' nikalA / nikala kara 'jeNeva' jahAM-jisasthAna 'me seyaM khala' bhArI mA cha mele mahAvIra bhagavAnanA Azraya nA zandrane apamAnita karavAne A sarasa meke Aje mane maLyo che. camare manamAM e vicAra karyo tenuM kAraNa e hatuM ke te samajatuM hatuM ke mahAna puruSane Azraya devAyI game bhuzta prayatnamA pay sAtA bhaNe cha. 'tti kaTTa evaM saMpeheI' A prakAranA vicArathI prerAIne bhagavAna mahAvIrano Azraya laIne te kAma karavAne te 45 4yA. 'saMpehitA' mA rana sa485 4zana 'sayaNijjAo anbhuTeI' te zayyA parathI yo'abhadvittA devadasaM pariheI' lahAna terI ya (4) paridhAna 4. 'pariheI' heya dhAra 4zana. 'ucavAyasabhAe' yAta samAnA purathimilleNaM dAreNaM nigcchii| pUrva nA pAthI te 8R HIxvl. tyAMcI najAna Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 bhagavatIsa vartate 'teva' tatraiva tasmikSetra pradeze 'upagaccha3' upAgacchati, 'uvAgacchitA' upAgamya 'phaliharaNaM' parigharatnaM tannAmakA'vizeSaM 'parAsa' parAmRzati guhAti 'ege abIe' ekaH advitIyaH sahAyAbhAvAt bahuparivAratve'pi vivakSitasaDAyAbhAvAda ekatvavyavahAraH ataeva advitIyaH zizorasyApi dvitIyasyAbhAvAt 'phaliharayaNamAyAya' parigharatnamAdAya parigharatnaM gRhItvA 'mahayA amarisaM' mahA pracaNDako parotkarpAsahiSNusvarUpam, brahamANe' bahana dhArayana 'camaravaMcAe rAyaDhANIe ' camaracazcAyAH rAjadhAnyAH majjhaM majjheNaM' madhyaM madhyena madhyabhAgena ' meM 'suhammA sabhA' sudharmA nAmako sabhA zrI 'jeNeSa coppAle paharaNa kose' aura jahAM catuSpAla nAmakA astrAgAra thA 'teNeva uvAgaccha vahAM para gayA / 'udyAgacchittA' vahAM jAkara usane 'phaliharayaNe ' parigharatna nAmaka astravizeSako 'parAmusa' uThAyA / 'eMge abIe ' vaha yadyapi aneka parivAra se yukta thA to bhI vivakSita sahAyaka kI usane usa samaya sahAyatA nahIM lI isa kAraNa yahAM use 'akelA' aisA kahA gayA hai tathA - 'abIe' isa pada dvArA sUtrakArane yaha prakaTa kiyA hai ki usa samaya eka zizuko bhI usa avasthAmeM usane apane sAtha nahIM liyA isa taraha yaha ekAkI aura advitIya hokara 'phaliharayaNamAyAya' parigharatnako lekara 'mahayA amarisaM' parotkarSa ko nahIM sahana karane rUpa pracaNDa krodhako 'camANe' dhAraNa karatA huA yaha 'camaracaMcAe rAyahANIe' camaracaMcA nAmaka apanI rAjadhAnI ke 'majjhaM majjheNaM madhyabhAgase hokara Nigacchaha, nIkalA 'NiggacchittA' 'jeNeva suhammA sabhA' jyAM sudharmA nAmanI sabhA hattI, jeNeva coppAle paharaNakose' te salAmI nayAM yatuSyAsa nAbhernu zastrAgAra hetu' 'teNeva uvAgaccha' tyA te gaye. 'uvAgacchittA' tyAMne tethe 'phaliharayaNaM' paridharana nAmanuM stra 'parAmusaI' vyu 'ege avIe' le te ghathA bhoTA parivAravANeo hato to bhAlu tethe tegAMthI DonA azu sahAya sIdhI nahIM, 'abIe' tethe te vamate ava peDa bALakane paNa sAthe lIdhuM na hatuM, A rIte ekale ane koi paNa ''sAthIdAra vinAnA te paridharatna nAmanuM. zasra, hAyamAM afne 'mahayA amarisaM' yazavarSaM (anyanI unnati) sahana na thavAne bhara utpanna thayelA adhane 'vahamANe ' dhArASu bharIne-phoTale } atizaya adhAvezabhAM bhAvAne te 'camaracaMcAe rAyahANIeM' yamazyathA zabdadhAnInA 'majjhe majjheNaM' madhya lAgamA 'Niggaccha' thAne nA4jI Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 2 su. 7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 417 "NiggacchaI' nirgacchati, 'NiggacchittA' nirgatya 'jeNeva yauva yasminneva pradeze 'tigicchakUDe' tigicchikUTaH tamAmakaH 'uppAyapacae' utpAtaparvato vartate 'teNeva' tauva tasminneva pradeze 'uvAgacchaI upAgacchati, 'uvAcchittA' upAgatya 'jAva-docapi' yAvadvitIyamapi vAraM cikIrpitarUpanirmANArtha 'veu. bdhiyamugyAeNaM' vaikriyasamudghAtena 'samoDaNaI' samavahanti-samutghAtaM karoti, 'samohaNittA' samavahatya-samutyAtaM kRtvA yAvatkaraNAt vikurvaNAzakyA prathamavaikriyasamudaghAtena samavayAtadvArA nijAtmapradezasthitajIrNasthUlapudgalAnAM saMharaNAdi saMgrAhyam / tataH saMkhejAI' saMkhyeyAni 'joyaNAI yojanAni 'jAvauttaraviuvisarUvaM' yAvat-uttaravaikriyarUpam 'vikunnai' vikuti-vikurvaNAnikalakara 'jeNeva jisa pradezameM 'tigicchakUDe' tigicchakUTa nAmakA upAya pacae' utpAta parvatathA 'teNeva uvAgacchaI' vahAM para pahu~cA 'uvagachittA' vahAM pahu~ca kara 'jAva docapi' yAvat dvitIya cAra bhI-icchita rUpa banAneke liye 'veubdhiyasamugghAeNaM yaha caikriya samuddhAtase samodaNAI' samavahata huA-arthAt usane samuddhAta kiyA, yahAM jo yAvat zabda AyA haiM isase yaha bAta prakaTa kI gaI hai ki jaba usane prathama samuddhAta kiyA thA. isameM isane Atmapradeza sthita jIrNa sthUla pudgaloM kA saMharaNa Adi kArya kiyA bAda meM usane duvArA vaikiya samuddhAta kiyA isameM usane icchitarUpo kA nirmANa kiyaa| isa taraha icchitarUpa kA nirmANa kara usane usa rUpa ko saMkhyAta yojana taka kA banAyA yahI yAta 'saMghajAI joyaNAiM isa pada dvArA prakaTa kI hai / yahAM jo 'jAva' pada AyA hai usame yaha bAta prakaTa kI gaI hai ki jaba 5cyA. tyAMcI nAjAna 'jeNevara yA tigicchakUDe' timi2732 nAmanA 'uppAyapavvae' 64 pati mA hato teNeva uvAgacchai' tyai ws pazyo. 'uvAgacchittA' yA ne 'jAva docaMpi veubdhiyasamugyAeNaM samo. haNAI' "to bhI pAra vaThiya samuhadhAta dhye tyAM sudhArnu samasta 4yana yu 42j mahA "jAva (parya-ta) 56 mAyuchetanAsa pAtamatAvAmI mAvI cha ke teNe pahelI vAra samudaghAta karIne AtmakaththAmAM rahelA jINuM sthUla pudagalAnuM saMharaNa Adi karyuM hatuM. tyArabAda teNe bIjI vAra vaikriya samudaghAta karyo. te samRdudhaat dvArA tethe ti pArnu ni yu: 'saMkhejjAI. joyaNAI ti35rnu nirmANa karIne teNe te rUpane asaMkhyAta janana banAvyuM. A rIte bIjI vakhata vaikriya samudaghAta karIne uttara paikriya rU5 banAvyA pahelAM teNe AtmapradezanI daMDa Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 . . . . . . bhagavatImatre karoti, yAvatkaraNAt daNDaniHsAraNAdikaM kRtvA iti saMgrAmam , 'tAe ucihAe' tayA utkRSTayA gatyA 'jAra-jeNe' yAvat yauva yasminneva sthAne yAvakaraNAt 'tvaritayA capalayA' ityArabhya 'gatyA' ityantaM saMgrAhAm, 'puravisilA paTTae' pRthivIzilApaTakA, 'jeNeva mamaM aMtie' yora mamAntikaM yasminneva sthAne ahaM (mahAvIra )sthita Asam, 'teNeca tava tasminneya padeze 'uvAgacchati' uvAgacchati-samIpamAgacchati, upAgatya ca 'mama' mAm 'mahAvIraM 'tikasutto' trikRtvaH trivAram 'AyAhiNapayAhiNaM' AdakSiNamadakSiNAM 'kareI' karoti 'jAvanamaMssittA' yAvat namasyitvA evam vakSyamANamakAreNa 'vayAsI' avAdIt , usane duyArA vaikriya samuddhAta kara uttara vaikiyarUpa kA nirmANa kiyA to isake pahile usane apane AtmapradezoM kI racanA daNDa AdirUpa meM kI thI, yaha yAta pIche ke prakaraNameM spaSTa kI jA cukI hai| 'tAe ucihAe' isa prakAra jaya yaha saMkhyAta yojana taka kA vistAra vAlA apanA uttara vaikriyarUpa nirmita kara cukA-taba vaha devagati prasiddha usa utkRSTa gati dvArA 'jAca jeNeva' yAvatjahAM 'puDhavisilApaTTae' pRthivI zilApaTTaka thA aura 'jeNeva mamaM aMtie' mahAvIrasvAmI kahate hai ki he gautama ! jahAM para maiM thA 'teNeva uvAgacchada' yahA~ AyA! yahA~ yAvat padase gati ke 'tvarita capala' Adi vizepaNa grahIta hue haiN| mere pAsa Akara 'mamaM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei usane merI tIna vAra pradakSiNA kI 'jAva namaMsittA' yAvat namaskAra kara 'evaM vayAsI' vaha isa vakSyamANa Adi rUpe racanA karI hatI. samughAtane viSaya AgaLanA prakaraNamAM spaSTa samajAvavAmAM AvyuM che. tethI ahIM tenuM vadhAre viSe vivecana karyuM nathI have sUtrakAra e batAve che ke asaMkhyAta yojanapramANu vaidiyarUpanuM nirmANa karIne teNe zuM karyuM. tyAra mA pRSTa, (parita Ei vizeSarAvAnI denathI 'jAva jeNeva puDhevisilApaTTae jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchaI susumA252 nagaranA GdhAnamA, vRkSa nIcenI je zilApara huM bAramI bhikSu pratimAnI ArAdhanA karate hatuM, tyAM te mArI pAse Avyo (kahevAnuM tAtparya e che ke amara ghaNuM teja gatithI mahAvIra prabhu pAse pahoMcyA. te vakhate mahAvIra bhagavAna a6manuM vrata karIne bAramI bhikSa pratimAne tyAM mArAdhana 42 &ti). bhArI pAsa mAvAna ta 'mamaM tikkhatto AyAzi payAhiNaM kareI' na pA2 bhAzAkSa! 421. 'jAva namaMsittA'' mane vh| nabhara 4zane 'evaM vayAso' A pramANe dhuM hI 'jAva thA 'ziramAvata Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 0 7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 419 yAvatpadena zirasAvarta mastake aJjaliM kRtvA ityAdi 'vaMdaDa, namasai, vaMdittA' ivisaMgrAhyam , mahAvIrampati camarasya nivedanaprakAramAha-'icchAmi NaM bhaMte !! ityAdi / icchAmi khalu bhagavan ! 'tubha' tvAm 'nIsAe' nizrayA AdhAreNa 'saka deviMda devarAyaM' zakraM devendraM devarAjam 'sayameva acAsAittae' svayameva atyAzAtayitum apamAnayitum , icchAmIti pUrveNAnvayaH 'ttika' iti kRtvA evaM vicArya avadhArya 'uttarapurathima' uttarapaurastyaM 'disIbhArga' digbhAgam izANakoNam 'avakamei' apakrAmati gacchati, apakramya-gatvA 'veubiasamudghAeNaM' kriyasamudghAtena 'samohaNaI' samavahanti vaikriyasamudghAtaM karoti 'samo. haNittA' samavahatya ca 'jAva-docaM pi' yAvat dvitIyamapi vAram 'veuvibha prakAra se kahane lagA-yahAM yAvat padase 'zirasAvatta mastake aMjali kRtvA vaMdaha nagaMsaha vaMdittA' isa pAThakA grahaNa kiyA gayA hai| aba camarane mahAvIra se kyA nivedana kiyA so sUtrakAra kahate haiM ki 'icchAmi NaM bhaMte' ityAdi usane prabhu se isa prakAra kahA 'bhaMte hai bhadanta ! 'tumbhaM nIsAe' Apake AdhAra se 'deviMde devarAyaM ma' devendra devarAja zaka ko 'sayameva' maiM akelA hI 'accAsAittae' usakI zobhA se bhraSTa karanA 'icchAmi' cAhatA hUM ! arthAt vinA kisI dUsarekI sahAyatA liye maiM akelA hI kevala ApakA zaraNA lekara indrazaka ko apamAnita karanA cAhatA hU~! 'ttika?' isa prakAra kahakara vaha 'uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamaI' IzAna koNa kI ora vahAM se gayA aura vahAM jAkara usane 'veuvviyasamuraghAeNaM' vaikriya samudghAta se apaneko 'samohaNa' samavahata kiyA-arthAt vahAM jAkara usane vaikriya samudghAta kiyaa| 'samohaNittA' vaikriyasamudmastake aMjaliM kRtvA vaMdaDa namasai. vaMdittA' mA pAhanA samAveza 42vAmA AvyuM che. camare mahAvIra prabhu pAse zuM nivedana karyuM te sUtrakAra prakaTa kare che- 'icchAmi gaM bhaMte 3 mahanta ! 'tujha nIsAe' mApanI nAthI sApanI mAya dhana devidaM devarAya sakkAvandra rAya 542. 'sayameva 4 4 'acAsAittae tanI zomAthI aTa 42vAnI-tatra pasta 42vAnI 42 rA chu. kahevAnuM tAtparya e che ke mahAvIra prabhune Azraya laIne-bIjA keInI paNa madada vinA, to zahana apamAnita zvAnI 42ch| rAmata Sat. 'nikaha' mA prabhAra hI ta 'uttarapurathimaM disI bhAgaM avakamaI zAna AbhA yAyo gayA tyAne 'veubiyasamagyAeNaM samohaNata vAdhya samudhAta thA. Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameratIya samagyAeNa' kriyasamudadhAtena 'samohaNa samayAnti, yAvat padena saMkhesAI joyaNAI daMDa nissaraha, taM rayaNANaM nAva ridvANaM ahA vAyare poggale parisAye ahAmudme poggale pariyoigi saMkhyeyAni yojanAni daNDaM nimnati tada: ratnAnAM yAvat riTAnAM yathA pAdarAn pudgalAna parizAtayati yathA sUkSmAna pudgalAn paryAdatta' iti saMgrAhAm, samudghAtanirmitavastupAha-'egaM maI' ekA mahatI vizAlAM ghorAM hiMsarupAm yataH 'ghorAgAraM' ghorAkArI corAkRti 'bhIma bhImA bhayaGkarA vikarAlatvena bhayotpAdikAm yata: 'bhImAgAraM' bhImAkArAma bhayaGkarAkatim bhayajanakAkratim 'mAmura' bhAsvarAM dIptAm 'bhayANIya' bhayAnItAM ghAta karake 'jAva doccapi' yAvata usane ditIya pAra bhI 'veubviya. samugdhAeNa' kriyasamudaghAta se apane Apako 'samohaNa' sama. ghahatakiyA-kriya samudaghAta se yuktakiyA-yahAM yAvat padase 'saMkhejAI joyaNAI daMDa nissaraha, taM rayaNANaM jAva rihANaM ahAyAyare poggala parisADei, adAsudame poggale pariyAiI isa pAThakA grahaNa kiyA gayA hai| isa pATha gata padokA artha pIche likhI jA cukA hai| caikriya samudghAta dArA usane kisa vastukA nirmANa kiyA-ima bAta ko satrakAra karate haiM ki-'egaM maha ityAdi usa camarane vakriyA samudghAta dArA 'ega mahaM' eka bar3e bhArI vizAla zarIrakA nirmANa kiyaa| yaha nirmita vizAla zarIra kaisA thA-isI bAta ko vize. paNoM dvArA prakaTa karate hue satrakAra kahate haiN| 'ghora' ghora thA hina. rUpa thA, kyoM ki 'ghorAgAraM' isakA AkAra ghora thA-vikarAla thaa| 'bhIma' bhImarUpa thA 'bhImAgAraM bhIma (bhayaMkara) AkAravAlA thA vika'samohaNittA' me mata 4 samudhAta 45. pachI "nAva docapi" mApAra paNa te "veciyasamugyAeNaM" pAtAnI anan yisabhudhAtathA 'samohaNai' yuta za. malA (paryata) 54thI nIyatA sUtrA as zayo- 'saMkhejjAI joyaNAI daDaM nissarai, taM rayeNANaM jAba rihANe ahAvAyare poggaLe parisA. Dei, ahAmuhame poggale pariyAiI' mA sUtrapAmA bhAratai Awari bhaya bhAja AvI gayA che. have sUtrakAra e batAve che ke teNe aikriya samudraghAta dvArA kevA rUpanI syanArI 'e mahaMte me ghI virATa zarIranu nirmANa yu: sUra nIcenA vizeSa dharA te vaikriya zaMrIranuM varNana kare che ? te vikarALa hatuM, zi mARi8, 'bhIma' ta lAbha35 (Aya),"bhImAgA, tene AkAra bhayaMkara hatuM. tenI AkRti bhayAjanaka hatI kAraNa ke te vikarALa hatuM. Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikATIkA za. 3 u.2 2.7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 425 bhayam AnItaM yayA so tAM bhayAnikAM 'gaMmIraM gambhIrAma vikIrNAvayavasvAd 'uttAsaNiyaM' utrAsanikAm , atyanta prAsanikAm smaraNenApi udvegotpAdikAm 'kAlarattamAMsarosisakAMsaM' kAlAdharAtra-mAparAzisaMkAzAm tatra kAlarAtri madhyarAtrivat tathA mAparAzivacAtyantakRSNavaNI 'joyaNasayasAhassIya' yojanazaMtasAhasrikAm lakSayojanAmANadIryAm 'mahAyoMdi' mahAbobdIm vizAlatanum 'viuvvai' vikuti vaikriyasamudghAtena samutpAdayati 'viuvittA' vikuvitvA vikurvaNayA uparyuktavaikriyavizAlazarIraM nirmAya 'aphaphoDei' Aspho. Tayati karAsphoTaM karoti - parasparahastadvayAghAtena visphoTadhvanimutpAdayati rAla hone ke kAraNa bhayotpAdaka thA-kyoM ki usakI AkRti bhaya. janaka thii| 'bhAsuraM' bhAsvara dIpta thA 'bhayANIyaM' aura bhaya jisase jIvoMko prApta ho aisA thA arthAta bhayAnaka thA 'gaMbhIra' vikIrNa avayavarUpa hone se gaMbhIra thA, 'uttAsaNiya' atyanta prAsajanaka thA smaraNa karane se bhI usase udvega utpanna hotA dhA-aisA thA 'kAla. rattamAsarAsisaMkAsaM' kAlarAtri kI madhyarAtri ke samAna tathA mApa-uDada-rAzi ke samAna atyanta kRSNavarNa vAlA thA, 'joyaNasayasAhassIya' ekalAkha yojanaM pramANataka vaha dIrgha-laMyA thA, aise 'mahA yoMdi' vizAla zarIra kA usane 'viuccaI vaikriya samudaghAta dvArA nirmANa kiyaa| 'viuvbittA' cikurvaNAse upayukta vizAla vaikriyaka zarIra kA nirmANa karake 'apphoDei' usane paraspara donoM hAthoM ke AghAta se visphoTarUpa dhvaniko utpanna kiyA-arthAt jisa prakAra akhAr3e meM utarane para pahilavAna loga apane donoM hAthoM kI yAMhoM ko bhujAoMko Thokate haiM usI prakAra se isane bhI apane donoM 'bhAsura' te // 252 hAta hatu, 'bhayANIya' ta bhayAna: stu, 'gaMbhIra.. a vi. vIrNa avaya135 sApAyI galI stu', 'uttAsaNIya' te atyaMta trAsAnaM: - tene yA 42vAthI bhanabhA 2 mA me satu, 'kAlaratamAsarAsisaMkAsa' ta ? rAtrinI madhyarAtrinA jevuM tathA aDadanA DhagalA jevuM atizaya zyAmavarNanuM ke'joynnsysaahsmiiy' me atm yonI pANu tu. mevA 'mahAvAdi' (12|tt zarI2nu tethe 'viubaI vaiThiya samudhAta ni syu'. 'viudhinA' mA virATa 2535rnu ni zane 'apphoTeDa tathA anna sAya 42 tanI janna bhujAo para thApaTe lagAvI. jevI rIte malaleke kuratI karatI vakhate temanA ane hAtha vaDe bane bhujAo para thApaTe lagAve che, evI rIte tene paNa mane kAthavaTe Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 422 bhagavatIko 'ggA' balgati kurdati, 'ganaI' garnati-meghavada zandakaroti 'igahesibhaM kre|' yapitaM karoti ghoTakara hepaNAM karoti ispigulagulAibha pharei' istigulagulAyitaM karoti, hastitva cItkArazandaM karoti rahayaNaghaNAibhaM karei syayana ghanAyitaM pharoti rathayan panayanazandApArayati 'pAyadAragaM pharei' pAdadardarakaM pharoti caraNena bhUmimAphTapati 'bhUmicaveDayaM dalar3a bhUmicapeTAM dadAti bhUmi karAbhyAmAsphoTapati sIraNAdaM nadaI' siMhanAdanadati-siMhanAdaM karoti 'uccholeI' ucchalati-agrato mukhocapeTAM dadAti utphAlanaM karoti vA UrdhvamutpatatItyarthaH 'paccholei pracchalati pRSTato mukhAM capeTAM dadAti kadhiHpatati vA tivaI tripadI vipadikAm 'chidaI chinatti proTayati mallaiya raGgabhUmau tripadIcchedaM karoti 'vAmabhu vAma bhujam 'Usavei' ucchrapati-Uce masArayati 'dAhiNahatyapayesiNIe' hAthoM ko yAhoko bhujAoM ko ThokA 'paggai' aura phaMdA-UparakI ora uchalA 'gajaI megha ke samAna usane dhvani-garjanA kI / 'hayahesiyaM kareha' ghoDe kI taraha vaha hinahinAyA 'hasthigulagulAiyaM karaha hastI ke samAna usane cItkAra kiyA arthAt hAthI ke jaisA vaha ciMghAr3A 'rahaghaNaghaNAiyaM kareha' ratha ke samAna ghana ghana zabdakA usane uccAraNa kiyaa| pAyadadaragaM phareha' caraNa se bhUmiko tADita kiyA arthAt-donoM pairo ko usane jora 2se jamIna ke Upara uThAkara paTakA 'bhUmicaveDayaM dalayaI' hAtha se bhUmi kA AsphAlana kiyA 'sIhanAda nadai' siMhanAda kiyA arthAt zera kI taraha dahADA arthAt garjA 'uccholeha' UMce uchalA 'paccholei' U~ce se nIce girA 'tipadI chiMdaI' raMgabhUmi meM mallakI taraha usane vipadikA kA chedana kiyA 'vAmaM bhuyaM Usaveha' vAyeM hAthako Upara pasArA 'dAhiNahatyapadesiNIe' dAhine tenI bane bhujAo para thApaTe lagAvI;agI te uparanI bAju uchaLavA lAge, 'gajaI meghanA pI nA 4rI, haya hesiyaM karei ta ghoDAnI bha eyA, 'hatthigulagulAiyaM kareite thAnA / yAra 42vA vAyo 'raghaNaghaNAiyaM hota! 25 vI pArI 42 cha mevI pArI te 421 // zyo. pAyadaharagaM karei' te manne thI mIna 52.584vA bhAMDayA mica. aura ilayaha to tanA DAtha bhAna 52 5.34 bhAMDayA, 'siMhanAdaM naI ta siDanAvI nA 4N. 'uccholei ta ya nyA. 'paccholeDa ayathA pAyo tipadI chiMdaI bha ma bhUmimA tripInu chaina 42 cha tabha ta tripahanu chaina yu. 'vAmaM bhUyaM Usaveite mA DAyane ayodhyo, dAhiNahatyapadesiNIe' bha! DAyanA nI bhane : aMguTTaNaNaya vi' Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 su. 7 camarendrasyotpAtakripAnirUpaNam 423 dakSiNahastapradezikrayA dakSiNakara tarjanyA 'aMguSThaNaheNa ya vi'dakSiNahastAdguSTana khena cApi 'tiricchamuhaM' tiryagUmukham vakramukham 'viDaMbe' viDambayati - viDambanA viSayI karoti 'mahayA mahayA' mahatA mahatA 'sadeNaM' zabdena atyuccasvareNa 'kalakalara veNaM' kalakalaravaM kolAhalazabda' 'kareDa' karoti 'ege' ekaH ekAkI bahuparivArasatve'pi vivakSitasahAyAbhAvAt, ataevAha - 'abIe' advitIyaH dvitIyarahitaH aparasyAkasyApyabhAvAda, 'phaliharayaNamAyAya' parigharatnamAdAya 'uDUM' Urdhvam- 'vehAyasaM ' vihAyasi AkAze 'uppaie' utpatitaH UrdhvagataH 'khobhaMte cetra ' kSobhayan caiva vikSobhamutpAdayan caitra 'aholoaM' adholokam, 'kaMpemANe ca meiNIyalaM' kampayaMzca medinItalam pRthinItalam 'AkaDUMteca' AkarSayanniva AkRSTaM kurvanniva 'tiriyankoaM' hAthakI tarjanA se aura 'aMguNaheNa ya vi' dAhine hAtha ke aMguThA ke nakha se 'tiricchamuhaM viDaMbeha' usane apanA tirachAmukha kara use viDambanA kA viSaya banAyA-arthAt krodha kI sthiti meM aisA hotA hai ki mu~ha maror3a loga dAhine hAtha ke aMguSTa ko DhoDIpara aura tarjanI aMgulI ko Upara ke hoTha para rakhalete haiM aisA hI isane kiyA 'mahayA mahayA sadeNaM kalakalaraveNaM karei' bar3e jora 2 se zabdoM kA uccAraNa karate hue isane bahuta bhArI kolAhala kiyA, evaM 'ege' akelA ho 'avIe' sAtha meM kisI ko bhI na lekara vaha svayaM phaliharayaNamAyAya' parigharatna zastrako lekara 'uDDU vehAyasaM' UMce AkAzameM 'uppaie' ur3A, ur3ate samaya usane apanI uDDAnase 'khAte ceva aholoya' adholokako kSeobhita kara diyA thA mehaNIyalaM ca 6 8 aMguThAnA nakha vaDe 6 kaMpemANe' medanItalako kaMpA diyA thA ' Ateva tiriyaloyaM ' 'tiricchamudaM viDaMbe ' tenA tirachA resA bhu viDaMbaNA karI. jyAre mANasane krepa caDe che tyAre te mADhu maraDIne jamaNA hAthanA aMguThA haDapacI para ane tarjanIne uparanA hATha para rAkhe che. camare paNa 4. 'mahayA mahayA sadeNaM kalakalaraveNaM karei' ne lera rathI bhUbha marADA pADIne te lAre asAisa bhayAvI bhUmyo, bhane 'ge' te melona, 'abIe' Dodhane pAthu sAthai sIdhA vinA, 'phaliharayaNamAyA ya' paridharana zastrane dhAraNa 4rIne 'uDa vehAyasaM uppae * AkAzamAM UMce uDavA lAgyA. uDatI vakhate tenI tIvra gatithA 'svobhaMte cetra aholoya' adholo mAM bhaNabhaNAra bhayI gayo, 'meiNIyalaM ca kaMpemANe' dharAtala bhI Thayu, ' Aka tetra tiriyaloyaM tiryo ta | Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 tiryaglopham phoremANeva! sphoTayabhitra visphoTita mina 'aMgaratalaM bhAkara zavalam antarikSam , 'phatyo kupracit 'gate' garjana-meghavadhvani kuna 'ka tyai' phutracit ' vinuyAyaMte' vidyutyamAnaH vidhudiva vighotamAnaH 'kasthaI' kvacit yAsaM vAsamANe varmA varpana 'phatyai' kutracit 'rayugyAya rajaudyAtam dhUlisamUham 'paphare mANe' prakurvana upayan 'katyaI kutracin 'tamukkAyaM tamaskAyam andhakArapuJam ghorAndhakAramiti yAvat 'pakaremANe bhakurvana-'vANamaMtare deve' vAnanyantarAn devAn 'vinAsamANe' citrAsayan prAsamutpAdayan 'joi siyedeve' jyotipikAn devAna tenAsvarUpAn candrasUryagrahanakSatratArAbhidhAna devAn 'duhA' dvidhA 'vimayamANe' vimanan dvibhAgasthAn kurvan 'Ayarakkhe dekheM AtmarakSakAna devAn 'vipalAyamANe' vipalAyamAnaH vipalAyamAnAn 'phaliharatiraMgU lokako khaMcasA liyA thA 'aMbaratalaM phoDe mANe va' mAnI AkAzako phoDa rahA thA isa tarahase adhelAka, madhyaloka aura antarikSako karate hue usane 'katthaI' kahIM para to 'gajjate meghakI dhvani ke samAna garjanAkI 'katthaI kahIM para vaha 'vijjupAyate' vijalI ke jaisA camakilA 'katthaI' kahIM para vaha 'cAsaM vAsamANe' pRSTi banakara varasA 'katthaI' kahIM para 'rayugghAyaM pakaremANe' usane dhUlike samUha ko uDAyA 'katthaI' kahIM para 'tamukAyaM pakaremANe' usane gADha aMdhakAra ke dRzyako prakaTa kiyA, isa taraha se karate hue usane 'cANamaMtare deve vittAsamANe' vAnavyantara doko vAsa upajAyA, 'joisiye deve duhA vibhayamANe' jyotipaka devoMko teja svarUpa candra, sUrya, graha, nakSatra aura tAroMko do bhAgameM sthApita kiyA, 'Ayarakkhe deve' AtmarakSaka devoMko 'vipalAyamANe, bhagAyA isa taraha karatA huA jo meyA gayA 'aMbaratalaM phoDemANe' na to tazyIzana nAjyu. aghosA, taya 4 mane mAyanI pata 6 42nA ta katthA gajjaMte 38 sthale meghanA vI sanA xN. 'karathai vijjuyAyaMte' I sthage viNInA vo ym|3| dhyo, 'katthaI vAsaMvAsamANe . 2thaNe 12sA 12sAcyA, 'katyai rayugghAyaM pakaremANe' 4 yAme dhUmanA bhoTenATA yA, 'phatthai tamukkAyaM pakaremANe' sat/ yA ta ins aMdhakAra pidA karyo. A rIte utpAta karatA te AgaLa vadhe. tene mArgamAM "zALa maMtare deve. vittAsamANe ta pAnavyanta devAna rAnA , josisa dahA vibhayamANe jyotiSI havAna sUrya, aMDI, nakSatra mA 35 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrinkA TIkA za. 3 u. 2 su. 7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 425 yaNaM' parigharatnam ' aMbaratalaMsi' ambaratale 'viyaTTamANe viyahamANe' vyAvartayan vyAvartayan paunaH punyena bhrAmayan 'viubhAemANe viubhAemANe' vibhrAjayana vibhrAjayana vizeSeNa vAraM vAraM dyotayan 'tAe ukkiTTAe' tayA kayA'pi vilakSaNayA utkRSTayA utkarSazAlinyA gatyA iti zeSaH 'jAna tiriyamasaMkhejjANaM' yAvat - tiryagU asaMkhyeyAnAm, yAvatkaraNAt- 'tvaritayA capalayA' ityArabhya 'gatyA' ityantaM saMgrAdyam, 'dIvasamuhANaM' dvIpasamudrANAm 'majjha' majjheNa ' madhyaM madhyena madhyabhAgena 'vIvayamANe' vyativrajan vyatikrAmana nirgacchana 'jeNeva ' yatraiva yasminneva pradeze 'sohamme kappe' saudharmaH kalpaH, 'jeNetra' yatraiva yasminneva sthAne 'sohammavarTisa' saudharmAvataMsakaM tannAmakaM 'vimANe' vimAnam, 'jeNeva ' yacaiva yasminneva sthaLe 'gRhammA sabhA' suvarmA sabhA 'taMtra' tatraiva 'ubAgacchar3a' upAgacchati upAgataH tatropAgatya ca 'ega pAyeM' eka pArda vaha 'aMcaratami' AkAzatala meM 'phaliDarayaNaM' apane parigharatna nAmaka zastrako 'vigrahamANe 2' vAra 2 ghumAtA huA use 'vibhAgamANe2' bAra2 use vizeSaNarUpase camakAtA huA 'tAe ukkidvAe' usavilakSaNa utkRSTa 'e' gati dvArA 'jAva tiriyamasaMkhejjANaM' yAvat tiryaga asaMkhyAt 'dIvasamuddANaM' dvIpasamudroM ke 'majjhaM majjheNaM' pIco bIcameM 'vIvayamANe' hokara nikalA aura 'jeNeva sohamme kappe' jahA~ share on 'jeNeva sohammavaDisae cimANe' jahAM saudharmAvataMsakavimAna thA 'jeNeva ' jahA~para 'suhammA sabhA' sudharmA sabhA thI 'teNeva ucAgacchai' vahAM pahu~cA, vahAM jAkara usane 'egeM pAyeM' eka paira ko devAne teNe be bhAgamAM vaheMcI nAkhyA, Arakkhe deve vipalAyamANe ' ane AtmarakSa4 hevAne nasADI bhUjhyA yA zete 'aMvarata' AzamAM tyAta bhayAvateo 'phaliharayaNaM viyaTTamANera viumAyamANe' ane tenA pazdhiratnane yAre ghumAto bhane bhAvato te 'tAe ukkihAra gaie' tenI te utsRSTa gatiyo 'jAba tiriyamasaMkhejjANaM' tiryagyoGanA asaNyAta 'dIvasamuddANaM majjhaM majjheNaM vIivayamANe' dvIpasamudronI vasyethI pasAra thAne bhAgaNane bhAgaNa uDavA sAgyo, 'jeNeva sohamme kappe' mA rIte uDatA uDato te bhyAM saudharma' devaso tu', 'jeNetra sohamme carDisae. vimANe ' temAM pazu nayAM saudharbhAvataMsaH vimAna tu, 'jeNeva suhammAsabhA' temAM ne bhagyAme sudharbhA sabhA hatI ' teNeva uvAgaccha ' tyAM yahAMthI gaye. tya jaIne teNe zuM karyu te sUtrakAra khatAve che : Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 bhamastI niyaMgalokam phoremAgeva' sphoTayabhitra visphoTita jamina 'paratalaMAkA zavalam antarikSam , 'phatyAI chumacid 'gajjete' garnan-meghavadhvani karIn 'ka sthai' kutracita 'vijnuyAyaMte' vidhutyamAnaH vidhudiva vidyotamAnaH 'kasthaI' pacit 'vAsaM vAmamANe varSA varpana 'phatyA' kutracit 'rayugyAyaM rajaudghAtam dhUlisamUham 'pakare mANe' marvana upayan 'katyaha' kutracit 'tamukkAya' tamaskAyam andhakArapuam ghorAndhakAramiti yAvat 'pakaremANe' prakurvana-'vANamaMtare deve' vAnanyantarAn devAn 'vittAsamANe vitrAsayan prAsamutpAdayan 'jora siyedeve' jyotipikAna devAna tejAsvarUpAn candrasUryagrahanakSatratArAbhidhAna devAn 'duhA' dvidhA 'vibhayamANe' vimanan dvibhAgasthAna kurvan 'Ayarakkhe dekheM AtmarakSakAn devAn 'vipalAyamANe' vipalAyamAnaH vipalAyamAnAn 'phaliharatiraMgU lokako khecasA liyA thA 'aMbaratalaM phoDe mANe va ' mAno AkAzako phoDa rahA thA isa tarahase adholoka, madhyaloka aura antarikSako karate hue usane 'phatthara' kahIM para to 'gajjate' meghakI dhvani ke samAna garjanAkI 'katthaI' kahIM para vaha 'vijjupAyate' vijalI ke jaisA camakilA 'katthaI' kahIM para vaha 'vAsaM vAsamANe ghRSTi banakara gharasA 'katthaI' kahIM para 'rayugghAyaM pakaremANe' usane dhUlike samUha ko uDAyA 'katyaha' kahIM para 'tamukAyaM pakaremANe usane gADha aMdhakAra ke dRzyakA prakaTa kiyA, isa taraha se karate hue usane 'yANamaMtare deve vittAsamANe' cAnavyantara dyauMko trAsa upajAyA, 'joisiye deve duhA vibhayamANe' jyotipaka devoMko teja svarUpa candra, sUrya, graha, nakSatra aura tAroMko do bhAgameM sthApita kiyA, 'Ayarakkhe deve' AtmarakSaka devoMko 'vipalAyamANe, bhagAyA isa taraha karatA huA no meyA gayA 'aMvaratalaM phoDemANe' ! mAzana ta yAra nAmyu. adhAnA, (taya gane mAnI 640 za. 42nA te kanyA gate sthane apanA vI orat 421. katthai vijjuyAyaMte ! is sthaNe vijAnA vA ymaa| dhyA, 'katthaI vAsaMvAsamANe adha . sthaNe 12sA 12sAlyA, 'katthai rayugghAyaM pakaremANe' as tv nyAya dhUmanA gAragoTA yA, 'katthai tamukkAyaM pakaremANe' 38 nyAya ta gADa AMdhakAra pedA karyo. A rIte utpAta karatA te AgaLa vadhe. tenA mArgamAM 'mr maMtare deve. vittAsamANe . ta pAnavyanta2 vAna rAnI , hA vibhayamANe jyotiSI devAna , sUrya, aMDI, nakSatra mA 35 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadinkA TIkA za.3 u. 2 su. 7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 425 yaNaM' parigharatnam 'aMbaratalaMsi' ambaratale 'viyadRmANe viyaTTamANe vyAvartayan vyAvartayan paunaH punyena bhrAmayan 'viunmAemANe viunbhAemANe' vibhAjayan vibhrAjayan vizepeNa vAraM vAraM dyotayan 'tAe ukkiTTAe' tayA kayA'pi vilakSaNayA utkRSTayA utkarpazAlinyA gatyA iti zepaH 'jAva. tiriyamasaMkhejANaM' yAvat-tiyagU asaMkhyeyAnAm , yAvatkaraNAt-tvaritayA capalayA' ityArabhya 'gatyA' ityantaM saMgrAhyam , 'dIvasamudANaM' dvIpasamudrANAm 'majjhaM mAjheNa' madhya madhyena madhyabhAgena 'bIivayamANe' vyativajan vyatikrAman nirgacchan 'jeNeSa' yatraiva yasminneva pradeze 'sohamme kappe' saudharma: ' kalpaH, 'jeNeva' yauva yasminneva sthAne 'sohammavaDiMsaye' saudharmAvataMsakaM tamnAmakaM 'vimANe' vimAnam , 'jeNeva yatroca yasminneva sthale 'muhammA sabhA' sudharmA sabhA 'taNeva' tava 'uvAgacchai' upAgacchati upAgataH tatropAgatya ca 'egaM pAyaM' eka pAdaM vaha 'aMbaratalaMsi' AkAzatalameM 'phaliharayaNaM' apane parigharatna nAmaka zastrako 'viyadRmANe 2' cAra 2 ghumAtA huA use 'viunbhAramANe' vAra2 use vizepaNarUpase camakAtA huA 'tAe ukkiTThAe' usavilakSaNa utkRSTa 'gaie' gati dvArA 'jAva tiriyamasaMkhajANaM' yAvat tiryag asaMkhyAt 'dIvasamudANaM' dvIpasamudroM ke 'majjhaM majjheNaM' bIco bIcameM 'cIivayamANe' hokara nikalA aura 'jeNeva sohamme kappe' jahA~ saudharmakalpa thA 'jeNeva sohammavaDisae vimANe' jahAM saudharmAvataMsakavimAna thA 'jeNeva' jahAMpara 'suhammA sabhA' sudharmA sabhA thI 'teNeva uvAgacchaI' vahAM pahu~cA, vahAM jAkara usane 'egeM pAyaM' eka paira ko . devAne tethe re mAmA yI nAyA, 'Ayarakkhe deve vipalAyamANe' bhane mAtmarakSa yAne nasADI bhUzyA. mA zate 'aMbaratalaM' mA pAta bhyaavt| 'phaliharayaNaM viyaTTamANe2 viubhAyamANe' bhane tenA paridharatnane A3131re dhubhAvatasane yAvata tatAe uvidhAe gae tanI te STa gatithI 'jAva tiriyamasaMkhejjANaM tiyAnA masabhyAta 'dIvasAhANaM majjhaM majjheNaM vIivayamANe' dIpasamudronI yethI 5sA2 thara bhAgane mAna 6341 mAgyo. 'jeNeva sohamme kappe' mA zata Gst ssyai sauSama vasA tu, 'jeNeva sohamme varDisae vimANe bhai ye rii saudhAvatasara vibhAna tu, 'jeNeva suhammAsamA' tebhAre yAme sudha sabhA tI teNeva uvAgacchaDa' tyAM.5DAMyI gayA. tyA na tara zuM 4yu ta sUtrA2 matAva cha , . . Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 bhagavatI , pha 'paumacaracesbhAe' pamanaravedikAyAma padmacaravedikopari 'kareha' karoti 'egaMpAye' eka pAda 'samAe summA' samAyAM sudharmAyAM sudharmAsamA 'kareha' karoti 'phaliharaNeNaM' pariparatnena 'madhyA mahayA' mahatA mahatA 'deNaM' zabdena ghoSeNa huMkAreNa 'vikasutto' trikRtvaH trivAram 'iMdakIle' indraphIlam tannAmarthaM zakradhvajam gopurakapATayugAlasthAnaM yA 'AuDera AkuTTayati AkuTTitaM karoti AghAtayati 'bhAuDitA' Akudaya ca 'evaM' vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdIt 'kadiNaM bho' kutra khalu bhoH ! 'sabake devide devarAyA' zakro devendro devarAjo vartate 1 'kahiNaM tAo caurAsI sAmANi sAhasIo ? kutra khalu tAmraturazIti sAmAnikasAhastryaH ? caturazItisahasrasaMkhyaka sAmAnikadevAH vartante ! 'jAva-kahiNaM tAo cacAri caurAsIIo' kutra khalu tAyatasraH caturazItayaH 'AyarakkhadevasAhassIo ?' AtmarakSakadeva sAhastrayaH patriMzadadhika 'rsaatature' padmavara vedikA ke Upara 'kareha' rakkhA, aura 'ega pAya' eka dUsare paira ko 'suhammAe sabhAe sudharmA sabhAmeM rakhA, ghAda meM 'mahayA saddeNaM' ghaDe jora kI huMkAra karake 'phaliharayaNeNaM' usane parigharatna se 'tikkhutto' tIna bAra 'iMdakIle' indrakIla ko isa nAmaka zakradhvajako athavA gopura ke donoM kapAToM ke argalA ke sthAnako 'AuDeDa' tADita kiyA 'AuDitA' tADita karake 'evaM vayAsI phira usane isa prakAra kahA 'kahiNaM bho / deviMde devarAyA sakke' are ! devendra devarAja zakra kahAM hai ? 'kahi NaM tAo caurAsIha sAmANi sAhasIo' caurAsI hajAra usake ve sAmAnika deva kahAM hai ? 'jAva kahiNaM tAo cattAri caurAsIIo' yAvat cAra caurAsI hajAra arthAta 336000 tIna lAkha chattIsa hajAra ve usake 'Ayarakkha 'egaM pAye pamavaravezyAe karei ' tethe patra padmavazvehi para ane 'egaM pAyeM suhammAe samAe' jIne sudharbhAsamAbhAM bhUmyA tyAra mAha 'mahayA saheM ' atizaya lerathI huara 4zane 'phaliharayaNeNaM tikkhuto iMdakIla AuDeha' tethe tenA pariMdarata nAmanA zastrathI indukIla para traNavAra phaTakA lagAvyA, ( zakradhvajane indrakIla kahe che. athavA daravAjAnA ane kamADAnA ALiyAne paNa inakIla kahe che. ' after evaM yAsI' yApramANe ndrIsa para 'iTa gAvAne te prabhA - 'kahi NaM bho ! deviMde devarAyA sakke ? 25 - devendra devarA 6 che 'kahiNaM tAo caurAsIi sAmANiyasAhassIo ?' tenA 84000 yorAsI hamara sAmAni devI yache ! 'jAva kahiNaM tAo cattAri baurAsIIo Ayaravasva deva Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u.2 ma.7 camarendrasyotpAtakriyAnirUpaNam 427 lakSatrayasaMkhyakAtmarakSakadevAH ka vartante ? yAvatkaraNAt trayastriMzat prAyastriMzakadevAH somAdicaturlokapAlAH agramahipyazca ityAdi saMgrAhyam , 'kahiNaM tAo aNegAo' kutra khalu tAH anekAH 'accharAkoDIo' apsaraH koTayaH ? vilasanti ! iti yUyaM tAn sarvAn darzayata ! iti rItyA yaM kamapi saMyodhya kathanAnantaraM sa camaraH kiM bravItItyAha-'anja haNAmi, anna bahemi' ityAdi / adha hanmi adhunaiva hinasmi, adha vyathayAmi idAnImeva pIDayAmi 'ajja mamaM adha adhunaiva mama 'avasAo' avazAH anadhInAH 'accharAoM' apsarasaH 'vasamuvaNamaMtu' vaMzamupanamantu adhInatAmAgacchantu mamAdhInatA svIkurvantu 'ttika ' iti kRtyA anayA rItyA 'taM aNi' tAm kAmapi adhamAm aniSTAm anabhIpsitAm 'akta' akAntAm akamanIyAm 'appiyaM amiyAm 'amubha' azubhAm akalyANakAriNIm 'amaNuNNaM' amanojJAm amaJjhulAm 'amaNAma' amanAm manase'rocamANAm devasAhassIo' AtmarakSaka deva kahAM hai / yahAM yAvat zabda se zaka ke 33 tettIsa trAyastriMzaka devoMkA, soma Adi cAra lokapAloM kA evaM saparivAra agramahipiyoM Adi kA grahaNa kiyA gayA hai / 'kahiNaM tAo aNegAo accharAkoDIo' kahAM ce aneka karor3a apsarAe~ vilAsa kara rahI haiM ? hameM una sabako tuma loga batAo-isa prakAra cAhe jisa deva se usa camarane kahA-aura kahane ke bAda hI usane 'ajja haNAmi' kahA ki maiM Aja una sabako mAra detA hUM 'ajavahemI' abhI hI unakA badha karatA huuN| 'aja mamaM-avasAo accha. rAo' isa liye jo apsarAe~ mere AdhIna nahIM haiM ve isI vakhta mere 'vasamuvaNamaMtu' vazavartI bana jAve, tikaTTa' isa rIti se 'taM aNi8 akaMtaM appiyaM, asubhaM, amaNuNNaM, amaNAmaM pharusaM giraM nisi. sAhassIo?' tena yAra yAyasI MP meTa 139000 mAtbhakSa he 4yAM che? mI 'jAva (parya-ta) pathI za811 33 trAyazi devA, nyA2 pAsa, sa. parivAra paTTarAo vagerenA viSayamAM paNa A prakAranA prazno samajI levA. 'kahiNaM tAo aNegAo accharAkoDIo' tanI bhane 42 / 7 asAmA 4yAM cha? tana he mAyA ye, tene samAdhAna ta mA prabhAva prazno pUchayA. 'ajja haNAmi' I mAre te sone bhArI nAmavAnA chu, 'ajja bahemi satyAre bhane 15 42vAnA . 'aja mamaM avasAo acchAo' to asarAya bhAre adhAna nathI tazI satyAre 'vasamavaNamaMta bhAre adhIna, ..ya-bhane temanAupAbhI tarI vArI se. 'tika' mA 4Are tethe ' aNiSTuM akaMtaM appiyaM, amubha, ama Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 428 .. ., .. magaratIya zrotajanamanAmavikUlAm 'pharasaM' papAm kaThorAM giraM vANIm 'nisiha niHsRjati ucArayati, anayA rItyA sacamaraH zakrasya bhAvAsaM saudharmakarapa vimAnamAgatya mahotpAtaM karoti // 0 7 // camarapati zakrasya manamokSaNabhagavaccharaNAgamanavarUnyatA prastugate malam--taeNaM se sakke deviMde, devarAyA ta aNiTuM jAva amaNAmaM asuaputvaM pharusaM giraM socA, nisamma Asurutte, jAra-misimisemANe tivaliaM bhiuDi niDAle sAhasa camaraM asuriMdaM, asurarAyaM, evaM vayAsI-haMbho! amarA! asuriMdA! asurarAyA ! apatthiapasthiA ! jAva hINapuNNacAudasA ! aja na bhavasi, na hi te suhamatthI tikaTu tattheva sIhAsaNavaragae vaja parAmusai, taM jalaMtaM, phuDataM taDataDataM ukkAsahassAI vi. NimuamANaM, jAlAsahassAI, pamuMcamANaM, iMgAlasahassAI pavikkhiramANaM pavikkhimANaM, phuliMgajAlAmAlA sahassehiM cakkhuvikkhevadiTripaDighAyaM pi pakaremANaM, huavahaairegateyadippaM taM, jaiNavegaM, phulakiMsuyasamANaM, mahanbhayaM, bhayaMkaraM camarassa asuriMdassa, asuraraNo vahAe vajaM nisirai, taeNaM se asurai' usane usa adhama, aniSTa, akamanIya, apriya, azubha-akalyANakAriNI-amanojJa-amanjula, zrotAjana ke mana ko arucikAraka, evaM kaThora vANI kA prayoga-uccAraNa kiyaa| tAtparya-kahane kA yaha hai ki isa rIti se usa camarane zaka AvAsabhUta saudharmakalpa vimAna meM Akara mahAutpAta kiyA ||suu07|| guNNaM, amaNANaM, pharasaM giraM nisiraI' adhabha, maniSTa, abhinIya (masuMdara), apriya, abhi, amanez, amRdula, arucikara ane kaThora zabda bolavA mAMDayA. kahevAnuM tAtparya e che ke zakranA sodharma devalokamAM jaine camare upara mujabane utpAta macAvyo che sU0 7 che Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma.TIkA za.3 u.2 sa. 8 zakrasya vajramokSaNabhagavaccharaNAgamana nirUpaNam 429 riMde, asurarAyA taM jalaMtaM, jAva-bhayaMkaraM vajjamabhimuha AvayamANaM pAsai, pAsittA jhiyAi, pihAi, pihAi, jhiyAi, jhiyAvittA pihAittA taheva saMbhaggamauDaviDae, sAlaMvahatthAbharaNe, ur3apAye, ahosire, kakkhAgayaseaMpiva viNimmayamANe viNimmuyamANe, tAe ukiTAe, jAva tiriyamasaMkhejjANaM dIva samudANaM majjhaM majheNaM vIIvayamANe2 jeNeva jaMbUdIve, jAvajeNeva asogavarapAyave, jeNeva mama aMtie teNeva uvAgacchai, bhIe, bhayagaggarasare 'bhagavaM saraNaM' itivuyamANe mamaM doNhaM vi pAyANaM aMtaraMsi jhatti vegeNa samovaDie // sU0 8 // chAyA-tataH khalu sa zakro devendraH, devarAjastAm aniSTAM yAvat-amaNAmAm azrutapUrvA paruSAM giraM zrutvA nizamya AmuruptaH, yAvat misamisayan trivaliko bhRkuTI lalATe saMhatya camaram amarendram amurarAjam evam avAdIt 'tae NaM se sakke' ityAdi / sUtrArtha-(tae NaM se sakke deviMde devarAyA) taba vaha devendra devarAja zakra (taM aNiThaM jAva amaNAmaM asuyaputvaM pharusaM giraM socA nisamma) usake una aniSTa yAvat manako na rucane vAle azrutapUrva kaThora vacanoM ko sunakara aura una para acchI taraha se dhyAna dekara athavA unheM acchI taraha se dhyAna meM lekara (Asurutte) usI samaya ekadama krodhayukta ho gayA (jAva misimisemANe) yAvat misamisAte hue usane (tivaliyaM bhiuDiniDAle sAhaTu camaraM asuriMdaM 'taeNaM se sakke' yA sUtrAtha:- (taeNaM se sakke deviMde devarAyA) hevendra, 31204 24, (taM aNi8 jAva amaNAma amuya puvvaM pharusaM giraM socA nisamma) tanA ta aniSTathI laIne arucikara paryantanA vizeSaNavALAM, pUrve kadI paNa na sAMbhaLavAmAM AvyA hoya evA kaThera zabdone sAMbhaLIne ane tene sArI rIte manamAM utArIne (Asurutte ) me sabhaye atizaya pAyamAna thayo. ( jAba misamisemANe) payA dhupA vA yana tethe (vivaliyaM miuDi niDAle sAiTu camaraM amurida Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 . . .. .. . bhagavatI bhojanamanAmavikUlAm ' pharasaM' papAm kaThorA giraM vANIm 'nisii' niHrAjati ucArayati, anayA rItyA sacamaraH zakrasya AvAsaM saudharmakalpa vimAnamAgatya mahotpAtaM pharoti // 10 7 // camarapati zakramya patamokSagabhagavaraNAgamanavaktavyatA prastugate mlam-taeNaM se sarake devide, devarAyA taM aNidraM jAva amaNAmaM asuapuvaM pharusaM giraM socA, nisamma Asurutte, jAra-misimisemANe tivali bhiuDi niDAle sAhaha camaraM asuriMdaM, asurarAyaM, evaM vayAso-haMbho ! ghamarA ! asuriMdA ! asurarAyA ! apatthiapasthiA ! jAva hINapuNNacAudasA ! aja na bhavasi, na hi te suhamatthI tikaTTa tattheva sIhAsaNavaragae vanaM parAmusai, taM jalaMtaM, phuDataM taDataDataM ukkAsahassAI vi. NimuamANaM, jAlAsahassAI, pamuMcamANaM, iMgAlasahassAI pavikkhiramANaM pavikkhimANaM, phuliMgajAlAmAlA sahassehi cakkhuvikkhevadidvipaDighAyaM pi pakaremANaM, huavahaairegateyadippaM taM, jaiNavegaM, phullakisuyasamANaM, mahanbhayaM, bhayaMkaraM camarassa asuriMdassa, asuraraNo vahAe vajaM nisirai, taeNaM se asuraI' usane usa adhama, aniSTa, akamanIya, apriya, azubha-akalyANakAriNI-amanojJa-amanjula, zrotAjana ke mana ko arucikAraka, evaM kaThora cANI kA prayoga-uccAraNa kiyaa| tAtparya-kahane kA yaha hai ki isa rIti se usa camarane zakra AvAsabhUta saudharmakalpa vimAna meM Akara mahAutpAta kiyA ||suu07|| NaNaM. amaNANaM, pharusaM giraM nisiraI'' athama, maniSTa, 54bhanIya ( 2), apriya, abhi, amaneza, amRdula, arucikara ane kaThera zabda 'bAlavA mAMDayA. kahevAnuM tAtparya e che ke zakanA saudharma devalekamAM jaine camare upara mujaba utpAta macAvyuM sU0 7 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA.za.3 u.2 sU. 8 zakrasya vajramokSaNabhagavaccharaNAgamana nirUpaNam 429 riMde, asurarAyA taM jalaMtaM, jAva-bhayaMkaraM vajjamabhimurha AvayamANaM pAsa, pAsittA jhiyAi, pihAi, pihAi, jhiyAi, jhiyAvittA pihAittA taheva saMbhaggamauDaviDae, sAlaMvahatthA - bharaNe, uDUMpAye, ahosire, kakkhAgayaseaM pitra viNimmuyamANe viNimmuyamANe, tAe ukkiTTAe, jAva tiriyamasaMkhejjANaM dIva samuddANaM majjhaM majjheNaM vIIvayamANe2 jeNeva jaMbUdIve, jAvajeNeva asogavarapAyave, jeNeva mama aMtie teNeva uvAgacchai, bhIe, bhayagaggarasare 'bhagavaM saraNaM' itivuyamANe mamaM donhaM vi pAyANaM aMtaraMsi jhatti vegeNa samovaDie // sU0 8 // chAyA-tataH khalu sa zakro devendraH, devarAjastAm aniSTAM yAvat-bhramaNAmAm azrutapUrvA parupAM giraM zrutvA nizamya AsurutaH yAvat misamisayan trivalikAM bhRkuTIM lalATe saMhRtya camaram asurendram asurarAjam evam atrAdIt 'tae NaM se sakke' ityAdi / sUtrArtha - (tae se sakke deviMde devarAyA) taba vaha devendra deva - rAja zakra (taM ahiM jAva amaNAmaM asuyapuvaM pharusaM giraM socA nisamma) usake una aniSTa yAcat manako na rucane vAle azrutapUrva kaThora vacanoM ko sunakara aura una para acchI taraha se dhyAna dekara athavA unheM acchI taraha se dhyAna meM lekara (Asurute) usI samaya ekadama krodhayukta ho gayA (jAva misimisemANe) yAvat misamilAte hue usane (tivaliyaM bhiuDiniDAle sAha camaraM asuriMdaM tara se sakke ' ityAdi sUtrArtha - ( tapaNaM se sakke deviMde devarAyA ) devendra, devarAna za4, (taM aNi jAva amaNAmaM anuya puvvaM pharusaM giraM soccA nisamma ) tenA te aniSTathI laIne arucikara pantanA vizeSAvALAM, pUrve kadI paNa na sAMbhaLavAmAM AvyA hAya evA kaMThAra zabdone sAMbhaLIne ane tene sArI rIte manamAM utArIne ( Asurute ) mena samaye atizaya apAyamAna thA. ( jAtra misamisemANe ) aSathI dhuvAM ddaicAM thane tethe ( vitraliyaM bhiuDiM niDAle sAhahu camaraM asuriMda Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430 bhoH ! camara | surendra | amararAja ! apAyita mArvaka yAvata- hInapu cAturdaza / adya na bhavasi na hite sukhamasti iti kRtvA tatraiva sihAsanagaragato vanaM parAmRzati tadjvalantam, sphudantam-taDataDantam, ulkAsahasrANi vinirmuJcantam, jvAlAsahasrANi maMmuJcantam, aGgArasAMmANi pravikirante, pravikirantarmU, sphuliGgajvAlA mAlAMsahasraiH caturvikSepadRSTimavidyAMtam api - asurarAyaM evaM vayAMsI) trivalivAlI bhRkuTi ko lalATa para caDhAkara asurendra asurarAja usa ghamarako isa prakAra se lalakArA (haM bhI camarA ! asuriMdA ! asurraayaa| apatpriyapatthiyA ! jAvahINapuNNacAumA ajja na bhavasi na hi te suhamatyi cika tattheva sohAsaNavaragapu vajra parAsaha ) are bhI asurendra asurarAja camara ! tU kyoM vyartha meM apanI mauta apane pAsa bulA rahA hai yAvat mujhe jJAna hotA hai ki tU hInapuNya cAturdazika hai yAda rakha Aja terA astitva terI kuzala nahIM hai - isa prakAra kaha kara vahIM para apane uttama siMhAsana para baiThe 2 zakane vajra ko uThAyA (taM jalaMta, phur3aMta, taDataData, ukkA sahassAiM viNimuyamANaM, jAlAsahassAiM pahuMcamANaM iMgAlasahassAI pavikkhiramANaM phuliMgajAlAmAla sahassehiM cakkhuvikkhevadiTThapaDighA pipakaremANaM' aura uThAkara usane dIpyamAna, zabda karate hue tar3atar3a avAjavAle, hajAroM ulkAoM ko chor3ane vAle, hajAroM agni kI jvAlAoM ko prakaTa karane vAle, hajAroM aMgAroM ko bAraasurarAyaM evaM vayAsI) AANamA 42yasiyo para mevA rIte atruTi saDAvIne heveMndra devarAna thabharane mA prabhA pAryo - ( haM bho camarA ! asuriMdA ! asurarAyA ! apatthiyapatthiyA ! jIva hINapuNyAcAudasA ! ajja na bhavasi na hi te sumatthI cikaTTu tattheva sIhAsaNavaragae va parAMmusaI ) bhare asurendra, asurarAja camara ! tane maravAnI IcchA thai lAge che. ` mane lAge che ke tu hInapuNya cAturdazcika che. yAda rAkha, mAja tArI khera nathI-Aja tu kheMcavAnA nathI. A pramANe kahIne teNe potAnA uttama sihAsana para beThA beThA ja trane hAthamAM uThAvyuM". ( taM jalataM, phuDataM, taDataDataM, ukkAsahassAI viNimuyamANaM, jAlAsaharasAI pahuMcamANa, iMgAlasahassAI pavikkhiramANaM 2 phuliMgajAlAmAlasahassehiM cakkhuvikkhevaM dipiDipAyapi pakremANaM ) tethe navasAMta, zeNDAyabhAna, taDa taDa avAja karatuM haphtarA ukAone cheDnA, agninI .hajArA vALA varasAvanArUM, 1 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ma. TI. za.3 u.2 su. 8 zakrasya banamokSaNabhagavaccharaNAgamananirUpaNam 431 tvam, ' hutavahAtirekatejodIpyamAnam, javivegam , pullakiMzakasamAnam , mahAbhayaM, bhayaMkara camarasya asurendrasya amurarAjasya vadhAya vajaM niHsajati, tataH sa camaro'surendraH, amurarAjastaM jvalantaM, yAvat-bhayaMkaraM cannam abhimukham ApatantaM pazyati, dhyAyati spRhayati, (pipatte) spRhayati dhyAyati, dhyAtvA, 2 vikherane vAle, hajAroM sphuliMgoM kI mAlA se AMkhoM meM cakAcoMdhI paidA karane vAle, (iyavahaairegateyadipaMta) agni ke teja se bhI adhika teja se pradIpta 'jaiNavegaM' sarvAtizAyI vega saMpanna (phullakiMsuyasamANa) praphullita kiMzuka arthAt patAkA ke samAna raktavarNa yukta (mahanbhayaM bhayaMkara) atyanta bhayo:pAdaka aura bhayaprada, aise (vajaM) usa vajra ko (asuriMdassa asuraraNo vahAe nisirai) asurendra asurarAja camarako mArane ke liye chor3a diyA / (tae NaM se asuriMde asurarAyA taM jalaM jAva bhayaMkaraM vajamabhimuhaM AvayamANaM pAsai) taba asurendra asurarAja usa camarane usa dIpyamAna yAvat bhayaMkara vaz2a ko apane samakSa Ate huve dekhA (pAsittA) dekhakara phira usane (jhiyAi) yaha kyA hai aisA vicAra kiyA (pihAi) vicAra kara apane sthAna para cale jAnekI icchA karane lagA (pihAi) athavA usa vajra ko dekhakara usane apanI donoM AMkhe mIca lI (jhiyAi) phira vahAM se cale jAne kA vaha punaH vicAra karane lgaa| hajAre aMgArAne vAraMvAra veranAruM, hajAre taNakhAonI mALAethI AMkhane AMjI nAmanAI, (huyavahaairegateyadipaMta) maminA dr 42di ! vadhAre tezyI prIta, 'jaiNavegaM sAtizAyI (sarvathI madhis) vegavANA, (phullakiMmuyasamANaM) visita GIAYdhanA samAna ale lal, (mahanbhayaM bhayaMkara) satyAta maya114 bhane laya 42, (vajja) ne ( amariMdassa amuraraNNo vahAe nisarai) bhasurendra, masu22004 yamarane bhAratAne bhATe ch|'yu. (taeNaM se amariMde asurarAyA taM jalaMtaM jAva bhayaMkaraM vajjamabhimuhaM AvayamANaM pAsai) tyAre te masurendra asurarAja camare te jvalaMtathI bhayaMkara paryantanA vizeSaNethI yukta te vajane pitAnI ta25 mA nayu. (pAsittA) te ne potAnI ta26 mAvana (jhiyAi pihAi) tere tanI manne bhAbho bhAyA hIdhI mana tyAMcI pAnI piyA2 yA. (jhiyAI)-nAmA prabhAva pazu athaza zAya-"An nadhana se che mevA Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 130 moH 1 camara ! amarendra | amararAja ! mamAyita mAkayAvata-tInaca cAturdaza ! adha na mayasi, na hite mukhamasti, iti kastA tatraiva siMgAsanasagato canaM parAmazati tadujvalantam , sphuTantam-taDataDantam , ulAsahasrANi vinirmuzcantama, jvAlAmANi pramubhantam, anArasAmrANi pravikiranta, mavikirantam, sphuliGgajyAlAmAlAMsahasaH caturvikSepaeipaviyAtam, api prakurva asurarAya evaM cayAMsI) trivalivAlI bhRkuTi ko lalATa para caDhAkara asurendra asurarAja usa camarako isa prakArase lalakArA (haM bho camarA! asuriMdA! asurarAyA! apatthiyapatthiyA! jAbahINapuNNacAumA aja na bhavasi, na hi te suhamatyi tikaTu tatyeva sohAsaNavaragae canaM parAmusai) are o asurendra asurarAja camara ! ta kyo vyartha meM apanI mauta apane pAsa ghulA rahA hai-yAvat mujhe jJAna hotA hai ki tU hInapuNya cAturdazika hai yAda rakha Aja terA astitva terI kuzala nahIM hai isa prakAra kaha kara vahIM para apane uttama siMhAsana para baiThe 2 zamane bana ko uThAyA (taM jalaMta, phuDataM, taDataDataM, ukkA sahassAI viNimuyamANaM, jAlAsahassAI pamuMcamANaM iMgAlasahassAi pavikkhiramANaM phuliMgajAlAmAlasahassehiM cakkhuvikkhevadiTipaDiyAya pi pakaremANaM' aura uThAkarake usane dIpyamAna, zanda karate hue, tar3atar3a avAjavAle, hajAroM ulkAoM ko chor3ane vAle, hajAroM agni kI jvAlAoM ko prakaTa karane vAle, hajAroM aMgAroM ko bAraasurarAyaM evaM bayAsI) 4ANamA ! 42yaliyA 43 vA zata prari pAne hevendra 312004 yamarane se prabhArI 54ii -(I bhI camarA ! amariMdA ! amurarAyA ! apatthiyAtthiyA ! jIva hINapuNNacAudasA ! aja na bhavasi, na hi te suhamatthI tikaTu tattheva sIhAsaNavaragae baja parAmusaI ) mare / asarendra, asurarAja camara! tane maravAnI IcchA thaI lAge che. mane lAge che ke tuM hInapuya cAturdarzika che. yAda rAkha, Aja tArI khera nathI Aja tuM bacavane nathI. A pramANe kahIne teNe potAnA uttama siMhAsana para beThA beThA ja vrajIne hAthamAM uThAvyuM. (taM jalaMta, phuDataM, taDataDataM,' ukAsahassAI viNimuyamANa, jAlAsahassAI maMcamANaM, iMgAlasahassAI pavikkhiramANa2 - phuliMgajAlAmAlasahassehi cakkha. vikkhenaM dipiDighathi pi peramANaM') anata parata, zahAyabhAna, tatA bhavA . mAne chAnA, mabhinA .sonalist vasAvA HHHHHHHTHHTHA Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra.TI. za. 3 u.2 sU.8 zakrasya vajramokSaNabhagavancharaNAgamananirUpaNam 433 TIkA-camarammati zakrasya vajamokSaNaM svazaNAgamanazca gautamammatibhagavAn vakti-'tae NaM sakke' ityaadi| . tataH uparyukta camarolpAtAnantaraM khalu sa zakraH 'devide devarAyA' devendro devarAjaH 'taM aNiTuM' tAM camaroktAm aniSTAM durlakSaNAm 'jAva-amaNAmAM' yAvat-amana AmAm manase'rocamANAM manaHpatikUlAm , yAvatkaraNAt-akAntAm , apriyAm , azubhAm, amanojJAm , iti saMgrAhyam 'amuyapuvvaM' azrutapUrvI pUrva kadAcidapi na zrutAm 'pharusaM' pamapAM kaThorAm giraM vANIm 'socA' zrutvA 'nisamma' nizamya hRdyavadhArya 'Amurutte' AmuruptaH zIghrakupino jAtaH 'jAvajahAM jambUdvIpa nAmakA dvIpa thA aura yAvat jahAM uttama azoka kA vRkSa thA, evaM jahAM meM dhA he gautama ! vahAM vaha AyA (bhIe bhayagaggaramare) usa samaya vaha atyaMta bhayabhIta thA aura bhaya ke mAre usakA kaNTha gadda svaravAlA banA huA thaa| (bhagavaM saraNaM iti vayamANe mamaM doNhaM vi pAyANaM aMtaraMsi jhattivegeNaM samopaDie) he bhagavAn ! mujhe aba ApahI zaraNabhUta ho aisA kahatA huA vaha mere donoM pairoM ke bIca meM jhaTa se vegapUrvaka par3a gayA ||suu08|| TIkArtha-camara ke pUrvoktarUpa se utpAta macAne ke bAda 'tae NaM se sakke deviMde devarAyA usa devendra devarAja zakrane 'taM anidvaM jAva amaNAmaM usa aniSTa yAvat manaH pratikUla (asuyapuvAM pharusa) camarakI azrutapUrva kaThora 'giraM' vANI ko jaba sunA-taba (socA) sunakarake 'nisamma' aura usakA acchI taraha se vicAra karake vaha 'Asurutte' ikadama usI samaya kupita ho gyaa| yahAM yAvat pada bhArApanA 4rata rato, tyAM te vyo. gautama ! (bhIe bhayagaggarasare) ta samaya te layamAtahato. nayane raho nA 4 gagaha svaravANo manyo tA. ( bhagavaM saraNaM itiSayamANe mamaM dopahaM vi pAyANaM aMtaraMsi jhattivegeNaM samovaDie) "he bhagavAna ! mane ApanuM zaraNa he," ema kahIne te ghaNuM vegathI mArA bane paga vacce AvIne paDI gaye. TIkartha--camAra jyAre uparokata utpAta macAvyo tyAre zake zuM karyuM te sUtra42 - 'taeNaM se sakke deviMda devarAyA, devendra deva24 3, 'taM ani jAva amaNAma' yabharendranA te aniSTathI auna samanAza sudhAnAM viSANAM (amuyapulaM pharuma) bhane ' hI 55 samAbhAna mAyA hAya mA 42 kyane (socA) AiryA mane 'nisamma' tenA 52 yAnapUrva viyAra dhyA. tyAre 'Amarutte' me4 mate te gharI yAyabhAna thayo. mahA 'jAva' pakSI LEHHHHHHH Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 - - - - - - bhagastI pidhAya, tathaiva saMmAnamukuTaviTapaH, sAlambAstAmaraNaH Una pAdaH bAzirA, kakSAgatasvedamiya vinirmuzana, tayA utkRSTayA, yAvat-asaMgayeyAnAm dvIpasamadrANAma madhyaM madhyena vyatimanan, yava jamyUdvIpaH, yAvada-yatratra azokavarapAdapaH yagaira mama antipharatIya upAgacchati, bhItaH,bhayagadagadusvaraH 'bhagavAn zaraNam' iti bruvANaH mama dvayorapi pAdayoH antare jhaTini vegena samavapatitaH // 10 // (bhiyAyittA pihApittA) dhyAna karake arthAt vaha kyA hai aisA vicAra pharake aura spRhA karake (taheva) usI taraha se jisa kSaNa meM usane vicAra kiyA usI kSaNa meM (saMbhaggamukaDhavie) usake mastaka kA mukuTa TUTa gayA / arthAt jaya vahAM se calane lagA to usakA mukha apane sthAna kI ora nIcA ho jAne ke kAraNa usakA mukuTa TUTa gayA / (sAlaMyahatyAbharaNe) usake hAthoM ke AbharaNa nIce kI ora laTaka Aye upAe ahosire) donoM paira usake uce kI ora ho gaye aura zira usakA nIce kI ora ho gayA (karavAgayaseya piyaviNimmuyamANe) donoM kakSAoM meM-kAMkhoM meM-se mAnoM usake pasInA sA nikalane lgaa| isa taraha kI sthiti se yukta huA vaha (tAe ukiTTayAe) usa devasaMbaMdhI utkRSTa gati dvArA (jAca tiriyamasaMkhenANaM dIvasamuH dANaM majhaM majjeNaM vIIcayamANe) yAvat tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko unake bIcoM bIca se hokara pAra karatA huA (jeNeva jaMbUdIve jAca jeNeca asodhavarapAyave jeNeca mamaM aMtie teNeva uvAgacchada) piyA dhyA") (jhiyAyittA pidAyinA) to tyAMthA nAsI pAnAta kyiAra 4 4 kho shi, (taheva) me sabhaye (saMbhaggamukuDaviDae) tenA bharata: 52 mugaTa tUTI gaye. eTale ke jyAre te tyAMthI pAchA pharavA lAgyA tyAre tenuM mukha tenA 2 // 26 nAyu nabhI nA bhusaTa tUTI gayo (sAlabahatyAbharaNe) tanA DAyanA mAbhUpALI nIyanI mA exqn ayAM (uddhapAe ahosire) bhanne 5 yA mana zira nIyu 2 yu. ( kakkhAgayaseyaM pitra viNimmuyamANe) tanI manna bagalamAMthI jANe ke paraseve chUTavA lAge. A prakAranI jenI durdazA thaI che e a yamarendra (tAe ukiTTayAe) pAtAnI GTa devazatithI (jAva tirIyamasaMkhejANaM dIvasamudANaM mazaM majjeNaM bIIvayamANe) tiyana saya dvIpa jamInI yathA sses bhane pA2:42i . (jeNe jaMbadIve jA jeNeva asoyavarapAyave jeNeva . mamaM aMtie teNeva uvAMgacchaiyAM dvIpa hatA, 'yAvata' yA mavRkSa nIya' (mahAvIra prabhu) mitibhAnA Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra.TI. za. 3 u.2 2.8 zakrasya vajamokSaNabhagavaccharaNAgamananirUpaNam 433 TIkA-camarammati zakrasya vajramokSaNaM svazaNAgamanazca gautamammatibhagavAn vakti-'tae NaM sakke' ityaadi| . tataH uparyukta camarotpAtAnantaraM khalu sa zakraH 'devide devarAyA' devendro devarAjaH 'taM aNiTuM' tAM camaroktAm aniSTA durlakSaNAm 'jAva-amaNAmAM' yAvata-amana AmAm manase'rocamANAM manaHpatikUlAm , yAvatkaraNAt-akAntAm , __ apriyAm , azubhAm , amanojJAm , iti saMgrAhyam 'amugapuvaM' azrutapUrvA pUrva kadAcidapi na zrutAm 'pharusaM' pampA kaThorAm gira vANIm 'socA' zrutvA 'nisamma nizamya hayavadhArya 'Amumatte' AmuruptaH zIghrakupino jAtaH 'jAvajahAM jambUdvIpa nAmakA dvIpa thA aura yAvat jahAM uttama azoka kA vRkSa thA, evaM jahAM maiM dhA he gautama! vahAM vaha AyA (bhIe bhayagaggaramare) usa samaya vaha atyaMta bhayabhIta thA aura bhaya ke mAre usakA kaNTha gadgada svaravAlA banA huA thA / (bhagavaM saraNaM iti cayamANe mamaM doNhaM vi pAyANaM aMtaraMsi jhattivegeNaM samovaDie) he bhagavAn ! mujhe aba ApahI zaraNabhUta ho aisA kahatA huA vaha mere donoM pairoM ke bIca meM jhaTa se vegapUrvaka par3a gayA ||suu08|| TIkArtha-camara ke pUrvoktarUpa se utpAta macAne ke bAda 'tae NaM se sakke deviMde devarAyA usa devendra devarAja zakrane 'taM anidvaM jAva amapaNAmaM usa aniSTa yAvat manaH pratikUla (asuyapubAM pharuraM) camarakI azrutapUrva kaThora 'giraM' vANI ko jaba sunA-taba (socA) sunakarake 'nisamma' aura usakA acchI taraha se vicAra karake vaha 'Asurutte' ikadama usI samaya kupita ho gyaa| yahAM yAvat pada bhArAdhanA 4ratA to, tyA te mAvyA. gautama ! (bhIe bhayagaggarasare) ta samaye te bhayalIta ta. mayane raNe tenI 44 mA svarAja bhanyo tA. ( bhagavaM saraNaM iti vayamANe mamaM doNhaM vi pAyANaM aMtaraMsi jhattivegeNaM samovaDie) "he bhagavAna mane ApanuM zaraNa che," ema kahIne te ghaNuM vegathI mArA ane paga vacce AvIne paDI gayo. TIkAtha--camare jyAre uparokata utpAta macAvyuM tyAre zake zuM karyuM te sUtra42 43 cha- 'taeNaM se sakke deviMde devarAyA' hevendra 32 za3, te aniTTha jAva amaNAma' yabharendranA te maniSTayA dhana abhanAza sudhAnAM papaqimi (amayapavvaM pharuma) bhane hI 55 sAmAna mA0yA hAya 36 / 2 kyanA (socA) samaya mana 'nisamma tanA 52 dhyAnapUrva viyAra Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 434 bhagavatIsare misimisemANe' yAra-mirAmisaman kopena dantIharazanapUrvakamisamisa' iti avyakazandamugArayana. yAvatkaraNAda 'hathie caMTirikae' ti maTaH kRSitaH caNDikyitaH, iti saMgrAhAm, "tirabhi privalikAM privaliyutAM rekhAyopetAm 'miurDi' bhRkuTIm bhU nikSepaM 'niDhAle' lalATe 'sAra' saMratya kRtvA 'camara amariMdaM amurarAyaM' camaram amarendram amurarAnam evaM vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdIna-haMmoH / camarA ! samiti ahavAraca kamavyayam, bhoH ! camara! 'amuriMdA! amurarAyA ! amarendra ! amurarAna ! apatpipatthiA!' se vANI ke 'akAnta, apriya, azubha aura amanojJa' ye pUrvokta cAra vizepaNa grahaNa kiye gaye haiN| kupita hote hI 'misimisemANe use misa misI chUTI-ardhAt kopa se bharakara usane apane dAMtoM se hI apane hoThoM ko capAte hue aura misamisa isa avyakta zabdakA - uccAraNa usake mukha se nikalane lagA, yahAM yAvat padase 'ka, kuvie, caMDikkie' ina padokA saMgraha kiyA gayA hai 'tivaliya' triyalitInarekhAoM se yukta 'bhiDiM prakRTiko 'niDAle' lalATa para 'sAha' karake usa zakrane 'camaraM asuriMdaM asurarAya' asurendra asurarAja usa camara se 'evaM vayAsI' isa prakAra kahA-'he bho ! asuriMdA asurarAyA camarA' are o asurendra asurarAja camara! 'apatthiya patthiyA' mAlUma detA hai-Aja mujhe terI mRtya ne hI yahAM bhejA hai arthAta mRtyu jaisI aniSTa vastuko koI bhI nahIM cAhatA hai parantu akAnta, apriya, azubha, arucikara, Adi vANInAM vizeSa prahaNa karAyAM che. 'jAva misamisemANe tethI dhUmAmA ya gayA. tele id 4yayAvyA bhane hota nAya : 427yA. mI 'yAvata' 54yo 'ruTe. kuvie. caMDikkie" phe| aY 4rAyAM che 'tivaliyaM' ra 2AthA yuta 'bhirahiM ati niDAle nA kapALe caDAvIne eTale ke kapAzathI bhrakuTi caDAvIne bhakaTi caDAvatI vakhate tenA kapALamAM traNa rekhAe spaSTa dekhAtI hatI. te kathana dvArA tene atizaya sAdha batAvavAnuM sUtrakArane Azaya che. A rIte aTavIta 'camaraM amuridai asurarAya evaM vayAsI' tere masurendra, sasura yabharane mA prabhAya dhu- haMbho ! asuriMdA asurarAyA camarA' gare / masurendra asu25 yabha2 ! 'apasthiya patthiyA' bhane to mema am cha, mAtA ne ahIM meka che! tuM maravAnI IcchAthI ja ahIM AvyuM lAge che. mane ema lAge Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra.TIkA za.3 u.2 sU. 8 zakrasya vajramokSaNa bhagavaccharaNAgamananirUpaNam 435 aprArthitamArthika ! aprArthitasya anabhISTasya mRtyoH mArthikaH, maraNecchuH ! 'jAva-hINapuNNacAuddasA' yAvat hInapuNyacAturdazaH! hInAyAM puNyacaturdazyAM jAtaH ! yAvatkaraNAt 'duraMtapaMtalakkhaNe, hirisiriparivanjie, durantaprAntalakSaNaH hI zrIparivarjitaH iti saMgrAhyam / 'anja na bhavasi / adya na bhavasi adya na bhaviSyasi ihaloke na sthAsyasi tvam adhunaiva mariSyasi ityarthaH 'nahi te muhamatthi' nahi te mukhamasti adhArabhya tava jIvane mukhaM nAsti iti tvaM jAnIhi 'ttika?' iti kRtvA ityavadhArya 'tatyeva' tatraiva saudharmakalpe svasthAne evaM 'sIhAsaNavaragae' siMhAsanavaragataH svAsanasthita eva 'vajja parAmusai' vajra parAmazati gRhNAti 'parAmusittA' parAmRzya gRhItvA 'taM jalaMtaM ' taM jvalantam dIpyamAnam terI ina bAtoM se mujhe mAlUma detA hai ki tU apane mu~ha se hI apano mRtyu ko ghulA rahA hai-arthAt usakA abhilApI ho rahA hai / 'he' yaha ahaMkAra ko sUcanakarane vAlA avyayapada hai! 'jAva hINapuNNa cAuddasA' yAvat tU mujhe hIna puNyavAlI kRSNacaturdazI meM janmA huA jJAna hotA hai / yahAM yAvata pada se 'duraMtapaMtalakkhaNe hirisiri parivajjie' ina do padoM kA grahaNa huA hai| 'ajja na bhavasi' tU yAda rakha Aja isa loka meM isa vartamAna paryAya meM nahIM rahegA isI samaya mArA jAyagA 'nahi te suhamatthi' tere bhAgya meM aba thor3A sA bhI sukha nahIM hai 'tika?' aisA kahakara indra-zakra ne 'tastheva apane sthAnarUpa saudharmakalpameM hI 'sIhAsaNavaragae' apane Asana para baiThe 2 'vajja parAmusaI' usa camarako mArane ke liye vajra ko uThAyA 'parAmusittA' aura uThAkara usa 'jalaMtaM' dIpyamAna 'phuDataM' che ke tuM tArA mukhathI ja tArA matane nimaMtrI rahyo che. huM ahaMkAra sucaka ugAra pAya che. 'jAva hiNapUNNacAudasAmane vA chetaa| bhanieya pANIyo cyA . mahA 'jAva' 54thA 'duraMtapaMtalakkhaNe, hirisiri parivajjie' mA paha! hae 42vAmAM mAyA cha, 'ajja na bhavasi tu yA rAma! mA ta mastitva 27vArnu nathI. tu mAre hAthe ma1zya bharavAnA che. 'nahi te muhamatthi' ta2 bhAgyamA hune saDaka 55suma jyu nayA. 'ttika' mema 4hIne 'tattheva' Mir (sIdhabha65zi) 'sIhAsaNavaraga' potAnA zreSTha mAsana 52 Risi 'vajja parAmusaI to patArnu qn Sivyu, 'parAmasittA ne 8vIna 'camararasa amuridassa asuraraNNo vahAe nisiraha masurendra msu22|01 yabharanA 5 42pAne bhATa chouyu, 73 sUtra te onrnu na 43 hai-'jalaMtaM ' pyamAna, 'phuDa' Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 bhagavatIsa vajramityagreNAnvayaH sa ca niHsRjati ityasya karma yodhyaH, punaH bajravizeSaNAnyAha- 'phuDataM' sphuTannam zabdAyamAnaM 'taDanaraMtaM ' nadatadantam 'taDataDa' iti zabdaM kurvantam ' upAsadassA ulkAsahasrANi sahasrIkAni 'triNimuyamANaM ' vinirmuJcantam, nissArayantaM kurvantamityarthaH 'jAlAsadassAI jvAlAsahasrANi 'pahuMcamA' mamucantam 'iMgAlasahassA' aGgAramahasrANi 'pacivikharamANaM' pavi kirantam 'pacivisarantam' mayikirantam paunaHpunyena makSipantam 'phuliMgajAlAmAlAsahassediM' sphuliGgajvAlAmAlA mahasraiH sphuliGgAnAm agnikaNAnAm jvAlAnAtha yA mAlAH tAsAm sahasraiH sahasrAgnijvAlAsamUhaiH 'cavasuvivakhetradipiDiyA' cakSurvikSeSaSTividyAtam cakSurvikSepaH cakSuSAM bhramaH, dRSTi pratighAtatha 'pakare mANaM' makurvantam vidyatam 'huaaI regateya dippaMtaM' hutarahAtirekatejo dIpyamAnam tatra tatrado vahiH tasya atirekeNa tejasA dIpyamAnam jAjvalyamAnam 'jaiNavegaM' javivegam sarvAtizAyi vegavantam 'phullakiM suyamANaM' phulakiMzukasamAnam vikasita palAzapuSpavat raktavarNam 'mahamayaM' mahAbhayaM mahad mahatAM yA bhayaM yasmAt tam atyantabhayajanakam yataH 'bhayaMkaraM ' zabdAyamAna 'taDataDataM' taDataDa AvAjavAle 'ukAsahassA viNimayamANaM' hajAro ulkAoM ko nikAlane vAle, 'jAlA sahassAI muM'camANaM' hajAroM jvAlAoM ko ugalane vAle 'iMgAlasahassAiM pavikkhiramANaM' hajAroM aMgAroM ko pAra 2 pheMkane vAle tathA 'phuliMgajAlA mAlAsahassehiM' hajAroM agnikaNoM kI mAlAoM ke samudAya se 'cakkhuvikkhevadiTThI paDighAyaM' AMkhoM meM cakAcauMdha utpanna karane vAle, aura dRSTikA vidhAna karane vAle, 'huyavahaairegate yadiSyaMtaM' agni jaise teja se jAjvalyamAna 'jar3aNavegaM' sarvAtizAyIvegavAle sarvAdhika gatiyukta 'phullakiMsuyasamANaM' vikasita palAsa ke puSpa samAna lAla zayhAyabhAna, ' taDataDataM ' taDa taDavAvA', ' ukkAsahassAI vaNimuyamANaM ' hunn| umAmAne veranA3, 'jAlAsahassAiM pahuMcamANaM' hunn| nvANAmo chor3anAI 'iMgAlasaharasAI' pavikkhiramANaM' umarI gaMgArAne vAravAra viznAI ' phuliMgajAlAmAlAsahassehiM' Dalaro agniyonI bhAjAsothI unnaro talubhAnA samuhAyathI 4 cakkhutrikkhevadiTTI paDighAyaM ' AMkhane AMjI nAkhanArUM ane dRSTine nAza 42nAI, 'huyavahaairegateyadiSpaMtaM' abhinA nevA tebhthI lavasyamAna, jaiNa vegaM' sauthI vadhAre vegavANu, 'phullakisuyasamANaM' vikasita pavArAMnA puNya samAna " Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - pra.TIkA za.3 u.2 sU.8 zakrasya vajramokSaNa bhagavaccharaNAgamana nirUpaNam 437 bhayAnakam 'vajja vajam 'camarassa amariMdassa asuraraNo' camarasya anurendrasya amurarAjasya 'vahAe' vadhAya hantum 'nisirai' niHsRjati makSipati muzcatItyarthaH 'taeNaM se' tato vajramakSepAnantaraM khalu sa camaraH 'amariMde anurarAyA' asu. rendraH asurarAjaH 'taM jalaMta' tam uparyuktam jvalantaM jAjvalyamAnaM 'jAva bhayaMkaraM yAvat-bhayaMkaram, yAvatkaraNAt uparyuktavizeSaNaviziSTam 'sphuTantam taDavaDantam, ulkAsahasrANi vinirmuzcantam, jvAlAsahasrANi pramuJcantam, aGgAra sahasrANi mavikSarantam, sphuliGgajvAlAmAlAsahasraH cakSurvikSepadRSTimavighAtaM prakurvantam hutavahAtirekatejodIpyamAnam, jayivegam, phulakizukasamAnam, mahAbhayam, iti saMgrAhyam, 'vajjamabhimuha' vajram abhimukham svAbhimukham 'AvayamANaM' Apatantam Agacchantam 'pAsai' pazyati 'pAsittA' dRSTvA 'jhiyAi' dhyAyati-kimetat ? iti vicintayati 'pihAi' spRzyati-svasthAnaM gantuM vAMchati athavA 'piTAI' ityasya pidhatte iticchAyApakSe pidhatte taM vajraM dRSTvA akSiNI nimIlayati 'jhiyAyittA pihAIttA' dhyAtvA spRhayitvA taheva' tathaitra varNase yukta 'mahanbhaya' bhayAnaka, aise 'vaja vajrako 'camarassa asu. riMdassa asuraraNNo vahAe nisiraI' asurendra asurarAja usa camarako mAraneke liye chor3a diyA 'tae NaM se asuriMde asurarAyA' isa ke bAda usa amarendra asurarAja camarane 'jalataM jAva bhayaMkara taM vaje abhimuhaM AvayamANaM pAsaI' jAjvalpamAna yAvat bhayaMkara usa vajra ko apane samakSa AtA huA jaya dekhA' pAsittA' to dekhakarake 'jhiyAI' yaha kyA hai isa taraha se usane vicAra kiyA 'pihAI' aura . apane sthAna para cale jAne kA vicAra kiyA, athavA 'pihAi' usa vajra ko dekhakara usane apanI donoM AMkhoM ko baMda kara liyA 'jhayAyittA, pihoittA' dhyAna karake aura AMkhoM ko baMda karake 'taheva' GG fi, 'mahAmAyaM mayAna, mej M 3, hevendra varA yamarane kA bhATa chAyu 'taeNaM te asaride tyA tApyabhAna mA vizeSagAyo yukta pAne pAtAnA ta25 mAtuM na na devendra 128 yabhare 'jhiyAi pihAI balAta thadhana tyAMcI pAtAne sthAnamA pAnI piyA dhyo. 'pihAI' bhaya pAne nadhana ta tanI mAMjo zIdhI. sAvA artha 55 42N Ax4. 'jhiyAyittA pihAIttA'ko tethe mAMgo madha zane tyAMcI nAbhI pAnI piyA dhyo, Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 bhagavatIsUtre " yasmina kSaNe dhyAtavAn tatkSaNe eva 'saMbhaggamauDa fast' ingnamukuTaviTapa: saMgagnaH truTitaH mukuTaviTapaH ziromI limukuTa vistAro yasya saH adhomukhAbalambitayA truTitamaulimukuTa ityarthaH ' sAlaMyahatyAbharaNe ' sAlambahastAbharaNaH, Alambena malambena saha vartante iti sAlambAni hastAbharaNAni karabhUSaNAni yasya saH adhomukhagamanavazAt lambAyamAnahastAbharaNaH saMjAtaH, ataeva 'uDa pAe ' UrdhvapAdaH, Urdhvapari pAdau yasya sa urdhvapAdaH UrdhvacaraNaH / ataeva 'aho sire' adhaH zirAH adhomukhamastakaH 'kavakhAgaya seyaM pitra' kakSAgatasvedamitra, devAnAM usI samaya - jisa samaya dhyAna kiyA thA usI samaya meM hI 'saMbha gamauDaviDa' usake mAthekA mukuTa TUTa gayA 'sAlayahatyAbharaNe' nIce kI tarapha mukha karake apane sthAna para yahAM se Ate samaya isake hAthoM ke AbharaNa nIce laTakane laga gaye, arthAt bhaya se vaha itanA adhika zarIrameM kRza ho gayA, mAno khUna sUka gayA ki usake nIcA mu~ha karake apane sthAna para Ate samaya hAthoM meM pahane hue AbharaNa nIce laTaka Aye, 'uDapAe' u~cekI ora usake donoM caraNa ho gaye 'ahosire' aura nIce usakA mAthA ho gayAM jaise koI oMdhAmuMha karake kisI vRkSa Adi kI zAkhA para laTake to usa samaya usake donoM paira UMce rahate haiM zira nIce ho jAtA hai, hAtha bhI nIce ho jAte haiM aura zarIra para pahire hue AbharaNa nIcekI ora laTakane laga jAte haiN| isI prakArase vaha bhI jaba saudharmakalpa se apane sthAna para Ane ke liye ur3A to usa samaya usakI bhI yahI hAlata huI / 'kakkhAgaya seyaM pica viNimmuyamANe' yadyapi devoM ke 4 tadeva * eja kSaNe saMbhagga uDavise ' tenA mAthAne mugaTa tUTI gayA, 'sAlaMbahatthAbharaNe ' nIcenI khAjIe mukha karIne peAtAne sthAne jatI vakhate tenA hAthanAM AbhUSaNNA nIce laTakavA lAgyA, eTale ke bhayathI tenuM lehI eTalu badhu sUkAi gayuM ane zarIra evuM kRza banI gayuM ke hAthamAM pahelAM AbhUSaNe nIce laTakavA sAgyA. 'upAe ahosire' bhanne ya UMce rahI gayA ane zira nIce rahI gayuM. jevI rIte koi mAlusa kAI jhADanI DALIe udhe laTake te tenA paga UMce ane mAthuM nIce rahe che ane teNe paherelAM AbhUSaNA nIcenI bAjue laTakavA lAge che, evI rIte saudhama kalpathI nIcenI mAjIe javAne mATe uDatA camaranA paNa adara ane mastaka nIce rahI gayuM ane tenA AbhUSaNa nIcenI mAlume saTavA sAbhyAM 'kakkhAgayaseyaM via vinnimymALe'jo ke devone vaikriya zarIra hAvAne kAraNe parasevo vaLato nathI, te paNa tenI " " 1 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TIkA za. 3 u.2 sU.8 zakrasya vajamokSaNabhagavaccharagAgamananirUpaNam 439 khalu svedo na bhavatIti darzayituM kakSAgatasvedamivetyuktam tathA ca atizayabhayavazAt kakSAgatasvedamitra 'viNimmuamANe vinirmuzcan 'tAe ukiTThAe' tayA kayA'pi vilakSaNayA utkRSTayA utkarSavatyA 'gatyA' iti yAvatpadasaMgrAhya vizejyeNAnvayaH 'jAva-tiriyamasaMkhejANaM' yAvat-tiyaMgasaMkhyeyAnAm , yAvatkaraNAt pUrvoktayA tvarItayA capalayA ityArabhya devagatyA ityantaM saMgrAhyam / 'dIvasamudANaM' dvIpasamudrANAm 'majjJa majjheNaM' madhyaM madhyena 'vIIvayamANe' vyativrajana vyatikrAman 'jeNeva' yatraiva yasminneva pradeze 'jaMbUdIve' jambUdvIpaH 'jAva-jeNeva asogavarapAyave' yAvat yatraiva azokavarapAdapaH, yAvatpadena vaikriya zarIra hone ke kAraNa unake pasInA nahIM AtA hai phira bhI usakI avasthA meM bhayAnvitatA prakaTa karane ke liye aisA kaha diyA gayA hai ki mAnoM use kAMkhoM meM pasInA sA usa samaya A gayA thA, isa taraha ko sthiti se yukta huA vaha 'tAe ukiTTayAe' usa utkRSTa gati dvArA-atyaMta utAvalI se yukta gamanakriyA dvArA-'jAva tiriyamasaMkhejANaM dIvasamuddANaM majja majjheNaM vIivayamANe 2' yAvat tiryak asaMkhyAta yojanotaka phaile hue asaMkhyAta dvIpa samudroM ke yoca se hokara jAtA 2 'jeNeva jayU dIve jAva jeNeva asogavarapAyave' jahAM para jaMbUdvIpa thA aura yAvat usameM jahAM para uttama azoka kA vRkSa thA evaM 'jeNeva mamaM aMtie' jahAM para maiM thA 'teNeva uvAgacchaI' vahAM para AyA ! yahAM para yAvat zabda se 'dIve bhArahe vAse, susumArapure nayare, asogavaNasaMDe ujANe' ina padoMkA grahaNa bhayabhIta hAlata prakaTa karavA mATe evuM kahyuM che ke tenI bagalamAMthI jANe ke parasevo TapA jAya. mA 12nI bhaya42 parasthitimA bhUyA yabha2 tAe ukkiTTayAe' tenI 2 gatithI 'jAva tiriyamasaMkhejjANaM' dIvasamudANaM majjhaM majjheNaM vaIi. vayamANe2' ti27 asabhyAta yauna paryanta sAyeA dvIpasamudrAnI vazyathA Gsat ss! 'jeNeca jaMbUdIve jAva jeNeva asogavarapAyave' yA bhUdIpa hatuM, temAM jyAM bharatakSetra hatuM, temAM saMsamArapura nagaranA azokavana khaMDa nAmanA udyAnamAM Avela je azokavRkSa nIce huM (mahAvIra prabhu) tapasyA karatA hatA, tyAM bhArI pAse 'teNeva uvAgacchaha te mAnya. tyA mAnAne 'bhIe' sayalAta Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 bhagavatImutre *3 yasmina kSaNe dhyAtavAn tatkSaNe eva 'saMbhaggamauDa ciDae' saMbhagnamukuTa Tipa: saMbhagnaH truTitaH mukuTaviTapaH ziromI limukuTa vistAro yasya saH adhomukhAbalambitayA truTitamaulimukuTa ityarthaH ' sAlabahatyAbharaNe ' sAlambahastAbharaNaH, Alambena malambena saha vartante iti sAlambAni hastAbharaNAni karabhUSaNAni yasya saH adhomukhagamanavazAt lambAyamAnahastAbharaNaH saMjAtaH, ataeva 'uDa pAe ' UrdhvapAdaH, Urdhvapari pAdau yasya sa urdhvapAdaH UrdhvacaraNaH / ataeva 'aho sire' adhaH zirAH adhomukhamastakaH 'kavakhAgaya seyaM pitra' kakSAgata svedamiva devAnAM usI samaya - jisa samaya dhyAna kiyA thA usI samaya meM hI 'saMbha gamavie' usake mAthekA mukuTa TUTa gayA 'sAlayahatyAbharaNe' nIce kI tarapha mukha karake apane sthAna para vahAM se Ate samaya isake hAthoM ke AbharaNa nIce laTakane laga gaye, arthAt bhaya se vaha itanA adhika zarIrameM kuza ho gayA, mAno khUna sUka gayA ki usake nIcA mu~ha karake apane sthAna para Ate samaya hAthoM meM pahane hue AbharaNa nIce laTaka Aye, 'uDapAe' u~cekI ora usake donoM caraNa ho gaye 'ahosire' aura nIce usakA mAthA ho gayAM jaise koI oMdhAmuMha karake kisI vRkSa Adi kI zAkhA para laTake to usa samaya usake donoM paira UMce rahate haiM zira nIce ho jAtA hai, hAtha bhI nIce ho jAte haiM aura zarIra para pahire hue AbharaNa nIcekI ora laTakane laga jAte haiN| isI prakArase vaha bhI jaba saudharmakalpa se apane sthAna para Ane ke liye ur3A to usa samaya usakI bhI yahI hAlata huI / 'kakkhAgaya seyaM piva viNimmuyamANe' yadyapi devoM ke 4 , tadeva ' mero saMbhaggamauDaviDae ' tenA mAthAnA mugaTa tUTI gaye, 'sAlaM bahatthAbharaNe ' nIcenI khAjIe mukha karIne peAtAne sthAne jatI vakhate tenA hAthanAM AbhUSaNNA nIce laTakavA lAgyAM, eTale ke bhayathI tenuM lehI eTaluM adhu` sUkAi gayuM ane zarIra evuM kRza khanI gayuM ke hAthamAM pahelAM AbhUSaNe nIce laTakavA sAgyA. 'upAe ahosire' bhanne yaza U Mce rahI gayA ane zira nIce rahI gayu. jevI rIte koi mAnusa kAI jhADanI DALIe udheDa laTake te tenA paga UMce ane mAthuM nIce rahe che ane teNe paherelAM AbhUSaNA nIcenI mAjue laTakavA lAge che, te evI rIte saudhama hapathI nIcenI bAjIe javAne mATe uDatA camaranA paga addhara ane mastaka nIce rahI gayuM ane tenA mAbhUSazeo nIthenI khAlu saTavA sAbhyAM 'kakvAgayaseyaM piva vinnimyne'jo ke devone vaikriya zarIra hovAne kAraNe parasevo vaLatA nathI, te paNa tenI " Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. TIkA za. 3 u. 2 2.8 zakrasya vajramokSaNabhagavaccharagAgamananirUpaNam 439 khalu svedo na bhavatIti darzayituM kakSAgatasvedamivetyuktam tathA ca atizayabhayavazAt kakSAgatasvedamiva 'viNimmuamANe vinirmuzcan 'tAe ukiTThAe' tayA kayA'pi vilakSaNayA utkRSTayA utkarSavatyA 'gatyA' iti yAvatpadasaMgrAhya vizeyeNAnvayaH 'jAva-viriyamasaMkhejANaM' yAvat-tiyaMgasaMkhyeyAnAm , yAvatkaraNAt pUrvoktayA tvarItayA capalayA ityArabhya devagatyA ityantaM saMgrAhyam / 'dIvasamuddANaM' dvIpasamudrANAm 'majjJa majjheNaM' madhyaM madhyena 'vIIvayamANe' vyativrajana vyatikrAman 'jeNe' yatraiva yasminneva pradeze 'jaMbUdIve' jambUdvIpaH 'jAca-jeNeva asogavarapAyave' yAvat yatraiva azokavarapAdapaH, yAvatpadena vaikriya zarIra hone ke kAraNa unake pasInA nahIM AtA hai phira bhI usakI avasthA meM bhayAnvitatA prakaTa karane ke liye aisA kaha diyA gayA hai ki mAnoM use kAMkhoM meM pasInA sA usa samaya A gayA thA, isa taraha ko sthiti se yukta huA vaha 'tAe uchiTTayAe' usa utkRSTa gati dvArA-atyaMta utAvalI se yukta gamanakriyA dvArA-'jAva tiriyamasaMkhejANaM dIvasamudANaM majja majjheNaM vIivayamANe 2' yAvat tiryak asaMkhyAta yojanoMtaka phaile hue asaMkhyAta dvIpa samudroM ke boca se hokara jAtA 2 'jeNeva jaMbU dIve jAva jeNeva asogavarapAyave' jahAM para jaMbUdvIpa thA aura yAvat usameM jahAM para uttama azoka kA vRkSa thA evaM 'jeNeva mamaM aMtie' jahAM para maiM thA 'teNeva uvAgacchai' vahAM para AyA ! yahAM para yAvat zabda se 'dIve bhArahe vAse, susumArapure nayare, asogavaNasaMDe ujjANe' ina padoMkA grahaNa bhayabhIta hAlata prakaTa karavA mATe evuM kahyuM che ke tenI bagalamAMthI jANe ke parasevo chuTayA sAyA. 21 prahAranI bhaya42 paristhitimA bhUyelA yabhara 'tAe ukkiTThayAe' tanI Bre gatithI 'jAva tiriyamasaMkhejjANaM' dIvasamuddANaM majjha majjheNaM vAI. vayamANe2' ti27i abhyAta yogana paryanta sAyedA dvIpasamudrAnI vazyathA sil sd jeNeva jayadIve jAva jeNeva asogavarapAyave' yA bhUdIpa hatA, temAM jyAM bharatakSetra hatuM. temAM saMsamArapura nagaranA akavana khas nAmanA udhAnamAM Avela je azokavRkSa nIce huM mahAvIra prabhu) tapasyA karatA hatA, tyAM nAza pAsa teNeva uvAgacchaDa te bhAvyA. tyA mAvAna 'bhIe' sayalIta Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - 440 magaratIya 'dIye, bhArahe vAse, samArapure nayare. asogavaNasaMDe ujANeti, 'dIpaH, bhArataM varSam, muMsumArapuraM nagaram azokavanAkhaNDam udyAnam' iti saMgrAmam, 'jeNeva mama aMtie' yatraya mama antimam mama mAmIpyamAsIt 'teNeva' taMtra 'uvAgacchaI' upAgacchati, 'uvAgacchittA' upAgatya ca sa camaraH 'mIe bhayagaggarasare bhItaH prastaH ata eva bhayagadgadasvara, bhayAvaruddhaphaNTatayA 'sphuTaM kimapi vastumapArayana kevalam 'bhagavaM saraNaM' bhagavAna zaraNam mama rakSako bhagavAnetra 'itiyuyamANe' ityevaM vana 'mamaM doNDavi pAyANaM mama dvayorapi pAdayoH 'aMtaraM si' antare madhye 'jhatti' jhaTiti zeghayeNa 'vegeNa vegena tvarayA samovaDie' samavapatitaH mama caraNazaraNamApana ityarthaH // mU0 8 // . mUlam-"taeNaM tassa sakassa deviMdassa devarapaNo imeArUve ajjhathie, jAva-samupanjhisthA no khallu pabhU camare asu. ride asurarAyA, no khalla samatthe camare asuriMde asurarAyA, no khallu visae camarassa asuriMdassa, asuraraNNo, appaNo nissAe uD uppaittA, jAva-sohammo kappo, NaNNastha arihaMtevA, arihaMtaceiANivA, aNagArevA bhAvi appaNo NIsAe urdU uppayai jAva-sohammo kappo, taM mahAdukkhaM kiyA gayA hai| uvAgacchittA' vahAM para Akara ke 'bhIe' bhayabhIta sthiti meM bane hue 'bhayagaggarasare' bhaya se gadgadakaNThacAle hone ke kAraNa spaSTa rUpase kucha bhI kahane meM asamartha hae usane kevala 'bhagavaM saraNaM' aba bhagavAna hI mere rakSaka haiM 'vuyamANe isa prakAra se kahA-aura kahate ke sAtha vaha 'mamaM doNhavi pAyANaM' mere donoM caraNoM ke 'aMtaraMsi' vIcameM 'jhatti zIghatA ke sAtha 'vegeNa' vegapUrvaka 'samovaDie' gira gayA // sU0 8 // manamA tarI bhayagaragarasare ayathA mA 4 sayane 20 44 pa 4vAne asamartha sevA yamare 'bhagavaM saraNaM' earn AN asthAyaryA-" bhaavaan| bhara mAparnu 25 " 'ghuyamANe' mA prabhAva bhAsate te 'mamaM doNhaSi pAyANa bhaa2| san2 panI 'aMtaraMsi' vazya 'zatti vegeNa samovaDiezItAthI, ga. pUrvaka AvIne paDaze. che sU. 8 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.2 mU09 zakrasya vicArAdinirUpaNam 441 khallu tahArUvANaM, arahaMtANaM bhagavaMtANaM, aNagArANaya acAsAyaNAe tikaTTha ohiM pauMjai, mamaM ohiNA Abhoei, hA ! hA ! aho ! hato ahamaMsi tikaTu tAe ukiTThAe jAva-divAe devagaIe vajjassa vihiM aNugacchamANe, tiriyamasaMkhejANaM dIva-samudANaM majhaM majjheNaM, jAva-jeNeva astegavarapAyave, jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchai mamaM cauraM gulamasaMpattaM vajaM paDisAharai, avIyAiM me goyamA ! muThivAeNaM kesaggevIitthA, tae NaM se sakke deviMde devarAyA, vajja parisAharittA mamaM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei, vaMdai, namaMsai, evaM vayAsi-evaM khallu bhaMte ! ahaM tubhaM nIsAe camareNaM asurideNaM, asurarapaNA sayameva, accAsAie, taeNaMmae parikuvieNaM; samANeNaM camarassa asuriMdala, asuraraNovahAe vaje nisaTTe, taeNaM mamaM imeyArUve ajjhathie, jAvasamupajjhitthA-no khalu pabhU camare asuriMde, asurarAyA, taheva jAva ohiM pauMjAmi, devANuppie ohiNA Abhoemi, hA ! hA! aho ! hatomhi tikaTu tAe ukTiAe jAva-jeNeva devANuppie teNeva uvAgacchAmi, devANuppiyANaM cauraMgulama: saMpattaM vajjaM paDisAharAmi, vajjapaDisAharaNaTTayAeNaM ihamAgae, ihasamosaDhe, ihasaMpatte iheva ajaM uvasaMpajittANaM viharAmi, taM khAmemi NaM devANuppiyA ! khamaMtu maM devANuppiyA! khamaMtu marahaMtiNaM devANuppiyA! NAibhujo evaM pakaraNayAe Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - 440 bhagavatIya 'dIye, bhArade bAse, musumArapure nayare. asogavaNasaMDe ujANe'ti, 'dIpaH, mAravaM varSam, suMmumArapura nagaram azokavanakhaNDam udyAnam' iti saMgrAham, 'jeNeva mama aMtie' yatraiva mama antimam mama mAmIpyamAsIt 'teNeva' tatra 'uvAgacchara' upAgacchati, 'ubAgacchittA' upAgatya ca sa camaraH 'bhIe bhayagaggarasare' bhItaH prastaH ata eva bhayagadgadasvara, bhayAvaruddhakaNThatayA 'sphuTaM kimapi vaktumapArayana kevalam 'bhagavaM saraNaM' bhagavAna zaraNam mama rasako bhagAneva 'itiyuyamANe' ityevaM vana 'mamaM doNDavi pAyANe' mama dvayorapi pAdayoH 'aMtaraM si' antare madhye 'zani' jhaTiti zaighaveNa 'vegeNa vegena tvarayA samocaDie' samavapatitaH mama caraNazaraNamApana ityarthaH // 0 8 // mUlam-"taeNaM tassa sakassa deviMdassa devaraNNo imeArUve ajjhathie, jAva-samupajjhitthA-no khalla pabhU camare asuriMde asurarAyA, no khallu samatthe camare asuriMde asurarAyA, no khallu visae camarassa asuriMdassa, asuraraNNo, appaNo nissAe uDDhe uppaittA, jIva-sohammo kappo, NaNNattha arihaMtevA, arihaMtaceiANivA, aNagArevA bhAvi appaNo NIsAe urdU uppayai jAva-sohammo kappo, taM mahAdukkhaM kiyA gayA hai| uvAgacchittA' vahAM para Akara ke 'bhIe' bhayabhIta sthiti meM ghane hue "bhayagaggarasare' bhaya se gadagadakaNTavAle hone ke kAraNa spaSTa rUpase kucha bhI kahane meM asamartha hue usane kevala "bhagavaM saraNaM' atha bhagavAna hI mere rakSaka haiM 'dhuyamANe' isa prakAra se kahA-aura kahate ke sAtha vaha 'mamaM doNhavi pAyANa mere donoM caraNoM ke 'aMtaraMsi' vIcameM 'jhatti zIghratA ke sAtha 'vegeNa' vegapUrvaka 'samovaDie' gira gayA // sU0 8 // mAnasAta bhiyagaragarasare' ayathA ga ? ayara ra 4 vAta masamartha sevA yabhare 'bhagavaM saraNaM' evearn AN syA--" bhagavAna ! bhane mAparnu 25 / " "yamANe' yA pramANe mArato te 'mamaM doNhati pAyA' bhaa|| bhanne panI aMtaraMsi' 52ye 'jhatti vegeNa samovaDie 10tthI, vegaya' gAvIna payo. // sU. 8 // Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.2 mU09 zakrasya vicArAdinirUpaNam 441 khalla tahArUvANaM, arahaMtANaM bhagavaMtANaM, aNagArANaya acAsAyaNAe tikaTTha ohiM pauMjai, mamaM ohiNA Abhoei, hA ! hA! aho ! hato ahamaMsi tikaTTha tAe ukiTAe jAva-divAe devagaIe vajjassa vihi aNugacchamANe, tiriyamasaMkhejANaM dIva-samudANaM majjhaM majheNaM, jAva-jeNeva astegavarapAyave, jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchai mamaM cauraM gulamasaMpattaM vajaM paDisAharai, avIyAiM me goyamA ! muThivAeNaM kesaggevIitthA, tae NaM se sakke devide devarAyA, vajja parisAharittA mamaM tikhutto AyAhiNapayAhiNaM karei, vaMdai, namaMsai, evaM vayAsi-evaM khalu bhaMte ! ahaM tumbhaM nIsAe camareNaM asuriM deNaM, asurarapaNA sayameva, accAsAie, taeNaMmae parikuvieNaM; samANeNaM camarassa asuriMdassa, asuraraNNovahAe vaje nisaTTe, taeNaM mamaM imeyArUve ajjhathie, jAvasamupajjhitthA-no khalu pabhU camare asuriMde, asurarAyA, taheva jAva ohiM pauMjAmi, devANuppie ohiNA Abhoemi, hA ! hA! aho ! hatomhi tikaTu tAe ukiTAe jAva-jeNeva devANuppie teNeva uvAgacchAmi, devANuppiyANaM cauraMgulama: saMpattaM vajaM paDisAharAmi, vajjapaDisAharaNaTTayAeNaM ihamAgae, ihasamosaDhe, ihasaMpatte iheva ajjaM uvasaMpajittANaM viharAmi, taM khAmemi NaM devANuppiyA ! khamaMtu maM devANuppiyA! khamaMtu marahaMtiNaM devANuppiyA ! NAibhujo evaM pakaraNayAe Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 bhagavatI tikaTu mamaM baMdai, namasai, uttarapurasthimayaM disIbhAyaM aba. kamai, vAmeNaM pAdeNaM tikkhutto bhUmi dalei, camaraM asuriMdai __ asurarAyaM evaM vayAsI-mukkosi NaM bho! camarA ! asuriMdA! asurarAyA ! samaNassa bhagavao mahAvIrassa pabhAveNe-nahite iyANi mamAo bhayaM asthi tikaTTha jAmeva disaM pAunmae tAmeva disaM paDigae suu09|| chAyA-tatastasya zakrasya devendrasya devarAjasya ayametadrUpa AdhyatmikA, yAvat-samudapadhata-no khalu prabhuzcamaro'surendraH, amararAjaH no khalu samarthaH camaro'surendraH, asurarAjaH, no khalu viSayaH camarasya amarendrasya asurarAjasya Atmano nizrayA Urdhvam utpatya yAvat-saudharmaH kalpaH, nAnyatra arhantaM vA, 'tae NaM tassa' ityAdi / sUtrArtha-(tae NaM) isake bAda (tassa deviMdassa devaraNNo) usa devendra devarAja zakra ke (imeyArUve ajjhathie) isa prakAra kA AdhyAtmika (jAva samupajjhitthA) yAvata saMkalpa utpanna huA (no khalu pabhU camare asuriMde asurarAyA) asurendra asurarAja camara zaktivAlA nahIM hai / (no khalu samatthe camare asuriMde asurarAyA) asurendra asurarAja camara samartha nahIM hai (no khalu visae camarassa asuridassa asuraraNNo apaNo nissAe uTTa uppaittA jAva sohammo kappo) tathA asurendra asurarAja camarakA yaha viSaya bhI nahIM hai ki vaha 'taeNaM tassa' tyA satrArtha-(taeNaM) tyA2 mAI-400 ch|34| pachI (tassa deviMdassa devaraNo) devendra devaza1 24ne ( imeyArUve ajjhathie) mA prasAra mAdhyAmi (jAra samapatthijjhA) mAhi vizeSapANI 465 pana thye| 3 (no khalu pabhU camare amariMde asurarAyA) masurendra asu22101, mATo gadhA zazi thI, (no khalu samatthe camare amuriMde asurarAyA) masurendra asu2211 sabha2 Azal madhA samartha nathI. (no khalu visae camarassa asuriMdarasa asuraraNNo apaNo nissAe uTTa uppaittA jAva sohammo kappo) masurendra msu22|01 yabhara pAtAnI Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3. u.2 mU. 9 zakrasya vicArAdinirUpaNam 443 arhacaityAni vA anagArAn vA bhAvitAtmano nizrayA Urdhvam utpatati, yAvat saudharmaH kalpa tadmahAduHkhaM khalu tathArUpANAm, arhatAm bhagavatAm anagArANAJca atyAzAtanayA iti kRtvA avadhi prayuGkte, mAm avadhinA Abhogayati, hA ! hA ! aho ! hato'ham asmi, iti kRtvA tayA utkRSTayA yAvatapanI tAkatase yAvat saudharma kalpataka U~ce A sake (NaNNastha arihaMte vA arihaMtacejhyANi vA, aNagAre vA bhAviyappaNo NIsAe udde uppayae jAva sohammo kappo)parantu jaba yaha arihaMta kA, arihaMta caityoMkA arthAt-ahaita yAne sAdhuokA athavA bhAvitAtmA kisI anagArakA sahArA le letA hai to usameM vaha zakti A jAtI hai ki vaha yAvat saudharmakalpataka UMce AsakatA hai-A jAtA hai (taM mahAdukkhaM khalu tahA svANaM arihaMtANaM bhagavaMtANaM aNagArANaM ya accAsAyaNAe) ataH yaha mahAduHkhakI bAta huI hai-jo isa taraha se usake Upara maiMne vana pheMkA hai / kyoM ki isa prakAra se to usa vajra dvArA una tathArUpavAle arihaMta bhagavanakI, athavA bhAvitAtmA anagArakI AzAtanA hogI / "tikaTu' isa prakArase vicAra karake usane 'ohiM paujai' avadhijJAna kA upayoga kiyA (ohiNA) usa avadhijJAna se usane (mamaM Abhoei) mujhe dekhA 'hA ! hA ! aho ! hato ahaMmasi ttikaTTu tAe ukiTAe jAca divyAe devagaIe vajjassa vIhiM aNugacchamANe mujhe dekhakara 'are re aho ! aba maiM mArA gayA isa prakAra zatiyA sodhapa: sudhI bhAvAne samartha nathI. (NaNNattha arihaMtaceiyANi vA, aNagAre vA bhAviyappaNo NIsAe uTTa uppayae nAva sohammo kappo) paNa je te ahaMtanuM, ahaMta cityanuM athavA keI bhAvitAtmA aNagAranuM zaraNa pIsare to te sopabha65 sudhI paDAyavAna samartha manI za che. (taM mahAdukkhaM khalu tahAkhvANaM arihaMtANaM bhagavaMtANaM aNagArANaM ya accAsAyaNAe) to meM tenA cimaranA] upara vajI chADayuM e ghaNe duHkhane prasaMga bane che. A rIte tamArA dvArA me matalavAnanI mathavA mAvitAmA m||2nii mAzatanA thaze. (ttika) mA ne piyAra 4zana te (ohi pAuMjA) bhavadhijJAnanA Gun dhya. (ohiNA mamaM Amoei) mane savadhijJAnathI bhane nayA. (hA! hA! aho ! hato ahamasi tti kaTu tAe ukiTAe jAva diyAe devagaIe vajjassa vIhiM aNugacchamANe) bhane una-bhArI nizAthI yabhare 524 Guid yo te tIna to viyA dhyo, "mare re ! ve bhAI bhAvI pa-yu," sevA viyA2 za2 te tanA Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 bhagavatIma 6 divyayA devagatyA vajasya vIthim anugacchan tiryagasaMkhyegAnAM dvIpasamudrANAM madhyaM madhyena yAvat yatreva azokavarapAdapaH yatra mama antikaH tatra upA gacchati, mama caturaGgulam, asaMmAptam vajram pratisaMdarati, api ca mama gautama ! muSTipAtena kezAgrANi vijitavAn tataH sa zakro devendro devarAjaH vajraM prati saMhRtya mama trikRtvaH, AdakSiNapradakSiNAM karoti, bandate namasyati, evamvicAra kara vaha usa utkRSTa yAvat divya devasaMbaMdhI gati se vajrake rAste se hokara arthAta vajrako pakaDane ke liye usa vajrake pIche 2 calA, so jAtA jAtA vaha tiriyamasaMkhejvANaM dIvasamuddANaM mAM majjheNaM' tirache asaMkhyAta dvIpasamudroMke ghIcoM bIcase hokara jAva jeNeva asagavara pAyave jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchara' yAvat jahAM zreSTha azokavRkSa thA aura jahAM maiM thA vahAM AyA 'mamaM cauraM gulamasaMpattaM vajjaM paDisAdara' vahAM Akara usane mujhase sirpha cAra aMgula dUra rahe hue usa yantrako pakaDa liyA 'avIgAI me goyamA / muTTivAeNaM kesaggevIitthA) he gautama | jaya usa zakrane usa vajrako muSTise pakaDA-to muSTi karate samaya itanI jorakI havA nikalI ki usase mere kezAya hila gaye / 'taNaM te sakke deviMde devarAyA vajjaM parisAharitA mamaM tikkhuto AyAhiNaM payAhiNaM karei vaMda, nama'saha evaM vayAsI' isake bAda devendra devarAja usa zakrane vajrako pakaDa karake merI 3 tIna bAra pradakSiNA kI aura pradakSiNA dekara usane mujhe vadanA kI - namaskAra kiyA, vaMdanA namaskAra kara phira vaha isa prakAra utkRSTa, dica devagatithI vajrane pAchuM kheMcI levA mATe vajAnI pAchaLa paDayA. (tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majAM majjheNaM) tirachA bhane dvIpasamudronI vasye thaine uDatA uDate (jAva jeNeva asogavarapAyave jeNeva mamaM aMtie teNetra uvAgacchai) nayAM atheo'vRkSa nIce huM to tyAM te bhArI pAse bhAvI (mamaM cauraMgula saMpataM vajraM paDisAharai ) tyAM bhAvIne tethe bhArAthI yAra mAMga hara rasA sevA te vane ghaDI sIdhu (avIyAI me goyamA ! muTTivAeNaM mI tyA ) he gautama! nyAre zuddha tenI muThThIbhI vane paDyu tyAre bhuDI vALatI vakhate evA nterathI vAyu chUTaye ke mArA kezanA agrabhAga 4pI gayA, (ari aarh deviMde devarAyA vajjaM parisAritA mamaM tikkhuto AyAi payAdiNaM kare, vaMdas namasara evaM bayAsI pahane paDI sIdhA pachI, hebendra devrAja zake mArI traNavAra pradakSiNA karI tyAra bAda teNe mane vaNA namaskAra karyAM ' Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TI. za.3 u.2 sU. 9 zakrasya vicArAdinirUpaNam 445 avAdIda-evaM khalu bhagavan ! ahaM tvAM nizrAyaH camareNa amarendreNa, amararAjena svayameva atyAzAtitaH tato mayA parikupitena satA camarasya amarendrasya asurarAjasya vadhAya vajaM niHsRSTam / tato mama ayametadrUpaH AdhyAtmikA, yAvat-samudapadyata-no khalu prabhuzcamaraH amarendraH, amararAjastathaiva yAvatavadhi prayuje, devAnupiyAn avadhinA AbhogayAmi-hA! hA! aho ! hato. kahane lagA-evaM khalu bhaMte ! ahaM tumbha nIsAe camareNaM asurideNaM asuraraNNA sayameva acAsAie) he bhadanta ! asurendra asurarAja camarane Apake sahAre se mujhe merI zobhAse bhraSTa karanekA prayatna kiyA (taeNaM mae parikuvieNaM samANeNaM camarassa asuriMdassa asuraraNNo yahAe vajje nisaTTe ) usa samaya maine krodhameM Akara usa asurendra asurarAja camarako mAraneke lie vajra choDA (taeNaM) vAda meM (mamaM) mujhe (imeyAkhve ajjhathie jAva samupanjitthA) isa prakAra kA AdhyAtmika yAvat manogata saMkalpa utpanna huA ki (no khalu pabhU camare asuriMde asurarAyA taheva jAva ohiM pauMjAmi) asurendra asurarAja camara svayaMzaktizAlI to hai nahIM aura na usameM svayaM yahAM taka AnekI zakti hI hai vaha to tayArUpa bhagavaMta arihaMta Adi ke sahAre se yahAM taka A sakatA hai-ataH isI kAraNa vaha yahAM AyA hai-ityAdi vicAra karake pIche maiMne apane avadhijJAna kA upayoga kiyA taya (devANuppie ohiNA Abhoemi) avadhijJAnase Apa devAnupriyako dekhA-(hA! hA ! aho! hatomhi tikaTu bhane ! nmH||2. zana to bhane mA prabhArI 4ghu ( evaM khalu bhaMte ! ahaM tumbhaM nIsAe camareNaM amuriMdeNaM amuraraNA sayameva acAsAie) Dard ! asurendra, asurarAja camare Apane Azraya laIne mane apamAnita karavAno prayatna dhya che. (taeNaM mae parikuvieNaM samANeNaM camarassa amuriMdassa asuraraNNo vahAe vajje nisaTTe) tyA adhAzamA mAvAna masurendra msu22|| yabharanI hatyA 42pAne bhATe meM 100 syuDatu, (taeNa) tyAra pA (mamaM) bhane (imeyArUve ajjhathie jAva samupanjitthA) me AdhyAtmi, (yAvata) bhAgata kiyA thayo (no khalu pabhU camare amuriMde amararAyA taheva jAva ohiM pauMjAmi) surendra masu22000 camara ATale badhe zakitazALI nathI. saudharmakarSa sudhI AvavAnI tenI potAnI te zakti nathI ja. te ati bhagavAna Adine Azraya laIne ja sIdharma devalokamAM AvI zakayo haze, e vicAra karIne meM mArA avadhijJAnane upacAga karyo. tyAra (devANuppie ohiNA Abhoemi) 5 vAnupriyana layA. (hA! hA! aho! Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - 446 bhagavatIce 'smi, iti kRtvA tayA utkRSTayA yAvat-yora devAnamiyastazaiva upAgamchAmi, devAnupiyANAM caturaGgalam asaMmAtam yaja prati saMharAmi, vanapatisaMharaNArtha (tayA)m iha AgataH, iha samavasataH, iha saMbhAmA, ihaiva agha upasaMpadya viharAmi, tat kSamayAmi devAnupiyA ! samantAM mAM devAnumiyA: ! kSamitum aInti devAnupriyAH / naiva bhUyaH pacaM prakaraNatAyAm iti kRtyA mAM vandate, namasyati, tAe uphiTTAe jAva jeNeca devANuppie-teNeca uvAgacchAmi) dekhakara mujhe aisA bhAna huA ki are ! re ! aba to meM mArA gayA-isa prakAra vicAra kara phira maiM usa utkRSTa divya devagati se cala kara yAvat jahAM Apa devAnupriya virAjamAna haiM vahIM para AyA (devANuppiyANaM cauraMgulamasaMpattaM vana paDisAharAmi) vahAM Akara maiMne Apa devAnupriyase cAra aMgula dUra rahe hue usa bajrako pakaDa liyaa| isa taraha maiM (vajapaDisAharaNaTTayAeNaM ihamAgae, iha samosaDhe iha saMpatte iheva aja upasaMpajittANaM viharAmi) yahAM patrako pakar3ane ke liye AyA huuN| yahAM samavasta huA huuN| yahAM saMprApta huA huuN| aura yahIM para abhI ThaharA huA huuN| (taM khAmemi NaM devANuppiyA ! khamaMtu maM devANuppiyA ! khamaMtu marihaMtiNaM devANuppiyA ! ataH he devaanupriy| maiM Apase kSamA mAMgatA hUM-Apa devAnupriya ! kSamA karane yogya ho / (NAi bhujjo evaM pakaraNayAe tikaDu mamaM vaMdaha, hatomhi tikaTTA tAe ukiTAe jAva jeNeva devANuppie-teNeva uvAgacchAmi) tyAre mane bhAna thayuM ke "arere ! mAruM AvI banyuM," evo vicAra karIne te vajAne 54aa bhATe, Ta, hivyavAtithI na (yAvata) mA5 hevAnupriyanI pAse sAvyA. ( devANuppiyANaM cauraMgulamasaMpattaM vaja paDisAharAmi) hI bhAvAna sApavAnupriyA yA bhAMza 62 2DesAta pAne meM 54 bI. (vaja paDisAharaNaTTayAeNaM ihamAgae, iha samosaDhe iha saMpatte iheva ajja upasaMpajjinA viharAmi) bhane 54pAne bhATa mI mAlyo chu, te 21 bhA3' ahIM Agamana thayuM che, te kAraNe ja huM ahI saMprApta thayo chuM. ane atyAre ahIM hai mApane zava mAvyochu. (te khAmemi NaM devANuppiyA ! khamaMtu maM. devANupiyA ! khamata marihatiNa devANupiyA) tAivAnupriyA. . mAga chuM. he devAnupraya! Apa mane mApha kare. he devAnupriya! huM ApanI kSamAne pAtra zu. (NAi bhujjo evaM pakaraNayAe ti kaTTu mamaM vaMdai namasai) vehuM hI Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. za.3 u.2 sU. 9 zakrasya vicArAdinirUpaNam 447 uttarapaurastyaM digmAgam apakrAmati, bAmena pAdena trikRtvo bhUmi dalayati, camaram asurendram amurarAjam evam avAdIt-mukto'si bhoH ! camara / amarendra / asurarAja ! zramaNasya bhagavato mahAvIrasya prabhAveNa nahi taba idAnIM mama bhayam asti, iti kratvA yAmeva dizaM prAdurbhUtaH tAmeva dizaM prtigtH|.9|| namaMsai) aba Age punaH maiM aisA nahIM karUMgA isa prakAra kaha kara usa zakrane mujhe vaMdanI ko namaskAra kiyA (uttarapurasthimayaM disI bhAgaM avakamai) vaMdanA namaskAra kara phira vaha zaka uttara paurastya (IzAnakoNa) kI tarapha calA gayA (vAmeNaM pAeNaM tikkhutto bhUmi dalei, camaraM asuriMdaM asurarAyaM evaM kyAsI) vahAM jAkara usane vAma caraNako tInavAra pRthvIpara paTakA tathA asurendra asurarAja camara se isa prakAra kahA-(mukko siNaM bho camarA ! asuriMdA ! asurarAyA ! samaNassa bhagavao mahAvIrassa pabhAveNaM) he asurendra asurarAja camara ! tuma zramaNa bhagavAn mahAvIrake prabhAva se mere dvArA choDa diye gaye ho (nahi te iyoNi mamAo bhayaM atthi) aba tumheM mujhase kucha bhI bhaya nahIM rahA haiM / (ttikaTu) isa prakAra kahakara vaha zakra (jAmeva disaM pAunbhUe tAmeva disaM paDigae) jisa dizA se prakaTa huA thA-AyA thA usI dizA kI tarapha lauTa gayA / paNa AvI bhUla nahIM karuM. ema kahIne teNe mane vaMdaNu karI, namaskAra karyA. (uttarapurasthimayaM disIbhAgaM avakkamai) yA nabhA2 4zana te thAnAbhAM yAyo gayo (vAmeNaM pAeNaM tikkhutto bhUmi dalei, camaraM amuridaM amurarAyaM evaM kyAsI) tI mate teNe samA pAne vA2 sabhIna 52 57DIna hevendra devarA04 yabharane mA prabhAe dhu-(makko si NaM bho camarA ! asuriMdA ! asurarAyA ! samaNassa bhagavao mahAvIrassa pabhAvaNaM) ke masurendra ! asu22104 yabhara ! zramaNa bhagavAna mahAvIranA prabhAvathI Aje tuM mArA hAthamAMthI bhayamukata thavA pAmyuM che. (nahi te iyANi mamAo bhayaM athi) va tAre bhArAthI 42vArnu 129 nathI. (cikaTa) meM prabhAe jAnate 24 (jAmeva disaM pAunbhUe tAmevadisa paDigae) je dizAmAMthI prakaTa thaye hatuM, eja dizAmAM pAchA pharI gaye. Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ityata Aha Atmagato vicAnasAmarthyamasaMmbhAgataH, 448 bhagavatI TIkA-'taeNaM' tataH khalu camarasya mama caraNazaraNamApanantaraM 'tassa sakassa deviMdassa devaraNo' tasya zakraspa devendrasya devarAjasya 'imeyAste anmatyie' ayam etadrUpaH AdhyAtmikaH adhunevAgre vakSyamANasvarUpaH adhyAsmasambandhI 'saMkalpa' vicAraH yAvatpadasaMgrAdItayA pratIyamAnaH 'jAva-samapaliyA' yAvat-samudapadhata, yAvatpadena 'citie, patthie, kapie,manogae, saMkappe' cintitaH, prArthitaH, phalpitaH, manogataH, saMkalpa:-iti saMgrAmam / tatra camarasya saudharmakalpotpannasAmarthyamasaMmbhAvyaM Azcaryacakitasya zakrasya AdhyAtmikaH Atmagato vicAraH ahara iva kizcita samutpannA-sa punaH kIdRza ityata Aha-cintitaH punaH punaH smaraNarUpo vicAro dvipatritaitra pUrvApekSayA TIkArtha-'tae NaM se jaya camarane mujha mahAvIra ke caraNoM kI zaraNa prApta karalI taba usake yAda 'tassa deviMdassa devaraNo sakassa' usa devendra devarAja zaka ko 'imeyAkhce ajjhithie' yaha isarUpa AdhyAtmika saMkalpa 'jAva samupajitthA' yAvat utpanna huaa| yahAM yAvatpada se saMkalpa ke ye 'ciMtie, patthie, kappie, manogae, cAra vizepaNa gRhIta hue haiM / saudharmakalpameM utpanna hue zaka ko camarameM aisI zakti to hai nahIM aisA jAnakara ke phira bhI usane mujhe zobhA se bhraSTa karane kA vicAra kiyA-isa prakAra khyAlakara Azcarya jaba huA-taba usako aisA vicAra huA-yaha vicAra AdhyAtmika isa liye kahA gayA hai ki yaha pahile indra-zaka kI AtmA meM . aGkura kI taraha kizcit rUpameM utpanna huA bAda meM vahI vicAra dvipatrita aGkura kI taraha pahile kI apekSA punA2 smaraNarUpa hone ke kAraNa kucha adhika mAtrAmeM puSTa huA isaliye use cintita kahA gayA hai| bAdameM vahI vicAra icchAdvArA nirNatum iSTa huA-ataH puSpita hue sAtha-'taeNaM' yabharendrane mAravA bhATe 50 ch|uyaa pachI ta deviDamsa TenaraNo sakkassa' vendra 12200 zahane 'imeyArUve ajjhathie' mA prahAra AdhyAtmi, yintita, prArthita, pani manogata 'jAva samupajitthA yAra utpanna thaye " padathI bIjA je pada grahaNa karAyAM che te artha paNa uparanA vAkyamAM Apyo che te vicAra pahelAM tenA manamAM aMkuranI jema ubhaLe, tethI te vicArane AdhyAtmika kahyo che. jema akaramAMthI ke vicAra vAraMvAra AvavA lAgyA tethI tene cintita kahyo che. tyAra bAda pupita thayelA namAM te Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u 2 sU. 9 zakrasya vicArAdi nirUpaNam 449 kizcidadhikaH prArthitaH-nirNetu-micchayA ISTarUpeNa svIkRtaH puppita iva vikasitaH, tadanu kalpitaH sa eva vicAraH camarotpatanaviSayakanizcayo, vyavasthitaH pallavitaiva dRDhIbhUtaH, tataH manogataH manasi dRDharUpeNa sthirIbhUtaH saMkalpo vicAraH samudapadyata-samutpannaH ityAzayaH / saMkalpasvarUpamAha-'no khalu pabhU' ityAdi / no, nahi kila svayaM prabhuH zaktaH 'camare amariMde, asurarAyA' camaraH asurendraH, asurarAjaH 'no khalu samatthe camare asuriMde asurarAyA' naiva khalu svayaM samarthaH, saMgataH arthaH prayojanaM yasya sa saMgataprayojanaH camaraH asurendraH amurarAjaH, 'no khalu visaye naiva khalu viSayaH svarUpayogyatA 'camarassa' camarasya 'asuriMdassa' __ asurendrasya 'asuraraNo' asurarAjasya 'appaNoM' AtmanaH 'nissAe' nizrayA aMkura kI taraha vaha aura adhika vikasita huA-isa kAraNa use prArthita prakaTa kiyA gayA hai / kalpita use isaliye kahA gayA hai ki vahI vicAra camarotpatanavipayaka nizcaya meM pallavita hue aMkura kI taraha dRDhIbhUta ho gayA-taya vaha manameM dRDharUpase sthirIbhUta hokara utpanna huA-ataH use manogata kahA gayA hai / zakrake manameM kaisA kyA saMkalpa huA-isa bAta ko spaSTa karane ke liye prabhu kahate haiM 'no khalu pabhu' ityAdi-'camare asuride asurarAyA no khalu pabhU' usa zakrane aisA vicAra kiyA ki-asurendra asurarAja camara svayaMsamartha nahIM hai 'no khala samatthe camare asuriMde asurarAyA' asurendra asurarAja camara samartha saMgata prayojanavAlA nahIM haiM, 'nokhalu visae camarassa asuriMdassa asurarapaNo asurendra asurarAja camara ke aisI svarUpa yogyatA bhI nahIM hai jo vaha 'appaNo nissAe' apanI nija aMkuranI jema te vicAra vadhAre vikasita thaye ane e rIte te vicAra vadhAre nizcita ane ISTa khape, tethI tene prArthita kahyo che. te vicArane kAlpanika kahevAnuM kAraNa e che ke camare je utpAta macAvyuM tenA kAraNanI kalpanA te vicAra dvArA karavAmAM AvI che, ane te vicArane mane gata e kAraNe kahyo che ke te vicAra bIjA koInI pAse prakaTu karAye na hate-tene manamAM ja daDha tha hato zakanA manamAM ze vicAra utpanna thayA te have mahAvIra prabhu gautama pAse prakaTa kare che- 'camare amuriMde. asurarAyA no khalu pabhU' asurendra asura2004 yama2 mej 42pAne zatamAna nathI. 'no khala samatthe camare asuriMde asurarAyA' asurendra asurarAja camara pitAnI jAte ja potAnI zakitanA jore Ama karavAne samartha nathI. 'no khalu cisae camarassa asuriMdassa asuparaNNo appaNo nissAe uTTha uppa Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 bhagavatIsUtre sAhAyyena mAzrayena 'u' Urdhvam 'upparattA' utpasya 'jAna - sohammo kappo' yAvat saudharma: kalpaH gamanasAmadhye na saudharmaparyantaM svayamutpazya tasya camarasya gamanasAmadhye nAsti iti zakraH svayaM vicArayati ityarthaH, apavAdamAha - 'NaSNastha' ityAdi / nAnpatra, vakSyamANAdAditrayaM vidyAyAnyaM yaM kamapi Azritya UrdhvaM naiva kathamapi gantuM samartho bhavati ityAha- 'arihaMte cA', aI to vA, 'arihaMtacehayANi yA ' arhaccetyAni vA chadmastha tIrtha karAn vA, 'aNagAre yA bhAviappaNI' anagArAn vA bhAvitAtmano vihA kI zakti kI sahAyatA se 'uDDa Upara 'uppaisA ' ur3akara 'jAva sohammo kappo' yAvat saudharmakalpataka jA sake isa prakAra zakrane camara ke yAvatsaudharmakalpataka jAne ke viSaya meM vidhimArgakA vicAra kiyA - sAthameM usane yaha bhI vicAra kiyA ki camara ke isa prakAra se yAvatsaudharmakalpataka jAnemeM jo apavAda mArga hai vaha isa prakAra se hai- 'gaNattha' ityAdi - isameM yaha prakaTa kiyA gayA hai ki ahadAditraya ko chor3akara cAhe vaha aura kisI kI bhI sahAyatA kyoM na le to bhI vaha Upara saudharmakalpataka kisI bhI taraha se nahIM jA sakatA hai - yahI viSaya 'arihaMte vA arihaMta cehayANi vA aNagAre vA bhAvi appaNo NIsAe uDDa uppayaha jAya sohammo kappo' isa sUtra - pATha se puSTa kiyA hai- 'NaNNattha' kI saMskRta chAyA nAnyatra aisI hai isameM anyatra kA tAtparya hai - inake binA / kinake binA to isake liye kahA gayA hai ki 'arihaMte vA' arihaMtoM ko 'arihaMta ceiyANi ittA jAva sohammo kappo' asurendra asurarAna yabharabhAM bhevI potAnI ardha cAyu yogyatA nathI, ke jene Azraya laIne-te saudhama kalpa devalAka panta jaI zake. A rIte zakrendre camarendranA saudharmAM95 sudhInA Agamana viSe vidhimAnA vicAra karyAM. sAthe. sAthe teNe te mATenA apavAda mAnA paNa vicAra karyAM. teNe apavAda mAnA vicAra ThevI zate yoM, te nIyenAM sUtroM dvArA aSTa thayo che'gaNastha' chatyAhi tebhAM me vAta prakaTa karavAmAM AvI che ke ahaMtAdinA AzrayathI ja evuM khanI zake che--khIjA phAInI paNa sahAyathI te saudharma devaleAka sudhI AvI zakavAne samarthAM nathI. eja vAta nIthenAM sUtro dvArA 2 rI che - 'arihaMte vA arihaMta ceiyANi vA aNagAre vA bhAvi appaNo NIsAe uDDa uppayai jAva sohammo kappo "gaNattha'nI saMskRta chAyA 'nAnyatra' che bheTate he 'tebhanA vinA' honA vinA ? me matAvanA bhATe madhu che ahatA athavA mahataaiyo chadmastha tIrthaMkarA, athavA bhAvitAtmA aNagArAnA Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za03 u. 2. 9 zakrasya vicArAdinirUpaNam 451 yAnyaM 'NIsAe' nizrayA Azritya 'uDDha' Urdhvam 'uppaya' utpatati, 'jAbasohammo kappo' yAvat saudharmaH kalpaH, arthAt sa camaraH ardhadAditrayaM vihAyAnyAzrayeNa naiva kathamapi Urdhva saudharmakalpa paryantam utpatitumaItIti zakrasya manasi saMkalpaH samutpannaH 'taM mahAdukhaM khalu' tat tasmAt vajramakSepaNadvArA mahAduHkhaM khalu bhaveda 'tahArUvANaM' tathArUpANAM bhUmaNDale vicaratAm 'arihaMtANaM' arhatAm 'bhagavaMtANaM' bhagavatAm ' aNagArANaM ya' anagArAgAJca 'accAsAyaNAe' atyAzAtanayA 'ttikaTTu' iti kRtvA manasi sambhAvya 'ohi ' avadhi avadhijJAnam avadhijJAnaprayogaM kurute 'pauMjar3a' prayuGkte tataH 'pajaM jittA' mayujya - avadhijJAnopayogaM kRtvA 'mamaM' mAm ' ohiNA' avadhinA vA' athavA chadmastha tIrthakaroM ke, athavA 'bhAvi appaNI aNagAre vA' bhAvitAtmA anagAroM ke binA vaha camara anya dUsaroM kI nivAse yAvat saudharmakalpataka urdhvameM nahIM ur3a sakatA hai / yadi urdhva meM saudharmakalpataka ur3a sakatA hai to ina arhadAdikoM kI nizrA se hI ur3a sakatA hai aisA zakra ke manameM saMkalpa huA - 'taM mahAdukkhaM khalu isa kAraNa maiMne jo camara ke prati vajrakA prakSepaNa kiyA hai-caha maiMne ThIka nahIM kiyA hai - isase to ulTA mujhe hI yaha bar3A duHkha huA hai kyoM ki isake prakSepaNa dvArA 'tahAkhvANa' tathArUpadhArIbhUmaNDalameM vicaraNa karane vAle 'arihaMtANaM' arihanta bhagavantoM kI aura 'aNagArANaM' anagAroM kI mujhase 'accA sAyaNAe' AzAtanA huI hai ' tikaTu' aisI mana meM saMbhAvanA karake usane 'ohiM' apane avadhijJAna kA 'pauMjaha' prayoga kiyA 'paraMjittA' avadhijJAna kA upayoga karake 'mama' mujhe usane 'ohiNA' apane avadhijJAna se 'aabhoAzraya lIdhA vinA carendra saudha kalpa sudhI uMce uDI zakavAne zaktimAna nathI' aha ta smAdinI nizrAthI [AzrayathI] ja te saudha kalpa sudhI uDI zake che. A prakArane vicAra zakrendranA manamAM utpanna thayA. 6 accAsAyaNAe 1 'taM mahAdukkhAM khalu ' tyAre tene bhanabhAM lAre huH yayu. tene thyu } yabharanA tara va IDIne 'tahAruvANaM' tathA3yI dhArI-lUma usamAM vizraraeyu 42nArA arihaMtANaM' arihaMta bhagavatonI bhane 'aNagArAgaM' gugArAnI ' bhArA patI azAtanA 4rAI che. 'ttikaTTu ' bhanabhAM yA prabhAranI zabhyatAno vizAra * 'ohi paraMja' te tenA avadhijJAnano upayoga yo 'paraMjitA ' avdhijnyaanne| upayoga rIne tethe 'mama' bhane [mahAvIra alune] 'ohiNA Abhoei 1 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - - 452 bhagavatiko avadhimAnopayogena 'AgoeI' Amogayavi paripazyati paridRzya ca ' hA ! hA ! aho / hato ahamaMsi' hA hA aho! iti mahAduHkha hato'hamasmi hA ! hA! iti vAradvayamayogeNAtizayakhedaH aho / iti zabdena aniduHkhaM sucyate, tadAha-hato'hamasmi hA! hato'smyaham mahatI anartha saMbhAvanA nikadu' iti kRtvA vicArya 'tAe upiTAe' tayA pUrvoktayA utkRSTayA 'jAra-dinAe devagaIe' yAvat-divyayA devagatyA, gAyatkaraNAt 'tvaritayA capalayA' ityAdi saMgrAham 'vanassa vIhI yasya vIthim bajagamanamArgam 'aNugacchamANe' anugacchan yajamAdAtu manusaran 'tiriyamasaMkhejANaM dIvasamudANaM manaM majheNaM' tiryagasaMkhyeyAnAm dvIpasamudrANAM madhya madhyena 'jAva-jeNe' yAvatei' dekhA-aura dekhakara ke 'hA! hA ! aho ! hato ahamasi' are ! yaha to par3e duHkha kI bAta huI hai-mai to mArA gayA -'hA hA' ye kheda sUcaka avyaya haiN| inake do dhAra prayoga karane se zaka ko mahA duHkha huA yaha prakaTa hotA hai 'hato'smyaham ' isa se vaha zakra 'mahatI' anartha hone kI saMbhAvanA hai| aisA mAna rahA hai / 'ttika aisA vicAra kara 'tAe ukkiTThAe' vaha zakra usa pUrvokta utkRSTa 'jAva divyAe devagaIe' yAvat divya devagati se-yAvata zabda labhya tvarita evaM capala Adi vizepaNoM vAlI devagati se-'vajassa vIhiM' vajra jahAM se hokara gayA thA usI mArga se hokara 'aNugacchamANe vajra ko pakar3ane ke liye calA-mArga meM Aye hue 'tiriyamasaMkhejjANaM dIva samuddANaM' tirache asaMkhyAta dvIpa samudro ke 'majjhaM majjheNaM' ThIka avadhijJAnathI joyo kahevAnuM tAtparya e che ke avadhijJAnane upayoga karIne teNe joyuM ke amarendra mahAvIra bhagavAnanA AzrayathI saudharmadevalokamAM AvavAnI hiMmata 4 // utA. tyAre tenA bhumamAthI ma / nIjI 57yA 'hA ! hA! aho! hato ahamasi' bhare ! bhAta sAre nI pAta tI. ye bhA3 mAvA panyu ! tti ) e khedadazaka avyaya che. tene be vAra prayoga karIne zakanuM mahAduHkha 42 zayu che. 'hato ahamaMsi' mA zaprayoga dvArA zane mahAna manartha thapAnI 24yaan am cha,' mej va che. 'ttika, mevo piyAra 'zatA ukkittaae| 14 tenI 62 mA vizeSathI yuti 6i0ya devagatithI vajassa pari 2 bhAga thI 11 yu tu te bhArga 'aNugaMcchamANe' nI pA7 5.yo. 40 pyethii| DI devA bhATa ta tanA piich| 53.yo. 'tiriyamavajA jamje A rIte tene pIcho pakaDatAM mArgamAM AvelA tirachA asaMkhyAta Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 453 prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 2 sU. 9 zakrasya vicArAdinirUpaNam yatraiva yasminneva sthAne yAvatkaraNAt vyativrajana yatraiva jambUdvIpo dvIpaH, bhArataM varSam saMsRmArapuraM nagaram azokavanakhaNDam udyAnam iti saMgrAhyam / 'asogavara pAyave' azokavarapAdapaH 'jeNeva mamaM aMtie ' yacaiva yasminneva sthAne mama antikam sAmIpyam 'teNeva ' tatraiva tasminneva pradeze sthAne vA 'uvAgaccha ' upAgacchati, upAgatya ca 'mamaM' mama 'cauraMgulamasaMpattaM' caturajhulamasaMprAptam mama sthAnAt caturaGgalidUrasthitaM ' vajja' vanam 'parisAharar3a ' pravi saMharati pratigRhNAti Adate 'aviyAI me' api ca mama 'goyamA' he gautama! 'muhiMbA' muSTivAtena 'kesamge' kezAgrANi 'vIityA' avIjayat arthAt ati vegavatyA muSTayA saMsaktAGgalirUpayA jhaTiti vajramatigrahaNasamaye saMjAtapavanena mama kezAgrANi kampayattisma, 'taeNaM se' tataH cannamatisaMharaNAnantaraM khalu saH bIcoM bIca se calakara vaha zaka 'jAva jeNeva' yAvat jahA~ para 'asogavarapAyave' uttama azoka vRkSa thA aura 'jeNeva mamaM aMtie' jahAM para maiM thA merI samIpatA thI - ' teNeva uvAgacchadda' vahIM para AyA / yahAM 'yAvat' zabda se calate2 vaha jahAM jaMbUdvIpa nAmakA dvIpa bhArata varSa, suMkhumArapura nagara, azoka vanakhaMDa nAmaka udyAna, 'isa pATha ko grahaNa huA hai| vahAM Akara ke 'mamaM cauraMgulamasaMpattaM, he gautama! mere sthAna se cAra aMgulakI dUrI para rahe hue 'vajjaM, vajrako usa zakrane 'paDisAharai' pakaDa liyA / aviyAI, pakaDate samaya jo bAta aura huI vaha 'goyamA' he gautama ! isa prakArase hai jaba usane vajrako pakar3A taba usane 'muTTivAeNaM' muSTikI vAyu se 'me' mere 'kesagge' kezAgroM-cAloM kI nokoM ko 'vIitthA' hilAdiyA jaise paMkhAkI havA na kara dI ho aisI havA nikalI-so ve usase dvIpa samudronI varayethI pasAra thAne 'jAva jeNetra asoganarapAya vez yAvata nayAM zreSTha zmazo'vRkSa nI nIce 'jeNetra mamaM aMtie nayA hu tapasyA 4rI rahe / iteA tyAM te bhArI pAse 'utrAgacchai'bhbhAvyo. aDDI 'jAva' pahatho me tAvavAmAM Avyu che yUddhIya nAmanA dvIpanA, bhAratavaSa~mAM AvelA susumArapura nagaranA azeka vanakhaMDa nAmanA udyAnamAM AvelA arAkavRkSa nIce mahAvIra bhagavAnanI pAMse te zakrendra Avyo tyAM bhAvIne 'vajja' tethe 100ne 'pADisAharai' paDI sIdhu'. 'goyamA' he gautama ! 4 aviyAI muTThitrANaM me kesaggevIitthA' tethe nyAre bhane pachaDI sIdhu tyAre tenI muTThImAMthI nIkaLelA vAyue mArA kezAcone kapAvI dIdhA. che ke jayAre teNe vajAne pakaDIne ghaNA jorathI muThThI baMdha kahevAnuM tAtparya e karI dIdhI, tyAre tenI Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 - - - bhagavatIya 'sarake devide devarAyA' zako devendraH, devarAjaH 'vana paDisArittA' vajra mati sadasya 'mamaM mama 'tipayutto' nikatvaH vAratrayam 'AyAriNapayADiNaM pharei' AdakSiNamadakSiNaM dakSiNAvartamadakSiNaM karoti 'vaMdara, namasai,' vandate namasyati, pandityA namasthityA ca evam vasyamANamakAreNa 'vayAsI abAdI 'evaM khala bhaMte evaM khalu bhadanta / ahaM 'tuma nIsAe' tvAM nizrayA Azritya tavAzrayeNa 'camareNaM arideNaM' * camareNa anurendreNa 'amuraraSNA' amura. rAjena 'sayameva' svayameva 'acAsAie' atyAzAtitaH apamAnitaH 'taeNaM tataH apamAnonantaram khala 'mae' mayA parikutrieNaM samANeNaM' parikupitena atyanta kopAvipTena satA 'camarassa' camarasya 'amariMdassa' amarendrasya 'bhamuraraNo' kaMpita ho gaye tAtparya yaha hai ki bajrako pakar3ate samaya jaba usane --pakar3akara par3e jora se muhi baMda kI to aMguliyoM ke Apasa meM ekadama vega se mila jAne ke kAraNa usane vAyukA saMcAra huA-so usase mere kezAgra kaMpita ho uThe 'tae NaM' cajako pakaDa lene ke bAda se sakke devide devarAyA' usa zaka devendra devarAjane 'vajja paDisAharitA' vajra ko saMkucita karake pratisaMharaNa karake 'mamaM merI 'tirakhutto' tIna pAra 'AyAhiNapayAhiNaM phareI' AdakSiNa pradakSiNa pUrvaka 'vaMdA namaMsaI caMdanA kI namaskAra kiyA / vandanA namaskAra karake phira 'evaM vayAsI' usane isa prakAra kahA 'evaM khalu bhaMte ! ahaM tubhaM nIsAe' he bhadanta ! maiM ApakI nizrA lekara 'sayameva asurideNaM asuraraNNA camareNaM' svayaM hI asurendra asurarAja camara ke dvArA 'acAsAie' apamAnita kiyA gayA huuN|'te NaM mae kuvieNaM samANeNaM' ataHmujhe atyaMta krodha A gayA aura isa kAraNa maiMne 'asu. AMgaLA ati vegathI saMmilita thavAthI temAMthI chUTelA vAyuthI mahAvIra prabhunA zAyI thI 41. 'taeNaM parane 54ii dIdhA pachI, 'se sakke devide devarAyA' tevendra 1201 'vanaM paDisAharitA' 100d pratiY 4zana 'mama' bhArI "tikkhutto' ra vAra 'AyAhiNapayAhiNaM karei' mAkSie prakSiA pUrva 'vaMdai namasai' ! 421, namA2 . are nabha7424zana to bhane evaM vayAsI' mA pramANe :-. khala bhaMte mahanta ! 'ahaM tubhaM nIsAe sayameva asariMdeNaM asararaNA camareNaM' mApanA mAzraya rAdhA cha vA asurendra sasu2214 yabhara pAsa acAsAie' bhAI apamAna 2 cha, 'taeNaM mae kuvieNaM samANe' Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3u.2 mU. 9 zakraspa vicArAdinirUpaNam 455 amurarAjasya 'vahAe' vadhAya 'vajje nisa?'. vajaM niHsRSTam prakSiptam 'taeNaM' tato vajamakSepAnantaraM khalu 'mama' mama 'imeyArUve' ayam etadrUpaH agre vakSya mANasvarUpaH 'ajjhathie' AdhyAtmikaH AtmagataH adhyAtmasambandhI vicArarUpaH saMkalpaH 'jAva-samupanjitthA' yAvat-samudapadyata, samutpannA, yAvatkaraNAt cintitaH, prArthitaH, kalpitaH manogataH, saMkalpa - iti saMgrAhyam, tatra saudharmakalpotpatitasya camarasyopari kopena vajraM prakSipya zakrasyA''dhyAtmikaH AtmagataH vajraprakSepaviSayakaucityAnaucityavicAraH kiJcita aGkurita itra samutpannaH riMdassa asuraraNNo camarassa' amurendra asurarAja camarako 'vahAe' mArane ke liye 'vajje nisaTTe' vajra chor3a diyA 'tae NaM' vajra chor3ane ke bAda 'mama' imeyArUve, ajjhathie jAva sagujjhinthA. mujhe yaha isa prakArakA yAvat vicAra utpanna huA-yahAM 'yAvat ' zabda se 'cintita, prArthita, kalpita, manogata saMkalpa' ina padoM kA grahaNa huA hai| jaya camara saudharmakalpa meM pahuMca cukA aura usane vahAM indra ke prati vinA vicAre bolanA prAraMbha kara diyA aura isI kAraNa indrane kupita hokara usake Upara vanakA prakSepa kiyA taba zakra ko Atmagata aisA kucha vicAra utpanna huA ki maiMne camara ke Upara jo vajrakA prakSepa kiyA hai vaha ucita kiyA hai yA anucita kiyA hai| bAda usane isa bAtako ghAra 2 smaraNa kiyA ata: vahI vicAra pUrvakI apekSA kucha aura adhika ho gayA, isaliye prathama avasthA meM aMkura kI taraha alparUpa hone kI apekSA vahI vicAra yAra 2 smaraNa te 2ai bhane 5 yapAthA 'asuriMdassa asuraraNNo camarassa vahAe' masurendra asu22yabharane vadha 42vAne bhATe 'vajje nisa' bhA21 43 400 ch| vAmAM Avyu 'taeNaM' syArA 'mamaM imeyArUve ajathie jAva samupajjitthA' bhane mA prrne| mAyAmi mA vizeSAvAjA piyAra yAvyA. mI 'jAva' 56thA yAntata, prArthita, kalpita ane manogata saMkalpa payatanA pade grahaNa karAyAM che. jyAre amarendra saudharma kalpamAM pahoMce ane teNe zakane ghaNuM kaThora vacane saMbhaLAvyA tyAre zake dhAvezamAM AvI jaIne tenA Upara vaja pheMkayuM. tyAra bAda tenA manamAM e vicAra AvyuM ke meM camara upara vajAne prahAra karyo te ucita che ke anucita che?" A prakArano vicAra aMkaranI jema tenA aMtaHkaraNamAM uddabhavyo. tethI te vicArane AdhyAtmika kahyo che. tyArabAda te vicAra tenA manamAM vAraMvAra AvavA lAgyo. jema aMkuramAMthI phaNage kaTe tema te vicAra tenA manamAM vadhAro Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 bhagavatIne tadanucintitaH-punaH punaH smaraNaviSayIkRtaH dvipatrita iva pUrvApekSayA kizi dadhikaH, tataH mArthitaH-camarammati panaprakSepasya yuktAyuktatvajJAnArtham iSTarUpeNa svIkRtaH pallavita iva, vyavasthitaH, tataH kalpitaH nedaM vanakSepaNaM mayA samu. citaM kRtamityevaM dRDharUpeNa nidhaya viSayIkRtaH puSpita iva sthirIbhUtaH, mano. gataH saMkalpaH maryathA'nucitaM kRtamityevaM manasi nidhivarUpega sthitaH pallavita isa vicAra: samudapadhata-samutpanna ityarthaH / saMkalpasvarUpamAha-'no khalu camare' iitpaadi| no khalu prabhuH samartha: camaraH 'amuriMde amurarAyA' amurendraH purarAnaH 'tahera' tathaiva pUrvatradeva 'jAva meM Ane lagane kI apekSA vipatrita hue aMkura kI kucha adhika mAtrA cAlA bana gayA ataH use yahAM cintita rUpa se kaha diyA gayA hai| jaya camarane mujha se asabhya vyavahAra karane kI manameM ThAnI taba isake uttara meM jo maiMne usake Upara vajra kA prakSepa kiyA-vaha ucita hI kArya kiyA hai isa prakAra vaha vicAra iSTarUpa se svIkRta ho jAne ke kAraNa pallavita hue aMkura kI taraha aura adhika spaSTa ho gayA-ataH use yahA~ prArthita kahA gayA hai| bAda meM jaba zaka ko vajrakA prakSepaNa jo maiMne kiyA hai vaha ucita nahIM kiyA hai aisA dhyAna AyA taya dRDharUpa se nizcaya kA vipaya panA huA vahI vicAra puSpita hue aMkura kI taraha sthirIbhUta ho gayA manogata vicAra jo isa kAraNa kahA gayA hai ki manane isa bAtako mAna liyA ki yaha kArya sarvathA anucita kiyA gayA hai-isa taraha manameM nizcitarUpase sthita hone ke kAraNapallavita hue vicAra usa zakra ke utpanna hue / zakra ke jo vicAra huA vaha isa prakAra se hai-nokhalu camare' ityaadi| vadhAre dRDha thavA lAgyo. tethI te vicArane "citita' kahyo che. jyAre camare mArI sAthe asabhya vartana batAvyuM tyAre ja meM tenA upara mAruM vaja calAvyuM. meM UMcita kArya ja karyuM che. A rIte te vicAra ISTa rUpe svIkRta thavAthI tathA vadhAre spaSTa thavAthI pallavita banelA aMkuranI jema tene prArthita kahyo che tyAra bAda jyAre zakane ema thayuM ke meM je vaja cheDyuM, te ucita kArya thayuM nathI, tyAre te vicAra saMpUrNataH nizcita banavAthI tene pupita thayelA aMkuranI jema kAlpanika kahyo che. teNe manamAM nizcita rUpe evuM mAnI lIdhuM ke meM vaja choDyuM te tadana anucita a che tethI te vicArane "mAgatakahyo che. A rIte pallavita thayelA aMkuranI jema nizcitarUpe utpanna thayele vicAra tenA manamAM Avyo zakane je vicAra Avyote ve sUtrA 42 42 cha-'no khalu camare' UtyAha.. Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadinkA TIkA za.3 u. 2 sU. 9 zakrasya vicArAdinirUpaNam 457 -ohiM' yAvat avadhi 'pauMjAmi' prayuje avadhijJAnopayogam ahaM kRtavAn yAvakaraNAta no khalu camaraH samarthaH ityArabhya nAnyatra arhatoveti madhyam Urdhvamutpatati yAvat saudharmaH kalpaH ityantaM saMgrAhyam / 'devANuppie' devAnupiyAna bhagavato bhavataH 'ohiNA' avadhinA avadhijJAnena 'Abhoemi' AbhogayAmi paripazyAmi, paridRzya ca / hA! hA ! aho ! hatomhi' hA ! hA ! aho iti mahAkhedaM hato'smyaham vajraprakSepeNa bhagavato'tyAzAtanAM sambhAvyA nitAntakhedena hAhAkAraM kurvana bhayabhItaH saJjAtaH 'ttikaTTha' itikRtvA bhagavato''asuriMde asurarAyA camare no khalu pabhU 'asudendra asurarAja camara svayaM samartha nahIM hai yahAM se lekara taheva jAva ohiM pauMjAmi' yahAM taka ko pATha zakra ke vicArarUpa meM grahaNa karanA caahiye| yahAM yAvat pada se 'no khalu camaraH samarthaH' yahAM se lagAkara 'nAnyatra ahatovA, arhacaityAni yA anagArAn vA bhAvitAtmAno nizrayA urva utpatati yAvat saudharmatkalpa:' yahAM taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai / isa prakAra vicAra karake jaba indrane apane avadhijJAna kA upayoga kiyA-taba vaha prabhu se kahatA hai ki he bhadaMta ! maiMne 'ohiNA' avadhijJAna ke dvArA 'devANuppie Abhoemi' Apa devAnupriya ko dekhA dekhakara 'hA! hA! aho hato'mhi ttika tAe ukiTThAe jAva jeNeva ___'amariMde asurarAyA camare no khalu pabhU' * masurendra asu22404 yabhara pAte 1 meTa samaya nathI' tyAMcI za3 4Ane 'taheva jAva ohiM pauMjAmi' sudhAnA pATha zakrane Avelo vicAra darzAve che ahIM 'nAtra padathI je sUtrapATha grahaNa karANe che tene sArAMza nIce pramANe che-cakra pite tenA pitAnA sAmarthyathI saudharma devaloka sudhI AvI zakavAne samartha nathI. ahaMta bhagavAna athavA ahaMta catya athavA bhAvitA mA aNagAra sivAya bIjA keInI paNa nizAthI [AzrayathI] saudharma devaka sudhI te AvI zake ja nahIM. A pramANe manamAM nizcaya karIne jyAre teNe avadhijnyaanyii nayu tyAre 2 nyu te sUtradhAra tena bhuNe 48 42 che 'ohiNA devANuppie Abhoemi' devAnupriya ! bhavadhijJAnayI meM mApana nayA, meTa mane avadhijJAnathI jANavA maLyuM ke ApanI nizrAthI camarenDe saudharmadevalekamAM AvIne mAruM apamAna karyuM hatuM. tyAre mane ghaNe kheda thayo. ApanI nizrAmAM rahela camara para vaja cheDIne ApanI azAtanA karavA mATe mane ghaNuM duHkha thayuM. ane mAza bhumamAthI mA 2 / nIjI 57 / 'hA ! hA! aho tomhi mare ! mA te mAre mana yayo. 93 bhAI bhASA manyu ' 'tikaTTa' mevA vidyAra Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 458 bhagavatI tyAzAtanAM samayadhArya 'tAe upiThAe' tayA utkRSTayA divyayA gasyA 'jAtra jeNeva' yAvat yaneca 'devANuppie' devAnumiyAH bhagavantaH 'teNeya ' tatra 'ubAgacchAmi' upAgacchAmi upAgato'smi, yAvatkAraNAt tvarayA capalyA ityArabhya divyayA gatyA iti madhya yauva azokavarapAdapaH pRthivIzilApaTaka ityantaM saMgrAhAm, 'devANuppiyANaM' devAnupriyANAM bhavatAm 'cauraMgulamasaMpatta' caturaGgalamasamApta caturaGgAladarasthitam 'yaja paDisAharAmi' bannapatisaMharAmi prati devANuppie teNeva uvAgacchAmi' hA hA mahAkheda hai-arthAt banna ke prakSepa se bhagavAnako AzAnatA hone kI saMbhAvanA karake meM bar3e kheda se hAhAkAra karatA huA bhayabhIta ho gayA aura mujhe aisA vicAra huA ki aba 'hato ahamaMsi' meM mArA gayA 'tikara aisA vicAra karake bhagavAn kI AzAtanA huI aisA nizcaya karake maiM usI samaya 'tAe jUkkiTTAe' usa utkRSTa divya devagati dvArA vajra ke Agamana ke mArgase hokara 'jAva' yAvat 'jeNeva-devANuppie jahAM para Apa devAnupriya virAjamAna the 'teNeva udhAgacchAmi' vahIM para aayaa| vahAM yAvat padase 'tvarayA capalayA' yahAM se lagApara 'divyayA gatyA' divya devagati ke dvArA 'yatraiva azokavarapAdapa, jahAM para uttama azoka kA vRkSa hai 'pRthiyo zIlApaTTakA' aura usake nIce jahAM pRthivI zilApaTTaka hai| vahAM AyA aisA yahAM taka kA pATha grahaNa huA hai| devANuppiyANa' devAnupriya-Apase 'cauraMgulamasaMpattaM' cAra aMgula dUra sthita 'vanaM sAharAmi' vanako maiMne pakaDa liyA 'vajjapaDi 4zane 'tAe ukkiTThAe' te , divya hevAtiyAta pacanI pAyo bhane tenA pacha! 543tA 543nA 'jAva jeNeva devANuppie' [yAvata ] orii t5 hevAnuH priya vimAna cha, 'teNeva uvAgacchAmi' tyA mAthyo. hI yAt' 56dhI 'svarayA capalayA' thI an 'divyayA gatyA' sudhInA, tenI matinA vishessye| pitA sUtrA6 a rAyo cha. 'jAva jeNeva teNeva uvAgacchAmi'more jAva' pada AvyuM che tenA dvArA nIceno bhAvArtha grahaNa karAyo che-tirachA aneka dvIpasamudrone pAra karIne, jabUdvIpanA bharatakSetramAM AvelA susumArapura nagaranA azokavanakhaMDa udyAnanA azokavRkSa nIcenA zilApaTTaka para Apa virAjamAna che, tyAM huM ApanI samakSa mAlyo chu 'devANuppiyANaM' A5 hevAnupriyA cauraMgulamasaMpattaM' yAra wiv R22khesA 'vaja sAharAmi' 10ne meM hI sIdhu cha. 'vajjapaDisAharaNaha Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 sU09 zakrasya vicArAdinirUpaNam 459 saMhRtavAn asmi, vajapaDisAharaNaTTayAeNaM ' bajapratisaMharaNArthatAyai khalu vajrapatisaMhartum parAvartayitum nivartayitum kila 'ihamAgae' iha AgataH adhunA'tropasthitaH 'iha samosaDhe' iha samavasRtaH samAgato'smi 'iha saMpane ihasaMprAptaH iheva anja' ihaivAgha 'uvasaMpanjitthANaM virAmi' upasaMpadha bhavaccharaNamupapadya viharAmi tipThAmi samAgato'smi, 'devANuppiya bho devAnumiyAH ! taM khAmemi NaM tat tasmAt tadaparAdhaM vA kSamayAmi khalla kSamAM kArayAmi kSamituM mArthaye 'devANuppiMyA' ! bho devAnumiyAH ! 'khamaMtu maM' kSamantAM mAm, mayi kSamAM kurvantu 'devANuppiyA' bho devAnumiyAH ! 'khamaMtu mAIti go' kSamitum arhanti khallu bhavantaH kSantumarhAH samarthAH, 'NAi bhujjo eva pakaraNayAe' naivabhUyaH evaM prakaraNAtAyai, naiva kathamapi punaH avicArya uparyuktavajraprakSepaNAdhanucita kArya karaNe samudyato bhaviSyAmi 'ttikaTu' iti kRtvA itirItyA kSamAyAcanA pUrvakaM nizcayaM vidhAya 'mama' mAm 'vaMdai' bandate 'namaMsai' namasyati, sAharaNaTTayAe NaM ihamAgae' he bhadaMta / maiM yahAM para prakSipta vajrako pakaDane ke liye AyA hUM yahAM abhI upasthita huA hUM iha samosaDhe yahA~ samavasRta-samAgata huA ha. 'iha saMpatte' yahAM saMprApta huA hUM 'ihaiva adya' Aja hI yahAM Apake caraNoMkI zaraNa prApta kara rahA hUM 'bho devANuppiyA' he devAnupriya ! 'taM khAmemi NaM' maiM apane usa aparAdha kI kSamA mAMgatA hai-'devANuppiyA khamaMtu meM' he devAnupriya ! Apa usa aparAdha ko kSamA kreN| 'devANuppiyA' Apa devAnupriya 'khamaMtumarahaMtiNa' mere usa aparAdha ko kSamA karane ke yogya haiM / 'NAi bhujjo evaM pakaraNayAe' aba maiM Age kisI bhI taraha se binA vicAra kiye vajra prakSepaNa Adi anucita kAryakarane meM udyata nahIM hoU~gA 'ttikaTTa' aisA kaha karake arthAt kSamAyAcanA pUrvaka pratijJA. karake-'mama' mujhe usa zakrane 'caMdai' vandanA kI 'namaMsai' namaskAra yAe NaM ihamAgae' 1002 54 savAne maatt| bhA3 gaDI bhAgamana thayu cha, 'iha samosaDhe' te bhATe hu mahI samasta thayo 7-042 thayo chu, ' iha , saMpatte / te bhATe mAre maha bhAva 57yu cha, ' iva adha, matyAre hu~ mApA yara bhajanuM zarae prAsa 46 24o chu pAnupriya ! 'taM khAmemi gaM' I mApanI kSamA mAcha, 'khamaMta meM, 15 maare| aparAdha mA 42. "khamaMtu maraiMtiNaM I mApanI kSamAne pAtra zu. mA5 kSamAna 2 . to bhane bhAI 421. 'NAi bhujjo tyAhi ve bhaviSyamA Avo aparAdha huTI 54 nahIM 43, 'tikadR' 20 are bhArI kSamA mAgAna 'mamaM vaMdaI' tyA ' teNe bhane Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 bhagavatIpatre " tararaai anter 'tAe upApa' tayA utkRSTayA divyayA gayA 'jAtra jeNe' yAvat 'devApa' devAnumiyAH bhagavantaH ' teNeya ' tatraiva ' upAgacchAmi upAgacchAmi upAgato'smi yAvatkAraNAt tvarayA capatrayA ityArabhya divyA tyA iti madhye gA~va azokavarapAdapaH pRthivIzilApaTTaka ityantaM saMgrAm, 'devANupiyA' devAnumiyANAM bhavatAm 'cauraMgula saMpataM ' caturaGgalamamamAptaM caturaGguladrasthitam 'vajjaM paDisAdarAmi' vajramatisaMharAmi prati devApi teNeya uyAgacchAmi' hA hA mahAkheda hai-arthAt vajra ke prakSepa se bhagavAnakI AzAnatA hone kI saMbhAvanA karake meM bar3e kheda se hAhAkAra karatA huA bhayabhIta ho gayA aura mujhe aisA vicAra huA ki aba 'hato ahamaMsi' meM mArA gayA 'tikaTu' aisA vicAra karake - bhagavAn kI AzAtanA huI aisA nizcaya karake maiM usI samaya 'tAe ukkAe' usa utkRSTa divya devagati dvArA vajra ke Agamana ke mArga se hokara 'jAva' yAvat 'jeNeva - devANumpie' jahAM para Apa devAnupriya virAjamAna the 'teNeva uvAgacchAmi' vahIM para AyA / vahAM yAvat padase 'tvarayA capalayA' yahAM se lagApara 'divyayA gatyA' divya devagati ke dvArA 'yatraiva azokacarapAdapa, jahAM para uttama azoka kA vRkSa hai 'pRthivo zIlApaTTakaH' aura usake nIce jahAM pRthivI zilApaTTaka hai' vahAM AyA aisA yahAM taka kA pATha grahaNa huA hai / devANupiyANaM' devAnupriya Apase 'cauraMgulamasaMpataM ' cAra aMgula dUra sthita 'vajraM sAharAmi ' vajrako maiMne pakar3a liyA 'vajjapaDi 4ne 'tAe ukkaTThAe' te dRSTa, hivya hevagatithI te babhanI pAcha yo bhane tenI thiiche| thauDatA paDatA 'jAva jeNeva devANuppie' [ yAvat ] nayAM sAtha devAnupriya vizanabhAna cho, 'teNeva uvAgacchAmi' tyAM mAgyo, yahIM 'yAvata' pahathI 'tvarayA capalayA' thI bahane 'divyayA gatyA' sudhInA, tenI gatinA vizeSa darzApate! sUtracAH zraddhaSu 1rAyo che. 'jAva jeNetra teNeva uvAgacchAmi'bhAM ? 'jAva' padma AvyuM che tenA dvArA nIcene bhAvA zradguNu karAyo che-tarachA aneka dvIpasamudrone pAra karIne, ja khUddIpanA bharatakSetramAM AvelA susumArapura nagaranA azokavanakhaMDa udyAnanA azokavRkSa nIcenA zilApaTTeka para Apa virAjamAna che, tyAM huM ApanI samakSa mAgyo chu ' devANuppiyANaM ' : Aya hevAnupriyathI ' cauraMgulamasaMpattaM ' yAra syAMgaNa dUra rahelA 'vajja' sAirAmi' 909 meM pahaDI sIdhu che. 'vajjapaDisAharaNaTTa-' 1 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. za.3 u.2 sU. 10 devAnAM pudgala prakSepa patisaMharaNAdinirUpaNam 461 devAnAM pudgalaprakSepapatisaMharaNa zaktivaktavyatA pUrvako ghte gamanazakti vaktavyatAprastAvaH . mUlama-bhaMte! tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai, namasai, evaM vayAsI-deveNaM bhaMte ! mahiDDIe, mahajjuie jAva-mahANubhAge puvAmeva poggalaM khivittA pabhU tameva aNupariyahittA Na giNihattae ? haMtA, pabhU, se keNaTeNaM bhaMte ! jAva giNhittae ? goyamA ! poggale NaM vikkhitte samANe puvAmeva sigghagaI bhavittA tao pacchA maMdagatI bhavai, deveNaM mahiDIe puci piya, pacchAvi sohe, sIgdhagaI ceva turie turiyagaI ceva, se teNa?NaM jAva-pabhU geNhittae, jaiNaM bhaMte ! deve mahiDDIe, jAva aNupariyahittANaM geNhittae, kamhANaM bhaMte ! sakkeNaM devideNaM devaraNA camare asuriMde asurarAyA no saMcAie sAhatthi geNhittae ? goyamA ! asurakumArANaM devANaM ahe gai visae sIgghe sIgdhagaI ceva, turIe turIagaIceva, uDDUM gaI appe appeceva, maMde maMde ceva, vemANiANaM uDUMgaivisae, sIgghe sIgdhagaIceva, turie turie ceva, ahe gaivisae appe appeceva, maMde maMde ceva, jAvaiyaM khetaM sake deviMde devarAyA urdU uppayai ekkeNaM samaeNaM, taM vajje dohiM, jaM vaje dohi, taM camare tIhi, savatthove sakassa deviMdassa devaraNo, uDvalosaMpAdita kara vaha zaka 'jAmeva disiM pAunbhUe tAmeva disiM paDigae' jisa dizAko Azrita karake prAdurbhUta huA thA usI dizAmeM vApisa calA gayA // sU0 9 // disaM pAunbhUe tAmeva disaM paDigae' tere EiALHithA 48 thayo ta me dizAmAM pAchA cAlyo gaye. pa . 9 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maparatImatre baMdizA' namaMsitA' pandityA namasyitvA ca 'uttarapuratyimayaM' uttarapaurastyaM 'disImAga' digbhAgam IzAnakoNam 'avagAmaI' apajhAmati apanAntaH, tatra galA 'cAmeNaM pAdeNaM' nAmena pAdena 'nirasutI trikRlaH triyAgana bhUmi pRthi. cIm 'dakheDa' dalapati Ahanti, mAhatya ca bhUmI pAratrayaM pAghAtaM kRtvA 'camaraM bharida amurarAya' camaram amarendram amurarAnam 'evaM' vakSyamANaprakAreNa 'yayAsI' yAdIt-'mA camarA ! agridaa| asurarAyA" bho camara! amarendra ! amurarAna ! 'mukkosi mukto'si khalla tvam 'samaNassa' zramaNasya 'bhagavamo bhagavataH 'mahAvIrassa' mahAvIrasya 'pabhAveNaM' prabhAveNa, 'nahite iyANi mamAmI bhaya atyi' nahi taba idAnIm sAmmatam mattaH mama sakAgAta bhayamasti 'tikaTu' iti kRtvA uktarItyA kArya sampAgha 'jAmeva disa" yAmeva dizam Azritya 'pAunbhUe' mAdurbhUtaH 'tAmeva disaM ' tAmeva dizaM 'paDigae' pratigataH parArattaH // sU0 9 // kiyA 'vaMdittA namaMsittA' caMdanA namaskAra karake phira vaha 'uttara purasthimaM dinIbhArga uttara paurastya digvibhAga meM- (IzAnakoNameM) 'avajhamaI' calAgayA / vahAM jAkara ke usane 'vAmeNaM pAdeNaM' vAyeM paira se 'tikkhutto' tInacAra 'bhUmi pRthivI ko 'i' tADita kiyA-arthAta vahAM jamIna para tIna bAra usane apanA vAMyA paira paTakA-tIna cAra bhUmi para vAyAM paira paTakakara 'asuridaM asurarAya' asurendra asurarAja 'camaraM camara se evaM cayAsI' usane aisA kahA'bho ! camarA ! asuriMdA ! asurarAyA! 'he camara asurendra / asu. rarAja! muphosiNaM tuma mukta kiye jAte ho 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNa bhagavAna mahAvIra ke 'pabhAveNaM' prabhAva se 'nahi te iyANiM mamAbho bhayaM ariMga' aba tumheM mere se koI bhI bhaya nahIM rahA hai 'ttikaTTa' isa prakAra kahakara arthAt uktarIti se kAryako yA 41, nabha242 4. vaMdittA namaMsittA nmH||2 4zana 'uttarapurathimaM . disImAgaM avakamai zAnabhAyo . AirsnateNe 'vAmeNaM pAdeNAmA yasa 'tikkhutto' ra pAra 'bhUmi dalei bhAna 52 57|ddiin amariMde asurarAyaM camaraM evaM cayAsI' masurendra, msur| yabharane mA prabhArI 4 - bho camarA ! asuridA asurarAyA ? ya2 ! masurendra ! asu220 / 'mukkosiNaM ve bhuta to 43 chu, 'samaNassa bhagavao' yA zrama asavAna mahAvIranA prabhAvathI Aje tuM bacI gayo chehave mArA taraphathI tane kepa bhaya rahyo nathI. 'ttikaha' mA prabhA DIna-mayA yA potArnu pUI zane jAmeva Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3 u. 2 sU.10 devAnAM pudgala makSepa matisaMharaNAdinirUpaNam 463 prabhuH, tatkenArthena bhadanta ! yAvat - grahItum ? gautama ! pugalo vikSiptaH san pUrvameva zIghragatirbhUtvA tataH pazcAt mandagatirbhavati, devo maharddhikaH pUrvamapi ca pathAdapi zIghraH zIghragatizcaitra, tvaritaH tvaritagaticaiva tat tenArthena yAvat-prabhugrahItum, yadi khalu bhadanta ! devo maharddhikaH, yAvada - anuparyaTaya grahItum ? camara ko mArane ke liye apanA vajra chor3A ora phira use vicAra karane para pakar3ane ke liye vaha pIche gayA ataH gautamane zramaNa bhagavAn mahAvIra se aisA prazna kiyA ki 'jisa pudgala ko pahile pheMka diyA gayA hai- prakSipta kara diyA hai to kyA vaha pudgala vaha deva pIche jAkara pakaDa sakatA hai ? ' aisA prazna kiyA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM (haMtA ! pabhU) hAM, gautama deva isa prakAra se karane ke liye samartha hai / (sekeNaTuNaM bhaMte ! jAva givhittae) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki pahile pheMke gaye pudgala ko ve punaH pIche jAkara le A sakate haiM ? (goyamA / poggale NaM vikkhite samANe punvAmeva sigghugaI bhavittA ta pacchA maMhagAI bhavara) he gautama | jaba pudgala pheMke jAte haiM taba unakI prAraMbha meM gati zIghra hotI hai aura bAda meM ve maMdagati vAle ho jAte haiM / (deveNaM mahiDie puci piya pacchA vi sIhe sIgdhagaI ceva, turiye turiyagaI caiva se teNadveNaM jAva pabhU geNhittae) tathA jo baDI RddhivAle deva hote haiM ve pahale bhI aura pIche bhI zIghrarUpa hote haiM, zIghragativAle teNe tene pIcho pakaDayA. tathI gautama svAmInA manamAM eve prazna udbhave che ke je pudgalane pahelAM pheMkI devAmAM Avyu hAya te pulanI pAchaLa jaIne zuM deva tene pakaDI laI ze che? "tyAre mahAvIra abhu vAma Aye hai - (haMtA ! pabhU ) De gautama ! heva thuM 42vAne samartha hoya che. ( se keNaNaM bhaMte ! jAva givhittae) he lahanta ! Aya zA kAraNe evuM kaheA che ke pahelAM phekavAmAM Avela pudgalanI pAchaLa jaIne deva tene pakaDI zake che uttara- (goyamA ! poggaleNaM vikkhitte samANe punnAmeva sigghagaI bhavittA tao pacchA maMdagaI bhavar3a) De gautama ! nyAre yugalane deuvAmAM Ave che tyAre zarUAtamAM tenI gati zIghra hAya che, paNa tyArabAda tenI gati manda paDI jAya che. (deve mahir3I putri piya pacchA vi sI sIghagaI caitra, turiye turiyagaI se teNaTTeNaM jAva pabhU geNDittae) pazu bharddhi havA to mAtamA bhane paachthI paNa zIghra heAya che, zIghragativALA hoya che, tvarita hoya che ane tvaritagativALA hAya che. te kAraNe phekelA pudgalanI pAchaLa jaIne te daiva tene pakaDI lai zake che. Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 * bhagavatI me gakaMDapa, ahologakaMDae, saMkhejjaguNe, jAvaiyaM khetaM camare asuriMde asurarAyA ahe uvayai ekkeNaM samayeNaM; taM sakke dAhiM, jaM sakke dAhiM, taM vajje tIhiM, savvatthove camarasta, asuriMdassa, asuraraNNo, ahe logakaMDae, uDDalogakaMDae, saMkhejjaguNe, evaM khalu goyamA ! sakkeNaM devideNaM, devaraNNA, camare asuriMde, asurarAyA no saMcAie sAhatthi geNhittae ||suu. 10 // chAyA - bhadanta / iti bhagavAn gautamaH bhramaNaM bhagavantaM mahAvIraM vandate, namasyati, evam avAdIt - devo bhagavan / mahardikaH, mahAdyutikaH yAvat-mahAnubhAgaH, pUrvameva pudgalaM kSiptyA manustametra anuparyaTatha khalu grahItum ? hanta, 'bhaMte ! tti bhagavaM goyame' ityAdi / sUtrArtha - (bhaMte ci) he bhadanta / isa prakAra se saMbodhita karake (bhagavaM gome) bhagavAna gautamane (mahAvIraM vaMdaha nagaMsaha) mahAvIra prabhuko vaMdanA kI aura namaskAra kiyA ( evaM vayAsI) bAda meM aisA kahA pUchA- (bhaMte ) he bhadanta / (deveNaM mahaGgIe mahajjuie jAva mahANubhAge) deva maharddhika hote haiM, mahAdyutivAle evaM yAvata, ve mahAprabhAva vAle hote haiM to kyA ve (puvvAmeca poggalaM khivittA) pahile se prakSipta kiye ye pudgala ko (aNupariyadvittA) usake pIche jAkara (tameva) usa pudgala ko (givhittae) punaH grahaNa karane-pakar3ane ke liye (pabhU) samartha ho sakate haiM ? gautamane yaha prazna isaliye kiyA hai ki indra zakra ne " bhaMte tti bhagavaM goyame " ityAdi sUtrArtha - (bhaMte tti !) he mahaMta ! me sabhodhana urIne ( bhagavaM goyame ) bhagavAna gautame (mahAvIraM baMdara namasai) bhagavAna mahAvIrane vahA namaskAra - ( evaM vayAsI) mA prabhA pUchyu - (bhaMte !) De mahanta ! ( deveNaM mahiDDIe mahajjuie jAtra mahANubhAge) heve| bhaDA samRddhivAnA, mahAdhutivAjA ( yAvat ) bhaDAprabhavacAjA hoya che, pAzu zu tethe (puNyAmeva poggalaM khivittA) paDesA prakSipta TheresA (IThesA) yuddagasone (aNupariyadvittA) temanI cha bhane ( tameva gihittae pabhU) paDI sevAne samartha hoya he yaza ? zahe thabharane bhAravA bhoTe potAnuM vajra cheDayuM, ane tyAra bAda te vajranuM saGraNu karavAne pAchu vALavAne vicAra AvavAthI Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. TI. za. 3.u.2sa. 10 devAnAM pudgalapakSepapatisaMharaNAdi nirUpaNam 465 alpazcaitra, mandaH mandazcaiva, vaimAnikAnAM devAnAm Urca gativiSaye zIghaM zIghragatithaiva, tvaritaH tvaritagatizcaiva, adhogativiSaye alpaH alpazcaiva yAvatkaM kSetra zakro devendraH, devarAjaH Urdhvam utpatati ekena samayena, mandAmandazcaiva tavajaM dvAbhyAm , yadvacaMdvAbhyAm , tat camara tribhiH, sarvastokaM zakrasya devendrasya devarAjasya UrcalokakANDam . adholokakANDam saMkhyeyaguNam , yAvatkaM kSetra camaro'murendraH, anurarAjaH adho'vapatati ekena samayena, tat zakro dAbhyAm , vAlA hotA hai (ahe gahavisae appe appe ceva, maMde maMde ceva). inakA nIce jAnekA vipaya alpa alpa hotA hai aura maMda maMda. hotA hai / ( jAvar3ayaM kheta sarake deviMde devarAyA uDU uppayai, ekkeNaM samaeNaM, taM vaje dohiM jaM vajje dohiM taM camare tIhiM) eka samaya meM devendra devarAja zaka Upara meM jitane kSetrataka jA sakatA hai, vaja utane hI kSetrataka do samaya meM jAtA hai aura camara uttane hI kSetrataka tIna samaya meM jAtA hai| (savvatthAve sakkassa deviMdassa devarapaNo uDaloyaDae) isa taraha devendra devarAja kA urcalokakAMDaka UMce jAnekA kAlamAna sabase kama hai / (aholoyakaMDae saMkhenaguNe) tathA adholokameM jAnekA kAlamAna usakI apekSA saMkhyAtaguNA hai| (jAvaiyaM khettaM camare asuriMde asurarAyA ahe ucagraha, ekkeNaM samaeNaM taM sakke dohiM, taM vajje tIhiM) tathA asurendra asurarAja camara eka samaya meM nIce jitane kSetra taka jAtA hai zaka utane hI kSetra panna |y cha, (ahe gaivisae appe appeceva, maMde maMdececa ) pazu tamenIya javAmAM alpa ane alpagativALA tathA maMda ane maMda gativALA hoya che. jAvaiyaM khettaM sakke devide devarAyA uDDa uppayai, ekkeNaM samaeNaM, taM vajje dohiM jaM vaje dohiM taM camare nIhi samayamA devendra devarA Area jeTale aMtare jaI zake che eTale ja aMtare UMce javAne mATe vajAne be samaya lAge cha, ma meTa pAne marane para taya samaya cha (savvatyo ve sakassa deviMdassa devarapaNo uDaloyakaMDae) mArIta hevendra vaza zanA mAnanu 4iss [bhAna] sauthI mAcha, (aholoyakaMDae saMkhejjaguNe tathA mAsA Abhananu samAna tenA 42ai sabhyAta cha. ( jAvaiyaM khettaM camare amariMde amararAyA ahe upayai, ekkeNaM samaeNaM taM sakke dohi, taM vaje tIhiM masurendra asurarAja camara eka samayamAM jeTalA kSetra sudhI nIce jaI zake che, eTalA ja kSetra sudhI nIce gamana karavAne zakendrane be samaya lAge che ane tenA vajane traNa samaya Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 bhaganatIje phasmAt khallu bhadanta ! zamaNa devendreNa devarAjena camaro'surendraH, amararAno no zaknoti svahastena aditum ? gautama ! bhamurakumArANAM devAnAm adhogativiSayaH zIghram zIghragatiya, tvarita svaritagatizcaiva, Urya gativiSaye aspaH hote haiM, tvaritarUpa hote haiM aura tvaritagatiyAle hote haiN| isa kAraNa pheMke gaye pudgala ko deva pIche jAkara grahaNa kara sakate haiN| (jar3a NaM bhaMte deve mahiGkIe jAca aNupariyahitANaM goNihattae, kamhANe bhaMte ! sarakeNaM devideNaM devarapaNA camare asuriMde asurarAyA no saMcA. ie sAhatyi geNhittae) he bhadanta ! ghaDI RddhivAlA deva yAvat pIche se jAkara grahaNa kara sakatA hai to he bhadanta ! devendra devarAja zaka asurendra asurarAja camarako apane hAthoM se pakaDanake liye samartha kyoM nahIM huA ? (goyamA) he gautama ! (amurakumArANaM devANaM ahe gai visae sIgghe sIgghagaIceca turie turiyAgaIceva, uDagaI appe appececa, maMde maMde ceva) asurakumAra devoM kA nIce jAne kA viSaya zIghra aura zIghragativAlA hotA hai, tvarita aura tvaritagati vAlA hotA hai tathA u~ce jAnekA cipaya-unakA alpa alpa hotA hai aura maMda maMda hotA hai / (vemANiyANaM uDUMgai visae sIgghe sIgdhagaIceva turie turiyagaIceya) jo vaimAnika deva hote haiM unakA urdhvajAnekA vipaya zIghra aura zIghragativAlA hotA hai, tvarita aura tvaritagati prazna-(jaiNaM bhaMte ? deve mahilAe nAva aNupariyahittANaM goNDittae, phamhANaM bhaMte ! sakkeNaM devideNaM devaraSNA camare asuriMde asurarAyA no saMcAie sAhatthi geNDittae? mahanta ! na bhaddhi va pugatanA piich| 54Ina tene pakaDI laI zake che, te asurendra asurarAja za4, devendra devarAja camarane temanA hAthe ja bhana 54ii 24yA ? uttara--(goyamA ?) gotama ! (asurakumArANaM devANaM ahe gaidisae sIgghe, sIgdhagaI veva, turie turiyagaIceva, uDDha gaI appe appeceva, mele maMTeceva ) ssurmaa| nAyanI mAzubha vAmAM zI mane tivA, tvarita ane tvarita gativALA hoya che, paNa urvalaka tarapha javAnuM temanuM sAmartha a5 hoya che eTale ke uparanI bAjunI temanI gati maMda ane vadhAre maMda hoya che. (vemANiyANaM uDDUM gaivisae... sIgdhe sIgdhagaIceva, turie turiyagaIceva), vaimAnika de UMce javAmAM zIdhra ane zIdhragati saMpanna, tvarita ane tvarita gati Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " 5 " ma. TI. za. 3. u. 2s. 10 devAnAM pudgalamakSepamatisaMharaNAdi nirUpaNam 465 alpacaitra, mandaH mandazcaiva vaimAnikAnAM devAnAm UrdhvaM gativiSaye zIghraM zIghragaticaiva tvaritaH tvaritagatizcaiva, adhogativiSaye alpaH alpazcaiva yAvatkaM kSetra zakro devendraH, devarAjaH Urdhvam utpatati ekena samayena mandaH mandazcaiva duva dvAbhyAm, yadvadvAbhyAm tat camara stribhiH sarvastokaM zakrasya devendrasya devarAjasya UrdhvalokakANDam adholokakANDam saMkhyeyaguNam yAvatkaM kSetra camarau'surendraH, anurarAjaH adho'vapatati ekena samayena, tat zakro dvAbhyAm, vAlA hotA hai (ahe gar3havisae appe appe ceva, maMde maMde caitra) inakA nIce jAnekA viSaya alpa alpa hotA hai aura maMda maMda hotA hai / ( jAvaiyaM khetta sakke deviMde devarAyA u uppaya, ekkeNa samaeNaM, taM vajje dohi jaM vajje dohi taM camare tIhi) eka samaya meM devendra devarAja zakra Upara meM jitane kSetrataka jA sakatA hai, vajra utane hI kSetrataka do samaya meM jAtA hai aura camara utane hI kSetrataka tIna samaya meM jAtA hai / (savvatthove sakkassa deviMdassa devaraNNo uloDae) isa taraha devendra devarAja kA urdhvalokakAMDaka UMce jAnekA kAlamAna sabase kama hai / (aholoyakaMDae saMkhejjaguNe) tathA adholoka meM jAnekA kAlamAna usakI apekSA saMkhyAtaguNA hai / ( jAvaiyaM khettaM camare asuriMde asurarAyA ahe uvayai, ekkeNaM samaeNaM taM sakke dohiM, taM vajje tIhiM) tathA asurendra asurarAja camara eka samaya meM nIce jitane kSetra taka jAtA hai zaka utane hI kSetra saMpanna hoya che, ( ahe gaisie appe appeceva, maMde maMdeceva ) pazu tethe nIce javAmAM alpa ane apagativALA tathA maMda ane mada gativALA hAya che. jAvaiyaM khettaM sakke deviMde devarAyA uDDa uppayara, ekkeNaM samaeNaM, taM vajje dohiM jaM vajje dohiM taM camare nIhiM ) me samayamA hevendra devarAna za Uthe jeTale Rtare jaI zake che eTale ja atare UMce javAne mATe vAne e samaya lAge che, bhane bheTale 4 athe bhavAne amarane patra samaya lAge che (savvattho ve sakassa deviMdassa devaraNo uDheloyakaMDae) bhA rAte devendra devarAma zahanA avagamananuM DAMDa4 [ajamAna ] sauthI mochu che, (aholoyakaMDae saMkhejjaguNe tathA adhAso gabhananuM kSaNabhAna tenA 1ztAM sabhyAta gAgu che. ( jAvaiyaM khettaM camare amuriMde amurarAyA ahe uvayai, ekkeNaM samarpaNaM taM sakke dohiM, taM vajje tIhiM surendra asurarAja camara eka samayamAM jeTalA kSetra sudhI nIce jai zake che, eTalA ja kSetra sudhI nIce gamana karavAne zakrendrane e samaya lAge che ane tenA vajane traNa samaya Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 bhagavatI yat zako dvAbhyAm, tadupatribhiH sarvastokaM camarasya anurendrasya, anurarAjasya, rators, lokakANDam saMkhyeyaguNam, evaM khalu gautama / zakreNa devendreNa devarAjena no camaraH anurendraH amurarAjaH zakyate hastena grahItum ||mr. 10 // TIkA- gautamaH devAnAM pUrvamakSiptapudgalasya punaH pratigrahaNasAmarthya vartate navAM ? iti pRcchati 'maMte / ti' ityAdi / he madanta / iti zabdena saMyodhya 'bhagavaM goyame' bhagavAn gautamaH 'samaNaM bhagavaM' zramaNa bhagavantaM mahAvIraM 'dara namasara' vandate, namasyati, 'vaMditA narmasittA' vanditvA namasyitvA ca 'evaM vakSyamANamakAreNa 'vayAsI ' avAdIt -' deveNaM bhaMte !" he bhagavan ! meM do samaya meM aura vajra tIna samaya meM jAtA hai isa taraha (aholokaMDae) adholoka kANDaka (asuriMdassa asuraraNNo camarasma savvattho ve) asurendra asurarAja kA sabase kama hai aura (uDaloyakaMDae) urdhvaloka kANDaka usakI apekSA (saMkhejjaguNe) saMkhyAtaguNA hai ( evaM khala goyamA ! sapheNaM devideNaM devaraNNA camare asuriMde asurarAyA no saMcAe sAhatthi gevhittae) isa taraha he gautama! devendra devarAja apane hAtha se asurendra asurarAja camarako pakaDane ke liye samartha nahIM huA / TIkArtha- gautama svAmI prabhu se yaha pUchate haiM ki devo meM pUrvaprakSipta pudgalako punaH pratigrahaNa karanekI zakti hai yA nahIM? 'bhaMte ti' ityAdi / "bhaMte / tti' he bhadanta / isa zabda se saMbodhana karake 'bhagavaM goyame' bhagavAn gautamane 'samaNaM bhagavaM' zramaNa bhagavAna 'mahAvIraM' mahAvIra ko 'vaMdai' vaMdana kiyA 'namaMsai' namaskAra kiyA, vaMdanA namaskAra karake ' evaM ' isa prakAra se 'vayAsI' kahA - prabhu se lAge che. yA rIte (ahologa kaMDae) mAbhAM gamana kuzvAnuM ajamAna (asuriMdaMgsa asuraraNNo camarassa savvatyove) asurendra asurarAna yabharanU sauthI mochu che (uDDaloyakaMDae saMkhejjaguNe ) pazu thabharanuM urdhvo gabhanarnu aNabhAna adholo gabhananA ajamAna 12tAM, sabhyAtA che. (evaM khalu goyamA ! sakkeNaM devideNaM deva. raNNA camare asuriMde asurarAyA no saMcAie sAhitthi geNDittae) he gautama tira devendra devarAja zaka tenA hAthathI surendra asurarAja camarane pakaDI zakavAne samartha nathI. TIkA-gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che ke pUrva prakSipta pudgalAne pAchA grahaNa zvAnI zakti devobhAM che nathI ? 'saMteti' mahanta / me saMbodhana zrIne 'bhagavaM goyame' bhagavAna gautamai 'samaNa bhagavaM mahAvIraM' zramAyu bhagavAna bhaDAvArane 'baMda' yA urI, 'namasara' namassAra yo bahalA namaskAra Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa.TI. za. 3 u.2 sU. 10 devAnAM pudgalaprakSepamatisaMharaNAdi nirUpaNam 467 devaH khalu 'mahaDDhAe' mahardikaH atizayasamRddhisampannaH 'jAva-mahAbhAge' yAvat-mahAnubhAgo mahAmabhAvazAlI ca vartate, yAvat karaNAta 'mahAdyutikA' iti saMgrahya te, 'puvAmeva' pUrvameva 'poggalaM' pudgalaM 'khivittA' kSiptvA prakSipya 'pabhU prabhuH samarthaH 'tameva' pUrva prakSiptapudgalameva 'aNupariyahittANaM' anuparyaTaya pRSTato gatvA gamanena anusRtya khala 'geNDittae' grahItum ? arthAt pUrvapakSiptameva pudgalam anugamanadvArA grahItuM samarthaH kim ? bhagavAn uparyuktapUrvapakSaM ravIkurvannAha-'haMtA, pabhU' hanta, prabhuH, he gautama ? avazyameva grahItuM samarthaH ! gautamastatra kAraNaM pRcchati-' se keNaTTeNaM bhaMte !' isa prakAra pUchA-'deveNa bhaMte !' he bhadanta ! jo deva 'mahiDDIe' baDI bhArI RddhivAle hote haiM, 'mahajjuhae' mahAdyutivAle hote haiM, 'jAva' yAvat 'mahANubhAge'mahAprabhAvavAle hote haiM, yahAM 'yAvat' zabda se pUrva varNita bhavanAvAsa AdikoM kA grahaNa kiyA gayA hai| ve 'puvAmeva poggalaM' pahile pugdala ko 'khicittA' pheMkakarake 'tameva' usI prakSita pudgala ko 'aNupariyahittANaM pabhU' pIche se jAkara 'geNihattae' grahaNa karane ke liye 'pabhU' samartha haiM kyA? arthAt pUrvaprakSipta hI pudgala ko anugamana dvArA grahaNa karaneke liye ve samartha haiM kyA ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki-haMtA pabhU' hAM gautama! jo deva mahaddhika Adi vizepaNoM se yukta hotA hai vaha avazya hI pUrva meM pheMke gaye pudgala ko pIche se jAkara avazya hI grahaNa-pakaDa sakane ke liye samartha hai / gautama aba isa pakaDa sakane meM kAraNa kyA hai isa bAtako prabhu se jAnane ke nimitta prazna karate haiM 'se 4zana evaM payAsI' tama 251 prabhArI pacyu- deveNaM bhaMte ?, 3 mata ! ne devA 'mahiDDIe' dhaoll mAre RddhivANA saya cha, 'mahajjue' mAdhutiyANA hAya cha, 'jAva mahANubhAge (yAvata) mahA alAvA hAya cha, mAyAvat / payA thita manase AILE eY 4zayAM cha) temA 'bAmeva poggalaM khicittA' patA tamanA dvArA 34aamaaN-ch|uvaamaaN AvelA YsAnI 'tameva aNuparipaTTittANaM pabhU geNhittae ?' pA 42 te2 54ii 24pAne samartha cha wi? 4AnuM tAtparya e che ke temaNe ja pheMkelA pudagalane pIcho pakaDIne teo tene pharIthI pakaDI zakavAne zakitamAna che kharo ? uttara-'haMtA pabhRgautama ! , maha, mAdhuti mAha vizeSa thI yukta de, phekelA pudgalanI pAchaLa jaIne tene pakaDI zakavAne avazya samartha che. teo zA kAraNe prakSisa pudagalene pharIthI pakaDI zakatA haze te jANavA mATe gautama Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 468 bhagavatIko he bhagavan , tat kenAryeNa kena makAreNa 'nAva gidittae' yAvada-grahItum / 'aryAt loke hi pakSiptaM gajantaM ca lopThAdikapudgalam anuetya gacchApi purupastaM prahItuM zaktaH, iti dRzyate ato devaH karya grahItuM zaknoti, yena zakreNa vajaM bhakSipta pratisaMhataca ? camaM ced gRhItaM tarhi camarastena yasmAnna gRhItaH ? iti gautamasya praznaH yAvat karaNAt pUrvameva pudalaM kSipavA prabhu stameva bhanuparyaTaya iti saMgrAhyam, bhagavAnAi 'goyamA! ityAdi / he gautama ! 'poggaleNaM' pudgalaH khala 'vikkhitte samANe vikSiptaH masita san 'puvAmeva' pUrva meva prathamameva 'sigdhagaI bhavittA' zIghragatiH bhUskhA 'to pacchA maMdagaI bhavai' pacAva mandagatirbhavati, kintu 'deveNaM' devastu khalu keNaTeNaM bhaMte / he bhadanta ! loka meM to aisA dekhA jAtA hai ki pUrvameM pheke gaye loSTAdika pudagalako usake pIche jAkara bhI pheMkane vAlA vyakti nahiM pakar3a sakatA hai, to phira deva usa pahile pheke gaye pudgala ko usake pIche jAkara kaise pakaDa sakatA hai? yadi zakra ne camarake pIche pheMkA gayA vaz2a use pIche jAkara pakaDa liyA yaha Apa kahate haiM to phira jisa prakAra vajrako indrane pakaDaliyA usI prakAra se pIche jAkara asura ko kyoM nahIM pakaDA ? isa prakAra gautama ke praznakA samAdhAna karane ke nimitta prabhu gautama se kahate haiM 'goyamA!' he gautama ! 'poggaleNaM vikkhitte samANe' pudgala jaya phekA jAtA hai taya yaha 'puccAmeva' pahile 'sigghagaI bhavittA' zIghragativAlA hokara 'tao pacchA maMdagaI bhavaI' pazcAt mandagativAlA ho jAtA hai svAbhI pUche che.-'se keNaNaM bhaMte 'tyAdi-mA pArane prazna napArnu ra nIce pramANe che-sAmAnya rIte evuM jovAmAM Ave che ke paththara Adi vastune hAthathI kayA pachI, phekanAra vyakita tenI pAchaLa jaIne tene pAchuM pakaDI lai zakatI nathI. te deve kevI rIte ke kelA pudagalanI pAchaLa jaIne tene pakaDI laI zakatA haze ? je camaranI pAchaLa cheDelA vajane pIcho pakaDIne kendra te vajanuM pratisaMharaNa-pAchu pakaDI zako, te zA kAraNe zake che pite ja camarane pIche pakaDIne camarane pakaDI na pAke gautama svAmInA A praznanuM samAdhAna karavAne mATe mahAvIra prabhu nIce pramANe vAma mAye-'goyamA !' 3 gautama ! 'poggaleNaM vikkhitte samANe nyAre vAma mA che tyAre 'puvAmeva sigdhagaI bhavittA' paDasA to ta pratipANu urAya cha, 'tao pacchA maMdagaI bhavaI' pa! pAyI nI gati ma yA Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma.TIkA za.3 u.2 sU.10 devAnAM pudgalamakSepamatisaMharaNAdi nirUpaNam 469 'mahiDIe' mahardikaH 'punvaM piya pUrva mapi pacchAvi' pazcAdapi uttarottarakrameNApi 'sIgdhe' zIghraH vegavAn sa ca zIghraMgamanazaktimAtrApekSayA'pibhavitumarhati ata Aha-'sIhagaIceva' zIghragatizcava bhavati nAzIghragatirapi evaM 'turie' tvaritaH arthAt jaba pudgalako pheMkA jAtA hai taba vaha pahile vegakI prabalatA hone ke kAraNa ekadama zIghragativAlA hotA hai aura jaise 2 usameM vega kI kSINatA hone lagatI hai paise2 vaha pIche se maMdagati vAlA ho jAtA hai yahI kAraNa hai ki Upara pheMkA gayA pudgala-loSThAdika padArtha pIche vApisa jamIna para Akara giratA hai parantu 'deveNaM mahiDIe pundhi piya pacchA vi sIhe mIgdhagaIceva' mahardika deva meM aisI bAta nahIM hai vaha to pahile bhI aura pIche bhI uttarottara krama se bhI zIghra vegavAlA hotA hai aura zIghragati vAlA hotA hai / 'zIghragati' yaha pada isaliye diyA gayA hai ki vaha azIghragativAlA nahIM hotA hai / kyoM ki vega se yuktatA to zIghragamana zaktimAtra kI apekSA se bhI ho sakatI hai tAtparya kahane kA yaha hai ki koI vegavAlA padArtha aisA bhI hotA hai ki jo zInagamana nahIM bhI karatA hai usameM kevala zIghragamana karanekI zaktimAtra hI rahatI hai atAvaha azIghragativAlA bhI hotA hai / so aisI bAta yahAM na samajhI jAve isake liye 'zIghra aura zInagati' ye do pada diye gaye jAya che. eTale ke jyAre pudagalane pheMkavAmAM Ave che tyAre zarUAtamAM tene vega vadhAre hoya te paNa pachI dhIme dhIme tene vega ghaTatuM jAya che. A rIte zarUAtamAM veganI prabaLatAne lIdhe te pugala zIghagativALuM hoya che, paNa jema te AgaLa vadhatuM jAya che tema tema tene veganI prabaLatA ghaTatI jAya che, tethI te mandagativALuM thaI jAya che. e ja kAraNe upara pheMkavAmAM Avela paththara, daDo Adi padArtha nIce AvIne 5 cha, pay vAlI tamA mej nathA. 'deveNaM mahiDAe puci piya pacchA vi sIhe sIgyagaI ceva' mA va te 23mAtamA para zA bhane zAtivANA heya che. temanA vegamAM uttarottara ghaTADo thato nathI. "zIgha ane zIghagati" A be vizeSa ApavAnuM kAraNa nIce pramANe che-"zIghagati pada ApavAne uddeza e che ke teo azIdhragativALA nathI. keI vegavALe padArtha evo paNa hoya che ke je zIdhragamana nathI paNa karate-tenAmAM zIdhra gamana karavAnI zakti mAtra ja haiAya che. tethI te azIdhragativALo paNa hoI zake che, ahIM evuM na samajavAmAM Ave te mATe "zIgha ane zIghagati pade mUkyAM che. mahartika de vegavAna hoya che ane zIghagativALA ja Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 bhagavatImutre 1 9 " tvarAyuktaH sa ca gateranyatrA'pi bhavedataAha- harigaIcaitra / svaritagatizcaitra vegazAligatimAMtha bhavati mAnasautrayamavartitavegazA ligatirityaryaH / 'se teNaTTeNaM' tattenArthena tena hetunA 'jAba- pabhU geNDinae yAtrat prabhuH grahItum yAvatpadena putrAme poggalaM khivittA 'tti' pUrvameva pudgalaM kSiptvA iti saMgrAm, makSiptameva pudgalamanusRtya matisaMhartuM samarthaH iti bhAvaH / gautamaH punaH pracchati 'jaiNaM bhate / " ityAdi / he bhagavan ! yadi khalu ' deve mIie' devo maharddhikaH zIghragatitha 'jAna - aNupariyahittANaM' yAvat anuparyaTaca khalu 'geNDittae ' grahItum samarthaH yAvatkaraNAt pUrvameva pudgala haiN| isase yaha prakaTa kiyA gayA hai ki maharddhika Adi vizeSaNoM cAlA deva svayaM vegavAna hotA hai aura zIghragativAlA hI hotA hai, azIghragativAlA nahIM hotaa| isI taraha vaha 'turie turiyagaIceva' tvarAvAlA aura tvarAvAlI gativAlA hotA hai / 'tvarAvAlI gativAlA aisA jo kahA hai so tvarAyuktatA gati ke sivAya dUsarI jagaha bhI to hotI hai ataH jaba vaha svayaM varAvAlA hotA hai to usakI gati bhI tvarAvalI hotI hai arthAt yaha vegavAlI gativAlA hotA hai mAnasika utsukatA se pravartita vegavAlI gativAlA hotA hai / 'se teNaTTeNaM' isa kAraNa vaha 'jAva' yAvat 'gevhittae' grahaNa karane ke liye 'pabhU' samartha hote haiM 'yahAM yAvat padase 'puvvAmeva poraMgalaM khivittA' pUrva meM pheMke gaye pudgalako usane pIche jAkara grahaNa karaneke liye samartha hotA hai aisA artha ho jAtA hai / atra gautamasvAmI punaH prabhu se pUchate hai ki 'jaiNaM bhaMte deve mahiDIe' he bhadanta ! yadi maharSika deva 'jAva' yAvat 'aNupariyaTTittANaM' pIchese jAkara 'geNhittae' grahaNa hAya che, azIdha gativAlA hotA nathI. 'turie turiyAI caiva tethe| parAvANA hAya che ane tvaritagativALA hoya che. 'varAvALA ane titivALA '`padonA prayAga thavAnuM kAraNa nIce pramANe chevarAyukattatA gati sivAya bIjI khAkhatamAM paNa sAvI zake che. te pote ja tvarAvALA hAvAthI temanI aMta paNa tvarAyukata hAya cha. peTale tethe bhAnasi utsutAthI yukta vegavANI gativajA hoya che. 'se teNahe jAva geNDittae ' te aralo tethe| pUrva prakSipta yuGgasonI pAchyA lAne tebhane kIthI pakaDI zakavAne samatha hAya che. jAva. a - 'jaiNaM bhaMte deve mahiDDIe' he bahanta ! le bhahadbhiH heve| ' aNupariyahittANaM gevhittae'pUrva prakSipta yugaloM thii| cADIne tene. zrIthA caDI Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma.TIkA za.3 u.2 sU. 10 devAnAM pudgalamakSepapratisaMharaNAdi nirUpaNam 471 kSiptvA prabhustameva ' iti saMgrAhyam, tarhi 'kamhANaM bhaMte !' he bhagavan ! kasmAtkhalu kAraNAt 'sabakeNaM devideNaM devaraNNA' zakreNa devendreNa devarAjena 'camare asuriMde asurarAyA' camaraH anurendraH amurarAjaH 'no saMcAie' no zaktaH 'sAhatyi' svahastena 'geNhittae' grahItum ? arthAt yadi devAnAM zIghragatitayA prakSiptapudgalagrahaNasAmarthya vartate tarhi zakaH svasthAnAt adhaH palAyitaM camaraM kathaM na gRhItavAn ? iti praznAzayaH / ___ bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! 'amurakumArANaM devANaM' asurakumArANAm devAnAm 'ahe gavisae adhogativiSayaH-adhogamanasvarUpam 'sIgdhe sIgdha gaI ceva' zIghraH zIghragatizcaiva, vartate tathA ' turie turiagaIcetra karaneke liye zakya hotA hai, arthAt pUrva prakSipta pudgalako usake pIche jAkara vaha mahardika deva grahaNa karane meM pakar3ane meM samartha hotA hai aisA jo Apa kahate haiM so isa para merA Apa se yaha pUchanA hai ki 'kamhANaM bhaMte' he bhadanta ! phira kyA kAraNa hai jo 'devideNaM devaraNNA' devendra devarAja 'sakkeNaM' zaka 'asuriMde asurarAyA' asurendra asurarAja 'camare' usa camarako 'sAhatyi' apane hAthase 'geNDi e' pakaDane ke liye 'no saMcAie' samartha nahIM ho sakA? arthAt yadi deva zIghra gativAle hote hai kAraNa prakSipta pudgaloMko grahaNa karanemeM zaktizAlI hai to zakane phira apane sthAna se nIce bhage hue camara ko kyoM nahIM pakar3A? isakA uttara dete hue prabhu gautamasvAmI se kahate haiM 'goyamA' he gautama! 'asurakumArA NaM devANaM' asurakumAra jAti ke devoM kA ahe gaivisae' nIce jAnekA svarUpa-svabhAva to 'sIgghe sIgghapAvAne samartha ya to 'kamhANaM bhaMte! devideNaM devaraNA sakkeNa ' ke mahanta ! hevendra 124 24, yA 24o 'amariMde asurarAyA camare 'masurendra asu2268 yamarane sAhatyi' pAtAnA DAyathA 'geNhittae. 54 pAvAne 'no saMcAie' samartha na thye| ? 4DalA- tAtparya cha / zAdha gatimA laya che. te zakendra paNa zIdhra gativALe haze. chatAM teNe pite ja pIche pakaDIne camarendrane kema na pakaDI pADaye ? tene sajA karavAne mATe ja zA mATe cheDayuM ? pote ja kema tene na pakaDa? have mahAvIra prabhu tenuM kAraNa samajAve che- 'goyamA ! 13 gautama ! 'amarakumArANaM devANaM ahe gaI visae sIgve sIgyagaI ceva' masurabhAra vA nAya gamana 42pAmA zavAna ne zAtivANA Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIya svarAyuktaH sa ca gateranpaprA'pi gavedatAra-tarimagaIceva' svaritagatizeva pegazAligatimAMza bhavati mAnasImukyamavartitavegazAligatirityarthaH / 'se teNa?Na' tattenArthena tena hetunA nAva-pabhU geNDigapa' yAvat-pramuH grahItum yAvatpadena 'puvAmeva poggalaM khivittA 'ti' pUrvameva pudgalaM siptvA iti saMgrAmam, pakSiptameva pudgalamanuyatya pratisaMhaDhe samarthaH iti bhaavH| gautamaH punaH pracchati 'jaiNaM bhaMte / ityAdi / he bhagavan ! yadi khalu 'deve maTTiIe' devo mahardikaH zIghagatitha 'nAva-aNupariyaTittANaM' yAyat anu. paryaTaya khalu 'geNDittae' grahItum mamarthaH, yAvatkaraNAva 'pUrvameva pudgaLaM haiN| isase yaha prakaTa kiyA gayA hai ki mahardika Adi vizeSaNoM cAlA deva svayaM vegavAna hotA hai aura zIghragativAlA hI hotA hai, azIghragativAlA nahIM hotaa| isI taraha yaha 'turie turiyagaIceca' tvarAvAlA aura tvarAvAlI gativAlA hotA hai| 'svarAvAlI gativAlA aisA jo kahA hai so tvarAyuktatA gati ke sivAya dUsarI jagaha bhI to hotI hai ataHjaya vaha svayaM tvarAvAlA hotA hai to usakI gati bhI tvarAvAlI hotI hai arthAt vaha vegavAlI gativAlA hotA hai mAnasika utsukatA se pravartita vegavAlI gativAlA hotA hai| 'se teNoNaM' isa kAraNa vaha 'jAva' yAvat 'geNhittae' grahaNa karane ke liye 'pabhU' samartha hote haiM 'yahAM yAvat padase 'puvvAmeva poggalaM khivittA' pUrva meM pheke gaye pudgalako usane pIche jAkara grahaNa karane ke liye samartha hotA hai aisA artha ho jAtA hai | aba gautamamvAmI punaH prabhu se pUchate hai ki 'jaiNaM bhaMte deve mahiDDIe' he bhadanta ! yadi mahadhika deva 'jAva' yAvat 'aNupariyaTTittANaM' pIchese jAkara 'geNhittae' grahaNa DAya cha. azI gati DatA nathI. 'turie turiyagaI cevara tasA sarAvANA DAya che ane tvarita gativALA hoya che. "varAvALA ane tvarita gativALA' padane proga thavAnuM kAraNa nIce pramANe che-tvarAyukatatA gati sivAya bIjI bAbatamAM paNa vadhI zake che. teo pote ja tvarAvALA hovAthI temanI gati paNa varAyukata hoya samarasatA bhAnasi Brsutaayii| vANI tiva. DAya che. 'se teNa- . roNDittae' te 2 tasA pUrva prakSita masAnI cha bhane bhane pharIthI pakaDI zakavAne samartha hoya che. prazna-jANaM bhaMte deve mahivAe' 3 mahanta 1 mahaddhi jAna aNupariyahitANaM geNhittae pUrNa prakSita hAsana pAchI 5 tanazathI Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 9 , bha.TI.za. 3u.2 mR.10 devAnAM pudgalamakSepamatisaMharaNAdizaktisvarUpanirUpaNam 473 Urdhvam utpatati 'taM vajje dohiM' tat kSetraM vajraM dvAbhyAm, tato dvAbhyAM samayAbhyAM m Urdhvamutpatati, 'jaM vajjedoii' yat kSetraM vajraM dvAbhyAM samayAbhyAm utpatati UrdhvaM gacchati 'taM camare tIhiM' tat kSetraM camaraH tribhiH tat triguNasamayaiH Urdhvamutpatati zakrasya uparyuktordhvAdhaH kSetragamanavipaye kAlabhedAnupasaMdarati- saccatthove ' ityAdi / sarvastokam sarvApekSayA nyUnaM svalpam 'sakkassa deviMdassa devaraNaNe' zakrasya devendrasya devarAjasya ' uDDaloakaMDa e UrdhvalokakaNDakam, Urdhvalokagamane kaNDakaM kAlakhaNDamUrdhvagamane'ti zIghratvAda kintu 'aho loakaMDae' adholokakaNDakam zakrasyAdholokagamanakAlakhaNDam 'saMkhejjaguNe' saMkhyeya guNam' tato dviguNitam arthAt zakrasya UrdhvagamanakAlAjAtA hai 'ekkeNaM samaeNaM' eka samaya meM arthAt eka samaya meM zaka Upara kI ora jitane kSetra taka jAtA hai 'taM vajje dohi' utane hI kSetra meM vajra do samaya meM aura 'camare' camara utane hI kSetra meM 'tIhiM' tIna samaya meM jAtA hai / isa taraha ' deviMdassa devaraNNo sakkamsa ' devendra devarAja zakrakA ' uGgulIyakaMDae ' urdhvaloka kaNDaka - urdhvaloka gamana meM kaNDaka - kAlakhaNDa 'savvatthove' sarvakI apekSA se nyUna haiatyalpa haiM kyoM ki urdhvaloka meM jAne meM zakrako atizIghratA kahI gaI hai / parantu 'aholoyakaMDae' zakrakA jo adholoka gamana kaNr3aka hai - kAlakaNDa hai vaha 'saMkhkhejjaguNe' saMkhyAtaguNA hai arthAt urdhvalokagamana kaNDaka se dugunA hai / zakrako urdhvaloka gamana karane meM jitanA samaya lagatA hai usase dviguNita samaya use adholokameM gamana karane neTase aye 46 zaThe che. ' taM vajje dohiM ' bheTale Aye navAne bhATene me samaya lAge che, " camare tIhiM' ne marane trayu samaya lAge che. 'deviMdassa devaraNNo sakassa' hevendra devarASTra zamno mA rIte uDDaloyakaMDa ' so gamananA 43 (ajamAna) 'savvatthove' meghAM urato nyUna che. hevAnA bhAvArtha e che ke uSNa leAka gamanamAM jeTaluM aMtara kApavAne zakrane jeTalA samaya lAge che, teTalu aMtara kApavAne vajAne zaghra karatAM khamaNeA ane camarane traNa gaNuA samaya lAge che Ama manavAnuM kAraNa e che ke urdhva leAka gamanamAM zakranI gati atizaya zIghra hAya che,ane camaranI gati atizaya bhaTTa hoya che. patha' aholoyakaMDae ' zahendranA adyogabhananuM ajabhAna 'saMkhejjaguNe' urdhvagamananA kSaNabhAna uratAM sakhyAta gayu he--merase hai urdhvajabhana nA kALamAna karatAM adheAgamananuM kALamAna bamaNu che. eTale ke UMce jeTale atare javAne mATe zakrane eka samaya lAge che, eTale ja aMtare nIce javA mATe tene e 4 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 ( , bhagavatIsUtre vartate kintu virAe' UrdhvaM gativiSayaH UrdhvagamanasAmarthyam 'appe red caitra' alpapacaiva atizayenAlpaH atyalpaH 'maMde maMde ceca' mandaH mandava atimandaH ' vaimANibhrANaM ' 'vaimAnikAnAM devAnAntu 'OM' ga' ka gativiSayaH UrdhvagatisvarUpam urdhvagamanazaktiH 'sIdhe sIdhe 'caitra' zIghraH zIghracaiva atizIghraH tathA 'turie turie caitra' tvaritaH, tvaritazcaivAsti atizayatvarAyuktaH kintu 'ahe gaisie' adhogati viSaya:- adhogatisvarUpam 'appe appe caitra' alpaH alpayetra atyucaH tathA 'maMde maMdeceya' mandaH mandacaivaatimando vartate, etAvatA uparyukarItyA devAnAM gatisvarUpe pratipAdite sati zakra - vaJcacamarANAm tulyamAne UrdhakSetrAdau gantavye kAlabhedaM darzayati'jAva' ityAdi / yAvatkaM yatparimANam 'khettaM ' kSetram pradezam ' sakke deviMde' zakro devendraH, 'devarAyA devarAjaH 'uDDa uppaya ' Urdhvam utpatati gacchati 'ekkeNaM samayeNaM' ekena samayena, arthAt yAvatA kAlena zakraH gaIceva' vegavAna hotA hai aura zIghragativAlA hotA hai tathA 'turie turiya gaIneva' tvarAyukta aura tvarAvAlI gativAlA hotA hai parantu 'gavisae' Upara jAne kA unakA svabhAva - Upara jAnekI zakti- "appe appeceva' alpa alpa hai- atyantakama hai 'maMde maMdececa' mandamanda he atimanda hai tathA 'vaimANiyANaM vaimAnika devoMkA 'ur3aDhaM gaivisae' Upara jAne kA jo svabhAva hai- UparajAne kI jo unakI zakti hai 'sIdhe sIdhe 'deva' vaha to ati zIghratA vAlA hotA hai ' turie turie ceva' aura atyanta svarAse yukta hotA hai, tathA ' ahegaivisae' nIce jAne kA svabhAva 'appe appe ceca, maMde maMde ceva' unakA atyalpa hotA hai aura ati manda hotA hai isa kAraNa 'jAvaiyaM khetta sakke deviMde devarAyA uDha upayaha' devendra devarAja zakra UMce jitanI dUra taka DAya che, 'turie turiyagaIceva' nAthe gamana 42vAmAM tethe tvaritAne tvarita gativAjA hoya che, paraMtu 'uDa gaI visae' ugamana 42vAnI tebhanI zakti 'appe appe ceva' . - * de maMde ceva ' atyaMta maha hoya che, 'maNiyANaM uDa gaI visae' vaimAni devonI jathe gamana haravAnI gati 'sIgve sIgveceva' atizaya zIghra bhane 'turie turie ceva' atizaya tvarita hoya che, tathA 'ahe gai cisae' tebhanI nIce jamana ravAnI gati 'appe appe ceva, maMde maMde caitra' atya Mta adhy ane atyaMta bha' hoya . te a, 'jAvaiyaM khettaM sakke deviMde devarAyA uDDha upayai ekkeNaM samaeNaM' the! samayamA ivendra devarAna za Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , 7 ma. TI. za. 3u. 2 mR. 10 devAnAM pudgalamakSepamatisaMharaNAdizaktisvarUpanirUpaNam 473 Urdhvam utpatati 'taM vajje dohiM' tat kSetraM vatra dvAbhyAm, tato dvAbhyAM samayAbhyAM vajram Urdhvamutpatati, 'jaM vajjedoriM' yat kSetraM vajraM dvAbhyAM samayAbhyAm utpatati UrdhvaM gacchati 'taM camare vIrhi' tat kSetraM dhamaraH tribhiH vat triguNasamayaiH Urdhvamutpatati zakrasya uparyuktordhvAdhaH kSetragamanavipaye kAlabhedAnupasaMharati- sanvatthove' ityAdi / sarvastokam sarvApekSayA nyUnaM svalpam 'sakkssa deviMdassa devarapaNe' zakrasya devendrasya devarAjasya 'uDDaloakaMDae UrdhvalokakaNDakam, Urdhvalokagamane kaNDakaM kAlakhaNDamUrdhvagamane'ti zIghratvAda kintu 'aho loakaMDae' adholokakaNDakam zakrasyAdholokagamana kAlakhaNDam 'saMkhejjaguNe' saMkhyeya guNam' tato dviguNitam arthAt zakrasya UrdhvagamanakAlAjAtA hai 'ekkeNaM samaeNaM' eka samaya meM arthAt eka samaya meM zakra Upara kI ora jitane kSetra taka jAtA hai 'taM vajje dohi' utane hI kSetra meM vajra do samaya meM aura 'camare' camara utane hI kSetra meM 'tIhi ' tIna samaya meM jAtA hai / isa taraha ' deviMdassa devaraNNo mamsa devendra devarAja zakrakA 'ulIyakaMDae ' urdhvaloka kaNDaka - urdhvaloka gamanameM kaNDaka - kAlakhaNDa 'savvatthove' sarvakI apekSA se nyUna haiatyalpa haiM kyoM ki urdhvaloka meM jAne meM zakrako atizIghratA kahI gaI hai / parantu 'aholoyakaMDae' zakrakA jo adholoka gamana kaNr3aka hai - kAlakaNDa hai vaha 'saMkhkhejjaguNe' saMkhyAtaguNA hai arthAt urdhvalokagamana kaNDaka se dugunA hai / zakrako urdhvaloka meM gamana karanemeM jitanA samaya lagatA hai usase dviguNita samaya use adholoka meM gamana karane neTase aye 4 zaDe che. ' taM vajje dohiM ' bheTale Aye bhavAne bhATene me samaya lAge che. ' camare tIhiM' ane bharane trayu samaya lAge che. ' deviMdassa devaraNo sakassa' devendra hevarA rAIno yA rIte 'uDDaloyakaMDae ' sATha gamananA 83 (ajamAna) 'savvatthove' meghAM urato nyUna che. uDevAnA bhAvArtha e che ke urdhva leAka gamanamAM jeTaluM aMtara kApavAne zakrane jeTale samaya lAge che, teTalu aMtara kApavAne vAne zaghra karatAM bamaNuM ane camarane traNa gaNuA samaya lAge che Ama manavAnuM kAraNa e che ke urdhvalAka gamanamAM zakanI gati atizaya zIghra hAya che,ane camaranI gati atizaya bhauMha hoya che. pazu' aholoyakaMDae ' zahendranA madyogabhananuM ajabhAna 'saMkhejjaguNe' urdhvagamananA aNamAna 42tAM saMdhyAta garchu he--bheTale urdhvagabhana nA kALamAna karatAM adhegamananuM kALamAna khamaNu che. eTale ke UMce jeTale a Mtare javAne mATe zakane eka samaya lAge che, eTale ja aMtare nIce javA mATe tene e Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 bhagavatI pekSayA dviguNitApolokagamanakAlakhaNDam. adholokagamane zakasya mandagatityAda dviguNitatve mamANasya cAovakSyamANasvAt 'sakasasa upayaNakAle, camarassa yaM upayaNakAle eeNaM doNDi vitullA'ti / pavaM-jAvatiyaM khetaM camare amuride, asurarAyA ahe upayai, ipakeNaM samaraNaM, taM sarake dohiti' iti vacanadvayamavaseyam / chAyA-zakasya utpatana kAlaH, camarasya ca utpatanakAlA, eto khalu dvAvapi tulyo, iti, yAvat kSetra camaraH amarendraH amurarAnaH adhaH utpati, ekena samayena, vat zakraH dvAbhyAm / atha camarasya taduviparItamAha-jAvatiyaM kheta' ityAdi / yAvaraka yadhika kSenaM 'camare asuriMde asurarAyA' camaraH amarendraH, amararAja: 'ahe ovayA' adho'vapatati 'egeNaM samaeNaM' ekaina samayena 'taM sabake dohiM' tat kSetram adholokaM zakraH dvAbhyAm tato diguNitakAlAbhyAma atrapatati, 'jaM sakke dohi' yat kSetram adhaH zakraH dvAbhyAM samayAbhyAmacapatati 'taM vajje tIhi tat kSetram baje tribhiH tat triguNitasamayaiH avapatati tadetadupasaMharati- savayove camarassa' sarvastokaM sarvApekSayA atyalpaM camarasya 'amariMdassa asuraraNNo' meM lagatA hai / kyoM ki adholokameM jAne meM zakrakI gati manda hotI hai / dviguNitA meM pramANa Age kahA jAyegA. 'sakassa uppayaNakAle camarassa ya uvayaNakAle eeNaM dohi vi tullA' isa sUtra pAThadvArA! ataH 'jAvatiyaM khettaM camare asuriMde amurarAyA ahe uvayaha, igeNa samaeNaM, taM sakkaM doNihatti' isa taraha ye do vacana jAnanA cAhiye. camarakA utpatanakAla aura zakrakA utpatanakAla ye donoM bhI tulya haiN| eka samayameM jitane kSetra taka asurendra asurarAja camara adhaH jAtA hai utane hi kSetra taka nIce zakra do samaya meM jAtA hai / 'jaM sakke dohiM' jitane adholokake kSetra taka zaka do samaya meM jAtA haiM 'taM vajje tIhiM utane hI adholokake kSetrataka vajra tIna samaya meM jAtA hai arthAt tigune samaya meM jAtA haiM / isa taraha 'samvatthove samaya lAge cha, 12 : adhosA ta26 pAbhA nA gati ma hAya che. jAna tiyaM khettaM camare amuriMde asurarAyA ahe uvayai egeNaM samaeNaM taM sarka dodvitti masure asu2004 yabhara meM samayabhAnIya satare 4 , satare nI gamana 32vAbhA zani samaya lAge cha na sake TohiM nIhi zahane adhAsamA rela nIyavAna samaya lAgecha, mera nayA ne sabhaya mAge cha. 2mA zata 'sabatyove camarassa amariMdassa Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma. za.3 u.2 sU.10 deganAM pudgalamakSepamatisaMharaNAdizaktisvarUpanirUpaNam475 asurendrasya asurarAjasya 'ahe logakaMDae ' adholokakaNDakam adholokagamanakAlaviSayaH, kintu tasya camarasya 'uDaloakaMDae' alokakaNDakam UrcalokagamanakAlaH 'saMkhejjaguNe-saMkhyeyaguNam, adhogamanakAlApekSayA dviguNito vartate tadevaM prastutapakaraNamupasaMharati-'evaM khalu goyamA !' ityAdi / he gautama ! evaM khalu uparyuktahetoH ' sakkeNaM devideNaM devaraNNA' zakreNa devendreNa devarAjena 'camare asuriMde asurarAyA' camaraH amurendraH asurarAjaH 'no saMcAie' 'no zaktaH' sohatyi' svahastena 'geNDittae' grahItum arthAt zakApekSayA camarasyAdholokagamanavipaye adhikasAmarthyazAlitvena zIghratayA'dho'vapatantaM camaraM grahItuM zakro no samartho jAtaH // mu0 10 // camarassa asuriMdassa asuraraNNo ahologakaMDae' asurendra asurarAja camarakA adholoka kaNDaka sabakI apekSA atyalpa hai| parantu-usa camara kA 'uDDaloyakaMDae' ucalokakaNDaka 'saMkhejjaguNaM' adholoka gamanakAlakI apekSA se saMkhyAtaguNA-arthAt-dvigunA haiN| isa prakAra prastuta prakaraNa kA upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM-'evaM khalu goyamA!' he gautama ! isa uparyukta kAraNa se 'sakkeNaM devideNaM devaraNNA' devendra devarAja zaka 'camare asuriMde asurarAyA' asurendra asurarAja camara ko 'sAhatyi' apane hAtha se 'geNhittae' pakar3ane ke liye 'no saMcAie' samartha nahIM huaa| arthAt zakrakI apekSA camara adholoka gamanake vipayameM adhika sAmarthyazAlI thA-isaliye zIghratA se adholokakI tarapha jAte hue use pakar3ane ke liye zaka samartha nahIM ho sakA // sU0 10 // asuraraNNo ahologakaMDae' asurendra asu22004 yamarana mAgabhananuM jamAna sauthA mAchu che. para yamarnu 'uDaloyakaDae' Mals gamananu bhAna tanA alAka gamananA kALamAna karatAM saMkhyAtagaNu (bamaNuM) che. A rIte temanA veganI saramAmaya zena ve sUtrA2 5.2 42tA 4 cha :--"evaM khalu goyamA ! gautama ! tara 'sakke devideNaM devarapaNA' hevendra 124 zaE 'camare amariMde asararAyA' masurendra suza bharane 'sAhatyi' tena ythii| 'geNhittae no saMcAie' 54Ane samartha na bhanyo. vArnu tAtparya me cha / aleka gamana karavAmAM zaka karatAM camara vadhAre zakitazALI (vadhAre vegavALe) hate. tethI atizaya vegapUrvaka aleka gamana karatA camarane pakaDavAne zakra samartha na hatA. sU.10 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 bhagavatIne pekSayA dviguNitApolokagamanakAlakhaNDam. apolokagamane akasya mandagatitvAda dviguNitat mamANasya pAvakSyamANamAta 'savakasasa upayaNakAle, camarassa ye upayaNakAche eeNaM doTi vicallA'ti / evaM-jAvatiyaM khattaM camare amariMde, amurarAyA ahe upapara, ipakeNaM samaeNaM, taM sarake doNDi'ti' iti vacanadvayamabaseyam / chAyA-zakraspa utpatana kAlaH, camarasya ca utpatanakAlaH, eto khalu dvAvapi tulyo, iti, yAvana kSetraM camaraH amarendraH amararAjaH apaH utpaThati, ekena samayena, tat zakraH chAbhyAm / / - atha camarasya taviparItamAha-jAyatiyaM khettaM' ityAdi / yAvaskaM yadavadhika kSeyaM 'camare amuriMde amurarAyA' camaraH amarendraH, amurarAjaH 'ahe ovayaI' adho'vapatati 'egeNaM samaeNaM' ekena samayena ' sakke dohi' vat kSetram adholokaM zakaH dvAbhyAm tato dviguNitakAlAbhyAma avapatati, 'jaM sakke dohi' yat kSetram adhaH zakraH dvAbhyAM samayAbhyAmavapati 'taM vajje tIhi' tat kSetram baje tribhiH tat niguNitasamayaiH avapatati tadetadupasaMharavi- savatyAve camarassa' sarvastokaM sarvApekSayA atyalpaM camarasya 'amariMdassa asuraraNo' meM lagatA hai / kyoM ki adholokameM jAne meM zakrakI gati manda hotI hai / dviguNitA meM pramANa Age kahA jAyegA. 'saphassa uppayaNakAle camarassa ya uvayaNakAle eeNaM dohi vi tullA' isa sUtra pAThadvArA! ataH 'jAvatiyaM khetaM camare asuriMde asurarAyA ahe uvayaha, igeNa samaeNaM, taM sakkaM dohitti' isa taraha ye do cacana jAnanA cAhiye. camarakA utpatanakAla aura zakrakA utpatanakAla ye donoM bhI tulya haiN| eka samaprameM jitane kSetra taka asurendra asurarAja camara adhaH jAtA hai utane hi kSetra taka nIce zakra do samaya meM jAtA hai| 'jaM sakke dohi' jitane adholokake kSetra taka zaka do samaya meM jAtA haiM 'taM vajje tIhiM utane hI adholokake kSetrataka vajra tIna samaya meM jAtA hai arthAt tigune samaya meM jAtA haiM / isa taraha sanvatthove samaya mAga cha, 2e! maghAmA 25 sayAmA tanAti maha hAya cha. jAva. tiyaM khetaM camare amuriMde asurarAyA ahe uvayai egeNaM samaeNaM taM saka doDitti' masurendra masu2004 yabhara samayamA nITase gatare 4 . WTa mata nAya gamana 42vAbhA ne sabhaya sAga cha 'jasake do ja tane ta izakane alakamAM jeTale nIca javAne be samaya lAge che, eTale ja nAya napAna pakSanetra samaya mA cha. zata 'savatyove camarassa amariMdarasa Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u.2 sU. 11 zakacamarayorgatisvarUpanirUpaNam 477. eeNaM doNi vi tullA savattho vA, sakassa ya ovayaNakAle, vajassa ya uppayaNa kAle esaNaM doNha vi tulle saMkhejjaguNe, camarassa ya uppaNakAle, vajjassa ya ovayaNakAle, esa doNha vi tulle visesAhie // sU. 11 // chAyA-zakrasya khalu bhadanta ! devendrasya devarAjasya Urdhvam ' adhaH, tiryak ca gativipayaH kataraH katarebhyaH alpo vA, bahurvA, tulyo vA, vizepAdhiko vA? sarvastIkaM kSetraM zakro devendraH, devarAjaH ayo'vapatati, ekena samayena, tiryaka 'sakssa NaM bhaMte ! deviMdassa devaraNNo' ityAdi / sUtrArtha-(sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devarapaNo) he bhadanta ! devendra devarAja zakra kA (uDa ahe tiriyaM ca gaivisayassa) U~ce jAnekA vipaya nIce jAne kA viSaya aura tirache jAne kA vipaya (kayare kayare hito) kauna kina kI apekSA se (appe vA bahue vA) alpa hai ? kona kinakI apekSA se bahuta hai ? (tulle vA visesAhie vA) kauna kinakI apekSA se tulya hai ? athavA kauna kisakI apekSA se vizepAdhika hai ? ( savvatthove khettaM sakke deviMde devarAyA ahe uvayai ekkeNaM samaeNaM) he gautama ! devendra devarAja zakrakA nIce jAnekA viSaya kSetra eka samaya kI apekSA saba se thor3A hai-arthAt eka samaya meM devendra devarAja zakra nIce bahuta hI kama kSetra meM jAtA 'sakassa NaM bhaMte ? deviMdassa devaraNNo' tyA sUtrArtha-(sakkassa NaM bhaMte? deviMdassa devaraNo) 3 mahanta ! hevendra 312004 Ask (ur3e ahe tiriyaM ca gaivisayassa) Graishi bhana 42pArnu, bhane ti27mA gamana 42vAnuM sAmathrya samApAmA bhAve to ( kayare kayare hiMto appe vA bahue vA ?) samAMthA yu nA 42tAM nyUna cha, 4yuAnA to ma4i cha, (tulle vA visesAhive vA) anI sAthe dhyu sarabhu cha, bhane yu AnA karatAM vizeSAdhika che ? (savvatyo ve khettaM sakke deviMda devarAyA ahe ubayai ekkeNaM samaeNaM) he gItama! devendra devarAja zakrana adhigamana karavAnuM sAmarthya eka samayanI apekSAe sauthI ochuM che. eTale ke zaka eka samayamAM bahu ja oche aMtare alekamAM Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIpatre ___ mUlam-'sakassa gaM bhaMte ! deviMdassa devarako uI, ahe, tiriyaM ca gaivisayassa kayare kayare hito appe vA, bahue vA, tulle vA, visesAhie vA ? savattho khenaM sake devide, devarAyA ahe ovayai ekeNaM samapaNaM, tiriyaM saMkheje bhAge gacchai, uTTe saMkheje bhAge gacchai, camarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa, asuraraNNo uDDe, ahe, tiriyaM ca gaivisayassa kayare kayare hito appe vA, vahue vA, tulle vA, visesAhie vA? goyamA! savattho khetaM camare asuriMde asurarAyA, urdU uppayai ekke gaM samaeNa, tiriya saMkheje bhAge gacchai, ahe saMkhejje bhAge gacchai, vajjaM jahA sakkarasa taheva, navaraM vi. sesAhiaM kAyacaM, sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa, devaraNo ovayaNakAlassa ya, uppayaNakAlassa ya kayare kayare hito appe vA, vahue vA, tulle vA, visesAhie vA? goyamA ! savatthove sakassa davidasta, devaraNNo ur3a appayaNakAle, saMkhejaguNe, camarassa vi jahA sakassa, navaraM-savbatthove ovayaNakAle upayaNakAle saMkhejaguNe, vajasta pucchA ? goyamA! . samvatthove uppayaNakAle, ovayaNakAle visesAhie, eyassa NaM. bhaMte ! vajjasta vajjAhivaissa, camarassa ya, .. kayare kayare. hiMto appA vA, bahuA vA, tulA vA, visesAhiAvA ? goMyamA ! sakkassa ya uppayaNakAle, camarassa. yA ovayaNakAle: Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za.3 3.2 sU. 11 zakracamarayorgatisvarUpanirUpaNam 479 saMkhyeyAn bhAgAna gacchati, adhaH saMkhyeyAn bhAgAn gacchati, vajraM yathA zakrasya tathaiva, navaram-vizeSAdhikam kartavyam * zakrasya bhadanta ! devendrasya, devarAjasya avapatanakAlasya ca utpatanakAlasya ca katareM, katarebhyo'lpo vA, bahuko vA, tulyo vA' vizeSAdhiko vA ? gautama ! sarvastokaH zakrasya devendrasya asurarAja camara kA eka samaya meM UMce jAne kA viSaya-kSetra saya se stoka-alpa hai / (tiriyaM saMkheje bhAge gacchai) tirache jAne kA vipaya-kSetra eka samaya meM saMkhyAta bhAgapramANa adhika hai-arthAta urdhvavipaya kSetra kI apekSA tirache jAne kA viSaya-kSetra saMkhyAta bhAgataka hai| isI taraha (ahe saMkhejje bhAge gacchai) eka samaya meM camara kA adhogamana saMbaMdhI viSaya-kSetra pahile kI apekSA saMkhyAtabhAgataka haiarthAt saMkhyAtabhAga adhika hai| (vanassa jahA sakkassa taheva, navara visesAhiyaM kAyavvaM) bana kI gati kA vipaya-kSetra zakra kI gati ke viSaya-kSetra kI taraha se jAnanA cAhiye parantu vizepatA yaha hai ki gati kA vipaya-kSetra vizepAdhika kahanA caahiye| (sakkassa NaM bhaMte! deviMdassa devarapaNo ovayaNakAlassa ya uppayaNakAlassa ya kayare kayare hiMto appe vA pahue vA, tulle vA visesAhie vA ?) he bhadanta ! devendra devarAja zakra ke UMce jAne kA kAla aura nIce jAne kA kAla inameM kauna kisase alpa hai, kauna kisase bahuta hai, kauna kisase 24 yabharanuM me4 samayamA gamana 42pArnu kSetra sauthI mAcha. (tiriyaM saMkhejje bhAge gacchai) tana mananA kSetra 42di ti27 gamAnatuM kSetra sadhyAta bhAra pramANa adhi: cha. (ahe saMkhejje bhAge gacchai) tanAtiya gamananA kSetra karatAM adhogamananuM kSetra saMkhyAta bhAga pramANa adhika che. eTale ke camarendra eka samayamAM jeTale UMce jaI zake che tenAthI adhika aMtara sudhI tirakasa gamana karI zake che. ane eka samayamA 2 tirachugamana 42chatanAthI madhila adhAgamana zaza. (vajjassa jahA sakassa taheva, navaraM visesAhiyaM kAyavvaM vana gativiSaya kSetra zanA gtiviSayaka kSetra pramANe ja samajavuM paNa temAM vizeSatA e che ke gativiSayaka kSetramAM je vizeSAdhitA cha tevI na. (sakkassa gaM bhaMte ! deviMdassa devaraNNo ovayaNakAlassa ya uppayaNakAlassa ya kayare kayarehito appe cA vahue cA, tulle vA, visesAhie vA) mahanta ! devendra devarA A81 mana som ane adhogamana kALanI tulanA karavAmAM Ave te te bemAMthI kaye konA karatAM jUna che, kaye kenA karatA adhika che, kaye kenI barAbara che ane kaye kenA karatAM . vizeSAdhi cha ? (goyamA!) 3 gautama ! (samvatyove sakkassa deviMdassa devaraNNo Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - - - 478 bhagavatIya saMmyeyAna mAgAn gachati, karvam samayeyAna mAgAna, garachati, camarasya salaM bhadanta ! asurendrasya, anurarAnaspa, Urdhvam, apaH, niryakaca gativiSayaH kAraH ! phatarebhyo'spoyA, bahuko bA, tulyo yA, vizeSAdhiko kA? gautama ! sastoka kSeyaM camo'marendraH, amurarAnaH Urdhvam utpatati ekena samayena, tiryaka hai-(tiriyaM saMkhene bhAge gaha) tirache jAnekA kSetra saMkhyAtabhAgapramANa adhika hai arthAt eka samaya meM zaka tirache kSetra meM jAnA cAhe to pahilekI apekSA yaha kucha adhika kSetrataka jAtA hai / (u saMkhene bhAge gacchada) isI taraha Upara jAne kA kSetra isakA eka samaya meM saMkhyAtabhAga pramANa adhika hai| arthAta eka samaya meM yadi zakra Upara ke kSetra meM jAnA cAhe to tiryaka kSetra kI apekSA kucha adhika kSetrataka jAtA hai / (camarassa NaM bhaMte! asuriMdassa asuraraNo u8 ahe tiriyaMca gaha visayassa phayare phayarehito appe cA pahue vA tulle yA visesAhie cA) he bhadanta ! asarendra asararAja camara kA Uce jAne kA vipaya kSetra, nIce jAne kA vipayakSetra, aura tirache jAne kA viSayakSetra phona kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA se bahuta hai ? kauna kinakI apekSA se tulya hai athavA kauna kinakI apekSA se vizeSAdhika hai ? (goyamA ! savvatthove khettaM camare asuriMde asurarAyA u? uppayaha ekkeNaM samaeNaM) he gautama asurendra samana za zacha. (tiriya saMkhejje bhAge gacchada) na ti gamana 320 vAnuM kSetra adhe gamana kSetra karatAM saMkhyAta bhAga pramANa adhika che. eTale ke zaka eka samayamAM jeTaluM nIce jaI zake che tenA karatAM vadhAre kSetra sudhI te eka samayamAM tirachu bhatarA che. (uI saMkhejje bhAge gacchai) ra prabhAeM at samayamAM tenA karatAM paNa saMkhyAta adhika bhAgapramANu urdhvagamana karI zake che. eTale ke eka samayamAM zaka jeTalA aMtaranuM tirakasa gamana karI zake che tenAthI vadhAre 'matarnu mana 0 za cha. (camarassa gaMbhaMte ! asuraraNNo ur3a ahe tiriya ca gaivisayassa kayare kayarehito appe vA bahue vA tulle vA visesAhie vA) che bhadanta! asaredra asurarAja camaranA urva adho ane tirachA gamananI talanA karavAmAM Ave, te, kayuM kenA karatAM nyUna che,kayuM ke nA karatAM vadhAre che, kahyuM ketA mazAra cha, bhane dhyAnAta vizeSAdhi cha 1 (goyamA.) he gautama ! (sandhatyove / khettaM camare amuriMde amurarAyA urlDa upayaI ekkeNaM samaeNaM) asurendra masura Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 481 prameyacandrikA TI. za 3 u 2 su. 11 zakracamarayorgatinirUpaNam sya bhadanta ! vajrasya, vanAdhipasya, camarasya ca asurendrasya asurarAjasya avapatanakAlasya ca utpatanakAlasya ca katare katarebhyo'lpAcA, , bahukAvA, vizepAdhikA vA ? gautama ! zakrasya ca utpatanakAlaH, camarasya ca avapatanakAlaH etau dvau apitulyau, sarvastokau zakrasya ca avapatanakAlaH' vajrasya ca utpatanakAlaH, etau dvau api tulyau saMkhyeyaguNau, camarasya ca utpatanakAlaH, vajrasya ca avapatanakAlaH etau dvau api tulyau vizepAdhikau // 11 // pAdhika hai / (eyassa NaM bhaMte / vajjassa vajjAhivaissa, camarassa ya asuriMdassa asuraraNNo, ovayaNakAlassa, uppayaNakAlassa kayare kayarehiMto appA vA bahuA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? ) he bhadanta ! vajra kA vajrAdhipati indra kA aura asurendra asurarAja camara kA huna saba kA nIce jAne kA kAla, aura Upara jAne kA kAla, inameM kauna sA kAla kisase alpa hai kauna sA kAla kisase adhika hai, kaunasA kAla kisase tulya hai aura kaunasA kAla kisase vizeSAdhika hai ? (goyamA ! sakkarasa ya uppayaNakAle, camarasta ya ovayaNakAle eeNaM doNi vi tullA savvatthovA, sakkassa ya ovayaNakAle, vajjassa ya upayaNakAle esa NaM doNi vi tulle saMkhejjaguNe) he gautama! zakra kA Upara jAne kA kAla aura camara kA nIce jAne kA kAla ye donoM kAla samAna haiM aura saba se kama haiN| tathA zakra kA nIce jAne kA kAla aura vajrakA Upara jAne kA kAla ye donoM kAla samAna haiM aura jabhana Aja bharatAM adhipu che. (eyassa NaM bhaMte ! vajjassa vajjAhivaissa, camarassaya asurridassa asuraraNNo, ovayaNakAlassa, uppayaNakAlassa kayare kayarehiMtA appA vA bahuA vA, tullA vA, visesAhiyAcA ?) he lahanta ! nA vaLadhiyati IndranA (zakrendranA) ane asurendra asurarAja camaranA urdhvagamanakALa ane adhogamana kALanI tulanA karavAmAM Ave, te te traNamAMthI kA kALa konA karatAM cUna che, kaye kAnAthI vadhAre che, kayA kALa keAnI kharAkhara che ane kaye kenA karatAM vizeSAdhika che? ( goyamA !) he gautama! (sakkssa ya uppayaNakAle, camarassa ya ovayaNakAle eeNaM dANi vi tullA savvatyovA, sakkassa ya ovayaNakAle, vajjassa ya uppayaNakAle esaNaM dANi vi tulle saMkhejjaguNe) he gautama! zo 'gabhana kALa ane camaranA adyogamana kALa, e banne samAna che ane sauthI nyUna che. tathA zakane dhogamana kALa ane vajranA urdhvagamanakALa paNa sarakhA che ane sakhyAta gaNA che. ( camarassa ya upayaNakAle vajjassa ya ovayaNakAle esa doNda vi tulle Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48. - - bhagavatIkSA devarAjasya, Um utpanakAlaH, bhavapatanakAla: samayaguNaH, camarasyApi yathA zakrasya navaram-sarvastIkA avapatanakAla:, utpatanakAlaH saMdhyeyaguNaH, vAraNa pRcchA, gautama / sarvastIkaH utpanakAlA, apavanakAlo vizeSAdhikA, eta. tulya hai athavA phona kisase vizepAdhika hai| (goyamA) he gautama (satrathove sapAsa deviMdassa devarapaNo uTTa uppayaNakAle)devendra devarAjazakako umeM jAne kA kAla sapa se dhoTA hai aura isa utpatana kAla kI apekSA 'uvayaNakAle saMkhenaguNe) nIce jAne kA kAla saMnyAtaguNA hai(camarassa vi jahA sapArasa navaraM saccatyove uvayaNakAle, uppayaNakAle saMkhenaguNe) camara ke viSaya meM bhI zaka kI taraha se hI jAnanA cAhiye vizepatA yaha hai ki yahAM para avapatanakAla nIce jAne kA samaya sabase kama hai aura isako apekSA utpatanakAla-Upara jAnekA samaya saMkhyA taguNA hai| (vanassa pucchA) aya gautama svAmI bajake Upara nAca jAne ke kAla ke viSaya meM prabhu se prazna karate haiM-ve pUchate haiM ki he bhadanta ! vaz2a kA Upara jAnekA kAla aura nIce jAne kA kAla inameM kauna kAla kisase alpa hai, kauna kAla kisase bahuta hai, kauna kisase tulya hai, athavA kauna kisase vizeSAdhika hai ? (goyamA) he gautama ! (samvatthove uyayaNakAle, uppayaNakAle, visesAhie) sabase kama kAla vanakA Uce jAnekA hai aura nIce jAne kA kAla vizeuDDe uppayaNakAle) 3ndra he Astt BEmana sauthA mAcho cha, bhane mana 1 42di (uvayaNakAle saMkhejjaguNe)madhArAmana yAta gacha (camarassa vi jahA sakkassa navaraM sambatyove udhayaNakAle, uppayaNakAle saMkhejaguNe) yamaranA viSayamA paya zahanI ma sabhA. vizeSatA Read che ke camArane adhogamana kALa sauthI ocho che ane urdhvagamanakALa adhogamana kALa 42tA sabhyAta goche (vajjassa pucchA) 8 gautama svAmI pakSa bhane ane adhogamana kALa viSe nIce pramANe prazna pUche che- he bhadanta vajAnA udarvagamana kALa ane adhogamana kALanI tulanA karavAmAM Ave te bemAMthI kayo konA karatAM a5 che, ko tenA karatAM adhika che, kaye kenA barAbara che ane kaca kenA karatAM vidhi cha ? (goyamA !) gautama! (sanyatyAve uppayaNakAle 'upayaNakAle visesAhie) ne zamana sauthI mAchI cha bhane madhAsamata 64.. Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 481 prameyacandrikA TI. za, 3 u2 . 11 zakracamarayorgatinirUpaNam sya bhadanta ! vajrasya cAdhipasya, camarasya ca anurendrasya ammararAjasya ava patanakAlasya ca utpatanakAlasya ca katare katarebhyo'lpAvA, bahukA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! zakrasya ca utpatanakAlaH, camarasya ca avapatanakAlaH etau dvau apitulyau, sarvastoko, zakrasya ca avapatanakAlaH' vajrasya ca utpatanakAlaH, etau dvau api tulyau saMkhyeyaguNa, camarasya ca utpatanakAlaH, vajrasya ca aananta: etau dvau api tulya vizeSAdhikau // 0 11 // pAdhika hai| (eyassa NaM bhaMte / vajrassa vajjAhivaissa, camarassa gra asuriMdarasa asuraraNNo, ovayaNakAlassa, uppayaNakAlassa kare karehito appA vA cahuA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ?) he bhadanta ! vajra kA vajrAdhipati indra kA aura asurendra asurarAja camara kA ina saba kA nIce jAne kA kAla, aura Upara jAne kA kAla, inameM kauna sA kAla kisase alpa hai kauna sA kAla kisase adhika hai, kaunasA kAla kisase tulya hai aura kaunasA kAla kisase vizeSAdhika hai ? (goyamA ! sakks ya uppayaNakAle, camarassa ya ocayaNakAle eeNaM doNi vitullA savvatyocA, sakkssa ya ovayaNakAle, vajrassa ya upakAle esa NaM doSiyA vi tulle saMkhejjaguNe) he gautama! zakra kA Upara jAne kA kAla aura camara kA nIce jAne kA kAla ye donoM kAla samAna hai aura saba se kama hai / tathA zakra kA nIce jAne kA kAla aura vajrakA Upara jAne kA kAla ye donoM kAla samAna haiM aura gamana Aja zratAM vyadhi che. (eyassa NaM bhaMte / vajjassa vajjAdivaissa, camarassaya aridassa asuraraNNo, ovayaNakAlassa, uppayaNakAlassa kayare kyarehiMtA appA vA bahuA nA, tullA vA, visesAhiyAvA ?) he lahanta ! nA vaLadhipati indranA (zakrendrana) ane asurendra asurarAja camaranA udhvagamanakALa ane dhagamata kALanI tulanA karavAmAM Ave, te te traNamAMthI karyo. kALa konA karatAM nyUna che, kaye kAnAthI vadhAre che, e kALa kAnI barAbara che ane kaye kenA karatAM vizeSAdhika che ? (gopamA !) he gautama! (sakkssa ya upayaNakAle, camarassa ya ovayaNakAle eeNaM dANi vi tulA savvatthovA, sakkassa ya ovayaNakAle, cajjarasa ya upayaNakAle esaNaM dANi vi tulle saMkhejjaguNe) he gautama! zo 'gamana kALa ane camarane dhogamana kALa, e ane samAna che ane sauthI nyUna che. tA zukranA adhogamana kALa ane vajane urdhvagamanakALa pazu sarakha che ane sakhyAta gaNA che. (camarassa ya uppayaNakAle vajjassa ya ovayaNakAle esa doha va tulle Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 creates 1 TIkA- atha gautamaH zakrAdi devAnAmRdhyadhastiryaggamanaviSaye kSetrAbadda tvam pRcchati - 'saphArasa NaM maMte !' ityAdi / ' NaM bhaMte' zakrasya khalu bhadanta ' ' deviMdarasa devaraNo' devendrasya devarAjasya 'u, ahe, tiriyaMca' Urdhvam adhaH, tica 'gAvisasa' gati viSayasya kSetrasya madhye 'kare' phanaraH kI gativiSayaH 'kamaredito' katarebhyaH phalarasmAt gativipayAt 'appe'yA' alpo vA nyUno vA vartate 'bahu cA' bahukomA 'tullevA' tulyo vA zA 'visesAhie?' vizeSAdhiko vA vartate ? zakrasyastiryaggatirviSayeSu kSetreSu saMkhyAtagune / (ghamarassa ya uppayaNakAle caJcassa ya ovayaNakAle esa dopaha ci tulle visesAhie) camara kA utpatanakAla aura vajrakA avapatana kAla ye donoM bhI tuSya haiM aura vizeSAdhika haiM | TIkArtha -- gautamasvAmI ne prabhu se isa sUtra dvArA devoM ke urdhva, adhaH evaM tiryaggamana ke viSaya meM kSetra kI alpa bahutA kI pRcchA hai-ve pRcchA karate haiM- 'sakkassa NaM bhaMte' ityAdi / he bhadanta ! 'deviMdassa devaraNo sakkasa' devendra devarAja zaka ko ' u ahe tiriyaM ca gavisayassa' urdhva, adhaH aura tiryak ye gati ke viSayabhUta jo kSetra haiM unake bIca meM 'kare' gativiSayaka kaunasA kSetra ' kayarehito' kauna se kSetra 'appe ' alpa hai, 'vahue vA' kauna se bahuta hai, 'tulle vA' kauna setulya hai 'visesAhie vA' evaM kauna se vizeSAdhika hai ? praznakA tA tparya aisA hai ki zakra Upara bhI jAtA hai, nIce adholoka meM bhI jAtA hai aura tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM taka jAtA hai to gautama visesAhie ) bharano adhvagamanamANa bhane vano adhogamana prANa pazu sabhAna ane vizeSAdhika che. TIkA--A sUtramAM gautama svAmI devAnA urdhva, adhe ane ti gagamananA viSayamAM kSetra ane kALanI nyUnatA tathA adhikatA viSe praznanA pUchyA che ane mahAvIra prabhue te prakhtAnA javAmA ApyA che. prazna- "deviMdassa devaraNNo sakkarasa" hevendra devazana thamnI "uDUM Ahe ti riyaM ca gaivisayassa " OM, adho bhane tiryaga jati viSaya ne kSetrAtebhAMthI "kayare" gati viSayaGa yu kSetra "kayarerhitA" yA kSetra 42 "appe " mahapa che, "bahue nA" 4yu kSetra tyA kSetrathI adhika che, 'tulle vA' yu kSetra yA kSetranA parAra che, "visesAhie vA" bhane bhyu kSetra honA ratAM vizeSAdhiH che? yA praznanuM tAtparyAM. nIce pramANe che- zakrendra lekamAM paNa jAya che, adheleAkamAM paNa Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.2 sU. 11 zanacamarayotinirUpaNam 483 ko vipayo'lpo pahuH, tulyo vizeSAdhiko vA astIti praznAzayaH / bhagavAnAha 'gAyamA' savayovaM' ityAdi / gautama ! sarvastokaM sarvato'lpam , 'khetta kSetrama 'sakke deviMde devarAyA' zakraH devendraH devarAjaH 'ahe ovayai' adho'vapatati 'ekke NaM samaeNaM' ekena rAmayena 'tiriyaM saMkhejjebhAge gacchaI' tiryasaMkhyeyAn bhAgAn svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-ki he bhadanta ! vaha indra Upara ke adhika kSetra meM jAtA hai yA nIce ke adhika kSetra meM jAtA hai yA tirache ke adhika kSetra meM jAtA hai / isa taraha indra ke dvArA eka samaya meM gantavya kSetra kauna kisakI apekSA adhika hai kauna kisakI apekSA alpa hai kauna kisakI apekSA tulya hai aura kauna kisakI apekSA vizepAdhika hai yaha prazna svabhAvataH AjAtA hai ataH isakA uttara dete hue prabhu zramaNa bhagavAna mahAvIra gautama ko saMbodhita kara kahate haiM 'goyamA' he gautama 'savvatyo' ityAdi-'deviMdaM devarAyA sakke' devendra devarAja zakra 'ahe' nIce ke 'khetta kSetra meM 'savvatthovaM' sabase kama 'ekkeNaM samaeNaM' eka samaya meM 'ovayai' gacchati-jAtA haiarthAt indra eka samaya meM jitane adhika kSetra meM Upara meM jAtA hai-usakI apekSA vaha nIce ke kSetra meM eka samaya meM jAtA hai 'tiriya saMkhejje bhAge gacchaI' yadi vaha tiryak kSetra meM jAnA cAhe to eka samaya meM vaha saMkhyAta bhAgataka jA sakatA hai-isase adhika jAya che ane tiryagra asaMkhyAta dvIpasamudro paryanta paNa jAya che. gautamasvAmI e jANavA mAge che ke zakrendra eka samayamAM urdhvagamana vadhAre karI zake che, ke agamana vadhAre karI zake che ke tiryagU gamana vadhAre karI zake che? gautamasvAmI e jANavA mAge che ke zakrendra dvArA urva, adhe ane tiryagU gamanamAM eka samayamAM jeTaluM kSetra kApavAmAM Ave che eTalA kSetranI tulanA karavAmAM Ave che te traNemAMthI kayuM kSetra kayA kSetrathI alpa che? kazya kSetra kayA kSetrathI adhika che? kayu kSetra kayA kSetranI barAbara che? ane kaya kSetra kayA kSetra karatAM vizeSAdhika che? mahAvIra prabhu gautama svAbhAna mA prabhAva vANa mA cha- 'goyamA! gItama! 'savvatthovaM devidaM devarAyo sakke ahe khettaM savvattho ekkeNaM samaeNaM oSayaI' hevendra 124 zakra eka samayamAM sauthI ochA kSetra sudhInuM aAgamana kare che. eTale ke te eka samayamAM jeTale UMce jaI zake che, tethI a5 kSetra paryata te eka samayamAM nIce 46 che. 'tiriyaM saMkhejjemAge taya naya to tanAyA sabhyAta bhAga pramANa kSetra paryanta jaI zake che. A rIte aAgamananA kSetra karatAM tiya gamananuM Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 484 bhagavati gati 'uha saMkhejje bhAge gaccha' artha saMdayeyAna mAgAna gacchati, 'tiriya saMkhegje bhAge ti arthAt pharapanayA phila yadi ekana samayena zako yojanaparyanta madholokaM gacchati tadA tasya yojanasya vidhA karaNena dvau mAge mAtA,tayAM gyo| tAvatmamANasyAparasyekamAgasya melanena prayaH saMkhyegA bhAgAH ucyante atasnAna bhAgAna sAyojanaparimitAna zakrAstiryaggachati, "u; saMkhejje bhAge ti' gAna zila kalpanayAtrIna bhAgAna sAryayojanarUpAna tiryaggacchani teSu bhAgeSu ekabhAgasamAnapamANasya caturthabhAgasya melanena catvAraH saMkhyAtamAgA ucyanta nahIM jA sakatA hai / ' saMkhegje bhAge gacchada' aura yadi vaha Upara jAnA cAhe to eka samaya meM saMkhyAta bhAgataka jAtA hai| yahAM tiryaka kSetra ke saMkhyAta bhAgoM kI apekSA ye saMkhyAta bhAga adhika hai| kyoM ki saMkhyAta bhAga ke bhI saMkhyAtabhAga hote haiN| aba hama isa viSaya ko kalpanA karake isa prakAra se samajha sakate haiM mAnalA zaka eka samaya meM, adholoka meM eka yojana pramANa kSetra taka jAtA hai| taya usa yojana ke do vibhAga karane para do hisse ho jAte hai- Adheyojana kA eka aura Adhe yojana kA dUsarA, atha ina donoM bhAgoM meM se eka bhAgalekara eka yojana meM milAne se tIna saMkhyAta bhAga Ate haiM. isa taraha zaka tiryaka kSetra meM eka samaya meM tIna saMkhyAtabhAgaparimita // deva yojana pramANa kSetra taka jAtA hai| saMkhejjebhAge tti' isakA tAtparya yaha hai ki 1 // yojana parimitatIna saMkhyAtabhAga rUpa kSetra taka inda jaya tiryaka kSetra meM jAtA ha to ina tIna saMkhyAta bhAgoM meM avaziSTa ditIyabhAgarUpa caturthabhAga ko kSetra adhi4 cha. "u saMkhejje mAge gacchaI tiryagamana tai te saMdhyAta adhi: bhAga pramANu urvagamana kare che. A vAta barAbara samajavA mATe nIce pramANe kapanA karavAthI viSaya vadhAre spaSTa thaze dhAre ke zudra eka samayamAM eka jana pramANu kSetra paryanta nIce jaI zake che. te te ejananA be sarakhA bhAga pADavAmAM Ave te ardhA ardhA ejananA be bhAga paDaze have te banne bhAgamAMthI eka bhAgane laIne eka ejanamAM umeravAthI 1 jana pramANa bhAga Ave che. A rIte zaka eka samayamAM 1 // 18 yonabhA kSetra sudhA tigamana 4rI . 'uDa saMkhejje bhAge ti! 1 jana pramANu kSetra parvanta tiryA gamana kare che, e vAta upara samajAvI. have upara eka ejananA je be bhAga pADayA temAM je ardha bhAga vadhe che tene tiya gamananA 1n jana pramANa kSetramAM umeravAthI je be yojana pramANa kSetra Ave che, e Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3u.2 mU. 11 zakracamarayorgatinirUpaNam 485 tAn kilasaMkhyAtabhAgAn dvi yojanaparimitAn agacchati, sUtre saMkhyAta bhAgamAtropAdAnasyaiva satvena tasyoktAniyatabhAgavyAkhyAnamaprAmANikam iti na vaktavyam jAvaiaM khettaM camare amariMde, amurarAyA ahe uvayai ekkeNaM samaeNaM taM sakke doNDi' tathA 'sakkassa uppayaNakAle, camarassa ya uvayaNakAle teNaM doNDi vi tullA' itivacanadvayAt yAvatAkAlena dviyojanaM ceya gacchati aura jaba milA diyA jAtA hai- taba cAra saMkhyAta bhAga kahe jAte haiM-ye cAra saMkhyAta bhAga 2 yojana pramANa ho jAte haiM- itane kSetra taka indra-zaka Upara meM eka samaya meM jAtA hai| yahAM para aisI AzaMkA nahIM karanI cAhiye ki sUtra meM to saMkhyAtabhAgamAtra kA bhI upAdAna kiyA gayA hai- phira Apane isa prakArake vibhAga karake yaha vyAkhyAna kaise kiyA hai| kyoM ki 'jAvaiyaM khettaM camare asuriMde asurarAyA ahe uvayai ekkeNaM samaeNaM, taM sakke dohi' tathA 'sakassa uppayaNakAle camarassa ya uvayaNakAle teNaM dohi vi tullA' ina do vacanoM se yahI yAta siddha hotI hai arthAt- Der3haguNatA evaM dviguNatA phalita hotI hai- tAtparya kahanekA yaha hai ki asurendra asurarAja camara eka samaya meM jitane kSetrataka nIce jAtA hai utane hI kSetrataka nIce jAne meM zakra ko do samaya lagate haiN| tathA zaka kA jo Upara jAne kA kAla hai vaha, evaM camara kA jo nIce jAne kA kAla hai vaha ye donoM samAna haiN| isa kathana se yaha nizcita ho jAtA hai ki zakra nIce jitane kSetrataka do samaya meM jAtA hai itane hI legane zakanuM urdhvagamana kSetra samajavuM ahIM evI zaMkA na karavI joIe ke sUnamAM te saMkhyAta bhAganuM ja upAdAna karyuM che, chatAM Ape kevI rIte A prakAranA bhAge pAyA cha ?' 399 he jAvaiyaM khettaM camare asuriMde amurarAyA ahe uvayai ekkeNaM samae NaM taM sake dAhi' tathA 'saksassa uppayaNakAle camarassa ya uvayaNakAle teNaM dANhi vi tullA' mA ganna sUtrothI me pAta siddha thAya che-meTa uate gaNApaNuM siddha thAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke asurendra asurarAja camara eka samayamAM jeTalA kSetra sudhI nIce jAya che, eTalA kSetra sudhI nIce javAmAM zarkane be samaya lAge che. tathA zakane urvagamana kALa ane camarane aAgamana kALa sarakhe ja che. A kathanathI e vAta siddha thAya che ke zaka nIce jeTalA kSetra sudhI be samayamAM jAya che, eTalAM ja kSetra sudhI UMce javAne tene eka samaya lAge che. A rIte Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamAtira - - - - - - - - - - 484 gacchavi 'u saMpegje mAge gacchada' saMmayegAna mAgAna gandhati, 'tirika saMkhegje mAge ni arthAt kalpanayA phila yadi ekana samagana zako yojanaparyanta madholokaM gacchati tadA tamya yojanasya dvidhA karaNena ho mAge maratA tayorbhAgayoH tAvatmamANasyAparasyaikamAgasya melanena prayaH saMkhyeyA mAgAH ucyante atasnAna bhAgAna sAyojanaparimitAna zAstiryagacchati, 'iTThe saMkhajje mAge ni' yAna pila palpanayA zrIna mAgAna sAryayojanarUpAna tiryaggAni teSu bhAgeSu ekamAgasamAnapamANasya caturthabhAgasya gelanena catvAraH saMkhyAtagAgA ucyanta nahIM jA sakatA hai| saMkhegje bhAge gAI' aura yadi vaha Upara jAnA cAhe to eka samaya meM saMnyAta bhAgataka jAtA hai| yahAM tiryaka kSetra ke saMzyAta bhAgoM kI apekSA ye saMkhyAta bhAga adhika haiN| kyoM ki saMkhyAta bhAga ke bhI saMkhyAtamAga hote haiN| aba hama isa viSaya ko kalpanA karake isa prakAra se samajha sakate haiM mAnalI zaka eka samaya meM, adholoka meM eka yojana pramANa kSetra taka jAtA hai| taba usa yojana ke do vibhAga karane para do hisse ho jAte hai- Adheyojana kA eka aura Adhe yojana kA dUsarA, aba ina donoM bhAgoM meM se eka bhAgalekara eka yojana meM milAne se tIna saMkhyAta bhAga Ate haiM. isa taraha zaka tiryaka kSetra meM eka samaya meM tIna saMkhyAtabhAgaparimita || deDha yojana pramANa kSetra taka jAtA hai|' uhai saMkhejjebhAge ti' isakA tAtparya yaha hai ki 1 // yojana parimitatIna saMkhyAtabhAga rUpa kSetra taka indra jaya tiryaka kSetra meM jAtA hai to ina tIna saMkhyAta bhAgoM meM avaziSTa ditIyabhAgarUpa caturthabhAga ko kSetra adhi4 cha. 'uDDa saMkhejje bhAge gacchaI tigamana 42tA te sAta madhi bhAga pramANu urdhvagamana kare che. A vAta barAbara samajavA mATe nIce pramANe kapanA karavAthI viSaya vadhAre spaSTa thaze dhAre ke zakrendra eka samayamAM eka jana pramANa kSetra paryanta nIce jaI zake che. te te yajananA be sarakhA bhAga pADavAmAM Ave te adha ardhA ejananA be bhAga paDaze have te bane bhAgomAMthI eka bhAgane laIne che, ejanamAM umeravAthI 1 jana pramANe bhAga Ave che. A rIte zaka eka samayamAM 1 // 18 yona prabhA kSetra sudhA tigamana 4 cha. 'uDU saMkhejje bhAge ti' zaH 15 pejana pramANa kSetra parvata tirtha gamana kare che, e vAta upara samajAvI. have upara eka ejananA je be bhAga pADayA temAM je ardha bhAga vadhe che tene tiya gamananA 1 jana pramANa kSetramAM umeravAthI je che jana pramANu kSetra Ave che, e Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u. 2 sa. 11 zakracamarayorgatinirUpaNam asurarAjasya 'uDUM Ahe, tiriyaM ca ' Urdhvam, aghaH tiryak ca 'gativisayassa' gativiSayasya madhye 'kayare' kataraH ko gativiSayaH 'kayarehitA' katarebhyaH kebhyo gativiSayebhyaH 'appe vA' alpo vA' vahue vA' bahurvA 'tulle vA' tulyo vA 'visesAhie vA' vizeSAdhiko vA ? bhagavAnAha 'goyamA!' 'savvatthovaM' sarva stokaM' sarvatonyUnam ' khettaM ' kSetram ' camare asuriMde asurarAyA' camaraH asurendraH asurarAjaH 'uDDauppayai' Urdhvam utpatati ekkeNaM samaeNaM' ekena samayena 'tiriyaM saMkhejje bhAge gaccha' tiryaksaMkhyeyAna bhAgAna- pradezAn gacchati 'ahe saMkhejje bhAge gaccha' adhaHsaMkhyeyAn bhAgAna gacchati / vajraviSaye prAha 'vajjassa' vajrasya jahasakkssa taheva' yathA zaktasya tathaiva asuraraNNo camarassa' asurendra asurarAja camara kA jo 'uDDa ahe tiriyaM ca gaivisayassa' urdhva, adhaH evaM tiryag gantavya sthAnarUpa kSetra hai usake bIca meM 'kayare' kauna sA kSetra 'kayarehiMto' kauna se kSetroM kI apekSA 'appe vA' alpa hai 'bahue vA' kaunase kSetroM kI apekSA bahuta haiM 'tullevA' kauna se kSetroM kI apekSA tulya hai aura kauna se kSetroMkI apekSA 'visesAhie vA' vizeSAdhika hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM 'goyamA' ityAdi, he gautama ! 'asuriMde asurarAyA u savvatthovaM khettaM ekkeNaM samaeNaM uppayaha' asurendra asurarAja camara urdhva meM saba se kama kSetrataka eka samaya meM jAtA hai / ' tiriyaM saMkhejje bhAge gacchai' tathA tirache kSetra meM vaha eka samaya meM saMkhyAta bhAgoM pradezoM taka jAtA hai / 'ahe saMkhejje bhAge gacchacha' aura adhaH bhI saMkhyAta bhAgoM-pradezoM taka jAtA hai| 'bajja' jahAM sakassa ca gaivisayarasa' De mahanta ! asurendra asurarAna yabharanA urdhva adho bhane tiya-gabhananA kSetranI tulanA zvAmAM Ave to 'kayare kayarehitA appe vA, vahue vA, tulle vA, visesAhie vA' yu kSetra anAthI maha che, dhyu kSetra anAthI adhiche, kayuM kSetra ke|nI kharAkhara che ane kayu kSetra kayA kSetrathI vizeSAdhika che ? A praznAnA raNAma AApatAM bhaDAvIraprabhu he che - 'goyamA! De gautama ! 'asuriMde asurarAyA uDDha savtratthovaM khettaM ekkeNaM samaeNaM uppayai' asurendra asurarAna bhara ze! sabhayabhAM AchAmAM mochA kSetra sudhI urdhvagamana re che. tiriyaM saMkhejje bhAge gacchai' te me sabhayabhAM saMbhyAta lAga prabhASa kSetrabhAM tiryagagamana pure che, 'ahe saMkhejje bhAge gaccha' bhane adholomA pazu saMkhyAta lAgU prabhASa kSetra sudhI gabhanare che. 'vajjaM jahA sakkassa tadeva - navaraM visesAhiyaM kAyavM' ? 487 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 bhagavatIne vAcatA phAleko namaH saphiyojanaM tiryagacchati tasyApyantarAlavartisvAt / smyH| gantA urdhvam | tiryaka 1 zakraH 1 aSTa krozAH pada krozAH (dvIyojanam ) | ( sArthakayojanam ) camaraH tribhAganpunam krozatrayam tribhAgadvayanyUnaM pada krozA (sArthaka yojanaM aSTakathAH (dviyojanam ) tribhAganyUnacatvAraH krozAH ( ekaM yeojanam ) atha gautamaH camarasyordhvAdhastiryaggativahutvAtpatvaM pRcchati - camarassa NaM bhaMte ! ityAdi / he bhagavana | camarasya khalu 'amariMdassa asuraraNNo' asurendrasya kSetra vaha U~ce eka samaya meM jAtA hai isa taraha nIce ke kSetra kI apekSA U~ce kA kSetra dviguNA hai aura nIce tathA U~ce ke kSetra kA bIca kA tirachA kSetra jo hai usakA pramANa bIca ke pramANa ke anusAra hI honA cAhiye- isa kAraNa nIce ke kSetra kI apekSA tirachA kSetra 1 || yojana ho jAtA hai- indra vagairaha kI gati ko samajhane ke liye Upara TIkAmeM diyA huA koTAmeM dekhalenA cAhiye isase yaha viSaya acchI taraha se samajhA jA sakatA hai catvAraHkrozAH vajram (ekaM yojanam) ayaH tribhAgasahitaM phozatrayam catvAraH krozAH ( ekaM yojanam ) ava gautama prabhu se camara ke UMce nIce aura tirache rUpa gantavya kSetra ke alpatva aura bahutva ke viSaya meM pUchane ke nimitta prazna karate haiM- 'camarassa NaM bhaMte' ityAdi, 'bhaMte' he bhadanta ! 'asuriMdassa nIcenA kSetra karatAM uparanuM kSetra khamaNuM che. ane nIce tathA uparanA kSetranI vaccenuM je tiya kSetra che tiya kSetramAM gamana karavAnuM pramANa urdhva ane adhegamananA pramANunA vacagALAnuMpramANa (e khannenuM sarAsarI pramANu) hovuM joIe. A rIte gaNatarI karavAmAM Ave te eka samayamAM zaka 1aa doDha vaijana pramANu tiya gakSetra sudhI gamana karI zake che, e vAtasiddha thAya che. zaka, camara ane vajAnI gati samajAvavA mATe upara TIkAmAM ApavAmAM Avela kAThAmAMthI joI levuM, have gautama svAmI camaranA uSNa, adhe ane tigamana kSetranI tulanA karavAne mATe nIceno prazna pUche che-camarassa NaM bhaMte / asurridassa asurapaNo uDDa ahe tiriyaM Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- prameyacandrikA TI. za. 3 u.2 sU. 11 zakracamarayorgatisvarUpanirUpaNam 489 vaha vizepAdhika pradezoM taka jAtA hai| yahI vana saMbaMdhI urdhva adhaH aura tiryag gati ke viSaya kI yAta uparokta koSTaka meM spaSTa kI gaI haiN| isa koSTaka se hama yaha samajha sakate haiM, ki vajra eka samaya meM nIce thoDe kSetra taka jAtA hai. so isakA kAraNa yaha hai ki nIce jAne meM usakI gati maMda hotI hai- arthAt nIce jAne meM vaha maMda gati vAlA hotA hai- vajra kA adhogamana kA kSetra kalpanA ke anusAra nibhAganyUna ekayojana pramANakA mAna liijiye| tiryak kSetra vizepAdhika do bhAga vAlA mAna lenA cAhiye-kyoMki vaha nahIMtaka eka samaya meM jA sakatA hai- isakA kAraNa bhI yaha hai ki tirache jAne meM vaha zIghratara gativAlA hotA hai ye vizeSAdhika do bhAga yojana ke haiN| vizepAdhika do bhAga arthAt yojana ke vizeSAdhika do vibhAga-vibhAgasahita tIna kozataka vana tiryaka eka samaya meM jAtA hai aisA isakA tAtparyArtha hotA hai| tathA vaha vajra U~ce bhI vizeSAdhika do bhAga jAtA hai- isakA tAtparya yaha hai ki vizepAdhika do bhAga arthAta jo do vizepAdhika bhAga tirache kSetra meM kahe gaye hai una do bhAgoM ko hI yahAM kucha vizeSAdhika samajhanA cAhiye / vajra U~ce eka yojana jAtA hai isakA kAraNa yaha hai ki. vajra Uce jAne meM zIghratama gativAlA hotA hai| yahAM para aisI. vAdhika pradeza sudhI jAya che, ane UMce paNa te vizeSAdhika pradeza sudhI jAya che. vajAnA urva, adhe ane tiryagamananI eja vAta uparanA spaSTa karavAmAM AvelI che. e uparathI e vAta ApaNA dhyAnamAM Ave che ke eka samayamAM vA sauthI ochA kSetra sudhI nIce jAya che. tenuM kAraNa ke nIce javAnI tenI gati sauthI maMda che. koThAmAM je kSetra pramANanI kalpanA karavAmAM AvelI che, te kalpanA pramANe vajanuM aAgamana kSetra eka samayamAM tribhAga nyUna eka jana pramANe mAnI levAmAM Ave che tenuM tiryagamana kSetra vizeSAdhika be bhAgavALuM mAnavuM joIe, kAraNa ke tirthagamana karavAnI tenI gati vadhAre zIgha hoya che. A je be vizeSAdhika bhAga kahyA che te ejananA bhAge samajavA. vizeSAdhika be bhAga eTale ejanane vizeSAdhika be tribhAga kahevAnuM tAtparya e che ke tribhAga sahita traNa ke paryAta vA eka samayamAM jAya che, tathA te vaja uMce paNa vizeSAdhika be bhAga sudhI jAya che. eTale ke je te vizeSAdhika bhAga tiryakSetramAM kahyA che, e be bhAgane ja ahIM vivAdhika jevA samajavA joIe. vajI UMce eka jana kSetra sudhI eka samayamAM jAya che kAraNa ke tenI uSya Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - - 488 bhagaratIyo zamasyeca yasasyApi gativiSayo mAtalyA pinna 'navaraM navarama-vizeSa:punaH 'vimesAdigaM phAyaNa' vizeSAdhika kartavyam, gautamaH bhAsyo dhAgamana phAlAlpayatvam pRcchati-'samasma NaM maMte' ityAdi / he bhagavan ! akrasya khalu deviMdassa devaramNo devendrasya devarAmasya 'oSayaNakAlamsa' avapatanaphAlasya ca 'upayaNakAlasasa ya utpatanakAlasya ca madhye 'kayare' kataraH kAlaH phayarahito' phatarebhyaH kAlebhyaH appe yA' alpo yA 'pahue vA bahuko vA, tulle pA' tulyo yo gisesAhie yA' vizeSAdhiko yA ? bhagavAnAra goyamA! he gautama 'sampatyo sarvamtokaH sarvato'spa: 'sarapharasa' zakrasya tahaba-navaraM visesAhiyaM kAyavya' basakI bhI gani kA viSaya kSetra zaka kI taraha se hI jAnanA cAhiye parantu jo vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai ki yahAM vizepAdhika kA pATha karanA cAhiyatAtparya isakA yaha hai ki 'vanassa NaM bhaMte ! ur3e ahe tiriyaM ca gaivisayassa kayare kayarehito appA vA yahuA yA tullA vA visasA hiyA cA? goyamA! savvatyo khettaM vajja ahe uppayaha, egeNaM samaeNaM, tiriyaM visesAhie bhAge gacchaha, uI visesAhie bhAge gacchai, . arthAt he bhadanta ! vajakA urdhvagativipayapha kSetra, adhogativiSayaka kSetra, evaM tiryaggati vipayaka kSetra ke madhya meM se kaunasA kSetra ko nase kSetrakI apekSA alpa hai, kauna sA jyAdA hai, kauna sA tulya hai aura kaunasA vizepAdhika hai ? zramaNa bhagavana mahAvIra prabhu kahate haiM-he gautama ! vajra eka samaya meM nIce saba se kama kSetra taka jAtA hai. tirache kSetra meM vaha vizeSAdhika pradezoM taka jAtA hai, UMce bhI vajanI gatinuM kSetra paNa zanI gatinA kSetra pramANe ja jANavuM. paraMtu tyAM je vizepatA che te A pramANe che-tyAM vizeSAdhikatAne pATha kahevA joIe. te pATha nIce pramANe che, vajassa NaM bhaMte ! uDDhe ahe tiriya ca gaivisayassa kayare kayarehiMto appA vA vahuA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' mahanta ! qoran eq. ti viSayaka kSetra, adhogati viSayaka kSetra ane tiryagati viSayaka kSetramAMthI karyuM kSetra kenA karatAM apa che, kayuM kaeNnAthI adhika che, kayuM kAnI barAbara che ane kahyuM kenA Rai vizeSAdhi cha ? savvatthovaM khettaM vajja ahe uppayai, egeNaM samaeNaM, tiriya visesAhie bhAge gacchai, uDU visesAhie bhAge gacchai gItamA haja eka samayamAM nIce sauthI ochA kSetra sudhI jAya che, tirachA kSetramAM te vize Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u.2 sU. 11 zakacamarayorgatisvarUpanirUpaNam 489 vaha vizeSAdhika pradezoM taka jAtA hai| yahI vajra saMbaMdhI urdhva adhaH aura tiryag gati ke viSaya kI yAta uparokta koSThaka meM spaSTa kI gaI haiN| isa koSTaka se hama yaha samajha sakate haiM, ki vajra eka samaya meM nIce dhoDe kSetra taka jAtA hai- so isakA kAraNa yaha hai ki nIce jAne meM usakI gati maMda hotI hai- arthAt nIce jAne meM vaha maMda gati vAlA hotA hai- vajra kA adhogamana kA kSetra kalpanA ke anusAra nibhAganyUna ekayojana pramANakA mAna liijiye| tiryak kSetra vizeSAdhika do bhAga vAlA mAna lenA cAhiye-kyoMki vaha nahIMtaka eka samaya meM jA sakatA hai- isakA kAraNa bhI yaha hai ki tirache jAne meM vaha zIghatara gatighAlA hotA hai ye vizepAdhika do bhAga yojana ke haiN| vizeSAdhika do bhAga arthAt yojana ke vizepAdhika do tribhAga-vibhAgasahita tIna kozataka vajra tiryaka eka samaya meM jAtA hai aisA isakA tAtparyArtha hotA hai| tathA vaha vajra U~ce bhI vizeSAdhika do bhAga jAtA hai- isakA tAtparya yaha hai ki vizepAdhika do bhAga arthAta jo do vizepAdhika bhAga tirache kSetra meM kahe gaye hai una do bhAgoM ko hI yahAM kucha vizepAdhika samajhanA cAhiye / vajra U~ce eka yojana jAtA hai isakA kAraNa yaha hai ki.. vajra UMce jAne meM zIghratama gativAlA hotA hai / yahAM para aisI. vAdhika pradeza sudhI jAya che, ane UMce paNa te vizeSAdhika pradeza sudhI jAya che. vajAnA urva, adhe ane tiryagamananI eja vAta uparanA spaSTa karavAmAM AvelI che. e uparathI e vAta ApaNA dhyAnamAM Ave che ke eka samayamAM vaja sauthI ochA kSetra sudhI nIce jAya che. tenuM kAraNa ke nIce javAnI tenI gati sauthI maMda che. koThAmAM je kSetra pramANunI kalpanA karavAmAM AvelI che, te kalpanA pramANe vajanuM aAgamana kSetra eka samayamAM tribhAga nyUna eka jana pramANe mAnI levAmAM Ave te tenuM tiryagamana kSetra vizeSAdhika be bhAgavALuM mAnavuM joIe, kAraNa ke tirthagamana karavAnI tenI gati vadhAre zIdhra hoya che. A je be vizeSAdhika bhAga kA che te jananA bhAge samajavA. vizeSAdhika be bhAga eTale ejananA vizeSAdhika be tribhAga kahevAnuM tAtparya e che ke tribhAga sahita traNa keza paryata vA eka samayamAM jAya che, tathA te vajI uce paNa vizeSAdhika be bhAga sudhI jAya che. eTale ke je e vizeSAdhika bhAga tiryakSetramAM kahyuM che, e be bhAgene ja ahIM vizeSAdhika jevA samajavA joIe. vaja UMce eka jana kSetra sudhI eka samayamAM jAya che kAraNa ke tenI uSya Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - 488 samasyeva yasasyApi gativiSayI jAtayaH phinta 'na' navaram-vizeSaHpunaH 'rimesAhima phAyana vizeSAdhika kanyam, gautamaH samAsyodhyodhAgamana phAlAsapAhatvam pRcchati-samassa NaM maMge' ityAdi / he bhagavan ! akasya khalu deviMdasA devaraNo devendrasya devarAmasya 'ApaNa kAlAsa' avapatana kAlasya ca 'upayaNakAlasasa ya 'utpananakAlaya pa madhye 'kayare' kataraH kAlaH phayarerito' pharebhyaH kAlenyaH appe yA' alpA gA pApa yA bahuko vA, tulle yA' tulpo yA' gisesAhie yA vizeSAdhiko nA? magavAnA goyamA! he gautama 'gapatyo sarvamtIzaH sarvato'nyaH 'sabakAsa' kasya taheva-nacaraM visesAhiyaM kAya' yasakI bhI gati kA vipaya kSetra zaka kI taraha se hI jAnanA cAhiye parantu jo vizepatA hai vaha isa prakAra se hai phi yahAM vizepAdhika kA pATha karanA cAhiyatAtparya imakA yaha hai ki 'yajasa maMte ! ur3e ahe niriyaM ca gaivisayassa kayare phayarehino appA vA pahuA thA tullA vA visasA. hiyA vA? goyamA! samvattho khettaM vajja ahe uppayaha, egeNaM sama. eNaM, tiriyaM visesAhie bhAge gacchada, uI visemAhie bhAge gacchai, . arthAt he bhadanta ! vacakA urdhvagativiSayaka kSetra, adhogativiSayaka kSetra, evaM tiryaggati vipayaka kSetra ke madhya meM se kaunasA kSetra ko nase kSetrakI apekSA alpa hai, kauna sA jyAdA hai, kauna sA tulya hai ora phonasA vizepAdhika he ? amaNa bhagavana mahAvIra prabhu kahate hai-he gautama ! vajra eka samaya meM nIce saba se kama kSetra taka jAtA hai, tirache kSetra meM yaha vizeSAdhika pradezoM taka jAtA hai, UMce bhI vajanI gatinuM kSetra paNa zakanI gatinA kSetra pramANe ja jANavuM. paraMtu tyAM je vize SatA che te A pramANe che tyAM vizeSAdhikatAne pATha kahevA joIe. te pATha nIce pramANe che. vajassa NaM bhaMte ! uDhe ahe tiriya ca gAvisayassa kayare kayarehito appA vA bahuA vA, tullA vA, visesAhiyA vA' mahata! leta. ati viSayaka kSetra, adhogati viSayaka kSetra ane tiryagati viSayaka kSetramAMthI karyuM kSetra kenA karatAM a9pa che, kayuM AnAthI adhika che, kayuM kinI barAbara che ane kahyuM kenA Rai vidhi cha 1. sanvattho khettaM vajja ahe uppyai, egaNaM samaeNaM, tiriya visesAhie bhAge gacchai, uDU visesAhie bhAge gacchai gItamA ja eka samayamAM nIce sauthI ochA kSetra sudhI jAya che, tirachA kSetramAM te vize Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 2 su. 11 zakracamarayorgatisvarUpanirUpaNam 491 'deviMdassa devaraNo' devendrasya devarAjasya 'uddhaM uppayaNakAle Urcam utpatanakAlaH kintu 'ovayaNakAle' avapatanakAlaH 'saMkhenaguNe' saMkhyeyaguNo vartate / camaravipaye pratipAdayati-'camarassa vi' camarasyApi 'jahAsakassa' yathAsUtrakI dUsarI TIkA ke AdhAra se likhI gaI hai aisA jAnanA cAhiye vivakSita TIkAkArane yaha vyAkhyA nahIM likhI hai / isa prakAra yaha gativipayaka kSetrakI alpa bahutA prakaTa kI gaI hai / aba gautama svAmI zramaNa bhagavAna mahAvIra se gati ke kAla kI alpa bahutA pUchate haiM-'sakassa NaM bhaMte' ityAdi / he bhadanta ! 'deviMdassa devaraNo sakkasma' devendra devarAjazakrake 'ovayaNakAlassa ya uppayaNakAlassa ya kayare kayarehito appe vA, yahue cA, tulle vA visesAhie vA ?' avapatanakAla (nIce jAnekA) aura utpatanakAla (Upara jAnekA) ke bIca meM kaunasA kAla kaunase kAlase alpa hai, kauna se kAla se adhika hai, kaunase kAlake sAtha tulya hai aura kauna se kAla se vizepAdhika hai ? isake uttarameM prabhu gautamase kahate haiM ki 'goyamA' he gautama ! 'deviMdassa devarapaNo sakkassa' devendra devarAja zakrakA 'uDDhaM uppayaNakAle' urdhvameM utpatanakAla 'savvatthove' sabase kama hai| parantu 'ovayaNakAle saMkhejaguNe' avapatanakAla (nIce jAnekA) saMkhyAta guNA hai aba camara ke vipayameM prabhu kahate haiM ki-'camarassa vi jahA sakkassa navaraM savyatyove ovayakAle, uppybIjI TIkAne AdhAre lakhavAmAM AvI che, ema samajavuM. A rIte gativiSayaka kSetranI nyUnatA tathA adhikatA darzAvavAmAM AvI che. have gatinA kALanI nyUnatA tathA adhi4taan viSayamA gautamasvAmI bhagavAna mahAvIra prasune prazna pUche the-'sakkasa NaM maMte chatyA 3 mahanta ! deviMdassa devaraNo sakkassa ovayaNakAlassa ya uppayaNakAlassa ya kayare kayare hito appe vA bahue vA tulle vA visesAhie kA ? he bhagavana devendra devarAja zakanA urvagamana kALa ane adhogamana kALanI sarakhAmaNI karavAmAM Ave te te be kALamAMthI ye kALa kayA kALathI nyUna che, ka kenA karatAM adhika che, kayA kenI barAbara che, ane kenA karatAM vizeSAdhika che? bhagavAna mahAvIra prabhu 49 cha : 'goyamA' hai gautama ! 'deviMdassa devaraNo sakkassa' hevendra he? shhne| 'udaM uppayaNakAle AmanA sancathove' soyI mAchI che. 5 'ovayaNakAle saMkhajagaNe adhogamana Aja tethI sajyAta go che. 'camaramsa vi jahA sakkasma navaraM savvatthove ovayaNakAle, uppayaNakAle saMkhejaguNe' Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 bhagavatI , " AzaMkA nahIM karanI cAhiye ki mUlasUtra meM to sirpha vizeSAdhikatA hI sUtrakArane kahI hai phira yahAM niyatatAvAlI vizeSAdhikatA kisa tara se kahI gaI hai? kyoM ki isa samaya meM asurendra asurarAja ghamara jitanA nIce jAtA hai utane hI nIce jAne meM indra ko dosamaya evaM cajako tIna samaya lagate hai' isa prakAra ke kathana se zaka ke adhogamanakI apekSA patrakI adhogati vibhAga nyUna AtI hai isa liye vibhAga nyUna eka yojanakI adhogati kahI gaI hai / tathA amphA nIce jAnekA kAla aura zrama kA Upara jAnekA kAla ye donoM tulya haiN| isa kathana se jJAta hotA hai ki eka samaya meM zaka jitane nIce kSetrameM jAtA hai utane hI kSetra meM yantra eka samaya meM UMce gamana karatA hai, zaka eka samaya meM nIce eka yojanataka jAtA hai aura vajra eka samaya meM Upara eka yojana jAtA hai isaliye vajrakI Urdhvagati eka yojana kI kahI gaI hai, Urdhvagati aura adhogatikA bIca kA kSetra tiryaggatikA kSetra hai isaliye isakA pramANa ghIca ke pramANa jitanA hI honA cAhiye / ataH isakA pramANa tribhAga sahita tIna kozakA kahA gayA hai / yaha vyAkhyA 'cajjaM jahA sakkssa taheva-navaraM visesAhiye kAyavvaM' isa gamananI gati sauthI vadhAre hAya che. ahIM evI AzaMkA na karavI naie ke mULa sUtramAM te sUtrakAre vizeSAdhikatA ja kahela che; te ahIM niyatatAvALI vizeSAdhikatA kevI rIte atAvavAmAM AAvI che ? kAraNa ke eTalA samayamAM asurendra asurarAja thamara jeTale nIce jAya che, eTale nIce javAmAM zakrendrane e samaya ane vajane traNa samaya lAge che' A prakAranA kathanathI zakranA adheAgamana karatAM vajrane adheAgamana samaya OM bhAganA bhAve che, tethI vibhAga nyUna me yojananI ( yojananI) tenI adhogati (nAyagati) uDI che.tathA zakane nIce javAne kALa ane vanA UMce javAnA kALa sarakheA ja che'A kathanathI e vAta spaSTa thAya che ke eka samayamAM zakra jeTalA kSetra sudhI nIce jAya che eTalA ja kSetra sudhI vajrane UMce javAne mATe paNa eka samaya lAge che. dhAro ke zukra eka samayamAM eka vaijana nIce jAya te vajra eka samayamAM eka yAjana UMce jAya che. urdhva gatinI vaccenuM ke tra tiya gatinuM kSetra che. tethI tenuM pramANa vacagALAnA pramANa jeTaluM ja hovuM joie. tethI tenuM pramANa tribhAga sahita traNa gAunuM kahyuM che. zyA vyAbhyA 'vajjaM jahA sakkamsa taheva navara' visesAhiya kAya' mA sUtranI Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 sU0 11 zakracamarayorgatisvarUpanirUpaNam 493 etepAm trayANAM 'kayare' kataraH kAlaH 'kayarehito' katarebhyaH kAlebhyaH 'appe vA' alpovA, 'vahue vA, bahuko vA, tulle vA' tulyo vA, visesAhie vA' vizeSAdhiko vA! bhagavAnAha goyamA ! ityAdi / he gautama ! 'sakassa ya uppayaNakAle' zakrasya ca utpatanakAlaH 'camarassa ya ovayaNa kAle' camarasya ca avapatanakAlaH, 'eeNaM doNi vi' etau khala uparyuktau dvau api ubhAvapi 'tulle sanatyo vA' tulyau sarvastoko sarvato'lpo vartate, evaM . 'sakkassa ya' zakrasya ca 'ovayaNakAle' khalu avapatanakAlaH 'vajassa ya' bajrasya ca 'uppayaNakAle' utpatanakAlaH 'eeNaM doNha vi tulle' etau dvAvapi tulyo arthAt avapatanotpatanakAlI etau khalu dvau api tulyau 'saMkhejaguNe' saMkhyeyaguNau vidyate 'uppayaNakAlassa ya' utpatanakAla ke bIca meM kayare' kaunasA kAla 'kAyarehiMto' kisa kAla se 'appe vA' alpa (nyUna) hai ? 'yahue vA' kisa kAla se adhika hai ? 'tulle vA' kisa kAla ke samAna hai ? "visesAhie vA' kisa kAla se vizeSAdhika hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA' / he gautama! -sakassa ya uppaNakAle' zAkA utpatanakAla 'camarassa ya oSayaNakAle' aura camara kA avapatanakAla 'eeNaM doNi vi' ye donoM kAla 'tulle savvastho vA samAna haiM aura saba se stoka haiM / evaM 'sakAssa ya zakra kA 'ovayaNakAle' avapatanakAla aura 'vajassa ya vajrakA 'uppayaNakAle' utpatana kAla 'ee NaM doNhavi tulle' ye donoM bhI tulya haiM tathA-'saMkhenaguNe' saMkhyAtaguNe haiN| tAtparya yaha hai ki zakra aura kAlassa uppayaNakAlassa ya bhAgamana bhane SLEnmanI tulanA 42vAmA mA ta kayare kayarehiMto appe vA' yo 4 4yA thI nyUnache, 'bahue vA' 4. 4yAthI madhi4 cha, 'tulle vA' yonI rAma2 cha, bhane 'visesAhie vA' ye kALa kayA kALa karatAM vizeSAdhika che? uttara-goyamA !' gautama ! 'sakassa ya uppayaNakAle' shndrne| Gbhana bhane camarassa ovayaNakAle, yamarendrana adhogamana ,(eeNaM doNDivi) bhamAnatulle sancatyo vA' memanne samAna cha bhane sauthA nyUnacha, bhane 'sakkassa ya ovayaNakAle' zahanA madhogamanamAne 'cajassa ya uppayaNakALe patA GATmana, 'esa dopaNani talle se manna samAna chetayA, 'saMkhejjaguNe zanA urdhvagamanakALa ane camaranA aAgamanakALa karatAM te saMkhyAta gaNe che. kahevAnuM tAtparyA Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 credia zakrasya tathaiva zAtavyam 'nagara' naram vizeSastu marasya 'sve' sarva dr 'and' patanAnaH upayaNakA utpatanakArastu 'saMkheujaguNe' saMkhyeyaguNaH, gautama svaccha-'bajjA pRcchA' vas asti, arthAt de bhagavan vaH utpAtakAlayamadhye kaH kAlaH alpa yA kAvA, vizeSAdhika vA vartate ? bhagavAnAha goyamA!' de gautama / yat stokaH sarvato nyUnaH 'uppayaNakAle' utpatana, 'name' rapatanakAlastu 'visesAhie' vizeSaH / gautamaH pRcchati- 'eyassa NaM maMte ! he bhagavan etasya khalu 'jamsa' vajasya tathA 'nAsA' cAdhipateH zakrasya ca punaH 'camarassa 'carasya ca 'asmi' asurendrasya 'anuraraNo' anutarAjasya 'otrayaNamrata a aayaanlasya ca 'upayaNakAla ' utpatanakasya ca madhye NakAle saMkhejjaguNe' camaramA adhogamanakAla sabase acpa hotA hai| tathA urdhvagamanakAla usakI apekSA saMkhyAta guNA adhika hotA hai aba gautama vajra ke far as se pUchate haiM-vajasma pucchA' hai bhadanta ! vajra ke urdhva meM utpatanakA aura nIce meM avapatanakA jo kAla hai unake bIca meM kauna kA hai kauna kAla adhika hai kona kAla tulya hai aura kauna kA vizeSAdhika hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM - 'goyamA' he gautama / savvatthove uppayaNakAle' sabase kama utpatana kAla hai aura 'ovayaNakAle' avapatana kAla vizepAdhika hai / gautama pUchate haiM-'eyassa NaM bhaMte !' he bhadanta isa 'vajjassa' ar ke tathA 'calA havaimsa' vajrAdhipati zakra ke evaM 'camarassa ya camara ke jo ki 'asuriMdarasa asuraraNNo' asurokA indra aura asurarAja hai ina tInoM ke 'ovayaNakAlassa' avapatanakAla aura camarane aAgamana kALa sauthI e hAya che ane u-gamana kALa tenA karartA sakhyAta gaNA hoya che. have gautama svAmI vajranA viSayamAM eveja prazna pUche che 'cajjassa pucchA' hai mahanta ! vanA urdhvagamana prANa bhane adhobhana aNabhAMthI kayA kALa kayA kALathI nyUna che, kayA kAnAthI adhika che, kace| kAnI kharAbara che, ane kaye kALa kAnA karatAM vizeSAdhika che ? vANa - 'goyamA!' he gautama ! 'savvatthove uppayaNakAle' utpatanaaNa (Ga zabhanANa) sauthI nyUna che, bhane 'ovayaNakAle' adhogamanakSaNa nIce jvAno samaya tenA karatAM vizeSAdhika che. prazna- 'eyassa NaM bhaMte, De mahanta 1 'vajjassa vajjAviissa camarassa ca asuriMdarasa asuraraNNotha, adhipati rAmane asurendra bharanA 'ovayaNa ' Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 2 sU0 11 zakracamarayorgatisvarUpanirUpaNam 493 eteSAm trayANAM 'kayare' kataraH kAlaH 'kayarehito' katarebhyaH kAlebhyaH 'appe vA' alpovA, 'vahue vA, bahuko vA, tulle vA' tulyo vA, visesAhie vA' vizeSAdhiko vA ! bhagavAnAha goyamA ! ityAdi / he gautama ! 'sakasma ya uppayaNakAle' zakrasya ca utpatanakAlaH 'camarassa ya ovayaNa kAle' camarasya ca avapatanakAlA, 'eeNaM doNi vi' etau khalu uparyuktoM dvau api ubhAvapi 'talle sanattho vA' tulyau sarvastoko sarvato'lpI vartete, evaM 'sakkassa ya' zakrasya ca 'ovayaNakAle' khalu avapatanakAlaH 'vajjassa ya vajrasya ca 'uppayaNakAle utpatanakAla: 'eeNaM doNha vi tulle' etau dvAvapi tulyau arthAt avapatanotpatanakAlau etau khalu dvau api tulyau 'saMkhejaguNe' saMkhyeyaguNau vidyate 'uppayaNakAlassa ya' utpatanakAla ke bIca meM 'kayare' kaunasA kAla 'kayarehiMto' kisa kAla se 'appe vA' alpa (nyUna) hai ? 'yahue vA' kisa kAla se adhika hai ? 'tulle vA kisa kAla ke samAna hai ? 'visesAhie vA' kisa kAla se vizepAdhika hai ? hamakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA' / he gautama ! -sakArasa ya uppaNakAle' zakrakA utpatanakAla 'camarassa ya ovayaNakAle' aura camara kA avapatanakAla 'eeNaM doNi vi' ye dono kAla 'tulle sabastho vA' samAna haiM aura saba se stoka haiM / evaM 'sakassa yazaka kA 'ovayaNakAle' avapatanakAla aura 'vajassa ya' vajrakA 'uppayaNakAle' utpatana kAla 'ee NaM dopahavi tulle' ye donoM bhI tulya haiM tathA-'saMkhejaguNe' saMkhyAtaguNe haiN| tAtparya yaha hai ki zakra aura kAlassa uppayaNakAlassa ya madheAgamana bhane gamanAnI tusanA 42vAmA mAtA 'kayare kayarehito appe vA' yo Na 4yA thA nyUnacha, 'yahue vA' 42. 4yAthI madhi cha, 'talle vA' jyo honI marA2 cha, bhane 'visesAhie vA' kaye kALa kayA kALa karatAM vizeSAdhika che ? utta2-'goyamA ! gautama ! 'sakassa ya uppayaNakAle' zandrana B4sabhanANa mana'camarassa ocayaNakAle, yamarendrane adhAgamana ,(eeNaM doNhivi) natulle savvattho vAse manne samAna cha bhane sauthA pUnacha, bhane 'sakkassa ya ovayaNakAle' zo madheAgamana bhane 'vajassa ya uppayaNakAle' 100n| Sagamana, "esaNaM doSaNavi talle se bhanne samAna cha tayA, 'saMkhejjaguNe zanA urdhvagamanakALa ane camAranA adhegamanakALa karatAM te saMkhyAta gaNe che. kahevAnuM tAtparyA Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 bhagavatI tathA' camarassa ya' camaramya ca 'uppayaNakAThe' utpatanakAlA banassa ya, vanasa ca 'oSayaNakAle' bhavapatanaphAla: 'ee doNDa vitulle visesAhie' eko dvau api tulpI vipAdhiko epaddhaporapi tulpaH adi adhikAdhiko staH tapA ca kramazaH zakranamarayoH utpatanAvapananakAlo sarvato'spo, zavayoH avapatanotpatanaphAlau sarvataH saMgyAtagaNI, camasyajayoH utpatanAvapatanakAlI sarvato vizeSAdhiko staH kizinyUnAdhikI iti sArAMzaH // 10 11 // ghamara ko apane 2 sthAnoM meM jAnekA ghega mamAna hotA hai isaliye zakakA UMce jAnekA phAla aura ghamarakA nIce jAne kA kAla Apasa meM tulya kahA gayA hai aura imI kAraNa ye sarvastoka kahe gaye haiN| isI taraha se zaka ke nIce jAnekA kAla aura baja ke UMce jAnekA kAla bhI tulya samajhanA cAhiye / zaka ko UMce jAne ke samaya kI aura vanako nIce jAneke samaya kI apekSA se yahA~ saMkhyAta guNe hai" aisA samajhanA caahiye| tathA 'camarasma ya uppayaNaphAle' camarakA utpatana kAla aura 'bassa ya ovayaNakAle' vajakA avapatanakAla 'ee doNha vi tulle visesAhie' ye donoM bhI tulya haiM aura vizeSAdhika hai-arthAt adhikAdhika haiM sArAMza-zakakA utpatanakAla aura camarakA avapatanakAla ye dono kAla sabase alpa hai| zanakA avapatanakAla aura bajakA utpatanakAla ye donoM kAla sarvataH saMkhyAtaguNe haiN| camarakA utpatanakAla aura vajakA avapatana kAla ye donoM sarvataH vizepAdhika kucha nyUnAdhika haiM / sU0 11 // e che ke zakane UMce javAno viga tathA camarano nIce javAne vega sarakho che. ane eja kAraNe te banene kALane sauthI nyUna batAvyA che. e ja pramANe zakane nIce javAno kALa ane vajane UMce javAne kALa paNa sarakho che, zakranA urdhvagamana kALa karatAM ane vajInA aAgamana kALa karatAM, zakane adhagAmanakALa ane vajane urdhvagmn sta saMdhyAta cha. tathA 'camarassa ya upayaNakAle yabharanA - mana m na 'bajjassa ya ovayaNakAle' ne! adherAmana , 'esa doha ni talle visesAhie' zamanna paY sa2mA sane vizeSAdhi cha 4 pAnA sArAMza e che ke zakrane urdhvagamana kALa ane camarane aAgamana kALa e ane kALa sauthI jUna che. zukrane aAgamana kALa ane vajana urdhvagamana kALa tenA karatAM saMdhyAta gaNe che. camaranA urdhvagamana kALa ane vajIne adhagamana kALa, memanna sauyA vizeSAdhi cha. // 2011 // . . Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrinkA TIkA za.3 u. 2 sU.12 camarasya kSamAprArthanAdinirUpaNam 495 mahAvIrammati camarasya kSamA prArthanAdi varNanamAha mUlam -'taeNaM se camare asuride asurarAyA vajjabhayavippamukke, sakkeNaM deviMdeNaM, devaraNNA mahayA avamANeNaM avamANie samANe camaracaMcAe rAyahANIe sabhAe suhammAe camaraMsi sIhAsaNaMsi ohayamaNasaMkappe ciMtAsogasAgarasaMpaviTTe, karayalapalhatthamuhe ajjhANo gae bhUmigayAe diTTIe jhiyAi, taraNaM taM camaraM asuriMdaM, asurarAyaM sAmANi parisovavannayA devA ohayamaNasaMkappaM jAva - jhiyAyamANaM pAsaMti, karayala jAva evaM vayAsI-kiM NaM devANuppiyA ! ohayamaNasaMkappA jAva - jhiyAyaha ? taraNaM se camare asuriMde asurarAyA te sAmANiyaparisovavannae deve evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyo ! mae samaNaM bhagavaM mahAvIraM NIsAe sakke deviMde, devarAyA sayameva accAsAie, taraNaM, teNaM parikuvieNaM samANeNaM mamaM vahAe vajje nisiTTe, taM bhadaM NaM bhavatu devANuppiyA ! samaNassa bhagavao mahAvIrassa, jassamhi pabhAveNaM akiTTe, avvahie, aparitAvie, ihamA gae, ihasamosaDhe, ihasaMpatte, iheva ajja jAvauvasaMpajjittA NaM viharAmi taM gacchAmo NaM devANuppiyA ! samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo, nama'sAmo, jAva-pajjuvAsAmo tikaTTu causaTThIe sAmANiyasAhassAhiM, jAva - sanviDDhIe, jAva- jeNeva asogavarapAyave, jeNeva mamaM aMtie, teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA mamaM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM jAba-namaMsittA Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H - - - - 404 bhagavatIle tathA ghamAssa ya camarampa 'upagaNakAle utpatanakAla vanassa ga, vanaspa ca 'orayaNakAle' bhavapatanaphAla'papadoga vi talle visesAhie' eno dvau api tulyo vipAdhiko epaddhaporapi tulyaH arthAta adhikAdhiko stH| tathA pa pramazaH zagamarayoH utpananAvapananakAlo sarvanolo, avajayoH bhavapatanotpatanakAlI sarvanaH saMgayAnaguNI, namasyamayoH utpananAvapatanakAlI sarvato vizeSAdhiko tA kidhinyUnAdhiko iti sArAMgaH // 10 11 // camara ko apane 2 sthAnoM meM jAnephA ghega mamAna hotA hai isaliye zakrakA UMce jAnekA kAla aura ghamarakA nIce jAnekA kAla Apasa meM tulya phahA gayA hai aura isI kAraNa ye sarvastoka kahe gaye haiN| isI taraha se zaka ke nIce jAnekA kAla aura vajra ke UMce jAnekA kAla bhI tulya samajhanA cAhiye / zaka ko UMce jAne ke samaya kI aura cajako nIce jAne ke samaya kI apekSA se yahA~ saMkhyAta guNe " aimA samajhanA caahiye| tathA 'camarasma ya uppayaNa. phAle' camarakA utpatana kAla aura 'vanassa ya ovayaNakAle bajakA avapatanakAla 'ee doNha ci tupale visesAhie' ye donoM bhI tulya haiM aura vizeSAdhika hai-arthAt adhikAdhika haiM sArAMza-zakrakA utpa tanakAla aura camarakA avapatanakAla ye donoM kAla sabase alpa hai| zakrakA avapatanakAla aura vajrakA utpatanakAla ye donoM kAla sarvataH saMkhyAtaguNe haiM / camarakA utpatanakAla aura canakA avapatana kAla ye donoM sarvataH vizeSAdhika kucha nyUnAdhika hai / sU0 11 // e che ke zakane UMce javAne vega tathA camarane nIce javAne vega sarakhe che. ane e ja kAraNe te banne kALane sauthI nyUna batAvyA che. e ja pramANe zakrane nIce javAne kALa ane vajana UMce javAne kALa paNa sarakhe che. zaThanA urdhvagamana kALa karatAM ane vajanA aAgamana kALa karatAM, zakane agamanakALa ane vajana udhvagmn 100 sadhyAta mo cha. tathA 'camarassa ya uppayaNakAle' amaranA - gamana 17 bhane 'vajjassa ya ovayaNakAle' 4 aAgamana 11, 'esa doNha na talle visesAhie' me manne pazu s2|| 22 (pAdhi cha vaan| A e che ke zakrane urdhvagamana kALa ane camarane aAgamana kALa e ane kALa sauthI jUna che. zukrane aAgamana kALa ane vajana: urdhvagamana kALa tenA karatAM saMkhyAta gaNe che. camaranA urdhvagamana kALa ane vajIne adhigamana kALa, memanta soyA vizeSa: cha. // 10 11 // . . . Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , , 1 mameyaMcandrikA TIkA. za. 3 u. 2 sU. 12 camarasya kSamAmArthanAdinirUpaNam 497 saMpaviSTaH karatalaparyastamukhaH, ArtadhyAnopagataH, bhUmigatayA dRSTayA dhyAyati, tataH taM camaram anurendram, asurarAjam sAmAnikaparpadupapannakAH devAH, apaDatamanassaMkalpaM yAvat- dhyAyantaM pazyanti, karavalaM yAvat - evam avAdipuH - kiM devAnumiyA ! apadatamanasaMkalpAH yAvat dhyAyaya / tataH sa camaraH asurendraH ammararAjaH tAn sAmAnikaparSadupapannakAn devAn evam avAdIt evaM khalu saMppe ) usake mAnasika vicAra bilakula lupta ho gaye the (ciMtA sogasAgarasaMpavi) ciMtA aura zokarUpI sAgara meM vaha praviSTa ho rahA thA ( karayalapalhRtya mukhe ) mukha ko usane hAtha kI hathelI para rakhA thA (aTTajjhANovagae ) ArttidhyAna se yukta thA, (bhUmigayAe diTTIe jhiyAi) usa samaya usakI dRSTi bhUmikI ora nIce ho rahI thI, isa taraha kI sthiti meM banA huA vaha baiThA2 soca rahA thA (tae NaM taM camaraM asuriMdaM asurarAyaM sAmANiyapari sovavannayA devA ohmaNa saMkaSpaM jAva jhiyAyamANaM pAsaMti) isI samaya niSphala manoratha hue yAvat soca vicAra karate hue usa amurendra asurarAja camarako sAmAnika pariSadoM meM rahe hue devoMne dekhA ( karayala jAtra evaM vayAsI) dekhakara unhoMne use donoM hAtha jor3akara usase aisA pUchA (kiM NaM devANupiyA ! ohayamaNasaMkappA jAva jhiyA yaha ? ) he devAnupriya ! Apa ArtidhyAna kyoM kara rahe haiM ? (tae NaM se camare asuriMde asurarAyA te sAmANiyaparisovacannae deve surata tha garcha hutI, ( ciMnAsoyasAgarasaMpaviTTe ) te ciMtA bhane zo sAgaramAM DUmeo hato, (karayala panhatthamukhe ) tethe hAthanI hathelIne AdhAre bhumane Tebyu tu, (aTTajjhANo gae) te mAtadhyAnabhAM sIna to, ( bhUmigayAe diDIe jhiyAi ) tenI najara jamIna tarapha cAMTerlI hatI. A rIte beThA beThA te vicAra karI rahyo hateA. (tapaNaM taM camaraM asuriMdaM asurarAyaM sAmANiyaparisovavannayA devA ohayamaNasaMkalpa jAvaM jhiyAyamANaM pAsaMti) nenA manoratho niSNa gayA hai, bhane 52 darzAvyA pramANenI paristhitimAM mUkAyelA, vicAra magna te asurarAja asurendra camarane sAmAni deveAye leyeo. ( karayalaM jAva evaM vayAsI) tebho hAtha leDIne tene A prabhA pUcha- (kiM NaM denANuppiyA ! ohayamaNasaMkappA jAva jhiyAyaha ? ) he devAnupriya ! jenA manoratha niSphaLa nivaDayA che evA Apa aa vicAra karI rahyA che? (taraNaM se camare asuriMde asurarAyA te sAmANiyaparisovavannae deve evaM kyAsI) Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavanIyo - - - - - 496 evaM kyAsI-evaM khalla bhaMte ! bhae tubhaM nosAe sakke deviMde, devarAyA sayameva acAsAie, jAva-taM bhaI NaM bhavatu devANu. ppiyANaM jassamhi pabhAveNaM akihe jAva-viharAmiH taM khAmemi NaM devANuppiyA! jAva-uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakamai jAva-battIsaivihaM navihi uvadaMsei jAmevadisi pAubhUe, tAmeva disi paDigae, evaM khalla goyamA! camareNaM asurideNaM, asuraraNNA sA divvA deviDDhI jAva-laddhA, pattA abhisamaNNA gayA, ThiI sAgarovamaM mahAvidehe vAse sijjhihir3a jAva-aMta kAhii // sU0 12 // ___ chAyA-tataH sa camaro'murendraH, amurarAno bajabhayavimamuktaH zakreNa devendreNa, devarAjena mahatA apamAnena apamAnitaH san camaracaJcAyAH rAjadhAnyAHsabhAyAH mudharmAyAH, camare siMhAsane apahattamanaHsaMkalpaH, cintA zokasAgara tae NaM se camare asuriMde asurarAyA' ityAdi / sUtrArtha-(taeNa) isake bAda (vanabhayavippamukke) vaz2a ke bhayasa rahita huA, evaM (sakkeNaM devideNaM devaraNNA mahayA avamANeNaM avamANae samANe) devendra devarAja zaka ke dvArA bahuta adhika apamAna se tiraskRta kiyA gayA (se asuriMde asurarAyA camare) vaha asuH rendra asurarAja camara (camaracaMcAe rAyahANIe) camarAMcA nAmakI rAjadhAnI kI (suhammAe sabhAe) sudharmA sabhAke (camaraMsi sIhAsapaMsi) camara nAmaka siMhAsana para baiThA / usa samaya (ohayamaNa'taeNaM se camare amariMde asurarAyA' tyA sUtrArtha:-(taeNaM) tyA2 mA (vajjabhayavippamukke). 500 sayathA murata a u (sakkeNaM devideNaM devaraNNA mahayA avamANeNaM avamANae samANe) devendra deva za dvArA atizaya apamAnita bhane tiraskRta yayA (se amariMde amarAyA camare ) ta masurendra 25922104 yama2 (vamaracaMcAe rAyahANIe suha 1) yabharaya yA yAnAnI sudhA samAnA (camare siM sIhAsaNaMsi) amaranAbhana siMhAsana pa2 ma8. tyAra (oIyamaNasaMkappe) tanAviyArazastina - apara mmAe Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.2 sa. 12 camarasya kSamAprArthanAdinirUpaNam 499 zramaNaM bhagavantaM mahAvIra bandAmahe namasyAmaH, yAvat-paryupAsmahe iti kRtvA catuHSTayA sAmAnikasAhasrIbhiH, yAvat-saddhA , yatraiva azokavarapAdapaH, yatraiva mama Antikastatraiva upAgacchati, upAgamya mAm trikRtvaH * AdakSiNamadakSiNaM yAvat-namasyitvA evam avAdI-evaM khalu bhadanta ! mayA tava nizrayA zakro devendro devarAjaH svayameva atyAzAtitaH, yAvat-tadbhadraM bhavatu devAnupriyANAm , aura yahIM para Aja yAvat upasaMpanna hokara surakSita bana sakA hai| (taM gacchAmo NaM devANuppiyA! mamaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAya pajjuvAsAmottika1) to isaliye he devAnupriyo! calo caleM una zramaNa bhagavAna ko vaMdanA kareM, unheM namaskAra kareM yAvat u. nakI paryupAsanA kreN| isa prakAra kaha kara ( causaTThIe sAmANiyasAhassAhiM jAva saviDDhIe-jAva jeNeca asoyavarapAyave, jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchaha ) vaha causaTha hajAra sAmAnika devoM ke sAtha apanI samasta Rddhi se yukta huA jahAM para zreSTha azoka vRkSa thA aura jahA~ para maiM thA vahAM para AyA (uvAgacchitto mamaM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM jAya namaMsittA evaM vayAsI) vahAM Akarake usane merI pradakSiNA pUrvaka tIna cakhata vaMdanA kI, yAvat namaskAra kara phira vaha isa prakAra se kahane lagA-(evaM khalu bhaMte ! mama tumbhaM nIsAe sakke deviMde devarAyA sayameva accAsAittae) he bhadanta ! akele hI maiMne ApakI sahAyatA se devendra devarAja zakra ko zobhA se mI surakSita zata paach| 51 zaya chu. (taM gacchAmo NaM devANuppiyA! samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAva pajjuvAsAmo) ta hevAnupriyA ! Ale ApaNe badhAM te zramaNa bhagavAna mahAvIra pAse jaIe ane temane vaMdaNuM namaskAra zane tamanA paryupAsanA zame. (tikaTTa) mA prabhAle hI ( causaDIe sAmANiyasAhassAhiM jAva saviTTIe- jAva jeNeva asoyavarapAyave, jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchai) yausalara sAbhAni vAnI sAthai, yAtAnI sadhajI Rddhi saDita, re mokSanI nAya humaThela te, tyAMta saavy| (uvAgacchittA mamaM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM jAva namaMsittA evaM bayAsI)bhArI pAse sAvI. ne teNe traNa vAra mArI pradakSiNu karI, mane vaMdaNa namaskAra karIne te A pramANe che(evN khalu bhaMte ! mama tumbhaM nIsAe sakke devide devarAyA, sayameva accA. sAittae) se mahanta ! meM mAnA sahAyatAyA me hA hevendra deva ne Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 . - ' : bhagavatIya devAnupriyAH ! 'mayA zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM nizrayA zakro devendraH, devarAjaH svayameva atyAzAtitaH, tataH khalu tena parikupitena satA mama baMdhAya vajaM niHsapTam , tadbhadraM bhavatu deganumiyAH ! zramaNasya bhagavato mahAvIrasya, yasyAsmi bhabhAveNa aklieH, avyathitaH, aparitApitaH, iha AgataH, iha samavastaH, iha samApta:, ihaiva agha yAvat upasaMpagha viharAmi, tadgacchAmo devaanupiyaa| evaM payAsIisake pAda uma asurendra asurarAja camarane una sAmAnika paripadA meM utpanna hue devoMse isa prakAra kahA ( evaM khalu devANuppiyA ! mae samarNa bhagavaM mahAvIraM NIsAesakke devide devarAyA sayameva acAsAie) he devAnupiyoM ! maiMne zramaNa bhagavAn mahAvIra kI nizrA se devendra devarAja zaka ko svayaM hI zobhA se bhraSTa karane kA prayatna kiyA-usakA tiraskAra kiyA (tae NaM teNaM parikuvieNaM mamaM vahAe cajje nisi? taya kupita hokara usa zakrane mujhe mArane ke liye apanA vajra pheMkA parantu (taM bhadaM NaM bhavatu devANuppiyA ! samaNassa bhagavao mahAvIrassa) he devAnupriyo ! bhagavAn mahAvIrakA bhalA hove (jassa mhi pabhAveNaM akiTe, anvahie, aparitAvie, iha mAgae, iha samosaDhe, iha saMpatte, iheva anna jAva uvasaMjittA NaM viharAmi) ki jisa mahA. vIra prabhu ke prabhAva se maiM akliSTa, avyathita aura aparitApita hokara yahAM A gayA hUM, yahA~ samavasta huA haM, yahAM saMprApta huA hUM tyAre ta masurandra asuna bhare tasAbhAni vAnamA prabhArI ghu- ( evaM khalu devANuppiyA!) hepAnupriyA ! (mae samaNaM bhagavaM mahAvIraM NIsAe sakke deviMde devarAyA sayameva accAsAie) meM prabhA sagavAna mahAvIra mAzraya laIne mArI jAte ja devendra devarAja zakrane apamAnita karavAnA prayatna karyA. (taeNaM teNaM parikuvieNaM samANeNaM mamaM vahAevajjenisiha) tyA pAyabhAna ye tethe bhane bhArapAne bhATe 40 ch|yu, 5 (taM bhaI NaM bhavatu devANuppiyA! samAsa bhagavao mahAvIrassa) pAnupriyo ! ma thAya te zrama lagavAna bhaDAvIranu (jassa mhi pabhAveNaM) manA mAthI ( aki, avAhie, aparitAvie, ihamAgae, iha samosaTe, iha saMpatte, iheva ajja jAva uvasapajjittANaM viharAmi) Alsare, sadhyayita, mane aparitApita bhasI mAyA zake che, ahIM samavata thayA che, ahI saMprApta thaye chuM [pahe che) ane Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' prameyacandrikA TIkA za03 u. 2 sa. 12 camarasya kSamAprArthanAdinirUpaNam 499 zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandAmahe namasyAmaH yAvata - paryupAsmahe iti kRtvA catuHSTayA sAmAnikasAhasrIbhiH yAvat sarvadarghA yatraiva azokavarapAdapaH, yaMtrava mama Antikastatraiva upAgacchati, upAgamya mAm trikRtvaH AdakSiNapradakSiNa yAvat - namasthitvA evam avAdIt evaM khalu bhadanta 1 mayA tava nizrayA zakro devendro devarAjaH svayameva atyAzAtitaH yAvat-tadbhadraM bhavatu devAnupriyANAm, aura yahIM para Aja yAvat upasaMpanna hokara surakSita vana sakA hUM / (taM gacchAmo NaM devANuppiyA ! mamaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAba pajjuvAsAmottikahu) to isaliye he devAnupriyo / calo caleM una zramaNa bhagavAna ko vaMdanA kareM, unheM namaskAra kareM yAvat unakI paryupAsanA kareM | isa prakAra kaha kara ( causaTThIe sAmANiyasAhassAhi jAva saciDDhIe-jAva jeNeva asoyavarapAyave, jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchadda ) vaha causaTha hajAra sAmAnika devoM ke sAtha apanI samasta kruddhi se yukta huA jahAM para zreSTha azoka vRkSa thA aura jahA~ para maiM thA vahA~ para AyA ( uvAgacchittA mamaM tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM jAva namasittA evaM vayAsI) vahAM Akarake usane merI pradakSiNA pUrvaka tIna vakhata vaMdanA kI, yAvat namaskAra kara phira vaha isa prakAra se kahane lagA- ( evaM khalu bhate / mama tubbhaM nIsAe sakke deviMde devarAyA sayameva accAsAittae) he bhadanta ! akele hI maiMne ApakI sahAyatA se devendra devarAja zakra ko zobhA se mahIM surakSita rIte pAho merI rAJjyo chu . ( taM gacchAmo NaM devANuppiyA ! samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAtra pajjuvAsAmo) to he hevAnupriyo ! thaale| ApaNe badhAM te zramaNa bhagavAna mahAvIra pAse jaie ane temane vaMdaNA namaskAra zrIne temanI paryupAsanA urI. (tikaTTu ) yA abhahIne ( causahIe sAmANiyasAhasAhiM jAva saviTTIe - jAva jeNeva asoyavarapAyave, jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgaccha) yosaha Dalara sAmAni devAnI sAthai, potAnI saghaMjI Rddhi sahita, mazo'vRkSanI nIce huM mehelo hato, tyAM te mAgyo (uvAgacchittA mamaM tikkhuto AyAhiNapayAhiNaM jAva namasittA evaM vayAsI) bhArI pAse bhaaviine teNe traNu vAra mArI pradakSiNA karI, mane vaMdaNA namaskAra karIne te A pramANe eNye( evaM khalu bhaMte ! mama tunbhaM nIsAe sakke deviMde devarAyA, sayameva accA . (sAittae) ke lahanta ! meM ApanI sahAyatArthI hAthe , devendra devarAma zahane Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 . - - - -- ... ' bhagavatIsaMtre devAnumiyAH ! 'mayA zramaNaM bhagavan mahAvIraM nizrayA zako devendraH, devarAjaH svayameva atpAzAtitaH, tataH khalu tena parikupitena satA mama baghAya vayaM niHsRSTam , tadbhadraM bhavatu deganumiyAH ! zramaNasya bhagavato mahAvIrasya, yasyAsmi prabhAveNa aklieH, avyathitaH, aparitApitaH, iha AgataH, iha samavastaH, iTa samApta:, iMTava adya yAvat upasaMpaca viharAmi, tadgacchAmo devaanumiyaa| evaM payAsI ) isake . pAda uma asurendra asurarAja camarane una sAmAnika paripadA meM utpanna hue devAse isa prakAra kahA ( evaM khala devANuppiyA ! mae samaNaM bhagavaM mahAvIraM NIsAesakke devide devarAyA sayameva accAsAie) he devAnupriyo ! maiMne zramaNa bhagavAna mahAvIra kI nizrA se devendra devarAja zaka ko svayaM hI zobhA se bhraSTa karane kA prayatna kiyA-usakA tiraskAra kiyA (tae NaM teNaM parikuvieNaM mamaM bahAe vajje nisiTTe taya kupita hokara usa zakrane mujhe mArane ke liye apanA vajra pheMkA parantu (taM bhaINaM bhavata devANuppiyA 1 samaNassa bhagavao mahAvIrassa) he devAnupriyo / bhagavAn mahAvIrakA bhalA hove (jassa mhi pabhA. veNaM akiTe, andhahie, aparitAvie, iha mAgae, iha samosaDhe, iha saMpatte, iheva aja jAva uvasaMjjittA NaM viharAmi) ki jisa mhaa| vIra prabhu ke prabhAva se maiM aklipTa, avyathita aura aparitApita hokara yahAM AgayA hUM, yahA~ samavasta huA ha, yahAM saMprApta huA hUM tyAre ta masurendra masu2000 yabhare ta sAbhAni vAna mA prabhArI chu- ( evaM khalu devANuppiyA!) hepAnupriyA! (mae samaNaM bhagavaM mahAvIraM NIsAe sakke devide devarAyA sayameva acAsAie) meM pramANa mAvAna mahAvIrana mAzraya laIne mArI jAte ja devendra devarAja zakrane apamAnita karavAnA prayatno karyA. (taeNaM teNaM parikupieNaM samANeNaM mamaM vahAe dhajjenisiha) tyAre pAyamAna ye to bhane bhA2pAne bhATa va ch| yu, 5 (taM bhaINaM bhavatu 'devANuppiyA! samaNasa bhagavao mahAvIrassa) vAnupriyA! badhu thAya te zrama mApAna mahAvIranu (jassa mhi pabhAveNaM) manA prabhAvadhI (aki, annAhie, aparitAvie, ihamAgae, iha samosaTe, iha saMpatte, iheva ajja jAva uvasapanjitANaM virAmi) Alsare, bhavyathita, bhane aparitApita sahI bhI zakaye , ahIM samavata thayo che, ahI saMprApta thayA che [poMze 7 ane Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - pameyacandrikA TIkA za.3 u.2 sa. 12 camarasya kSamAprArthanAdinirUpaNam 499 zramaNaM bhagavantaM mahAvIra vandAmahe namasyAmaH, yAvat-paryupAsmahe iti kRtvA catuHSTayA sAmAnikasAhasrIbhiH, yAvat-sarvadaryA, yatraiva azokavarapAdapaH, yatraiva mama Antikastatraiva upAgacchati, upAgamya mAm trikRtvaH - AdakSiNapradakSiNaM yAvat-namasthitvA evam avAdI-evaM khalu bhadanta ! mayA tava nizrayA zakro devendro devarAjaH svayameva atyAzAtitaH, yAvat-tadbhadraM bhavatu devAnumiyANAm , aura yahIM para Aja yAvat upasaMpanna hokara surakSita bana sakA hai| (taM gacchAmo NaM devANuppiyA ! mamaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAva pajjuvAmAmottika1) to isaliye he devAnupriyo! calo caleM una zramaNa bhagavAna ko vaMdanA kareM, unheM namaskAra kareM yAvat unakI paryupAsanA kreN| isa prakAra kaha kara ( causaTThIe sAmANiyasAhassAhiM jAva saviDDhIe-jAva jeNeva asoyavarapAyave, jeNeva mamaM aMtie teNeva uvAgacchada) vaha causaTha hajAra sAmAnika devoM ke sAtha apanI samasta Rddhi se yukta huA jahAM para zreSTha azoka vRkSa thA aura jahA~ para maiM thA vahA~ para AyA (uvAgacchitto mamaM tikkhutto AyAhiNapayAhizeM jAva namaMsittA evaM vayAsI) vahAM Akarake usane merI pradakSiNA pUrvaka tIna vakhata vaMdanA kI, yAvat namaskAra kara phira vaha isa prakAra se kahane lagA-(evaM khalu bhaMte ! mama tumbhaM nIsAe sakke deviMde devarAyA sayameva accAsAittae) he bhadanta ! akele hI maiMne ApakI sahAyatA se devendra devarAja zakra ko zobhA se mI surakSita zate paach| // 24ye chuH (taM gacchAmo gaM devANuppiyA! samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdAmo namasAmo jAva pajjuvAsAmo) ta vAnupriyA! yAso ApaNe badhAM te zramaNa bhagavAna mahAvIra pAse jaIe ane temane vaMdaNuM namaskAra 4zana tamanI payupAsanA 4za. (tikaha) mA prabhAle 4hIne (causaDIe sAmANiyasAhassAhi jAva saviTTIe- jAva jeNeva asoyavarapAyave, jeNeva mama aMtie teNeva uvAgacchai) yosAra sAmAna vAnI sAtha, yAtAnI saghanI di saDita, movRkSanI nAye hu sAta; tyAMta mAvyA (uvAgacchittA mamaM tivakhutto AyAhiNapayAhiNaM jAva namaMsittA evaM vayAso)bhArI bhAse mAvI. ne teNe traNa vAra mArI pradakSiNA karI, mane vaMdaNu namaskAra karIne te A pramANe che(evN khalu bhaMte ! mama tubhaM nIsAe sakke devide devarAyA sayameva accA sAittae) se mahanta ! meM sapanA sahAyatAthI se the / hevendra 31214 zahane Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhagavatIko devAnamiyAH ! 'mAyA zramaNaM bhagavantaM mahAvIraM nizrayA zakro devendraH, devarAjaH svayameva atpAzAtitaH, tataH khalu tena parikupitena satA mama baghAyaM vayaM niHsapTam , tadraM bhavatu deganumiyAH! zramaNasya bhagavato mahAvIrasya, yasyAsmi pramANa aphlieH, bhavyathitaH, aparitApitaH, iha AgataH, iha samavasataH, iSTa samAptaH, iMDaca agha yAvat upasaMpagha viharAmi, tadgacchAmo devaanupiyaa| evaM cayAsI ) isake / pAda uma asurendra asurarAja dhamarane una sAmAnika paripadA meM utpanna hue devAse isa prakAra kahA ( evaM khalu devANuppiyA ! mae samaNaM bhagavaM mahAvIraM NIsAesakke deviMde devarAyA sayameva acAsAie) he devAnupriyo ! mane zramaNa bhagavAna mahAvIra kI nizrA se devendra devarAja zaka ko svayaM hI zobhA se bhraSTa karane kA prayatna kiyA-usakA tiraskAra kiyA (tae NaM teNaM parikRvieNaM mamaM vahAe vajje nisihe taya kupita hokara usa zakrane mujhe mArane ke liye apanA vajra pheMkA parantu (taM bhaI NaM bhavatu devANuppiyA ! samaNassa bhagavao mahAvIrassa) he devAnupriyo / bhagavAn mahAvIrakA bhalA hove (jassa mhi pabhAveNaM aki, anvahie, aparitAvie, iha mAgae, iha samosaDhe, iha saMpatte, iheva aja jAva uvasaMjitA NaM viharAmi) ki jisa mahA. vIra prabhu ke prabhAva se maiM akliSTa, avyathita aura aparitApita hokara yahAM AgayA hai, yahA~ samavasRta huA ha, yahAM saMprApta huA hUM tyAre te masurendra msu22|| yamare ta sAbhAni vAna mA prabhArI yu-- ( evaM khalu devANuppiyA!) hepAnupriyA! (mae samaNaM bhagavaM mahAvIra pIsAe sakke devide devarAyA sayameva accAsAie) meM zramAya napAna mahAvIrana mAzraya laIne mArI jAte ja devendra devarAja zakane apamAnita karavAnA prayatna karyA. (taeNaM teNaM parikuvieNaM samANeNaM mamaM vahAe vajjenisiha) tyA pAyabhAna thaye to bhane bhAratAne bhATe 4 ch|yu, 5 (taM bhaI NaM bhavatu devANuppiyA! samaNassa bhagavao mahAvIrassa) vAnupriyo ! ba. thAya te zrama lagavAna bhalAvInu (jassa mhi pabhAveNaM) bhaganA pramAthI ( akiTe, avAhie, aparitAvie, ihamAgae, iha samosaDhe, iha saMpatte, iheva ajja jAva uva. sapajjittANaM virAmi) Asare, madhyati, ane aparitApita mahI bhASA zaka chuM, ahIM samavasata thayA . ahIM saMprApta thaye chuM [pahero che ane Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3u. 2 sa. 12 camarasya kSamAprArthanAdinirUpaNam 501 TIkA - zakravajrabhayAt sutaH camaraH svayaM bhagavantammati kSamAprArthanAM karoti ' taraNaM se' ityAdi / tato vajrabhayAtmamocanAnantaraM khalu sa 'camare ammuriMde anurarAyA' camaraH asurendraH asurarAjaH 'vajjabhayavippamukke' vajrabhayavimuktaH vajrabhayAt vimamuktaH sarvathA zakravajrabhayarahito bhUtvA 'sakkeNaM devideNaM devaraNNA' zakreNa devendreNa devarAjena 'mahayA' mahatA atyadhikena 'atramANe apamAnena tiraskAreNa 'avamANie samANe' apamAnitaH san 'camaraisa camara kI sthiti eka (1) sAgaropama kI hai / yaha mahAvideha meM siddha hogA arthAt mahAvideha kSetra meM mukti kI prApti karegA / yAvat samasta duHkhoM kA sarvathA aMta karegA / TIkArtha-sUtrakAra ne isa sUtra dvArA yaha prakaTa kiyA hai ki zakra ke bhaya se nirmukta hokara camarane prabhu se kSamA prArthanA kI- evaM battIsa (32) prakAra kA nATaka dikhalAkara vaha apane sthAna para calA gayA usake cale jAne para prabhune gautama ko usake divya deva Rddhi prApta hone ke kathana kA upasaMhAra karate hue vaha kahAM se mukti pada prApta karegA yaha samajhAyA 'taeNaM' indra zakra dvArA jaba camara 'vajjabhayavippamukke' vajra ke bhaya se nirmukta kara diyA gayA usake bAda bhI use citta meM zAMti nahIM milI, kyoM ki usake antaraGga meM to yaha khaTakA banA hI thA ki 'deviMdeNaM devarAyA sakkeNaM' devendra devarAja zakra ke dvArA maiM 'mahayA avamANeNaM' atyadhika apamAna tiraskAra se 'avamANie' tiraskRta kiyA gayA hUM / ataH jaba vaha jAva aMtaM kAhii) mA yamaranI sthiti (Ayu) me sAgarApabhanI che te bhaDAviheDa kSetramAM chelle bhava karIne siddha pada pAmaze, samasta karmanA kSaya karIne samasta duHkhAnA aMta lAvaze ane mekSa prApta karaze. TIkA"--A sugamAM sUtrakAre e batAvyuM che ke zukranA bhayathI mukta thayelA asurarAja care zuM karyuM. A sUtramAM parAjita camaranA mananA udvega tathA tenuM rakSaNu karanAra bhagavAna mahAvIra taraphanI tenI kRtajJatA prakaTa karavAmAM AvI che 'taraNaM' nyAre 'vajjabhayavippamukke' zahendranA vacanA bhayathA yabhara bhukta thayo, tyAre tenI mAnasika hAlata kevI hatI te nIcenAM sUtra dvArA khatAvavAmAM Ave che tyAre tenA manane zAnti na hatI. tenA dilamAM e vAta khaTakI rahI hatI ke 'devideNaM devaraNNA sakkeNaM' devendra devarA rA 'mahayA avamANeNaM avamANie' mArUM ghaNuM bhAre apamAna karyuM. che. tethI vajranA bhayathI mukta thaIne jyAre te Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 500 * magIraNe yepAmasmi prabhAveNa, aliyaH, yAvat-viharAmi, usamayAmi devAnubhiya ! yAvada uttaraporastyaM digbhAgam bhapakAmati, yAvat-dvAtriMzadadhiM nATayavidhim upadarzayati-yAmeva dizaM prAdurbhUtastAmevadizaM pratigataH, evaM khalu gautama ! camarega amarendreNa amurarAjena sA divyA devadiH yAvat-labdhA, bhAptA, abhisamanvAgatAca sthitiH sAgaropamam , mahAvidehe varSe setsyati yAvat antaM pharipyati // mU0 12 // paribhraSTa karane kA vicAra kiyA thA (jAva taM bhaI NaM bhavatu devANuppiyANaM) yAvat he devAnupriya ! Apa kA bhalA hove (jassamhi pabhAveNaM akiDe jAva viharAmi) Apa ke hI prabhAva se maiM surakSita akliSTa panA huA yAvat vicara rahA hUM (taM khAmemi NaM devANuppiyA! jAva uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamaha) ataH he devAnupriya ! meM Apa se kSamA mAMgatA hai| yAvat isa prakAra kahakara vaha IzAnakoNa meM calA gayA (jAca battIsaivihaM naTTavihiM upadaMsei) yAvat usane ghattIsa (32) prakAra kA nATaka dikhaayaa| dikhAkara (jAmeva disiM pAunbhUe tAmeva disi paDigae) phira vaha jisa dizA se AyA thA usI dizA tarapha calA gyaa| (evaM khalu goyamA! camareNaM asuriMdeNaM asuraraNNA sA divyA deviDUDhI jAva laddhA pattA abhisamaNNAgayA) isa prakAra se he gautama ! asurendra asurarAja camara ne vaha divya devaddhi yAvat labdha kI, prApta kI aura usakA upabhoga karatA hai| (ThiI sAgarovamaM mahAvidehe vAse sijjhihiI, jAva aMtaM kAhiha) apamAnita 42vAnA piyAra yA ta. (jAva taM bhadde NaM bhavatu devANuppiyANaM) vAnupriya ! mAparnu bhayAmA. (jassa mhi pabhAveNaM akiTe jAva viharAmi) ApanA prabhAvathI ja huM akilaSTa, avyathita ane surakSita rahI zako chuM. (taM khAmemi NaM devANuppiyA ! jAva uttarapuratthimaM disIbhAgaM avakamai) te he devAnupriya ! huM ApanI kSamA mAguM chuM. A pramANe kahIne te IzAnakeNamAM yAtyo bhayo. (jAva battIsaivihaM naTTavihiM uvadaMsei) to matrIsa 2i its pAyA. tyAra ha (jAmeva disi pAunbhUe tAmeva disi paDigae)2 dizAmAyA te bhAvyA to yAsyo gayo. (evaM khalu goyamA ! camare NaM amuriMdeNaM asurarAyaNA sA dibAM deviDUDhI jAva laddhA pattA abhisamaNNAgayA) gItama! A rIte asare asararAja camare te divya devaddhi Adi prApta karyA che ane tene cAhAnA Syanne pAtra manAyA cha. (ThiI sAgarovarma.mahAvidehe vAse simbiI Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - .. ameyacandrikATIkA za. 3 u.2 sU.12 camarasya kSamAprArthanAdinirUpaNam . 503 yaparisovavanayA devA' sAmAnika parpadupapannakAH devAH sAmAnikadevatvenotpannAH devAH 'ohayamaNasaMkappaM' apahatamanaH saMkalpaM 'jAva--jhiyAyamANaM' yAvatadhyAyantam Arta dhyAnaM kurvantaM taM camaraM 'pAsaMti' pazyanti, yAvatpadena 'ciMtAsoyasAgarasaMpavilu, karayalapalhatyamuha, aTTahmANovagayaM, bhUmigayAe diTThIe 'iti' cintAzokasAgarasaMpaviSTa, karatalaparyastamukham , Ata dhyAnopagataM, bhUmigatayA dRSTayA' itisaMgrAhyam , dRSTvAca 'karayalajAva' karatalaM yAvat yAvatkaraNAt 'parigRhItadazanakhaM zirasAvataM mastake'JjaliM kRtvA jayena vijayena vardhApayanti vardhApayitvA' iti saMgrAhyam , 'evaM vayAsI-' evaM' vakSyamANamakAreNa avAdipuH-kiM NaM devANuppiyA! kiM khalu devAnumiyAH / bho devaanumiyaaH| kathaM tAvat 'ohayamaNasaMkappA' apahatamanaHsaMkalpAH santaH 'jAva-jhiyAyaha' yAvat yamaNasaMkappaM jAva jhiyAyamANaM' isa pUrvokta prakAra kI sthiti meM paDA huA 'sAmANiya parisovavannayA devA' sAmAnika paripadA meM utpanna hue-sAmAnika devoMne 'pAsaMti' dekhaa| yahAM yAvatpada se 'ciMtAmogasAgarasaMpaviTaM, karayalapalhatthamuhaM, aTTajhANovagayaM, bhUmigayAe diDIe' ina padoM kA grahaNa kiyA gayA hai| to dekhakara 'karayala jAva evaM vayAsI' unhoMne donoM hAthoM kI aisI aMjali banAI ki jisameM dazoM ho nakha Apasa meM mila gaye- phira use mastaka para rakhakara jaya vijaya zabdoM kA uccAraNa karate hue unhoM ne use badhAyA, yadhAkara phira isa prakAra kahA- yahAM pATha meM jo yAvat zabda AyA hai usase 'pariggahIyaM dazanahaM zirasAvattai mastake'JjaliM kaTTa jayena vijayena vardhApayanti, vardhApayitvA' isI pATha kA saMgraha kiyA gayA tibhA meso 'sAmANiya parisovavanayA devA pAsaMti' sAbhAniya parivahanai hevAye nayA mAhI 'jAya yAvat' 54thA 'ciMtAsoyasAgarasaMpavilu, karayalapalhatthamuha, aTTajhANovagayaM, bhUmigayAe diTThIe' mA 5:o praDa 4zayAM cha. te mA sthitimA nadhana 'karayala jAva evaM vayAsI'. tema meM hAtha joDIne tene A pramANe kahyuM. ahIM je " pada AvyuM che te dvArA nIcenA sUtrA8 aDa 42zaya che. ('pariggahIyaM dasanahaM zirasAvataM mastake'Jjali kadra jayena vijayena vardhApayanti, vardhApayitvA') pAnA sAvAya' 4 cha 3 banne hAthanA dase nakha eka bIjAne spaze evI rIte banne hAtha joDIne, mastaka para aMjali rAkhIne, tene jayanAda karIne tene satkAra karIne temaNe tene A pramANe kahyuM Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 aredtu 4 caMcAe rAyahANIe' camaracazcAyAH rAjadhAnyAH 'sabhAe summA' samAyAH sudharmAyA: 'camaraMsi sIhAsaNaMsi' camare siMhAsane sthitaH 'ohayamaNasaMkaSye' apahatamanaH saMkalpaH, apahataH vinaSTo manaH saMkalpaH pUrvoktazakasyAjJAtanAforest yasya saH ataeva 'citAsoyasAgarasaMpavidve' cintAzokasAgarasaMpaviSTaH mAnasika zokasantApArNavanimagnaH 'karayalapavatyamudde ' karatalaparyastamukhaH karatale paryastaM vinyastaM mukhaM yena saH hastatalasthApitanijarU: 'aTTajjhAgovagara' ArtadhyAnopagataH bhUmigayAe ' bhUmigatyA pRthivyabhimukhapAtitayA 'e' yA adhaH pazyana 'jhipAI' dhyAyati- bhArtadhyAnaM karoti 'tae NaM tataH khalu 'taM camaraM anuridaM asurarAye' camaram asurendram amararAjam 'sAmANi vajrake bhayase nirmukta hone para bhI 'camaracacAe rAyahANIe' camaracaMcA nAmaka apanI rAjadhAnI kI 'suhammAe sabhAe' sudharmA sabhAke 'camaraMsi sohAsasi / camara nAmake siMhAsana para baiThA to usa samaya usake cehare para prasannatA kI jhalaka bhI nahIM thI 'ohaya maNasaMkape' zakakI AzAtanA karanekA jo usane pahile saMkalpa ki. yA thA vaha pUrA nahIM ho sakane ke kAraNa vaha 'ciMtAsoyasAgarasaMpafar' cintA aura zoka rUpI sAgara meM magna thA mAnasika zokarUpa samudra meM nimagna banA huA thaa| usane ' karayala palhatthamuhe ' apane mukha ko karatala hathelI para sthApita kara rakhA thA- 'aTTajjhAgovagae' aura ArttadhyAna meM par3A huA thA / isakI 'bhUmigayAe diTThIe jhiyAha' dRSTi bhUmi kI ora lagI huI thI- arthAt yaha nIce mukha kiye hue baiThA thA aura vicAramagna banA thA ki itane meM 'asuridaM asurarA camaraM' usa asurendra asurarAja camara ko 'oha'arriere runNIe hatyAhi yamasya yA nAmanI tetI rAjadhAnI nI sudharbhA sabhAmAM camara nAmanA siMhAsana para beThA tyAre paNa tenA caherA para prasannatA dekhAtI na hatI. 'ohayamaNasaMkappe ' zahane apamAnita zvAnI tenI alisASA sakSNa nahIM thavAthI te 'ciMtAsoya sAgarasaMpaviTTe' cintA bhane the| isI sAgarabhAM DUme te bhAnasiSTha zobhAM zarAva thayo hato. 'karayalapalhatthamuhe' tena bhumI ra vyu tu' bhane 'aTTajjhANo gae' te yAta dhyAnamA tIna to bhUmimayAMe diTTIe jhiyAi' tenI nagara kabhIna tara thoTelI DI. meTale modu nIthu DhAjAne ito apane vicArabhAM bhagna hato. ' asuridaM asurarAyaM camaraM ' surendra asurazana bhane, 'hayaNa saMkaSpaM jAva jhiyAyamANa: 352 hazAMcyA pramANe mAnasiddha f , 1 " Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u.2 sU.12 camarasya kSamAprArthanAdinirUpaNam .503 yaparisovavanayA devA' sAmAnika parpadupapannakAH devAH sAmAnikadevatvenotpannAH devAH 'ohayamaNasaMkappaM' apahatamanaH saMkalpaM jAva-jhiyAyamANaM' yAvatdhyAyantam Arta dhyAnaM kurvantaM taM camaraM 'pAsaMti' pazyanti, yAvatpadena 'ciMtAsoyasAgarasaMpavilu, karayalapalhatyamuI, aTTajjhANovagarya, bhUmigayAe dihIe 'iti' cintAzokasAgarasaMpaviSTaM, karatalaparyastamukham , ArtadhyAnopagataM, bhUmigatayA dRSTayA' itisaMgrAhyam , dRSTvAca 'karayalajAva' karatalaM yAvat yAvatkaraNAt 'parigRhItadazanakhaM zirasAvataM mastake'JjaliM kRtvA jayena vijayena vardhApayanti vardhApayitvA' iti saMgrAhyam , 'evaM vayAsI-' evaM' vakSyamANaprakAreNa avAdipuH-kiM NaM devANuppiyA! kiM khalu devaanumiyaaH| bho devaanumiyaaH| kathaM tAvat 'ohayamaNasaMkappA' apahatamanaHsaMkalpAH santaH 'jAva-jhiyAyaha' yAvat yamaNasaMkappaM jAva jhiyAyamANaM' isa pUrvokta prakAra kI sthiti meM paDA huA 'sAmANiya parisovavannayA devA' sAmAnika paripadA meM utpanna hue-sAmAnika devoMne 'pAsaMti' dekhaa| yahAM yAvatpada se 'ciMtAsogasAgarasaMpaviTaM, karayalapalhatthamuhaM, aTTajhANovagayaM, bhUmigayAe di. hIe' ina padoM kA grahaNa kiyA gayA hai| to dekhakara 'karayala jAva evaM vayAsI' unhoMne donoM hAthoM kI aisI aMjali banAI ki jisameM dazoM ho nakha Apasa meM mila gaye- phira use mastaka para rakhakara jaya vijaya zabdoM kA uccAraNa karate hue unhoM ne use badhAyA, badhAkara phira isa prakAra kahA- yahAM pATha meM jo yAvat zabda AyA hai usase 'pariggahIyaM dazanahaM zirasAvattai mastake'JjaliM kaTu jayena vijayena vardhApayanti, vardhApayitvA' isI pATha kA saMgraha kiyA gayA Ali mesa 'sAmANiya parisovavanayA devA pAsaMti' sAmAni parivahana devAya yA maDajAva yAvat' 56yA 'ciMtAsoyasAgarasaMpavilu, karayalapalhatthamuha, aTTajhANovagayaM, bhUmigayAe diTThIe' mA pa: AsY 42rAyAM cha. tara mA sthitimA na karayala jAva evaM vayAsI'. mara me sAtha jeDIne tene A pramANe kahyuM. ahIM je nA pada AvyuM che te dvArA nIce sUtrapA prakha 42ye che. ('parigahIyaM dasanaI zirasAvattaM mastake'Jjali kadra jayena vijayena vardhApayanti. vardhApayitvA') pAnA sAvAya' a cha 3 banne hAthanA dase nakha eka bIjAne sparze evI rIte bane hAtha joDIne, mastaka para aMjali rAkhIne, tene jayanAda karIne tene satkAra karIne temaNe tene A pramANe kahyuM Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 bhagavatine " dhyAyatha yUyam ArtadhyAnaM kurutha, yAvatkaraNAt 'cintAzokasAgarasaMpraviSTAH' tyAparyukta sarva saMgrAdham 'tapa NaM se' tataH sAmAnikadeva pRcchAnantaraM khalu saH 'camare bhanuriMde asurarAyA' namaraH amurendraH anurarAjaH 'te sAmANiya parisovavabhae' tAn sAmAnikaparSadupapannakAn 'deve' devAn 'evaM vayAsI' evam cakSyamANaprakAreNa bhavAdIt evaM khalu devANupiyA' evaM vakSyamANaM khalu kAraNaM mama zokaparitApayoH, gau devAnumiyAH / yat kila ' mae ' mayA 'samaNaM bhagavaM' bhramaNaM bhagavantaM mahAvIram 'nIsAe' nizrayA 'sakke detriMde devarAyA' zakroH devendro devarAjaH 'sayameva ' svayameva ekAkinaiva 'accAsAie' atyAzAtitaH atpAzAtanA viSayIkartumiSTatayA upadrutaH 'tae NaM teNaM parikuvie NaM samANeNaM' tataH khalu mamopadravAnantaraM tena zakreNa parikupitena atihai|' kiM NaM devANuppiyA' he devAnupriya ! kyoM 'ohayamaNasaMkappA' Apa apahRta manaH saMkalpa hokara 'jAva' yAvat 'jhiyAgraha' ArtadhyAna kara rahe haiM ? yahAM yAvatpad se 'citAsoyasAgara saMpravidveH, ityAdi pUrvokta saMgha pada grahaNa kiye gaye haiM / unakI isa bAta ko sunakara 'taNaM' bAda meM 'se camare asuriMde asurarAyA' usa asurendra asurarAja camara ne 'te sAmANiya parisovavannae deve una sAmAnika :: paripadA meM utpanna hue devoM se 'evaM vayAsI' isa prakAra kahA ' evaM khalu devANupiyA' he devAnupriyo ! mere zoka aura paritApa kA kAraNa yaha hai ki- 'sayameva' akele hI 'mae' maiMne 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM ' zramaNa bhagavAna mahAvIra kA 'NIsAe' AsarA lekara ke ' deviMde devarAya sakke' 'devendra devarAja zakra ko 'accAsAie' usakI zobhAse paribhraSTa karane kA duHsAhasa kiyA- ' taraNaM parikuvieNaM samANaM ' 'kiM NaM devANupiyA hayameNasa kaMppA jAva jhiyAyaha' De hevAnupriya ! zitA thA bhATe dUrI hai| ? mahIM' 'yAvat (jAna)' paDhathI 'ciMtA soyasAgarasa paviDe tyAhi sUtra 42vAmAM AyA hai. 'taraNaM' sAMbhAni hevAnI te vAta salimAne 'se camare ariMde amurarAyA' asurendra asuraza yabhare tebhane 'evaM bayAsI' mA prabhA bhdhu. - ' evaM khalu devANupiyA !' he hevAnupriyo ! bhArA zodhnu ra ma prabhArI he 'sayameva mae samaNaM bhagavaM mahAvIraM NIsAe' se hAtha sene 'devide devarAya sakke' devendra deva zramaNa bhagavAna mahAvIrane sAisa 45. 'tapUrNa parikuvieNaM samANeNaM' 'accAsAie'apamA tethI mArA para thavane- 'mamaM bahAe' bhAre! vadha 42vAne bhATe ne Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.2sU. 12 camararasya kSamAprArthanAdinirUpaNam 505 kopAviSTena satA 'mamaM vahAe' mama vadhAya-mama vadhArtha 'vajje nisiTTe' varja niHsRSTam makSiptam , kintu mahAvIrasyAnukampayA mamekaromabhaGgo'pi na jAtaH ityAzayena tAn sAmAnikadevAna camara Aha-'ta bhaI gaM bhavatu' ityAdi / tat tasmAt kAraNAt 'devANuppiyA !' bho devAnupiyA ! bhadraM kalyANaM khalu bhavatu 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya bhagavato mahAvIrasya, 'jassappabhAve NaM mhi' yasya mahAvIrasvAminaH prabhAveNa ahamasmi 'aki ' akliSTaH klezarahitaH 'annahie' avyathito vyathArahitaH apIDita ityarthaH apIDitatve'pi vahni tulyakulizasannikAMta-paritApAsyAdataH tannirAkurvanAha-'aparitAvie' aparitApitaHparitAparahitaH 'ihamAgapa' iha AgataH 'iha samosaDhe' iha samavasRtaH surakSitaH samAgataH san 'iha saMpatte iha saMpAptaH, 'iheva aja' ihaiva adya isa kAraNa vaha mujha para bahuta adhika kupita huaa| aura kupita hokara usane 'mamaM vahAe' mujhe mArane ke liye 'vajaM nisihe' vaz2a pheMkA kintu mahAvIra kI anukampA se merA eka roma bhI bhaGga nahIM huA hai| ataH 'devANuppiyA' he devAnumiyo ! 'samaNassa bhagayao mahAvIrassa' zramaNa bhagavAna mahAvIra kA ' bhaddeNaM bhavatu' bhalA hove, ki 'jassa pabhAveNaM akiTe avvahie aparitAvie mhi' jinake prabhAva se maiM kleza rahita huA, vyathA rahita huA, pIDita nahIM ho sakA evaM paritAparahita bnaa-| aparitApita pada yaha kahatA hai ki vajra se yadi pIDita nahIM ho sake hoMge to kyA huA- anala tulya vaja ke sannikarpa se paritApita to hue hI hoMge-taba yahAM usane kahA ki nahIM-mere eka bAla meM bhI AMca nahIM aaii| 'ihamAgae' aura yahAM maiM surakSita rUpa se AgayA 'iha samosa' acchI taraha se Apahu~cA, 'iha saMpatte' rAste meM bhI aura koI vAdhA kA sAmanA 'vajjaM nisi?' teNe tenu 500 3.yu. 5 maDAvA mApAnanI kRpAthA bhAra pAsa pay qiz / na thaye'devANuppiyA!' hevAnupriyA! samaNassa bhagavao mahAvIrassa bhadeNaM bhavau jassa pabhAveNaM akiTe anyahie aparitAvie mhi' je mahAvIra bhagavAnanA prabhAvathI huM akilaSTa (kaleza rahita, avyathita, ane anya paritApita (pii| rahita) satama 'ihamAgae , mahA mAna gayo chu, 'iha samosaDhe' surakSita zate ma mAvI 24aa chu, 'iha saMpase' 22tAmA pay is paNa jAtanI muzkelI mane nahI nathI. huM ahIM kuzaLakSemapUrvaka AvI gaye chuM, Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 bhagavati dhyAtha yUyam ArtadhyAnaM kurutha, yAvatkaraNAt 'cintAzokasAgarasaMmavidyAH' ityAdyuparyukta sarva saMprAyam, 'tara NaM se' tataH sAmAnikadeva pRcchAnantaraM khalu saH 'camare ariMde anurarAyA' namaraH anurendraH asurarAjaH 'te sAmANiya parisovavaNae' tAnU sAmAnikapadupapannakAn 'deve' devAn 'evaM vayAsI' evam vakSyamANamakAreNa avAdIt evaM khala dezaNupiyA' evaM vakSyamANaM khalu kAraNaM mama zokaparitApayoH, go devAnumiyAH / yat kila ' mae ' mayA 'samaNaM bhagavaM' zramaNa bhagavantaM mahAvIram 'nIsAe' nizrayA 'sakke deviMde devarAyA' zakroH devendro devarAjaH 'sayamena' svayameva ekAkinaiva 'avAsAie ' atyAzAtitaH atyAzAvanA tripayakartumiSTatayA upayutaH 'tae NaM teNaM parikuvie NaM samANeNaM' tataH khalu mamopadravAnantaraM tena zakreNa parikupitena atihai / ' kiM NaM devANuppiyA ' he devAnupriya ! kyoM 'ohayamaNasaMkappA' Apa apahRtamanaH saMkalpa hokara 'jAva' yAvat 'jhiyAyaha' ArttidhyAna kara rahe haiM ? yahAM yAvatpad se 'citAsoyasAgaraM saMpraviTTheH ityAdi pUrvokta saMgha pada grahaNa kiye gaye haiN| unakI isa bAta ko sunakara 'e' bAda meM 'se camare asuriMde asurarAyA' usa asurendra asu rarAja camara ne 'te sAmANiya parisovavannae deve una sAmAnika paripadA meM utpanna hue devoMse 'evaM vayAsI' isa prakAra kahA ' evaM khalu devANuppiyA' he devAnupriyo ! mere zoka aura paritApa kA kAraNa yaha hai ki - 'sayameva' akele hI 'mae' maiMne 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM ' zramaNa bhagavAna mahAvIra kaoN 'NIsAe' AsarA lekara ke ' deviMde devarAya saMkke' 'devendraM devarAja zakra ko 'accAsAie' usakI zobhAse paribhraSTa karane kA duHsAhasa kiyA- ' taraNaM parikucieNaM samANeNaM ' 'kiM NaM devANupiyA ohayamaMNasa kappA jAna jhiyAyaha' he devAnupriya ! zitA zA bhATe 4 / cho ? mahI 'yAvada (jAyeM) ' yahathI 'ciMtAsoyasAgarasa pari ityAdi sUtro Da 4ravAmAM bhAgyA che. 'taraNaM' sobhAni devAnI te vAta solajIne 'se camare ariMde asurarAyA' asurendra asurarAma thabhare bhane 'eca' bayAsI' bhAbhA . - ' evaM khalu devANupiyA !' De hevAnupriyo / bhArA zodhanu ra - 'sayameva mae samaNaM bhagava mahAvIraM NIsAe' meM ve DA zramaNa bhagavAna mahAvIrano Azraya bane 'devide devarAMyasakke' herendra devarAja ne 'accAsAie' apamAnita zvAnu, duHsAhasa artha "tarpaNaM parikuvipurNa samANeNaM' tethI bhArA para atyaMta 'DopAyabhAna tha4ne 'mamaM, vahAe' mA 1dha khAne bhATe prabhA 1 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 prameyacandrikATIkA za. 3. u. 2012 camarasya kSamAmArthanAdinirUpaNam 507 santriSaDIe' yAvat sarvadvaryA yuktaH, yAvat karaNAt trayatriMzatA trAyatrizaMkaiH catubhirlokapAlaiH paJcAgramahipIbhiH suptAnIkaiH saptAnIkAdhipatibhiH SaTpaJcAzatsahasrAdhikalakSadvayAtmarakSakadevaiH anyaizca parivRtaH' ityAdi saMgrAhyam, 'jAvajeNeva ' yAvat yacaiva 'asogavarapAyace' azokavarapAdapaH, yAvatkaraNAta yasminneva pradeze jambUdvIpo dvIpaH, bhArataM varSam, suMsumArapuraM nagaram azokavanakhaNDam udyAnam 'iti saMgrAhyam, jeNeva mamaM aMtie' yatraiva mama antikam sAmIpyam va uvAgacchai' tatraiva upAgacchati upAgataH 'uvAgacchittA' upAgatya 'mamaM tikkhuto AyAhiNapayAhiNaM' mAm trikRtvaH adakSiNa pradakSiNaM dakSiNAvartena pradakSiNaM kurvan 'jAtra-namaMsittA evaM vyAsI' yAvat namasyitvA evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt - yAvatkaraNAt karoti ityArabhya vanditvA ityantaM saMgrAhyam jahAM para zreSTha uttama azoka vRkSa dhA jAva jeNeva mamaM aMtie ' aura jahAM para maiM thA 'teNeva uvAgacchaMti' vahIM para AyA / yahAM para 'yAvat' zabda se 'trayastriMzatA prAyastriMzakaiH, catubhirlokapAlaiH, paJcAgramahipIbhiH saptAnI, saptAnI kAdhipatibhiH, paTpaJcAzatsahasrAdhika lakSadvayAtmarakSakadevaiH anyaizca parivRtaH ' ityAdi pATha kA saMgraha huA hai / tathA 'jAva jeNeva' meM jo 'yAvat' pada AyA hai usase ' yasmi - nneva pradeze, jaMbUdvIpo dvIpaH bhArataM varSam, suMsumArapuraM nagarama, azokavanakhaNDama, udyAnam' isa pATha kA saMgraha huA hai / ina yAvatpada saMgRhIta pAThoM kA artha pahile hI likhA jA cukA hai ataH yahAM nahIM likhA / 'uvAgacchittA' vahAM Akarake ' mamaM tikkhutso' usane merI tInavAra 'AyAhiNapagrAhiNaM' AdakSiNapradakSiNApUrvaka vandanA kI 'jAva namasittA evaM vayAsI' yAvat namaskAra kara vaha phira isa prakAra se kahane lagA- yahAM 'yAvat' pada se 'karoti' isase lagAkara 'jAva jeNeva mamaM aMtie' nayAM huM (bhaDAvIra prabhu) meoDato, ' teNeva uvAgacchaMti' tyAM bhAvyA. 'jAva jeNeva' mAM ne 'jAna' yaha mAyu che tenA dvArA (' yasminneva pradeze, jaMbUdvIpo dvIpaH, bhArataM varNam, suMmRmArapuraM nagaram, azokavanakhaNDamudyAnam ' ) pAune aNu izvo mA sUtrapAhI artha mAgaNa bhAvI gayA hai. ('udAMga cchittA') tyAM bhAvIne 'mamaM tikkhutto' yuvAra 'AyANipayAdiNaM , pradakSiNA pUrva tethe bhane vahA 'jAva namasittA evaM vayAsI' vA nabhasmara urIne tethe bhane mA prabhAle chu, aDIM 'jAva' yathA ( ' karoti' ) thI sadhane 'vanditvA ' " Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 bhagavatIca adhunA 'upasaMpacicANaM' upasaMpa - svamavanaM mApyaM virAmi' tiSThAmi sthito'smi / taM gacchAmoNaM' tat tasmAt kAraNAt gacchAmo vayaM svaSTha 'devANupiyA | bho devAnumiyAH 1 'samaNaM bhagavaM mahAvIraM zramaNaM bhagavantaM mahAvIram 'dAmo namasAmI' bandAmahe namasyAmaH 'jAba- pajjunAsAmI' yatrata paryupAsmahe paryupAsanAM kurmaH yAvat karaNAt pUrvokta vinayAdisaMprAyam, tikhu' itikRtvA vicArya sa camaraH cauTTie' catuHSaSTyA 'sAmANi ya sAhassAhi' sAmAnika sAdasIbhiH catuSpaSTisahasrasaMkhyaka sAmAnikadevaiH parihRtaH 'jAna nahIM huA- kuzala kSemapUrvaka AyA hU~' 'heba ala jAba uvasaMpa jittA NaM viharAmi' aura yahAM Akara Apa saba se ThATha ke sAtha mila rahA huuN| 'taM gacchAmo' isaliye calocale 'devANuppiyA' he devAnupriyo ! 'samarNa bhagavaM mahAvIraM caMdAmo narmasAmo' zramaNa bhagavAn mahAvIra ko vandanA kreN| aura unheM namaskAra kreN| 'jAva pajjuvAsAmo' yAvat unakI paryupAsanA kare' / 'jAva pajjuvAmAmo' meM jo yAvat pada AyA hai usase yahAM para 'pUrvokta vinayAdi guNoM kA grahaNa kiyA gayA hai / ' tikaTu' aisA vicAra kara vaha camara 'causaThThIe sAmANiyasAhassIhiM' 6 sa 64 hajAra apane sAmAnika devoM se parivRta hokara 'jAvasanvihIe' apanI pUrNa vibhUti ke sAtha ' jeNeva asogavarapAyave 'iheva aja jAva uvasaMpajjittA NaM viharAmi bhane yahIM bhAMvIne Apa sonI sAthe Aje AnaMdathI maLI rahyo chuM, e mahAvIra prabhunuM kalyANa cAkhe. A sUtramAM mAse 'aparitApita' zabda me batAve he zanA va sabharane Dodha pa prakAranI vyathA te na paheAMcI eTaluM ja nahIM paNa anala tulya vajra tenA vALa paNa vAMkA na karI zakyuM. zramaNu bhagavAna mahAvIranI kRpAthI ja te khacI gaya. have te mahAvIra prasunA darzanArthe jvAno potAno vicAra are che 'taM gacchAmo devaajIviyA irzAda" te he devAnupriye ! cAle ApaNe sau mahAvIra bhagavAna pAse temane vahA namaskAra urIye, 'jAva pajjuvAsAmo' bhane tebhanI paryu - pAsanA jharI, kharDI ke yAvat (nAva) pahANyu he te dvArA pUrvo vinayAhiGa gutheo zraNu urjA che. 'ttikaTTu' 'kameva vicAra bharIne te yabhara 'causahIe sAmAfresAsmIhi / tenA yausa naMtara sAmAni devo tathA ''jAMva savvidIe' trAyaauizako, leAkapAlA, pANIe, sainya, senApatiyA, AtmarakSaka devo ane mIna paNa ghaNA devone sAthe laine tenI samasta vibhUti sahita, bhagavAna mahAvIranAM dazana bhaTenIDayo. 'jeNeva asomavarapAyatre' bhane lyA zreSTha vRkSa &g';, " hai Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za.37.2 sU.12 camarasya kSamAprArthanAdi nirUpaNam 509 saMpadya' iti saMgrAhyam , camaraH kSamA yAcate 'taM khAmemi gaM' tat tasmAt tvayA banabhayAda rakSitatvAdetoH kSamayAmi khalu kSamA prArthaye 'devANuppiyA!' bho devAnupriyA:' 'jAva-uttarapurasthima' yAvat-uttarapaurastyam 'disIbhArga' digbhAgam uttarapUrvadigantarAlam IzANakoNam 'abakkamaI' apakrAmati nirgataH 'avakkamittA' apakramya . yAvatkaraNAt-kSamantAM mAM devAnupriyAH 'kSamitumarhanti devAnupriyA' nevabhUyaH evaM kariSyAmi iti kRtvA mAM vandate, namasyati, vanditvA, nama. syitvA' iti saMgrAhyam / 'jAva vattIsaiviha' yAvata-dvAtriMzadavidham 'naTTavihi' nATyavidhim 'uvadaMseI upadarzayati, yovatkaraNAta divyaM maNDapaM vikurvitavAn, tanmadhye maNipIThikAm , tatraca siMhAsanam , tatazca tasya dakSiNAd bhujAd pAThakA saMgraha huA hai / ava camara kSamAyAcanA ke nimitta prabhu se kahatA hai ki taM khAmemi NaM' he bhadanta / vana ke bhaya se maiM Apake prabhAva se rakSita huA-ataH maiM Apase kSamA mAMgatA hUM-devANuppiyA he devAnupriya ! Apa mujhe kSamA pradAna kareM / isa prakAra kSamAyAcanA kara vaha 'jAva uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakamaI' yAvat uttarapaurastya uttara aura pUrvadizA ke antarAlavI IzAnakoNa meM gayA 'avakamittA' vahAM jAkara ke 'jAva battIsaivihaM' usane yAvat battIsa prakAra kI 'navihiM ucadaMseI' nATyavidhikA pradarzana kiyA / 'jAva uttarapurasthimaM ke sAtha jo yaha 'yAvat' zabda AyA hai--usase 'kSamatAM mAM devAnupriyAH ! kSamitumarhanti devAnupriyAH ! naiva bhUyaH evaM kariSyAmi iti kRtvA mAM vandate, namasyati, vanditvA' namasyitvA isa pUrvoktapATha kA saMgraha huA hai / tathA 'jAvavattIsaivihaM' meM jo yaha 'yAvat' zabda AyA hai usase 'divyamaMDapaM vikurvitavAn-tanmadhye maNipIThikA, sUtramai nii dii| cha. 'taM khAmemi NaM' mahanta ! mApana pramAthI 107nA mayathA hu~ bhu41 yA dhuM. mA 1 bhA3 2kSa yu cha. 3 'devANuppiyA' hepAnupriya! hu ApanI kSamA mAguM chuM. Apa mane kSamA Ape A pramANe kSamA yAcanA karIne te 'jAva uttarapurasthimaM disIbhArga avakkamai ' Unreji ni. 'avakamittA' tyai vdhana 'jAva vattIsaiviha' tethe matrIsa mAnA 'naTTavihiM upadaMsei' nATaya prayogA matAvyA. 'jAva uttarapurathima' sAtha 'jAva' 54 mAthyu cha tenA dvArA 'kSamatAM mAM devAnumiyAH ! kSamitumarhanti devAnupriyAH / naitra bhUyaH evaM karipyAmi iti kRtvA mAM vandate, namasyati, vanditvA, namasthitvA' mA pUrvarita sUtrA6 1795 42raay| -tathA 'divyamaMDapaM vikuktivAn-tanmadhye maNipIThikA, tatra Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 508 magaratIya evaM khala bhadanta ! uparyuktarItyA 'mae' mayA 'tuma nIsAra' taba nizrayA 'sakke devide devarAyA' zo devendraH, devarAjaH 'sayamera' svayameva acAsAie' atyAzAtitaH apamAnitaH 'jAva- bhadraM NaM bhavata' yAvat-tabhadraM maralaM zubhaM khalu bhavatu 'devANuppiyANaM devAnumiyANAm bharatAm , yAvadakaraNAda 'tatastena parikupitena satA mama yayAya banisaSTam' iti saMgrAhyam , yatohi 'jassa' yeSAM bhavatAM bhagavatAm 'pagAyeNaM' mamAveNa mhi' asmi aham 'amiTe' aliSTaH klezarahitaH 'jAya-viharAmi' sthito'smi, yAvatkaraNAt avyathitaH, aparitApitaH, iha AgataH, iha samavayataH, iha samAptaH, iva adha yAvadupa'dhanditvA' taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai| 'evaM khalu bhaMte ! sayameva mae tumbhaM nIsAe' he bhadanta ! maiMne akele hI ApakA sahArA lekarake 'devide devarAyA so acAsAipa' devendra devarAja zaka ko usakI zobhA se paribhraSTa karanA cAhA arthAt ApakA sahArA lekara meM zaka ko apamAnita karane ke liye usake sthAna para gayA aura vahA~ icchAnusAra jaisA mana meM AyA vaisA durvyavahAra usake pratikiyA 'jAva-taM bhadaM NaM bhavatu' yAvat kalyANa ho 'devANuppiyANa' Apa devANupriya kaa| yahAM isa 'jAva' pada se 'tatastena parikupitena satA mama vadhAya vajaM nisRSTam ' isa pUrvokta pATha kA grahaNa kiyA gayA hai / 'jassa pabhAveNa' jisa Apake prabhAva se maiM 'akiTe jova viharAmi' akliSTa-klezarahita ghanakara yAvat vicara rahA huuN| yahA~ 'yAvat' isa zabda se 'avyathitaH, aparitApitaH, iha AgataH, iha samavastaH, iha saMprAtaH, ihaiva adya yAvadupasaMpadya' isa pUrvalikhita pa-tanA pA3 AsmzayA cha. 'evaM khala bhaMte ! sayameva mae tumbhaM nIsAe' mahanta ! mApanA mAzraya sadhana meM sAre "devide devarAyA sakke acASr. devendra devarAja zakrane apamAnita karavAno vicAra karyo. devalekamAM jaIne meM tenA pratye mArI IcchAnusAra durvartana batAvyuM. tethI atizaya kopAyamAna thayelA zarendra mAsa 15 32pAne bhATa 100 ch| yu. 'jAva taM bhadaM NaM bhavatu devANuppiyANa' upy A5 hevAnupriyatuM prayAe yAmI, 'jassa pabhAveNaM' l prabhAvI hu jo jAba viharAmi' ma&iee-2Dita, sabhyathita bhane saritApita rahIne kSema kuzaLatAthI mAre sthAne pAchA pharI zako chuM. ahIM jamg s padathI 'avyathitaH, aparitApitaH, iha AgataH, iisamavasataH, iha samAptaH, ihaiva adha yAvapasaMpadha' mA pUrvAta pAnA samApeza Ayo cha. mA pahAnI martha paDatAnA Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.u.2sU.12amarakumAraUrdhvagamanasvarUpanirUpaNam 511 setsyati, siddho bhaviSyati 'jAva-aMta kAdii' yAvat-antaM kariSyati, yAvatkaraNA-yuddhamuktAdisaMgrAhyam / taduktam-cujjhihii, mucihii, nivvAhida, sanbadukhANamaMtaM karihii / // sU0 12 // asurakumArANAM saudharmakalpaparyanto lokotpannamayojanavaktavyatAmAha mUlam-'ki pattiyaM NaM bhaMte ! asurakumArA devA uDDhaM uppayaMti, jAva sohammo kappo ? goyamA! tesiNaM devANaM ahaNovavannagANaM vA carimabhavatthANaM vA imeyArUve ajjhathie; jAva-samuppajjai aho ! NaM amhe hi divA deviDaDhI jAvaladdhA, pattA abhisamaNNAgayA, jArisiyANaM amhe hi divA deviDDI laddhA, pattA jAva- abhisamaNNAgayA, tArisiyANaM sakkeNaM devideNaM, devaraNNA divA deviDDhI, jAva-abhisamaNNA gayA, jArisiyANaM sakeNaM devideNaM, devarapaNA jAva-abhisamanAgayA, tArisiyANaM amhehiM vi jAva-abhisamannAgayA, taM gacchAmo NaM sakassa deviMdassa, devarapaNo aMtiaM pAubhavAmo, pAsAmo tAva sakassa deviMdassa, devarANo divaM deviDDhiM jAva-abhisamannAgayaM, pAsau tAva amhe vi saka devide, 'mahAvidehe vAse sijjhihiha jAva aMtaM kAhii' yaha mahAvidehakSetra se mukta hogA yAvat zarIrakA tyAga karegA yahAM 'yAvat' zabdase 'vujjhihida, muJcihii, nivvAhii, sanvadukkhANamaMtaM karihii' ina padoMkA grahaNa kiyA gayA hai // sU0 12 // sijjhihii jAva ataM kAhiite bhaviDa kSetramA manuSya payothe utpanna yathe bhane siddha 56 pAma mahA 'jAva' 54thI noyanA sUtrapAThe aDae saya cha 'bujjhihii, mucihii,parinivAhii, savadukkhANamaMta karihiimeTa mahAvi bhAnma laIne te buddha thaze, mukta thaze, samasta kone kSaya karaze, ane samasta dukhethI mukata thaIne mekSa pAmaze. 12 che Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - aSTotaraM zatam devakumArANAm' yAmASa devakumArINAM nirmakatisma, tato vivi dhotoghavararavagItadhvanirazivananamAnasam' iti saMpAdAm . 'ubadasitA' upa darya 'jAmeya disiM' yAmeva dizamAzritya 'pAunbhUe' mAdurbhUtaH 'tAmeva disiM' tAmeva dizam 'paTiMgae' pratigataH, ante bhagavAna gautamampani camarasya divya devaddharyAdikamuyasaMdaramAha-evaM khala goyamA' ityAdi, he gautama evaM khalu uparyuktarItyA 'camareNaM amurideNaM amararaNNA' camareNa amarendraNa asura rAjena sA pUrvoktA 'divyA deviDhI divyA apUrvA devadiH 'jAva-laddhApanA pAvat labdhA, mAtA 'abhisamaNNAgayA' abhisamanyAgatA 'TII sAgagetrama' sthitiH sAgaropamam 'mahAvidehe vAse', mahAvidehe varSe kSetra sijhaDii, tatra va siMhAsanaM, tatasa tasya dakSiNAt bhujAta aSTottarazataM devakumArANAm , vAmAca devakumAroNaM nirgacchatisma, tato vividhAtodhavararavagItadhvaniranitamAnasam' isa pAThakA saMgraha kiyA gayA hai / isa prakAra se vaha nATayavidhi pradarzita karake 'jAmeva disi pAu. bhUe, tAmeva disi paDigae' jisa dizA se prakaTa huA thA-usI dizAkI ora calA gayA, agha anta meM bhagavAna gautama se camarakI divya devaddhi AdikA upasaMhAra karate hue kahate haiM evaM khalu goyamA ' ityAdi-he gautama isa pUrvokta rIti se 'camareNa asurideNaM asuraraNNA' asurendra asurarAjacamarane 'sA divyA deviDDhI jAva laddhA pattA abhisamaNNAgayA' vaha pUrvokta-divya-apUrva, devarddhi yAvat labdha kI, prApta kI aura use apane upayoga meM lI / 'ThiI sAgarodharma' isa camarakI sthiti eka 1 sAgaropama pramANa hai| ca siMhAsanaM, tatazca tasya dakSiNAt bhujAta aSTottarazataM devakumArANAm, vomAJca devakumArINAM nirgacchati sma, tato vividhaatoghvrrvgiitdhvnirnyjitjAnagr" A sUtrapAThano artha pahelAM AvI gayuM che A prakAranA nATakamayoge matAvAna 'jAmeva disi pAunbhUe, tAmeva disi paDigae ziAmAthI 448 thayuM hatuM eja dizAmAM cAle gaye. have amarendranI divya devaddhi Adine upasaakaar :2tA mahAvIra prabhu gautabha3vAmAna 49 cha evaM khala goyamA !' hai gautama ! 54R 46 te zata 'camareNaM asuriMdeNaM asuraraNNA' asurendra masurAyA jyabhare 'sA diyA deviDUDhI nAva laddhA pattA abhisamaNNAgayA' haya apUrva vAha bhagavA cha, prAsa 40 cha, bhane Baltiu 4 cha. ThiI sAgarovamaM' sAti -(Ayuya) A bhAgazapabhanu cha. tyAMcI yadI te. mahAvidehe vAse Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u.2.12 asurakumAraUrdhvagamanasvarUpanirUpaNam 511 setsyati, siddho bhaviSyati 'jAtra - aMta kAhir3a' yAvat - antaM kariSyati, yAvatkaraNAt buddhamuktAdisaMgrAhyam / taduktam- bujjhihira, mucihie, nivvAhiha, sanvadukhANametaM karihi / // 0 12 // arakumArANAM saudharmakalpaparyantordhva lokotpannamayojanavaktavyatAmAhamUlam - 'kiM pattiyaM NaM bhaMte ! asurakumArA devA uDUDhaM uppayaMti, jAva sohammo kappo ? goyamA ! tesiNaM devANaM ahuNovannagANaM vA carimabhavatthANaM vA imeyArUve ajjhatthie; jAba - samuppajar3a aho ! NaM amhe hiM divA deviDaDhI jAvalakhA, pattA abhisamaNNAgayA, jArisiyANaM amhe hi fear deviTTI laddhA, pattA jAva - abhisamaNNAgayA, tArisiyANaM sakkeNaM deviMdeNaM, devaraNNA divvA deviDUDhI, jAva- abhisamaNNA gayA, jArisiyANaM sakkeNaM deviMdeNaM, devaraNNA jAva - abhisamanAgayA, tArisiyANaM amhehiM vi jAva - abhisamannAgayA, taM gacchAmo NaM sakkassa deviMdassa, devaraNNo aMtiaM pAuvbhavAmo, pAsAmo tAva sakkssa deviMdassa, devaraNNo divaM devididaM jAva- abhisamannAgayaM, pAsauM tAva amhe vi sakka deviMde, 'mahAvidehe vAse sijjhihiha jAba aMtaM kAhi' yaha mahAvidehakSetra se mukta hogA yAvat zarIrakA tyAga karegA yahAM 'yAvat ' zabdase 'bujhiha, suvihira, nivvAhida, savvadukkhANamaMtaM karihii' ina poMkA grahaNa kiyA gayA hai | sR0 12 // sijjhihi jAtaM kAhi' te bhAvita kSetramAM manuSya paryAye utpanna thamane siddha yaha pAbhaze bhahI~ 'jAna' yahathI nothene sUtrA 4 che 'cujjhidii, muci, parinivvAha, saMJcadukkhANamataM karihii' bheTale he mahAviTeDa kSetramAM nbha laIne te buddha thaze, mukta thaze, samasta karmonA kSaya karaze, ane samasta suMHkhAthI mukata thaine mekSa pAmaze. // suMdara da Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - 512 bhagavatIne devarAyA divaM deva9i jAva-abhisamannAgayaM, taM jANAmo tAva sakassa deviMdasta, devarapaNo divaM deviDhiM jAva-abhisamannAgayaM, jANautAva amhe vi sake deviMda devarAyA divaM deviDDhiM jAva-abhisamannAgayaM, evaM khalla goyamA ! asurakumArA devA uDA uppayaMti; jAva-sohammo kappo, sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ti // sU0 13 // camaro sammatto // chAyA-ki pratyayaM khala bhadanta ! amarakumArA: devAH Urdhvam utpatanti, yAvat-saudharmaH phalpaH? gautama ! teSAM devAnAm adhunotpannAnAM vA caramabhavasthAnAM vA ayametadrUpaH AdhyAtmikaH, yAvat samutpadyate-aho / asmAbhiH-divyA devarddhiHyAvat-labdhA, mAtA, abhisamanvAgatA, yAdRzikA asmAbhiH-divyA 'kiM pattiyaM NaM bhaMte' ityAdi / sUtrArtha-(kiM pattiya NaM bhaMte ! asurakumArA devA uI uppayaMtijAva sohammo kappo) he bhadaMta / asurakumAradeva UMce yAvatsaudharmakalpa taka kisa kAraNa se jAte haiM ? (goyamA) he gautama / (tesi NaM devANaM ahaNIvanagANaM vA carimabhavatthANaM ghA imeyArUve ajjhathie jAva samuppajai) jo deva vahAM navIna utpanna hote haiM, athavA jo mRtyu ke sanmukha AjAte haiM, una devoM ke aisA vaha AdhyAtmika yAvat saMkalpa utpanna hotA hai ki (aho NaM amheM hiM devA devaDDI jAva laddhA, pattA, abhisamaNNAgayA) aho ! hamane divya devaddhi yAvat labdha kI hai evaM abhisamanvAgata kI hai-usa para hamane apanA ki pattiya gaM bhaMte tyaile sUtrAtha-(kiM pattiyaM NaM bhaMte ! asurakumArAdevA uDdaM uppayaMti jAva sohammo kappo ?) santa ! masurabhAra vo thA ye sodhamA ta cha ? (gAyamA !) . gautama ! ( tesi NaM devANaM ahuNovanagANaM vA carimabhavatthANaM vA imeyArave ajjhasthie jAva samuppajjA ) tyAMnA devo utpanna thAya che, athavA je devonuM mRtyu najIka AvI pahoMce che, evA devone mA 542 no mAdhyAmi sa465 atpanna yAya che hai (aho NaM amheM hi devA deviDI jAva laddhA, pattA, abhisamaNNAg2ayA) mahe! ! ameya paddha bhagavA Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za. 3. u. 2 sU0 13 asurakumAraUrdhvagamanasvarUpanirUpaNam 513 devaviH yAvat - abhisamanvAgatA, tAdRzikA zakrega devendreNa, devarAjena divyA devarddhiH yAvat abhisamantrAgatA yAdRzikA zakreNa devendreNa devarAjena yAvatabhisamanvAgatA, tAdRzikA asmAbhirapi yAvat abhisamanvAgatA, tadgacchAmaH zakrasya devendrasya devarAjasya antikaM prAdurbhavAmaH pazyAmastAvat zakrasya devendrasya devarAjasya divyAM devaddhiM yAvat-abhisamanvAgatAm pazyatu tAvat asmA pUrNa prabhutva sthApita kiyA hai (jArisiyANaM amhehiM divvA devir3I ladvA, pattA, jAva abhisamaNNAgayA) to jaisI hamane divya devadi labdha kI hai, prAptakI hai yAvat abhisamanvAgatakI hai (tari siyANaM sakke NaM deviMdeNaM devaraNNA divyA deviDDhI jAva abhisamaNNAgayA) vaisI hI divya deva devendra devarAja zakrane bhI labdha kI hai, kI hai- abhimanvAgata kI hai tathA (jArisiyANaM sakkeNaM devideNaM devaraNA jAva abhisamaNNAgayA, tArisiyANaM amhehi vi jAva abhisamannAgayA) jaisI devendra devarAja zakrane divya devaddhi yAvata abhi samanvAgata kI hai vaisI hI vaha divya devarddhi hamane bhI yAvat abhisamanvAgata kI hai / (taM gacchAmo NaM sakkarasa deviMdassa devaraNo aMtiyaM pAunbhavAmo) to caleM usa devendra devarAja zakra ke pAsa pragaTa hoveM aura (pAsAmo tAva sakassa deviMdassa devaraNNo divvaM deviDUiDhaM jAva abhisamaNNAgayaM) usa devendra devarAjakI yAvata abhisamanvAgata divya devaddhi ko dekhe / ( pAsa tAva amhe vi takke che, prApta karI che ane abhisamanvAgata karI che. eTale ke sArI rIte prApta thaLela tenA para pUrNa prabhutva prApta karyuM" che. prApta (jArisiyANaM amhehiM divvA deviDaDhI laddhA, pattA, jAtra abhisamaNNAgayA) jevI divya devaddhi ame meLavI che, prApta karI che, abhisamAnvAgata karI che, (tArisiyANaM sakkeNaM deviMdeNaM devaraNNA divvA deviDDhI jAva abhisamaNNAgayA) evI ja dibya devagnidevendra devarAja zake paNa meLavI che,prApta karI che ane abhi samanvAgata zrI che svAdhIna zrI che tathA (jArisiyANaM sakkeNaM devideNaM devaraNNAM jAva abhisamaNNA gayA, tArisiyANaM amhe hi vi jAva abhisamaNNAgayA) nevI higya devahai devendra devarAja zake prApta karI che ane abhisamanvAgata Adhita karI che evI ja hivya hevaddhi abhe yayu prApta che bhane abhisamanvAgata urI che ( taM gacchAmo NaM sakasa deviMdassa devaraNo aMtiyaM pAunbhavAmo ) to thAlI, te devendra hevana zaunI pAse auTa thaTame, bhane (pAsAmat are sakassa deviMdassa devaraNNo divvaM deviDDhIM jAva abhisamaNNAgayaM ) hevendra hevarAja zaDe ne hivya hevaddhi bhejanI hai, Apta airI che bhane upalojya urI te hivya hevaddhine leI (pAsau tAtra amhe Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 512 bhagavatIne devarAyA divaM devaDhei jAva-abhisamannAgayaM, taM jANAmo tAva sakassa deviMdasta, devaraNNo divaM deviDhei jAva-abhisamannAgaye, jANautAva amhe vi sake deviMde devarAyA divaM deviDDhei jAra--abhisamannAgayaM, evaM khala goyamA ! asurakumArA devA uDu uppayaMti; jAva-sohammo kappo, sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ti // sU0 13 // camaro sammatto // chAyA-ki pratyayaM khala bhadanta ! amuraphumArAH devAH Urcam utpatanti, yAvat-saudharmaH kalpaH? gautama ! teSAM devAnAm adhunotpannAnAM vA caramabhavasthAnAM vA ayametadrUpaH AdhyAtmikA, yAvat samutpadyate-aho / asmAbhiH-divyA devarddhi yAvat-labdhA, prAptA, abhisamanvAgatA, yAdRzikA asmAbhiH-divyA 'kiM pattiyaM NaM bhaMte' ityAdi / / sUtrAdha-(kiM pattiya NaM bhaMte ! asurakumArA devA uDU uppayaMtijAca sohammo kappo) he bhadaMta ! asurakumAradeva UMce yAvatsaudharmakalpa taka kisa kAraNa se jAte haiM ? (goyamA) he gautama ! (tesi NaM devANaM ahuNocavanagANaM vA carimabhavatthANaM ghA imeyArUve ajjhathie jAva samuppajai) jo deva vahAM navIna utpanna hote haiM, athavA jo mRtyu ke sanmukha AjAte haiM, una devoM ke aisA vaha AdhyAtmika yAvat saMkalpa utpanna hotA hai ki (aho NaM amheM hiM devA devI jAva laddhA, pattA, abhisamaNNAgayA) aho ! hamane divya devaddhi yAvat labdha kI hai evaM abhisamanvAgata kI hai-usa para hamane apanA 'ki pattiyaM NaM bhaMte tyAle sUtrArtha-(kiM pattiyaM NaM bhaMte ! asurakumArAdevA uida uppayaMti jAva sohammo kappo ?) 3 mahanta ! masumAra vo zAmaNe ye sIpamaats parya- 4 cha ? (goyamA ) gautama ! (tesiNaM devANaM ahaNIvanagANaM kA carimabhavatthANaM vA imeyArUve ajjhathie jAtra samuSpajjai) tyAMnA devo utpanna thAya che, athavA je devonuM mRtyu najIka AvI pahoMce che, evA devAne sArI mAdhyAbhi: sa 365 atpanna yAya che (aho NaM amheM hi devA devir3I jAva laddhA, pattA, abhisamaNNAgayA) bhADe! ! ameya va majA Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3. u. 2013 asurakumAraUrdhvagamanasvarUpanirUpaNam 513 devaviH yAvat - abhisamanyAgatA, tAdRzikA. zakreNa devendreNa devarAjena divyA devarddhiH yAvat abhisamanvAgatA yAdRzikA zakreNa devendreNa, devarAjena yAvatabhisamanvAgatA, tAdRzikA asmAbhirapi yAvat - abhisamanvAgatA, tadgacchAmaH zakrasya devendrasya devarAjasya antikaM prAdurbhavAmaH pazyAmastAvat zakrasya devendrasya devarAjasya divyAM devaddhiM yAvat-abhisamanvAgatAm pazyatu tAvat - asmA " pUrNa prabhutva sthApita kiyA hai (jArisiyANaM amhehiM divvA devi laddhA, pattA, jAva abhisamaNNAgayA) to jaisI hamane divya devarddhi labdha kI hai, mAptakI hai yAvat abhimanyAgatakI hai (tarisiyANaM sakke NaM devideNaM devaraNNA divyA deviDhI jAba abhisamaNNAgayA) vaisI hI divya devadhi devendra devarAja zakrane bhI labdha kI hai, prApta kI hai abhisamanvAgata kI hai tathA (jArimiyANaM sakkeNaM devideNaM devaraNNA jAva abhisamaNNAgayA, tArisiyANaM amhehi vi jAva abhisamannAgayA) jaisI devendra devarAja zakane divya devaddhi yAvat abhi samanvAgata kI hai vaisI hI vaha divya devarddhi hamane bhI yAvat abhisamanvAgatakI hai / (taM gacchAmo NaM sakkassa deviMdassa devaraNo aMtiyaM pAunbhacAmo) to caleM usa devendra devarAja zaka ke pAsa pragaTa hoveM aura (pAsAmI tAva sakasa deviMdassa devaraNNo divvaM deviDhi jAva abhisamaNNAgayaM) usa devendra devarAjakI yAvata abhisamanvAgata divya devaddhi ko dekhe / ( pAsa tAva amhe vi takke che, prApta karI che ane abhisamanvAgata karI che. eTale ke sArI rIte prApta thaLela tenA para pUrNa prabhutva prApta karyuM che. (jArisiyoNaM amhehiM divyA deviDaDhI laddhA, pattA, jAtra abhisamaNNAgayA) jevI divya devaddhi ame meLavI che, prApta karI che, abhisamAnvAgata karI che, (tArisiyANaM sakkeNaM devideNaM devaraNNA divvA deviDDhI jAva abhisamaNNAgayA) evI ja dibya deva iha devendra devarAja zake paNa meLavI che,prApta karI che ane abhi samanvAgata zrI che svAdhIna zrI che tathA (jArisiyANaM sakkeNaM devideNaM devaraNNAM jAva abhisamaNNA gayA, tArisiyANaM amhe hi vi jAva abhisamaNNAgayA) levI dvivya devaddhi devendra devarAja zake. prApta karI che ane abhisamanvAgata Adhina karI che evI ja hivya hevarddhi sabhe pazu prApta rI che bhane abhisamanvAgata rI che ( taM gacchAmo NaM sakasa deviMdassa devaraNo aMtiyaM pAunbhavAmo ) to thAlI, te devendra devarASTa zaDenI pAsai auTa thaSTho. ane (pAsAmo tAva sakasa deviMdassa devaraNNo divvaM deviDDhIM jAva abhisamaNNAgayaM ) hemendra devarAja rAIle hivya hevaddhi bhejanI hai, prApta karI che ane upaleAgya karI te hivya devaddhine leha. ( pAsa tAtra amhe Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 bhagavatImo. phamapi zakro devendraH devarAno divyAM devadim yAvat-amisamanvAgatAm , tadjAnImastAya zakasya devendrasya devarAnasya divyAM devadi yAyava-amisamanAgatAm jAnAtu tAvada-asmAkamapi zano devendaH, devarAjo divyAM devadi yAvata abhisamanyAgatAm , evaM khalu gautama ? amurakumArAH devAH Urvam utpatanti, yAvada-sodha:kalpaH , tadevaM bhagavana ! tadevaM bhagavan iti, mra013|| camaraH samAptaH // deviMde devarAyA divyaM deviDi jAva abhisamaNNAga) tathA vaha deve. ndra devarAja yAvat abhisamanyAgata hamArI divya devaddhiko dekhe / taM jANAmo tAva saphassa deviMdassa devarapaNo divyaM devahi jAva abhisamaNNAgayaM) tathA devendra devarAja zaka kI divya devardiko ki jise usane yAvat abhisamanvAgata kI hai hama jAne tathA (jANau tAva amhe ci sake deviMde devarAyA divvaM deviDUiDhaM jAva abhisamannAgayaM) vaha devendra devarAja zaka bhI hamArI yAvat abhisamanvAgata divyadevarddhiko jAne (evaM khalu goyamA ! asurakumArA devA uDUr3ha uppa. yati jAva sohammo kappo) he gautama ! isa kAraNa ko lekara asurakumArA devA uDUdaM uppayaMti jAva sohammo kappo) he gautama ! isa kAraNa ko lekara asurakumAra deva yAvat saudharmasvargataka U~ce jAte haiM ! (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti) he bhadanta ! jaisA Apane pratipAdita kiyA hai vaha sarvathA satya hai-sarvathA satya hai| (camaro sammattI) camarasaMbaMdhI vRttAnta samApta huA || vi sakke deviMde devarAyA divyaM devihiM jAva amisamaNNAgaya ) bhane hevendra 1124 24 abhe prAta 42sI divya vaddhi nave. (taM jANAmo tAva sakassa deviMdassa devaragyo divvaM deviDDi jAva abhisamaNNAgayaM) tathA hevendra herA AB prApata 42vI divya pani mApa mell bhane (jANau tAva amhe vi sakke deviMde devarAyA divyaM deviDijhaM nAva abhisamaNNAgayaM) hevendra 312004 : 5y Apa prAta 42sI hi0ya paddhina . (evaM khalu goyamA ! asurakumArA devA uidaM uppayaMti nAva sohammo kappo) he gotama ! te 20 asurasumAra vA sodha 465 sudhA jAye taya che. (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ti) 3 maI-d! mApanI vAta tadana sAcI che temAM zaMkAne keI sthAna nathI. ema kahIne vaMdaNA namaskAra zana gautama svAmI tabhanI zyAma sA gayA. (camaro sammatto) yamarendranu vRtAMta samApta thayuM. Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.3 u.2 sU.13 anurakumAraUrdhvagamanasvarUpanirUpaNam 515 TIkA-pUrvam asurakumAradevAnAM pUrvabhavamatyayikavairAnubandhasya sodharmakalpaparyantagamanahetutvaM pratipAditam adhunA tatraiva hetvantaramabhidhAtuM mastauti'kiM pattiyaM NaM bhaMte!' ityAdi / he bhagavan ! kiM pratyayaM khalu kaH pratyayaH kAraNaM yatra tat kiM pratyayamityarthaH he bhadanta ! kiMkAraNam anurakumArA devAH 'ur3a uppayaMti' urdhvam utpatanti ? gacchanti 'jAba - sohammo kappo' yAvat saudharmaH kalpaH ? asurakumArANAM saudharmakalpaparyantagamane ko hetuH ? yAvatpadena vAnavyantarajyotipikAdisaMgrAdyam | bhagavAnAha - ' goyamA / tesiNaM ityAdi / he gautama! tepAM khalu asurakumArANAm ' devANaM' devAnAm ' ahuNotravanagANaM vA' adhunotpannAnAM vA tatkAlotpannAnAm 'caramabhavatthANaM vA carama TIkArtha - yaha bAta pahile prakaTa kI jA cukI hai ki asurakumAra deva saudharmakalpa taka jo jAte haiM usa jAne meM kAraNa pUrvabhava pratyayika vairAnubaMdha hai / aba vahAM taka unake jAne meM dUsarA bhI kAraNe prakaTa kiyA jAtA hai - isI dvitIya kAraNa ko jAnane ke liye gautama svAmI mahAvIra prabhu se prazna karate haiM ki- 'asurakumArA devA ud uppayaMti' asurakumAra deva U~ce jAte haiM- aura 'jAva sohammo kappo' yAvat vahAMtaka jAte haiM ki jahAM jaka saudharmadevaloka hai aisA Apa kahate haiM to isa para ma 'bhaMte' he bhadanta ! Apase yaha jAnanA cAhatA hUM ki 'kiM pattiyaM NaM' usa meM kAraNa kyA hai ? yahAM yAvat padase vAnavyantara jyotiSka AdikoMkA grahaNa huA hai / isa praznakA samAdhAna karate hue prabhu gautama se kahate haiM 'goyamA' he gautama ! 'ahuNovavanagANaM tesiM carimabhavatthANaM vA tesiM' tatkAla utpanna hue A TIkA--asurakumAra devo saudha kapa paryaMnta UMce jAya che. tyAM temanA gamananuM eka kAraNa pUrvabhavanA vairAnukhadha che, e vAta pahelAM AvI gai che. sUtramAM tyAM temanA gamananuM bIjuM paNa eka kAraNa batAvavAmAM Ave che. gautama svAmI mahAvIra alune pUche che 'asurakumArA devA uDUDhaM uppayaMti jAtra sohammo kappo' De mahanta ! abhurabhAra devo athe saudharbha hevaseo' sudhI laya che, bhedhuM Apa 4he| cho, to De laddanta ! 'kiM pattiyaM NaM' teA tyAM thA arabo laya che? saDa 'jAna' (yAvat ) pathI vAnavyantara bhane jyotiSTha mAhi devo grahaSu harAyA che. bhaDAvIra prabhu gautama svAbhIne yA pramANe vANa Aye hai 'goyamA ! he gautama ! 'ahuNovanagANaM tesiM carimabhavatthANaM vA tesi' tatkSaNa utpanna thayesAM ( navA Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - bhagavatIsage. phapi zako devendraH devarAno divyAM devadim yAvat-abhisamanvAgatAm , tada nAnImastAyat zakasya devendrasya devarAjasya divyAM devardi yAvada-abhisamannAgatAm jAnAta tAyada-bhasmAkamapi zakrI devendraH, devarAno divyAM devadi yAyata abhisamanyAgatAm , evaM khalu gautama ? amurakumArAH devAH Urvam utpatanti, gAvat-sIdharma phalpaH, tadevaM bhagavan ! tadevaM bhagavan iti, muu013|| camaraH samAptaH // deviMde devarAyA divyaM deviti jAva abhisamaNNAga) tathA vaha deve. ndra devarAja yAvat abhisamanvAgata hamArI divya devarddhiko dekhe / taM jANAmo tAva saphAssa deviMdassa devarapaNo divyaM devar3i jAva abhisamaNNAga) tathA devendra devarAja zakra kI divya devarddhiko ki jise usane yAvat abhisamanyAgata kI hai hama jAne tathA (jANau tAva amhe di sake devide devarAyA divvaM deviTTiDhaM jAya abhisamannAgayaM) vaha devendra devarAja zaka bhI hamArI yAvat abhisamanvAgata divyadevarddhiko jAne (evaM khalu goyamA ! asurakumArA devA uDUda uppayaMti jAva sohammo kappo) he gautama ! isa kAraNa ko lekara asurakumArA devA uDUdaM uppayaMti jAva sohammo kappo) he gautama ! isa kAraNa ko lekara asurakumAra deva yAvat saudharmasvargataka U~ce jAte haiN| (sevaM bhaMte ! secaM bhaMte ! tti) he bhadanta ! jaisA Apane pratipAdita kiyA hai vaha sarvathA satya hai-sarvathA satya hai / (camaro sammatto) camarasaMbaMdhI vRttAnta samApta huA / / vi sakke deviMde devarAyA divyaM devihiM jAva amisamaNNAgaya ) mane hevendra va za same pAsa 42vI hivya viddhina nave. (taM jANAmo tApa sakassa deviMdassa devarago divvaM deviDiM jAva abhisamagNAgaya) tathA devendra 1201 prAta resI himya paddhita sApaNe mela mane (jANau tAva amhe di sakke Tecide devarAyA divvaM deviDiTaM nAva abhisamaNNAgayaM) hevendra deza za ! mApAra zrIsa 42eii 4 paddhina . (evaM khalu gAyamA ! asurakumArA devA uhaM uppayaMti jAva sohammo kappo) gautama ! te 22 masumAra vo bhopa 465 sudhA ye 14 . (sevaM bhaMte ! senaM bhaMte ti) HE-G! mApanI vAta tadana sAcI che temAM zaMkAne sthAna nathI. ema kahIne vaMdaNA namaskAra za gautama svAbhA tamanA zyAma sA gayA. (camaro sammatto) yabharernu vRttAMta samApta thayuM. Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3.u.2.13 amarakumAraUrdhvagamanasvarUpanirUpaNam 517 . siyANa' yAzikA khalu 'amheDiM' asmAbhiH, 'divyA deviDDhI' divyA devaddhiH divyA devAcitA vimAnaparivArAdirUpA 'jAva-abhisamannAgayA' yAvat abhisamanvAgatA, sarvaprakAreNa bhogaparibhogaviSayIkRtA, yAvatkaraNAt divyA devadyutiH, divyaM valam divyaM saukhyam divyo devAnubhAgaH labdhaH prAptaH, tatra divyA devadyutiH-divyakAnti divyAbharaNadivyavimAnAdirUpA, divyaM-balam apUrvazaktirUpam divyaM saukhyam-viziSTamukham divyo devAnubhAgaH viziSTamabhAvaH labdhAH-upArjitAH prAptAH svAdhinI kRtAH 'jArisiyANaM' yAzikA khala 'amhehi' asmAbhiH 'divyA deviDDhI jAva-abhisamannAgayA' divyA devaddhiH yAvat abhisamanvAgatA 'tArisiyANa' tAdRzikA khalu 'sakkeNaM devideNaM devahamane 'divvA deviDUiDha' divya-devocita-vimAna parivAra AdirUpa devasamRddhi 'jAva' 'yAvat 'abhisamannAgayA' sarva prakArase bhogaparibhoga meM lagA rakhI haiM, isI prakAra se hamane divyaM balam divyaM saukhyam , divyo devAnubhAgaH labdha prAptaH' apUrvazaktirUpa divyavala, divyasaukhya-viziSTa sukha, divya devAnubhAgarUpa viziSTaprabhAva ye saya labdha-upArjita kiye haiM, prApta kiye haiM-apane AdhIna kiye haiM-usasaba padoM kA yahAM 'yAvat ' zabda se hI saMgraha huA hai / to 'jArisiyANa' jaisI 'amhehiM' hamane 'divyA deviDDhi jAva abhisamannAgayA' yaha divya devar3iyAvat-abhisamanvAgata kI hai, 'tArisiyANaM' vaisI hI 'sakke NaM devideNaM devaramnA' devendra devarAja zakrane bhI vaha 'divvA deviDUiDha jAva abhisamannAgayA 'divya devaddhi yAvata abhisamanvAgata kI hai / yAvatpada le yahAM para bhI vahI pUrvokta artha gRhIta huA hai| 'jArisiyANaM divyA deviDDhI jAva abhisamaNNAgayA' 2 42nI vimAna parivAra AdirUpa divya devasamRddhi, divya baLa, divya sukha ane divya devaprabhAva ame meLavela che. prApta karela che ane abhisamanvAgata karela che-tinA para saMpUrNa svAmI sAgavI rahyA chAme: tene amAre adhIna 42sa cha]. 'tArisiyANaM' ko prA2nI 'sakkeNaM devideNaM devaraNNA divyA deviDhI jAca abhisamaNNAgayA' havya devaddhi Adi devendra devarAja zake paNa prApta karela che ane pitAne adhIna banAvela che. maha para yAvat' 54thA pUti sUtramA aAera 42zayA cha 'jArisiyANaM sakkeNaM debideNaM devaraNNA jAva abhisamaNNAgayA' ana vahivya vasamRddhi mA yAvata te adhIna 42a :che, 'tArisiyANaM amhe hi vi jAva abhisamaMNNAgayA' Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIce bhavasthAnAM vA caramabhave tiSThanti ye teSAM bhavacaramabhAgasthAnAM cyavanakAle sthitAnAmityarthaH 'imeyAkhye' ayam etada agre'dhunera vakSyamANasvarUpa: 'ajjhathie' AdhyAtmikaH AtmagataH 'jAvasamujappA yAvat samutpadyate, yAvat karaNAt cintitaH, mAryitaH, phalpitaH manogataH, saMkalpa iti saMgrAhAm, saM. palpasvarUpamAha-'aho ? NaM bhamhe di ityAdi / aho ? Azcarya khalu ammA bhiH amarakumAraiH 'divyAdeviDDI' divyA devaddhiH apUrvadevasamRddhiH 'jAva-laddhA, patA' yAvat-lavyA, mAtA 'abhisamabhAgatA samakAregAmogaparibhogaviSayI kRtA, yAvatkaraNAt 'divyA devadyutiH divyo devAnumAvaH iti saMgrAhAm 'jAri asurakumAra devoM ke athavA cyavanasamaya meM sthita hue mRtyu ke sannikaTa Aye hue-'devANaM' devoMke 'imeyAsve' isa prakAra kA yaha 'ajjhithie jAya samuppajaI' Atmagata yAvat yaha vicAra utpanna hotA hai yahA~ yAvatpadase 'cintita, prAdhita, kalpita, manogata saMkalpa' ina padoMkA grahaNa huA hai, isase unadevoMko aisA Atmagata, prArthita, kalpita, manogata saMkalpa utpanna hotA hai-aisA yahAM artha karanA cAhiye / kaisA vaha saMkalpa vicAra-utpanna hotA hai ? to isake liye sUtrakAra kahate haiM ki-'aho ! NaM amhe hiM' ityAdi, aisA vicAra utpanna hotA hai ve vicAra karate haiM ki aho bar3A Azcarya hai ki 'amhe hi hama-asurakumAroM ne 'divyA apUrva 'deviDiTa' devasamRddhi 'jAva' yAvat divya devAti, divyadevaprabhAva 'laddhA' labdha kiyA hai 'pattA prApta kiyA hai 'abhisamannAgayA sarva prakAra se Abhogaparibhoga meM use lagA rakkhA hai 'yAvat' zabda se hI yahAM 'divyA devadyuti, divyo devAnubhAva:' ina padokA saMgraha kiyA gayA hai / 'jArisiyANa' jaisI utpanna thayelA asurakumAra devone athavA jenuM devabhavanuM Ayu pUruM thavA AvyuM hoya yA netyAMcI vyavana yavAna samaya na74 mApI pAMcyA DAya mevA 'devANa" pona 'imeyArUce' mA prAne 'ajjhathie jAva samuppajjaI' mAdhyAmira, yitita, prArthita, pita, manogata sa485 Grua cAya cha, 'aho ! NaM amhe hi payA sahI ! sAre AzayanI pAta cha bhane 'divyA deviDDI havyAsa) samRddhi, hiya padhuti, 60ya 32prabhAva 'laddhA' bhejacyA cha, 'pattA' Asa yA cha, abhisamayAgayA' ana tenA 52 prabhutva bhejavyUcha-tana! SpAsa 426 // choya. mahI jA pahathI 'divyA devadyutiH, didhyo devAnubhAvaH' mA pho| samAveza karavAmAM Avye che. HEREILLER Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3. u. 2. 13 asUrakumAraUrdhvagamanastrarUpanirUpaNam 517 siyANaM' yAdRzikA khalu ' amheDiM ' asmAbhiH, 'divvA deviTTI' divyA devarddhiH divyA deveocitA vimAnaparivArAdirUpA 'jAba - abhisamannAgayA' yAvat abhisamanvAgatA, sarvaprakAreNa bhogaparibhogaviSayIkRtA yAvatkaraNAta divyA devatiH divyaM valam divyaM saukhyam divyo devAnubhAgaH labdhaH mAptaH, tatra divyA devadyutiH- divyakAnti divyaAbharaNAdivyavimAnAdirUpA, divyaM valam apUrvazaktirUpam divyaM saukhyam - viziSTasukham divyo devAnubhAgaH viziSTamabhAvaH labdhA: - upArjitAH prAptA: svAdhinI kRtAH 'jArisiyANaM' yAdRzikA khalu 'amdehiM' asmAbhiH 'divvA deviTThoM jAva - abhisamannAgayA' divyA devarddhiH yAvat abhisamanvAgatA 'tArisiyANaM' tAdRzikA khalu 'sakkeNaM devideNaM devahamane 'divyA devihnida' divya-devocita - vimAna parivAra AdirUpa devasamRddhi 'jAva' 'yAvat 'abhisamannAgayA' sarva prakArase bhogaparibhoga meM lagA rakhI haiM, isI prakAra se hamane divyaM valam divyaM saukhyam, divyo devAnubhAgaH labdhaH prAptaH' apUrvazaktirUpa divyavala, divya saukhya-viziSTa sukha, divya devAnubhAgarUpa viziSTaprabhAva ye sava labdha-upArjita kiye haiM, prApta kiye haiM-apane AdhIna kiye haiM-usasaba padoM kA yahAM 'yAvat' zabda se hI saMgraha huA hai / to 'jArisiyANaM' jaisI 'amhehiM' hamane 'divvA deviDhi jAva abhisamannAgayA' yaha divya devadviyAvat - abhisamanvAgata kI hai, 'tArisiyANaM' vaisI hI 'sakke NaM devideNaM devaranA' devendra devarAja zakrane bhI vaha 'divyA deviDDhi jAva abhisamannAgayA 'divya devaddhiM yAvat abhisamanvAgata kI hai / yAvatpada se yahAM para bhI vahI pUrvokta artha gRhIta huA hai| , 'jArisiyANaM divtrA deviDDhI jAtra abhisamaNNAgayA' ne ahAranI vibhAna parivAra AdirUpa divya devasamRddhi, divya baLa, divya sukha ane dibya devaprabhAva ame meLavela che, prApta karela che ane abhisamanvAgata karela che--tenA para saMpUrNa svAmItva logavI rahyA chI: tene bhAre adhIna uresa che]. 'tArisiyANaM' bheTa aAranI 'sakkeNaM detriMdeNaM devaraNNA divvA deviDDhI jAva abhisamaNNAgayA' divya devaddhi Aphri devendra devarAja zake paNa prApta karela che ane peAtAne adhIna anAvela che. mahIM yalu 'yAvat' paddathI pUrvosta sUtrapATha zroche 'jArisiyANaM sakkeNaM devideNaM devaraNNA jAtra abhisamaNNAgayA' bhane nevI hivya devasamRddhi Adi za yAvat tene adhIna resa :che, 'tArisiyANaM amhe hi vi jAva abhisamaMNNAgayA' Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 - - - bhagavatIne PNA' rAmeNa devendreNa devarAjena 'divyA devihIM nApa amisamannAgayA' divyA devadiH yAyada abhisamanvAgatA 'jArimiyANaM' yAzikA khalu 'sarakeNaM devi. raMga devaraNNA' zoNa devendreNa' devarAjena 'jAva amisamabhAgayA' yAvat-abhisamanvAgatA, yAvatpadasyokto'rthaH saMgrAdAH, 'tArisibhANaM tAzikA salu 'amhe ce' asmAbhirapi 'jAya bhagisamabhAgayA' yAvat-abhisamanvAgatA, taM gacchAmo ga' tadgacchAmaH khalu yayam 'sarakassa devidAsa devaraNNo' zasya devendrasya devarAjasya 'aMtio' antikam 'pAumavAmo' mAdurbhavAmaH upasthitA bhavAmaH gacchAma ityarthaH, pAsAmo tAra' pazyAmastAyata 'sayAssa deviMdassa devaraNgoM' zamasya devendrasya devarAjasya 'dilaM deviTTi' divyAM devarddhim 'jAra-abhisamanAgaya' yAvat-abhisamanvAgatam sarvathA AmogaparibhogaviSayIkRtAm , yAva'tArisiyANa' vaisI ho 'anheM hi vijAya abhisamannAgayA' hamane bhI yAvat abhisamanvAgata kI hai / 'taM' isaliye 'gacchAmo NaM' cale 'saphassa deviMdassa devarANo' devendra devarAja zaka ke 'aMtio' pAsa 'pAubhayAmo' upasthita hoveM aura upasthita hokara 'pAsAmo' dekhe 'deviMdassa devaraNNo saphassa' usa devendra devarAja zakra kI usa 'divvaM deviTTidaM divya devaddhiko jo usane 'jAva' yAvata 'abhisamannAgayaM' apane bhogaparibhoga meM lagA rakhI hai / yahAM para bhI yAvat zabdakA pUrvokta artha grahaNa karalenA cAhiye / arthAt divya devadhuti, divya devAnubhAga labdha kiyA hai prApta kiyA hai| aisA artha yAvat padase yahAM grahaNa kiyA gayA hai aisA jAnanA cAhiye / aura vaha 'deviMde devarAyA sakke' devendra devarAja zakra bhI 'amhA vi' hamArI 'jAva abhisamannAgayaM divyAM deviDriha' yAvat abhisamanvAgata digga devarddhi evI ja divya devasamRddhi Adi ame paNa jAamAre adhIna karela che kahevAnuM tAtparya e che ke asurakumAra devone e vicAra Ave che ke ame paNa zadranA jevI ja divya samRddhi, divyadyuti, digya baLa, divya sukha ane divya devaprabhAva prApta yA cha. taM gacchAmo NaM sakassa deviMdassa devaraNNo aMtio. pAubbhavAmo' to sApaNe vendra 12 zanI pAse ye sana 'pAsAmo deviMdassa devarako sakkassa divvaM deviDU nAca abhisamannAgaya bhAsa resI manI taya samRddhi, vidhuti mahinA ni zeya. mahI 5 'yA' yA pusta jA sayAM cha. mana devide devarAyA sakke' hevendra 352104 : 55 'amhA vi' mApaNe 'jAva abhisamabhAgayaM devAM deviDDhi pAsau tAva' prApta resa Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TI. za. 3 u.2 sU. 13 amarakumAraUrdhvagamanasvarUpanirUpaNam 519 cchandena uparyuktAM divyAM devadyuti, divya devAnubhAgaM labdha prAptam' iti saMgrAhyam , 'pAsa' tAva' pazyatu tAvat 'ahmAvi' asmAkamapi amarakumArANAm 'sakke deviMde devarAyA' zakro devendraH, devarAjaH 'divvaM daciDDhI' divyAM devaddhim 'jAvaabhisamannAgaya' yAvat-abhisamanvAgatAm , yAvacchabdArtha uktaeva, 'taM jANAmo tAva' tadjAnImaH avagacchAma stAvat 'sakassa deviMdassa devaraNo' zakrasya devendrasya devarAjasya 'divyAM deviDDI' divyAM devarddhim ' yAvat abhisamantrAgatAm, arthAt vayamapi zakrasya divya devaddharyAdiviSayakaM parijJAnaM karavAma. ____ atha ca zakro'pi asmAkam divya devaddharyAdi viSayakaM parijJAnaM karo tu ityabhiprAyeNaiva amarakumArANAm saudharmakalpaparyantopagamanaM bhavatItyAzayaH, tatmasaGge evAha-'jANau tAva' ityAdi / jAnAtu tAvat 'ahamo vi' asmAkamapi amurakumArANAm 'sakke deviMde devarAyA' zakro devendraH devarAjaH 'divvaM devihIM' divyAM devaddhim 'jAva-abhisamaNNAgayaM' yAvat-abhisamanvAgatAm / ante tAvat bhagavAn pUrvoktakAraNamupasaMharati-' evaM khalu goyamA !' he gautama ! evaM khalu pUrvoktakAraNeneva' asurakumArA devA 'uDDhaM uppayaMti' ko 'pAsau tAva' dekhale, yahAM para bhI yAvat zabda se ukta artha hI gRhIta huA hai / vahAM jAkara hama 'sakassa deviMdassa devaraNNo devendra devarAja zakrakI 'divyAM devihi divya devarddhiko 'jANAmo tAva' jAne-aura zakra bhI hamArI divya devarddhiko jAneM 'isI abhiprAya se he gautama ! asurakumAroM kA saudharmakalpaparyanta gamana hotA hai aisA jAnanA cAhiye / isI prasaGgako lekara 'jANau tAva' ityAdi .kahA gayA hai / antameM bhagavAna isa uparyukta kAraNa kA upasaMhAra karate hue gautama se kahate haiM ki 'evaM khalu gIyamA' he gautama ! isa pUrvokta kAraNa se hI 'asurakumArA devA' asurakumAradeva 'uddddhNdivya devasamRddhi AdinAM darzana kare. A rIte eka bIjAnI devaddhi Adi jevAne tathA batAvavAne teo saudharma ka5 paryata jAya che. vaLI teo devendra devarAja zakanI divya devasamRddhi kevI che te jANavA mATe paNa tyAM jAya che, e vAta nIcenA sUtramA tApI che tyAMne mApaNe 'sakkassa deviMdassa devaraNNo have. 3124 zanI 'divyAM devir3i jANAmo tAva hivya vaddhi mAhinA pazyiya 43zame, bhane te 55 Ae havya vaddhi mAhinA pazyiya 42. 'evaM khalu goyamA ! hai gautama ! 52 vyA pramANe nA2Ne 'asurakumArA devA' masurabhAra / Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 bhagavatIsUtre raNNA' zameNa devendreNa devarAjena 'divyA devi jAva abhisamabhAgayA' divyA devaH minyAgatA 'jArisiyANaM' yAdRzikA khala 'sakkeNaM devideNaM devaraNNA' zarmANa devendreNa' devarAjena 'jAba abhisamabhAgayA' yAvat-abhi samanyAgatA yAvatpadasyoko'rthaH saMprAyaH, 'tArisibhANaM' tAdRzikA salu 'amhe vi' asmAbhirapi 'jAya agisamabhAgayA' yAvat - abhisamanvAganA, taM gacchAmI NaM' tadgacchAmaH khala va 'ree devisa varaNa' zasya devendrasya devasya 'aMtibho' antikam 'pAunbhavAmo' prAdurbhavAmaH upasthitA bhavAmaH gacchAma ityarthaH, 'pAsAmA' yastA ' devi devaNI' zakrasya devendrasya devarAjasya 'divvaM devihni' divyAM devarddhim 'jAna- abhisamannAgayaM' yAvat-abhisamanyAgatAm sarvathA AbhogaparibhogaviSayIkRtAm, yAtra'tArisiyANa' vaisI ho 'amhe hi vi jAva abhisamannAgayA' hamane bhI yAvat abhisamanvAgata kI hai / 'taM' isaliye 'gacchAmo NaM' cale 'nute deviMda devarapaNo' devendra devarAja zakra ke 'aMtio' pAsa 'pAunbhavAmo' upasthita hoveM aura upasthita hokara 'pAsAmo dekhe 'deviMdassa devarapaNo saphassa' usa devendra devarAja zakra kI usa 'divvaM devidvi' divya devarddhiko jo usane 'jAva' yAvata 'abhisamannAgayaM' apane bhogaparibhoga meM lagA rakhI hai / yahAM para bhI yAvata zabdakA pUrvokta artha grahaNa karalenA cAhiye / arthAt divya devadhuti, divya devAnubhAga labdha kiyA hai prApta kiyA hai' aisA artha yAvat padase yahAM grahaNa kiyA gayA hai aisA jAnanA cAhiye / aura vaha 'deviMde devarAyA sakke' devendra devarAja zakra bhI 'amhA vi' hamArI 'jAva abhisamannAgayaM divyAM deviDriDaM' yAvat abhisamanvAgata divya devarddhi evI ja divya devasamRddhi Adi ame paNa cAt amAre adhIna karela che. kahevAnuM tAtparya e che ke asurakumAra devone evA vicAra Ave che ke ame paNa zakrendranA vI ja divya samRddhi, divyati, divya khaLa, divya sukha ane divya devaprabhAva prApta che. taM gacchAmINaM sakassa deviMdassa devaraNNo aMtio pAunbhavAmI ' te cAle ApaNe devendra devarAja zakanI pAse jaIe ane devaraNa sakkassa divvaM devaDhi jAva abhisamabhAgayaM' te divya devasamRddhi, devati AdinAM darzana karIye. ahIM pazu yh| zraddhaSNu urAyAM che. mane ' deviMde devarAyA sakke ' hevendra devarAna zeDa pa 'amhA vi' le 'jAva abhisamabhAgayaM devvAM deviDiMTa pAsau tAva' Asa resa 4 pAsAmo deviMdassa bhale Apta rekhI temanI 'cAcakSu' padathI pukta Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha tRtIyodezakaH mArabhyate 521 // tRtIyodezakasya saMkSiptaviSayavivaraNam // . rAjagRhanagare samavasRtaM prabhu maNDitaputranAmadheyaH paTho gaNadharo'nagAraH niyAmedasvarUpaM pRSTavAna, tato bhagavataH kriyAbhedavipaye samavadhAnam / yathA kAyikI, AdhikaraNikI, mAdvepikI, pAritApinikI, prANAtipAtikI iti paJca kriyAmabhedAH, tato bhagavantaMpati prathamam anubhavaH pazcAt kama ? Ahosvit prathamaM karma pazcAdanubhavaH ? iti maNDitaputrasya praznaH, tataH prathamaM karma pazcAdanubhava iti tamprati bhagavataH samAdhAnam, tadanantaraM zramaNAnAM karma vipayakaH praznaH, zramaNAnAmapi pramAdayogAdinA karmavandhanasambhavapratipAdanam tRtIya uddezaka kA saMkSipta vipaya vivaraNa isa prakAra se hai rAjagRhanagara meM samavasta hue prabhu se chaTe gaNadhara maNDitaputra anagAra kA kriyA aura kriyA ke bhedoMko pUchanA, prabhukA isa viSaya meM unheM samAdhAna denA, tathA yaha kahanA ki-kAyikI, adhikaraNikI, prAdeSikI, pAritApanikI aura prANAtipAtikI ye pAMca kriyAe~ hotI haiM aura anuparata kAya kriyA AdirUpa se inake aura bhI bheda hote haiM / pahile anubhava hotA hai aura bAda meM karma hotA hai, yA pahile karma hotA hai yAda meM anubhava hotA hai ? isa maMDi. taputra anagAra ke praznakA aisA samAdhAna hai ki pahile karma hotA hai aura yAda meM anubhava hotA hai / prabhu se zramaNoMkA karmaviSayaka prazna karanA aura prabhukA aisA uttararUpa samAdhAna denA ki zramaNoM ke bhI pramAda yoga Adi dvArA navIna karmoMkA baMdha hotA hai / trIjA zataknA trIjA uddezakanuM saMkSipta vivaraNa. rAjagRha nagaramAM padhArelA mahAvIra prabhune chaThThA gaNadhara maMDitaputra aNugAra kriyA ane kriyAnA bheda viSe prazna kare che. prabhu samajAve che ke kriyAnA pAMca bheda che. (1) ANi (2) mAdhi424I, (3) prASidhI, (4) pAritApanijI mana (5) praay:tipAtika ane anuparatakAya kiyA Adi tenA upabhede paDe che. prazna-pahelAM anubhava ane tyArabAda karma thAya che, ke pahelAM karma ane tyAra bAda anubhava thAya che? samAdhAna-pahelAM karma thAya che ane pachI anubhava thAya che. mahAvIra prabhune zramanA karma viSe prazna pUchavAmAM Avela che. ane tenA javAbarUpe mahAvIra prabhu kahe che ke zamaNe paNa pramAda, vega Adi dvArA navIna karmone baMdha kare che. pramattasayata, Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 520 maganatIje Urdhvam utpatanti 'jAva-sohammo kappo' yAyana saudharmaH kalpaH 'saudharmakalpa. paryantaM gacchatIti bhAvaH / yAvacchandena yAnavyantarajyotipikANAm saMgrahaH, paryavasAne gautamaH bhagavayAsyaM mamANayamAha-'sevaM bhaMte 'seva mate / tti'iti / tadevaM bhagavan ! tadevaM bhagavan ! iti, he bhagavan ! ivigamdenAmaMtrya bhavatA yatmatipAditaM vat evaM-satyameva, 'camaro samatto' camaraH samAH upacArAt camaravaktavyatA samAtA paripUrNA iti bhAvo'naseyaH // mU0 13 / / tRtIyazatakasya dvitIyodezakaH samAptaH // uppayaMti' urdhva meM 'jAya sohammo kappo' yAvat saudharmakalpataka jAte haiM / yahA~ yAvat zandase pAnabhyantara aura jyotipikoM kA grahaNa huA hai| anta meM gautama bhagavAna ke vAkya ko pramANa mAnakara kahate haiM ki 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti' he bhadanta ! isa prakAra sambodhita karake gautama ne 'Apane jo pratipAdita kiyA hai vaha satya hI hai satya hI hai aisA kahA! 'camarosamatto' camara samApta huaa| isakA tAtparya yaha hai camara ke saMbaMdha kI yaha vaktavyatA pUrNa huI suu013|| / isa prakAra tRtIya zataphakA yaha vittIya uddezaka samApta huaa| uda uppayaMti jAva sohammo kappo' sodhaH 445 sudhA ya gamana 42 che. maDI 'yAvata (jApa' pahathI vAnavyanta2 mana jyotipi vAna para hue karavAmAM Avela che. A prakArano mahAvIra prabhune javAba sAMbhaLIne gautama svAmI temanAM vacane bhopatAnI saMpUrNa zraddhA 48 42tA 83 2 3 'sevaM bhaMte / sevaM bhaMte ! ti' ka bhadata ! Ape je viSayanuM pratipAdana karyuM te yathArtha che. temAM zaMkAne kaI sthAna ja nathI. ApanI vAta taddana sAcI che. 'camaro samatto' yA vRttAnta mArIta sabhAta thAya che. // sU. 13 // trIjA zatakane bIje uddezaka samApta. Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikA TIkA za. 3 u. 3 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam ' 525. paratakAyakriyA caM, duSprayuktakAyakriyA ca, AdhikaraNikI khala bhadanta kriyA katividhA prajJaptA ? maNDitaputra ! dvividhA majJaptA, tadyathA-saMyojanAdhikaraNa - kriyAca, nirvartanAdhikaraNa kriyA ca mAdvepikI khalu bhadanta ! kriyA katividhA praptA ? maNDitaputra ! dvividhA majJaptA, tadyathA - jIva mAdve. pikI ca, ajIva mAdveSikI ca, pAritApanikI bhadanta ! kriyA katividhA majJaptA ? maNDitaputra ! kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA ! duvihA paNNattA) he maMDitaputra ! kAyikI kriyA do prakAra kI kahI gaI hai| (taMjahA ) ve do prakAra ye haiM- ( aNuvarayakAyakiriyA ya duppauttakAyakiriyA ya) anuparata kAyikI kriyA aura duSprayukta kAyikI kriyA / (ahigaraNiyANaM bhaMte ! kiriyA kahavihA paNNattA) he bhadanta ! adhikaraNikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA ! duvihA paNNattA) he maMDiyaputra ! adhikaraNikI kriyA do prakAra kI kahI gaI hai (taMjahA) ve do prakAra ye haiM- (saMjoyaNAhigaraNakiriyA yaNivvattaNAhigaraNa kiriyA ya) saMyojanAdhikaraNakriyA, aura nirvartanAdhikaraNa kriyA ! ( pAosiyANaM bhaMte ! kiriyA kahavihA paNNattA) he bhadaMta ! prAdveSikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? ( maMDiyaputtA ! dubihA paNNattA) he maMDitaputra / mAdveSikI kriyA do prakArakI kahI gaI haiM / (taMjA) jaise - (jIvapAosiyA ya ajIvapAosiyA ya) eka jIvaprAdepikI aura dUsarI ajIvamAdveSikI / (pAridhAvaNiyANaM ( maMDiyaputtA ! duvidhA paNNattA. taM jahA ) De bhaDitaputra ! tenA ne prakSara nIce prabhA -(aNuvarayakAyakiriyA ya duppauttakAyakiriyA ya ) (1) anupazta kAyikI kriyA (2) duSprayukatakAyikI kriyA, (AhigaraNiyANaM bhaMte ! kiriyA karavihA paNNattA ? ) he lahanta ! AdhirabiDI DiyAnA DeMTalA akSara che ? ( maMDiyA ! duvihA paNNattA - taM jahA ) he bhaDitaputra ! AdhiraDI yAnI nIce pramANe be prA2 che - ( saMjoyaNAhigaraNa kiriyA ya NivvattaNAhi-garaNa kiriyA ya ) (1) sayonnAdhiDiyA (2) nirvartanAdhi42] DiyA. ( pAosiyANaM bhaMte / kiriyA kaivihA paNNattA ? ) De lahanta ! AIpiTThI DiyAnA DeMTalA prAra che ? (maMDiyaputtA ! ) De bhaDitayuMgaM ! (dubihA paNNattA -taM jahA) tenA meM aAro nIce prabhAye hai- (jIvapAosiyA ya ajIvapAosiyA ya) (1) patradveSiDI mAne (2) alavapiTTI (pAriyAvaNiyANaM bhaMte ! ki " Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 bhagavatI putro nAma anagAraH prakRtimadako yAvada - paryupAsInaH evam atrAdIta-kati bhagavan ! kriyAH bhakSaptAH ? maNDitaputra ! patrakriyAH maGgatAH, tadyayA- kAyikI AdhikaraNikI, pApikI, pAritApanikI, mANAtipAta kriyA, kAyiko la bhadanta 1 kriyA katividhA prajJatA ? maNDitaputra ! dvividhA mahatA, tadyathA-bhanu paDigayA) yAvat pariSadA nikalI, prabhune usako dharmopadeza diyA, dharmopa deza sunakara vaha pariSada apane 2 sthAna para vApisa gii| (teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM) usakAla aura usa samaya meM (jAva aMtevAsI maMDiyapute NAmaM aNagAre pagaimaddae jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI) yAvat ante. vAsI maMDitaputra nAmake anagArane joki prakRtibhadra the yAvat paryu pAsanA karate hue prabhu se isa prakAra pUchA- (kaNaM bhaMte / kiriyAo paNNattAo) he bhadanta ! kriyAe~ kitanI prakAra kI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA paMcakariyAo paNNattAo) he maMDitaputra / kriyAe~ pAMca prakArakI kahI gaI hai / (taMjA) ve isa prakAra se haiM (kAiyA ahigaraNiyA pAusiyA, pariyAvaNiyA, pANAvAyakiriyA ) kAyikI kriyA, AdhikaraNikI kriyA, prAdeSikI kriyA, pAritApanikI kriyA aura prANAtipAtanikI kriyA / (kAiyA NaM bhaMte / kiriyA kahabihA paNNattA) he bhadanta / kAyikI tyAM mahAvIra prabhu padhAryAM. temanA dharmopadeza sAMbhaLavA pariSada nIkaLI. ane dharmopadeza sAMbhaNAne pariSada vidhmarArdha, ityAhi samasta sUtrapATha 42. (veNaM kAleNaM teNaM samaraNaM) te aNe ane te sabhaye (jAba aMtevAsI maMDiyaputte NAmaM aNagAre pagaibhaddae jAva pajjuvAsamANe evaM nayAsI) bhaktiputra nAbhanA AyuzAra, , bhA vIra prabhunA eka ziSya hatA. teeka saraLa svabhAvanA hatA. (bIjA guDDA AgaLa mujaba samajavA) temaNe vaMdaNA namaskAra Adi karIne vinayapUrvaka A pramANe pUchyuM bhaMte!- kiriyA paNNattAo ? ) he ahanta ! diyA usI aranI DaoNya che ? (maMDiyaputtA !) De bhaDitaputra ! (paMcakiriyAoM paNNattAo DiyAnA pAMya prahAra che. (taM jahA) - te aAza nIce pramANe che- (kAiyA: aDigaraNiyA pAu siyA, pariyAvaNiyA, pANAivAyakiriyA) ayiDI DiyA,, - vyAdhirathiDI: priyA, AdveSiDI priyA, pAritApani DiyA, ane bhAtiyAtanI kiyA. (kAiyANaM bhaMte! ( . 14 kiriyA kaitrihA paNNattA ) ke mahanta ! AyiDI DiyAnA IsA sAra che . Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.3 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam 625 paratakAyakriyA caM, duSpayuktakAyakriyA ca, AdhikaraNikI khala bhadanta / kriyA katividhA prajJaptA ? maNDitaputra! dvividhA prajJaptA, tadyathA-saMyojanAdhikaraNakriyAca, nirvartanAdhikaraNa kriyA ca, prApikI khalu bhadanta ! kriyA katividhA prahaptA ? maNDitaputra ! dvividhA prajJaptA, tadyathA-jIva pADhepikI ca, ajIva prAdvepikI ca, pAritApanikI bhadanta ! kriyA katividhA prajJaptA ? maNDitaputra ! kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA ! duvihA paNNattA) he maMDitaputra ! kAyikI kriyA do prakAra kI kahI gaI hai / (taMjahA) ve do prakAra ye haiM- (aNuvarayakAyakiriyA ya duppauttakAyakiriyA ya) anuparatakAyikI kriyA aura duSprayukta kAyikI kriyA / (ahigaraNiyANaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNattA) he bhadanta ! adhikaraNikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA ! duvihA paNNattA) he maMDiyaputra ! adhikaraNikI kriyA do prakAra kI kahI gaI hai (taMjahA) ve do. prakAra ye haiM-(saMjoyaNAhigaraNakiriyA ya NivvattavAhigaraNakiriyA ya) saMyojanAdhikaraNaniyA, aura nirvartanAdhikaraNa kriyA ! (pAosiyANaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNattA) he bhadaMta ! prApikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA ! duvihA paNNattA) he maMDitaputra ! prAdeSikI kriyA do prakArakI kahI gaI haiM / (taMjahA) jaise-(jIvapAosiyA ya ajIvapAosiyA ya) eka jIvaprAdepikI aura dUsarI ajIvamAdepikI / (pAriyAvaNiyANa (maMDiyaputtA! duvihA paNNattA. taM jahA) 3 mAhitaputra ! tana me prA2 nAya abhAle che-(aNuvarayakAyakiriyA ya duppauttakAyakiriyA ya) (1) anupata - yi ni (2) duprayutAyihI ThiyA. (AhigaraNiyA NaM bhaMte ! kiriyA kaivihA paNNatA?) 8 mahanta ! mAdhiSikI hiyAnA // 2 cha? (maMDiyaputtA ! duvihA paNNattA-taM jahA) De mIDitaY ! sAdhi42Ii DiyAnA nIya prabhAoM meM 42 cha - (saMjoyaNAhigaraNakiriyA ya NivattaNAhigaraNakiriyA ya) (1) saMyonasREA yA (2) nitanAdhi jiyA. (pAosiyANaM bhaMte ! kiriyA kAvihA paNNatA ? ) 3 mahanta ! prAIpIDiyAnA eal 2 cha ? (maMDiyaputcA !) 3 bhADitayii ! (duvihA paNNattA -taM jahA)- tenAme | nIya prabhA -(jIvapAosiyA yaH-ajIvapAosiyA ya) (1) pAThiI ane (2) mAvikA (pAriyAvaNiyANaM bhaMte ! ki Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 bhagavatI dvividhA prAptA tadyathA - svasta pArivApaniko ca parahastapAritApanikIca, prANAtipAta kriyA khalu bhadanta ! kriyA phativiyA mamatA ? maNDitaputra ! dvividhA antar, doer - svasta mANAtipAtakriyA ca paraTastamANAtipAtakriyAca // 1 // TIkA - dvitIyodezaka camarotpAtaH moktaH utpAto hi gamanAgamanAdi rUpaH ataH kriyA svarUpamAda- 'teNaM phALeNaM' - ityAdi / ' teNaM kALeNaM' tasmina bhaMte / kiriyA kahavihA paNNattA) he bhadanta / pAritApanikI kriyA kitane prakAra ko kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA) he maMdiputra ( duvihA paNNattA) pAritApaniko kriyA do prakAra kI kahI gaI hai ? (taMjA) jaise - (sahatya pAriyAryANiyA ya parahRtthapAriyAvaNiyA ye) eka svahasta pAritApanikI kriyA, aura dUsarI parahastaparitApanikI kriyA / (pANADyAya kiriyA NaM bhaMte pucchA-pANAivAyakiriyA kaMvihA paNNatA) he bhadanta ! prANAtipAtakriyA kitane prakArakI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA ! duvihA paNNattA) he maNDitaputra ! prANAtipAtikI kriyA do prakAra kI kahI gaI hai / (taMjA) ve prakAra ye haiM (sahRtyapANAivAya kiriyA ya parahatthapANAcAya kiriyA yaM) eka svahasta prANAtipAtakriyA aura dUsarI parahastaprANAtipAtakriyA // TIkArtha - dvitIya uddezaka meM camara kA utpAta pratipAdita kiyA gayA hai aura yaha utpAta gamana Agamana AdirUpa hotA hai / tathA gamana Agamana ye kriyArUpa hote haiM / isaliye kriyA ke. svarUpako pratipAdana karane ke liye vaha 'teNaM kAleNaM'' ityAdi sUtra kahA gayAriyA kaivihA paNNattA ? ) he mahanta ! pAritAyaniDI DiyAnA DeMTalA akSara cha (afeggar ! gfaer qua!-a 981) xlsaya dana, unia a uniR 'I (satyapAriyAvaNiyA ya parahRtya pAriyAvaNiyA ya) (1) svahasta pAritApani DiyA (2) caraData bhAritApanaMDI hiyA. (pANAivAya kiriyANaM bhaMte! kaibihA paNNattA ?) he sahantu ! AzAMtiyAta DiyAnA DeTA prA2 che ? ( maMDiyaputtA), DeM bha MDitaputra ! (dubihA paNNattA-taM jahAM ) 'AyAtipAta zyAnA" "nIce prabhA a42 che-(sahatthapANAivAyakiriyA ya parahatthapANAivArya kiriyA 'ya) (1) svahasta prANAtipAta kriyA ane (ra) parahasta prANAtipAta kriyA R * PS 4 $^^ TIkAtha bIjA uddezakamAM cemaranA utpAtanuM pratipAdana karavAmAM ALyu che. te utpAta gamana zyAgamana AMdirUpa hAya che. tathA gamana ane magamana kriyArUpa hAya * cha, tathA DiyAnA svazyanuM pratipAdana vA mATe 'teNaM kALeNaM' Ahi sUtrA udyA Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 3 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam 27 kAle 'teNaM samaeNaM' tasmin samaye khala 'rAyagihe nAma nayare hotyA' rAja gRhaM nAma nagaram, AsIt 'jAva-parisA paDigayA' yAvat-parpat pratigatA, __ yAvatkaraNAt 'varNakaH tasmin kAle tasmin samaye svAmI samavastaH, pat nirgacchati 'iti saMgrAhyam tathA ca campAnagarIvatpUrvavarNite rAjagRhe bhagavataH samavasaraNe sati tatsakAzAd dharmopadezaM zrotuM parpatsamAgatA tacchutvA ca sva sva sthAnampati nivRttA, cataH prastutakriyAsvarUpavaktavyatAM prastauti-'teNaM kAleNaM-ityAdi / tasmin kAle 'teNaM samaeNaM' tasmin samaye parpada gama- nAnantaram / 'jAva-aMtevAsI' yAvat-antevAsI ziSyaH, yAvat karaNAt zramaNa sya bhagavato mahAvIrasya paSThaH gaNadhara' iti saMgrAhyam, 'maMDiyaputte' maNDitahai / 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM usakAla aura usa samaya meM 'rAyagihe nAmaM nayare hotyA' rAjagRha nAmakA nagara thA / 'jAva parisA paDigayA' yAvat dharmakathA zravaNa kara paripadA vApisa calI gaI / 'yAvat' zabdase yahAM varNaka aisA gRhIta huA hai-ki-usa kAla aura usa samaya meM rAjagRha nagara meM mahAvIrasvAmI samavasta hue haiM aisA sunakara paripadA-janasamUha apane2 ghara se nikalI' tAtparya kahanekA yaha hai ki pUrvavarNita caMpAnagarI kI taraha pahile varNita hue rAjagRha nagarameM bhagavAna ke padhArane para unase dharmake upadeza ko sunane ke liye paripada AyI, aura dhamarpodeza sunakara pIche calI gii| isake bAda teNaM kAleNaM teNaM samaeNa' usa kAla aura usa samaya meM 'jAva aMtevAsI' yAvat antevAsI ziSya 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' taNe mana ta samaye 'rAyagihe nomaM nayare hotthA' 2017 nobhe nagara tu. jAva parisA paDigayA thA sAmAna pariSada cAlI gaI tyAM sudhI samasta sUtrapATha grahaNa kare. ahIM nA padathI nIcane sUpATha grahaNa kararAjagRha nagaramAM bhagavAna mahAvIra svAmI padhAryA. rAjagaha nagaranuM varNana ca pAnagarInA varNana pramANe samajavuM. mahAvIra prabhunA AgamananA samAcAra sAMbhaLIne rAjagRha nagarane janasamUha dharmopadeza sAMbhaLavA nIkaLI paDa. dharmopadeza zravaNuM karIne pariSada vikharAI gaI. tyArabAda zuM banyuM te havenA sUtramAM varNavyuM che'tennN kAleNaM teNaM samaeNaM' te Ne bhane te sabhaye 'jAva aMtevAsI maMDiyaputte nAma aNagAre' mAhitaputra bhaR nAmanA mahApA2 prabhunA 2 ziSya tA. hI Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 - - -- . bhagavatIsare dvividhA mAtA, vA-svadasta pAritApanikI ca, parapastaMpAritApanikI, mANAtipAta miyA khala bhadanta ! kriyA katividhA mamatA 1.maNDitaputra ! dvividhA mAptA, tadhayA-svahasta mANAtipAtakriyA ca, parahastamANAtipAtakriyAca // 1 // TIkA-dvitIyorezake camarolpAta: moktA utpAto hi gamanAgamanAdi rUpaH ata: phiyA svarupamAha-'teNaM phAgaM' ityAdi / teNaM jhAleNaM' tasmin bhaMte / kiriyA phaivihA paNNatA) he bhadanta ! pAritApanikI kriyA kitane prakAra kI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA) he maMDitaputra (duvihA paNNattA) pAritApaniko miyA do prakAra kI kahI gaI hai? (taMjahA) jaise-(sahatyapAriyAyaNiyA ya parahatvapAriyAvaNiyA ya) eka svahasta pAritApanikI kriyA, aura dUsarI parahastapAritApanikI kriyA / (pANAivAya kiriyA NaM bhaMte pucchA-pANAivAyakiriyA kaivihA paNNatA) he bhadanta ! prANAtipAtakriyA kitane prakArakI kahI gaI hai ? (maMDiyaputtA! duvihA paNNattA) he maNDitaputra ! mANAtipAtikI kriyA do prakAra kI kahI gaI hai / (taMjahA) ve"prakAra ye haiM (sahatyapANAiyAya kiriyA ya parahatthapANAivAyakiriyA ya) eka svahasta prANAti-- pAtakriyA aura dUsarI parahastaprANAtipAtakriyA // TIkArtha-ditIya uddezaka meM camara kA utpAta pratipAdita kiyA gayA hai aura yaha utpAta gamana Agamana AdirUpa hotA hai / tathA gamana Agamana ye kriyArUpa hote hai / isaliye kriyA ke svarUpako pratipAdana karane ke liye vaha 'teNaM phAleNaM ityAdi sUna kahA gayA - riyA kaivihA paNNatA ?) mahanta ! pAritApani yAna tanAAR - (mNddiyputtaa| duvihA paNNattA-taM jahA) bhAritA tenAnIya prabhAva meM 2 (sahatthapAriyAvaNiyA ya parahatya pAriyAvaNiyA ya) (1) 217 paratApani diyA (2) 5262ta pAritApani yiA. (pANAivAya kiriyANa bhaMte ! kaivihA patA?) mahanta ! AtipAta yAnA tanaa cha . (maMDiyapattA) bharatapura / (duvihA paNattA-taM jahA) yAtipAta yAnA nAya prabhA prA2 (sahatyapANAicAyakiriyA ya parahatthapANAivArya kiriyAya) (1) svasta pAtipAta yA mana(2). 1292 Aeilariasis * . . . - zazi bIjA uddezakamAM camaranA utpAtanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. te utpAti gamana Agamana dirahI che. tathA mana ane ArAmata kriyArUpa hoya cha. tethI mAnA, 2135 ARHTER bhAra teNaM kAleNaM. sUtraist.. Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyanandrikA TIkA za. 3 u. 3 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam 529 mArdaM tena saMpannaH- arthAt atyantasarala ityarthaH, AlInaH- AzritaH- guroranuzAsane tatparaH, ataeva bhadrakaH prakRtyA RjuH, vinItaH atinamra ityarthaH 'karaNaM bhaMte ! kati khalu kiyatyaH bhadanta ! ' kiriyAo paNNattA ' kriyAH majJaptAH kati saMkhyakAH kriyAH kathitAH ? kriyAH kati bhedAH - kriyA ca karmabandhanasvarUpA, bhagavAnAha - 'maMDiaputtA !' ityAdi / he maNDitaputra ! ' paMca kiriyAo' paJcakriyAH 'paNNattAo' prajJaptAH tadbhedasvarUpamAha - ' taM jahA ' tadyathA 'kAiyA, ahigaraNibhA, ' pAosiyA, pAriyAtraNiyA, pANA ivAya kiriyA' kAyikI, AdhikaraNikI, mAdvepikI, pAritApanikI, mANAtipAtakriyA, tatra kAyikI kriyAyAH svarUpantu - cIyate'sAviti kAyaH zarIram, tatra bhavA tena vA nivRttA kriyA kAyikI ityucyate, AdhikaraNikI - adhikriyate nIyate narakAdidurgatau guru ke anuzAsana meM sadA rahate the / isI kAraNa se prakRti se Rju the| ati namra the / prabhu se inhoMne jo prazna kiyA vaha isa prakAra se hai-kaNaM bhaMte ! kiriyAo paNNattA' he bhadanta / kriyAe~ kitanI kahI gaI haiM ? arthAt kriyA ke kitane bheda hai ? karmoM ke baMdhana meM kAraNabhUta jo ceSTA hai usakA nAma kiyA hai| maMDitaputra ke isa prazna kA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM ki- 'maMDiyaputtA' he maMDitaputra ! paMca kiriyAo paNNattAo' kriyAe~ pAMca prakAra kI kahI gaI haiM / 'taMja' jo isa prakAra se haiM- 'kAiyA ahigaraNiyA, pAosiyA, pAriyAvaNiyA, pANAicAryAkariyA' kAyikI, AdhikaraNikI, mAhepikI, pAritApanikI, prANAtipAtakriyA / asthyAdikA cayarUpa jo hotA hai usakA nAma kAya-zarIra hai / isa zarIra se jo kriyA hotI hai, athavA isa zarIra ke dvArA jo kriyA hotI hai vaha kAyikI ane ati namra hatA. temaNe mahAvIra prabhune vadaNA namaskAra karIne vinayapUrNAMka ' evaM vayAsI' mA prabhA chyu - 'kaNaM bhaMte ! kiriyAo paNNattAoM' ke mahanta ! kriyAeAnA keTalA prakAra che? karmAMnA baMdhanamAM kAraNabhUta je ceSTA che tene kriyA kahe che. uttara- 'maMDitaputtA ! he maMDitaputra lugAra ! 'paMca kiriyAo paNNattAo' hiyAo yAMtha prAranA uDI che. ' taM jahA ' tero nIce pramANe 4-- kAiyA ahigaraNiyA, pAbhosiyA, pAriyAtraNiyA, pANAivAyakiriyA ' (1) ayiSThI, (2) mAdhirathiDI, (3) ASiDDI, (4) pAritApaniDI bhane (4) AdhyAtiyAta hiyA. asthi AdinA samUha rUpa kAya (zarIra) hoya che. te zarIra vaDe je kriyA thAya che te kriyAne kAyikI kriyA kahe che. jenA dvArA AtmA naraka Adu - timAM javAnA Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 bhagatIsa 6 , putro'NA' nAma 'aNagAre ' anagAraH 'pagaimadae' prakRtibhadrakaH makatyA svabhAvenaiva bhadraH zobhanaH saralasvabhAvaH 'jAba- pajjuvAsamANe' yAvat paryupAsInaH 'evaM amit' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt eAmarthaH pUrve kathitaH yAvat karaNAva pagAjavate pagaha payaNukAdamANamAyAlode, miumadavasaMpanne AlINe, bhadae, viNIe makRtyupazAntaH makRtimatanukodhamAnamAyAlomaH mRdumA sampannaH, AlInaH, bhadrakaH, vinIttaH, itisaMprAdyam ' tatra- prakRtyupazAntaH - makRtyaiva upazAntA phAraH, prakRtimatanukrodhamAnamAyAlobhaH prakRtyaiva svabhAve naiva matanukrodhamAnamAyalomasampannaH, mRdumArdavasaMpannaH mRdu ca tanmAdayazca mRdu 'maMDiyapute nAmaM aNagAre' maMDitaputra nAmaka anagAra ne 'evaM vayAsI' prabhu se isa prakAra pUchA, yahAM 'jAva aMtevAsI' ke sAtha jo yAvat pada AyA hai-usase zramaNasya bhagavato mahAvIrasya paSTaH gaNadharaH " isa pAThakA saMgraha kiyA gayA hai / tAtparya yaha hai ki ye maMDitaputra zramaNa bhagavAna mahAvIra ke chaThe gaNadhara the| aura ye 'pagahabhaddae' prakRti se hI - svabhAvataH hI sarala svabhAva ke the / 'jAva pajjuvAsamANe' padase yaha prakaTa kiyA gayA hai ki prabhu se jo inhoMne kriyA viSayaka prazna kiyA hai, vaha prabhukI paryupAsanA karate hue hI kiyA hai / 'jAva pajjuvAsamANe' ke sAtha jo yAvatpada AyA hai-usase 'pagai ucasaMte, pagaipayaNuko hamANamAyAlohe, miumaddavasaMpanne, AlINe, bhadae, viNIe,' isapATha kA saMgraha kiyA gayA hai / ina padoMkA artha pahile likhA jA cukA hai / isase yahAM aisA jAnanA cAhiye ki inakA AkAra svabhAva se hI zAnta thA svabhAva se hI ye krodha, mAna, mAyA aura lobhakI maMdatA se yukta the / atyanta sarala the / 'jAva aMtevAsI' pahanI sAthai ? 'jAva' yaha Avyu che tenA dvArA nAyeneo sUtra pATha zraDutyu 4rAyo che. 'zramaNasya bhagavato mahAvIrasya paSThaH gaNadharaH' bheTale matiputra mahAvIra bhagavAnanA chaThThA gaNudhara hatA. tiputra aNugAranA guhyA nIce abhAve itA. 'pagai bhaddae' tethe adri (saraNa svabhAvanA) tA. 'jAna pajjuvAsamANe' bheDI' ? 'jAna' 56, Avyu che tenA dvArA nArthanA sUtrapATha grahaSu ravAnA che 'pagai uvasaMte, pagai paryaNuko hamANamAyAlohe, miumaddavasaMpanne, AlINe, bhahae, vaLI A padonA artha AgaLa AvI gayA che. maMDitaputra aNugAra zAnta svabhAvanA hatA, temanAmAM dedha, mAna ane mAyA ati alpa pramANamAM ja hatA, te atyanta saraNa itA, gurunI AjJAne, anusaratA DatA, tethe Rtu amRtavANA itA, ,,, Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 529 prameyacandrikA TIkA za.3 u. 3 2.1 kriyAsvarUpanirUpaNam mArdavaM tena saMpana:-arthAt atyantasarala ityarthaH, AlIna:-AzritaH-guroranuzAsane tatparaH, ataeva bhadraka:-prakRtyA RjuH, vinItaH atinamra ityarthaH 'kaiNaM bhaMte ! kati khalu kiyatyaH bhadanta ! 'kiriyAo paNNattA' kriyAH prajJaptAH kati saMkhyakAH kriyAH kathitAH ? kriyA kati bhedA:-kriyA ca karmavandhanasvarUpA, bhagavAnAha -'maMDiaputtA " ityAdi / he maNDitaputra ! 'paMca kiriyAo' pazcakriyAH 'paNNattAo' pranaptAH tadbhedasvarUpamAi-taM jahA' tadyathA 'kAiyA, ahigaraNimA, 'pAosiyA, pAriyAvaNiyA, pANAivAyakiriyA' kAyikI, AdhikaraNikI, prAdvepikI, pAritApanikI, mANAtipAtakriyA, tatra kAyikI kriyAyAH svarUpantu-cIyate'sAviti kAyaH zarIram, tatra bhavA tena kA nirdhattA kriyA kAyikI ityucyate, AdhikaraNikI-adhiniyate nIyate narakAdidurgatI guma ke anuzAsana meM sadA rahate the / isI kAraNa se prakRti se Rju the| ati namra the / prabhu se inhoMne jo prazna kiyA vaha isa prakAra se hai-kaiNaM bhaMte ! kiriyAo paNNattA' he bhadanta | kriyAe~ kitanI kahI gaI haiM ? arthAt kriyA ke kitane bheda haiM ? karmoM ke baMdhana meM kAraNabhUta jo ceSTA hai usakA nAma kriyA hai / maMDitaputra ke isa prazna kA uttara dete hue prabhu unase kahate haiM ki-'maMDiyaputtA' he maMDitaputra ! paMca kiriyAo paNNatAo' kriyAe~ pAMca prakAra kI kahI gaI haiN| 'taMjahAM jo isa prakAra se haiM.'kAiyAahigaraNiyA, pAosiyA, pAriyAvaNiyA, pANAivAkiriyA' kAyikI, AdhikaraNikI, prAdepikI, pAritApanikI, prANAtipAtakriyA / asthyAdikA cayarUpa jo hotA hai usakA nAma kAya-zarIra hai / isa zarIra se jo kiyA hotI hai, athavA isa zarIra ke dvArA jo kriyA hotI hai vaha kAyikI ane ati namra hatA. temaNe mahAvIra prabhune vaMdaNA namaskAra karIne vinaya pUrvaka 'evaM vayAsI' mA pramANe pUchyu-kaDaNaM bhaMte !kiriyAo paNNattAo' 3 mahanta ! kriyAonA keTalA prakAra che? karmonA baMdhanamAM kAraNabhUta je ceSTA che tene kriyA kahe che. 6tta2-'maMDitaputtA! 3 malitaputra mAra ! 'paMcakiriyAo paNNattAo' yAmepAMya prAna 30. 'taM jahA te 43 nIya pramANe -'kAiyA ahiMgaraNiyA, pAAsiyA, pAriyAvaNiyA, pANAicAyakiriyA' (1) 4||yitrii, (2) mAthi DI, (3) Ahe vidhI, (4) pAritApani mana (5) prAtipAta yA. asitha AdinA samUha rUpa kAya (zarIra) hoya che. te zarIra vaDe je kriyA thAya che te kriyAne kAyikI kriyA kahe che. jenA dvArA AtmA naraka Adi durgatimAM javAne Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIsa 530 AtmA bhaneneti adhikaraNam anuSThAnavizeSaH, cakrarathakhaDgAdivAeM vastu vA, tatra bhavA tena vA nisA iti-AdhikaraNikI, mAdveSikI- pradeSo matsaraH IrSyA, tatra bhayA, tena vA nitA, sa eva vA mApikI, pAritApanikI - paritApanaM paritApaH parapIDanam, tatra bhavA, tena vA nirTatA, tadeva vA pAritApanikI duHkhadAneneyaM bhavati, mANAtipAtakriyA-dazavidhamANAnAM viyojikaraNam mA NAtipAThaH tadvipayIbhUtA kriyA mANAtipAtakiyA, tatra maNDitaputraH kAyikI kriyAmedaM pRcchati - 'kAiyANaM bhaMte / " ityAdi / he bhadanta ! kAyikI khalu 'kiriyA' kriyA kavidyA paNNattA ' katividhA mazaptA ? bhagavAnAha ' kriyA hai / jisake dvArA AtmA naraka Adi durgati meM jAne kA adhikArI ghanatA hai usakA nAma adhikaraNa hai yaha adhikaraNa. anuSThAna vizeSarUpa hotA hai / athavA cakra, ratha, khaGga Adi jo pAhAvastue~ haiM ye adhikaraNa hai| adhikaraNa meM huI yA adhikaraNa dvArA huI jo kriyA hai vaha adhikaraNikI kiyA hai / dveSako nimitta karake kIgaI kriyA mAdveSikI kriyA hai / dUsaroMko pIr3A denA isakA nAma paritApana hai - isa paritApako lekara athavA paritApa ke dvArA jo kriyA kI jAtI hai vaha paritApanikI kriyA hai / yaha kriyA duHkha dene se hotI hai / daza prakArake prANoM kA viyoga karanA isakA nAma prANAtipAta hai / isa prANAtipAta ko viSaya karanevAlI jo kiyA hai vaha prANAtipAta kriyA hai / aba maNDitaputra kAyikI kriyA ke bheda ko pUchate haiM- 'bhate / adhikArI bane che tenuM nAma adhikaraNa che. te adhikaraNa anuSThAna vazeSarUpa hoya che. athavA cakke, ratha, khaDaga Adi khAdya vastumAne adhikaraNa kahe che. A prakAranA kAI paNa adhikaraNa dvArA thayelI kriyAne smAdhikaraNikI kriyA kahe che dveSane kAraNe je kriyA karAyuM che tene prAdeSikI kriyA kahe che. paritApana eTale anyane pIDA pahoMcADavI. anyane pIDA karavAnA hetuthI je kriyA thAya che tene paritAnikI kriyA kahe che. A kriyA kAIne duHkha devAthI thAya che. prAtipAta eTale dasa prakAranA praNeAnA viyega karAvaveA. je kriyA dvArA prANAnA viyAga karAvavAmAM Ave che te kriyAne prANAtipAta dayA kahe che, " kAraNa ke prANAtipAtanA hetuthI ja te kriyA karavAmAM Ave che. have te pAMca kriyAonA upabhedo jANavA mATe mahitaputra aNugAra nIcenA prazno pUche che ane mahAvIra prabhu te praznAnA javAba Ape che. azna- 'bhaMte! kAiyANaM kiriyA kaivihAM paNNacA ? he aDanta ! kSayiSThI Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadinkA TIkA za.3 u.3 2.1 kriyAsvarUpanirUpaNam 'maMDiyaputtA !' he maNDita putra ! 'duvihA paNNattA' dvividhA prajJaptA, sadbhedasvarUpamAha-'taM jahA-tadyathA 'aNuvarayakAyakiriyA ya' anuparatakAyakriyA ca, 'duppauttakAyakiriyA ya" duSpayuktakAyakriyA ca, tatra viratirahitamANinAM zArIrikakriyaivAnuparatakAyakriyApadenocyate, zabdArthastu-anuparatasya aviratasya kAyakriyA anuparatakAyakriyeti vodhyaH, iyaJca viratirahitasya mANino bhavati, duSpayuktakAyakriyA ca-duSTaM yathAsyAttathA prayukto vyApAritaH duSpayuktaH sacAsau kAyazca duSpayuktakAyaH tasya kriyA duppayuktakAyakriyA iyaM ca pramattasaMyatasyA'pi bhavati, yato viratimataH pramAde sati kAyadvArA duppayogasambhavAt / maNDitaputraH adhikaraNikIkriyAbhedaM pRcchati-"ahiMgaraNiyANaM ! kAiyA NaM kiriyA kavitA paNNattA' he bhadaMta ! kAyikI kriyA ke kitane bheda haiM ? bhagavAna isakA uttara dete hue maNDitaputra se kahate haiM-'maMDiyaputtA' he maNDitaputra ! yaha kAyikI kriyA do prakAra kI kahI gaI hai-'taMjahA' jaise 'aNuvarayakAyakiriyA' anuparatakAyakriyA aura dUsarI 'duppauttakAyakiriyA' duSpayuktakAyikokriyA, anuparata-viratirahita-prANiyoM kI jo zArIrika kriyA hai vahI anuparatakAyiki kriyA hai yaha kriyA virati rahita prANiyoM meM hotI hai / yatnAcAra vinA prayukta kiyA gayA zarIra vaha duSprayukta kAya hai| aise kAya-zarIrakI jo kriyA hai vaha daSpayuktakAyikI kriyA hai / yaha mamattasaMyata ke bhI hotI hai| kyoM ki virati ke sadbhAva hone para bhI pramAda ke astitva hone se kAya ke dvArA duSprayoga hone kI saMbhAvanA rahatI hai| aba maNDitaputra 'adhikaraNikI kriyAnA keTalA bheda karI che ? uttara-maMDiyaputtA! matipatra yi hiyAnA nIya prabhArI ne le hA cha- aNuvarayakAyakiriyA, anuparAyazyiA ane 'dappauttakAyakiriyA' prayukatakAphiyA. anuparata-virati rahita-sANIonI je zArIrika kriyA che tene anuparatakAyikI kriyA kahe che. te kriyA viratirahita prANIomAM ja thAya che. kaI paNa jAtanA yatna vinA zarIranI je kriyA thAya che tene "dhdhayukatakAyikI kriyA kahe che. A kriyA pramatta saMyatathI paNa thAya che. kAraNa ke viratine sadabhAva hovA chatA paNa amANanuM astitva hovAthI kAyA dvArA sprayoga thavAnI zakayatA 27 * na-bhaMte !! BHET! ahigAraNiyA kiriyA kavitA paNNatA?' Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 bhagavatIba AtmA aneneti adhikaraNam anuSThAnavizeSaH, cakrarathakhaDgAdivAeM vastu vA, tatra bhavA tena yAni iti-AdhikaraNikI, mAdveSikI mapo matsaraH IrSyA, tatra gavA, tena vA nitA, sa ena vA mApikI, pAritApanikI - paritApanaM paritApaH parapIDanam, tatra bhavA, tena vA nirTatA, tadeva vA pAritApanikI duHkhadAneneyaM bhavati, mANAtipAtakriyA - dazavidhamANAnAM viyojikaraNam prANAtipAtaH tadvipayIbhUtA kriyA mANAtipAtakriyA, tatra maNDitaputraH kAyikI kriyAbhedaM pRcchati - 'kAiyANaM bhaMte !" ityAdi / he madanta ! kAyikI khalu 'kiriyA' kriyA kavidyA paNNattA katividhA manaptA ? bhagavAnAha " d kriyA hai / jisake dvArA AtmA naraka Adi durgati meM jAne kA adhikArI banatA hai usakA nAma adhikaraNa hai yaha adhikaraNa. anuSThAna vizeSarUpa hotA hai / athacA cakra, ratha, khaGga Adi jo pAdyavastue~ haiM ye adhikaraNa haiN| adhikaraNa meM huI yA adhikaraNa dvArA huI jo kriyA hai vaha AdhikaraNikI kiyA hai / depako nimitta karake kIgaI kriyA mAdveSikI kriyA hai / dUsaroMko pIr3A denA isakA nAma paritApana hai - isa paritApako lekara athavA paritApa ke dvArA jo kriyA kI jAtI hai vaha paritApanikI kriyA hai / yaha kriyA duHkha dene se hotI hai / daza prakArake prANoM kA viyoga karanA isakA nAma prANAtipAta hai / isa prANAtipAta ko viSaya karanevAlI jo kiyA hai vaha prANAtipAta kriyA hai / 1 aba maNDitaputra kAyikI kriyA ke bheda ko pUchate haiM- 'bhate / adhikArI bane che tenuM nAma adhikaraNu che. te adhikaraNa anuSThAna vazeSarUpa hoya che. athavA cakra, ratha, khaDaga Adi mA vastueAne adhikaraNa kahe che A prakAranA kAI paNa adhikaraNa dvArA thayelI kriyAne dhikaraNuikI kriyA kahe che dveSane kAraNe je kriyA karAyuM che tene prAdeSikI kriyA kahe che. paritApana eTale anyane pIDA paheAMcADavI. anyane pIDA karavAnA hetuthI je kriyA thAya che tene pAritApanikI kriyA kahe che. A kriyA keIne duHkha devAthI thAya che. prANAtipAta eTale dasa prakAranA prANAnA viyega karAvavA. je kriyA dvArA prANAnA viyAga karAvavAmAM Ave che te kriyAne prANAtipAta dayA kahe che, kAraNa ke prANAtipAtanA hetuthI ja te kriyA karavAmAM Ave che. have te pAMca kriyAonA upabhede jANavA mATe mahitaputra aNugAra nIcenA prazno pUche che ane mahAvIra prabhu te praznAnA javAkha Ape che. ana- 'bhaMte! kAiyANaM kiriyA kaivihA paNNacA ? he sahanta ThAyiDI Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 3 sU 1 kriyAsvarUpanirUpaNam 533 " pRcchati - 'pAbhosibhANaM bhaMte !" ityAdi / he bhagavan ! mAdveSikI khalu 'kiriyA kavidyA paNNattA' kriyA katividhA kiyatmakArA prajJaptA kathitA ? bhagavAnAha - ' maMDiyaputtA!' ityAdi / he maNDitaputra ! ' duvidhA paNNattA ' ! dvividhA majaptA, 'paMjA' tadyathA 'jIvapAosiyA ya jIvamAdvepikI ca ajIva pAosiyA ya' ajIvamAdvepikI ca, tatra jIvasya svasya parasya tadubhayarUpasya vopari mapAda utpadyamAnA jIvamAdvepikI kriyA, uparyuktobhayoparimadvepakaraNameva vA sA tathA ajIvasya caitanyarahitasyopari mapAt jAyamAnA ajImAdveSikI kriyA, ajIvopari prakaraNameva vA ajIvamAchepikI, maNDi - taputraH punaH praznayati- 'pAriyAvaNiANaM bhaMte ! ' ityAdi / he bhagavan / pArivApanikI khalu 'kiriyA kaivihA paNNattA' kriyA katividhA majJaptA ? ava maMDitaputra - pAdveSikI kriyA ke bhedako pUchate hue prabhuse prazna karate haiM 'bhaMte!' he bhadanta ! 'pAosiyA NaM kiriyA kahavihA paNNattA' mAdvepikI kriyA kitane prakArakI kahI gaI hai prabhu isa viSaya meM maMDitaputrako samajhAne ke nimitta ' duvihA paNNattA' do prakAra kI yaha kriyA kahI gaI hai aisA kahate haiM ki 'jIvapAosiyA ya ajIvapAosiyA ya' jIvaprAdvepikI aura ajIvaprAdveSikI ye usake do bheda haiM / jIva jaya svayaM apane Upara dveSa karane lagatA hai tathA parake Upara duSTa abhiprAya vAlA banatA hai-athavA apane aura parake Upara chepAviSTa hotA hai - aisI sthiti meM utpanna huI jo kriyA hai vaha jIva mApikI kriyA hai / isI prakAra caitanyarahita ajIva padArtha para pradveSa se jAyamAna kriyA ajIva prAdveSikI kriyA hai| paritApanikI kriyA azna - 'bhate !' he mahanta ! 'pAosiyANaM kiriyA kaivihA paNNattA " prAdeSikI kriyAnA pheTalA bheda kahyA che ? uttara- bhaDitaputra pradveSiDI hiyA 'duvihA paNNattA' meM aAranI hI hai. 'taM jahA' te me aAza nIce pramANe che- 'jIvapAosiyA ya ajIvapAo siyAya' (1) jIvaprAddhaSikI ane (2) ajIva prAdeSikI. jIva jyAre pate ja potAnA dveSa karavA lAge che tathA jayAre pArakAnuM ahita icche che, athavA peAtAnA upara tathA anya pratye dveSayukata ane che, A paristhitimAM utpanna thayelI kriyAne jIvaprAdeSikI kriyA kahe che. eja pramANe caitanya rahita ajIva padArtha para prataeNSane kAraNe je kriyA karavAmAM Ave che te kriyAne majIvaprAdUSiSThI kriyA kahe che. prazna--he bhadanta ! pAritApanikI kriyAnA keTalA prakAra che ? Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' ', ' 'magavatIko maMte !' ityAdi / he bhagavan / adhikaraNikI khalu 'kiriyA kavitA paNatA! kriyA katividhA makSatA? magayAnAha-maMTiapujA' he maNDitaputra ! 'duvihA paNattA' dvividhA mamatA,? 'tanA tayA-tasvarUpaM yayA 'saMjoyaNAgiraNakiriyAya saMyojanAdhikaraNaphiyA na 'niyatraNAgiraNaphiriyA ya nirvartanAdhikaraNakriyA ca, tatra saMyojanam dalalAgaladaNDAdeH pRthak pRthagavasthitasya saMmelanam viSagaralAdinA. napAnAdemizrIkaraNam tathA pakSigagAdisaMgrahaNArtha yatra vizeSasaMyojanam , tadeva tasya vA adhikaraNakriyA saMyojanAdhikaraNakriyA, nivartanam-khAdInAM niSpAdanam , pazupakSyAdibandhanArtha pArAdinirmANaM vA tadeva tasya vA adhi. pharaNakripA nirvartanAdhikaraNakriyocyate, atha maNDitaputraH prApikI kriyAbheda kriyA ke bhedako pUchane ke abhiprAya se prabhuse pUchate haiM 'bhaMte ! ahigaraNiyA NaM kiriyA phaivihA paNNattA' bhadanta / adhikaraNikI kriyA ke kitane bheda hote haiM ? prabhu isakA uttara dete hue maNDitaputra se kahate haiM-'saMjoyaNAhigaraNakiriyA, nivattavAhigaraNakiriyA' saMyojanAdhikaraNakriyA aura nirvartanAdhikaraNakriyA isa taraha AdhikaraNa kriyA ke ye do bheda haiM / saMyojanakA artha hai milAnA-jor3anA-halake bhinna bhAgoM ko jo ki alaga2 rakhe ho-jor3a karake hala taiyAra karanA, vipa Adi ko bhojya padArtha meM milAnA, tathA pakSiyoM ko mRgAdikoM ko bAMdhane ke liye-pakar3ane ke liye yaMtra vizeSa ke racita avayavoMko ekatrita kara milAnA yaha saba kAma saMyojanarUpa hone se saMyojanAdhikaraNa kriyArUpa haiM / nirvartana nAma racanA karanekA hai| khaDga Adi padArthoM kI racanA karanA, pazupakSI AdikoM ko bAMdhane ke liye piMjarA AdikA banAnA-yaha saba nirvartanAdhikaraNa kriyA hai| AdhikaraNikI kriyAnA keTalA bheda kahyA che? ___ uttara-'saMjoyaNAhigaraNakiriyA ya nivattaNAhigaraNakiriyA he mAhita. putra! AdhikaraNikI kriyAnA nIce pramANe be bheda paDe che-(1) sajanAdhikaraNakriyA, (2) nirvata'nAdhikaraNa kriyA. saMjana karavuM eTale ekatra karavuM. jemake haLanA judA judA bhAgene joDIne haLa taiyAra karavuM, khAdya padArthomAM vizva Adi meLavavuM, pakSIo, mRga vagerene pakaDavAne mATe yaMtravizeSanA bhAgene ekatrita karavA, e badhAM kAme saMjanarUpa hovAthI saMyejanAdhikaraNa kriyArUpa che. nirvatana karavuM eTale racanA karavI. jemake khaga Adi sAdhane banAvavAM, pazupakSIne bAMdhavA ke pakaDavA mATe pAMjarAM vagere banAvavA, te prakAranI kriyAne nirvAdhikaraNa kriyA kahe che. " Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 3 1 kriyAsvarUpanirUpaNam 533 , 6 pRcchati - 'pAosiANaM bhaMte !" ityAdi / he bhagavan ! mAdvepikI khalu 'kiriyA kavidyA paNNattA kriyA katividhA kiyatmakArA prajJaptA kathitA ? bhagavAnAha - ' maMDiyaputtA!' ityAdi / he maNDitaputra ! ' duvidhA paNNattA ' ! dvividhA majJaptA, 'taMjaDA' tadyathA 'jIvapAosiyA ya jIvamAdvepikI ca artapAosiyA ya ' ajIvamAdvepikI ca, tatra jIvasya svasya parasya tadubhayarUpasya copari madveSAt utpadyamAnA jIvamAdvepikI kriyA, uparyuktobhayoparimadvepakaraNameva vA sA tathA ajIvasya caitanyarahitasyopari machepAt jAyamAnA ratamAdvepikI kriyA, ajIvopari machepakaraNametra vA ajItramAchepikI, maNDi - taputraH punaH praznayati - 'pAriyAvaNiANaM bhaMte ! ' ityAdi / he bhagavan / pArivApaniko khalu 'kiriyA kaiviDA paNNattA' kriyA katividhA prajJaptA ? aya maMDitaputra - prAdveSikI kriyA ke bhedako pUchate hue prabhuse prazna karate haiM 'bhaMte!' he bhadanta ! 'pAosiyA NaM kiriyA kavihA paNNattA' mAdveSikI kriyA kitane prakArakI kahI gaI hai- prabhu isa viSaya meM maMDitaputrako samajhAne ke nimitta - ' duvihA paNNattA' do prakAra kI yaha kriyA kahI gaI hai aisA kahate haiM ki 'jIvapAosiyA ya ajIvapAosiyA ya' jIvamAdvepikI aura ajIvaprAdveSikI ye usake do bheda haiM / jIva jaya svayaM apane Upara dveSa karane lagatA hai tathA parake Upara duSTa abhiprAya vAlA banatA hai athavA - apane aura parake Upara pAviSTa hotA hai - aisI sthiti meM utpanna huI jo kriyA hai vaha jIva prApikI kriyA hai / isI prakAra caitanyarahita ajIva padArtha para pradveSa se jAyamAna kriyA ajIva prAdveSikI kriyA hai| paritApanikI kriyA azna - 'bhaMte !' De sahanta ! 'pAosiyANaM kiriyA kaivihA paNNattA ?" prAaSikI kriyAnA keTalA bheda kahyA che ? uttara-De bhaDitaputra AdveSiDI hiyA 'duvihA paNNattA' meM abharanI hI che, 'taM jahA ' te me prAza nAthe mAye - 'jIvapAosiyA ya ajIvapAo siyAya' (1) jIvaprARSikI ane (2) achava prAdeSikI. jIva jyAre pAte ja pAtAnA dveSa karavA lAge che tathA jayAre pArakAnuM ahita Icche che, athavA peAtAnA upara tathA anya pratye dveSayukata bane che, A paristhitimAM utpanna thayelI kriyAne jIvaprAdeSikI kriyA kahe che. eja pramANe caitanya rahita ajIva padArtha para pradUSane kAraNe je kriyA karavAmAM Ave che te kriyAne ajIvaprAaSikI kriyA kahe che. prazna--he bhadanta ! pAritApanikI kriyAnA keTalA prakAra che ? Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 bhagavatIsUtre bhagavAnAha - ' maMDiyA !' ityAdi / he maNDitaputra !' duviDA paNNacA ' dvividhA mAtA, 'jA' tathA 'sahasthapAriyAvaNiyA ya' svasta pAritApanikI ca 'parahatthapAribhAvaNibhA ya' parahastapAritApinIkI ca tatra svahastena svasya parasya tadubhayasya vA paritApanA asAvAdIraNA jAyamAnA kriyA pAritApanikI evaM parahastena svasya parasya tadubhayasya vA paritApanAt asATho dIraNAt jAyamAnA paritApanA karaNametra vA parahasta pAritapanikI kriyA / maNDitaputraH pRcchati - 'pANAzvAya kiriyANaM bhaMte / ityAdi / he bhagavana ! prANAtipAtakriyA khalu kaIvihA paNNattA ' katividhA majJaptA ? bhagavAnAha - he bhadanta ! kitane prakAra kI hai ? isake samAdhAna meM prabhu maMDitaputrako samajhAte hue kahate haiM ki - ' maMDiyaputtA !" he maNDitaputra 'satyAritAvaNiyA ya, parahRtdhaparipAvaNiyA ya' svahasta pAritApanikI aura parahastapAritApanikI ke bhedase yaha pAritApanikI kriyA do prakArakI kahI gaI hai inameM apane hAthoM se hI jo apane Apako parako tathA apaneko parako donoMko paritApanA - asAtA kI udIraNA kI jAtI hai vaha athavA paritApanamAtra karanA vaha svahastaparitApanikI kriyA hai / isI prakAra dUsare ke hAtha se apane ko, dUsare ko tathA donoM ko asAtAkI udIraNA se jAyamAna jo kriyA. vaha parahasta paritApanikI kriyA hai / aba maMDitaputra prANAtipAta kriyA ke bhedoMko pUchate haiM ki he 'bhaMte' he bhadanta ! 'pANAivAyakiriyA kahavihA paNNattA' prANAtipAtakriyA kitane prakArakI kahI gaI hai ? isakA uttara uttara- 'maMDiyaputtA 1 sahatyaparitAvaNiyA ya, parahatthapAritAvaNiyA ya' huM matiputra aNugAra ! pAritApanikI kriyAnA nIce pramANe be bheda che-(1) strahasta pAritApanikI kriyA ane (2) parahasta pAritApanikI kriyA. peAtAne hAthe ja peAtAne, anyane, ke pAtAne tathA anyane bannene paritApanA (pIDA) paheAMcADavAne mATe je kriyA karavAmAM Ave che te kriyAne svahasta pAritAnikI kriyA' kahe che. athavA mAtra paritApanA ja karavI tenuM nAma svahasta pAritApanikI kriyA che. anyane hAthe peAtAne, anyane ke annane pIDA pahoMcADavAne nimitte) je kriyA thAya che tene paDusta pArzitApati kriyA' kahe che. prazna-'te' he lata prANAtipAta kriyAnA keTalA seTha che? 'pANAivAyakiriyA kaivihA' paNNattA ? Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.3 sU. 1 kriyAsvarUpanirUpaNam 535 'maMDiyaputtA ! ityAdi / he maNDitaputra ! 'duvidyA paNNattA' dvividhA majJaptA, 'taM jahA' tadyathA 'sahatyapANAivAyakiriyA ya' parahastamANAtipAtakriyA ca 'parahatyapANAivAyakiriyA ya' svahastaprANAtipAta kriyA ca, tatra svahastena svasya parasya tadubhayasya vA mANAtipAtaH prANatyAgastad vipayiNI tatsvarUpA vA kriyA svahastamANAtipAtakriyA, evaM parahastena svasya parasya tadubhayasya vA prANAtipAtavipayiNI tatsvarUpA vA kriyA parahastamANAtipAtakriyocyate // 1 // kriyAvedanA vaktavyatAmAha___ mUlama-'puddhiM bhaMte ! kiriyA, pacchA veyaNA, purvi veyaNA, pacchAkiriyA ? maMDiyaputtA ! puci kiriyA, pacchAyaNA, No purvi veyaNA, pacchA kiriyA / asthi NaM bhaMte ! samaNANaM niggaMthANaM kiriyA kajjai ? haMtA, atthi, kahaM NaM bhaMte ! samaNANaM niggaMthANaM kiriyA kajjai ? maMDiyaputtA pamAyapaccayA, joganimittaMca, evaM khalu samaNANaM niggaMthANaM kiriyA kajjai ||suu02|| dete hue prabhu kahate haiM ki 'sahatyapANAivAyakiriyA ya, parahatthapANAivAyakiriyA ya' he maMDitaputra ! prANAtipAtikI kriyA do prakArakI kahIgaI hai-eka svahastaprANapAtipAtikI kriyA aura dUsarI parahasta kriNAtipAtikI kriyA-apane hAthaM se apane prANoMkA, dUsare ke krioMkA aura apane dUsare donoM ke prANoM kA viyoga karanA athavA prANaviyoga mAna karanA yaha svahastaprANAtipAtakriyA hai| parake hAthase apane, dUsare evaM ubhaya ke prANoMkA viyoga honA yaha parahasta prANAtipAta kriyA hai // sU0 1 // A . uttara--' sahatthapANAivAya kiriyA ya, parahatthapANAivAyakiriyAya' he maMtiputra ! prANAtipAta kriyAnA be bheda che--(1) vahasta prANAtipAta kriyA ane (2) parahastaprANAtipAta kriyA. pitAnA hAthathI ja pitAnA prANene, anyanA prArthane, athavA pitAnA ane anyane e bannenA prANane viyega kare athavA prANuviga mAtra karavuM tenuM nAma "vahasta prANAtipAta yiA che. bIjAne hAthe pitAnA, anyanA . athavA bannenA prANane viyega karo tenuM nAma "parahasta prANAtipAta kriyA che. sU.1 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' chAyA-pUrva bhagavan ! kriyA, patrAvedanA ? pUrva vedanA, patrAta liyaa| maNDita pupra! pUrva kiyA, pavAdavedanA, no pUrva vedanA, pAva kriyA / astikhala bhadanta ! zramaNAnAM nimranyAnAM kiyA kriyate ? panta, asti ka khala bhadanta ! zramaNAnAM nirganyAnAM kiyA kriyate ? maNDitaputra ! pramAda- . matyayAt , yoganimittAga, evaM khalu zramaNAnAM nirgranyAnAM kriyA kriyate // 2 // kiyA aura vedanA kI vaktavyatA'pundhi bhaMte ! phiriyA pacchA veyaNA' ityAdi / sUtrArtha-(pulvi bhaMte ! kiriyA pacchAyaNA, pubdhi veyaNA pacchA kiriyA ? he bhadaMta / pahile kriyA hotI hai aura yAda meM vedanA hotI hai ki pahile vedanA hotI.hai aura bAdameM kriyA hotI hai ? (maMDiyaputtA) he maMDitaputra ! (puci kiriyA pacchA veyaNA) pahile kriyA hotI hai aura pAda meM vedanA hotI hai / (No pundhi veyaNA pacchA kiriyA) pahile vedanA aura pAda meM kiyA aisA nahIM hotA hai / (asthi NaM bhaMte ! samaNANaM niggaMdhANaM kiriyA kajai) he bhada. nta ? zramaNa niyandhoM ke kriyA hotI hai kyA? (haMtA atyi) hAM gautama ! hotI hai / (kahaMNaM bhaMte ! samaNANaM niggaMthANe kiriyA kajai) he bhadanta ! zramaNa nirgranthoM ke kriyA kaise hotI hai ? (maMDi. yaputtA) he maNDitaputra ? (pamAyapaJcayAjoga nimittaMca) pramAda ke nimitta kriyA ane vedanAnuM nirUpaNa 'punni bhaMte ! kiriyA pacchA veyaNA' tyAdi. (pundi bhaMte ! kiriyA pacchA veyaNA, puci veyaNA pacchA kiriyA ?) he bhadanta ! pahelAM kriyA thAya che ane pachI vedanA thAya che, ke pahelAM vedanA thAya che bhane pachI liyA thAya cha? (maMDiyaputtA) bhAtaputra ! (puci kiriyA pacchA veyaNA ) paDalA yA yAya cha bhane pachI 26nA thAya che. (No puci veyaNA pacchA kiriyA) paDalA vahanA thAya bhane pachI (dhyA thAya ag santuM nayI. (asthiNaM bhaMte ! sama niggaMthANaM kiriyA kajA) Bad ! abhae nirbhayA dvArA kiyA thAya cha bharI? (haMtA atthi) bhAtaputra! tamanA dvArA yA thAya che. (kaI gaM, bhaMte! samaNANaM niggaMyANaM kiriyA kajjai ). Herail: bhaninyA dAvA zatayA yA cha ? (maMDiyaputto) 3 bhAtaputra ! (pamAyepacayA joganimittaM . - - Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meyacandrikA TIkA za. 3u. 3 mR.2 kriyAvedanasvarUpanirUpaNam 537 TIkA- maNDitaM putraH pUrvoktakriyAsvarUpaM samyag vijJAya tajjanyakarmadanubhavAtmakavedanayoH paurvAparya vijJAtu pRcchati - 'pu ibhaMte ! ityAdi / bhadanta pUrvitra kiriyA' pUrvakriyA bhavati 'pacchA veyaNA' pazcAt vedanA tadanubhavaH ? athavA 'putri veyaNA' pUrva vedanA- kriyAnubhavaH 'pacchAkiriyA' pazcAt kriyA bhavati kim ? iti maznaH / bhagavAnAha 'maMDiyaputtA ? ityAdi / he . se aura yoga ke nimitta se ( evaM khala samaNANaM niggaMdhANaM kiriyA kajjaha) zramaNa nirgranthoM ke kriyA hotI hai // TIkArtha - maNDitaputra pUrvokta kriyAsvarUpa ko acchI taraha samajha kara kriyAjanya karma aura tadanubhavAtmaka vedanA meM kauna pahile aura kauna yAda meM hai isa bAta ko jAnane ke liye prabhu se pUchate haiM ki 'bhaMte' he bhadaMta ! Apa hameM yaha to samajhAo ki 'puvvaM kiriyAM' pahile kriyA hotI hai- 'pacchA vepaNA' bAdameM vedanA hotI hai so kyA aisI bAta hai ? ki ' puviveyaNA ' pahile vedanA hotI hai aura pacchA' bAdameM ' kiriyA ' kriyA hotI hai ? praznakArakA abhiprAya aisA hai ki kriyA se karma hotA hai ora yaha karma svayaM eka prakAra kI kriyArUpa hai - tathA karmakA anubhavarUpa jo vedana hai vaha bhI eka prakAra kI kriyA hI hai ataH isa sthiti meM aisA prazna hotA ki jaya karma aura vedana donoM kriyArUpa haiM to inameM paurvAparyabhAva kisa prakAra se mAnA jA sakatA hai svAbhAvika hai ? aura pauvAparyabhAva ca) prabhAha bhane yogane 2 ( evaM khalu samaNANaM nimgaMthANaM kiriyA kAI ) zramaNa nigranthA dvArA kriyA thAya che. TIkA"--pUkita kriyAnA svarUpane sArI rIte samajI laIne matiputra aNugAra e vAta jANavA mAge che ke kama pahelAM thAya che ke anubhava pahelAM thAya che ? ane zuM pachI thAya che tethI tee mahAvIra svAmIne nIcene prazna pUche che prazna -- "bhaMte! lahanta ! 'puvyaM kiriyA pacchA veyaNA' paDela kiyA thAya che ane pachI vedanA thAya che? have TIkAkAra matiputranA praznane Azaya samajAve che praznakAranA evA abhiprAya che ke kriyAthI karmo thAya che. ane te kapAte ja eka prakAranI kriyArUpa che. tathA karmonA anubhavarUpa je vedana che e paNa eka prakAranI kriyA ja che. A prakAranI paristhitimAM evA prazna udbhave che ke je karyuM ane vedana e ane kriyArUpa che te temanAmAM pau[pa bhAva kevI rIte mAnI zakAya ? chatAM paNa Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - hotI hai ki hai mahitapAda meM vedanA bAda meM kriyA kannaI bhagavatIko chAgA-pUrva bhagavan / kriyA, patrAvedanA 1 pUrva vedanA, pavAda kiyA! maNDita pupra! pUrvakiyA, pabhAdavedanA, no.pUrva vedanA, pAva kriyA | astikhala bhadanta ! zramaNAnA nirmanyAnAM kiyA kriyate ? hanta, asti kayaM khalu madanta 1 zramaNAnAM ninyAnAM kiyA kriyate ? maNDitapura / mamAda. matyayAt , yoganimiyAga, evaM khalu zramaNAnAM nigraMnyAno kriyA kriyate // 2 // kiyA aura ghedanA kI dhaktavyatA'pugyi bhaMte ! phirigA pacchA veyaNA' ityAdi / sUtrArtha-(pundhi maMte ! kiriyA pacchAyaNA, pubi veyaNA pacchA phiriyA ? he bhadaMta / pahile kriyA hotI hai aura bAda meM vedanA hotI hai ki pahile ghedanA hotI.hai aura yAdameM kriyA hotI hai ? (maMDiyaputtA) he maMDitaputra ! (puci kiriyA pacchA ceyaNA) pahile kriyA hotI hai ora pAda meM vedanA hotI hai / (jo puci veyaNA pacchA phiriyA) pahile vedanA aura pAda meM kiyA aisA nahIM hotA hai / (asthi NaM bhaMte ! samaNANaM niggaMyANaM kiriyA kajai) he bhadanta ? zramaNa nindhoM ke kriyA hotI hai kyA ? (haMtA atyi) hAM gautama ! hotI hai / (kahaMNaM bhaMte / samaNANaM niggaMdhANaM kiriyA kajai) he bhadanta ! zramaNa nirgranyoM ke kriyA kaise hotI hai ? (maMDi. yaputtA) he maNDitaputra ? (pamAyapacayAjoga nimittaMca) pramAda ke nimitta . . vyAyana vanAnu ni35. . 'puci bhaMte ! kiriyA pacchA veyaNA' tyAla. (pUndhi bhate ! kiriyA pacchA veyaNA, puci veyaNA pacchA kiriyA ?) he bhadanta ! pahelAM kiyA thAya che ane pachI vedanA thAya che, ke pahelAM vedanA thAya che ane pachI kriyA thAya che? (maMDiyaputtA) bhatiputra ! (punni kiriyA pacchA veyaNA) Lei liyA yAya cha bhane pachI yA thAya che. (No puni veyaNA pacchA kiriyA) pasat at thAya mana pachI diyA thAya se mAnatuM nA. (asthiNaM bhaMte ! samajANa nigaMthANaM kiriyA kanjai.?) BREra ! zrama niyanyA vAyA thAya cha marI ? (haMtA atthi) bhAutadhuna ! tamanA dAsa yA thAya che. (kaha gaM bhaMte ! samaNANaM niggaMthANaM kiMriyA kajjai 1) mahanta bhaninyA dArAvI zate yA yAMya cha ? (maMDiyaputtI) bhAta! "(pamAryapaJcayAM joganimitta . Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phajaImaNDitajAra tadanubhavAsa ke liye prata suvvaM kiriyA prameyacandrikA TIkA za.3u.3 ma.2 kriyAvedanasvarUpanirUpaNam 537 TIkA-maNDitaputraH pUrvoktakriyAsvarUpaM samyag vijJAya ' tajjanyakarmatadanubhavAtmakavedanayoH paurvAparya vijJAtuM pRcchati-pubbi maMte ! ityAdi / he bhadanta pubdhi kiriyA' pUrvakriyA bhavati 'pacchA veyaNA' pazcAt vedanA tadanubhavaH? athavA 'puci veyaNA' pUrva vedanA-niyAnubhavaH 'pacchAkiriyA' pazcAt kriyA bhavati kim ? iti praznaH / bhagavAnAha 'maMDiyaputtA ? ityAdi / he . se aura yoga ke nimitta se (evaM khalu samaNANaM niggaMdhANaM kiriyA phajai) zramaNa nirgranthoM ke kriyA hotI hai // TIkArtha-maNDitaputra pUrvokta kriyAsvarUpa ko acchI taraha samajha kara kriyAjanya karma aura tadanubhavAtmaka vedanA meM kauna pahile aura kauna bAdameM hai isa bAta ko jAnane ke liye prabhu se pUchate haiM ki 'bhaMte' he bhadaMta ! Apa hameM yaha to samajhAo ki 'putvaM kiriyAM' pahile kriyA hotI hai-'pacchA veyaNA' yAdameM vedanA hotI hai so kyA aisI bAta hai ? ki 'pudhiveyaNA ' pahile vedanA hotI hai aura 'pacchA' yAdameM 'kiriyA' kriyA hotI hai ? praznakArakA abhiprAya aisA hai ki kriyA se karma hotA hai aura yaha karma svayaM eka prakAra kI kriyArUpa hai -tathA karmakA anubhavarUpa jo vedana hai vaha bhI eka prakAra kI kriyA hI hai ataH isa sthiti meM aisA prazna hotA ki jaba karma aura vedana donoM kriyArUpa haiM to inameM paurvAparyabhAva kisa prakAra se mAnA jA sakatA hai svAbhAvika hai ? aura pauvAparyabhAva ca) prabhA bhane yogane 22 (evaM khalla samaNANaM niggaMthANaM kiriyA kajAi) zramaNa nirca dvArA kriyA thAya che. TIkArtha-pUrvokata kriyAnA svarUpane sArI rIte samajI laIne maMDitaputra aNagAra e vAta jANavA mAge che ke karma pahelAM thAya che ke anubhava pahelAM thAya che ? ane zuM pachI thAya che tethI teo mahAvIra svAmIne nIce prazna pUche che- . --'bhNte| RE ! 'puna kiriyA pacchA veyaNA' pasai fyA yAya che ane pachI vedanA thAya che? have TIkAkAra maMDitaputranA praznane Azaya samajAve chepraznakArane e abhiprAya che ke kriyAthI karma thAya che. ane te karma pite ja eka prakAranI kriyArUpa che. tathA karmane anubhavarUpa je vedana che e paNa eka prakAranI kriyA ja che. A prakAranI paristhitimAM e prazna udabhave che ke je karma ane vedana e bane kriyArUpa che te temanAmAM paurvAparyabhAva kevI rIte mAnI zakAya? chatAM paNa Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatIko maNDitaputra ! 'puni kiriyA' pUrva kriyA mavati 'palA veyaNA' pazcAt tadanantaraM ghedanA sadanugaH 'go' na tu 'puci vaiyaNA' pUna vedanA, 'pA phiriyA' pabhAvaniyA gavati, maryAna kArye kAraNopacArAda kriyAnanyazubhAzubha. pharmago'pi kriyAzabdena vyavahArAta aparA kriyate iti karmavyutpatyA kriyApada vAcyakarma eva zagAzumAramakaM bhavati vadanantaraM tasya karmaNo vedanA-anu. mAnA to gayA he-payoM ki pahile pharga aura yAdameM usakA vedana / parantu japa ghedana svayaM eka prakAra kI kriyArUpa hai-to vedanakiyA se pharmakA baMdha hogA hI-ataH karmadharUpa kiyA hone ke pahile vedana rUpa kriyA kA astitva Ane se vedana pahile huA-aisA mAnanA cAhiye-isaliye maMDitaputra ko aisI zaMkA huI hai-kriyA pahile hotI hai aura pAdameM usakA cedana hotA hai, vaha pAta mAnanI cAhiye ki pahile cedana hotA hai aura pAdameM pharmarUpa kriyA hotI hai yaha thAta mAnanI cAhiye isakA samAdhAna karane nimitta prabhu maMDitaputrA se kahate haiM 'maMDitaputtA' he maMDitaputra ! 'puvvaM kiriyA' pahile kriyA hotI hai aura 'pacchA' yAdameM vaiyaNA' vedanA hotI hai 'No pubdhi veyaNA pacchA kiriyA' aisA nahIM hai ki pahile vedanA ho aura cAdameM kriyA ho kriyA kA tAtparya pharma aura vedanA kA tAtparya usa kA anubhavana aisA haiM / yaha jo kahA gayA hai ki kama svayaM eka prakAraphI kriyA hai-so yaha vaha pAta ThIka hai aura vedanA bhI eka pIparthabhAva mAnavAmAM te A ja che, kAraNa ke pahelAM karma ane tyAra bAda tenA vedananuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. paNa je vedana pate ja eka prakAranI kriyArUpa hoya to vedana diyAthI kamane baMdha thaze ja. tethI kamabadhirUpa kiyA thayA pahelAM vedanarUpa kriyAnuM astitva AvavAthI evuM mAnavuM paDaze ke vedana pahelAM thayuM. te kAraNe maMDitaputrane evI zaMkA thAya che ke "kriyA pahelAM thAya che ane tyAra bAda tenuM vedana thAya che, ke vedana pahelAM thAya che ane tyArabAda karmarUpa kriyA thAya che? . mahAvIra prasutamanA prabhak 20 prabhArI sAmAna 42 cha-'maMDiyaputtA! hamatiputra! 'punvaM kiriyA' paDalA yA thAya cha bhane 'pacchA veyaNA' tyAra mA tenu vahana thAya che. 'No putri veyaNA pacchA kiriyA pahalA vana mana tyAra bAda kriyA thAya evuM banatuM nathI. ahIM kiyA eTale karma ane vedanA eTale karmane anubhava, evo artha samajavo. * * evuM je kahevAmAM AvyuM che ke karma pate eka prakAranI kriyA che, e vAta barAbara Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.3 sU. 2 kriyAvedanasvarUpanirUpaNam 539 bhavo natu karmaNaH pUrva vedanA kathamapi bhavitumarhati karmapUrvakasyaiva vedanAtmakAnubhavasya sambhavAt vipayatAsambandhena vedanAmmati tAdAtmyena viSayasya kAraNatayA kAraNaM vinA kAryasyAsaMmbhavena karma vinA vedanAyAH asambhavAt prathamaM karma eva, pazcAd vedanA natu tadviparItam iti maNDitaputramprati bhagavata uttarAzayaH / prakArakI kriyA hai yaha pAta bhI ThIka hai-isase inameM paurvAparya kA abhAva thoDe hI A sakatA hai, kyoM ki aisA siddhAMta to haiM nahIM ki vedanA kiyAke bAda nIyama se karma-karmabaMdha rUpa kriyA hove hI samatAbhAva se karma kA anubhavana karanevAlA AtmA navIna karmabaMdharUpa kriyAkA kartA nahIM mAno gayA hai| ataH yahI siddhAMta nizcita haiM ki pahile karmarUpa kriyA hotI hai aura bAdameM tadanubhavarUpa vedanA hotI hai| isa taraha inameM paurvAparyabhAva bana jAne meM koI bAdhA nahIM hai| karmabaMdha karma ke nirmANa hone meM AtmAkI zubhAzubha pravRttirUpa kriyA kAraNa hotI hai isa liye karma kriyA janya mAnA gayA hai| yahAM kriyA se karma jo grahaNa kiyA gayA hai-usakA kAraNa kArya-karma meM kAraNarUpa kriyA kA upacAra kiyA jAnA hai| isa upacAra se-abheda vivakSAse-kriyAjanya zubhAzubha karma ko bhI kriyA zabdase vyavahRta kara diyA gayA hai| athavA jo kiyA jAya vaha karma isa vyutpattike anusAra kriyApada vAcya zubhAzubha karma hI liyA jAtA hai / isake bAda che. ane vedanA paNa eka prakAranI kriyA che, e vAta paNa kharI che. paNa te kAraNe temanAmAM pIparyatAne abhAva ja have joIe evuM mAnI zakAya nahIM. kAraNa ke e keI siddhAMta nathI ke vedanA kriyAnI pachI karma karmabaMdharUpa kriyA thAya ja. samatAbhAvathI karmonuM vedana karanAra AtmA navIna karmabaMdharUpa kriyAne kartA manAte nathI. tethI eja siddhAMta mAnavA gya che ke pahelAM karmarUpa kriyA thAya che ane tyAra bAda tenA anubhavarUpa vedanA thAya che. A rIte temanAmAM pauvaparya bhAva ghaTADavAmAM keI vadhe naDatuM nathI. karmabaMdhanamAM-karmanuM nirmANa thavAmAM AtmAnI zubhAzubha pravRtti rUpa kriyA kAraNarUpa hoya che. tethI karmane kriyA janya mAnavAmAM Avela che. ahIM "kriyA pada dvArA je karma artha grahaNa karavAmAM AvyuM che tenuM kAraNa kArya-karmamAM kAraNarUpa kriyAne upacAra karAve che, ema samajavuM. A rIte te bannemAM abhedanI apekSAe kiyAjanya zubhAzubha karmane paNa kriyA zabdathI oLakhavAmAM Avela che. athavA karmanI vyutpatti A pramANe che-je karAya te karma A vyutpatti pramANe kriyA padanA Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 540 maTitaputraH kriyA nimAsapA zramaNAnanyasya kriyAdhikAritvaM pRSNati 'atyiNaM maMte / " ityAdi / madanta / asti khala sammavatyetat 'samanAnaM niggaMyANa' zramaNAnAM nigeyAnAm 'phiriyA phalai' kiyA kriyate bhavati ? arthAt zramaNaninyasya kriyA saMmapati nayA ? iti bhrnH| bhagavAnArausa karma phI ghedanA hotI hai| pharma ke pahile vedanA kisI taraha nahIM ho saphatI hai| kyoM ki vedanAtmaka anubhava karmapUrvaka hI saMbhAvita hotA hai| ataH vipapatA ke sambandha ko lekara vedanA ke prati tAdAtmya bhAva se viSaya meM hI-karma meM hI-phAraNatA AtI hai kyoMki kAragake vinA kAryakI asaMbhavatA hone se karma ke vinA vedanAkA honA saMbhavita nahIM ho sakatA hai| isaliye prathama karma hI hotA hai, pazcAt usakI vedanA hotI hai| isase ulTI yAta nahIM hotI hai| isa prakAra maMDitaputra ko prabhune smjhaayaa| ____ aya maMDitaputra kriyA kI jijJAsA se zramaNa nirgandha zrI mahAvIra prabhu se kriyA ke adhikArI ke viSaya meM pUchate hai-ki 'asthi NaM bhaMte ityAdi / 'asthi NaM bhaMte ! samaNANaM niggaMdhANaM kiriyA kajaI' he bhadanta kyA yaha pAta saMbhavita hai ki zramaNa nigranthoM ke kiyA hotI hai arthAt zramaNa nirgranthoM ke kriyA saMbhavatI hai? isakA uttara dete hue zubha karmane ja levAmAM AvyuM che. tyAra bAda te karmanuM vadana thAya che. koipaNa rIte kamanAM pahelAM karmanuM pedana saMbhavI zakatuM nathI, kAraNa ke vedanAtmaka anubhava kamapUrvaka ja saMbhavita hoya che. tethI viSayatAnA saMbaMdhane anulakSIne vedanA pratye tAdA mya bhAva hovAthI viSayamAM ja-karmamAM ja kAraNutA AvI jAya che, kAraNa ke keIpaNa kArya kAraNa vinA saMbhavI zakatuM ja nathI. A rIte karmane abhAva hoya te karmavidatane sadabhAva saMbhavI zake nahIM, te kAraNe pahelAM kiyA (kama) thAya che ane tyAra bAda kamenuM vedanA thAya che. ethI ulTI vAta banI zakatI nathI. A rIte bhagavAna mahAvIre maMDitaputra aNugAranA praTananuM samAdhAna karyuM. - have maMThitaputra aNagAra kiyAne adhikAranA viSayamAM bhagavAna mahAvIrane prabhArI pUche che-'asthi NaM bhaMte ? samaNANaM niggaMthANaM kiriyA kajA ?' Dead ! abhaya niyanyA dvArA, BiAI (6). thAya che.. ? : zrabhara GA-2 vA yA salave cha 3 nathAsa bhattA ! .:: : .. ... . . Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacadrinkA TIkA za. 3 u. 3 su. 2 kriyAvedanasvarUpanirUpaNam 541 - 'haMtA, atyi' iti / inta, asti, inteti svIkAre asti sambhavati, arthAtathamaNanirgranthasya kriyA sambhavati, iti bhagavato'bhiprAyaH / maNDita - putraH punaH praznayati - 'kahaM NaM bhaMte !" ityAdi / he bhadanta ! kathaM kena prakAreNa khalu ' samaNANaM niggaMdhANaM ' zramaNAnAM nirmeyAnAm 'kiriyA kajjai' kriyA kriyate bhavati ? bhagavAnAha - maMDiyaputtA ! he maNDita putra ! ' pamAyapaccayA' pramAdapratyayAt pramAdaH asAvadhAnatA evaM pratyayaH kAraNaM tasmAt kriyA sambhavati yathA duSprayuktakAya kriyAjanyaM karma bhavati, atha ca ' joganimittaM ca yoganimittaM ca yogo nimittaM yasyAH sA yoganimittA yathA airyApathikI prabhu unase kahate haiM ki- 'haMtA asthi' zramaNa nirgranthoM ke kriyA saMbhavatI hai / maNDitaputra punaH prazna karate hue prabhu se pUchate haiM ki kahaM NaM bhaMte ! samaNANaM niggaMdhANaM kiriyA kajjaha' he bhadanta / zramaNa nirgranthoM ke kiyA kisa prakAra se saMbhavita hotI hai ? bhagavAn isameM kAraNa kA pradarzana karate hue unase kahate haiM ki - 'maMDiyaputtA' he maMDitaputra ! 'mAya paccayA' pramAda ke nimitta se zramaNa nirgranthoM ke kriyA saMbhavita hotI hai / asAvadhAnatA kA nAma pramAda hai- arthAt kuzala anuSThAnoM meM utsAha kA nahIM honA, tathA jisa kisI taraha icchAnusAra unameM pravRtti karanA yaha saca pramAda hai / isa pramAda ke kAraNa unameM kriyA kA honA saMbhavatA hai / jaise kAyakI kriyA yadi unakI yatnAcAra se rahita hai to niyama se vahAM duSprayukta kAya kriyAjanya karmakA Asrava hogA hI / isI taraha zramaNa nirgranthoM ke 'joganimittaM ca' yoganimittaka airyApathikI kriyA hotI hai ataH isa uttara - 'haMtA asthi' hA, temanA dvArA diyA salavArA che. azna--' kahaM NaM bhaMte ! samaNANaM niggaMthANaM kiriyA kajjai ? De lahanta ! zramaNa nigraMtha dvArA kevI rIte kriyA saMbhavI zake che? uttara--'maMDiyaputtA' De maMDitaputra ! ' pamAyapaccayA' prabhAvanA araze zramaSu nicA dvArA kriyA saMbhivata khane che. asAvadhAnatAne pramAda kahe che. eTale ke anuchAnAmAM utsAhanA abhAva, ane icchAnusAra pravRtti karavI tenuM nAma pramAda che. te pramAdane kAraNe tenA dvArA navIna karyAM badhAya che. je tenI kAyakI kriyA yatanAcArathI rahita hoya te tyAM duSprayuktakAya kriyAjanya karmonA Asrava thavAnA ja. eja pramANe zrama niyNthe| 'joga nimittaM ca' yogane bharo mano dhare che. yoga Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -. : ... ... bhagatIne / ryApathikameva aipipikaM zarIracalanamarunmIlananimIlanaspAkSipadamapandanAdiyogamanyA kriyA zramaNa ninyAnAM sambhavatItparyaH / evaM khalu makAreNa zramaNAnAM nigraMyAnAM kiyA kriyate bhavati // 202 / / jIvAnAm ejanAdi kriyA yaktavyatAmAha__ mUlam-'jIve NaM bhaMte ! sayA samiyaM eyai, veyai, calai, i, ghaTai, khumbhai, udIrai, taM taM bhAvaM pariNamai ? haMtA, DeyaputtA! jIveNaM sayA :samiyaM eyar3a, jAva-taM taM bhAvaM Namai ! jAvaM ca NaM bhaMte! se jIve sayA samiyaM jAva-paripai, tAvaM ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavai ? No Tre samajhe / se keNa?NaM evaM vuccai-jAvaM ca NaM se jIve sayA me yaM jAva-aMte aMtakiriyA na bhavai ? maMDiyaputtA ! jAvaM NaM se jIve sayA samiyaM, jAva pariNamai, tAvaM ca NaM se jIve raMbhai sAraMbhai, samAraMbhai, AraMbhe vaTTai. sAraMbhe vai, samAmeM vahai, AraMbhamANe, sAraMbha mANe, samAraMbhamANe, AraMbhe mitta ko lekara bhI vahAM karmakA AnA saMbhavita hotA hai| mArga calanA zarIra kA halana calana honA, cakSukA unmIlana nimIlana nA, Adi saya zArIrika kriyAe~ yoganimittaka hI hotI haiM-zramaNa granthoM ke gyAraveM 11 bArahaveM 12 aura terahaveM 13 guNasthAnavI voM ke yaha airyApathika kriyA hotI hai isase vahAM bhI navIna moMkA Asrava hotA hai // sU0 2 // mittaka aryApathikI kriyA zramaNa nirgathe dvArA karAya che. te kAraNe paNa karmane sava thaI zake che. mArgamAM cAlavuM, zarIranuM halanacalana karavuM, AMkho maTamaTAvavI, di saghaLI zArIrika kriyAo caganimittaka ja hoya che, zramaNa nirca tathA agiramAM, bAramAM ane temAM guNasthAnavatI jI A pathika kriyA karAya che. te ho tetyA paMdhu navIna bhI re cha. // 22 // . . . Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za. 3 u.3 sU03 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 543 vamANe, sAraMbhe vahamANe, samAraMbhe vaTTamANe, vahUNaM pANANaM, bhUyANaM, jIvANaM, sattANaM, dukkhAvaNayAe, soyAvaNayAe, jUrAvaNayAe, tippAvaNayAe, pihAvayAe, pariyAvaNayAe, vai, se teNaTeNaM maMDiyaputtA ! evaM buccai, jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM eyai, jAva-pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA na bhavai, jIveNaM bhaMte ! sayA samiyaM No eyai jAva-no taM taM bhAvaM pariNamai ? haMtA, maMDiyaputtA ? jIve NaM sayA samiyaM jAva-no taM taM bhAvaM pariNamai, jAvaM ca NaM bhaMte ! se jIve no eyai, jAva-no taM taM bhAvaM pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavai ? haMtA, jAva-bhavai ! se keNaTaNaM jAva-bhavai ? maMDiya puttA ! jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM No eyai, jAva no taM taM bhAvaM pariNamai, tAvaM ___ ca NaM se jIve no AraMbhai, no sAraMbhai, no samAraMbhai, no AraMbhe vai, no sAraMbhe vai, no samAraMbhe vaTTai, aNAraMbhamANe, asAraMbhamANe, asamAraMbhamANe, AraMbhe avahahamANe, sAraMbhe avamANe, samAraMbhe avaTTa mANe, bahUNaM pANANaM, bhUyANaM nIvANaM, sattANaM, adukkhAvaNayAe, jAva aparitovaNayAe vahai // sU0 3 // chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! sadA samitam-ejate, vyejate, calati, spa jIvoM kI ejanAdi kriyA kI vaktavyanA kA varNana'jIve NaM bhaMte ! sayA samiyaM eya i' ityAdi / sUtrArtha (jIve NaM bhaMte / sayA samiyaM eyaha) he bhadanta ! jIva 'jIveNaM bhaMte ! sayAsamiyaM eyai' tyA sUtrA-(jIveNaM bhaMte / sayAsamiyaM eyai ' mahanta ! 4 sAsabhita Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 . -:: .. ... . .. bhagavatIne kriyA IryApathikameva airyApayikaM zarIracalanapazurunmIlananimIlanarUpAtipakSmaparispandanAdiyogajanyA kriyA zramaganinyAnAM sambhavatItyarthaH / evaM khalu anena prakAreNa zramaNAnAM nigraMgAnAM kiyA kriyate bhavati // 102 // jIvAnAm ejanAdi kriyA vaktavyatAmAhamUlam-'jIve NaM bhaMte ! sayA samiyaM eyai, veyai, calai, phaMdai, ghaTTai, khumbhai, udIrai, taM taM bhAvaM pariNamai ? haMtA, maMDiyaputtA! jIveNaM sayA :samiyaM eyar3a, jAva-taM taM bhAvaM pariNamai ! jAvaM ca NaM bhaMte ! se jIve sayA samiyaM jAva-pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavai ? No iNaTe sama? / se keNaTaNaM evaM vuccai-jAvaM ca NaM se jIve sayA sami yaM jAva-aMte aMtakiriyA na bhavai ? maMDiyaputtA ! jAvaM caNaM se jIve sayA samiyaM, jAva pariNamai, tAvaM ca NaM se jIve AraMbhai sAraMbhai, samAraMbhai, AraMbhe vai. sAraMbhe vaTTai, samAraMbhe vai, AraMbhamANe, sAraMbha mANe, samAraMbhamANe, AraMbhe nimitta ko lekara bhI vahAM karmakA AnA saMbhavita hotA hai| mArga meM calanA zarIra kA halana calana honA, cakSukA janmIlana nimIlana honA, Adi saba zArIrika kriyAe~ yoganimittaka hI hotI haiM-zramaNa nirgranthoM ke gyAraveM 11 pArahaveM 12 aura terahaveM 13 guNasthAnavartI jIvoM ke yaha airyApathika kriyA hotI hai isase vahAM bhI navIna karmoMkA Asrava hotA hai / sU0.2 // nimittaka arthopathikI kriyA zramaNa nigraMtho dvArA karAya che. te kAraNe paNa karmane Asrava thaI zake che. mArgamAM cAlavuM, zarIranuM halanacalana karavuM, A maTamaTAvavI, Adi saghaLI zArIrika kriyAo yoganimittaka ja hoya che; zramaNa nirca tathA agicAramAM, bAramAM ane temAM guNasthAnavatI jIvo A ryApathika kriyA karAya che. te ra tamA 5 navIna bhI re cha. // 22 // .. ... ... Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3.. u.3.3 bhavati ? nAyamarthaH samarthaH, na de samitam - yAvat-ante antakriyA naaTi sadA samitam yAvat - pariNamani, Arambhe, vartate, saMrambhe vartane samArabhamANaH, Arambhe vartamAnaH " vA ejanAdikriyAnirayaNa '"'" evama ucyate-yAvara sTIva maNTina ma A mAyane Ana naH samAnya bImArI hai taba taka kyA usa jIvaphI annAna meM phisa mukti hotI hai ? ( No NaTTe sama) putra nahI (sekeNaNaM bhaMte / evaM bucadda, jo jAti 971 Wi aMtakiriyA na bhavai) he bhadanta ! aisA Apa phiuna phArama hai ki jabataka vaha jIva sadA mamamamama meM kAMpatA hai tabataka yAvat usa jIva kI nahI hotI hai puttA ! jAva NaM se jIve sayA masi jAva mi NaM se jIve AraMbha, sAraMbha, samAraMbha AraMbha 4 samAraMbhe vaha) he maMDitaputra ! japataka zIghra sitA sahita banA rahatA hai, athavA rAga se maMgatA rahA una 2 bhAvoM rUpase pariNamatA rahatA hai, marataka aisA jIna paraMta karatA hai, saMraMbha karatA hai, samAraMbha karatA hai, AraM (1) bhAga parizubhe che, tyo sudhI te lavanI aMtasamaye -bharI ? (No iNaTTe samaTThe ) he bhaktiputra ! goSu' gAnatu' nahI bhuti thAmatA nathI. ( se keNaTuNaM bhaMte / evaM vara, jAne sayAsamiyaM jAtra aMte aMtakiriyA na bhavai ?) bAntA kAraNe kaheA che ke jyAM sudhI te jIva zarvAdathI yukata kahe che athavA kAde' '' che, (yAvat) tyAM sudhI te lavane bhukti bhajatI nathI ? (maMDiganA ) maMdi (jAva NaM se jIve sayA samiyaM jAtra pariNamaI' tA ghAMse nIce raMga, sAraMbhai, samAraMbhai, AraMbhe vaTTaDa, sAraMbhe vahai, samAraMge paTTa) nyA bha samita rahe che rAgadveSathI yukata rahe che, athavA rAgadveSa rUpamAM 'patA rahe che, upa-~ ryuMkata sa` bhAvA rUpe pariNamatA rahe che, tyAM sudhI te jIva mArA kare che, kare che, samArabha kare che, Ara MbhamAM pravRtta rahe che, : | pravRtta rahe * Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 544 bhagavatIya nda, pate, zupati, udaragata taM taM mAtraM pariNamati ? hanta, maNDitaputra jIpaH sadA samitam - panate, yAvat-caM taM bhAvaM pariNamati, yArama khalu madanya sa jIvaH sadA samitam yAvat-pariNamati, sAvana tasya jIvasya, aMte antakriyA sadA samita rAgAdi sahita arthAt rAgIpasahita hotA hai, athava (samiyaM ejate) rAgadveSa sahita kAMpatA hai / (yegraha) vizeSarUpa se athavA vividharUpa se kAMpatA hai / (cala) eka sthAna se dUsare sthAna para jAtA hai (kaMda) kucha calatA hai / athavA dUsare sthAna para jAkara punaH apane sthAnapara vApisa A jAtA hai (gha) sarva dizAoM me jAtA hai (khumbhaH) kSubhita pracalita hotA hai | ( udIra) prabalatA preraNA karatA hai / isa taraha jIva ( taM taM bhAvaM pariNamaha) kyA una una bhAvarUpa pariNamatA hai kyA ? (haMtA maMDiyaputtA ! jIve NaM sapA samiyaM ei, jAva taM taM bhAvaM pariNamada) hAM maMDitaputra ! jIva sadA rAgAdi sahita rahatA hai-athavA rAgadeSa sahita kAMpatA hai yAvat una 2 bhAvarUpa pariNamatA hai / (jAvaM caNaM bhaMte! se jIve sayA samidhaM jAva pariNama, tAvaM ca NaM tasma jIvassa aMte aMtakiriyA bhaMvara - ) he bhadanta ! jaba taka vaha jIva sadA samita rAgAdi sahita banA rahatA hai athavA rAga sahita kAMpatA hai yAvat una2 bhAvarUpa pariNamatA hAya he bheTale rAgadeSathI yukta hoya che ? athavA ( samiyaM ejate ) rAgadveSa sahita huye che ? (4yana re - zahanA artha TIDArthamA spaSTa yache, (veyara) vizeSajJaye athavA vividha zate 4 che ! (cala) me sthAnathI jIne sthAne laya ho ? (ka) ceDA pramANumA cAle che-athavA eka sthAnethI bIje sthAne jaine pharI ghAtAne sthAne paache| Ire che ? (ghaTTai) sarve hizAsabhAM laya che ? (subhai) * kSulita ayakti thAya che ? (udIrai) praNalatApUrva prerayA re he? A rIte lava (taM taM bhAvaM pariNamai) zuddha te te bhAvazye parizubhe che mare ? ( haMtA maMDiyaputtA ! ) DA, maMDitaputra ! (jIve NaM sayA samiyaM eyai, jAva taM taM bhAvaM pariNamai) va sahA rAgAdi sahita rahe che athavA zadreSa sahita kaMpe che ( yAvat.) te te bhAvarUpa riName che. ahIM yAvat ' padathI uparokata sUtrapATha grahaNa karavo joie. ( jAvaM ca NaM bhaMte ! se jIve sayAsamiyaM jAva pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvasa aMte ! aMtakiriyA bhavai ) DeM mahanta !" nnyAM sudhA tra sahA samitarAgAdithI yukta hoya che athavA zeSa sabitA 4the. che. (yAvat) te te bhAvazya . ( Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA. za. 3 u.3 sa.3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 547 sadA samitam no ejate, yAvat no taM taM bhAvaM pariNamati ? hanta, maNDitaputra ! jIvaH sadA samitam , yAvat-no taM taM bhAvaM pariNamati yAvacca khala bhadanta ! sa jIvo no ejate, yAvat-no taM taM bhAvaM pariNamati, tAvaca tasya jIvasya ante antakriyA bhavati ? hanta, yAvat-bhavati, tat kenArthena yAvattaya taka usa jIva kI (aMte) maraNa samaya meM (aMtakiriyA) mukti nahIM ho sakatI hai / (jIve NaM bhaMte ! sagA samiyaM No eyai, jAva No taM taM bhAvaM pariNamai) he bhadaMta ! jIva sadA rAgAdibhAva se yukta na ho athavA rAgadvepa sahita na kaMpe, yAvat usa usa bhAvarUpa na pariName, aisA ho sakatA hai kyA ? (haMtA maMDiyaputtA ! jIve NaM sayA samiyaM jAva no pariNamai) hA~ / maNDitaputra ! aisA ho sakatA hai ki jIva sadA rAgAdi bhAvasahita na rahe athavA rAgadveparUpa se vaha na kaMpe yAvat una2 bhAvarUpa vaha na pariName / (jAvaM ca Ne bhaMte se jIve no eyai, jAva no ta ta bhAvaM pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavaha)he bhadanta ! jabataka vaha jIva rAgAdisahita na rahe, athavA rAgadveSa rUpa se na kaMpe, yAvat una 2 bhAvarUpa na pariName, to kyA tabataka usa jIva kI maraNa samaya meM mukti ho sakatI hai? (haMtA jAva bhavai) hAM maNDiputra yAvat aise jIvakI mukti ho sakatI hai| (se keNaTeNaM jAva bhavai) he bhadanta ! aise jIvakI yAvat mukti parizubhato 2 che, (tAvaM ca NaM tassa jIvarasa aMte aMtakiriyA)tyAM sudhAta vane bha29 samaya bhujitanI prApti yatI nathI. (jIveNaM bhaMte ! sayA samiyaM No eyai, jAva No taM taM bhAvaM pariNamai ?) 3 mahanta / zumedhuM saMbhavI cha / sadA rAgAdi bhAvathI yukata na rahe, athavA rAgadveSa sahita na kare, (yAvata) ane upa yuta samasta lA3ye na parime tA maMDiyattA 13, bhAtiya ! bhaI saMvI zache (jIveNaM sayA samiyaM jAva No pariNamaI) 71 sahA rAjapathA / yuta na 29 athavA rAmadeSa sahita na the, (yAvata) mane upayuta samasta bhA13 ta na parizubhe. (jAvaM ca NaM bhaMte ! se jIve no eyai, jAva no taM taM bhAva pariNamai, tavaM ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavai ?) SHER ! yA sudhI te jIva rAgAdithI yukata na rahe, athavA rAgadveSa sahita na kaMpe, (yAvata) te te bhAvarUpe na pariName, tyAM sudhI te jIva maraNa samaye mukita pAmI zake che kharA? [haMtA jAva bhavai ] 1, bhaDitaputra ! savA 1 bhuti ta 4NU che. (se keNaTeNaM jAva bhavai 1) sahanta ! mA5 / 26 me 4 ch| mevA 04 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 546 . bhagavatI mANAnAm , bhUtAnAm, jIvAnAma, samAnAm duHsApanatamA, cocApana jUrApanatayA, teyApananayA, piTApanatayA, paritApanatayA parvate, taba tena maNDitaputra ! evam ucyate-yAyA sajIvaH sadAsamitam enate yAvatNamati, tApaya tasya nIrasya ante antakriyA na bhavati, jIvAkhala madana saMraMbha meM ghartatA hai, samAraMbha meM vartatA hai / isa taraha (bhAraMbhama sAraMbhamANe, samAraMbhamANe, AraMbhe vahamANe sAraMmai bahamANe samAraMbhe mANe) AraMbha karatA huA saMraMbha karatA huA samAraMbha karatA hu tathA AraMbha meM ghatemAna hotA huA, saMrabha meM yatamAna hotA samAraMbha meM vartamAna hotA huA yaha nIva (pahaNaM pANANaM bhUyA aneka prANiyoMko aneka bhUtokI (jIvANaM) aneka jIvoMkI (sattA aneka satcoM ko (durakhAvaNayAe) duHkhita hone meM (soyAvapNaya zoka se vyAkula hone meM (jarAvaNayApa) zokAtireka ke uddhAvana unake zarIra ko jIrNatA se yukta hone meM (tippAvaNayAe) unheM ! naraha se rulAne meM (piTAvaNayAe) piTAne meM (paridhAvaNayAe) pa tApanA se yukta hone meM (vai) kAraNa paDatA hai / (se tegaDeNaM mI yaputtA ! evaM bucai jAva ca Ne se jIve sayA samiyaM eyaha ja pariNamai) isa kAraNa he maNDitaputra maiMne aisA kahA hai ki yAra vaha jIva jayataka sadA samita rahatA hai athavA rAgadveSa sahita kaoNpa hai, yAvat una 2 bhAvarUpa pariNamatA hai (tAvaM ca NaM tassa jIva samAjamA pravRtta 22 cha. ( AraMbhamANe, sAraMbhamANe, samAraMbhamANe, A vaTTamANe sAraMbhe vahamANe samAraMbhe namANe) 21 zata mA2, 22 manasa raMbha karate, tathA AraMbhamAM, saMraMbhamAM ane samAraMbhamAM pravRtta rahetA te huM (vahaNaM pANANaM bhUyANaM) bhane AmAna, mane bhUtAna (jIvANa) anecha (sattANa) mane savAna (dukkhAvaNayAe) bhI yAbhAM, (soyAbaNayAe) zo! vyAzuSa yAmA, (jurAvaNayAe) zauti34 thAthI tenA zarIrane la 32vAna (tippAvaNayAe) tana ma. 2ani, (piTTAvaNayAe) bhAra bharAvAbhA, (pariya bhane paritApanA (403). pAnAM, (ghaTTaI) 12935 mata cha (se te deNaM maMDiyaputtA ! - evaM buccai .jAva ca NaM se jIve sayAM samIyaM eyaija pariNamai) bhati'11 452 meM se jyu- cha yA adhI rAgadeSa muzta 24 athavA dveSa sahita 4 cha. (yAvata) sarva bhAva Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u.3 sU.3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 549 'vartamAno vahUnAm prANAnAm , bhUtAnAma, jIrAnAm , satvAnAm aduHkhApanatayA, yAvat-aparitApanatayA vartate // sU0 3 // ___TIkA-maNDitaputraH kriyAdhikArAt jIvAnAm ejanAdi vaktavyatAM pRcchati 'jIveNaM bhaMte !' ityAdi / jIvaHkhala kim 'sayA' sadA sarvakAle nityamityarthaH samiyaM eyaha' samitaM rAgAdisahitam ejate gacchati / 'veyaI' vyejate ! vi. karatA hai, zokAkulita nahIM karatA hai, yAvat unheM paritApita nahIM karatA hai arthAt unheM duHkhI Adi hone meM vaha nimitta nahIM hotA hai| TIkArtha-maNDitaputra kriyA kA adhikAra cAlU hone se jIvoMkI ejanAdi kriyAoMke viSayameM prabhu se pUchate hai ki-'jIve NaM bhaMte !" ityAdi / he bhadanta ! jIca hamezA koI na koi kriyA karatA hI rahatA hai. aimA eka bhI kSaNa nahIM usakA nikalatA hai ki jisa kSaNameM yaha kriyA rahita ho / jahAM kriyA hai vahAM karmabaMdha hai / aura jahAM karmabaMdha hai vahAM saMsAra hai| isI abhiprAyako hRdayameM rakhakara maMDitaputra prabhu se pUcha rahe haiM ki jaba taka yaha jIva 'samiyaM eyaI' samita-rAgAdi rUpa se pariNata hotA hai, arthAt rAgadveSa Adi vikRta bhAvoM se yukta hotA rahatA hai athavA 'samiyaM eyai' rAgadveSa sahita kaMpita hotA rahatA hai tabataka isakI mukti nahIM hotI hai. isI prakAra se anya kriyApadoM ke sAtha bhI aisA hI saMbaMdha lagA lenA zakathI vyAkuLa karatuM nathI, (yAvata ) vyathA karatuM nathI. kahevAne bhAvArtha e che ke evo jIva tamane duHkhI karavAmAM kAraNabhUta banato nathI. te kAraNe evo jIva maraNa kALe mukita pAmI zake che. TIkAtha-kriyAne adhikAra cAlu hovAthI, maMDitaputra aNagAra ajanAdi kriyAmaanaa viSayamA mahAvIra prabhuna mA prabhAra pUche che-'jIveNaM bhaMte tyaahhe bhadanta ! jIva haMmezA kaIne kaI kriyA karate ja hoya che. evI eka paNa kSaNa hotI nathI ke jyAre te kiyAthI rahita hoya. jayAM kriyA che tyAM karmabaMdha hoya che. ane jyAM karma baMdha che tyAM saMsAra che. A vAta dhyAnamAM rAkhIne maDitaputra aNu2||2 maDAvIra prabhune pUche che , arya sudhA mA 'samiyaM eyai' rAga 3 pariNamate rahe che eTale ke rAgadveSa Adi vikRta bhAvovALa rahe che, athavA 'samiyaM eyaI gadeSa sahita pita thata29 cha, tyo sudhA tena bhuTitanI prApti thatI nathI e vAta zuM kharI che? bIjA kriyApade sAthe paNa A prakArane saMbaMdha Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 548 * mshniig bhavati ! maNDitaputra ! pApaNa sa jIvaH sadA samitaM no ejate, yAvat-no taM taM bhAvaM pariNamati, tAyaga sa jIyo no Aramate, nosaMramate, no samAramate, no Arambhe vartate, no saMramma vartate, no samArambhe vartate, anAramamANaH, asaMrabhamANaH, agamAramamANaH, ArambheJcartamAnaH, saMramme'vartamAnaH, samArammeho sakatI hai aisA Apa kisa kAraNa se kahate hai (mNddiyputsaa| jAyaM ca NaM se jove sayA samiyaMNo gayai, jAva no taM taM bhAvaM pariNamaha, tAvaM ca NaM se jIve No AraMbhai, no sAraMbhaha, No samAraMbhaha no AraMbhe vaha, no mAraMbhe vai, no samAraMbhe vahaha, aNAraM bhamANe, asAraMbhamANe, asamAraMbhamANe, Arabhe avaTTamANe, sAra bhe avamANe samAraMbhe avahaTTamANe, pahaNaM pANANaM, bhUyANaM, jIvANaM sattANaM adupakhAvaNayAe jAva aparitAvaNayAe cai) he maNDitaputra ! jaya taka vaha jIva sadA samita na rahe rAgAdi bhAvameM na varta, athavA rAgadveparUpa meM na kaMpe, yAvat usa usa bhAvarUpa na pariName, taba taka vaha jIva AraMbha nahIM karatA hai, saMraMbha nahIM karatA hai, samAraMbha nahIM karatA hai, AraMbha meM nahIM vartatA hai, saMraMbha meM nahIM vartatA hai, samAraMbha meM nahIM vartatA hai, isa taraha AraMbhase rahita huA, saMraMbha se rahita huA, samAraMbha se rahita huA vaha jIva aneka prANiyoM ko, aneka bhUtoMko, aneka jIvoMko, aneka sattvoMko duHkhita nahIM bhuti megA De cha ? (maMDiyaputtA ! jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM No eyai, jAva no taM taM bhAvaM pariNamai, tAvaM ca NaM se jIve No AraMbhai, no sAraM bhai No samAraMbhai, no AraMbhe vaTTa, no sAraMbhe vai, no samAraMbhe vai, aNAraMbhamANe, asAraMbhamANe, asamAraMbhamANe, Arabhe avamANe, sAra me avaTTamANe, samAraMbha avaTTamANe, bahaNaM pANANaM, bhUyANaM, sattANaM, adukkhA vaNayAe jAva aparitAvaNayAe vttttii)| maMDitaputra! jyAM sudhI te jIva sadA samita na rahe-rAgAdithI yukata na raheathavA rAgadveSathI AtmAne dUSita na kare, (kAvata) uparyukta samasta bhAva rUpe na pariName. tyAM sudhI te jIva AraMbha karato nathI, saMraMbha karatuM nathI, samAraMbha karatA nathI, AraMbhamAM pravRtta thatuM nathI, saMraMbhamAM pravRtta thatA nathI; samAraMbhamAM pravRtta thatuM nathI, A rIte AraMbha, saMraMbha ane samAraMbhathI rahita ane te jIva aneka prANio, aneka bhUtane, aneka jIvone ane aneka sattvone duHkhI karatuM nathI, Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameya candrikATIkA za. 3 u. 3 . 3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 549 9 vartamAno bahUnAm prANAnAm bhUtAnAma, jIvAnAm, satvAnAm aduHkhApanatayA, yAvat - aparitApanatayA vartate // sU0 3 // TIkA- maNDitaputraH kriyAdhikArAt jIvAnAm ejanAdi caktavyatAM pRcchati 'jIveNa bhaMte!' ityAdi / jIvaH khalu kim 'sayA' sadA sarvakAle nityamityarthaH samiyaM eyaha' samitaM rAgAdisahitam ejate gacchati / 'veyai' vyejate / vikaratA hai, zokAkulita nahIM karatA hai, yAvat unheM paritApita nahIM karatA hai arthAt unheM duHkhI Adi hone meM vaha nimitta nahIM hotA hai| TIkArtha - maNDitaputra kriyA kA adhikAra cAlU hone se jIvoMkI ejanAdi kriyAoMke viSayameM prabhu se pUchate hai ki- 'jIve NaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta / jIva hamezA koi na koi kriyA karatA hI rahatA hai. aisA eka bhI kSaNa nahIM usakA nikalatA hai ki jisa kSaNameM yaha kriyA rahita ho| jahAM kriyA hai vahAM karmabaMdha hai / aura jahAM karmabaMdha hai vahAM saMsAra hai| isI abhiprAyako hRdayameM rakhakara maMDitaputra prabhu se pUcha rahe haiM ki jaba taka yaha jIva 'samiyaM eyaha ' samita - rAgAdi rUpa se pariNata hotA hai, arthAt rAgadveSa Adi vikRta bhAvoM se yukta hotA rahatA hai athavA 'samiyaM eyaha' rAgadveSa sahita kaMpita hotA rahatA hai tabataka isakI mukti nahIM hotI hai. isI se anya kriyApadoM ke sAtha bhI aisA hI saMbaMdha lagA lenA zAkathI vyAkuLa karatA nathI, (yAvat ) vyathA karatA nathI. kahevAne bhAvArtha e che ke evo jIva temane du:khI karavAmAM kAraNabhUta khatA nathI. te kAraNe evo jIva bharaNu kALe mukita pAmI zake che. prakAra TIkA--kriyAnA adhikAra cAlU hArvAthI, maDitaputra aNugAra ajanAdi kriyAmonaa viSayabhAM bhahAvIra prabhune yA pramANe pUche che -' jIveNaM bhaMte !' tyaahi3 bhadanta ! jIva huMmezA koine koi kriyA karatA ja hoya che. evI eka paNa kSaNa hAtI nathI ke jyAre te kriyAthI rahita hAya. jyAM kriyA che. tyAM karyuM madha hoya che. ane jyAM karma mukhya che tyAM saMsAra che. A vAta dhyAnamAM rAkhIne matiputra aNugaar mahAvIra prabhune pUche che me kyA sudhI yA va 'samiyaM eyai' rAgAdi 3ye pariNamatA rahe che. eTale ke rAgadveSa Adi vikRta bhAvovALA rahe che, athavA 'samiyaM eyara' rAgadveSa sahita cita thato rahe che, tyAM sudhI tene bhuktinI Apti thatI nathI e vAta zruM kharI che ? bIjAM kriyApado sAthe paNa A prakAranA saMbadha Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 bhagavatIsarI bhavati ! maNDitaputra ! yAvara sa jIvaH sadA samitaM no ejate, yAvat-no taM taM bhAvaM pariNamati, tAvaga sa jIyo no Arabhate, nosaMramate, no samAramate, . no Arambhe yatate, no saMrambhe vartate, no samArambhe vartate, anAramamANaH, asaMrabhamANaH, alamAramamANaH, Arambhe'vartamAnaH, saMrambhe'vartamAnaH, samArammeho sakatI hai aisA Apa kisa kAraNa se kahate hai (mNddiyputtaa| jAyaM ca NaM se jove sayA samiyaM No eyada, jAya no taM taM bhAvaM pariNamaha, tAyaM ca NaM se jIve No AraMbhai, no sAraMbhai, No samAraMbhai no AraMbhe vaha, no sAraMbhe vahai, no samAraMbhe vaha, aNAraM bhamANe, asAraMbhamANe, asamAraMbhamANe, Ara bhe avahamANe, sArabhe avamANe samAraMbhe avahaTTamANe, pahaNaM pANANaM, bhUyANaM, jIvANaM sattANaM adu: khAvaNayAe jAva aparitAvaNayAe vai) he maNDitaputra ! jaya taka vaha jIva sadA samita na rahe rAgAdi bhAvameM na varta, athavo rAgadveSarUpa meM na kaMpe, yAvat usa usa bhAvarUpa na pariName, taba taka vaha jIva AraMbha nahIM karatA hai, 'saMraMbha nahIM karatA hai, samAraMbha nahIM karatA hai, AraMbha meM nahIM vartatA hai, saMraMbha meM nahIM vartatA hai, samAraMbha meM nahIM vartatA hai, isa taraha AraMbhase rahita huA, saraMbha se rahita huA, samAraMbha se rahita huA vaha jIva aneka prANiyoM ko, aneka bhUtoMko, aneka jIvoMkI, aneka satvoMko duHkhita nahIM bhuti bhagavI cha ? (maMDiyaputtA ! nAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM No eyai, jAva no taM taM bhAvaM pariNamai, tAvaM ca NaM se jIve No AraMbhai, no sAraM bhai No samAraMbhai, no AraMbhe vaTTai, no sAraMbhe vaTTai, no samAraMbhe vai, aNAraMbhamANe, asAraMbhamANe, asamAraMbhamANe, AraMbhe avaTTamANe, sAraMbhe avamANe, samAraMbha avaTTamANe, yahaNaM pANANaM, bhUyANaM, sattANaM, adukkhA vaNayAe jAva aparitAvaNayAe caTTai) he maMDitaputra ! jyAM sudhI te jIva sadA samita na rahe-rAgAdithI yukata na raheathavA rAgadveSathI AtmAne dUSita na kare, (kAvata) uparyukta samasta bhAva rUpe na pariName, tyAM sudhI te jIva AraMbha karato nathI, saMraMbha karatuM nathI, samAraMbha karatA nathI, AraMbhamAM pravRtta thato nathI, saMraMbhamAM pravRtta thato nathI, samAraMbhamAM pravRtta thata nathI, A rIte AraMbha, saMraMbha ane samAraMbhathI rahita bane te jIva aneka prANione. aneka bhUtane, aneka jIvone ane aneka sone duHkhI karato nathI, Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 3 su. 3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 551 padArthAntaraM pratipAdayati vA avaziSTakriyA saMgrahArthamAha ' taM taM bhAvaM pari " 'ti taM taM bhAvaM pariNamati ! utkSepaNA'vakSepaNA''kuJcanaprasArANAdikaM pariNAma mAnoti / epA~ca ejanAdibhAvAnAM kramabhAvitvena yugapadasambhavAt sAmAnyApekSayA 'sadA' ityuktam natu pratyekApekSayA, tathA 'jIve gaM' ityanena 'udIrai' kisI ko jabardastI se calatA haiM taba, athavA kisI anya padArthakA pratipAdana karatA hai taya, yaha jIva 'taM taM bhAvaM pariNamaha usa usa bhAvarUpa se svayaM pariNama jAtA hai / itanI hI kriyAoMko yaha jIva karatA rahatA haiM so bAta nahIM haiM kintu aura bhI kaI kriyAe hai jinheM yaha pratidina kiyA hI karatA hai jaise utkSepaNa, avakSepaNa, AkuJcana, prasAraNa Adi / ataH inhIM saba yahAM anukta kriyAoM ko saMgraha karaneke nimitta sUtrakArane 'taM taM' ityAdi pATha kahA hai| ye saba ejanAdi kriyArUpa bhAva jIva meM eka sAtha to hote nahIM hai krama aise hI hoteM hai parantu kisI na kisI samaya meM inameM se koi na koI kriyArUpa bhAvajIva meM avazya hI hotA rahatA hai. isI bAta ko sUcita karaneke liye sAmAnyarUpa se 'sayA' aisA pada prayukta kriyA hai / pratyeka kI apekSA se 'sadA' pada prayukta nahIM "kiyA hai / kyoM ki ina pUrvokta kriyArUpa bhAvoM meM se koI bhI bhAva sthirarUpa se sadA sthAyI nahIM rahatA hai / parantu inameM se kor3a na koI bhAva kisI na kisI samaya meM avazya rahatA hai / tathA jayAre kAIne jakhajastIthI calAve che tyAre, khathavA koi anya padAryanuM pratipAdana karatA hoya tyAre, te chatra 'taM taM bhAvaM pariNamai' te te Avazye pote parizubhI jAya che. jIva ATalI ja kriyAo karatA rahe che evuM nathI, paNa bIjI paNa aneka kriyAe pratidina karatA rahe che jemake ukSepaNu (kAi cIjane UMce phekavI), avakSepaNa, ApuM cana, prasaraNa vagerUM. te khadhI kriyAonA samAveza karavAne mATe sUtrakAre 'taM taM ' tyAdi sUtrapATha bhUdhyo che.: A saghaLA aijanAdi kriyArUpa bhAve jIvamAM eka sAthe te| thatA nathI. krame krame thayA kare che. paNa koi paNa samaye jIvamAM kaIne kArya kriyArUpa bhAvanuM astitva avasya hoya. vAtanuM sUthana 42vA bhATe sAmAnya3 'yA' pahane 5cetra karyo che. pratyekanI apekSAe 'sadA' padanA prayega karavAmAM AvyA nathI. kAraNa ke pUrvokta kriyArUpa bhAveAmAMthI kAI paNu bhAva sthirarUpe sadA TakatA nathI. paNa temAMthI hone odha lAvanuM astitva ardha bhae sabhaye avazya rahe hai tathA 'jIveNaM' yaha dvArA Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - -- - - bhagavatIya vidhaM vizeSaNaM ghA ejate gacchati 'calai' calati / sthAnAntara gacchati 'phadA' spandate / phizcit calati ! anyamadezaM gatvA punaH svasthAnamAgarachatiyA ghaTTara' ghaDate / sarvadizu saMcalati ! padArthAntaraM spRzativA, 'sumbha' zumyati ! pRthivoM pravizati ? kSobhayati vA udIrai' udIrayati ! prAvalyena prerayati / pAhiye rAgadvepa sahita kaMpita hotA rahatA hai| isakA tAtparya yaha hai ki mana, ghacana, phAya, ina tIna yogoM ke kampana ke sambandha se AtmapradezoM meM kampana kriyA hotI hai-isa kampana kriyA se AtmAmeM navIna pharmophA Asrava hotA hai| 'yaha' vividharUpa se athavA vi. zeparUpa se kaMpana hotA hai isakA tAtparya yahahai ki AtmA meM jaya AtadhyAna raudradhyAna AdikI prayalatA rahatI hai usa samaya azubhAdirUpa pariNati kI vizeSatA se rAMgAdibhAvarUpa kapAyoMkI vizeSarUpa se pracalatA ghar3ha jAtI hai taba AtmapradezoM meM aura adhika sakampatA A jAtI hai isase Asrava meM bhI adhikatA A jAtI hai 'calai' eka sthAna se dUsare sthAna meM jIva jaya gamana karatA hai taya, 'phaMdaI' kucha calatA hai, arthAt dUsarI jagaha jokara punaH jaba apane sthAna para AtA hai taya, 'ghaTTai' samasta dizAo meM gamanAgamana karatA hai taba, athavA kisI padArthAntara kA sparza karatA hai tatha, 'khulbhai' kSobhako prApta hotA hai, athavA .jamIna ke nIce utaratA hai, yA kisI anya jIvako kSubhita karatA hai taba samajI levo. "rAgadveSa sahita kaMpita thavA ' nuM tAtparya nIce pramANe che-mana, vacana ane kAya e traNa beganA kaMpananA saMbaMdhathI AtmapradezamAM kaMpana kriyA thAya che. mApanaSThiyAthI mAtmAmA navIna bhAnA bhAsapa (32) thAya che. 'veyaI vividha rUpe athavA vizeSarUpe kaMpana thavAnuM tAtparya nIce pramANe che - jyAre AtmAmAM AdhyAna, raudragsAna AdinI prabaLatA rahe che tyAre aMzubhAdirUpa pariNutinI vizeSatAthI rAgAdi bhAvarUpa kaSAyonI prabaLatA paNa vadhI jAya che. tyAre AtmapradezomAM adhika sakaMpatAne anubhava thAya che. te kAraNe karmono Asava paNa adhika abhAbhA yAya che. 'calai' cyAre 74 sthAneyI moThe sthAna gamana to DAya cha, 'phaMdAi' bhI kyAme na yAtane sthAna pAchI re cha, 'ghaTara nyAre jIva badhI dizAomAM avarajavara karato hoya che tyAre athavA keI bIjA padArthane spaza ratalAya che tyAre, 'khubamaI', nyAre 71 kSumita thAya che tyAre mayA bhAnabhAnIya utare che tyAre, bhayakA ganya vana kSusita re che tyAre, 'sadIDa Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.3 sU. 3 jIvAnAM ejanAdi kriyAnirUpaNam 553 NAt vyejate, calati, spandate, ghaTTate, zubhyati, udIrayati, iti saMgrAhyam / maNDitaputraH punarvizepaM pRcchati-'jAvaM ca NaM bhaMte !' ityAdi / yAvat ca khalu tAtparya kahane kA yaha hai ki prabhune maMDitaputra ko aisA samajhAyA hai ki yaha bAta ThIka hai ki nizcayanaya kI mAnyatAnusAra jIva bilakula zuddha buddha AdirUpa hai-parantu phira bhI vaha vyavahAra nayakI apekSA se vaibhAvika pariNatirUpa pariNama jAtA hai / kyoM ki yaha anAdikAlase rAgAdi bhAvarUpa bana rahA hai| isI kAraNa yaha ejanAdika kriyAe~ karatA rahatA hai / nizcaya naya to jIva kA vAstavika nija svarUpa kyA hai-yahI kahatA hai / isase vinA sAdhana juTAye hama vaise hI bana jAveMge aisA to mAnA nahIM jA sktaa| kyoM ki azuddhatA to lagI calI A rahI hai ataH yaha . azuddhatA dUra ho jAve to nizcaya naya kahatA hai ki yaha AtmA zuddhabuddha Adi nija svarUpa ko prApta kara letA hai kyoM ki isakA nijasvarUpa aisA hI hai / hama dhanI haiM isase isakA tAtparya aisA to hotA nahIM haiM ki hama akarmaNya baneM caiThe raheM / Aya AdikA kucha sAdhana na kreN| isa taraha jIva-saMyogI jIva-jaya ejanAdi kriyAe~ karatA hai taya vaha kriyA janya karmoM dvArA baMdha jAtA hai / ataHvaha yAta mAnanI cAhiye ki jIva jaba taka yogaviziSTa hai-tabataka vaha bhAvarUpe pariName che. A kathanane bhAvArtha nIce pramANe che-e vAta barAbara che ke nizcayanayanI mAnyatA anusAra jIva taddana zuddha, buddha Adi guNAvALe che. paraMtu vyavahAra nayanI apekSAe te vaibhAvika pariNatirUpe pariNamI jAya che, kAraNa ke te anAdi kALathI rAgAdi bhAvarUpa banI rahyo che. te kAraNe ja te ajanAdika kriyAo karate rahe che. nizcaya naya te jIvanuM vAstivika svarUpa kevuM che. eja kahe che. tethI kaI paNa nimitta maLavA chatAM paNa tenuM ja svarUpa jaLavAI raheze ema te kahI zakAya nahIM. azuddhatA te pAchaLathI AvatI rahe che. je te azuddhatA dUra thaI jAya te AtmA zuddha, buddha, nirvikAra Adi nijasvarUpane prApta karI le che, evI nizcaya nayanI mAnyatA che. kAraNa ke AtmAnuM nija svarUpa te evuM ja che. dhAre che ke mANasa paisAdAra hAya. evA mANase navarA besI rahevuM joIe, ema te kahI zakAya nahIM. teNe paNa Avaka meLavavAnA upAya karavA ja joIe. eja pramANe saMgI jIva jyAre AjanAdi kriyAo kare che, tyAre te kriyAjanya karmo dvArA baMdhAI jAya che. tethI e vAta mAnavI joIe ke jIva jyAMsudhI yogayukta che tyAM sudhI te sadA keine Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - 552 magaratIya yadyapi sAmAnyato jIvagrahaNaM kata tayApi yogyatayA sayogaeva jIvo ahI. tanyaH, ayogasya ejanAderabhAvAt , manoyogaH, vacanayogaH kAyayogazca vodhyaa| bhagavAnAha - 'iMtA maMdigaputA / ityAdi / inta, nadeva spaTayatijIveNaM sayA' ityAdinA, jIvaH khala sadA 'samiyaM samitam 'eyaI ejate phampate 'jAya taM-taM mAvaM pariNamaI' yAvat tataM bhAvaM pariNamati yAvatkara'jIveja aisA jo sAmAnyarUpa se jova padakA pATha diyA gayA hai. usase yadyapi sAmAnyarUpa jIyakA hI grahaNa hotA hai-phira bhI yahAM sAmAnya jIvakA grahaNa na karake yogaviziSTa jIvakAhI grahaNa karanA cAhiye-kyoM ki yoga viziSTa jIva ke hI ye ejanAdi kriyAe~ hotI ha-ayoga ke nahIM / ayoga avasthA meM ye ejanAdika kriyAe~ isa 'liye nahIM hotI hai ki inakA sambandha mana, vacana aura kAyarUpa yogakI pravRttise rahatA hai / ayogIke ye mana vacana Adi yoga hote nahIM hai / praznakartA maMDitaputrakA abhiprAya aisA hai ki jIva nizcaya napase bilakula zuddhavuddhaniraMjananirvikArAnandasvarUpa mAnA gayA hai| taba kyA jIva meM ye azuddhapariNatirUpa ejanAdika kriyAe~ hotI hai aura jIva kyA ina2 kriyArUpa bhAvoM meM pariNama jAtA hai ? to isakA uttara dete hue pramu una-maMDitaputra se kahate haiM ki-hatA maMDiyaputtA! jIveNaM sayA saMmiyaM eyai jAva taM taM bhAvaM pariNamai) hAM maMDitaputra! jIva sadA parAgadveSa pUrvaka kAMpatA hai yAvat vaha usa2 bhAvarUpa pariNamatA he je ke jIva zabdane sAmAnya jIvarUpe grahaNa karavAmAM Ave che, paNa ahIM sAmAnya jIva levAne badale cAgaviziSTa jIva ja grahaNa karavAnuM che, kAraNa ke saMyama jIva ja e ajanAdi kriyAo kare che-garahita jIva e kriyAo karatuM nathI. aga avasthAmAM te kriyAo na thavAnuM kAraNa e che ke temane saMbaMdha mana, vacana ane kAyarUpa yoganI pravRttithI ja rahe che.. agIne mana vacana Adi vega hotA nathI. prazna pUchanAra maMDitaputra aNugAranI mAnyatA evI che ke jIvane nizcayanayanI ape, kSAe zraddha, buddha, niraMjana, nirvikAra ane AnaMda svarUpa mAnavAmAM Avela che. te , za jIva dvArA azuddha pariNatirUpa ajamAdi kriyAo thAya che kharI? ane zuM jIva 'teM te kriyArUpa bhAvarUpe pariName che khare? temanA A praznano uttara ApatA mahAvIra prabhu kahe che ke tA maMDiyAcA ! jIveNaM sayA:samiyaM eyai jAva taM taM bhAvaM pariNamai' DA, bhArata sa rASay4 apita thAya che, (yAvata) ane, 71.teta Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramaiyacandrikA TIkA za.3 u.3 su. 3 jIvAnAM ejanAdi kriyAnirUpaNam 553 .NAda vyejate, calati, spandate, ghaTTate, zubhyati, udIrayati, iti saMgrAhyam / maNDitaputraH punarvizepaM pRcchati-'jAvaM ca NaM bhaMte !! ityAdi / yAvat ca khalu tAtparya kahane kA yaha hai ki prabhune maMDitaputra ko aisA samajhAyA hai ki yaha bAta ThIka hai ki nizcayanaya kI mAnyatAnusAra jIva bilakula zuddha buddha AdirUpa hai-parantu phira bhI vaha vyavahAra nayakI apekSA se vaibhAvika pariNatirUpa pariNama jAtA hai / kyoM ki yaha anAdikAlase rAgAdi bhAvarUpa bana rahA hai / isI kAraNa yaha ejanAdika kriyAe~ karatA rahatA hai / nizcaya naya to jIva kA vAstavika nija svarUpa kyA hai-yahI kahatA hai / isase vinA sAdhana juTAye hama vaise hI yana jAveMge aisA to mAnA nahIM jA sakatA / kyoM ki azuddhatA to lagI calI A rahI hai ataH yaha . azuddhatA dUra ho jAve to nizcaya naya kahatA hai ki yaha AtmA zuddhabuddha Adi nija svarUpa ko prApta kara letA hai-kyoM ki isakA nijasvarUpa aisA hI hai / hama dhanI haiM isase isakA tAtparya aisA to hotA nahIM haiM ki hama akarmaNya baneM baiThe raheM / Aya AdikA kucha sAdhana na kreN| isa taraha jIva-saMyogI jIva-jaya ejanAdi kriyAe~ karatA hai taba vaha kriyA janya karmoM dvArA paMdha jAtA hai / ataHvaha yAta mAnanI cAhiye ki jIva jaya taka yogaviziSTa hai-tabataka vaha bhAvarUpe pariName che. A kathanane bhAvArtha nIce pramANe che-e vAta barAbara che ke nizcayanayanI mAnyatA anusAra jIva taddana zuddha, buddha Adi guNavALe che. paraMtu vyavahAranayanI apekSAe te vaivika pariNatirUpe pariNamI jAya che, kAraNa ke te anAdi kALathI rAgAdi bhAvarUpa banI rahyo che. te kAraNe ja te ajanAdika kriyAo karate rahe che. nizcaya naya te jIvanuM vAstivika svarUpa kevuM che. eja kahe che. tethI koI paNa nimitta maLavA chatAM paNa tenuM eka svarUpa jaLavAI raheze ema te kahI zakAya nahIM. azuddhatA te pAchaLathI AvatI rahe che. je te azuddhatA dUra thaI jAya te AtmA zuddha, buddha, nirvikAra Adi nijasvarUpane prApta karI le che, evI nizcaya nayanI mAnyatA che. kAraNa ke AtmAnuM nija svarUpa te evuM ja che. dhAro ke koI mANasa paisAdAra hoya. evA mANase navarA besI rahevuM joIe, ema te kahI zakAya nahIM. teNe paNa Avaka meLavavAnA upAya karavA ja joIe. eja pramANe saMgI jIva jyAre AjanAdi kriyAo kare che, tyAre te kriyAjanya karmo dvArA baMdhAI jAya che. tethI e vAta mAnavI joIe ke jIva jyAMsudhI gayukta che tyAM sudhI te sadA kene Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 554 maagii he bhadanta ! yAvatkAlaparyantaM khalu 'se nIce sa jIvaH 'sayA' sadA samiya jAra-pariNamaI' samitaM yAvat-pariNamati, yAvan pharaNAt 'enate utpArabhya -taM bhAvam' ityantaM saMgrAhAm' 'tAvaM ca Na' tAvaya khala tAvatkAlaparyantam 'tassa jIvassa' tasya jIvasya aMte aMta kiriyA bhavai?' ante antakriyA bhavati, ante-maraNasamaye antakiyA saphalapharmakSayarUpA bhavati ? kim ? eja. nAdi kriyAyuktasya jIvasyAntasamaye mokSo bhavati na vA iti praznaH / bhagasadA kisI na kisI kriyA kA karttA hai aura phartA hone se vaha usa 2 bhAvarUpa pariNamatA rahatA hai gahI pAta vyavahAranaya yatAtA hai| isa prakAra prabhukA pratipAdana sunakara maMDitaputra prabhuse punaHprazna karate hai 'jAva ca NaM bhaMte ? jIve sayA samiyaM jAva pariNamaha, tAvaM caNaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavaI' he bhadaMta . hamane yaha samajha liyA hai ki jIva sadA ejanAdika kriyAe~ karatA rahatA haiisase ina kriyAoM ke karane se usakA kyA bigADa ho sakatA hai? anta meM ye saba kriyAe~ usakI chUTa jAveMgI-aura vaha akriya banakara mukti ko prApta kara legA yahI pAta isa sUtrapATha dvArA ve pradarzita kara rahe haiM ki-he bhadanta ! jayataka yaha jIva sadA * rAgadveSa rUpa meM kaMpatA hai yAvata usa 2 bhAvarUpa pariNamatA rahatA hai, taba. taka kyA isakI anta meM-maraNa samaya meM, antakriyA-sakalakarmarUpa mukti ho jAtI hai kyA? yahAM para bhI yAvat padase 'dhyejate' Adisamasta kriyApada grahaNa kiye gaye haiN| tAtparya pUchane kA-yahI hai ki jIva ejanAdika kriyA viziSTa jIvakI anta samaya meM mukti hotI kei kriyAne kartA banate hoya che, ane kriyAne katAM hovAne kAraNe jIva te te bhAvarUpe pariNamate rahe che, eja vAta vyavahAra naya batAve che. A prakAranuM pratipAdana sAmanAne bhAtiputra magAra mahAvIra prabhune mA pramANe pUche -'jAvaM ca NaM bhaMte! jIve sayA samiyaM jAva pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvamsa aMte, kiriyA bhavaha? mahanta ! me pAta to rAma2 samaons 83 04 saha mAnA kriyAo karatA rahe che. A kriyAo karavAthI tenuM zuM bagaDI javAnuM che? ane te tenI te badhI kriyAo baMdha paDI jaze, ane te akraya thaine mekSa prApta karaze, eja vAta A sUtra dvArA teo prakaTa kare che. have praznananuM tAtparya ApavAmAM Ave chehe bhadata ! jyAM sudhI jIva rAgadveSathI yukta rahe che, (vAva) upara kahelA te te bhAvarUpe pariNamate rahe che, tyAM sudhI ane (maraNakALe) te (antakriyA-sakala karmanA Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 3 sU0 3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 855. cAnAha - 'no iyaNaTTe samahe ' nAyamarthaH samarthaH naivaM bhavitumarhati, 'se keNaheNaM evaM bucar3a' tat kenArthena kena hetunA evam ucyate- 'jAvaM ca NaM se hai ki nahIM ? isakA uttara dete hue prabhu maMDitaputra se kahate haiM ki 'No iNaTTe samaTThe' he maMDitaputra | aisA mata samajhanA ki saMyogI jIva ejanAdika kriyAviziSTa banA rahe aura usakI anta meM mukti ho jAve / kyoM ki ye ejanAdika kriyAe~ usakI mukti prApti meM use vAdhaka kAraNa haiM / inakA AcaraNa karanevAlA jIva AraMbha Adi meM pravRttizIla rahatA hai / ataH anta meM bhI vaha ina kriyAoM se rahita nahIM bana sakatA | yahAM para aisI AzaMkA nahIM karanI cAhiye ki 'ye ejanAdika kriyAe~ jisa bhava meM yaha jIvaM vartamAna thA usa bhava se saMbaMdhita thIM aura jaba vaha bhava usakA chUTa gayA- . to ye ejanAdika kriyAe~ bhI antameM usase chUTa gaI ataH una ejanAdika kriyAoM se chUTA huA vaha vyakti anta meM mukti ko prApta kyoM nahIM karegA 'avazya karalegA' kyoM ki ina kriyAoM kA saMbaMdha vivakSita bhava se nahIM hai, kintu manavacana kAyarUpa yoga se hai / jaba taka koI bhI yoga jIva ke sAtha rahegA tabataka usakI sakalakarmakSayarUpa mukti nahIM ho sakatI hai / isI bAta ko prabhu se kSayarUpa mekSa prApta karI zake che kharA ? eTale ke aijanAdi kriyAthI yukta jIva ante mukti prApta kare che ke nahIM ? mahAvIra prabhu temanA A praznananA A pramANe javAba mAye - 'No iNaTTe samadve ' De maMDitaputra menuM janatu nathI. saMyogI vnnAdika kriyAo karyA ja kare ane ante tene mukita maLI jAya, evuM khanI zakatu nathI. kAraNu ke te ajanAdika kriyAo ja mekSa prAptimAM naDatara rUpa mane che. te kriyAe karate jIva AraMbha AphrimAM pravRtta rahyA kare che. tethI ante (maraNakALe) te e kriyAothI rahita banI zakatA nathI. ahIM evI zaMkA na karavI joIe ke e ajanAdika krivA, je bhavamAM te jIva rahelA hatA eja bhava sAthe sabaMdhita hatI, ane jyAre tene te bhava purA thai gayA tyAre te ajanAdika cAcyA paNu chUTI gai. tethI te kriyAothI rahita khanele jIva ante (maraNakALe) mukita kaima prApta na kare ?' te te zaMkAnuM nIce pramANe samAdhAna karI zakAya-te kriyAonA sakhadha cAlu bhava sAthe nathI paNu mana, vacana ane kAyarUpa cege sAthe che. jyAM sudhI kAi paNa cega jIvanI sAthe raheze tyAM sudhI samasta karmonA kSayarUpamukitanI prApti te karI zakaze C Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 . . . . . bhagavatImatre he bhadanta ! yAyatkAlaparyanta khalu 'se jIve' sa jIvaH 'sayA' sadA samiyaM jAtra-pariNamaI' samitaM yAvat-pariNamati, yAra karaNAra 'ejate ityAramya - taM taM bhAvam' ityantaM saMgrAhAm' 'tAvaM ca NaM' tApama khala tAvatkAlaparyantam 'tassa jIvassa' tasya jIvasya aMte bhaMta phiriyA bhavai ?' ante antakriyA bhavati, ante-maraNasamaye antakriyA sakalakarmakSayarUpA bhavati? kim ? ena. nAdi kriyAyuktasya jIvasyAntasamaye mokSo bhavati na vA iti mnH| bhaga. sadA kisI na kisI miyA kA kartA hai aura kartA hone se vaha usa 2 bhAvarUpa pariNamatA rahatA hai grahI yAta vyavahAranaya batAtA hai / isa prakAra prabhukA pratipAdana sunakara maMDitaputra pramuse punaHprazna karate hai 'jAva caNaM bhaMte ? jIve sayA samiyaM jAva pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavaI' he bhadaMta . hamane yaha samajha liyA hai ki jIva sadA ejanAdika kriyAe~ karatA rahatA haiisase ina kriyAoM ke karane se usakA kyA bigADa ho sakatA hai? anta meM ye saba kriyAe~ usakI chaTa jAyeMgI-aura vaha akriya vanakara mukti ko prApta kara legA yahI bAta isa sUtrapATha dvArA ve pradarzita kara rahe haiM ki-he bhadanta ! jayataka yaha jIca sadA rAgadveSa rUpa meM kaMpatA hai yAvat usa 2 bhAvarUpa pariNamatA rahatA hai, taba taka kyA isakI anta meM-maraNa samaya meM, antakriyA-sakalakarmarUpa mukti ho jAtI hai kyA ? yahAM para bhI yAvat padase 'vyejate' Adisamasta kriyApada grahaNa kiye gaye haiN| tAtparya pUchane kA yahI hai ki jIva ejanAdika kriyA viziSTa jIvakI anta samaya meM mukti hotI ke kriyAne kartA banate hoya che, ane kriyAno kartA rahevAne kAraNe jIva te te bhAvarUpe pariNamate rahe che, eja vAta vyavahAra naya batAve che. A prakAranuM pratipAdana sajAne bhalitapuna maY2 maDAvIra prabhune mA prabhArI che che-'jAvaM ca NaM bhaMte ! jIve sayA samiyaM jAva pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvarasa aMte. kiriyA a7 he bhadata che e vAta te barAbara samajAI gaI ke jIva saMdaaijanAdika kriyAo karatA rahe che. A kriyAo karavAthI tenuM zuM bagaDI javAnuM che? aMte seM tenI te badhI kriyAo baMdha paDI jaze, ane te akraya thaIne mokSa prApta karaze, eja vAta A sUtra dvArA teo skaTa kare che. have mananuM tAtparya ApavAmAM Ave chehe bhadanta ! jyAM sudhI jIva rAgadveSathI yukta rahe che, (kAvata) upara kahelA te te bhAvarUpe pariNamate rahe che, tyAM sudhI anta (maraNALe) te (antakiyA)-sakala karmanA Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u.3 sU. 3 jIvAnAM ejanAdi kriyAnirUpaNam 557. rabhaI' samArabhate tAneva uparyuktajIvAn paritApayati pIDayati, iti prathama vAkyam / taduktam 'saMkappo saMraMbho paritAvakaro bhave samAraMbho / AraMbha, uddacao sanvanayANa visuddhANaM' ti / 'saMkalpaH saMrabhbhaH paritApakaro bhavet samArambhaH Arambha uvakaH sarvanayAnAM vizuddhanAm ' iti / punarapyAha-saMrabhbhaH sakapAyaH paritApanayA bhavet samArambhaH / ArambhaH prANyupamardanam , trividhoyogastato. jJeyaH' ityuktam / kriyA kriyAyatoH kathazcibhedaM svIkRtya tayoH sAmAnAdhi- . karaNyena upayuktasUtradvArA pratipAdanaM kRtam, atha kathaJcittayormedapakSamAdAya unako pIDita karane lagatA hai| yaha prathama vAkya hai| kahAbhI haiMsaMraMbha zabda kA artha saMkalpa haiM, pIr3ita karanA isakA nAma samA.. raMbha hai aura virAdhanA karanA isakA nAma AraMbha hai yaha samasta vizuddha nayoM kA mata hai aura bhI kahA hai- kapAya sahita honA isakA nAma saMraMbha haiN| jIvAM ko paritApita karanA isakA nAma samAraMbha hai| aura prANiyoM kA upamardana karanA isakA nAma AraMbha hai| kriyA aura kriyAvAn meM kathaMcit abhedapakSa ko lekara yaha kathana kiyA gayA hai| arthAt- kriyA-AraMbha samAraMbha Adi kriyAe~ aura inheM karanevAlA jIva ye do vastue~ bhinna2 nahIM hai kisI apekSA eka hI hai- isa taraha una donoM meM abheda mAnakara samAnAdhikaraNa: tArUpa se upayukta sUtradvArA sUtrakAra ne yaha pratipAdana kiyA hai aura jaba ina donoM meM kathaMcit bheda pakSa svIkAra kara liyA jAtA hai hoya che. AraMbha kare eTale pRthvIkAya Adi ne upadrava thAya evI pravRtti karavI. saMraMbha kare eTale temanI virAdhanA thAya evI pravRtti karavI, ane samAraMbha kare eTale temane pIDA pahoMcADavAnI pravRtti karavI. kahyuM paNa che ke-saMraMbha eTale saMka95, samAraMbha eTale pIDita karavuM te, ane AraMbha eTale virAdhanA karavI, A samasta vizuddha ane mata che. vaLI kahyuM paNa che ke kaSAya sahita hovuM enuM nAma ja saMraMbha che. jene paritApanA (vyathA) pahoMcADavI tenuM nAma samAraMbha che, ane prANIonuM upamardana karavuM tenuM nAma AraMbha che. kriyA ane diyAvAnamAM abhedanI apekSAe A prakAranuM kathana karavAmAM AvyuM che eTale ke AraMbha, samAraMbha Adi kriyAo ane te kriyAo karanAra chava, keI judI judI vastuo nathI paNa eka ja che. A rIte te bannemAM abheda mAnIne samAnAdhikaraNanA rUpe uparyukta sUtra dvArA sUtrakAre e vAtanuM pratipAdana karyuM che. je temanI vacce saheja paNa bheda hevAnI vAta svIkAravAmAM Ave te Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIya jIce sapA samipaM nAya-aMte aMta kiriyA na mavaI' yAvana khala sa jIkA sadAsamitaM yAvat-ante antakriyA na bhavati ? yAvatkaraNAda-ejate' vyaMjate, calati, spandate, ghaTane, zubhyati, udIrayati, taMta mAvaM pariNamati tAvara khalu tasya jIvasya' iti saMgrAyam / . bhagavAnAra 'maDitaputtA!' ityaadi| he maNDitaputra ! 'jAyaM ca NaM se jIye' yAvara khala sa jIvaH 'sayA samiyaM' sadA nitya samitam rAgAdiyuktam 'jAva-pariNamai' yAvat pariNamati ejanacalana spandanAdi tataM bhAvaM pAmoti, yAvatpadena uparyuktam ejanAdi sarva saMta bhAvam' iti saMgrAyam / 'tA ca NaM se nIce vAtraca khalu sa uparyukta kriyAvAn jIvaH 'AraMbhaI' Arabhate-pRyivyAdi jIvAna upadravayitum ceSTate sabhaddho bhavati, 'tataH 'sAraMbhai' saMrabhate nepAM virAdhanAya saMkalpaM karoti tataH 'samA samajhane ke liye maMDitAna prabhu se pUchate haiM ki-'se keNaNaM evaM cucaha jAvaM ca NaM se jIve sathA samiyaM jAva aMte aMtakiriyA na bhavaI' he bhadanta ! jayatapha jIva ejanAdika kriyAe~ karatA rahatA hai aura usa2 bhAvarUpa se pariNamatA rahatA hai tabataka usa jIva kI anta meM mukti nahIM hotI hai aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ? taba isakA samAdhAna karate hue prabhu maMDitaputrako samajhAte haiM-ki he maMDitaputra ! 'jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM eyai jAva pariNamai, tAvaM ca NaM se jIve AraMbhaI' jabataka vaha jIva rAgAdika rUpa se pariNamatA rahatA hai yAvat usa usa bhAvarUpa se apane Apako. pariNamAtA rahatA hai- tabataka vaha jIva AraMbha pRthivyAdika - jIvoM ko upadravita karane ke liye sannaddha ho jAtA hai bAda meM 'sAraMbhaI' unakI virAdhanA karane ke liye saMkalpa karatA hai, bAda meM 'samAraMbhaI' nahIM me pAtaveM // 2. samapAna bhATe bhAntiputra nAyanA prazna cha-'sekeNadeNa evaM buccai jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM jAva aMte aMtakiriyAna bhavai ?' bhadata ! Apa zA kAraNe evuM kahe che ke jyAM sudhI jIva rAgadveSathI yukata hoya che. ane uparyuMkata pratyeka bhAvarUpe pariNamato hoya che, tyAM sudhI antakALe tene mukita bhagatI nathI ? tara-maMDiyaputtA "De bhAtidhuna.! "jAvaM caNaM se jIvesayA samiyaM jAva pariNamai, tAvaM ca NaM se jIve AraMbhai yo sudhA te sAthI yukata rahe che (kAvata) ane te te bhAvarUpe pariNamate rahe che, tyAM sudhI te jIva mAsa 42to ya..cha, 'sAraMbhaI' 20 42 DAyathe, 'samAraMbhai' sabhAmaratA Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 3 sU. 3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 559 vartamAnaH pravartamAnaH, 'bahUNaM pANANaM' bahUnAm mANAnAm ' cahUNaM bhUyANaM ' bahUnAM bhUtAnAm taduktaM prANAH dvitricatuH moktAH bhUtAstu taravaH smRtAH / jIvAH paJcendriyaH proktAH zeSAH sattvA udIritAH iti " " bahUNaM jIvANaM' bahUnAM jIvAnAm 'sattANaM' sattvAnAm prANinAm prANAHdvIndriyAdayaH, bhUtA vanaspatayaH, jIvAH paJcendriyAH, satvAH pRthivyAdayaH, vAyukAyaparyantAzcatvAraH 'dukkhAvaNayAe' duHkhApanatAyAm duHkhAnAm ApanA prApaNA duHkhApanA tasyAbhAvaH tasyAM maraNarUpaduHkhamApaNAyAm ityarthaH yadvA - iSTaviyogAdi duHkhahetuprApaNAyAm 'soAvaNayAe ' zocApanatAyAM zokamApaNAyAm dainyamApaNAyAm tathA 'jUrAvaNayAe ' jUrApanatAyAM zokAtirekeNa zarIrajIrNatA prApaNAyAm ' tippANayAe ' tepApanatAyAm atizokAd nayanAthumukhalAlA dikSaraNamApaNAyAm 'piTTAvaNayAe ' mANe' saMrambha meM pravRttivAlA huA 'samAraMbhe vahamANe' samArambha meM vartamAna huA 'haNaM pANANaM' aneka prANiyoMko dvIndriya teindriya aura caturindriya jIvoM ko- 'bhUyANaM' aneka bhUto ko vRkSoM ko 'jIvANaM' aneka jIvoM ko-paMcendriya prANiyoM ko- 'sattANaM' aneka satvoM ko pRthivyAdika jIvoM ko 'dukkhAvaNayAe' duHkhI karane meM, athavA iSTaviyoga Adi duHkha ke hetuoM ko utpanna karane meM 'soyAcaNayAe' zokAkulita karane meM dInatA utpanna karane meM, tathA jUrAvaNayAe' zoka kI adhikatA se zArIrika jIrNatA utpanna karane meM tippANavAe ' zoka kI adhikatA ho jAne ke kAraNa AMkhoM se AMsuoM ke bahAne meM, tathA mukha se lAla nikalavAne meM 'piTThAvaNayAe ' pravRtta rahete te jIva ( cahuNaM pANANaM ' ne prAlIyone-dvIndriya, trIndriya a yaturindriya vo,' bhUyANaM' ane bhUtAne ( vanaspatimone ), jIvANaM " sane chvAne yathendriya Amanei, 'sattANaM ' aneka sattvAne ( pRthvIkAya akAya tejaskAya ane vAyukAyanA jIvene dukhAvaNayAe ' du:bhI uravAmAM athavA iviyeAga Adi duHkhanA hetuSmA utpanna karavAmAM " soyAvaNayAe , zoahuNa karavAmAM dInatA utpanna karavAmAM, tathA " adhika zAkanuM kAraNu yehA urIne zArIriGa tA utpanna khobhA, 'vippAvaNayAe ' zounI adhikatAne kAraNu AMkhamAMthI AMsu paDAvavAmAM tathA mukhamAMthI lALa jharAvavaamaaN, ' piTThAvaNayAe ' tabhAyA, thAyaDa Ahi tene bhAvAbhA, 'pariyAvaNayAe " jUrAvaNayAe " Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 bhagavatIce ? vaiyadhikaraNyena pratipAdyate 'AraMge vaha' ityAdi / tatra Aramme upadravAtmakaphiyAvyApAre vartase tataH 'sAra' me cha' saMrambhe mANyupamardanasaMkalpe vartate bhavartate tataH samAraMbha va samArambhe teSAM pITane vartate ityarthaH iti dvianantam / atha uparyuktameva mahAvAkyadvayaM kramazo'nuvadati- AraMbhamANe ityadi / tatra mayamamahA vAkyAnuvAdamAda- 'AraMbhamANe' ityAdi / AramamANaH tepAm upadravaM kartu ceSTamAnaH : sAraMbhamANe saMramamANaH hantuM saMkalpaM kurvANaH 'samAraMbhamANe' samArabhamANaH samArambhaM kurvANaH tAn hiMsAn tiSThati, dvitIya mahAvAkyAnuvAdamAha - 'AraMbha mANe' ityAdi / Arambhe vartamAnaH 'sAraM 1 mANe' saMrambhe vartamAnaH vartamAnaH 'samAraMbhe vamANe' samArambhe inane . taba inameM samAnAdhikaraNatA rahatI nahIM hai, bhinnAdhikaraNatA AjAtI hai - isaliye aba sUtrakAra bhinnAdhikaraNatA ko lekara 'AraMbha vaha' ityAdirUpase pratipAdana karate haiM ki ejanAdi kriyA viziSTa jIva AraMbha meM prANI Adi ke upadravAtmaka kriyA vyApAra meM - pravartita hotA hai, bAda meM 'sAra' bhe vaha' prANyupamardanarUpa saMkalpa meM pravRtti karatA hai, isake bAda vaha 'samArabhe vaha' unheM pIDA pahuMcAne lagatA hai / isa prakAra yaha dvitIya vAkya hai / inhIM do mahAvAkyoM kA anuvAda karane ke nimitta prathama mahAvAkya kA anuvAda karate hue prabhu kahate haiM ki isa prakAra 'AraMbhamANe' ejanAdikriyAviziSTa banA huA jIva jIvoM prati upadrava karane ke liye ceSTA karatA huA, 'sAra' bhamANe' unheM mArane ke liye saMkalpa yukta hotA huA, 'samAramemANe' unakI hiMsA meM pravRttiyukta hotA huA tathA dvitIyavAkya ke anusAra- 'AraMbhe vaTTamANe' AraMbha meM vartamAna huA, 'sArabhe vaha temanAmAM samAdhikaraNatA rahetI nathIpaNu bhinnAdhikaraNutA ja Avo jAya che. tethI sUtrAra bhinnAdhizNutAnI apekSA 'AraMbhe vaha ' dhatyAhi yahI dvArA pratiyAhana re che--ajanAdika kriyAyukta jIva AramamAM pravRtta rahe che, (prANI Adine upadrava thAya zevI pravRtti 42to rahe che, 'sAraMbhe vaha' saralabhAM pravRtta raDe che. (prANImAnA upabharhanazca sa MsthamAM pravRtta ra che' samAraMbhe vaha sabhAraMbhAM pravRtta rahe che, (tene pIDA chtient 3). 241 fla "animaro" zur'u. szed, ''minmo ' a'r'a seut bhane 'samAraMbhe mANe' samAraMbha urato tathA 'AraMbhe vaTTamANe ' AraMbha pravRtta raheteA, 'sAraMbhe vaTTamANe' saralamAM pravRtta raDeto, ane ' samArabhe baTTamANe ' sabhAraMbhabhA Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vim / iti iti praznaH vyati no puDAtaputra ! inta, va-no pariNama prameyacandrikA TIkA. za. 3 u.3 2.3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 561 he bhagavan ! jItraH khalu 'sayA samiyaM' sadA samitam 'No eyai' no ejate 'jAvaNo taM taM bhAvaM pariNamai ?' yAvat-no taM taM bhAvaM pariNamati ? kim ! iti praznA, arthAt jIvaH kadAcit ejanAdi kriyArahito bharitumaIti navA ! iti praznaH, yAvatkaraNAta no vyejate ! no calati ! no spndte| no ghaTTate ! no kSubhyati ! no udIrayati ! iti saMgrAhyam / bhagavAnAha-haMtA, maMDiyaputtA!' he maNDitaputra ! inta, svIkaromi tadAha'jIveNaM' jIvaH khalu 'sayA samiyaM ' saMdA samitaM : jAva-no pariNamai ?'. 'jIve NaM bhaMte ! sadA samiyaM No eyai jAva no taM taM bhAvaM pariNamaI' - he bhadanta ! jIva sadA samita rAgAdirUpa na rahe ejanAdika kriyAoM se rahita bana jAve, yAvat usa usa bhAvarUpa na pariName kyA kabhI aisA bhI avasara A sakatA hai yA nahIM ! praznakAra maMDitaputra kA pUchane kA aisA abhiprAya hai ki jIva jaya ejanAdi kriyAoM se viziSTa banakara azuddha ho rahA hai to jo vastu kisI nimittavaza azuddha banI huI hotI hai to vaha sadA azuddha hI banI rahe aisA niyama to hai nahIM azuddhatA jaya Agantuka hai to vaha usake viruddha kAraNoM ke milane para dUra ho jAtI hai jaise suvarNa meM milI huI kiTakAlimA puTapAka Adi dvArA dUra ho jAtI hai jIva meM ejanAdi kriyAoM dvArA azuddhatArUpa saMsAradazApannatA hai, ataH unameM una2. kriyAoM kA nirodha bhI ho sakatA hai yA nahIM ? aisA prazna prabhu se maMDitaputra ne kiyA haiM- isakA uttara dete hue prabhu maMDitaputra ko bhAvaM pariNamai ?" HErd ! vo apasa2 hI 5 mA ma 1 sahA sabhitAhiyA yuzta naM 29-bhaganAhi yiAmethI 2Dita manI onya, (yAvat ). ane te te bhAvarUpe na pariName ? prazna karanAra maMDitaputra A prazna dvArA e jANavA mAge che ke jIva je rAgAdithI yukata banIne azuddha banIne rahyo che te te kAyamane mATe azuddha rahe che ke rAgAdithI mukata thaine zuddha paNa banI zake che? je vastu kaI paNa kAraNe " azuddha thaI hoya te sadA azuddha ja rahe e niyama nathI. jevI rIte amuka kAraNe azuddhatA Ave che tevI ja rIte tenA karatAM virUddha kAraNe maLavAthI te azuddhatA dara paNa thAya che. jevI rIte varNamAM bhaLI gayela melane dUra karavA mATe suvarNane tapAvavAmAM Ave che athavA tejAbamAMthI pasAra karavAmAM Ave che, evI ja rIte jIvamAM rAgAdi dene kAraNe je azuddhatA pravezI hoya che, te zagAdine nirodha dvArA dara thaI zake che ke nahIM ? Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - mavastIce piTApanatAyAM capeTAmayAdinA kuTanakriyAyAm 'pariyAraNayAe' paritApana tAyAM pIDAmApaNAyAm 'caTaI' parvate bhayartamAnatayA heturbhavati, 'se teNaTeNe' vat tenArthena uparyukta hetunA maMDhiyaputA' he maNDita putra ! 'evaM vumA' evaM vakSyamANamakAreNa ucyate yata-'jAyaM ca NaM se jIve' yAvaSa khalu yAvatkA. lAvadhi sa jIvaH 'sayA samiyaM sadAsamitaM- eyai jAva-pariNamaI' ejate yAna-pariNamati, yAvatkaraNAva-pejate, calati, spadante, ghaTTate, zubhyati, udIrayati, taM taM mAyam' iti saMgrAyam, 'vAyaM ca gaM' tApaca khalla 'vassa jIvassa' tasya ejanAdi kriyAyuktasya jIvasya 'aMte' maraNasamaye 'aMtakiriyA' anta kriyA sakalakarmakSayarUpA 'na bhavaI' na bhavati / aya jIvasya kadAcita nikiyatA-sambhavati naveti maNDitaputro magavantaM pRcchati-'jIveNaM bhaMte !' ityaadi| dhappaDa cUMsA Adi dvArA unheM pITane meM 'pariyAvaNayAe' pIDA dene meM 'caTTai' cartatA hai, 'teNaTeNaM' isa kAraNa 'maMDiyaputtA' he maNDitaputra ! 'ecaMyucada maiMne aisA kahA hai ki 'jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM eyai, jAva pariNamaha, tA ya NaM tassa jIvassa bhaMte aMtakiriyA na bhavaI' jayataka yaha jIva sadA samitarUpa se kaMpatA hai athavA-rAgAdibhAva se yukta banA rahatA hai yAvat usa usa bhAvarUpa se pariNamatA rahatA hai, tabataka ejanAdikriyA yukta usa jIvakI anta samaya meM mukti nahIM hotI hai| yahAM yAvatzabda se pUrvokta 'vyejate' Adi samasta kriyApadoM kA tathA 'taM taM bhAvaM' ina padoM kA grahaNa huA hai| aba maMDitaputra prabhu se yaha pUchate haiM- ki he bhadanta ! kyA kabhI aisA bhI samaya hotA hogA jaya jIva meM niSkriyatA AjAtI hogii| bhane pii| hepAmA 'vaha' pravRtta yAya cha. teNadveNaM maMDiyaputtA! evaM vucaI' malita putra ! te me hai 'jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM eyai, jAtra pariNamai, tAcaM ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA a sags jayAM sudhI jIva sadA samita rahe che athavA rAgAdi bhAvathI yukta rahe che, yAvatIne te bhAvarUpe pariNamate rahe che, tyAM sudhI aijanAdi kriyAyukta te jIvane anta bhuti ta tI nayA. ma. yAvat ' pahayA Ydjate mAhi samasta liyApahonA tathA 'taM taM bhAva mA hAne aDae rAyA cha vabhAjitapura ANagAra mahAvIra prabhune e prazna pUche che ke he bhadanta ! koI paNa e samaya ratha che ke jyAre jIvanamAM niSkriyatA AvI jAya che ? eja vAta nIcenA sUtra dvArA 57pAmA mAcha-'jIveNaM bhaMte! sayA samiyaM No eyaha jAva no taM taM Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA. za. 3 u.3 2.3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 561 he bhagavan ! jIvaH khalu 'sayA samiyaM ' sadA samitam 'No eyai' no enate 'jAvaNo taM taM bhAvaM pariNamai ?' yAvat-no taM taM bhAvaM pariNamati ? kim ! iti praznaH, arthAt jIvaH kadAcit ejanAdi kriyArahito bhavitumarhati navA ! iti praznaH, yAvatkaraNAt no vyejate ! no calati ! no spandate ! no ghaTTate ! no kSubhyati ! no udIrayati ! iti saMgrAhyam / bhagavAnAha-haMtA, maMDiyaputtA!' he maNDitaputra ! hanta, svIkaromi tedAha'jIveNaM' jIvaH khalu 'sayA samiyaM ' sadA samitaM :jAva-no pariNamai ?' 'jIve NaM bhaMte ! sadA samiyaM No eyai jAva no taM taM bhAvaM pariNamaI'.. he bhadanta ! jIva sadA samita rAgAdirUpa na rahe ejanAdika kriyAoM se rahita bana jAve, yAvat usa usa bhAvarUpa na pariName kyA kabhI aisA bhI avasara A sakatA hai yA nahIM ! praznakAra maMDitaputra kA pUchane kA aisA abhiprAya hai ki jIva jaya ejanAdi kriyAoM se viziSTa vanakara azuddha ho rahA hai to jo vastu kisI nimittavaza azuddha banI huI hotI hai to vaha sadA azuddha hI banI rahe aisA niyama to hai nahIM azuddhatA jaya Agantuka hai to vaha usake viruddha kAraNoM ke milane para dUra ho jAtI hai jaise suvarNa meM milI huI kiTakAlimA puTapAka Adi dvArA dUra ho jAtI hai jIva meM ejanAdi kriyAoM dvArA azuddhatArUpa saMsAradazApannatA hai, ataH unameM una2. kriyAoM kA nirodha bhI ho sakatA hai yA nahIM ? aisA prazna prabhu se maMDitaputra ne kiyA haiM- isakA uttaradete hue prabhu maMDitaputra ko bhAvaM pariNamai ?" HER ! vo aksara hI pada mAva / 1 sahA sabhitarAsthiI yuta naM 24-menA yAmethI 2Dita manI laya, (yAvat ). ane te te bhAvarUpe na pariName ? prazna karanAra maMDitaputra A prazna dvArA e jANavA mAge che ke-jIva rAgAdithI cukata banIne azuddha banIne rahyo che te te kAyamane mATe azuddha rahe che ke rAgAdithI mukata thaIne zuddha paNa banI zake che? je vastu kaI paNa kAraNe - azuddha thaI hoya te sadA azuddha ja rahe e niyama nathI. jevI rIte amuka kAraNe azuddhatA Ave che tevI ja rIte tenA karatAM virUddha kAraNe maLavAthI te azuddhatA dUra paNa thAya che. jevI rIte suvarNamAM bhaLI gayela melane dUra karavA mATe suvarNane tapAvavAmAM Ave che athavA tejAbamAMthI pasAra karavAmAM Ave che, evI ja rIte jIvamAM rAgAdi dene kAraNe je azuddhatA pravezI hoya che, te rAgAdina nidhi dvArA dara thaI zake che ke nahIM? Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - - - - 562 yAvat-no pariNamati, yApatkaraNAva no enate, no pejate ityAdi taMta mAvaM' ityantaM saMgrAmam / tathA sati jIvasya saphalapharmakSayarUpA antakriyA saMbhavati nayeti maNDita punaH pRcchati-jAvaM ca NaM mNte|' ityaadi| he bhagavan / yAvaga khalu 'se nIce sa jIvaH 'no eyara' no ejate 'jAva-no taM taM bhAvaM pariNamati, yAvat pharaNAt sadA samitaM no cyenate, no calati, no spandate ityAdi saMgrAyam 'tAra ' tApaca khalu 'tassa jIvassa' tasya ejanAdi kriyAradivasya niSkriyasya jIvasya 'aMte' ante 'antakiriyA' antakriyA 'bhavaI' bhavati ? kim ? samajhAte hai ki 'hatA maMDiyaputtA! jIveNaM sayA samiyaM jAva no pariNamai' hAM, maMDitaputra ! jIva kadAcit ejanAdikriyAoM se rahita ho sakatA hai| arthAt jIva yadi sadA rAgAdibhAvarUpa se na.pariName to niyamataH use sakalakarmakSaya rUpa mukti prApta ho sakatI hai| yahA~ yAvat pada se 'no ejate, no vyejate' ityAdi 'taM taM bhAvaM' yahAM taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai| isI bAta ko prabhu se maMDitaputra pUchate haiM ki- 'jAvaM ca NaM bhaMte! se jIve no eyaha jAca-no taM taM bhAvaM pariNamai, tAva' ca NaM tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavaI' hai bhadanta ! jIva jayataka ejanAdikriyAoM se rahita hotA hai yAvat vaha usa2 bhAvarUpa se pariNamita nahIM hotA hai to kyA tabataka usa jIva kI anta meM sakalakarmakSayarUpa mukti ho sakatI hai| yahAM yAvat pada se 'sadA samitaM no vyejate, no calati, no spandate, ityAdi pUrvokta pATha grahaNa kiyA gayA hai| isa praznakA uttara dete uttara-'haMtA maMDiputtA' & bhADitaputra, jIve NaM sayAsamiyaM jaba no pariNAmaha 4 yA24 mA yAmAthI rakhita 'no cha rAgadveSa Adi rahita banI zake che. je jIva sadA rAgAdibhAvarUpe na paMriNameM to tene saMkala manA kSaya35 bhustinI prApti avazya yAma cha. mahI (jAva) paMthI"noM ejate. novyejate' vagaire ThiyApahone tathA 'taMtaM bhAvasudhAnA-pAne azvAmA mAlyo cha prazna- jAvaM ca NaM bhaMte. se jIce no ejaI. jAva-no taM taM bhAvaM. pariNamai, tAvaM ca NaM tassa jIvassa aMtakiriyA, bhavai."che mahata! . mAnA yAmAthI 2hita DAya cha-sAhithI2ti mana cha-(yA):tata:bhAva32 je AtmA pariNamate na hoya te zuM jIvana ane samasta karmono kSayarUpa mukti prAsa thAya cha bharI 1 mI yAvat 16yI, sadA samita:no yez2ate, no calati, yAhi pUrata 8 42rAyA 2. 24 prazna uttara. Yai: prabhu na Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.3 u. 3 su. 3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 563 ___bhagavAlAha-'haMtA, jAva-bhavaI' he maNDitaputra hanta, yAvat-niSkriyAvasthA, antakriyA sambhavati, yAvatkaraNAt yAvaJca khalu sa nIvaH sadAsamitaM no ejate, no vyejate ityArabhya no taM taM bhAvaM pariNamati iti madhyaM, tAvaca khalu tasya jIvasya ante antakriyA' ityantaM saMgrAhyam / maNDitaputrastatra hetuM pRcchati-'se keNaTeNaM jAva bhavaI' he bhagavan ! tat kenArthena kena hetunA yAvat-jIvasya antakriyA bhavati, yAvatkaraNAt yAvacca khalu ityAzupayuktaM saMgrAhyam / bhagavAnAha-maMDiyaputtA !' he maNDitaputra ! 'nAvaM ca NaM se jIve' hue prabhu maMDitaputra se kahate hai- 'haMtA jAva bhavaha' hAM maDitaputra!. ejanAdikriyA rahita jIva ko mukti kI prApti ho jAtI hai / mukti kA nAma ho niSkriyAvasthA hai| yahAM jo yAvat pada kA pATha AyA ' hai usase 'yAvaca khalu sa jIvaH sadAsamitaM no ejate, no vyejate, yahAM se lekara 'no taM taM bhAvaM pariNamai' yahAMtakakA, tathA tAvaca khalu tassa jIvassa aMte aMtakiriyA bhavai' yahAM taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai| tAtparya kahane kA yaha hai ki jIva jaya ejanAdikriyAoM se rahita ho jAtA hai aura usa usa bhAva rUpa se pariNamina nahIM hotA hai-aisI avasthA jaba usakI ho jAtI hai to niyama se aise jIvakI mukti ho jAtI hai| aba maMDitaputra aise jIva kI mukti hone meM kAraNa jAnane kI icchA se prabhu se pUchate haiM ki'se keNaTeNaM jAva bhavaI' he bhadanta ! aise jIva kI anta meM mukti ho jAtI hai- isameM kAraNa kyA hai ? isakA uttara dete hue prabhu unase kahate hai 'maMDiyaputtA ! jAvaM ca NaM se jIve' he maMDitaputra ! cha-'haMtA jAva bhavai / OM bhaDitaputra ! menA yAhita ne bhustinI prApti thAya che. mukita eTale niSkiyAvasthA. ahIM je "yAvata' pada AvyuM che tenA dvArA "yAvacca khalu sajIvaH sadA samitaM no ejate. no vyejate' mAyA tha3 4zana ' taM taM bhAvaM pariNamai, 5-tanA pATha tathA 'tAvacca khalu tassa jIva. ssa aMtakiriyA bhavai / sudhAnI 48 e rAya che. mA 4thanA bhAvArtha se che ke jyAre jIva rAgAdi bhAvathI rahita thaI jAya che, ane te te bhAvarUpe parimita thatuM nathI, tyAre te jIva avazya mukita pAme che. evA jIvane zA kAraNe mukita maLe che te anyqaa bhATe malitaputra mahAvIra prabhune nIya prabhAva prazna pUche cha-' se keNa TeNaM jAva bhavai ?' 3 mahanta ! sante mevA 1 bhuti pAsa 42 cha, tenu // 2] zu cha ? ' maMDiyaputtA' bhaDitaputra! 'jAvaM ca NaM se jIve ' yA sudhI te 71 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 bhagavatI yAvaca khalu sa jIvaH 'sayA samiyaM' sadA samitam ' No eyara' no ejate, 'jAtra - no pariNama ' yAvat no pariNamati yAvatkaraNAda 'no vyejate' ityAdi saMprAyam, 'vAcaM caNaM se jIve' tAvaca khalu sa jIvaH 'no AraMbhar3a' no Arabhate, no sAraMbhaI' no saMrabhate 'no samAraMbha' no samArabhate. 'no AraMbha ' no Arambhe vartate 'no sAraMbhe para' no saMrambhe vartate 'no samAraMbhe vaha ' no samArambhe vartate bhavartate, 'aNAraMbhamANe ' anArabhamANaH 'asAraMbhamANe' asaM ramamANaH ' asamAraMbhamANe' asamArabhamANaH, atha dvitIya vAkyamanuvadati - ' AraM me amANe ' Aramme avartamAnaH jayataka vaha jIva 'sayA samiyaM No eyaha' rAgAdika bhAvoM se rahita ho jAtA hai kabhI bhI kisI avasthA meM vaha rAgadveSa Adi bhAvoM ko nahIM karatA hai yAvat vaha una2 bhAvarUpa pariNamita nahIM hotA hai, arthAt ejanAdi kriyA se rahita hojAtA hai| yahAM yAvat pada se 'na vyejate' Adi pUrvoka pATha grahaNa kiyA gayA hai| taba usameM aisI zakti AjAtI hai ki yaha jIva 'no AraMbhai' AraMbha nahIM karatA hai, 'no sAraMbhaha' saMraMbha nahIM karatA hai, 'no samAraMbhaha' samAraMbha nahIM karatA hai / 'no AraMbhe vaha' AraMbha meM nahIM vartatA hai, 'no sAra me vaha' saMrabha meM nahIM vartatA hai 'no samArabhe vaha samAraMbha meM nahIM vartatA haiM / isa 'anAraMbhamANe' anAraMbha karatA huA, 'asAraM'bhamANe' asaMraMbha karatA huA, 'asamAraMbhamANe' asamAra' bha , , 3 sayA samiyaM No eyai' rAgAhi bhAveothI rahita thA laya cha / pazu sa gobhAM te rAgadveSa 42to nathI, (yAvat) bhane nayAM sudhI va te te bhAvazye parizu - bhato nathI. tyAM sudhI 'no AraMbha, no sAraMbhai, no samAraMbhai' te bhAraMbha karatA nathI sarabha karatA nathI ane samAraMbha paNu karatA nathI. ahIM ' cAvat ' padathI 'no vyejate ' hi pUrvosta thA arAyo che, ma rAte 'no AraMbhe vaha, no sAraMbha baTTa, no samAraMbhe vaTTai ' mAla, sarala bhane samAraMbhAM te pravRtta thatA nathI. A rIte 'AnAraMbhamANe' manArasabhAM avRtta meTale } mAra' asAraMbhamANe ' asaM2 42to 'asamAraMbhamANe' asabhArala avaTTamANe' sarasabhAM avartamAna lamAM apravRtta, purato tathA jIna bhaDAvAhaya anusAra 'AraMbhe 'sAraMbhe avaTTamANe ' sarbhamAM apravRtta samAraMbha avaTTamANe ' ane ( Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u.3 2.3 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 565.. ' sAraMbhe avaTTamANe ' saMrambhe avartamAnaH 'samAraMbhe avamANe' samArambhe avartamAnaH 'yahaNaM pANANaM' vahUnAM prANAnAm 'bhUyANaM' bhUtAnAm 'jIvANaM' jIvAnAm ' sattANaM' sacAnAm ' adukkhAvaNayAe' aduHkhApanavAyAm aduH khApanAyAm 'jAva-aparitAvaNayAe ' yAvat-aparitApanatAyAm 'vaTTaI' vartate tiSThati, yAvatkaraNAt-azokApanAyAm ajUrApanAyAm, atepApanAyAm, apiTTApanAyAm' iti saMgrAhyam // mU0 3 // karatA huA tathA dvitIya vAkya ke anuvAdAnusAra 'AraMbhe avamANe' AraMbha meM avartamAna hotA huA 'sAraM bhe avaTTamANe' saMrabha meM a-vartamAna hotA huA 'yahaNaM pANANaM' aneka prANiyoM ko 'bhUyANaM' aneka bhUtoM ko, 'jIvANaM' aneka jIvoM ko, 'sattANaM' aneka sattvoM ko 'adukkhAvaNayAe' duHkhI nahIM karatA hai 'jAva' yAvat vaha 'a. paritAvaNayAe vaI' unheM paritApita nahIM karatA hai| yahAM yAvat pada se 'azokApanAyAm , ajUrApanAyAm , atepApanAyAm , apiTTA. panAyAm ' ina pUrvokta padoM kA grahaNa kiyA gayA hai| kahane kA sArAMza kevala yahI hai ki jo jIva vikRtabhAvoM ke prabhAva se apane Apako dUra rakhane kI zaktivAlA ho jAtA hai-aisAvaha jIva AraMbha saMraMbha Adi jIvopaghAtaka kriyAoM meM kabhI bhi pravRtti nahIM karatA aura na usake dvArA kisI bhI jIva ko thor3I sI bhI bAdhA upasthita hotI haiM isa kAraNa aisA jIva navIna zubhAzubha karmo ke Asrava se rahita hotA huA saMcita karmoM kI narjarA karake anta meM mukti kA svAmI bana jAtA hai // sU0 3 // sabhA samAM mapravRtta va te 75 varaNaM pANANaM, bhUyANaM, jIvANaM, sattANaM' aneka prANione, aneka bhUtane, aneka jIvone tathA aneka sane (A cArene tazata mA sUtramA mAga smtvy| cha) 'adakkhAvaNayAe' bhI 42te nathI, 'jAva aparitAvaNayAe' zothI vyANa to nathI, mana zArIri4 tA lAvavAmAM kAraNabhUta banatuM nathI, raDAvate nathI, mAratA nathI ane vyathA paNa pahoMcADa nathI. kahevAne bhAvArtha e che ke je jIva vikRta bhAnA prabhAvathI pitAnI jAtane mukta rAkhI zake che, te jIva AraMbha, samAraMbha Adi chapadhAtaka kriyAo kadI karatuM nathI. ane te kAraNe tenA dvArA koI paNa jIvane saheja paNa pIDA karAtI nathI. tethI e jIva navIna zubhAzubha karmonA AsavathI rahita bane che ane saMcita karmonI nirjarA karIne mukita prApta kare che. e sU. 3 che Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matenA pati patate mamAe 564 . . . . . . bhagavatIsare yAvaga khalu sa jIvaH 'sayA samiyaM sadA samitam 'No eyara' no ejate, 'jAva-no pariNamaI' yAvat no pariNamati, yAvarakaraNAt 'no vyejate' ityAdi saMgrAhAm, 'tAyaM ca NaM se jIve' tApaca khalu sa jIvaH 'no AraMbhaI' nau Ara. mate, no sAraMmaI' no saMragate 'no samAraMbhaI' no samAramate. 'no AraMbhe vAI' no Arambhe parvate 'no sAraMme yaTTara' no saMrambhe dhartate 'no samAraMbhe vahaI' no samArambhe vartate pravartate, 'aNAraMmamANe' anAramamANaH 'asAramamANe' asaMragamANaH 'asamAraMbhamANe' asamAramamANaH, , aya dvitIyavAkyamanuyadati-'Arame aTTamANe' Arambhe avartamAnaH japataka yaha jIva 'sayA samiyaM go eyaI' rAgAdika bhAva se rahita ho jAtA hai kabhI bhI kisI avasthA meM vaha rAgadveSa Adi bhAvoM ko nahIM karatA hai yAvat vaha una2 bhAvarUpa pariNamita nahIM hotA hai, arthAt ejanAdi kriyA se rahita hojAtA hai| yahAM yAvat pada se 'na vyejate' Adi pUrvoka pATha grahaNa kiyA gayA hai| taya usameM aisI zakti AjAtI hai ki vaha jIva 'no AraMbhaI' AraMbha nahIM pharatA haiM, 'no sAraMbhai' saMraMbha nahIM karatA haiM, 'no samAraMbhaI' samAraMbha nahIM karatA hai| 'no AraMbhe caTTaI' AraMbha meM nahIM vartatA hai, 'no sAra me vaI' saMraMbha meM nahIM vartatA hai 'no samAraMbhe vahada' samAraMbha meM nahIM vartatA haiN| isa 'anAraMbhamANe' anAraMbha karatA huA, 'asAraMbhamANe' asaMraMbha karatA huA, 'asamAraMbhamANe' asamArabha 'sayA samiyaM No eyai' us mAvAyI 2Dita ya naya cha- 5 sayA. zAmA te rAgadveSa 42to nathA, (yAvat) bhane nayAM sudhI 7 te nAva35 pariNabhatI nathA. tyA sudhI 'no AraMbhai, no sAraMbhai, no samAraMbhaI' te mAna karato nathI saMraMbha karato nathI ane samAraMbha paNa karato nathI. ahIM "yAvat ' padathI no vyejate' mA pUrvAta 48 ] 4saya cha, mA zata no AraMbhe vaDa, no sAraMbhe vai, no samAraMbhe vaha mAna, sarala mane sabhAsamA 75 pravRtta thata nathI. mA zata 'AnAraMbhamANe' anArasamA pravRtta bheTale mArasabhA mapravRtta, 'asAraMbhamANe' masa2 42te. 'asamAraMbhamANe samAna ztA tathA mIna bhaDAvAya anusAra 'AraMbhe avamANe mAra mAM apata bhAna mAse apamANe, saMbhA pravRtta "samAraMme avamANe' mana Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyacandrikA TI. za.3. u.3 sU.4 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 567 suhumo IriyAvahiyA kiriyAkajjai, sA paDhamasamayavaddhapuTTA, vitiya samayaveDyA, taiyasamayanijariyA, sA baddhA, puTTA, udIriyA, veiyA, nijiNNA, seyakAle akammaM vAvi bhavai, se teNaTeNaM maMDiyaputtA ! evaM vuccai-jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM no eyai; jAva-aMte aMtakiriyA bhavai ||suu.4|| ___chAyA-tadyathA nAma kazcida purupaH zuSkaM tRNahastakaM jAtatejasi makSipet , tannUnaM maNDitaputra ! tat zuSkaM tRNahastakaM jAtatejasi makSiptaM sat simameva masmasyate ? hanta, masmasyate, tadyathA nAma kazcit purupaH tapte ayaskapAle udakavindu pakSipet , tannUnaM maNDitaputra ! sa udakavinduH tapte ayaskapAle prakSiptaH _ 'se jahAnAmae ke puriseM' ityAdi / mUtrArtha- jahAnAmae kei purise sukaM taNa hatyayaM) jaise koI purupa zuSka ghAsake pUle ko (jAya teyaMsi) agni meM (pakkhivejA) DAle to (se) vaha (gUrNa) niyama se (maMDiyaputtA) he maMDitaputra / (sukke taNahatthae) zuSka ghAsakA pUlA (jAyateyaMsi pakkhitte samANe) agnimeM DAlate ho (khippAmeva) zIghra (masamasAvijai) jAla jAtA hai kyA? (tA. masamasocijai) vaha niyama se usI samaya jala jAtA hai / (se jahA nAmae keI purise tattaMsi ayakavalaMsi) jaise koI. purupa tapta lohe ke tavA Upara (udayaciMpakkhivejA) jala vindu ko DAle, to (se) vaha (NUNa) niyamase (maMDiyaputtA) he maMDitaputra / (udayabiMdUM) udakaviMduko (tattaMsi ayakavalaMsi) taptatave Upara (pakkhitte se jahAnAmae keI purise' Uruilt. . . - : : - sUtrAtha-(se jahAnAmae kei purise ''mukkaM taNahatyayaM) nevI zate 4 puruSa sUkSA pAsanA jAne ( jAya teyaMsi) nibhA (pakkhivejjA) nAme to ( se zRNaM maMDiyaputtA mukke taNahatthae jAyateyaMsi pakhitte samANe) 3 bhalitaputra, te suu| dhAsanA pUrNa anibhI nAmatA (khippAmeva ) turaMta' sA onya cha nahI? (haMtA, masamasAvijjaI) te me sabhaye avazya sajA taya che. ( se jahA nAmae keI purise tattaMsi aykvllNsi).yaa| AI puruSa tapAdai.adinA tApa 52 ( udayavidaM pakkhivejjA) pInuM raghu nAma, Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566 redie mUlam -' se jahA nAmae ker3a purise sukaM taNahatthayaM jAyate asi pakkhivejA, se pUrNa maMDiyaputtA ! se sukke taNahastha jAyateaMsi pakkhitte samANe khippAmeva masamasAvijjai haMtA, masamasAvijai / se jahAnAmae kedra purise tattari ayakavalaMsi, udayacidupakkhavejjA, seNUNaM maMDiyaputtA ! Rs udayabiMdu tattaMsi ayakavallaMsi, pakkhitte samANe khippAme viddhasamAgacchai ? haMtA, vidvaMsamAgacchara, se jahAnAmA harae siyA, puNNe puNNappamANe, bolahamANe, vosahamANe, sama bharaghaDattAe, ciTur3a, haMtA cihna aheNaM kei purise taMsi harayaMsi, egaM mahaM NAvaM sayAsa, sayacchidaM, ogAhejA se pUrNa maMDiyaputtA ! sA nAvA tehiM AsavadArehiM, ApUremANI ApUre. moNI, puNNA, puNNappamANA, volaTTamANA, vosahamANA, samabharaghaDattAe cihar3a, haMtA cihna, aheNaM kei purise tIse nAvAe sao samaMtA AsavadArAI pihei, pihittA NAvAassi caNaM udayaM ussicijA, seNUNaM maMDiyaputtA ! sA nAvA taMsi udayaMsi, ussittasi samANaMsi khippAmeva uDDhaM uddAi, haMtA udAi / evameva maMDiyaputtA ! attattA saMvuDassa aNagArassa IriyAsamiyarasa jAva-guttavaMbhayArissa, AuttaM gacchamANassa AutaM ciMTUmANassa, AuttaM nisIyamANassa Au tuyamANassa AuntaM vattha - paDiggaha- kaMbalapAya pucchaNaM gehamANasta, NikkhivamANassa, jAva-cakkhupahmanivAyamavi vemAyA Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TI. za.3. u.3 sU.4 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 567 suhamA IriyAvahiyA kiriyAkajai, sA paDhamasamayavaddhapuTTA, vitiya samayaveiyA, taiyasamayanijariyA, sA baddhA, puddA, udIriyA, veiyA, nijipaNA, seyakAle akammaM vAvi bhavai, se teNaTeNaM maMDiyaputtA ! evaM buccai-jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM no eyai; jAva-aMte aMtakiriyA bhavai ||suu.4|| ___ chAyA-tadyathA nAma kazcit purupaH zuSkaM tRNahastakaM jAtatejasi prakSipet , tannUnaM maNDitaputra ! tat zuSkaM tRNahastakaM jAtatejasi makSiptaM sat kSiprameva masmasyate ? inta, masmasyate, tadyathA nAma phazcit purupaH tapte ayaskapAle udakavindu prakSipet , tannUnaM maNDitaputra ! sa udakavinduH tapte ayaskapAle prakSiptaH ' 'se jahAnAmae keha purise' ityAdi / / mUtrArtha- jahAnAmae kei .purise sukaM taNa hatyayaM ) jaise koI purupa zuSka ghAsake pUle ko (jAya teyaMsi) agni meM (pakkhivejA) DAle to (se) vaha (pUrNa) niyama se ( maMDiyaputtA) he maMDitaputra / (sukke taNahatthae) zuSka ghAsakA pUlA (jAyateyaMsi pakkhitte samANe) agnimeM DAlate ho (khippAmeva) zIghra (masamasAvilai) jala jAtA hai kyA ? (haMtA, masamasAvijai) vaha niyama se usI samaya jala jAtA hai| (se jahA nAmae keI purise tattaMsi ayakavalaMsi) jaise koI purupa tapta lohe ke tavA Upara (udayaviduM pakkhivejA) jala bindu ko DAle.to (se) vaha (NUNa) niyamase (maMDiyaputtA) he maMDitaputra / (udyabiMdu) udakaviduko (tattaMsi ayakavallaMsi) taptatave Upara (pakkhitta, se jahAnAmae keI purise' Uruilt. - sUtrArtha-(se jahAnAmae ke purise 'mukkaM taNahatyaya)I zate Adha puruSa sUkSa ghAsanA 5jAna ( jAya teyaMsi ) manabhA (pakkhivejjA) nAmeM ai ( se gaNaM maMDiyaputtA mukke taNahatyae jAyateyaMsi parivatte samANe) hai bharataputra, te sUra ghAsa pUjA bhanibhA nAmatA (khippAmeva ) turata sabhI on4-2 nahI ? (haMtA, masamasAvijnai ), te 20 samaye avazya sajA ciya che. ( se jahA nAmae keI purise tattaMsi ayakavallaMsi ) pAsa puruSa tapAan.anditain 42 ( udayavida, pavikhavejjA) pArnu rAnA, Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 bhagavatIca , san mimena vidhvaMsamAgacchati 1 chan, vidhvaMsamAgacchati, tadyathA nAma ha syAt pUrNaH pUrNamamANaH vyapalaTana, vikasana, samamaraghaTatayA tiSThati, hra puruSaH tasminahade eka mahatIM nAvaM zatAsranAm zatacchidrAm, a gAyeva tannUnaM maNDitaputra 1 sAno sterAsAbadvAreH ApUryamANA, ApUryamANa samANe) DAlate pramANa hI (vippAmeva) zIghra turata (vidvaMsamAga naSTa ho jAtA hai kyA ? (haMtA vidvaMsamAgacchar3a ) hAM bhagavan vA niyamase usI samaya naSTa ho jAtA hai / adhavA - ( se jahA nAmae) jaise (harae siyA) koI eka hada - (daha-jalAzaya) ho (puNe puNNappamANe) aura vaha jala se bharA huA ho- jalase pUrNa layAlaya bharA huA ho (bola hamANe cosahamANe) jalakI taraMgo se mAnoM uchala sA rahA ho, jalakI adhikatA se mAnoM cAroM ora se khUba ghaDhasA rahA ho (samabhara ghaDa tAe ciTTha) lavAlaba bhare hue ghaDhekI taraha hara taraha se pAnI pAnI se hi vyApta ho rahA ho aise ( taMsi harasi) usa hRdameM (aheNaM kei purise) aba koI eka puruSa ( egaM mahaM NAvaM sayAsarva samAcchida) eka aga ghar3InAvako ki nIsameM choTe2 saikaMDoM chidra hoM aura baDhera bhI saikaDoM chidra hoM (ogAhejjA) DAle (seNUNa maMDiyaputtA) to he maMDita putra. 1 ava vicAro (sA nAvA) vaha nAva (tehi AsavadArehiM) una jalAgamana meM hetubhUta saikaDoM chidro dvArA Agata pAnI se (ApUremANI to ( se pUrNa maMDiyapustA ! udayabiMdu tattaMsi ayakacallesi pakkhite. samANe ) he bhaDitaputra, tathAvesA tAvar3A upara nAmavAmAM Ave te pAhUnuM TIy ( khippAmeva ) turaMtU (virddhasamAgacchA ) naSTa thA laya cheu nahIM ? ( haMtA, viddhaMsamAgaccha ) ho, te avazya naSTa thaha laya che. athavA ( se jahAnAmae hara siyA ) dhaare| } adha theSTha sarovara che. ( puNNe puNNappamANe ) te pAlIthI 'dhUre53- lareSu' che. ( bolahamANe bosahamANe ) tebhAM pAlInAM bhonne chajI rahyAM- che, pAlAnA adhikRtAthI lohe yAbhera teneo vistAra vadhI rahyo che. (samabharaghaDatA cihar3a ) pANIthI leAchala bharelA ghaDAnI jema jANe ke dareka rIte pANIthI ja te gherAyelu che. ( taMsi harasi ) te saMza12bhA, ( addeNaM kei purise) aSTha 4 puruSa ( egaM maI gAMva sayAsarva sacchidaM ogAhejjA ) me mevA ghar3I Are hoDIne tAre, nemAM se8dde| nAnAM nAnAM chidro hAya, ane se hI bhoTo bhoTI chidro Doya. ( se puNaM. maMDiyA ! sA nAvA tehi AsavadArehiM ApuremANI apuremANI puSNA, J. Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 3 . 4 jIvAnAM ejanAdi kriyAnirUpaNam 669 pUrNA pUrNapramANA, vyapaluTayantI, vikasantI, samabharaghaTatayA tiSThati, inta, tiSThati, atha kacit puruSaH tasyAH nAvaH sarvataH samantAt AsravadvArANi pidadhAti, pidhAya, nAyutsecanakena udakamutsinceta tannUnaM maNDitaputra ? sA nauH tasmin udake utsikte sati, kSimameva UrdhvamudyAti ? hanta, udhAti, evameva ApUremANI) bharatI bharatI (puNNA) pUrA bhara jAtA hai ( puNNappamANo ). labAlaba bhara jAtA hai - usake Upara taka pAnI A jAtA haiM / (bolahamANA vaTTamANA samabharaghaDattAe ciTTaha) jalakI taraGgo se vaha mAno uchalane lagatA hai, jalakI adhikatA se cAroM ora se vaha khUba pAnI se vyApta hokara pAnImaya bana jAtI hai (aura aisA mAlUma hone lagatA hai ki jala se pUrNa bhare hue ghaDekI taraha vaha hara taraha se jalase hI vyApta ho rahA ho (maMDiyaputtA) he maMDitaputra ! yaha bAta ThIka hai na ? (haMtA cihna) hAM bhadanta ! yaha bAta ThIka hai / ( ahe NaM kei purise tIse nAvAe) aba aura soco - koI puruSa usa nAva ke (savvao samatA AsavadArA pii ) una samasta chidroMko saba taraphase sUMda de baMda karade aura (pihitA) baMda karake ( nAvA - asi ca NaNaM udayaM assicijA ) nAvase pAnI nikAlane ke sAdhanadvArA pAnI ko ulIcade - bAhara nikAla de / to ( se zRMNaM maMDiyaputtA) he maMDitaputra ! (sA nAvA taMsi udayasi) vaha nAva usa jala ke (ussittaMsi samANaMsi) nikala jAne para ( khippAmeva) zIghra hI (uDDha) UMce-pAnI ke Upara (uddAi) Upara A jAtI hai na ? (haM tA uddAha) hAM bhadanta ! vaha naukA puSNaSpamANA, bolaTTamANA vIsaTTamANA samabharaghaDattAe cihar3a ) to he maMDitaputra ! te seMkaDA chidro dvArA pravezatA pANIthI bharAtI bharAtI te nAva pUre pUrI te pANIthI blechala bharAi jAya che ke nahIM ?-temAMthI pANI chalakAvA mAMDe che ke nahIM ? pANInAM meAjA ethI jANe ke te uchaLavA mAMDe che ke nahI? ane cAmera pANIthI nyAta evI te nAvaDI jANe ke pANImaya ja banI jAya che ke nahI? ane zuM evuM nathI lAgatu ke pANIthI chochala bharelA ghaDAnI jema te pANImAM DUbI rahI che ? ( haMtA, cihna) De bahuta ! me avazya jane che. (aheNaM kei puri se tIse nAvAe) ve dhArI ardha puruSa te nAvanAM (savvao samaMtA AsavadArAI picher3a ) adhAM chidrone taddana pUrI nAthe, bhane tyAra mAha (pihittA nAvA asi ca eNaM udayaM assicijjA ) ho sAdhana dvArA nAvAMthI pANIne usezI nAce, to ( se pUrNa maMDiyaputtA ! ) he bhaDitaputra ! (sA nAvA taMsi udayaMsi ussittaMsi samA si khippAmeva uDUDhaM uddAi ) te nAva turaMta pAnI upara bhAvI laya hai! nahIM ? (haMtA, uddAi ) he mahanta ! aa, te nA turaMta pAlI (52 bhAvI naya Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - 570 . . . . . . manAtIko maNDitaputra ! mAtmAtma saMratasya managArasya IryAsamitasya yAnava-gupta pramacAriyA, bhAyuktaM gacchataH bhApurataM tiSThataH AyurvaM nipIdataH AyugaM svavartayamAnasya, AyuktaM yasamavipra-kampala-pAdamouna gRhAnasya, nikSipamANasya, yAvat-cakSuH pakSmanipAtamapi vimAtrA, yakSmA, IryApayikI kriyA kriyate, sA prathamasamayaghaddhaspRSTA ditIyasamapapeditA, kRtIyasamayanirjaritA, sA badA, spRSTA, zIgha hI pAnIke Upara A jAtI haiN| (evAmeva maMDiyaputtA / asattA' saMyuDassa) isI taraha se he maMTitaputra ! AsmA bArA AtmAmeM saMvRta ghane-nimagna pane hue (IriyA samiyassa jAna gunayaMbhayAriyarasa, AuttaM gacchamANassa, AuttaM ciTThamANassa, AuttaM nisIyamANasma, Au tuyaTThamANassa, AuttaM catyapaDiggaha-kaMpala-pAyapucchaNaM geNhamANassa mikkhiyamANassa aNagArassa) IryAsamina yAvata guptabrahmacArI, tathA upayogasahita gamana karanevAle, upayogasahita sthiti karanevAle, upayogasahita baiThane vAle, upayogasahita karavaTa badalane vAle, upayoga sahita vastra, pAtra, kambala pAdaprogchanako uThAnevAle, dharanevAle anagAra kI (jAva cakkhupamhanicAyamavi vemAyA suhamA IriyApahiyA kiriyA kajai) yAvat cakSukA unmepa nimepAdi spandana (calanA) rUpa kriyA bhI upayogasahita hI hotI hai / tathA-vimAtrAvAlI sUkSma I-pathikI kriyA bhI upayogapUrvaka hI hotI hai / (sA paDhamasamayayaddhapuTA, vitiyasamayaveiyA, taiyasamayanijariyA) vaha IryApathika cha. (evAmeva maMDiyaputtA! attattA saMvuDassa) bhaDitaputra prabhArI, mAtmA dvArA mAmAmA saMkRta ganesA-nibhAna bhanetA, (IriyAsamiyassa jAva guttabhayAriyassa, AuttaM gacchamANassa, AuttaM ciTThamANassa, AuttaM nisIyamANassa, AuttaM tuyaThamANassa, AuttaM vatthapaDiggaha-kaMvalapAyapucchaNaM geNDamANassa 'NikkhiramANassa aNagArasta) dhyAsAbhatathA sadhana zulapradAyArI paryantanA shurvALe, upaga sahita gamana karanAra, upayoga sahita sthiti karanAra, upaga sahita besanAra, upaga sahita paDakhuM badalanAra, upayoga sahita vastra, pAtra, kambala ane pAnana SITEIR bhane bhUnA2 mAranI (jAva cakkhapamhanivAyamavi mAyA mahamA IriyAvahiyA kiriyA kajjaI) mAMjanA bhArapAnI ThiyA parvatanI saghaLI kriyAo upaga sahita ja thAya che. tathA vimAtrAvALI parimANarahita kapithikSA yA payAgapU'44 thatIsAya che. (sA paDhamasamayavaddhapaTTA, 'vitiyasamayaveDyA, taiyasamayanijariyA) te dhAthi hiyA prathama samayamA Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - mameyacandrikA TIkA za.3 u. 3 ma. 4 jIvAnA ejanAdikriyAnirUpaNam 571. udIritA, paiditA, nirjIrNA eNyatkAle akarmAvApibhavati, tat tenArthena maNDiputra ! eva mucyate, yAvacca khalu sa jIvaH sadA samitaM no ejate yAvada-ante antakriyA bhavati // sU. 4 // TIkA-mUtre ejanAdi rahito jIvo'nArambhAdi kriyAmu pravartate tatra cA pravartamAno no prANAdInAM duHkhApanAdiSu upatiSThate eva prakAreNa zailezIkaraNe sati kriyA prathamasamayameM caddhaspRSTa hotI hai, dvitIyasamaya meM vedita-anubhavita hotI hai arthAt udya meM AtI hai-tRtIya samaya meM usakI nirjarA ho jAtI hai| isa taraha (sA paddho, puTThA udIriyA, veDyA nijiNNA) baddha spRSTa, udIrita, vedita aura nirjIrNa vaha kriyA (seyakAle akammaM vAvi bhavai) bhaviSyatkAla meM akarmarUpa bhI ho jAtI hai| (se teNaTeNaM maMDiyaputtA! evaM ghuccada, jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM no eyai jAva aMte aMtakiriyA bhavai) isa kAraNa he maMDitaputra ! maiMne aisA kahA hai ki jabataka vaha jIva sadA samita rAgAdirUpa ho kara nahIM kapatA hai arthAt ejanAdi kriyA se rahita ho jAtA haiyAvat usakI antasamayameM anta kriyA-sakalakarmakSayarUpa mukti hotI hai / / TIkArtha-sUtra meM yaha prakaTa kiyA gayA hai ki ejana (kApana) Adi kriyA rahita jIva AraMbhAdi kriyAo meM pravRtti nahIM karatA hai / java vaha ina AraMbhAdi kriyAoM meM pravRtti nahIM karatA hai to usake dvArA prANI AdikoM ko (duHkha denA) Adi nahIM kiye jAte baddha spaSTa thAya che, dvitIya samaye vedita (anubhavita) thAya che. eTale ke uramAM Ave cha bhane tRtIya sabhaye tanI ni| thAya che. mAzate (sAvaddhA, puTTA, udIriyA, veDayA, nijiNNA) mA zata paY4, hasta, hita bhane ni te ThiyA (seyakAle akammaM vAvi bhavai) vidhyAmA mabha35 5 manI jaya che. (se teNaDhaNaM jAva maMDiyaputtA ! evaM buccai, jAvaM ca NaM se jIve sayA samiyaM no eyai jAca aMte aMtakiriyA mavaha) bhalitapute raNe meM medhu ghuche ke je jIva sadA samitarAgAdithI yukta banatuM nathI-eTale ke je jIva ejanAdi kriyAthI rahita thaI jAya che, te (yAvata) te antakALe sakaLa karmone kSaya karIne bhukSita prApta 42 che. // sU.4 // sUtramAM e vAtanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che ke ejana (kaMpana) Adi kriyArahita jIva ArabhAdi kriyAo karatuM nathI. A rIte AraMbhAdi kriyAo nahIM karanArA te jIva dvArA prANa Adine duHkha Adi devAtuM nathI. A pramANe Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maNDitapurI AramArama saMrataspa bhanagArasya IparyAsamitasya yAna-gama prasArimA, ApurataM gacchata: mAyuktaM vietaH AyugalaM nipIdataH Ayusa lavartayamAnasya, AyuktaM yayamatipada-phampala-pAdamogchanaM gRhAnasya, nisipamANasya, yAvat-cakSuH pakSmanipAtamapi pimAprA, yakSmA, IryApayikI kriyA kriyate, sA prathamasamayapadaspRSTA dvitIyasamayayeditA, hatIyasamayanirjaritA, sA badA, spRSTA, zIghra hI pAnIke Upara A jAtI hai| (evAmeva maMDiyaputtA ! anatA saMdhudassa) isI taraha se he maMditaputra ! AtmA bArA AtmAmeM saMkRta pane-nimagna pane hue (IriyA samiyassa jAna gunayaMbhayAriyassa, AuttaM gacchamANassa, AuttaM ciTThamANassa, AuttaM nisIyamANassa, Au tugaDhamANassa, AuttaM vatyapaDiggaha-kaMpala-pAyapucchaNa geNhamANassa mikkhiyamANassa aNagArassa) IryAsamita yAvata guptabrahmacArI, tathA upayogasahita gamana karanevAle, upayogasahita sthiti karanevAle, upayogasahita vaiThane vAle, upayogasahita karavaTa badalane vAle, upayoga sahita vastra, pAtra, kampala pAdaprogchanako uThAnevAle, dharanevAle anagAra kI (jAva cakkhupamhanivAyamavi vemAyA suhamA IriyAbahiyA kiriyA phajaI) yAvat cakSukA unmepa nimepAdi spandana (calanA) rUpa kriyA bhI upayogasahita hI hotI hai| tathA-vimAtrAvAlI sUkSma IryApadhikI kriyA bhI upayogapUrvaka hI hotI hai| (sA paDhamasamayayaddhapuTThA, vitiyasamayaveiyA, taiyasamayanijariyA) vaha I-pathika cha. (evAmeva mNddiyputtaa| attattA saMvuDassa) bhaDitapura me prabhAra, mAtmA dvArA mAmAmA saMta manesA-nibhAna netA, (IriyAsamiyassa jAva guttabhayAriyassa, AuttaM gacchamANassa, AuttaM ciTThamANassa, AuttaM nisIyamANassa, AuttaM tuyaThamANassa, AuttaM vatyapaDiggaha-kaMbalapAyapucchaNaM geNDamANassa NikkhimANassa aNagArasta) dhyAsAbhatathA sana guptaprAyArI paryantanA.gujI vALe, upaga sahita gamana karanAra, upayoga sahita sthiti karanAra, upaga sahita besanAra, upayoga sahita paDakhuM badalanAra, upayoga sahita vastra, pAtra, kambala ane pAnana nA2 bhane bhUnA2 mAegAnI (jAva cakkhapamhanivAyamavi mAyA mahamA IriyAvahiyA kiriyA kajjai) mAmana bhAravAnA yA paryantanI saghaLI kriyAo upacAga sahita ja thAya che. tathA vimAtrAvALI parimANurahita sahamapithihI yA payAgapU44 thatI jAya . (sA paDhamasamayabaddhapaTTA, vitiyasamayaveDyA, taiyasamayanijariyA). te pithi: yA prathama samayamA Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 3 sU04 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 573 sat masamasetizabdaM kurvana dagdhaM bhavatIti, tato bhagavAn dvitIyadRSTAntena punaH sakalakarmakSayarUpAMmantakriyAmupapAdayati-' se jahAnIne ar' ityAdi / 'tadyathAnAma kazcit ' purise' puruSaH 'tattaMsi' 'tapte saMtapte 'ayakavallaMsi' ayaskapAle tathA iti bhASAmasiddhe ' ' udayabiMdu' udakavindum 'pakkhivejjA' kSipet 'se zRMNa' atha nUnaM nithitaM " maMDiyaputtA' he maNDitaputra 'se udayabiMdU' sa udakavinduH 'tatsaMsi' tapte 'aMyakavallaMsi' ayaskapAle 'pakkhitte samANe' makSiptaH san 'khippAmeva' 'kSimameva zIghrameva 'vidvaMsamAga`cchai ? vidhvasaM 'vinAzam Agaccheti prApnoti kim ? maNDitaputraH prAha - haMtA, vidvaMsamAgaccha inta satyam vidhvaMsaM vinAzam Agacchati prApnoti, atra dvayasyApi upanayArthaH sAmarthyagamyo bhavati, yathA ejanAdi rahitasya jala jAtA haiM / 'masa' 'masa' aisA zabda karatA huA vaha agnimeM bhasma ho jAtA hai / aba prabhu dvitIya dRSTAntadvArA sakalakarmakSayarUpa antakriyA kA samarthana karate haiM-' se jahA nAmae kei purise' jaise koI manuSya ' tattaMsi' tapta ' ayakavallaMsi' lohakaTAha - tavAke Upara 'udayaviMdu pAnI ke dhuMdako 'pakkhivejA' DAle 'se' to 'pUrNa' avazya hI 'maMDiyaputtA' he maNDitaputra ! 'se udayaviMdU' vaha udakabiMdu 'tattaMsi' saMtapta 'ayakacalaMsi' tavA Upara 'pakkhitte samANe' DAlIjAnepara 'viddhaM samAgaccha' vinaSTa ho jAtA hai na ? 'haMtA vidvaMsamAgaccha' hAM bhadanta ! vaha jalabiMdu avazya naSTa ho jAtA hai / ina donoM dRSTAntoM kA upanArtha isa prakAra se hai ki ejanAdikriyA se rahita jIvakI lasbha yaha laya che. 'masamasa' bheTale he 'bhasa' sevA bhavAna urato laDalaDAra sajagI uThe che. have bIjA dRSTAnta dvArA mahAvIra prabhu sakaLa karmInA kSayarUpa antakriyAnuM samarthana re che -' se jahAnAmae ke purise' dhArI puruSa ' tattaMsi tata (tapAvekSA) 'ayakavallaMsi' boDhAnA tavAnI (52 ' udayabiMdu pakkhivejjA' pAthInuM TI nANe, 'seNUNaM maMDiyaputtA, to bhaDitaputra ! ' se udayabiMdU tattaMsi ayakavalaMsa pakkhitte samANe' tathAvesA tavA para nAdhyatAnI sAthai cAlInuM TIpu ' viddhaMsamAgaccha ' naSTa thAI laya che hai nahIM ? me vAtanA | 2 42tA maMDitaputra che- 'haMtA, viddhaMsamAgacchara' mahanta ! te minDa avazya naSTa thaI jAya che. A banne dRSTAntA dvArA mahAvIra bhagavAne nIcenI vAtanuM pratipAdana karyuM. che--ejana (kapana) Adi kriyAothI rahita jIvanI samucchinna kriyA : 1 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 172 .... .......... : ......... ..........: ' nivijayasya nIyasya yoganiropAmibhAna bhRmaNAnena sakalakAyaspA mAra riyA bhavatIti ta gagarAna dRSTAntadvayaM pradarzayati-'se jahAnAmae keharise ityAdi / rApayA nAma phapina puruSa: 'mukkaM taNahatyaya - zuSkaM hamAstakaM vaNepUlaka 'nAyaromasi' jAtatenasi anI 'papiyavenA' prakSipet 'se pUrNa maMThiyapunA' he maNDitaputra ! bhaya nUnamavazyaM nibhitam 'se mukke taga rapaye' tava uparyuktaM zuSka vaNahastakam jAyatesi'. jAvatejasi parikhate samANe prakSiptaM sat 'khippAmeca' sipameya saTityeya 'masamasAvijaha ?' masmasyate / daMdAte masmasAt bhavatinu ? avazyameva bhasmI bhavati iti maNDitaputrastadahI pharoti-hatA, masamasAvijaI' he bhagavan ! nUnaM tat tRNapUlaM vanhI prasitaM hai / isa prakAra se zailezI karaNa hone para niSkriya pane hue jIva ke yoganirodha nAmakA zukladhyAna kA caturtha bheda prApta ho jAtA hai taya usase sakalakarma kSayarUpa antakriyA hotI hai / isa viSayako spaSTa karaneke liye prabhu do dRSTAntoM ko dikhAte hue maNDitaputra se kahate haiM ki-'se jahAnAmae keipurise' jaise koI puruSasukkaM. taNahatvayaM zuSkavaNahastakako-ghAsake sUkhe pUleko 'jAyategasi' agni meM 'pakkhivenA' prakSipta kare-DAle, 'se.guNa maMDiyaputtA' to he maNDita putra ! niyamase-nizcitarUpase 'se sukke taNahatthae' vaha sukhA ghAsakA pulA 'jAyateyaMsi' agnimeM 'pakkhitte samANe DAle jAne para 'khippA meva' bahuta hI zIghra 'masamasAvijaI' bhasmasAt ho jAtA hai. jala jAtA hai kyA ? isa pAtako svIkAra karate hue maMDitaputra prabhuse kahate haiM ki 'haMtA masamasAvijaya ' hAM. bhagavan ! vaha avazya hI zolezIkaraNa thAya tyAre niSkriya banelA bhavane ginidhi nAmanuM zukaladhyAna (samuriyA matiyAtanAmanA dhyAna yAthA' - leha zusabhyAna cha) prApta thAya che tyAre tenA dvArA sakala karmanA kSayarUpa : antakiyA (mekSa prApti thAya che. e ja vAtanuM pratipAdana karavA mATe mahAvIra prabhu e daSTote Ape che 'se jahA nAmae kei purise' bhatithuna ! mANUsa 'mukkaM taNahatthayaM sUsa ghAsanA pUjAne jAyateyaMsi pakkhi vejjA' bhanibhA 33, to seNaM maMDiyattA 3 bhAtiputra ! : se sukke taNahatthae'' / . ghAsanA, pUjA, 'jAyateyasi pakkhitvesamANe! animA namatAnI sAthai 4 'khippAmeva turata mAvi masATa saga cha : nahI? mevAtanAva 42tA bhADita satra AJUR 4 cha-'haMtA, masamasAvijA' , bhApAna ! te.apazya majIta Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meyacandrikA TIkA za. 3 u. 3 sU. 4 jIvAnAM ejanAdikriyAnirUpaNam 675 ekAM mahatIM vizAlAM dIrghA 'NAvaM sayAsava' nAvaM zatAsratrAm zatam AsravAH yasyAM tAmra zatajalakSaraNalaghucchidrAm zatacchidrAm anekazatacchidrayuktAm 'ogAhejjA' avagAhayet pravezayet 'se NUNaM maMDiyaputtA' atha he maNDitaputra 1 nUnaM nizcitam 'sA nAvA' sA nauH 'tehiM AsavadArehiM' taiH uparyuktaiH AsraveH jalAgama mArgaH dvAraiH 'ApUre mANI' ApUryamANAM 'ApUremANI' ApUryamANA paunaHpunyena AbhriyamANA 'puNNA puNNecyamANA' pUrNA jalairbhRtA pUrNapramANA sarvAvayavajalaparipUrNA 'bolamANA' vyapaludayantI jalodrekaH samucchalantI 'vo hamANA' vikasantI jalodrekairvardhamAnA 'samabharaghaDattAe' samabharaghaTatayA jalapUrNakumbhavat nimajjantIva 'haMtA ciha' hanta, viSThati, avasthitA bhavati, evam zaya ho 'Ahe paNaM kei purise' aba koI puruSa 'taMsi harayaMsi ' usa hRdameM 'egaM mahaM' eka bar3I bhArI vizAla - dIrgha 'NAvaM' nAvako ki jisameM 'sayAsarva ' jala Ane ke choTe2 saikaDoM chidra ho, 'sayacchihUM' saikaDoM baDera chidra ho, 'ogAhejjA' DAle 'se pUrNa maMDiyaputtA' to he maMDitaputra ! niyama se 'sA nAvA' vaha naukA 'tehiM AsavadArehiM' una AbadvAroM se hokara Aye hue jala se ApUremANI ApUremANI khUpa bharI jAkara 'puNNApuNNappamANA' pUrI bhara jAtI hai, koI bhI usakA aisA avayava bAkI nahIM bacatA hai ki jahAM pAnI na dikhatA ho 'bolamANA' uchalatI huI pAnIkI taraGgose aisI pratIta hone lagatI ho ki mAnoM aba vaha uchala rahI hai aura 'vosahamANA' pAnI kI adhikatA se vaha khUba baDhasI rahI hai| aura aba 'samabharaghaDattAe cit' jalapUrNakuMbhakI taraha vaha pAnI meM DUba jAtI hai na ? 'haMtA cihna ' hAM bhadanta / DUba jAtI hai / to isI prakArase a bhA 'taMsi harayaMsi' te bhAzayamA 'egaM mahaM' bheSI bhoTI, ane vizANa 'NAvaM sayAsavaM sayacchidaM ogAhejjA' se| nAnAM bhoTAM chidrovANI nAvane tAre,' 'seNUNaM maMDiyaputtA !' to he maMDitaputra ! 'sA notrA tehiM AsavadArehiM A pUremANI ApUremANI puNNA puNNappamANA bolaTTamANA bosaTTamANA samabharaghaDa - tAra ciTTa' te bhAsavadvArA (chiMdrI) bhAMthI pravezekSA raNathI arAtI bharAvI te nAva pUrepUrI bharAi jAya che kharI ne ? --tenA kAi paNa bhAga pANIthI rahita hotA nathI. pANInA uchaLatA mejA ethI te hileALA khAtI hAya che, ane pANInI adhikatAne kAraNe te pANImaya banI gai hoya che. pANIthI bharelA kulanI mAphaka te nAva pANImA DUNI laya che hai nahIM ? maMDitaputra zvAna Aye che. 'haMtA cihna ' De mahanta ! te nAva S + Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 samapiramakriyA'mavipAtizurasadhyAnacaturpamedAnalena karma dAsa dAna bhavatyeva / apa niSkriyasyeva jIvasya sakala karmavidhvaMsarupA mantakriyA bhara tIti naukAyAntena bhagavAna pratipAdayati-se mahAnAmae iyae siyA' ityAdi / he maNDitapura ! da yayAnAmAdAsyAt 'puNNe' pUrNaH jalaparipUrNaH syAH 'puSNappamANe' pUrNapramANaH pUrNa pramANaM yasya sa sarvayA jale paripUrNaH AtaTavyAptanalamitimAyaH padavizeSaNametavyam, punaH kIdRzaH 'colaTramANe vyapalaTayana jalatarahaH samucchalan 'yosaTamANe vikasan jaloTreka barddhamAnaH sana 'samamaraghaDatAe' samabharaghaTatayA udakapUrNakumbhavat gambhIratayA 'cihA' tiSThati, aryAda taTaparyantavyAptAtpantajalagambhIrajalAzayo varsate, 'heNaM keipurise' bhaya khalu phazcit puruSaH 'vasi harayaMsi' tasmin ide 'egaM maI samucchinna kriyA apratipAti zukladhyAnarUpa agnike dvArA karmarUpayAya vastukA dahana-vinAza-avazya hI hotA hai| aba prabhu naukA ke dRSTAnta se yaha pratipAdana karate haiM ki niSkriya hue jIvakI hI sakala karma vinAzarUpa antakriyA hotI hai-he maNDitaputra ! se jahA nAmae' jaise koI eka 'harae siyA' hada-daha) ho aura vaha 'puNNe' jala se paripUrNa ho 'puNNappamANe' arthAta taTataka usameM jala bharA ho 'volaTTamANe jalakI uchalatI huI taraGgose vaha uchala rahA ho, 'vosaTTamANe' jalakI adhikatA se vaha khUba paDAcar3hA dikhatA ho, 'samabharaghaDatAe ciThThaI' jala se pUrNakuMbhakI taraha vaha gaMmIra ho arthAt taTaparyanta vyApta jalase atyanta gaMbhIra yanA huA aisA eka jlaaapratipati zukaladhyAnarUpI agni dvArA avazya naSTa thAya che. jevI rIte keI saLagI uThe evI vastu arina dvArA baLIne bhasama thaI jAya che, evI rIte evA jIvanA. karmonuM dahana apratipAti zukaladhyAna rU5 agnithI avazya thAya che. * have naukAnA daSTAMta dvArA mahAvIra prabhu e vAtanuM pratipAdana kare che ke nizci jananI sa bhakSaya 35 mantaSThiyA thAya che.' se jahAnAmae harae siyA' bhaDitaputra ! vaa| -zaya sazara che. 'puNNe te pAthI mAsu cha. 'paNNappamANe te pAlIthI 776 marecha (tabhA i sudhI pANI cha, 'volaTTamANe pAyInai soni mAthI te Kiamas . bosadamANe, pAthInI adhitAna dIdhe ta ma mAthu vA cha, 'samabharaghaDatAe ciTTaI' pAyAthI lre| sanI.2 talI cha. meTanAsa sudhA pahAyalA pAthI ta matyanta lA2 grya che.) 'aheNaM ke rise ve Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u.3 sU. 4 jIvAnAM ejanAdi kriyAnirUpaNam 577. sati 'khippAmeva' limameva 'uDDhe uddAi ?' Urdhvam udhAti, udgacchati antajalariktatayA upari saMtati natu nimajjati 'haMtA, uddAi' he bhagavan ! haMta nUnameva sA nauH udhAti jalopari saMtarati atha bhagavAn dArzantike saMyojayati'eSAmeva maMDiaputtA ! ityAdi / he maNDitaputra ! evameva uparyuktarItyaiva 'attattAsaMvuDassa' AtmAtmasaMtRtasya Atmani AtmanA saMvRtasya ! AcchAditasya pratisaMlInasya 'aNagArassa' anagArasya tadeva vistArayati-'IriyAsamiyassa' IryAsamitasya Isimitiyuktasya 'jAva-guttabhayArissa' yAvat-guptabrahmacAriNaH guptaM navamiH brahmacaryaguptibhiH rakSitaM brahmacarya yena sa tathA tasya, yAvatkaraNAt bhApAsamitasya epaNAsamitasya AdAnabhaNDAmatranikSepaNasamitasya uccAramasravaNazlepmajallasiMghANapariSThApaNasamitasya manoguptasya vacoguptasya kAya'tasi udayaMsi' usa pAnI ke 'ussisi samANaMsi' nikala jAne para 'khippAmeva' zIghra hI 'uDUDhaM uddAI' U~ce-pAnIke Upara-bhItara ke jala ke khAlI ho jAne ke kAraNa tairane lagatI hai DUbatI nahIM hai / yaha to bAta nizcita hai na ? 'haMtA udAi' hAM, bhadanta ! vaha naukA pAnI ke Upara tairane lagatI hai-DUbatI nahIM hai-yaha bAta ThIka hai / evA. meva' isI taraha 'maMDiyaputtA' he maMDitaputra ! 'attattA saMvuDassa' apane Apa apanI AtmA meM tallIna hue 'aNagArassa' anagAra kI kIjo IriyAsamiyassa IryAsamiti se yukta hai, 'jAva guttabhayArissa' tathA jo gupta brahmacArI hai, yAvat zabda se gRhIta-bhApAsamiti kA jo pAlana karanevAlA hai, eSaNAsamiti, AdAna nikSepaNAsamiti, uccAra prastravaNa, zleSma, jalla-siMghANa pariSThApana samiti se jo yukta hai, manogupti, vacanagupti, kAyagupti se jo gupta-surakSita hai, indriyAMussisi samANaMsi' te pANI maDA nIsil rainI sAye te nAva 'vippAmeva' turata 'uDUDhaM uddAI' pAnI 752 mA che nahI ? (pANImA ta2 mA cha ke nahIM? pANuM khAlI thaI javAthI nAva halakI bane che ane taravA lAge che. evo bhAvArtha samanvo. 'hatA udAi' bhatiputra 4 cha, &, ta sapazya ta2vA bhAMu cha, matI nathI. 'evAmevara se pramANa, . 'maMDiyaputtA / bhalitaputra! 'attattA saMvuDassa' pAtAnA on ra pAtAnA mAmA tIna. mane a|| 22 'IriyAsamiyassa' dhryAsamitithI yuta cha, 2 bhASAMsamitirnu, meSAsamitirnu, mahAna nikSepaNa samitinuM, ane uccAra prasavaNaleSma-jalasighaNu pariSThApana samitinuM, pAsanA re, cha, ke bhne|ti, payanasta, yastithI, surakSita che 'gutta yaMbhayAri Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 576 . . .... . . , ... .manAlI enanAdimiyAsahito jIyaH AraMmmaM sAraMma samArambhaM kurvan ArammAdI va mAnaH prANIbhUtanIyasatyAnAM duHkhotpAdanAdinA pAlavayuktaH saMsAre nimajati, bhantamiyAM na karoti, natmatipakSibhUtaM dadhAntamAha-'aheNaM ke purise' aya khalu kapin puruSaH 'nIse nAvAe tasyA nAyaH 'saro samaMtA, sarvataH samantAn sarvagAgepu bhAsadArAI mAkhamArANi mRtmajalanissaraNamArgAn 'pidei' pidho 'pidiSA NAnA-urisaraNapaNaM' pidhAya nAtsecanakana nAu sevanadhArA 'udayaM usicinA' udakam utsimceva yahi nissArayet 'se eNaM maMDiyaputA' aya tadA nUnaM nimayena he maNDitaputra ! 'sA nAvA' sA nau tasi udayaMsi' tasmina udake-jale 'ussitasi' utsitte niSkAsite 'samANaMsi'. ejanAdi kriyA se samandhita yukta huA jIva AraMbha saMraMbha aura samAraMbha karatA huA-arthAt AraMbha Adi meM vartamAna hotA huA prANI, bhUta, jIva aura satvoM ko duHzvotpAdana Adi dvArA pAMca AsavoM se yukta hokara saMsArameM hI dRyatA rahatA hai arthAta antakriyA muktiko nahIM prApta karatA hai / aya antakriyA kauna karatA hai isa bAttako sUtraMkAra Agale dRSTAnta se samajhAte haiM 'aheNaM jaise. 'keI. purise' koi puruSa 'tIse nAvAe' usa naukA ke 'AsavadArAI AsravadAroMko jalAgamana chidroko 'savyao samaMtA' sapa prakArase aura saba taraphase. 'pihei'. vaMda kara detA hai| 'pihitA' ghaMda karake phira vaha 'NAcA ussi.ca eNaM' nAva meM bhare hue pAnIko kisI vartana Adi se bharakara 'udayaM ussicijjA usa naukA se usa jala ko ghAhara ulIca detA hai| isa taraha 'se . gUNaM maMDiyaputtA'. he maMDitaputra ! 'sA nAvA' vaha naukA avazya DUbI jAya che A dRSTAnta dvArA nIcenI vAtanuM pratipAdana karAyuM che. ejana (kaMpana Adi kriyAothI yukta jIva, AraMbha AdimAM pravRtta rahe che. tethI te prANIo, bano. jI ane sane duHkhAdi devAmAM kAraNarUpa bane che. A rIte te pAMce AsavonuM sevana karato hovAthI, seMkaDe chidravALI naukonI jema, saMsAramAM DUbate rahe cheeTale ke (antakriyA) mukti prApta karatA nathI. have sUtrakAra nIcenA dRSTAMta dvArA e samalava AntaliyA ra 42.ch| 'aheNaM ke prise| ghAsa bhAsa 'tIse nAvAe AsabadArAiM" nAnAM mAsadArAne-dAna sancao samaMtA videha madhA mAthI 55 43. 'pihittA' chidrAne pUrI dhana pAvA ussi ca.. eNaM udayaM ussicijA nAma batA pAlIna tAsa 43.yA bhAMDa. mAzata se NAnaM maMDiyaputtA!" bhAutadhuna ! sAnIvA 'siudayasi Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 3 u.3 2.4 jIvAnAM ejanAdi kriyAnirUpaNam 577, sati 'khippAmeva' siprameva 'ur3Dhe uddAi ?' Urjam udyAti, udgacchati antajalariktatayA upari saMtati natu nimajjati 'haMtA, uddAi' he bhagavan ! haMta nUnameva sA nauH ughAti jalopari saMtarati atha bhagavAn dAntike saMyojayati'evAmeva maMDiaputtA !' ityAdi / he maNDitaputra ! evameva uparyuktarItyaiva 'attattAsaMvuDassa' AtmAtmasaMratasya Atmani AtmanA saMvRtasya ! AcchAditasya pratisaMlInasya 'aNagArassa' anagArasya tadeva vistArayati-'IriyAsamiyassa' IryAsamitasya IzaMsamitiyuktasya 'jAva-guttavaMbhayArissa' yAvat-guptabrahmacAriNaH guptaM navamiH brahmacaryaguptibhiH rakSitaM brahmacarya yena sa tathA tasya, yAvatkaraNAt bhApAsamitasya epaNAsamitasya AdAnabhaNDAmatranikSepaNasamitasya uccAraprasravaNazlepmajallasiMghANapariSThApaNasamitasya manoguptasya vacoguptasya kAya'si udayasi usa pAnI ke 'ussittaMsi samANaMsi' nikala jAne para 'khippAmeva' zIghra hI 'uDU uddAi' U~ce-pAnIke Upara-bhItara ke jala ke khAlI ho jAne ke kAraNa tairane lagatI hai DUbatI nahIM hai / yaha to bAta nizcita hai na ? 'haMtA udAi' hAM, bhadanta ! vaha naukA pAnI ke Upara tairane lagatI hai-DUbatI nahIM hai-yaha bAta ThIka hai / evAmeva' isI taraha 'maMDiyaputtA' he maMDitaputra ! 'attattA saMghuDassa' apane Apa apanI AtmA meM tallIna hue 'aNagArassa' anagAra kI kIjo IriyAsamiyassa IryAsamiti se yukta hai, 'jAva guttavaMbhayArissa' tathA jo gupta brahmacArI hai, yAvat zabda se gRhIta-bhApAsamiti kA jo pAlana karanevAlA hai, eSaNAsamiti, AdAna nikSepaNAsamiti, uccAra prasravaNa, zleSma, jalla-siMghANa pariSThApana samiti se jo yukta hai, manogupti, vacanagupti, kAyagupti se jo gupta-surakSita hai, indriyAM ussitasi samANaMsi' te pANI 192 nIsil availl sAthe te nAva 'vippAmeva' turata 'uDUDha uddAI' pApInI 52 Ave che nahI ? (pANIbha ta218 mA cha ke nahIM ?" pANuM khAlI thaI javAthI nAva halakI bane che ane taravA lAge che. evo bhAvArtha samavA. tA udAi' bhatiputra 4 cha, , ta avazya ta2vA bhAMDa cha, tI nayI. 'evAmevA me prabhArI, 'maMDiyattA 13 malitaputra! 'attattA saMvuDassa' pAtAnI on potAnA AtmAmai dealna mane mA2 2 'IriyAsamiyassa' sibhitizI yuta cha, 2 ASAMsamitirnu, SAsabhitirnu, mAhAna nikSepaNa samitinuM, ane uccAra prasavaNalema-jala-siMghANa pariThApana samitinuM, pAlana 42. cha, re maneAti, kyanasti, yatithI surakSita che 'gutta bhayAri Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .578 .: .--? ..... ... ... ... ... ....... manAta gumasya guptasya guptendrigasyeti saMgrAmam 'AuttaM gacchamANasa 'mAyu upayogapUrvakaM yathAsyArayA garachataH gamanaM kuryataH 'mAuttaM ciTThamANassa' yupata tiSThataH-sopayogaM sthiti puryANasya 'nisIyamANarasa' niSIdataH soparya upavizavaH 'tupamANasa' vagavartayamAnasya sopayogaM pArbaparivartanaM ku ut' Ayuktam sopayogam 'yatya-paDiggaha-kaMcala-pAyapucchaNaM' vana-pari pampala-pAdamonchana pakhAdirajoharaNAntam 'geNDamANasa' gRhAnasya gRhataH kurvataH 'mizrikharamANassa' nikSipamANasya sopayogaM saMsthApayataH / gArasya 'jAya-carasupAmanivAyamavi' yAvat - cacaHpakSamanipAtamAtramapi : tathAcAyamartha:-AyuktagamanAdi sphulamiyAjAlasya tAvat kA kayA, yA jisake vaza meM haiM aura jo 'AuttaM gacchamANassa' upayogapUrvaka cala hai 'AuttaM ciTTamANassa' upayogapUrvaka khar3A hotA hai, 'AusaM nira yamANassa' upayogapUrvaka bhaiThatA hai 'AuttaM tupamANassa' upayogapUrva karavaTa badalatA hai, 'AuttaM vattha paDiggaha kaMvala-pAyapucchaNaM' u yogapUrvaka vastra, pAtra, kaMbala, pAdaprogchana Adi vastra se lekara raja haraNaparyanta dharmopakaraNoMko 'geNhamANassa' grahaNa karatA hai evaM 'ri kvivamANassa' rakhatA hai 'jAva carakhupamhanivAyamavi' yAvat / cakSupakSmanipAta mAtrarUpakriyA ko bhI ghaDI sAvadhAnI ke sAtha kara haiM bhramAtra bhI yatanA se hilAtA hai, phira bhI vaha sakriya, mA gayA haiM aura usake pharmabaMdha kahA gayA hai / tAtparya yaha hai ki u yogapUrvaka kI gaI ye calanA Adi sthUla kriyAe~ to, usa anagAra va sAvadhAnI ke sAtha hotI hI haiM inakI to yAt hI kyA hai-parana pamsa 2 gupta prakSayArI cha, ra potAnI dhandriyo 52 sayama rAmecha, Au gacchamANassa' 2. payAgapUba 4 gamana' 42 cha, 'Auna ciTThamANassa' ne 642 14 Go thAya cha, 'AuttaM nisIyamANasa'25ye (yatanApUra cha. 'AuttaM 'tuyaTTamANasa yA bhuI che, 'AuttaM vattha paDiggahakaMbalapAyapucchaNaM / patra, pAna masa, pAhAchana, nara A pilAne yatanA 'pU'4"geNDamANasa' va 'che tathA maNivivamANamsa. nIya bhajAMca cakkhapamhaniyAyamavi. gAne gAmanA bhAravA yata. kriyA paNa je yetanApUrvaka kare che AMkhanI pAMpaNe paNe sAvadhAnatApUrvaka halAve che to paNa tene sakriya mAnavAmAM AvelaM che ane tene kamabadhaM baMdhAya che. ema kahe che. kahevAnuM tAtparya e che ke te aNagIra uparyuMkatakriyAo ghaNuM sAvadhAnIpUrva Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.3 ma. 4 ejanAdikriyAnirUpaNam 579. cakSurunmepanimepAdi spandanarUpA 'vemAyA' vimAtrA vividhamAtrA antamuhartAdedezonapUrvakoTIparyantasya kriyAtmikAyA 'muhumA' mUkSmAsUkSmavandhAdi. kAlA 'IriAvahiA' IryApathikI, 'kiriyA' 'kriyA IryApatho-gamanamArgaH tatra bhavA airyApathikI kevalayogamatyayA kriyA sAtAvedanIrUpA ityarthaH kannaI kriyate bhAvyate-arthAta upazAntamohakSINamoha-sayogi kevalirUpaguNasthAnakoparivartamAno vItarAgo'pi sakriyatvAt sAtAvedanIyakarma badhnAti sA usakI jo netra parispandAtmaka kriyA hai vaha bhI ghaDI sAvadhAnI pUrvaka hI hotI hai phira bhI vaha karmabaMdha se rahita nahIM hotA hai| 'vemAyA khuhumA IriyA pahiyA kiriyA kajaI' isakA bhAva aisA hai ki antarmuharta se lekara dezona pUrvakoTiparyanta rahanevAlI AtmA kI jo sUkSma-sUkSmabaMdha Adi kAla vAlI kriyA-IryApathikIkriyAgamana karate samaya huI kriyA-jo ki kevala kAyayoga nimittaka hI hotI hai aisI vaha sAtAvedanIya karmakA baMdha hone rUpa kriyA, jabataka jIva ke hotI rahatI hai| tabataka vaha sakAmakarma kSayarUpa muktiko prApta nahIM karatA haiM / upazAntamoha, kSINamoha evaM sayogakevalI inatIna guNasthAnoM meM vartamAna jIva vItarAga kahA gayA haiM-phira bhI vaha IryApathika kriyAse sakriya hone ke kAraNa sAtAvedanIyarUpa karmakA baMdhana mAnA hai / ataH isa kathana se vaha bAta sUtrakArane pramANita kI hai ki jIva jaya taka sthUla kriyAoM ko karatA rahatA hai tabataka vaha kare che. bIjI kriyAomAM sAvadhAnInI te vAta ja zI karavI! AMkhanA palakArA mAravAnI kriyAmAM paNa te atyaMta sAvadhAnI rAkhe che. chatAM paNa te kamabaMdhathI rahita DAta nathI. 'vemAyA suhamA IriyAvahiyA kiriyA kajaI nuM tAtparya nIya pramANe che-aMtarmuhUrtathI laIne dezanapUrvakeTi (pUrvakeTithI nyUna) paryata rahenArI AtmAnI je sUphama-sUphamabaMdha Adi kALavALI-ipathikI kriyA ke je kAyayegane kAraNe ja karAya che, ane je sAtAdanIya karmane baMdha bAMdhanAre hoya che, evI sUkSma kriyA paNa jayAM sudhI jIva karato hoya che, tyAM sudhI tene sakaLa karmane kSaya rUpa mukita maLatI nathI. gamana karatI vakhate je kriyA thAya che tene paryApathikI kriyA kahe che. upazAta meha, kSINameha, ane sagI kevalI, e traNa guNasthAnamAM rahelA jIvane vItarAga kahe che. te paNa IryApathika kriyAthI sakriya hevAne kAraNe sAtavedanIya rUpa karma baMdha bAMdhatA hoya che. A rIte sUtrakAra ema batAvavA mAge che ke jyAM sudhI jIva sthULa kriyAo karatA rahe che, tyAM sudhI te te kriyAjanya karmono baMdha Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 : ...... .. ... ... ... ....:.:...: manavIrale rAmasya guptasya guptendrigaspeti saMgrAmam 'utaM garammANassa'mAyulam upayogapUrvakaM yathAsyAgayA garachataH gamanaM kurvana: 'bhAuttaM vidyamANassa' mA. yuktaM tiSThataH-sopayogaM sthiti kuryANasya 'nisIyamANassa' nipIdataH sopayogam upavizataH 'tupamANasa' vagavartayamAnasya sopayogaM pArvaparivartanaM kurvataH Au' Ayuktam sopayogam 'yatya-paDiggA-kaMpala-pAyapunchaNaM' vana-pratigraha phampala-pAdamonchanaM vakhAdirajoharaNAntam 'geghamANassa' gRhAnasya gRhataH prANaM purvataH 'NipikhabamANassa' nikSipamANaspa sopayogaM saMsthApayataH ana. gArasya nAva capasupAmaniyAyamavi' yAvat -- cavaHpakSamanipAtamAtramapi iti tathAcAyamarthaH-AyuktagamanAdi sthUlakriyAjAlasya tAvat kA kathA, yAvat jisake vaza meM haiM aura jo 'AuttaM gacchamANassa' upayogapUrvaka calatA hai 'AuttaM ciTThamANassa' upayogapUrvaka khar3A hotA hai, 'Au nisI. yamANassa' upayogapUrvaka paiThatA hai 'AuttaM tughaTTamANassa' upayogapUrvaka karavaTa badalatA hai, 'AuttaM vattha paDiggaha kaMbala-pAyapucchaMNaM' upayogapUrvaka vastra, pAtra, kaMyala, pAdaprogchana Adi vastra se lekara rajoharaNaparyanta dharmopakaraNoMko 'geNhamANasta' grahaNa karatA hai evaM 'NikkhighamANassa' rakhatA hai 'jAva cakkhupamhanivAyamavi' yAvat vaha cakSupakSmanipAta mAtrarUpakriyA ko bhI ghaDI sAvadhAnI ke sAtha karatA hai bhramAtra bhI yatanA se hilAtA hai, phira bhI vaha sakriya: mAnA gayA haiM aura usake pharmabaMdha kahA gayA hai / tAtparya yaha hai ki upayogapUrvaka kI gaI ye calanA Adi sthUla. kriyAe~ to. usa anagAra kI sAvadhAnI ke sAtha hotI hI haiM inakI to yAt hI kyA hai parantu yassara gupta prayArA , 2 potAnA chandriyo 52 saMyama rAmecha, AuttaM gacchamANassa'2 rupayAgapUna re cha, 'Auna cidramANassA lapayoga soyAya , 'Autta nisIyamANasa'2 rupaye madhU (yatanApU se cha. 'AuttaM tuyaTTamANassa "64yA pUrva mu va cha, paDiggahakaMbalapAyapucchaNaM , paMkha, patra, mata, pAhAchana, dhApakAne yAtanA pU geNhamANasa' Ave che. tathANikkhimANasa.. nAye cha,'jAMca cakpamhaniyAyamavi. mana mAno an bhAravA -tanI kiyA paNa je cetanApUrvaka kare che AMkhanI pAMpaNe paNuM saMvidhAnatapUrvaka halAve che. to paNa tene sakriya mAnavAmAM AveluM che ane tene kaMbaMdha baMdhAya che. ema kahyuM che. kahevAnuM tAtparya e che ke te aNagAra upayuMkatakriyAo ghaNAM sAvadhAnIpaja THHTHHTHHAL Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.3 sU. 4 ejanAdi kriyAnirUpaNam 581 satI 'taisa samayanijariyA' tRtIyasamayanirjaritA nirjarA vipayIkRtA kSapitA ityarthaH, tathA ca prathamasamaye sAtAvedanIya karmatApAdanAt vaddhA, jIvapradezaiH sparzanAt spRSTA, dvitIyasamaye sAtArUpeNa anubhUtatvAd veditA, tRtIyasamaye sarvathA jIvapradezebhyaH parizATitA satI makSiptA kSapitA bhavati, tatazca 'seyakAle' eSyatkALebhaviSyatkAle caturyAdi samaye 'akammaM vA vi bhavai' akarmacApi bhavati karmAbhAvo bhavati bhagavAna ante kriyopasaMhAreNAha-'se teNaTeNaM' ityAdi / tava tenArthena hetunA 'maMDiyaputtA' he maNDitaputra ! 'evaM buccai' evamuktaprakAreNa ucyate pratipAdyate 'jAvaM ca NaM' yAvacca khalu 'se. samaya meM sAtAvedanIyarUpa kAmako utpanna karatI hai isaliye vaha baddha tathA jIva pradezoM ke sAtha sparza karanevAlI hone se spRSTa kahI gaI haiM 'vitiyasamayaveDyA' dvitIya samaya meM vaha sAtAvedanIyarUpa se vedita hotI hai. isaliye use vedita kahA gayA haiM / 'taiyasamayanijariyA' tRtIya samaya meM vaha jIvapradezoM kA sarvathA sAtha choDa detI haiM. isaliye use nirjIrNa kahA gayA hai / punaH vaha udUbhUta nahIM hotI isaliye use kSapita kahA gayA hai| isa taraha prathama samayameM paddhaspRSTa huI dvitIya samayameM udaya meM lAkara vedita huI aura tRtIya samayameM nirjIrNa huI vaha kriyA ho jAtI hai / isake bAda caturthAdi samayarUpa bhaviSyat kAlameM 'akammaM cAvi bhavaI' nahI kriyA akarmarUpa se pariNata ho jAtI hai-arthAt antakriyA (mukti prApti) rUpa bana jAtI hai| 'se teNaDhaNaM maMDiyaputtA! evaM vucaha, jAvaM 250 42nArI sApAyI tene 'spRSTa' hI che. 'vitiyasamayaveiyA' mI samayamA tenu sAtAvahanIya3 vana-manu1 thAya cha, tathA tena tasa che. 'taiya samaya nijariyA jI sabhayAnA te mAtmazAnA sAya tana ch| che, 20 tene nijI kahela che. pharIthI tene udaya thato nathI tethI tene kSapita kahela che. A rIte te kriyA (karma) pahelAM samayamAM baddhaskRSTa thAya che, bIjA samayamAM udayamAM lAvIne tenuM vedanA thAya che ane trIjA samayamAM tenI nirjarA thAya che. tyAra bAda caturthAdi samaya35 bhaviSyamA 'akammaM vAvi bhavaI' yA sabha35 parizubhI taya cha eTale ke antakiyA (mukitaprApti) rUpa banI jAna che. 'se teNaTeNaM maMDiyaputtA ! tyAhi' bhaDita ! te raho meM mej ghu che ke je te jIva ejana (kaMpana) Adi kriyA karatuM nathI. te te chava antakALe sakaLa Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maThIce paramasamayabaddhapadA mayamasamayapaddhaspRSTA prathamasamaye prathamasamaye baddhaspRza savI 'vitiyasamayaveibha' dvitIyasamayaveditA dvitIyasamaye veditA anubhUtA for janya karmoMkA saMghaka to hotA hI hai-isameM koI Azcarya kI pAta nahIM hai parantu sUkSmakriyA bhI jabataka jIva karatA rahatA hai / taka bhI yaha karma ke ghase rahita nahIM hotA hai / gyArahave guNasthAna se lekara terahaveM guNasthAna meM vartamAna vItarAga AtmA kI kevala eka Iyadhika kriyA hI hotI hai isa liye vaha vahIM abaMdhaka nahIM mAnA gayA hai kintu usake bhI samaya pramANamAtra sAtAvedanIya karma kA paMdha to hotA hI haiM ataHkriyAse karmagaMdha hotA hai. yaha bAta sUtrakArane pramANita kI hai| athavA pUrvokta vizeSaNavAle anagAra kI 'jAya - cakkhupamhaniyAyamaci' cakSuke vizeSa unmeSa karanemeM jitanA samaya lagatA hai. utane samaya taka meM jo vimAtrAvAlI vividha mAtrA vAlI arthAt antarmuhUrta se lekara dezonapUrvakoTitaka jo kriyArUpa sUkSma IrSyAdhika kriyA hotI hai usase bhI unake sAtAvedanIya karmakA baMdha hotA hai. aisA bhI artha ho sakatA hai / 'padamasamayabaddhapuTThA' sotAvedanIya karmako gAMdhane yogya jo IrSyApathika kriyA hotI hai vaha prathama 580 } & mAMdhatA ja hAya che, emAM kaMi AzcaryanI vAta nathI. paNa jyAM sudhI jIva sakSama kriyA paNa karatA rahe che tyAM sudhI te karmInA badhathI rahnita hoto nathI. te phanA adha avazya kare che. agiyAramAM guNusthAnathI laine teramAM guNusthAna sudhI vartamAna evA vItarAgane AtmA phakata IrSyApathikI kriyA ja karatA ya che. tethI vItarAganA AtmAne paNa akhadhaka (kama nahI, khAMdhanAra) kahyo nathI. te paNu samayapramANu mAtra sAtAvedanIya kamane! badha madhe che. A rIte kriyAthI karmAMdha baMdhAya chaeN,' e siddhAMtanuM sUtrakAre pratipAdana karyu che. athavA pUkita vizeSaNeAvALA aNugAra 'jAva cakkhupahanivAyamavi' yAMnA pasArA bhAravAmA bheTalo samaya lAge che eTalA samaya paryaMnta paNa te vividha mAtrAvALI eTale ke anta hatathI dezeAna pUrvAti paryaMntanA samayamAM pUrI thanArI je sUkSma rmAMpathika kriyA hAya che, tenA dvArA paNa te sAtAvedanIya kanA baMdha kare che, evA atha paNa thai zake che. eTale ke AMkhanA palakArA mAravAmAM jeTaleA sukSma kALa lAge che, eTalA kALa paryanta pazu je UA~thika kriyA karavAmAM Ave, te te kriyA karanAra aNugAra. sAtAvedanIya nA dha kare che. , 'padamasamayabaddha puTTA dharyApathi priyA prathama samayamA sAtA vehanIya bhane, utpanna 4re che; tethI tene 'ddha' Ahesa. che, tathA te kava pradezAmI sAthai Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyecandrikA TIkA. za. 3 u. 3 . 5 pramattApramattasaMyatavaktavyatA nirUpaNam 583 pratipAditaH, evaJca jIvanaukAyAH anAsravatAdazAyAM niSkriyatayA mokSamApti rUpordhvagamanaM sAmarthyAdupanataM vijJeyamiti // sU0 4 // pramattA - pramattasaMyatavaktavyatAmAha mUlam - pamatta saMjayassa NaM bhaMte ! pamattasajame vaTTamaNissa savA viyaNaM pamattaddhA, kAlao kevazviraM hoi ? maMDiyaputtA ! - egajIMva paDucca jahaNaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM desUNA pucakoDI, NANAjIve pahuca saGghaddhA / appamattasaMjayassa NaM bhaMte ! appamattasajame vahamANassa savA vi NaM appamataddhA kAlao kevacciMra hoi ? maMDiyaputtA ! egajIvaM paDucca jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM desUNA puMbakoDI, NANAjIve paDuca savaddhaM, sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti bhagavaM goyame maMDiyapute aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namasai, vaMdittA namasittA, saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai sU. // 5 // chAyA - pramattasaMyatasya khalu bhadanta ! mamattasaMyame vartamAnasya sarvA'pi ca karmabaMdha nahIM karatA hai / isa taraha jIvarUpa naukA kA anAsravadazA meM niSkriya ho jAne ke kAraNa mokSaprAptirUpa urdhvagamana apane Apa cana jAtA hai / jIva ko yaha anAsrava dazA zukladhyAna ke caturthapAda - ke avalaMbana se hI hoti hai / aisA jAnanA cAhiye // sU. 4. // pramatta apramatta saMyaMta kI vaktavyatA kA varNana : 'pamatta saMjayassa NaM bhaMte !" ityAdi / A sUtrArtha - ( pamattasaMjame vadyamANassa pamatta saMjayassa gaNaM bhaMte!) he khanI gayela "jIvarUpI naukAnuM, meAkSaprAptirUpa urdhvagamana 'ApA Apa zakaya banI jAya che. zukaladhyAnanAM ceAthA pAda (pagathiyA) nuM avalaMbana karavAthI jIvane e anAsava dRzA prApta thAya che, mebha sabha // 4 // pramatta-saMyatta ane apramatta saMyaMtanuM varNana-- 'pramatta saMjayassa NaM bhaMte ! - ityAdi / sUtrArtha - (ematta saMjame hamANassa pamatta saMjayassa NaM bhaMte! he mahanta ! Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - . mamastIse jIve sa jIvaH 'sapAsamiyaM sadA samitam no 'pagaI panate kampate pAra aMte aMtaphiriyA mavara' yAvan bhante antasamaye antakriyA saMkaTakarmakSayarUpA bhavati yAvatkaraNAt - 'no pyenate no calati no spandate no pahate no kSubhyati no udIrayati no taM taM mAtra pariNamati' ityAdi saMgravAm / etAratA uktagUnasandarbhasya apamAzayaH yadA khala saMgato'pi sAsavo jIva: sAtAvedanIyaM pharmayadhnAti nadA asaMyatasAsavanIvasya karmavandhanaM tu kimuta vaktavyam tathA jIgnIkAyAH karmajalapUryamANatayA'dhaHpatanarUpanimajanamaryAdA pannaM, sakriyasya karmabandhakathanAcca niSkripasya t|priispen karmavandhAbhAvaH caNaM se nIce sayA samiyaM no eyaha java bhaMte aMta kiriyA bhavaI' isaliye he maMDitaputra! maiMne isa pUrvoktarUpa se aisA kahA hai ki jayataka vaha jIva ejanAdi kiyA nahIM karatA hai taya taka antasamaya meM yaha sakalakarmakSayarUpa antakriyA karatA hai vahA~ yAvarapada se 'no pejate, no calati, no spandate, no ghaTate, no kSubhyati, no udI. rayati, no taM taM bhAvaM pariNamati' ityAdi pATha gRhIta huA hai| isa sUtra kA yaha Azaya hai ki saMyata avasthAvAlA jIva jaya sAtAvedanIya karmakA paMdha karato he to jo asaMyata hokara AsravavAlA hai aisA jIva karmakA baMdha kyoM nahIM karegA, avazya hI karegA, isa vipaya meM to kahanA hI kyA hai / jIvarUpa nauko karmarUpa jala se bhara jAne para iyatI hai taba yaha bAta pradarzita kI gaI hai to isase yaha yAta svayaM siddha ho jAtI hai ki sakriya AtmA karmakA baMdha karatA hai aura niSkriya AtmA, sakriya AtmA se viparIta hone ke kAraNa karma kSayarUpa antakriyA kare che-mukita prApta kare che. ahIM (yAvata) padathI 'no vyejate, no calati, no spandate, no ghaTate, no kSubhyati, no udIrayati, no taM taM bhAvaM pariNamati' tyA sUtrapA8 rAya che. yA sUtra vaa| suutrkAra e vAtanuM pratipAdana kare che ke je saMyata AtmA sAtavedanIya karmane baMdha bAMdhe che, te asaMta AtmA ke je AsathI yukata che, te karmane baMdha kare emAM zuM Azcarya che!P varUpI naukA kamarUpI jaLathI bharAI javAthI DUbe che. je A vAtanuM pratipAdana karavAmAM AvyuM che. te tenA dvArA e vAta to Ape Apa ja siddha thaI jAya che ke sakriya AtmA karmane baMdha kare che ane tenAthI viparIta e niSkriya AtmA karma baMdha karatA nathI. A rIte anAsavaMdazAmAM niSkriya Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA. za. 3 u. 3 sU. 5 pramattAmama ttasaMyatavaktavyatA nirUpaNam 585 bhadanta ! iti bhagavAna gautamo maNDitaputraH anagAraH zramaNa bhagavantaM mahAvIraM vandate, namasyati, vanditvA namasyitvA, saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayana vihati // 05|| TIkA- 'zramaNAnAM pramAdapratyayA kriyA bhavati iti pUrva yaduktam tatra saMyatasya zramaNAdeH pramAdaparatvam, tadvaiparItyAd ammAdaparatvaJca kAlApekSayA nirUpayituM prastauti - ' pamatta saMjayassa NaM' ityAdi / maNDitaputro bhagavantaM pRcchati tathA nAnAjIvoM kI apekSA lekara sarvakAla hai / ( sevaM bhaMte !tti bhagavaM goyame maMDiyaputte aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdai namasaha- vaMditA namasittA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharaha) he bhadanta | jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai - he bhadaMta ! vaha aisA hI hai - isa prakAra kaha kara bhagavAn gautama maNDitaputra anagArane zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA kI - namaskAra kiyA, vaMdanA namaskAra kara ve saMyama aura tapase apanI AtmAko bhAvita karate hue apane sthAna para baiTha gaye // TIkArtha- 'zramaNaz2anoM ke pramAdapratyaya-pramAda hai kAraNa jisakA aisI kriyA hotI hai ' yaha bAta pahile jo kahI jA cukI hai so usase yaha bAta siddha ho jAtI hai ki pramatta saMyata se pramAda hotA hai aura apramatta saMyata ke pramaMta se viparIta hone ke kAraNa pramAda hotA nahIM hai / isI bAtako kAlakI apekSA lekara sUtrakAra isa sUtradvArA anta*hatanA ane vadhAremAM vadhAre e " pekSAe apramatta saMyamane kALa ochAmAM hezAnapUrva aTino che. tathA vividha lavonI apekSA madhA Aja che. ('sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! bhagavaM goyame maMDiyaputte aNagAre samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdai namaMsai - vaMdittA namaMsittA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANe viharai ) hai bhadanta ! Ape je viSaya pratipAdita karyAM, te yathAya che. huM badanta ! ApanI vAta sAcI che. A pramANe kahIne ma Mtiputra aNagAre mahAvIra prabhune vaMdeNA karI, namaskAra karyAM. vaMdA namaskAra karIne saMcama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA te maMtiputra temane sthAne besI gayAM. TIkA--e vAta te pahelA khatAvavAmAM AvI che ke zramaNeAmAM paNa pramAda hAya che, kAraNa ke temanA dvArA evI kriyA thatI hAya che;' siddha thAya che ke pramatta sayatamAM pramAda hoya che. apramatta nathI kAraNa ke te pramattasayatathI viparIta svabhAvavALA hAya e rIte e vAta te sayatamAM pramAda hAte che. eja vAtanI kALanI Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 bhagavatI 9 sa mamacAdA phAlataH kriyagiraM bhavati ? maNDitaputra ! ekajIvaM matItya aka nyena eka samayam uskRpTena dezonA pUrvakoTI, nAnAjIvAna, matItya sarvAddhA, gamamA saMyatasya sala bhadanta / mattayame vartamAnasya sarvA api khala amAdA phalataH phiri bhavati ? maNDitaputra ! ekajIvaM matItya jaghanyena aMtarmuhUrtam, utkRSTena dezonA pUrvakoTI, nAnAjIvAn matItya sarvAddhA, tadeva bhadaMta | pramatta saMgata nAmake chaTave guNasthAna meM vartamAna pramatta saMgata sAdhu ke (savvA viyaNaM parAddhA) pAle gaye pramatta saMyatakA pUrA kAla (phAlao) phAlakI apekSA se (kevaciraM hoi) kitanA hotA hai ? ( maMdiraputtA ! egajI paDaca jahaNaNeNaM ekaM samaya, ukkoseNaM deNA puvdhaphoDI) he maMDitaputra ! eka jIva kI apekSA se pramattasaMyatakA phAla jaghanya eka samaya hai, aura utkRSTa phAla dezonapUrvakoTi hai / tathA ( NANAjIvepaca) nAnAjIyoMkI apekSA se. (savvaddhA) saba kAla hai / (appamatta saMjayassa NaM bhaMte ! appamattasaMpame vahamANassa savA viNaM appamatadvA kAlao kevacira hoi) he bhadanta 1 apramattasaMyata nAmake 7 veM guNasthAna meM vartamAna aprattasaMgata ke apramattasaMyatakA pUrA kAla phAlakI apekSA kitanA hai ? (maMDiyaputtA 1 egajIvaM paTTaca japaNeNaM aMtomuddattaM, ukkoseNaM deNA puvyakoDI, NANAjIve paDucca savcadve) he maMDitaputra ! ekajIvakI apekSA se apramatta saMyatakA kAla jaghanya antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa kAla dezona pUrvakoTi hai| prabhata saMyaMta nAbhanA chaTTA guthusthAnavartI prabhata saMyaMta sAdhu dvArA (saccA viyaNaM pattaddhA) bhAvA bhAve saMyamanA (kAlao) pUre pUre Aja (kevaciraM hoI ?) uTA DAya che ? (maMDiyaputtA ! ega jIvaM puDucca jahaNaNeNa eka samaya, ukoseNaM dekhaNA punnakoDI) le bhaDitaputra 1 me lanA apekSA prabhatta saMyamanA chA mAM AchA kALa eka samaya che, ane vadhAremAM vadhAre kALa dezeAnapUrva kATi. che. tathA ( NANA jIve paDucca) vividha lavAnI apekSAo - ( savvaddhA) mA . che.. (appamattasaMjayassa NaM bhaMte / appamattasaMyame vaTTamANassa ! savvA viNaM appa - : Haat kAlao keci hoi ? ke mahanta ! aprabhanta saMyata nAbhaMnA satibhA gunnusthAnavatI, apramatta-sa yata dvArA poLavAmAM Avela apramatta saMyamanA pUre pUrA Da DeTA che ? (maMDiyaputtA! egajIvaM pahuca jahaNeNaM atomuhutaM, ukoseNaM dekhaNA puvvakoDI, NANA jIve paDuca savvaddhaM ) : De maMDitaputra 1 lI - 1 * * ma Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 3 sU. 5 mamattomamattasaMyatavaktavyatAnirUpaNam 587 ekaH samayo bhavati saca pramattasaMyamapratipattisamayasamanantarameva maraNAd bhavitumarhatIti saMbhAvya jaghanyata uktaH tathA 'ukkoseNaM' utkRSTena 'deNA puntrakoDI' dezonA pUrva koTI bhavati, taduktaM vivRtau - 'pratyekamantarmuhUrttamamANe evaM pramattA'pramattaguNasthAnake, te ca paryANeNa jAyamAne dezonapUrva koTiM yAvaduutkarSeNa bhavataH, saMyamatrato hi pUrvakoTireva paramAyuH saca saMyamamaSTasu varSe gateSu evaM saMyamaM gRhNAti 'NANAjIve paDunca savvAddhA' nAnAjIvAna eka samayakA hai. aura 'ukoseNaM' utkRSTarUpa meM 'dekhaNA puvcakoDI' kucha kama pUrvakoTikA hai / isakA tAtparya aisA hai ki kisI jIvane chaTThe guNasthAna para ArohaNa kiyA aura ArohaNa karaneke eka samaya bAda hI usakA bharaNa ho gayA aisI saMbhAvanA karake jaghanya se chaTThe guNasthAna kA kAla eka samaya kahA hai / tathA utkRSTa se jo dezona pUrvakoTi kahA hai so usakA kAraNa aisA hai ki chahe aura sAtave guNasthAna kA kAla eka eka antarmuhUrtakA hai aba ye donoM guNasthAna krama 2se eka jIva meM hoM to dezonapUrvakoTitaka ho sakate haiM / kyoM ki saMyamazAlI jIvakI utkRSTa Ayu pUrvakoTitaka kI ho sakatI hai / aba jisa jIvakI Ayu utkRSTa se eka pUrvakoTikI hai aisA jIva aSTa varSake bAda hI saMyama dhAraNa karatA hai. isaliye yahAM dezona pUrvakoTi utkRSTa kAla kahA gayA hai / kyoM ki itane varSa usa pUvakoTi meM se kama ho gaye haiN| bAkI samayataka usane saMyamakA mochAbhAM cho 'ekkaM samayaM me sabhayanA che bhane padhArebhAM vadhAre 'ukkoseNaM dekhaNA puncakoDI' pUrva aTithI thoDo nyUna che. tenuM tAtparya nIce pramANe chA jIva chaThThA guNusthAne AreANa kare ane ArANu karyA pachI eka samayamAM ja tenuM maraNa thaI jAya te evI paristhitimAM chaThThA guNasthAnaneA kALa jaghanyanI apekSAe (AchAmAM oche) eka samayanA che. vadhAremA vadhAre te kALa pUrva kATithI gheADA nyUna che kahevAnuM kAraNu e che ke chaThThA ane sAtamA guNusthAnanA kALa eka eka antarmuhUta nA che. have eka ja chatramAM krame krame te anne guNasthAna hAya te 'pUrvI kATithI ceDA nyUna' kALa paryanta te rahI zake che kAraNa ke saMyamayukata jIvanuM vadhAremAM vadhAre AyuSya pUrva kATi pantanuM ja hAi zake che. je jIvanuM utkRSTa Ayu (vadhAremAM vadhAre Ayu) eka pUrva kATinuM hoya che evA jIva ATha varSa pachI ja saMcama dhAraNa kare che. tethI ahIM vadhAremAM vadhAre kALa pUrva kATithI nyUna kahyo che, kAraNa ke teTalA varSane pUkArTimAMthI bAda karavA paDe che. bAkInA samaya paryanta te saMyamanuM sevana kare che. Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - magaratIsare 'maMte ! zi' madanta ! pramArAMpatasya pAlu mamattaspa monIyAdi kamodaka bhagAdasammAnamga sataH saMgatApa anagArasya 'pamatagaMmame mANasa' li, mamasaMgame partamAnasya na bhanmammin saMgame ityarthaH 'samA vi ya' sarvA api ca khalu sarakAla sammavA'pi ya 'pamatadA' pramattAdA pramattasya adA pramalAdA pramazaguNastAnaphasAmaH phAlago' kAlataH mamatAdA kAma samA lakSaNaM phAlamapekSya 'pheciraM hoI' kiMgagiraM bhavati, phigantaM kAlaM yAvad bhavati? mamanasaMpamaM pAlayataH mamAsaMyaminaH saH saMmilya phiyat mamattasaMyamakAlo bhavati iti praznaH / bhagaganAha-'maMThiyaputtA ityAdi / he maNDitaputra ! 'pagajInaM pagucca' paphanI pratItya Azritya 'jahaNNeNaM' nayanyena 'pakaM samaya prarUpita karate hai-maMDitaputra prabhuse prazna karate hue pUjate haiM ki 'bhaMte' he bhadanta / 'pamattasaMjayassa' pramattasaMyata ke ki jo mohanIya Adi karmoM ke vazavartI panA huA hai aura isa kAraNa se jo 'pamattasaMjame vahamANassa' pramattasaMyama meM vartamAna hai usake vaha pramattadazA kayataka rahatI hai yahI yAta 'sabvA viya NaM pamattaddhA kAlao kevaciraM hoI' isa sUtra pATha dvArA pUchI gaI hai arthAt chaThe guNasthAna meM rahanevAle pramattasaMyamI kA chaThe guNasthAnakA jo samasta kAla hai. usameM se vaha kAla kAlakI apekSA kitanA hai ? arthAta pramatta saMyatajIva kitane mamaya taka pramatta saMyatta rahatA hai.? to isakA uttara dete hue prabhu maMDitaputra se kahate haiM ki 'maMDiyaputtA.he. maMDitaputra egaMjIvaM paMDaca eka jIvako apekSA se jo isa ghAtakA vicAra kiyA jAve. to vaha .kAla jaghanyarUpa meM eka samayaM', apekSA sA sUtramA pra35 za cha-bhAtaputra puuch.che-bhte| manta! pramattasaMjayassa.' mAnIya, mAhi-nAH yathA Gpaye -prabhAhana - adhIna manApramattasaMjame vaTTamANasma bhutta ,saMyamamA patatA, :pramatta saMyatanI te 'prabhattA yA sudhI yA 29 cha, mevAta sUtradhAre-nAyanA sUtrA dvArA tApIche-savvA,ci yaNaM pattaddhA kAlao kevaciraM hoDa 1. pArnu.tAtparya e che ke pramattasaMvata jIva keTalA samaya sudhI pramatta rahe che. athavA. A pramANe paNa samajAvI zakAya chaThThA guNasthAnamAM rahelA pramatasaMyamIne e guNasthAnamAM kahevAne je samasta kALa che, te kALamAMthI mamaradazAmAM rahevAne kALa keTalA che? tanA.inmahAvIra prasutIya prabhAva mAcha--'maMDiyapattA matapatra! egaM jIvaM paDucca' me nI apekSA te piyA2 42vAmA Aveta.asia Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 7.3 2.5 pramatomamattasaMpatavaktavyatAnirUpaNam 58 ekaH samayo bhavati saca pramattasaMyamapratipattisamayasamanantarameva maraNa bhavitumarhatIti saMbhAvya jaghanyata uktaH tathA 'ukkoseNe' utkRpTena 'dem puncakoDI' dezonA pUrva koTI bhavati, taduktaM vikRtI-'pratyekamantarmuharta evaM pramattA'pramattaguNasthAnake, te ca paryANeNa jAyamAne dezonapUrva ko yAvadautkarSeNa bhavataH, saMyamavato hi pUrva koTireva paramAyuH saca saMyamama maSTam varSa gatepu evaM saMyama gRharati 'NANAjIve paDucca savvAddhA' nAnAjIvAna eka samayakA hai. aura 'ukoseNaM' utkRSTarUpa meM 'dekhaNA puccakoDI' kucha kama pUrvakoTikA hai / isakA tAtparya aisA hai ki kisI jIvane chaThe guNasthAna para ArohaNa kiyA aura ArohaNa karaneke eka samaya yAda hI usakA maraNa ho gayA aisI saMbhAvanA karake jaghanya se cha? guNasthAna kA kAla eka samaya kahA hai / tathA utkRSTa se jo dezona pUrvakoTi kahA hai so usakA kAraNa aisA hai ki chaThe aura sAtaveM guNasthAna kA kAla eka eka antarmuhartakA hai aba ye donoM guNasthAna krama 2se eka jIva meM ho to dezonapUrvakoTitaka ho sakate haiM / kyoM ki saMyamazAlI jIvakI utkRSTa Ayu pUrvakoTitaka kI ho sakatI hai| aba jisa jIvakI Ayu utkRSTa se eka pUrvakoTikI hai aisA jIva aSTa varSake bAda hI saMyama dhAraNa karatA hai. isaliye yahAM dezona pUrvakoTi utkRSTa kAla kahA gayA hai / kyoM ki itane varSa usa pUvakoTi meM se kama ho gaye haiN| pAkI samayataka usane saMyamakA mAchAmA sA'eka samayaM me sabhayanA cha bhane padhArebhA vadhAra 'ukkoseNaM dekhaNA puncakoDI' pUrva ArithI thA nyUna che. te tapaya nAya prabhA -1 jIva chaThThA guNasthAne ArehaNa kare ane ArahaNa karyA pachI eka samayamAM ja tenuM maraNa thaI jAya te evI paristhitimAM chaThThA guNasthAnane kALa jaghanyanI apekSAe (ochAmAM ochI eka samayane che. vadhAremAM vadhAre te kALa pUrvakeTithI De nyUta che kahevAnuM kAraNa e che ke chaThThA ane sAtamA guNasthAnana kALa eka eka attamuhUrtane che. have eka ja jIvamAM kame krame che ane guNasthAna hoya to "pUrva keTithI thaDA nyUna kALa paryanta te rahI zake che kAraNa ke saMyamayukata jIvanuM vadhAremAM vadhAre AyuSya pUrvakeTi paryantanuM ja hoI zake che. je jIvanuM utkRSTa Ayu (vadhAremAM vadhAre Ayu) eka pUrva keTinuM hoya che e jIva ATha varSa pachI ja saMcama dhAraNa kare che. tethI ahIM vadhAremAM vadhAre kALa pUrvakeTithI nyUna kahyo che, kAraNa ke teTalA varSane pUrvakeTamAMthI bAda karavA paDe che. bAkInA samaya paryanta te saMyamanuM sevana kare che. Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - samavatI 'bhaMte ! ti' he bhadanta ! pramajasaMyatasya khalu pramattasya mohanIyAdi ko bhagAdasampannasya sataH saMpatasya anagArasya 'pamatasaMmame maannss| pramattasaMyame vartamAnasya natu bhanyasmin saMyama ityarthaH 'sambA viya sarga api ca khalu sarvakAla sammavA'pi ca 'pamatadA' pramattAdA mamata addhA mamatAdA mamattaguNasthAnaphakAla: 'phAlo' kAlataH mamatAdA kAla sama lakSaNaM kAlamapekSya 'kavaciraM hoI' phiyaciraM bhavati, phiyantaM kAlaM yAvad ma; pramattasaMyama pAlayataH mamatasaMyaminaH sarvaH saMmilya kiyata pramattasaMyamakA bhavati iti maznaH / bhagarAnAha-'maMDiyaputtA ityAdi / he maNDitaputra 'pagajInaM paDucca' ekajIva pratItya Azritya 'jahANeNaM' jaghanyena 'eka sama marUpita karate haiM-maMDitaputra pramuse prazna karate hue pUchate haiM / 'bhaMte' he bhadanta ! 'pamatasaMjayassa' pramattasaMyata ke ki jo mohanI Adi karmoM ke vazavartI banA huA hai aura isa kAra se jo 'pamattasaMjame vahamANassa' pramattasaMyama .meM vartamAna usake vaha pramattadazA kayataka rahatI hai yahI yAta 'sanvA viya / pamattaddhA kAlao kevaciraM hoi' isa sUtra pATha dvArA pUchI gaI arthAt chaThe guNasthAna meM rahanevAle pramattasaMyamI kA chaTTe guNasthAnava jo samasta kAla hai usameM se vaha kAla kAlakI apekSA kitanA hai arthAt mamatta saMyatajIva kitane mamaya taka pramatta saMpatta. rahatA hai to isakA uttara dete hue prabhu maMDitaputra se kahate haiM ki 'maMDiya puttA' he maMDitaputra 'egaMjIvaM paDuca'.. eka jIvako apekSA se jo ira ghAtakA vicAra kiyA jAve to vaha kAla jaghanyarUpa meM, eka samara apekSA mA sUtabhA 35 4za cha-bhAratatra cha bhane ta 'pramatnasaMjayassa' mAranIya mAhi-nA yathA saMpanna yetA- prabhAhane adhI manatA 'mamattasaMjame vaTTamANassa ' prabhutta ,saMyamamA patA, prabhAta :sayatanA pramatta dazA kayAM sudhI cAluM rahe che,?" eja vAta sUtrakAre nIcenA sUtrapATha dvA 'tApI cha-'savvA, vi ya paMpamacaddhA kAlo kevaciraM hoi pArnu ta e che ke pramattasaMvata jIva keTalA samaya sudhI pramatta rahe che. athavA. A pramA pazu samajAvI zakAya chaThThA guNasthAnamAM rahelA pramatasaMyemIne e guNasthAna rahevAne je samasta kALa che, te kALamAMthI mamadazAmAM rahevAno kALa keTalA che. tanavAna mahAvIra prasanIya prabhA . AI- maMDiyapattA bhaktiputra egaM jIvaM paDucca' 8.04nA apakSAtanA viyA2.42vAmA AvatAta ---- - Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.3 2.5 pramatomamattasaMyatavaktavyatAnirUpaNam 587 ekaH samayo bhavati saca pramattasaMyamapratipattisamayasamanantarameva maraNAd bhavitumarhatIti saMbhAvya jaghanyata uktaH tathA 'ukkoseNaM utkRSTena 'deraNA pucakoDI' dezonA pUrva koTI bhavati, taduktaM vivRtau-'pratyekamantarmuhUrtapramANe evaM pramattA'bhamattaguNasthAnake, te ca paryANeNa jAyamAne dezonapUrvakoTiM yAvadutkarpaNa bhavataH, saMyamavato hi pUrva koTireva paramAyuH saca saMyamamapTama maSTasu varSe gatepu evaM saMyama gRhNAti 'NANAjIve paDucca sancAddhA' nAnAjIvAna eka samayakA hai. aura 'ukoseNaM' utkRSTarUpa meM 'desUNA puvvakoDI' kucha kama pUrvakoTikA hai / isakA tAtparya aisA hai ki kisI jIvane chaThe guNasthAna para ArohaNa kiyA aura ArohaNa karaneke eka samaya bAda hI usakA maraNa ho gayA aisI saMbhAvanA karake jaghanya se chaThe guNasthAna kA kAla eka samaya kahA hai| tathA utkRSTa se jo dezona pUrvakoTi kahA hai so usakA kAraNa aisA hai ki chaThe aura sAtaveM guNasthAna kA kAla eka eka antarmuhartakA hai aba ye donoM guNasthAna krama 2se eka jIva meM ho to dezonapUrvakoTitaka ho sakate haiM / kyoM ki saMyamazAlI jIvakI utkRSTa Ayu pUrvakoTitaka kI ho sakatI hai / atha jisa jIvakI Ayu utkRSTa se eka pUrvakoTikI hai aisA jIva aSTa varSake bAda hI saMyama dhAraNa karatA hai. isaliye yahAM dezona pUrvakoTi utkRSTa kAla kahA gayA haiN| kyoM ki itane varSa usa pUvakoTi meM se kama ho gaye haiM / ghAkI samayataka usane saMyamakA mAchAmA ch| 'eka samayaM me sabhayanA cha bhane dhArebhA pAre 'ukkoseNaM desaNA puncakoDI' pUrva TithI yA nyUna cha. tana tAtpayanIya prabhArI chjIva chaThThA guNasthAne ArahaNa kare ane ArahaNa karyA pachI eka samayamAM ja tenuM maraNa thaI jAya te evI paristhitimAM chaThThA guNasthAnane kALa jaghanyanI apekSAe (ochAmAM oche) eka samayane che. vadhAremAM vadhAre te kALa pUrvakeTithI gheDa nyUna che kahevAnuM kAraNa e che ke chaThThA ane sAtamA guNasthAnane kALa eka eka atarmuhUtane che. have eka ja jIvamAM krame krame te bane guNasthAna hoya te pUrva keTithI thaDA nyUna kALa paryanta te rahI zake che kAraNa ke saMyamayukata jIvanuM vadhAremAM vadhAre AyuSya pUrvakeTi paryantanuM ja hoI zake che. je jIvanuM utkRSTa Ayu (vadhAremAM vadhAre Ayu) eka pUrva keTinuM hoya che e jIva ATha varSa pachI ja saMyama dha.raNa kare che. tethI ahIM vadhAremAM vadhAre kALa pUrvakeTithI cUta kahyo che, kAraNa ke teTalA varSane pUvakeTamAMthI bAda karavA paDe che. bAkInA samaya paryanta te saMyamanuM sevana kare che. Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * bhagavatI 586 'bhaMte ! ti' he bhadanta ! mamattasaMyatasya khalu pramattasya mohanIyAdi karmodaya magAdasampanasya sataH saMyatasya anagArasya 'pamatasamame vaTTamANassa' ci, pramatasaMyame vartamAnasya na tu anyasmin saMyame ityarthaH 'sammA vi ya gaM' sarvA api ca khalu sarvakAla sammavA'pi ca 'pamatadA'. pramanAdA pramattasya adrA pramattAdA pramattaguNasthAnakakAla: 'kAlo kAlatA pramattAddhA kAla samUhalakSaNaM phAlamapekSya 'kavaciraM hoi' kiyaciraM bhavati, kiyantaM kAlaM yAvad bhavati? mamattasaMyama pAlayataH pramattasaMyaminaH sarvaH saMmilya kiyata pramattasaMyamakAlo bhavati iti maznaH / bhagavAnAha-maMDiyaputtA ityAdi / he maNDitaputra ! 'egajInaM paDacca' ekajIva pratItya Azritya 'jahaNNeNaM' jayanyena 'eka samayaM prarUpita karate haiM-maMDitaputra prabhuse prazna karate hue pUchate haiM ki 'bhaMte' he bhadanta ! 'pamattasaMjayassa' pramattasaMyata ke. ki jo mohanIya Adi kamoM ke vazavI yanA huA hai aura isa kAraNa se jo 'pamattasaMjame vahamANassa' pramattasaMyama meM vartamAna hai usake vaha pramattadazA kabataka rahatI hai yahI bAta 'sabcA viya gaM pamattaddhA kAlao kevaciraM hoi' isa sUtra pAThaM dvArA pUchI gaI hai arthAt chaThe guNasthAna meM rahanevAle pramattasaMyamI kA chaThe guNasdhAnakA jo samasta kAla hai usameM se vaha kAla kAlakI apekSA kitanA hai ? arthAt mamatta saMyatajIva kitane mamaya taka pramatta.saMyatta rahatA hai.? to isakA uttara dete hue prabhu maMDitaputra se kahate haiM ki 'maMDiyaputtA'he. maMDitaputra 'egaMjIvaM paDaca eka jIvako apekSA,se jo isa ghAtakA vicAra kiyA jAve to vaha kAla jaghanyarUpa meM...eka samaya, mapekSA mA sUtramA 35yA za-bhAratatrA ta : pramattasaMjayassa' mAranIya mAhinA - yathA GHA ye prabhAhana adhIna bhanetA pramattasaMjame vaTTamANassa: bhatta saMyamamA pattA :amara sayatanI te pramatta dazA kayAM sudhI cAlu rahe che. e ja vAta sUtrakAre, nIcenA sUtrapATha dvArA 'matAdI'-'savvA, vi ya NaM pamattaddhA kAlao kevaccira hoi? pArnu- tAtparya e che ke pramattasaMvata chava keTalA samaya sudhI pramatta rahe che. athavA A pramANe paNa samajAvI zakAya chaThThA guNasthAnamAM rahelA pramatasaMyamIne e "guNasthAnamAM rahevAne je samasta kALa che, te kALamAMthI mAdazAmAM rahevAne kALa keTalA che? htarin mahAra dhenu.nIya pramANe mAcha-maMDiyaputtA mata! evaM jIva paDacca 8.04nI apekSA tanA diyA2 '42vAmA : Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikA TIkA za.3 u.3 sU.5 pramattApramattasaMyatavaktavyatAnirUpaNam 589 - bhagavAnAha-maMDiyaputtA ! ityAdi / he maNDitaputra ! 'egajIvaM paMDucca' ekajIvaM pratItya 'jahanneNe' jaghanyena 'aMtomuhuna' antarmuhartam apramattasaMyamakAlaH yatohi apamattAvasthAyAM vartamAnasya saMyaminaH antarmuhUrta madhye maraNAbhAvAt ityetAvAna pramattAddhAto'sya vizepaH kintu 'ukoseNaM demNA pUrvakoDI' utkRpTena dezonoM pUrva koTI-apramattasaMyamakAlaH, 'NANAjIve paDucca sambaddhaM' nAnAjIvAn pratItya Azritya tu sarvAddhA sarvakAlaH apramattasaMyamasya bhavati / maNDitaputro vadati- sevaM bhaMte ! ityAdi / sevaM bhaMte sevaM bhaMte / ti tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! bhavatA yaduktaM vada satyameva 'bhagavaM maMDiyamaMDitaputra se kahate haiM ki-'maMDiyaputtA' he maMDitaputra ! 'egajIvaM paDucca' eka jIvakI apekSA lekara 'jahanneNaM' jaghanyase sAtaveM guNasthAna ko kAla aMto muhuttaM' antarmuhartakA hai kyoM ki sAtaveM guNasthAna kI sthiti antarmuharta kI hai / isaliye sAtaveM guNasthAna meM rahanevAlA saMyata antarmuharta pahile nahIM maratA hai usakA antarmuharta ke bAda hI maraNa ho sakatA hai / isaliye jaghanyakAla eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai / apramattasaMyatakI apekSA chaThe guNasthAna kA jo antamuharta hai vaha baDA hai / utkRSTa kAla dezona pUrvakoTikA hai / tathA nAnAjIvoMkI apekSA lekara isa sAtaveM guNasthAna kA kAla sarvAddhA hai sarvakAla meM sAtaveM guNasthAna vAle milate haiM / isa prakAra prabhu ke mukha se sunakara maNDitaputra ne kahA- 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! he bhadanta ! Apane jo pratipAdana kiyA hai vaha sarvathA satya hI hai| 3 bhAnaputra ! 'egajIvaM paDucca' me 7vanA apekSA 'jahanneNaM' sAtabhA zura' sthAnane ochAmAM oche kALa aMtarmuhane che, kAraNa ke sAtamA guNasthAnanI sthiti attamuhUrtanI che, tethI sAtamAM guNasthAnamAM rahela saMyamI jIva antarmuhUrta pahelAM marate nathI-atarmuhUrta bAda ja tenuM maraNa thaI zake che. tethI ja jaghanyakALa eka antarmuhUrtane kahyo che. chaThThA guNasthAnanuM je antarmata che. te apramatta saMyamanA antarmuhUrtathI moTuM che. ane tene vadhAremAM vadhAre kALa pUrva koTathI thaDe nyUna che. vividha vAnI apakSAme sAtamA gusthAnanI 4 'sarvAddhA' saba che-sarva kALamAM sAtamAM guNasthAnavALA maLe che. prabhunA mukhAraviMdathI A pramANe javAba sAMbhaLIne maMThitaputra temanAM vacanamAM apAra zraddhA prakaTa karatA kahe che - 'sevaM bhaMte ! tyAhi mahanta ! sAye 2 pratipAna yuH te tadana satya che. Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 588 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. * . .. .. ..marmatI matItya Azritya tu sarvAdA sarvakAlaH mamattasaMyamasya bhavati, etAvatA eka. jIvamAzritya jaghanyataH ekasamayA, utkRSTato dezonapUrvakoTIca pramattasaMyamaphAlA, nAnAjIvAna Azritya tu sarvakAla eva mamattasaMyamakAla ti phalitam / * aya maNDitaputraH apamattasaMyamasya kAlaM pRcchati--'appamatasaMjamassa gaM bhaMte' ityAdi ! he bhadanta ! amamattasaMyavasya khalla zramaNasya 'appamattasaMjame hamANassa' apramattasaMyame vartamAnasya natu anyasmin saMyame 'savyA viNaM appamattAdA' sarvA api sarvakAlasaMbhavA api apramattAdA apramattaguNasyAnakakAlaH 'kAlo kAlataH apramattAddhA kAlasamUhasvarUpakAlamAzrityetyarthaH 'keyacira hoi' kiyA ciraM bhavati phiyat kAlaparyantaM bhavati ? arthAta apramattasaMyama pAlayataH sarvaH kiyAn apramattasaMyamakAlo bhavati iti praznaH / ArAdhana kiyA hai / tathA 'NANAjIve paDucca' aneka jIvoMkI apekSA lekara jaya chaThe guNasthAna ke kAla kA vicAra kiyA jAtA hai to isa kA kAla sarvakAla hai kyoM ki aisA koI samaya nahIM haiM ki jisameM koi na koi jIva chaTe guNasthAnameM na rahatI ho| isa apekSA iMsa kA kAla sarvAddhA kahA gayA hai / aba maMDitaputra ! 'apramatta saMyama kA kAla kitanA hai' isa ghAtako pUchate haiM-he bhdnt| apramattasaMyama meM vartamAna apramatta saMyatajIva kitane samaya taka sAtave guNasthAnameM raha sakatA hai-'appamattasaMjayassa NaM bhaMte ! appamattasaMjame vaTTamANassa savvA vi ya NaM appamattaddhA kAlaMo kevaciraM hoI' yahI bAta isa sUtra dvArA prabhu se maMDitaputrane pUchI hai -apramatta saMyatakA apramatta guNasthAnakA jitanA saba kAla hai usameM se eka apramatta saMyata ko kAla kAlakI apekSA kitanA hai ? to isakA uttara dete hue prabhu jIve paDuccI mane vAnI apekSA chaha gusthAnanA janA vidyAra 32vAmI bhAva to sabcAddhA' te 4 saya cha, 25 me 4 pa 'nathI ke jyAre kene kaiI jIva chaThThA guNasthAnamAM rahetA na hoya. have maMDitaputra mata bhayanA 10 vi prazna re che. 'appamattasaMjayassa . mate / appamattasaMjame bahamANasaM saMvyAvi ya NaM appamattaddhA kAlao keciraM, hoDa 1.1 he bhadanta ! apramatta saMyamanuM sevana karanAre apramattasaMvata jIva keTalA samaya paryarata sAtamA guNasthAnamAM rahe che kahevAnuM tAtparyuM e che ke apramattAsaMyamane apramatta guNasthAnamAM rahevAne jeTalo kurta kALa che eTalI kALamAMthI eka apramatta saMyatane imal cha ? nAma bhApatA mahAvAra prabhu 4 3 maMDiyaputtA !' Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mimeyaMcandrikA TIkA za.3 u.3 sU.5 pramattAmamattasaMyatavaktavyatAnirUpaNam 549 - bhagavAnAraM-'maMDiyaputtA ! ityAdi / he maNDitaputra ! 'egajIvaM paDucca' ekajIva matItya 'jahanneNe jaghanyena 'aMtomuhuna' antarmuhartam apamattasaMyamakAlaH yatohi apamattAvasthAyAM vartamAnasya saMyaminaH antarmuharta madhye maraNAbhAvAt ityetAvAn pramattAddhAto'sya vizepaH kintu 'ukoseNaM demaMNI pUrvakoDI' utkRpTena dezonoM pUrva koTI-apramattaMsaMyamakAlaH, 'NANAjIve paDacca sambaddhaM' nAnAjIvAn pratItya Azritya tu sarvAddhA sarvakAlaH apramattasaMyamasya bhavati / maNDitaputro vadati-'sevaM bhaMte ! ityAdi / sevaM bhaMte seva bhaMte !" tti tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! bhavatA yaduktaM tat satyameva 'bhagavaM maMDiyamaMDitaputra se kahate haiM ki-'maMDiyaputtA' he maMDitaputra ! 'egajIvaM paDucca' eka jIvakI apekSA lekara 'jahanneNaM' jaghanyase sAtaveM guNasthAna kA kAla 'aMto muhutaM' antarmuhartakA hai kyoM ki sAtaveM guNasthAna kI sthiti antarmuharta kI hai| isaliye sAtaveM guNasthAna meM rahanevAlA saMyataM antarmuharta pahile nahIM maratA hai usakA antarmuharta ke bAda hI maraNa ho sakatA hai / isaliye jaghanyakAla eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai / apramattasaMyatakI apekSA chaThe guNasthAna kA jo antamuharta hai vaha baDA hai / utkRSTa kAla dezona pUrvakoTikA hai / tathA nAnAjIvoMkI apekSA lekara isa sAtaveM guNasthAna kA kAla sarvAddhA hai sarvakAla meM sAtaveM guNasthAna vAle milate haiM / isa prakAra prabhu ke mukha se sunakara maNDitaputra ne kahA- 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! he bhadanta ! Apane jo pratipAdana kiyA hai vaha sarvathA satya hI hai| ke bhajaputra ! 'egajIvaM paDucca 4 sapanA apekSA 'jahanne] sAtabhA gunnsthAnane ochAmAM ochA kALa aMtarmuhUtane che, kAraNa ke sAtamAM guNasthAnanI sthiti antarmuhUrtanI che, tethI sAtamAM guNasthAnamAM rahela saMyamI jIva antarmuhUrta pahelAM maratuM nathI antarmuhUta bAda ja tenuM maraNa thaI zake che. tethI ja jaghanyakALa eka antarmuhUrtane kahyo che. chaThThA guNasthAnanuM je antarmadUta che. te apramatta saMyamanA antarmuhUrtathI moTuM che. ane tene vadhAremAM vadhAre kALa pUrvakoTidhI zeDo nyUna che. vividha vAnI apekSA sAtabhA gusthAnanA 4 'sarvAddhA' sarva che-sarva kALamAM sAtamAM guNasthAnavALA maLe che. prabhunA mukhAraviMdathI A pramANe javAba sAMbhaLIne maMDitaputra temanAM vacanomAM apAra zraddhA prakaTa karatA kahe che''sevN bhaMte / / 4.yAhi mahanta ! sApe2 pratipAna yu: / tadana satya che. Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 bhagatIne pute' bhagavAna maNDitaputraH 'aNagAre ' anagAraH 'samarNa bhagava mahAvIra' zramaNaM bhagavantaM mahAvIra' 'vaMdai nagaMsaI' vandate, namasyati 'vaMdilA, vanditvA 'namaM sitA' namasthitvA 'saMnameNaM tatrasA 'saMyamena tapasA 'appANaM mAvemANe hira bhAtmAnaM bhAvayana viharati // 05 // lavaNa samudrIya jalopacayApacaya hetuvaktavyatAmAhamUlam -' bhaMte! tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIraM vaMdas, namasaI' vaMdittA, namaMsittA evaM vayAsI- kamhANaM bhaMte ! lavaNasamudde ghAudasaTu - muTThi - puSNimAsiNIsu airegaM vaDUDha-. ivA ? hAyaivA ! jahA jIvAbhigame lavaNasamuddavattavayA neyatA, jAva - loyaTTi, loyANubhAve, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte ! tti jAva viharai // sU0 6 // chAyA - bhadanta ! iti bhagavAna gautamaH bhramaNaM bhagavantaM mahAvIra : vandate, namasyati, vanditvA, namasyitvA, evam avAdIt kasmAd bhagavan ! lavaNaisa prakAra kahakara bhagavAna hai maMDitaputra anagArane zramaNa bhagavAna mahAvIra ko vaMdanA ko aura namaskAra kiyA / vaMdanA namaskAra kara phira ve tapa aura saMyamase AtmAko bhAvita karate hue apane sthAna para baiTha gaye || sU0 1 // lavaNasamudra ke jala ke upacaya aura apacaya hone meM kAraNa kI vaktavyatA bhatte ti bhagava goyame' ityAdi / sUtrArtha - (bhaMte tti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdai ries) he bhadanta ! aisA kahakara bhagavAn gautamane zramaNa bhagavAn mahAvIra prabhu ko vandanA kI, namaskAra kiyA ( vaMdittA namasittA) temAM zakAne sthAna ja nathI. tyAre mAda bhagavAna mahAvIrane ' vaMdaNA namaskAra karIne, sayamane tapathI AtmAne vita karatAM te temane sthAne besI gayA. 5 rU. pa aa lavaNusamudranAM pANInI vadhaghaTa ( bharatI meTa.) thavAnA kAraNanuM nirUpaNu 'bhaMte ! ti bhagavaM goyame tyA... sUtrArthI - (bhaMte ! ti bhagavaM goyame samaNaM bhagavaM mahAvIra vaMdai namasa) kaDu bhaTTanta !" evuM sabodhana karIne bhagavAna gautame zramaNa bhagavAna mahAvIrane vaNA Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TI. za.3 u.3 2.6 lavaNasamudrIyajalopacayApacayahetunirUpaNam 591 samudraH caturdazI-aSTamI-uddiSTa-pUrNimAsiSu atireka varddhate vA 1 hIyate vA yathA jIvAbhigame lavaNasamudravaktavyatA jJAtavyA, yAvat-lokasthitiH, lokAnubhAvaH, tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti yAvat viharati ||suu0 6 // TIkA-maNDitaputragamanAnantaraM bhagavAn gautamaH manogatabhAvaM pRcchati-bhaMte!' ityAdi / he bhagavan ! iti zabdena samvodhya 'bhagavaM goyame bhagavAna gautamaH vaMdanA namaskAra karake (evaM vayAsI) phira isa prakAra pUchA (kamhANa bhaMte ! lavaNasamudrameM (cAuddasahamuddidvapuNNamAsiNosu airege vanai vA hAyai vA) he bhadanta ! kisa kAraNa se lavaNasamudra caturdazI, aSTamI, amAvasyA evaM pUNimAsI ina tithiyoM meM adhika paDhatA hai aura kisa kAraNa se adhika ghaTatA hai ? (jahA jIvAbhigame lavaNasamuddavattavvayA neyavvA jAva loyaTTiI loyANubhAve) he gautama ! jIvAbhigamamUtra meM lavaNasamudra ke saMbaMdha meM jaisA kathana kiyA gayA vaisA hI kathana yAvat lokasthita aura lokAnubhAva taka jAnanA cAhiye / (sevaM bhaMte ! seva ! bhaMte ! ti jAva viharai) he bhadaMta ! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai-aisA hI hai-isa prakAra kahakara bhagavAn gautama yAvat apane sthAna para virAjamAna ho gaye / TIkArtha-maNDitaputra ke jAne ke bAda bhagavAn gautamane prabhu se apane manogata bhAva ko pUchA-'bhaMte ti' ityAdi-pUchane ke pahile he bhadanta ! isa prakAra se prabhu ko pahile unhoMne saMbodhita kiyA / za, nmH||2 4aa. (vaMdittA namaMsittA) nbh24|2 4zana (evaM vayAsI) mA prabhArI 5 yu-(kamhANaM bhaMte ! lavaNasAdde cAuddasamuddiTTa puNNamAsiNIsu airegaM vaDUDhai vA hoyai vA? 3 saha-ta! pasabhuganA rAnI caudaza, AThama, amAvAsyA, ane pUrNimAnA tithie adhika vRddhi thAya che? ane zA 4||2'tbhii madhi ghaTA thAya cha? (jahAjIvAbhigame lavaNasamuddavattavyavA nayaH nvA jAva loyahiI loyANubhAve) he gItama! vAligabhasUtramA samudra viSa je varNana karavAmAM AvyuM che, e ja varNana ahIM grahaNa karavAnuM che: lekasthiti ane sAnubhAva payata te': ena e 42vu naye. (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti jAva viharaI) mahanta ! ApanI pAta tana satya mApe 2 4dhu a yathAya che. ema kahIne vaMdaNu namaskAra karIne gautama svAmI temane sthAne besI gayA. - TIkAtha-maMDitaputra mahAvIra prabhu pAsethI vidAya thayA pachI, gautama svAmI __ bhI abhune 'maMte timahata! sAdhana 42 che. tyA2 mA 'samaNaM bhagavaM Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 292 bhagavatI 'samaNaM bhagavaM, mahAvIra' zramaNaM bhagavantaM mahAvIram 'vaMdara namasaI' kandate, namaspati- 'baMditA, namaMsittA' vandilA, 'namasyitvA evam-vakSyamANaprakArena 'vayAsI' avAdIt. 'kamdANaM bhaMte "he bhagavana ! kasmAt kAraNAt khalla 'lavaNasamudde lvnnsmudr| 'cAuddasamuSTi-puNNamAsiNI' caturdazI-aSTamIudiSTa-pUrNimAsiSu caturdazI-aSTamI-amAvAsyA-pUrNimA tiyiSu 'atirege' tithyantarApekSayA adhikAdhikam phayaM 'vaDhai vA' barddhate ? upacIyate,? vA pharya 'hAyaI vA' hIyate apanIyate vA ? zAkhakAraH bhagavaduttaraM saMgRpa mAha'jahA jIvAbhigame ityAdi / he gautama ! yathA jIvAbhigame 'lavarNasamutpattavbayA lavaNasamudravaktavyatA pratipAditA tayA 'nepannA' tathA'trApi jJAtavyA, kiyatpathAda meM 'samaNaM bhagava mahAvIraM zramaNa bhagavAna mahAvIra ko 'vaMdaI' unhoMne guNastutirUpa vaMdanA kI aura usake bAda unhoMne unheM 'namaMsaha! paMcAMga namanapUrvaka namaskAra kiyA / 'baMdittA namaMsinA' candanA namaskAra karake 'evaM ghayAsI' isa prakAra se phira unhoMne pUchA-'kamhANaM bhaMte !' he bhadanta ! isa meM kyA kAraNa hai jo 'lavaNasamudde' lavaNa. samudra 'cAusamuddiTThapuNNamAsiNIsu' caturdazI, aSTamI, amAvAsyA evaM pUrNamAsI ina tithiyoM meM 'airege' anya tithIoM kI apekSA adhikAdhika 'vaDDhaha vA bar3hatA hai.aura 'hAyahavA' ghaTato hai ? zAstrakAra bhagavAn ' ke dvArA die hue uttara ko saMgrahIta karake kahate hai ki jahA jIvAbhigame lavaNasamudaMvattavvayA' jIvAbhigama nAmaka sUtraM. meM jaisI lavaNasamudra ke saMbaMdha meM kathana kiyA hai usI prakAra kA mahAvIra te abhaya mAvAna bhAvAne 'vaMdAi namasaha va namAra 3 cha. vaida eTale guNastutirUpavaMdaNuM ane namaskAra eTale pacAga namAvIne namana karavuM te vaMdittAnamaMsittAvA bhArIna vinayapUrva "evaM yosI' 20 pramANe .yukahANaM bhatema- tathA ro me mana 23 lavaNasamudde. samudra 'cAuddasamuddiTTa puNNamAsiNIsu' yodaza, bha, abhAsa bhane pUlabhAnI tithi 'airegA tithimA 42tA adhi: aMbhAbhA. vaDDhAvA ddhi, pAme cha manAyaDavAra bhATa pAma cha ? vA taya meche 1534 tithiyAmA samAdhAramoTIsatI sATa,yA :cha.1. tApatA mahAvIra prabhu. 43:che jahA jIvAbhigame lavaNasamuhavattavbayAM neyavyA' jIvAbhigamasUtramAM lavaNasamudra varSa . mana thayuM che-te samasta kathana ahIM paNa Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATI. za. 3. u. 3 sU. 6 lavaNasamudrIyajalopacayApacaya hetu nirUpaNam 593 yantamityata Aha- 'jAva - loahir3a' yAvat-lokasthitiH, ayambhAvaH- he gautama! lavaNasamudrasya madhyabhAge caturdikSu lakSayojanamamANAzcatvAro mahApAtAlakalazAssanti tepAJcAdhastane tribhAge vAyuH, madhyame tribhAge vAyujale uparitane tribhAge tu jalamiti, evamanye sahasrayojanamamANAH kSudrapAtAlakalazAzraturazItyadhikASTazato tara saptasahasrasaMkhyakAH vATavAdiyukta tribhAgavantaH santi, tepAzca vAtavikSobhAdivazAt caturddazI - aSTamyAdiSu lavaNasamudrasya jalavRddhiH, yadA tu bAta vikSobhAdyabhAvastadA jalahAni bhavati atha kasmAt lavaNasamudro jambUdvIpaM kathana yahAM para bhI jAnanA cAhiye aura vaha kathana 'loyaTTiI' loyA bhAve' isa pAThataka grahaNa karanA cAhiye / isakA bhAva yaha haihe gautama! lavaNasamudra ke madhya bhAga meM cAroM dizAoM meM eka ekalAkha yojana pramANavAle cAra mahApAtAlakalaza haiN| unake nIce ke tIsare bhAga meM kevala vAyu hai | madhyake tIsare bhAga meM vAyu aura jala hai tathA Upara ke tIsare bhAga meM sirphajala hI hai| isI prakAra se aura bhI ekahajAra yojana pramANavAle kSudrapAtAla kalaza haiM / inakI saMkhyA 7884 hai / inakA bhI nIce kA tIsare bhAga vAyu se, bIca kA tIsarA bhAga vAyu aura jala se tathAUparakA tIsarA bhAga kevala jala se hI bharA rahatA hai / caturdazI, aSTamI Adi tithiyoM meM jaya ina mahApAtAla kalazoM evaM kSudrapAtAla kalazo kI vAyuoM kA vikSobha Adi hotA hai taba lavaNasamudra ke jala kI vRddhi hotI hai / aura jaba vAyukA vikSobha Adi nahIM hotA hai taba jalakI hAni hotI hai / aba koi yahAM para aisA , grahaSu zvAnuM che. te uthana yA sudhI aDa 42. ' loyaTThiI loyANubhAve A sUtrapATha paryantanuM kathana grahaNa karavuM. te kathananeA lAvA nIce pramANe che-he gautama ! lavaNusamudranA madhyabhAgamAM cAre dizAomAM eka lAkha yeAjananA pramANuvALA cAra mahApAtALa kaLaza che. temanA nIcenA OM bhAgamAM vAyu che. madhyanA bhAgamAM, vAyu ane pANI che ane uparanA 3 bhAgamAM pANI ja che . eja pramANe eka hajAra ceAjana pramANavALA khIjA paNa 7884 kSudrapAtALa kaLaza che, temane pazu nIcenA OM bhAga vAyuthI, vaccenA 3 bhAga vAyu ane jaLathI ane uparanA OM bhAga jaLathI ja bharele che. caudaza, AThama, Adde tithiyAmAM jyAre e mahApAtAla kalaze ane kSudrapAtALa kaLazenA vAyunA vikSeAbha thAya che tyAre lavaNusamudramAM jaLanI vRddhi thAya che, ane jyAre jaLane vikSeAbha thatA nathI tyAre jaLamAM ghaTADA thAya che. kadAca Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 894. bhagavatIsUtre notplAvayati ? adAdimabhAvAt, lokasthitirvA eSA vartate iti saMgrAmam, tadevAha - ' lobhari lokasthitiH lokavyavasthA, 'loANubhAve ' lokAnu' bhAvaH lokaprabhAvaH ante gautamaH bhagavadUvacanaM pramANayannAha - 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti' tadevaM bhadanta / tadevaM bhadanta / iti arthAt he bhagavana ! bhavatA yaduktaM tat evaM yathArtha bhUtameva ' jAna - viharar3a ' yAvat-viharati saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayana viharati tiSThati / 'kiriyA samattA' kriyA samAptA kriyAnirUpaNaM samAptam // 0 6 // * iti zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlavativiracitAyAM zrI bhagavatI sUtrasya mameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyazatakasya tRtIyo zakaH samAptaH // 3-5 // prazna kare ki lavaNa samudra eka jhalakameM jambUdIpa ko kyoM nahIM bhara detA hai ? to isakA samAdhAna yaha hai ki arihaMta Adi ke prabhAva se vaha use nahIM bhara sakatA hai / athavA lokakI sthiti hI aisI hai / yahIyAta 'loyaTTi loghANubhAve' inapadoM dvArA prakaTa kI gaI hai| aba anta meM gautama bhagavAna ke vacana ko pramANabhUta prakaTa karate hue kahate haiM ki - 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte tti' he bhadanta ! Apane jo kahA hai vaha saba yathArthabhUta hI hai / isa prakAra kahakara ve saMyama aura tapa se AtmAko bhAvita karate hue apane sthAna para baiTha gye| 'kiriyA sammattA' yaha kriyA nirUpaNa samApta huA || sU0 6 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatI" sUtrakI priyadarzi vyAkhyAke tIsare zatakakA tIsarA uddezaka saMpUrNa // kAi evI zaMkA kare ke lavaNusamudra tenA ekaja uchALAthI (jhalakathI) jabudvIpane phrema bharI detA nathI? teA tenuM samAdhAna e che ke arihaMta, AdinA prabhAvathI evuM janatu' nathI. athavA sonI sthiti ? methI che. khena vAtanuM pratipAhana 'loyaTThi loyAbhAve' hA dvArA zvA bhavyu che. huve gautama svAbhI mahAvIra prabhunA vayanAmA~ potAnI saMdhU zraddhA vyakta karatA he 'sevaM bhaMte! sevaM bhaMte / tti' he bhadanta ! Ape je pratipAdana karyuM" te yathAya ja che. . A pramANe, kahIne vadaNA namaskAra karIne saMyama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA gautama svAmI temane sthAne jaisI gayA. 'kiriyA sammattA' A rIte hiyAniiSayu sabhApta thAya che. sU. 6 jainAcAya zrI, ghAsIyAta mahArAjakRta bhagavatI' sUtranI priyadarzinI vyAbhyAnA zrIla zaMtanotrIle uddeza sabhApta // 35 // --- Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 4 sU. uddezakavipayanirUpaNam tRtIyazatakasya caturthoM ddezakasya saMkSiptavipayavivaraNamanagAraH vikurvaNayA vaikriyayAnarUpeNa yAntaM devaM devarUpeNa pazyati-yAnarUpeNa vA ? iti gautamasya praznaH, kazciddevarUpeNa, kazcid yAnarUpeNa, kazcidubhayarUpeNa, kazcidanubhayarUpeNa pazyati iti caturbhaGgayA bhagavataH samAdhAnam , tatastathaiva devI vipayakaH, devIsahita devaviSayakazca gautamasya punaHmaznaH pUrvavadeva bhagavatazcaturbhadyA samAdhAnaJca, tato vRkSaM pazyan anagAraH tasyAntaH, bahizca pazyati naveti tasya praznaH, bhagavatazcaturbhaGgayocaram tathaiva vRkSasya mUla-kandaskandha-tvacA-zAkhA-patra-puSpa-phala-vIjAnAM parasparaM pratyeka kramazo hRyo. tRtIyazataka kA caturtha uddezaka prAraMbhaisa caturtha-uddezaka kA viSaya vivaraNa saMkSepa se isa prakAra hai anagAra, vikurvaNAzakti se niSpAdita vaikriyayAnarUpa se jAte. hue devako devake rUpase dekhatA hai ki yAnavimAnarUpa se dekhatA hai ? aisA yaha gautama kA prazna hai / 'koI anagAra devarUpa se, koi anagAra yAnarUpa se, koi anagAra ubhaya rUpase, aura koi anagAra anubhavayarU' pase dekhatA hai| isa prakArakI catubhaMgI se prabhukA isa praznakA yaha uttara hai / isI tarahakA gautamakA devI sahita devaviSayaka prazna hai aura isa prazna kA samAdhAna cartubhagI ko lekara prabhune diyA hai aisA kathana hai / vRkSako dekhatA huA anagAra usake bhItarI bhAga ko aura bAhirI bhAgako dekhatA hai ki nahIM dekhatA hai ? aisA gautama kA prazna-isa para caturbhagI ko lekara prabhukA uttara / isataraha se vRkSa ke mUla, kaMda, skandha, DAlIzAkhA, patra, puSpa, phala, bIja, inake viSaya trIjA zatakanA cethA udezakanI zarUAta cothA udezakanuM saMkSipta vivaraNuM- vikrurvaNu zakita dvArA nirmita vaikriyayAnarUpe jatA devane aNagAra devarUpe dekhe che ke yAnarUpe dekhe che? e gautamane prazna. tene mahAvIra prabhu nIce pramANe javAba Ape che. keI aNagAra devarUpe, koI aNagAra yAnarUpe, koI aNagAra ubhayarUpe, ane koI aNagAra anubhayarUpe dekhe che. A prakAra caturbhAgarUpa cAra vikalpavALe uttara maLe che. e ja pramANe devI viSayaka ane devI sahita deva viSayaka upara mujabano ja prazna ane uparanA ja cAra vika vALa uttara gautamane prazna-vRkSane te aNagAra tenA aMdaranA bhAgane tathA bahAranA bhAgane dekhe che ke nahIM? ane cAra vikavALe tene uttara maLe che. e ja pramANe vRkSanA mULa, kaMda, thaDa, DALI, patra,puSpa, Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 - ..' bhagavatI notplAvayati ? aIdAdimamAvAda , lokasthitirvA epA vartate iti saMgrA tadevAha-'lomaTira' lokasthitiH lokavyavasthA, 'loANumAve' loka bhAvaH lokabhAvaH bhante gautamaH bhagavavacanaM pramANayamAha-'setra meM sevaM bhaMte ! ni' tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadA ! iti arthAt he bhagava bhavatA yaduktaM tat evaM yayArtha bhUtameva 'jAva-viharai'. yAtra-viha saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayana viharati tiSThati / 'kiriyA samatA' tri samAtA kriyAnirUpaNa samAsam // mR0 6 // . iti zrI-jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAlativiracitAyAM zra bhagavatIsUtrasya mameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyazatakasya tRtIyode zakaH samAptaH // 3-5 // prazna kare ki lavaNa samudra eka jhalakameM jambUdIpa ko kyoM nahIM : detA hai ? to isakA samAdhAna yaha hai ki arihaMta Adi ke prabhA se vaha use nahIM bhara sakatA hai / athavA lokakI sthiti hI ai| hai / yahIyAta 'loyaDhii loyANubhAve inapadoM dvArA prakaTa kI gaI aba anta meM gautama bhagavAna ke vacana ko pramANabhUta prakaTa kara hue kahate haiM ki-'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ti' he * bhadanta ! Apa jo kahA hai vaha saba yathArthabhUta hI hai / isa prakAra kahakara ve saMya aura tapa se AtmAko bhAvita karate hue apane sthAna para baiTha gara 'kiriyA sammattA' yaha kriyoM nirUpaNa samApta huA // sU0 6 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatI sUtrakI priyadarda vyAkhyAke tIsare zatakakA tIsarA uddezaka saMpUrNa / koNa evI zaMkA kare ke lavaNasamudra tenA eka ja uchALAthI (jhalakathI jaMbaddhapa kema bharI dete nathI? te tenuM samAdhAna e che ke arihaMta AdinA prabhAvathI e manata nathI. athavAnI sthiti mevI che. meka pAtUna pratipAhana loyahi nA mA pA dvArA 42vAmA mA0yu cha. va gautama svAmI mahAvIra prasu. kyatAmA pAtAnI saMpUrNa zraddhA vyasta 42tA 33 cha'sevaM bhaMte! se te.! ti = bharata ! Ape je pratipAdana karyuM te yathArtha ja che. A pramANe. kahIne vaMdaNa namaskAra karIne saMyama ane tapathI AtmAne bhAvita karatA gautama svAmI tema sthAne nasA gayA. 'kiriyA sammattA' sArI yAni35 samApta thAya che. sU. 6 jainAcArya zrI ghAsIlAla mahArAjA bhagavatI sanI priyadarzinI e - vyAbhyAnAjI zaasanalam samApta. 13-5 // : Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za.3 u. 4 sU. uddezakavipayanirUpaNam pUrvavadeva strI-puruSAdhAkAreNa AkAze gacchato meghasya pariNativipaye praznA, bhagavataH aGgIkArAtmaka samAdhAnam tatra hetumatipAdanaJca, tato maraNAt pUrvakAlikalezyAvatAM nairayikANAM jyotipikANAM vaimAnikAnAJca lezyAyAH patipAdanam , lezyAdravyavivecanaJca tataH anagAro yAhyAn pudgalAn aparyAdAya vaibhAra parvatam ullayayituM zaknoti naveti praznaH bAhyapudgalAn paryAMdAyaivollavayituM samarthaH iti unaram , tato mAyI anagAro vikurvate amAyI vA? iti prazne 'mAyI vikurvate no amAyI' iti taduttaram, tatra kAraNamadarzanaprasaGgena praNItapAna-bhojana-apraNItapAnabhojanayoH pratipAdanam, AhAraparivAyukAya hai patAkA nahIM hai| aisA prabhukA uttara / strI puruSa Adi ke AkAra se AkAza meM jAte hue meghakI pariNati ke viSaya meM gautama kA prazna isa para svIkArAtmaka prabhukA uttara / isa viSaya meM kAraNa kA pradarzana, maraNa se pahile kI lezyAvAle nairayikoM kI, jyotipikoM kI aura vaimAnikoM kI lezyAkA pratipAdana lezyAdravya kA vivecana / anagAra bAhya pudgaloMko nahIM grahaNa karake kyA vaibhAraparvata ko ullaMghana kara sakatA hai yA nahIM ? aisA prazna, bAhyapudgaloM ko grahaNa karake hI vaibhAra parvata ko vaha ullaMghana kara sakatA hai aisA prabhukA uttaraM / mAyI anagAra vikurvaNA karatA hai ki amAyI anagAra vikurvaNA karatA hai esA prazna-'mAyI anagAra hI vikucaNA karatA hai-amAyI anagAra nahIM aisA prabhukA uttara, isameM kAraNa pradarzana, isI prasaGga meM praNIta pAna bhojana aura apraNIta. prazna-'te vAyuya cha patAcha" 6R- vAyuya che, patA nayI.' strI puruSa AdinA AkAre AkAzamAM gamana karatAM meghanI pariNatinA viSayamAM gautamane prazna, ane tene svIkArAtamaka uttara, ane tenA kAraNanuM pratipAdana maraNa pahelAMnI lephsAvALA nArakonI, tiSikonI, ane vaimAnikonI lazyAnuM pratipAdana, lezyAdravyanuM vivecana. "bAhA pudgalene grahaNa karyA vinA aNugAra vaibhAraparvatane oLaMgI zake che ke nahIM e prazna. uttara-bApudgalene grahaNa karIne ja te vaizAra parvatane oLaMgI zake che. prazna-mAyI aNagAra vimurvaNu kare che, ke amAthI aNagAra vidurvaNu kare che? uttara-mAthI aNagAra ja vidurvaNu kare che, amAthI aNagAra vikuNA karate nathI. ane tenA kAraNanuM pradarzana. praNItapAna bhajana ane aprata pAna bhejananuM Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - magaratIyo yopiye gautamasya bharana:, patracatvAriMzatA caturmazImirmagavataH samAdhAna tato yApuphAyaH strI-puruSa-tiryak-ziSikAdi vAhanAkAreNa patAkAkAreNa ca vAti kim ? iti gautamasya praznaH, kevalaM patAkAkAraNeva sa vAyukAyo vAti natu strI puruSazivikAdhAkAreNeti bhagavataH uttaradAna tatra kAraNamadarzanA tato vAyukAyaH patAkAkAreNa anekAni yojanAni gantagaIti naveti ? gautamasya manasya svIkArAtmakaM samAdhAnam , tataH AtmadacA-paraRddha yAcA, AtmaparmaNA-parakarmaNA yA, AtmamayogeNa-paramayogeNa vA sa pravati iti praznasya AtmadaryAdinaya patrahaNaM na tu paraddharyAdineti samAyAnam, tataH sa vAyukAyaH Ahorivada patAkA ? iti manne sa vAyukAyaH, no panAkA iti uttaram , tataH meM phamara se gautamake dodo prazna aura 45 paiMtAlIsacaturbhagI dvArA prabhukA isa para samAdhAna / vAyukAya kyA strI ke, puruSa ke, tiyeca ke zipikA AdivAhana ke aura patAkA ke AkAra se vahatA hai ? aisA gautama kA prazna, isa para 'vAyukAya patAkA ke AkAra se hI vahatA hai-anya strI purupa Adi ke AkAra se nahIM vahatA' aisA prabhukA uttara / isameM kAraNa kA pradarzana / ghAyukAya patAkAkAra se aneka yojanoM taka jA sakatA hai yA nahIM aisA gautamakA prazna'hAM jA sakatA hai| aisA prabhukA uttara / vAyukoya AtmaRddhi se athavA paraRddhi se, Atmakarma se athavA parakarma se, Atmaprayoga se athavA paraprayoga se, vahatA hai kyA ? 'AtmaRddhi Adi se hI vAyukAya vahatA hai paraRddhi Adi se nahIM aisA prabhukA isa prazna para samAdhAna / vaha vAyukAya hai yA patAkA hai ? aisA prazna-'vaha phaLa ane bIjanA viSayamAM paNa gItamanA upara pramANenA ja 2, 2 prazno ane cAra, cAra vikatavALA javAba dvArA te praznonuM samAdhAna. -pAyuya zuzrInA, puruSanA, ti canA, zimiyA' (pAlI) mAhi vAhananA ane patAkAnA AkAre vahe che?" uttara--vAyukAya patAkAnA AkAre ja vahe che. strI, puruSa Adi anya AkAre vahetuM nathI. ane tenuM kAraNa batAvavAmAM AvyaM che. --'vAyuya tAthI mane yAnayata 23 nahIM ?? . 612-6, 6 che'. , mana-vAyakAya AtmaRddhithI vahe che ke paraRddhithI, AtmakarmathI vahe che ke parakamathI, Atma prAgathI vahe che ke paraprayogathI ?" uttara-vAyukAya. Atmaddhi mAhiyA , pati mAhithI paDatunathI. . ... .. / Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 4 sa. uddezakavipayanirUpaNam 597 pUrvavadeva strI-puruSAdhAkAreNa AkAze gacchato meghasya pariNativipaye praznaH, bhagavataH aGgIkArAtmaka samAdhAnam tatra hetupratipAdanaJca, tato maraNAda pUrvakAlikalezyAvatAM nairayikANAM jyotipikANAM vaimAnikAnAJca lezyAyAH patipAdanam , lezyAdravyavivecanaJca tataH anagAro vAhyAn pudgalAn aparyAdAya vaibhAraM parvatam ullaGvayituM zaknoti naveti praznaH bAhyapudgalAn paryAdAyaivollavayituM samarthaH iti unaram , tato mAyI anagAro vikurva te amAyI vA? iti prazne 'mAyI vikurvate no amAyI' iti taduttaram, tatra kAraNapadarzanaprasaGgena praNItapAna-bhojana-apraNItapAnabhojanayoH pratipAdanam, AhAraparivAyukAya hai patAkA nahIM hai' aisA prabhukA uttara / strI puruSa Adi ke AkAra se AkAza meM jAte hue meghakI pariNati ke viSaya meM gautama kA prazna isa para svIkArAtmaka prabhukA uttara / isa viSaya meM kAraNa kA pradarzana, maraNa se pahile kI lezyAvAle nairayikoM kI, jyotipikoM kI aura vaimAnikoM kI lezyAkA pratipAdana lezyAdravya kA vivecana / anagAra yAhya pudgaloMko nahIM grahaNa karake kyA vaibhAraparvata ko ullaMghana kara sakatA hai yA nahIM ? aisA prazna, bAhyapudgaloM ko grahaNa karake hI vaibhAra parvata ko vaha ullaMghana kara sakatA hai aisA prabhukA uttara / mAyI anagAra vikurvaNA karatA hai ki amAyI anagAra vikurvaNA karatA hai esA prazna-'mAyI anagAra hI vikuvaNA karatA hai-amAghI anagAra nahIM aisA prabhukA uttara, isameM kAraNa pradarzana, isI prasaGga meM praNIta pAna bhojana aura apraNIta. prazna-'te vAyuya cha tAcha ?' 2-'te vAyuya cha, patA nathI.' strI puruSa AdinA AkAre AkAzamAM gamana karatAM meghanI pariNatinA viSayamAM gautamane prazna, ane tene svIkArAmaka uttara, ane tenA kAraNanuM pratipAdana maraNa pahelAMnI lephsAvALA nArakonI, tiSikonI, ane vaimAnikonI lezyAnuM pratipAdana, lezyAdravyanuM vivecana. "bAdA pudgalene grahaNa karyA vinA aNagAra vibhAparvatane oLaMgI zake che ke nahIM e prazna. uttara-bAhyapudgalene grahaNa karIne ja te vaizAra parvatane oLaMgI zake che. prazna"mAthI aNagAra vimurvaNa kare che, ke amAcI aNagAra vikuNA kare che ? uttara-"mAyI aNagAra ja vimurvaNu kare che, amAthI aNagAra vikavaNuM nathI. ane tenA kAraNanuM pradarzana. pratipAna bhajana ane apratipAna bhejananuM Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 - sApige gautamasya pra ziyiphAdi vAnAkAyukAyo bAtinA bhagavatIya yopiye gautamasya parana:, patracatvAriMgatA caturdazIbhirmagarataH samAdhAna, 'tato vAyukAyaH sI-puruSa-tiryaka-ziSikAdi vAhanAkAreNa patAkAkAreNa ca vAti phim ? iti gautamasya praznaH, kevalaM patAkAkAraNeva sa vAyukAyo vAti natu strI purupazivikAdhAkAreNeti bhagavataH upagdAnaM tatra kAraNamadarzanaza tato vA. yukAyaH patAkAkAreNa anekAni yojanAni gantumarhati naveti ? gautamasya pragnasya svIkArAtmaka samAdhAnam , tataH AtmadapA-paramadacAvA, AramaparmaNA-parakarmaNA vA, AtmamayogeNa-paramayogeNa vA sa pravahati iti praznasya AtmadaryAdinaiva pravahaNaM na tu parada_dineti samAyAnam, tataH sa vAyukAyA Ahorivata patAkA ? iti prazna saghAyuphrAyaH, no panAkA iti uttaram, tataH meM phramara se gautamake dodo prazna aura 45 paitAlIsacatubhaMgI bArA prabhukA isa para samAdhAna / vAyukAya kyA strI ke puruSa ke, tithaMca ke zipikA AdivAhana ke aura patAkA ke AkAra se bahatA hai ? aisA gautama kA prazna, isa para 'vAyukAya patAkA ke AkAra se hI vahatA hai-anya strI purupa Adi ke AkAra se nahIM vahatA' aisA prabhukA uttara / isameM kAraNa kA pradarzana / vAyukAya patAkAkAra se aneka yojanoM taka jA sakatA hai yA nahIM aisA gautamakA prazna'hAM jA sakatA hai| aisA prabhukA uttara / vAyukoya AtmaRddhi se athavA paraddhi se, Atmakarma se athavA parakama se, Atmaprayoga se athavA paraprayoga se, bahatA hai kyA ? 'AtmaRddhi Adi se hI vAyukAya vahatA hai paraRddhi Adi se nahIM aisA prabhukA isa prazna para samAdhAna / vaha vAyukAya hai yA patAkA hai ? aisA prazna-'vaha phaLa ane bIjanA viSayamAM paNa gotamanA upara pramANenA ja. 2, 2 prazno ane cAra, cAra vikapovALA javAba dvArA te praznonuM samAdhAna ___ pAyuya zuzrIra, puruSanA, tiyayana, zima (Hal) IE vAhanana ane patAkAnA AkAre vahe che. uttara-vAyukAya patAkAne AkAre ja vahe che, strI, puruSa Adi anya AkAre vahetuM nathI. ane tenuM kAraNa batAvavAmAM AvyuM che. prazna-vAyukAya patAkAkArathI aneka yojanaparyata jaI zake che ke nahIM ? . Bu2-8, che!'. .. prasta-vAyukAya AtmaRddhithI vahe che ke paraRddhithI, AmakamathI vahe che ke parathI, Atma prayogathI vahe che ke paraprAgathI ? uttara-vAyukAya. Atmaddhi mAhiyAna para, paraddhi mAhithI paDatu: nathI. . .. Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 4 sU. uddezakavipayanirUpaNam 597 pUrvavadeva strI-purupAyAkAreNa AkAze gacchato meghasya pariNativipaye praznaH, bhagavataH aGgIkArAtmaka samAdhAnam tatra hetumatipAdanaJca, tato maraNAt pUrvakAlikalezyAvatAM nairayikANAM jyotipikANAM vaimAnikAnAJca lezyAyAH patipAdanam , lezyAdravyavivecanaJca tataH anagAro vAhyAn pudgalAn aparyAdAya vaibhAraM parvatam ullaGghayituM zaknoti naveti praznaH bAhyapudgalAna paryAMdAyaivollaGyayituM samarthaH iti unaram , tato mAyI anagAro vikurva te amAyI vA? iti prazne 'mAyI vikurvate no amAyI' iti taduttaram, tatra kAraNapradarzanaprasaGgena praNItapAna-bhojana-apraNItapAnabhojanayoH pratipAdanam, AhAraparivAyukAya hai patAkA nahIM hai| aisA prabhukA uttara / strI puruSa Adi ke AkAra se AkAza meM jAte hue meghakI pariNati ke vipaya meM gautama kA prazna isa para svIkArAtmaka prabhukA uttara / isa viSaya meM kAraNa kA pradarzana, maraNa se pahile kI lezyAvAle nairayikoM kI, jyotiSiko kI aura vaimAnikoM kI lezyAkA pratipAdana lezyAdravya kA vivecana / anagAra vAhya pudgaloMko nahIM grahaNa karake kyA vaibhAraparvata ko ullaMghana kara sakatA hai yA nahIM ? aisA prazna, pAhyapudgaloM ko grahaNa karake hI vaibhAra parvata ko vaha ullaMghana kara sakatA hai aisA prabhukA uttara / mAyI anagAra vikurvaNA karatA hai ki amAyI anagAra vikurvaNA karatA hai esA prazna-'mAyI anagAra hI vikuvaNA karatA hai-amAyI anagAra nahIM aisA prabhukA uttara, isameM kAraNa pradarzana, isI prasaGga meM praNIta pAna bhojana aura apraNIta. prazna-'te pAyuya cha patA cha ?" SR-'te vAyuya cha, patA nayo.' strI puruSa AdinA AkAre AkAzamAM gamana karatAM meghanI pariNatinA vidhyamAM gautamane prazna, ane tene svIkArAmaka uttara, ane tenA kAraNanuM pratipAdana maraNa pahelAMnI lephsAvALA nArakonI, tiSikonI, ane vaimAnikonI lezyAnuM pratipAdana, lezyAdravyanuM vivecana. "bAhya pudagalene grahaNa karyA vinA aNagAra vibhAparvatane oLaMgI zake che ke nahIM e prazna. uttara-bAhyapudgalene grahaNa karIne ja te vaizAra parvatane oLaMgI zake che. prazna--mAthI aNugAra vipharvaNu kare che, ke amAthI aNagAra vidurvaNu kare che? uttara-mAthI aNagAra ja viturvaNa kare che, amAthI aNagAra vikaveNa karate nathI.' ane tenA kAraNanuM pradarzana. pratipAna bhajana ane apratipAna bhejananuM Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayaktIrase NAmaH, praNItabhojanAt mAMsa-zoNitayoH matanutA, asthimajAnA sapanatA, apraNItabhojanAt mAMsa-zoNitayoH saghanatA, asthimajAnAM matanutAca bhavatIti nirUpaNam , bhamaNItarUkSa bhojanasya pralepamasiMyANapurIpamRtrAdipariNAmakapanA, mAyino'nagArasyAmAginaSa virAdhakasvArAdhakatvoktiH / kriyAyA vaicitryAmAnavizeSa naktavyatA prastAvaH'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviappA devaM veuviyasamugghAe NaM samohayaM jANarUveNaM jAyamANaM jANai pAsai ! goyamA ! atthe gaIe devaM pAsai, no jANaM pAsai, atthe gaIe jANaM pAsai, no devaM pAsai, atthe gaIe devaM pi pAsai, jANaM pi pAsai, atthe gaIe No devaM pAsai, no jANaM pAsai / aNagAre NaM bhaMte ! bhAvi appA devi veuvia samugdhAeNaM samohayaM jANa rUveNa jAyamANaM jANai, pAsai ! goyamA! evaM ceva, aNagAreNaM bhaMte ! bhAvi appA devaM sa devIaM veuvia samugghAeNaM samohayaM jANarUveNa jAyamANaM jANai, pAsai ! goyamA! atthe gaIe devaM sadevIaMpAsai, no jANaM pAsai, eeNaM abhilAveNaM pAnabhojana kA pratipAdana / AhAra pariNAma / praNItabhojana se mAMsa aura zoNitakhUnameM pratanutA tathA asthi aura majjAmeM saghanatA, apraNItabhojana se mAMsa zoNitameM saghanatA, aura asthimajjAmeM pratanutA hotI haiM esA nirUpaNa, tathA apraNItarUpa bhojanakA bleSmA, siMhANa, purIpa, mUtra Adi ke rUpameM pariNamana hotA hai aisA kathana / mAyI anagAra kA aura amAyI anagAra kA virAdhaka aura avirAdhakarUpa se kathana || pratipAdana. AhAranuM pariNamana. praNIta bhejanathI mAMsa ane rudhiramAM pratanatA tathA asthi ane majAmAM saghanatA Ave che ane apraNIta bhejanathI mAMsa ane rudhiramAM saghanatA ane asthi tathA majAmAM pratanutA bane che, evuM nirUpaNa karyuM che. amagIta rUkSa bhajana kapha, nAkamAMthI nIkaLatA cIkaNe padArtha (zeDA), parISa, mUtra AdarUpe pariName che, evuM kathana. mAyI aNagAra ane amArI aNagAranuM virAdhaka ane avi2054 314yana . . . ... .. .. .... .. Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMmeyacandrikATIkA za. 3 u.4 sU01 kriyAyA vaicitrajJAnavizepanirUpaNam 599 cattAri bhaMgA! aNagAreNaM bhaMte ! bhAvi appA rukkhassa kiM anto pAsai, vArhi posai ? caubhaMgo, evaM-kiM mUlaM pAsai, kaMdaM pAsai ? caubhaMgo, mUlaM pAsai, khaMdhaM pAsai ? caubhaMgo, evaM mUleNaM vIaM saMjoeavaM, evaM, kaMdeNa vi samaM saMjoe avaM, jAva-vI, evaM jAva-puphpheNa samaM vIaM saMjoeavaM, aNagAreNaM bhaMte ! bhAviappA rukkhassa kiM phalaM pAsai, vIaM pAsai ? caubhaMgo // sU0 1 // ___ chAyA-anagAraHkhala bhadanta ! bhAvitAtmA devaM vaikriyasamudghAtena samavahataM yAnarUpeNa yAntaM jAnAti, pazyati ? gautama ! astyekako devaM pazyati, no yAnaM pazyati, astyekako yAnaM pazyati, no devaM pazyati, astyekako devamapi pazyati, yonamapi pazyati, astyekako devaM pazyati no yAnaM pazyati __ 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA' ityAdi / sUtrArtha-(aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA devaM veunviyasamugghAeNaM samohayaM jANaveNaM jAyamANaM jANai, pAsai) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra vaikriya samuddhAta se samavahata hue-yuktahue-evaM yAnarUpa se gamana karate hue devako kyA jAna sakatA hai ? aura dekha . sakatA hai ? (goyamA atyegaIe devaM pAsaha, No jANaM pAsai) he gautama ! koI eka anagAra to deva ko dekhatA hai yAna ko nahIM dekhatA hai (atthegaIe jANaM pAsai, no devaM pAsai) koI eka anagAra yAna ko dekhatA hai devako nahIM dekhatA hai (atthegaIe devaM pi pAsai, jANaM pi 'aNagAre NaM bhaMte ! bhaviyappA' tyAha sUtrAtha-(aNagAre NaM bhaMte ! bhaviyappA devaM veubviyasamugdhAraNaM samohayaM jANarUveNaM jAyamANaM jANai, pAsai) 3 mahanta ! navitAtmA bhe||2, vaikriya samudughAtathI yukta thayelA ane tyAnarUpe gamana karatA devane zuM jANI zake che bhane bhI 23 che ? (goyamA !) 3 gautm| (atthegaIe devaM pAsai, No jANaM pAsai) | m||2 hevane hethe che, yAna hemato nathI, ( atthe gaie jANaM pAsai, no devaM pAsaI) l ma(2 yAnane heme che 55 hekne hemato nathI, Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 bhagatIpatre NAmaH, maNItabhojanAt mAMsa- zoNitayoH matanutA, asthimajjAnAM saghanatA, amaNItabhojanAt mAMsa - zoNitayoH saghanatA, asthimajjAnAM pratanuvAca bhavatIvi nirUpaNam, bharaNItarUkSa bhojanasya zleSmasiyANapurI mUtrAdipariNAmakathanazca, mAyino'nagArasyAmA yinama virAdhakatvArAdhakatvoktiH / kriyAyA vaicitryajJAna vizeSa vaktavyatA prastAva:'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviappA devaM veubviyasamugdhAe NaM samohayaM jANarUveNaM jAyamANaM jANai pAsai ! goyamA ! atthe gaIe devaM pAsai, no jANaM pAsai, atthe gaIe jANaM pAsai, no devaM pAsai, atthe gaIe devaM pi pAsai, jANaM pi pAsai, atthe gaIe No devaM pAsai, no jANaM pAsai / aNagAre NaM bhaMte ! bhAvi appA deviM veuvia samugdhAeNaM samohayaM jANa rUveNa jAyamANaM jANai, pAsai ! goyamA ! evaM caitra, aNagAreNaM bhaMte ! bhAvi appA devaM sa devIaM veubvia samugdhAeNaM samohayaM jANaruveNa jAyamANaM jANai, pAsai ! goyamA ! atthe gaIe devaM sadevIaM pAsai, no jANaM pAsai, eeNaM abhilAveNaM pAnabhojana kA pratipAdana | AhAra pariNAma / praNItabhojana se mAMsa aura zoNitakhUna meM pratanutA tathA asthi aura majjAmeM saghanatA, apraNIta bhojana se mAMsa zoNita meM saghanatA, aura asthimajjAmeM pratanutA hotI haiM esA nirUpaNa, tathA apraNItarUpa bhojanakA pleSmA, siMhANa, purIpa, mUtra Adi ke rUpameM pariNamana hotA hai aisA kathana / mAyI anagAra kA aura amAyI anagAra kA virAdhaka aura avirAdhakarUpa se kathana // ---- pratipAdana, AhAranuM pariNamana. praNIta bhejanathI mAMsa ane rudhiramAM pratanutA tathA asthi ane majjAmAM saghanatA Ave che ane apraNIta bhejanathI mAMsa ane rudhiramAM sudhanatA bhane asthi tathA bhannamAM bhUtanutA bhane che, mevuniyA che. a zIta rUkSa bhAjana ka, nAkamAMthI nIkaLatA cIkaNuM padAtha (zeDA), purIya, mUtra ttirUpe pariName che, evuM kathana. mAyI aNugAra ane amAyI aNugAranuM virAdhaka ane avi rAdhaka rUpe kaMthana. ko Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 4 sU. 1 kriyAyAvaicitryajJAnavizepa nirUpaNam 601 lAMpena catvAro bhaGgaH, anagAro bhadanta / bhAvitAtmA vRkSasya kim antaH pazyati, vahiH pazyati ? caturbhaGgaH, evaM kiM mUlaM pazyati, kandaM pazyati ? caturbhaGgaH, mUlaM pazyati, skandhaM pazyati ? caturmaGgaH, evaM mUlena bIjaM saMyoMjayitavyam, evaM kandenApi samaM saMyojayitavyam; yAvat - bIjam evaM yAtrat puSpeNa samaM bIjaM saMyojayitavyam, anagAro bhadanta ! bhAvitAtmA vRkSasya kiM phalaM pazyati yIjaM pazyati ? caturbhaGgI // sU0 1 // : hai, yAnaM ko nahIM dekhatA hai / isa abhilApa se yahAM para pahile kI taraha cAra bhaMga karalenA cAhiye / ( aNagAre NaM bhaMte / bhAvipappA rukkhassa ki aMto pAsaha, vahiM pAsai ?) he bhadanta ! ) bhAvitAtmA anagAra kyA vRkSa ke anta bhAgakoM dekhatA hai ki bAhara ke bhAga ko dekhatA hai ? (cabhago) he gautama ! isake uttara meM cAra bhaMga jAnanA cAhiye / ( evaM kiM mUlaM pAsai, kaMda pAsai ?) isI taraha se isa prazna ke uttara meM bhI ki 'bhAvitAtmA anagAra kyA mUlako dekhatA hai ? ki kaMdako dekhatA haiM ?' cAra bhaMgarUpa uttara jAnanA cAhiye (mUlaM pAsai ? khaMdha pAsaha) mUla ko dekhatA hai ? ki skaMdhako dekhatA hai ? (caubhaMgo) isakA bhI uttara cAra bhaMgarUpa meM jAnanA cAhiye / ( evaM mUleNaM bIya' saMjoeyavvaM, evaM kaMdeNaM vi sama saMjoeyA jAva vI ) isI prakAra se mUla ke sAtha bIjakA saMyoga karanA cAhiye - kaMda ke sAtha bhI bIja kA saMyoga karanA cAhiye / sahita devane dekhe che paNa yAnane dekhatA nathI, A pahelA vikalpa batAvyo che. bIjA traNa vikalpe upara mujaba ja samajavA. devanA viSayamAM jevA cAra vikalpanA kahyA che evA ja cAra vikalpo ahI paNa manaze. ( aNagAreNa bhaMte ! bhAviyappA rukkhassa ki aMto pAsai, varhi pAsar3a 2 ) he bhadanta 1 bhAvitAtmA aNugAra, vRkSanA aMdaranA bhAgane dekhe che, ke bahAranA bhAgane hege che ? ( caubhaMgo) he gautama! yA aznanA uttarabha yAra aMga sabhA se bheTate! yAravizryo sabhannavA ( evaM kiM mUlaM pAsar3a, kaMdaM pAsai ?) bhAvitAtmA bhagAra zu' mULane dekhe che ke kadane dekhe che? A praznanA uttara paNa cAra vikalpAthI Apave ye. mUlaM pAsa, khaMdha pAsar3a ?) lAvitAtmA gugAra bhUjane he he he thaune he che ? ( caubhaMgo) tenA uttara yAra viyovANI sabhA ( evaM mRNaM vIyaM saMjoeyantra, evaM kaMdeNaM visamaM saMjoeyantraM jAtra vIyaM ) pramANe mULanI sAthe khIjanA sayeAga karavA joie, kaMdanI sAthe paNa khIjanA savega Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 bhagavatIne anagAro bhadanta / bhAvitAtmA devIM baiMkiyasamudghAtena samatAM yAnakapena yAntIM jAnAti pazyati ? gautama 1 evaM netra, anagArI bhadanta / bhAvitAtmA devaM devi kriyasamudghAtena samavahataM yAnarUpeNa yAntaM jAnAti, pazyati? gautama ! astyerko devaM sadevikaM pazyati, no yAnaM pazyati, etena abhipAsa koI eka anagAra devakI bhI dekhatA hai yAna ko bhI dekhatA hai| tathA (atthegaIe No devaM pAsaha, No jArNa pAsai) kor3a eka anagAra devo bhI nahIM dekhatA hai aura yAnako bhI nahIM dekhatA hai / (aNagAre NaM bhaMte ! bhAciyappA devi veucciya samugdhApaNaM samohayaM jAnaveNaM jAyamANaM jANai pAsa ) he bhadanta bhAvitAtmA anagAra vaikisamuddhAta se samabahuta huI aura yAnarUpa se gamana karatI huI devI ko kyA jAna sakatA hai ? aura dekha sakatA hai ? (goyamA ! evaMveva) he gautama! isa viSaya meM uttara pUrvoktarUpa se hI jAnanA caahiye|, (aNagAreNaM mate 1 bhAviyappA devaM sadevIyaM vevviyasamugdhAraNaM samohayaM jANarUverNa jAyamANaM pAsaha 1) he bhadaMta bhAvitAtmA anagAra krisamuddhAta se samavahata hue aura yAnarUpa se gamana karate hue devIsahita devako kyA jAnatA hai aura dekhatA hai ? (goyamA ! atthe - gaIe devaM sadevIyaM pAsaha, no jANaM pAsaha, eeNaM abhilAveNaM cattAri gaMgA ) he gautama ! koI eka anagAra devIsahita devakoM dekhatA ( atyegaie devaM pi pAsai, jANaM pi pAsai ) / 4 AdhugAra hevane cAyu heNe he ane yAnane pazu hethe che, tathA (atyegaie No devaM pAsai, go jANaM pAsai) 64 yugAra devane pazu hemato nathI bhane yAnane yA to nathI. ( aNagAreNa bhaMte ! bhAviyappA devi uvtriyasamugdhAraNaM samohaya~ jANarUveNaM jAyamANaM jANai pAsaI ? ) se mahanta ! bhAvitAtmA madhuzAra, vaiDiya samuidhAtathA yukta thayenI bhneyaan3sse gaMbhana 4ztI hevIne zu laghu za che bhane dveSI ze che ? ( goyamA ! ) gautama ! ( evaM ceva ) yA viSayabhAM ca bhAgaNA matAcyA pramANe uttara samanva ( aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA devaM sadevIyaM vetriya samugdhAraNaM samoharyaM jANarUveNaM jAyamANaM jANai pAsa 2 ) De lahante ! AvitAtmA mayura vaiThiya 1 samruddhAtathI yukata thayelA ane yAnarUpe gamana karatA deva ane devInA yugalane jANI zaGku che bhane ?jI rA che ? ( goyamA) De gIta (atyegaie deva sadevIya pAsa, no jANaM pAsa, eeNaM abhilAveNaM cattAri maMgA * ) 44 gAra havA Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 sU.1 kriyAyAvaicitryajJAnavizepanirUpaNam 601 lApena catAro bhaGgaH, anagAro bhadanta ! bhAvitAtmA vRkSasya kim antaH pazyati, vahiH pazyati ? caturbhaGgaH, evaM kiM mUlaM pazyati, kandaM pazyati ? caturbhaGgaH, mUlaM pazyati, skandhaM pazyati ? caturmaGgaH, evaM mUlena vIja: saMyoMjayitavyam , evaM kandenApi samaM saMyojayitavyam , yAvat-bIjam, evaM yAvat puSpeNa samaM cIjaM saMyojayitavyam, anagAro bhadanta ! bhAvitAtmA vRkSasya ki phalaM pazyati yIja pazyati ? caturbhaGgI // sU0 1 // hai, yAnaM ko nahIM dekhatA hai / isa abhilApa se yahAM para pahile kI taraha cAra bhaMga karalenA cAhiye / (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA rukkhassa ki aMtI pAsai, yahiM pAsai 1) he bhadanta ! ) bhAvitAtmA anagAra kyA vRkSa ke anta bhAgakoM dekhatA hai ki pAhara ke bhAga ko dekhatA hai ? (caubhaMgA) he gautama! isake uttara meM cAra bhaMga jAnanA cohiye / (evaM kiM mUla pAsai, kaMda pAsai ?) isI taraha se isa prazna ke uttara meM bhI ki 'bhAvitAtmA anagAra kyA mUlako dekhatA hai ? ki kaMdako dekhatA hai ? cAra bhaMgarUpa uttara jAnanA cAhiye (mUlaM pAsai ? khaMdhaM pAsai) mUla ko dekhatA hai ki skaMdhako dekhatA hai ? (caubhaMgo) isakA bhI uttara cAra bhaMgarUpa meM jAnanA cAhiye / (evaM mUleNaM bIya saMjoeyavvaM, evaM kaM deNaM vi sama saMjoeyAM jAva bIya)isI prakAra se mUla ke sAtha vIjakA saMyoga karanA cAhiye-kaMda ke sAtha bhI bIja kA saMyoga karanA cAhiye / sahita devane dekhe che paNa yAnane dekhate nathI, A pahelo vikalpa batAvyuM che. bIjI traNa vikalpa upara mujaba ja samajavA devanA viSayamAM jevA cAra vikalpa kahyA che evA ja cAra vikalpa ahIM paNa banaze. (aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA rukkhassa kiM aMto pAsai, bahiM pAsai?) he bhadantA bhAvitAtmA aNagAra, vRkSanA aMdaranA bhAgane dekhe che, ke bahAranA bhAgane he cha? (caubhaMgo) gautama! mA praznamA uttaramA yAra sa sabhA me bheTale? yAvi48 sabhA (evaM kiMmalaM pAsara kaMpAsa?) sAvitAtmA bhAgAra zuM mULane dekhe che ke kaMdane dekhe che? A praznano uttara paNa cAra vikalpathI ApavA MUR. mUlaM pAsai, khaMdha pAsai ?) bhAvitAtmA bhagAra bhUgane me cha / yaune hecha ? (caubhaMgo) te uttara pAra yA vidhyopAnI ra sabhA . (evaM mUleNaM vIyaM saMjoeyavya, evaM kaMdeNaM vi samaM saMjoeyavyaM jAva vIya) bhI pramANe mULanI sAthe bIjane saMga karavuM joIe, kaMdanI sAthe paNa bIjane saga Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 bhagavatIne TIkA-tRtIyodezake kriyA nirUpitA, sA jJAninAM pratyakSIbhUtA iti tadeva kriyAvizeSamAzritya vaicitrayeNa pratipAdayituM caturthoddezakamArabhate- 'aNagAre Na maMte / " ityAdi / gautamaH pRcchati - he bhadanta ! bhanagAra: 'mAbi - roor' bhAvitAtmA bhAvitaH saMyamena tapasAca vAsita umatI kRtaH jJAnavatayA sampAditaH AtmA sva svarUpaM yena saH, ' evaMvidhasya anagArasya hi mAyo'vadhijJAnAdilandhayo bhavanti' iti anusRtya bhAvitAtmA ityuktam, deva' 've aura yaha saMyoga yAvat yIja taka karanA caahiye| ( evaM jAva pupheNaM samaM pIyaM saMjoiyAM) isI taraha se yAvat puruSa ke sAtha bhI pIjakA saMyoga karalenA cAhiye / (aNagAre NaM bhaMte / bhAviyappA rukkhassa ki phala pAsaha 1) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra kyA vRkSa ke phalako, dekhatA hai ki bIja ko dekhatA hai ? (caugaMgo) he gautama ! yahAM para bhI cAra bhaMga jAnanA cAhiye / TIkArtha-tRtIya uddezaka meM kriyA kA nirUpaNa kiyA gayA hai / yaha kriyA jJAnIjanoM ke pratyakSa hotI hai-isa kAraNa isI kriyA vizeSako Azrita karake isakA vicitrarUpa se pratipAdana karaneke liye isa caturtha udazaka kA prAraMbha huA hai 'aNagAreNa bhate / i tyAdi - gautama prabhu se pUchate haiM ki saMyama aura tapa se jisane apanI AtmAko unnata kiyA hai- sampaka jJAnarUpa se sampAdita kiyA haikyoM ki aise anagAra ke prAyaH avadhijJAnAdika labdhiyAM prApta hotI haiM isI bAta ko lekara yahAM 'bhAvitAtmA' aisA pada kahA hai-isa 42vA lehAro, ramane jIvana paryanta te saMyoga 42 le ( evaM jAva puppheNaM samaMbIyaM saMjoiyavtraM) mena abhA bhUsa paryantanA sago sIdhe mInA saMyoga 12vA ho. ( aNagAre NaM bhaMte / bhAviyaNNA rukkhassa kiM phalaM pAsa, vIyaM pAsai ? ) De mahanta / bhAvitAtmA madhugAra vRkSanA ijane he che ! mInane heye che ! ( caubhaMgo) he gautama! ahIM pazu yAra vimyo samannvA ho. TIkA trIjA uddezakamAM kriyAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM. te kriyA jJAnIjanA peAtAnI AMkhe joI zake che. te kAraNe te kriyA-vizeSane anulakSIne tenuM vicitrarUpe atiyAhana 'zvAne bhATe yA thothA uddezaunI zuimA vAmAM bhAvI hai 'aNagAre NaM bhaMte ! tyAhi " gautama svAbhI mahAvIra prabhune pUche che hai saMyama ne taththI peAtAnA AtmAnI unnati karI che-jeNe samyajJAna prApta karyu" che ( kAraNa ke evA mayugAra avadhijJAna Adi sandhiyo 432 Apta 4re che ) sevA ' bhAvitAtmA ? Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 mR.1 kriyAyAgaicitryajJAnavizeSanirUpaNam 603 ucima samugyAeNaM samoiyaM' vaikriyasamudyAtena samavahatam 'jANarUveNaM jAyamANaM' yAnarUpeNa yAntaM zivikAdhAkAravatA vaikriyavimAnarUpayAnena gacchantaM 'jANaI' jAnAti ? samyagjJAnena, 'pAsaI' pazyati ? samyagU darzanena ! bhagavAnAha-goyamA ! atthegaIe' ityAdi / he gautama ! asti ekakaH bhIvitAtmA katamazcid anagAraH 'deva' vaikriyazarIramadhiSThAya zivikAdiyAnA kAreNa baiMkriyavimAnena gacchantamapi devarUpeNaiva pAsaI' pazyati 'No jANaM pAsai' taraha bhAvitAtmA jo anagAra hai vaha he bhadanta ! devako vimAnadvArA jAte samaya ki jisa vimAnako vaha apanI uttara vikriyAdvArA niSpanna karatA hai aura jisa vimAnakA AkAra zivikA Adi ke AkAra jaisA hotA hai tathA jo svayaM cakriya samudaghAta se samayahata yukta hotA hai kyA apane samyakjJAna se jAnatA hai ? aura apane samyakdarzana se dekhatA hai ? pUchane kA tAtparya aisA hai ki jisa anagAra ko avadhijJAna AdikI prApti ho cukI hai aisA sAdhu vaikriyasamudghAta se yukta hue devako zivikAdika AkAravAle vimAna se jAte hue jAna sakatA aura dekha sakatA hai kyA ? avadhijJAna kA vipaya mUrtika padArtha ko dravyakSetra kAla aura bhAvakI maryAdA ko lekara jAnane kA kahA gayA hai-deva aura vimAna mUrtika padArtha hai ataH gautamane aisA prazna kiyA hai| isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki 'atthegaIe devaM pAsaI' he gautama ! koI eka anagAra vaikriya zarIrakA nirmANa karake arthAt uttaravikriyA karake, bhAvitAtmA aNugAra, vaizyi samudraghAtathI yukta thayelA ane vAnarUpe gamana karatA devane zuM jANI zake che ane joI zake che? upaMra jeyAna (vimAnanI vAta karI che. tenuM deva pitAnI uttaravikriyA dvArA nirmANa kare che. te vimAnane AkAra zibikA (pAlakhI) AdinA je hiya che. te vimAnamAM gamana karato deva pite paNa vaikriya samudughAtathI cukata hoya che. gautama svAmInA praznane bhAvArtha e che ke jene avadhijJAna Adi labdhinI prApti thaI e aNagAra, vaidiya samaghAtathI cukata banelA devane zibikA Ada AkAravALA vimAnamAM gamana karate zuM jANI zake che (samyaka jJAnathI jANI zake che?) ane dekhI zake che samyaka (darzanathI dekhe che?) avadhijJAna dvArA kRtika padArthone dravya, kSetra, kALa ane bhAvanI apekSAe amuka maryAdAmAM jANI zakAya che. deva ane vimAnamUrtika padArtho che. te kAraNe gautama svAmIe uparokata prazna pUcha che. mApIra prabhu gautama yA pramANe vAma mA cha-'atyegaIe devaM pAsaI' uttara viDiyA karIne, potAnI vaikriyA zakitathI racelA vimAna dvArA jatAM devane, kaMIka Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 mamadatIne no yAnarUpeNa paraMpati 'ayegaIe' Asti ekA aparaH kavid anagAraH uparyukaM devam 'jANaM pAsa' yAnaM pazyati yAnarUpeNaiva pazyati no deva pAsa' no deva rUpeNa parapati 'atyegaie' bhasti ekaphaH kazvintu anagAraH 'deva' vi pAsa' devarUpeNApi pazyati, 'jANaM pi pAsa' yAnarUpeNApi pazyati 'asvegaIe' asti ekakaH kaci No deva' pAsa' no deva' pazyati devarUpeNApi na pazyati 'jo jANaM pAsa' no yAnaM pazyati navA yAnarUpeNeva pazyati evaMvidhavaipamyeitra sarvatra avadhijJAnasya vicitratvameva kAraNa vodhyam / punargotamaH pRcchaviaNagAreNa bhaMte !' ityAdi / he bhadanta / anagAraH khalu 'bhAvi bhappA' 'bhAvitAtmA 'deva' devIm 'veuntrisamugyAeNaM' bekiyasamudghAtena 'samoapanI vikriyA zaktise niSpanna kiye gaye zivikA Adi AkAra vAle vimAna dvArA jAte hue devako devarUpa se hI dekhatA hai 'No jANaM pAsa ' vimAnarUpa se nahIM dekhatA hai / 'atthe gaIe' koI eka anagAra 'jANaM pAsa no deva pAsaha' devako yAnarUpa se hI dekhatA hai, devo devarUpa se nahIM dekhatA hai / 'atthegaIe koIeka anagAra deva pipAsaha jANaM pi pAsaI' devako devarUpa se bhI dekhatA haiM aura rUpa se bhI dekhatA hai / 'atyegaIe' tathA koI eka anagAra ' No 'deva' pAsa, no jANaM pAsaha' deva ko na devarUpa se hI dekhatA hai aura na yAnarUpa se hI dekhatA hai / avadhijJAna dvArA isa prakArase viSayako jAnane kI jo vicitratA hai usakA kAraNa svayaM avadhijJAnakI vici tA hI haiM / aba gautamasvAmI prabhu se punaH pUchate hai ki 'aNagAreNa bhaMte! bhAvippA' he bhadanta ! jo bhAvitAtmA anagAra haiM vaha 'devi' devI 7 3 AyuzAra hevaIye na leve che, 'jo jANaM pAsai ' vibhAna leto nathA, ' atthe - gaI jANaM pAsa, no deva pAsai ThamagAra hevane vibhAna ise deNe che, heva3ye hemato nathI. ' atyegaIe devaM pi pAsara, jANaM pi pAsai - gAra hevanedeva3ye pAzu dethe che bhane yAnaiye deNe he ' ' atyegaIe po deva' pAsa, no jANaM pAsai ' tathA 4. AzuzAra hevane hevaIye patha leto nathI. ane yAna ( vimAna )rUpe paNa jote nathI. avidhajJAna dvArA viSayane A pramANe jANavAnI je vicitratA che, tenuM kAraNa avadhijJAnanI potAnI ja vicitratA che, have gautama svAmI mahAvIra prabhune jIne na pUche che.' ANagAreNa bhaMte / bhAviyappA ? Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :bhameyacandrikA dI. za. 3 u.4 2.1 kriyAyAvaicitryajJAnavizeSanirUpaNam .605 hayaM samavahatam 'jANarUveNa jAyamANaM' yAnarUpeNa zipiphAMdhAphAravatA vaikriya "vimAnarUpayAnena yAntI gacchantIM 'jANai' jAnAti ? 'pAsai ? pazyati / 'bhagavAMnAha-goyamA ! evaM ceva' he gautama ! evaM caiva pUrva vdevetyrthH| arthAt kazcit anagArastAM devIM vaikriyazarIravatImapi devIrUpeNaiva pazyati, phakSitpunaH caikriyavimAnayAnarUpeNaiva pazyati natu devIrUpeNa, kazcittu ubhayarUpeNApi pazyati, kazcittu ubhayarUpeNApi naiva pazyati avadhijJAnasya vicitrarUpatvAt / punagautamaH pRcchati-'aNagAreNaMbhaMte! ' ispAdi / he bhadanta / anagAraH khalu 'bhAci appA' bhAvitAtmA 'devaM sadevIaM devaM devyA sahitaM-sadevikam 'veupho 'veundhiya samugghAeNaM samohayaM ki jo vaiphiya samudghAtase samaghahata hokara 'jANarUveNa jAyamANaM' yAnarUpa se zipikA Adi AkAra vAle vaikriya vimAnarUpayAna se jA rahI ho 'jANaha' kyA jAnatA hai ? kyA 'pAsaI' dekhatA haiM ? bhagavAn isakA uttara dete hue gautamase kahate haiM, ki 'goyamA' he gautama ! 'ecaMceva' isa viSayameM uttara pUrvo rUpa se hI jAnanA caahiye| arthAt koI anagAra caikriya zarIravAlI usa devIko devIke hI rUpase dekhatA haiM, koI anagAra caikriya vimAna yAnarUpase hI dekhatA haiM, devIke rUpa se nahIM dekhatA haiM, koI usa devIko ubhayarUpa se bhI dekhatA hai, aura koI eka anagAra ubhaya rUpa se bhI usa devIko nahIM dekhatA hai| isa prakAra se avadhijJAna ke mArA jAnane kI jo yaha vicitratA hai vaha svayaM avadhijJAnakI vicitratAko hI lekarake hai / apa gautama mabhuse pUchate hai ki 'aNa baha-ta! mAvitAtmA 2 2, 'devi veunviya samugghAeNaM samohayaM / mi samuhadhAtathI yuti bana jANarUveNa jAyamANaM ' yAna35 (zist mAnA mA0 vaya vimAna3) gamana 42tI vA jANaDa' sanya jJAnayI nayI zake che? ane samyaga darzanathI jaI zake che ? tene A pramANe uttara maLe che "goyamA! gautama! 'evaM ceva mAgAyatamA bhAga pramANe uttara sama. ja. eTale ke koI aNagAra, vaikiya zarIravALI te ravIne devI rUpe ja dekhe che, keI aNagAra tene kriya yAnarUpe ja dekhe che--devIne rUpe dekhate nathI, ke aNugAra tene devIrUpe paNa dekhe che ane vimAnarUpe paNa dekhe che, ane aNugAra tene devIrUpe paNa dekhate nathI ane vaikriya vAnarUpe paNa dekhate nathI. A rIte uparokata bIjA praznanA uttararUpe paNa cAra naMga (vikapi) batAvyA che. have gautama svAmI mahAvIra azune prabhArI zrI. prama pUche - aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA ' 6-! Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 606 bima samundhAraNa kriyasamudghAtena 'samohaya samabahataM vinayA nihita vaikriyocarazarIravantam 'jANarUpeNaM' yAnarUpeNaM kriyavimAnAkAreNa 'jAyamAna yAntaM gacchantam 'jANAH' jAnAti ? mAnena 'pAsaI pazyati 1 darzanena / bhagavAnAi-'goyamA "he gautama ! 'masyegAe' asti ekakaH kaSidanagAro bhAvivAramA 'devaM sa devI devaM sadevika devarUpeNeva 'pAsa' pazyati No jANaM' pAsaI no yAnaM pazyavi, naiva taM devaM sadevika yAnarUpeNa pazyati 'e eNaM amilAvaNaM etena amilApena kayanamakAreNa 'cattAri maMgA' uparyuktA catvAro bhAAH maNitanyAH vizAtavyAH, arthAt kazcidevarUpeNa, kabhiyAnarUpeNa, gAreNaM bhaMte ! bhAviyappA' ityAdi / he bhadanta ! bhAvitAsmA anagAra 'sadevIyaM devaM devIsahita devako 'veunviyasamugdhAeNaM samoyaM' ki jisane apanI vikurvaNA zaktidvArA uttara vaikriya zarIrakA nirmANa kiyA hai aura 'jANarUveNaM jAyamANaM' cakriya vimAnAkAra se jo jA rahA hai 'jANai' jAnatA hai kyA ? aura 'pAsaI' darzana-avadhidarzana se dekhatA hai kyA ? bhagavAn isakA uttara dete hue gautamase kahate haiM ki-'goyamA' he gautama ! 'atthegaIe' koI eka bhAvitAtmA anagAra 'sadevIyaM devaM devIsahita devako 'pAsaI' devarUpa se hI dekhatA hai 'No jANaM pAsaI' yAnarUpa se devI sahita usa devako nahIM dekhatA hai / 'eeNaM abhilAvaNaM cattAri bhaMgA' isa abhilApa se kathana prakAra se-uparyukta cAra bhaMga yahAM jAnanA cAhiye-arthAt koI bhAvitAtmA anagAra, devI sahita devako devarUpa se hI dekhatA hai, koI yAna mAvitAtmA AYUR, 'sa devIyaM devaM veubbiya samugdhAeNaM samohaya' vig zati dvArA uttaravaiya saranu nirmANa dhyu cha 'jANarUpeNaM jAyamANaM' ane je aikiya vimAna yAnarUpe gamana karI rahela che evA devI sahitanA devane jANa' sabhya jJAnathI / cha maza? mane 'pAsa' sabhya jJAnI cha manamA amana mahAvIra anuprabhArI 2 mA cha-goyamA gItama? 'atthegaie 31s bhAvitAbhA aNubhAra 'sadevIyaM devaM pAsa, havA sahita devana 132 che, 'No, jANaM pAsai ra bhane yAna (vibhAna) 3 mata nayI. 'e e NaM abhilAvaNaM cacAri. bhaMgA' mevA mI vikSya! upara pramANe ja banAvavAthI kula cAra bhaMga. vika65) banaze eTale ke te cAre vikapanA nIce pramANe bhAvArtha thAya che--(1) I bhAvitAmAM aNugAra devI sahita devane devarUpe ja dekhe che. (2) ke azugAra yonarUpe ja dekhe che, (3) koIaNagAruM Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * ?' prameyaMcandrikA TIkA. za. 3 u. 4 sU. 1 kriyAyAvaicitryajJAna vizeSa nirUpaNam 607 kazvidubhayarUpeNa, kazcinobhayarUpeNa pazyati / gautamaH punaH pRcchati - 'aNagA reNa bhaMte !" ityAdi / he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviappA' bhAvitAtmA 'rukkhassa' vRkSasya kim ' aMto' antaH madhyavartisArabhAgAdi 'pAsaDa ?' pazyati ? 'vahiM' vahiH vahirvartitvaka patra zAkhAdi vA 'pAsai ?' pazyati ? bhagavAnAha - ' caubhaMgo' caturbhaGgI vodhyA, arthAt pUrvarItyA kazvidanagAro vRkSasyAntaH sArAdiM pazyati kazcit bahirvarttitvagAdi pazyati, kazcittabhayaM pazyati, kazcinobhayaM pazyati itirItyA caturbhaGgI vijJAtavyA / punagatamaH mAha - ' evaM kiM mUlaM pAsai ? kaMdaM pAsai ?" evam uktarItyA kim mUlaM pazyati ! kandaM pazyati ? bhAvitAtmA anagAra iti prazne kRte sati - bhagavAnAha - 'cau bhaMgo' caturbhahI jJAtavyA, arthAduktarItyA kazcinmUlaM, kazcitkandaM, kazcidubhayaM, rUpa se hI dekhatA hai, koI ubhayarUpa se hI dekhatA hai aura koI eka anagAra anubhayarUpa se hI dekhatA hai| aba gautamasvAmI prabhuse yaha pUchate haiM kiM 'aNagAreNaM bhaMte! bhAviyappA' he bhadanta ! jo bhAvitAtmA anagAra hai vaha 'rukkhassa kiM aMto pAsaha, vahiM pAsaha' vRkSake anta ko - madhyavartI sArabhAgako dekhatA hai yA bAhirI bhAga rUpa tvakkU-chAla, patra evaM zAkhA Adi ko dekhatA hai. bhagavAn gautamake isa praznakA uttara dete hue unase kahane lage ki - ' caubhaMgo' isa praznakA uttara pUrvokta catubhaMgIke rUpa meM jAnanA cAhiye. arthAta- pUrvarIti ke anusAra koI koI bhAvitAtmA anagAra vRkSake bhItarI bhAgarUpa sArabhAga ko dekhatA hai aura bhAvanAtmA anagAra vRkSake bAhirI bhAgarUpa chAla Adi ko dekhatA hai, tathA koI bhAvitAtmA anagAra vRkSake bhItarI bhAga ko deva ane yAnarUpe dekhe che, (4) kAi devarUpe paNa dekhate nathI ane yAnarUpe paNa dekhatA nathI. prazna - ' aNagAreNaM bhaMte / bhaviyappA De mahanta ! AvitmA agugAra, rukkhassa kiM aMto pAsa, vahiM pAsai ? ) vRkSanI aharanA ( madhyavartI sArabhAgane ) bhAgane deNe che, he mahAranA lAgaipa chAla, pArtha, zAmA mAhine deNe che ? uttara--' caubhaMgo ' A prabhane uttara pUrvota aturbhagI3ya ( yAra viyo rUpa ) samajave. te cAra vikalpo nIce pramANe che--(1) koi bhAvitAmA aNugAra vRkSanA aMdaranA bhAgane dekhe che, (ra) kaiAi bhAvitAtmA aNugAra vRkSanA mAhyarUpa chAla, pAna Adine dekhe che. (3) kAi bhAvitAtmA aNugAra vRkSanA adanA bhAgane paNa dekhe 4 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 608 :: . . . . . . . . . . . . .magarale kavinobhayaM pazyatItyAzayaH / tathaiva 'mUlaM pAsaha ? saMdha pAsaha! kisma mulaM pazyati? skandhaM zAsAM vA pazyati ? bhAvitAramA. vipanne gautamIye bhagavatacaturbhagadhA samAdhAnamAha zAstrakAra:-'paubhago' caturbhakI tadusaraM bodhyam arthAt kadhinmUlaM, kamvit skandhaM, phazvidumayaM pazyati / 'evaM mUlakandamatrA milApakrameNa 'mUleNaM nAva-dhImaM saMjoeManna' mRTena maha yAvad bIja saMyo. bhi dekhatA hai aura bAhirI bhAgako bhI dekhatA hai| tathA koI eka bhAvitAtmA anagAra aisA bhI hotA hai ki jo vRkSake na bhItarI bhAgako dekhatA hai aura na pAhirI bhAga kohI dekhatA hai| isa prakAra se yahAM caturbhagI jAnanI cAhiye / punaH gautamane prabhuse pUchA 'evaM ki mUlaM pAsa! kaMdaM pAsai' he bhadanta ! bhAvitAramA anagAra vRkSake mUlako dekhatA hai ki kaMdako dekhatA hai-taya prabhune isake uttara meM bhI 'caubhaMgo' caturbhagI se cArabhaMgarUpa uttara jAnanA cAhiye-arthAt koI bhAvitAtmA anagAra vRkSake mUlako dekhatA hai, koI bhAvitAtmA anagAra kandako dekhatA hai, koI bhAvitAtmA anagAra donoMko dekhatA hai aura koI bhAvitAtmA anagAra donoM ko nahIM dekhatA hai| isI taraha se 'mUlaM pAsai, khaMcaM pAsaI' isa praznakA bhI uttara 'caMubhaMgoM' caturbhagI se jAnanA cAhiye-arthAt gautamane jaba prabhu se aisA prazna kiyA ki he bhadanta ! koI bhAvitAtmA anagAra vRkSake mUla bhAga ko dekhatA hai ki skandha-zAkhAko dekhatA hai| to prabhune isake uttara meM che ane bahAranA bhAgane paNa dekhe che. (4) aNugAra vRkSanA aMdaranA bhAgane paNa dekhato nathI ane bahAranA bhAgane paNa dekhatA nathI. : prabhaevaM kiM mUlaM pAsai? kaMdaM pAsa?3 REG! bhAvitAmA aNugAra vRkSanA mULane dekhe che, ke kaMdane dekhe che? uttara-caubhaMgo' I MIt Gtta2 33 pUrita sA2 vi samavA. te cAra vika nIce pramANe che-1) kai bhAvitAtmA aNagAra vRkSanA mULane dekhe . (ra) koi bhavitAtmA aNugAra vRkSanA kadane dekhe che, (3) koi bhAvitAtmA aNugAra vakSanA mULane paNa dekhe che ane kaMdane paNa dekhe che, ane (4) koI bhAvitAtmA aNagAre vRkSanA mULane paNa dekhatuM nathI ane kaMdane paNa dekha nathI. . prabha evaM kiM mUlaM pAsai, khaMdhaM pAsai ?...3 maI-a! mAvitAtmA 2- bhaMgo T RY nAya bhumAra vizva 4 421!-- bhaa||2 kSanA bhUjana se chathauna 65 ch| . . . . . . Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 4 su. 1 kriyAyAvaicitryajJAnavizeSanirUpaNam 609 . jayitavyam yAvatkaraNAt 'tvak, zAkhA, mavAlam, patram, puppam phalam, iti saMgrAhyam tathA ca mUlena saha kandAdivIjaparyantAnAM navAnAM saMyojanAt navasaMkhyA caturbhaGgayaH sambhavanti, arthAt 'mUlam, kandaH, skandhaH, tvak, zAkhA, mavAlam, patram, puSpam, phalam, vIjam' iti daza vartante / eteSAJca ekaika sya pUrvapUrvasya kramaza uttarottareNa sarveNa saha saMyojanAt paJcacatvAriMzat dvikasaMyogA bhaGgA bhavanti, etAvantyeva praznotararUpeNeha caturbhaGgIsUtrANi adhyetavyAni tadeva pradarzayannAha - 'evaM kaMdeNa vi samaM saMjoe annaM jAva - vIaM' ityAdi / evam uktaprakAreNa kandenApi samaM saMyojayitavyam, yAvat-bIjam / yAvatkaraora 'skandhaH, svaka, zAkhA, mavAlam, patram, puppam phalam' iti saMgrAhyam kahA ki he gautama! koI bhAvitAtmA anagAra aisA hotA hai ki jo . vRkSa ke mUla ko dekhatA hai, koI aisA hotA hai jo skandhaM ko dekhatA hai, koI aisA hotA hai ki jo donoM ko dekhatA hai aura koI aisA bhI hotA hai ki jo donoM ko bhI nahIM dekhatA hai| isa prakArase ve cArabhaMga yahAM jAnanA cAhiye / ' evaM ' mUla kanda saMbaMdhI sUtrAbhidhAya ke kramase 'mUleNaM jAva bIyaM saMjoeyavvaM' mUla ke sAtha yAvat bIjako saMyukta karalenA cAhiye yahAM yAvat padase tvak-chAla, zAkhA, pravAla( koMpala) patra, puSpa, phala ina zabdoMkA saMgraha kiyA gayA hai / isa taraha mUla ke sAtha kanda se lekara bIja takake nava padArthoM ke saMyojana se 'udbhUta nava praznoMkI uttararUpa cAra cAra bhaMgIkA saMbhava hone se 9 cAra bhagI ho jAtI haiM / arthAt 'mUla, kanda, skandha, svak, zAkhA, pravAla, koMpala patra, puSpa, phala, voz2a ye 10 pada haiN| ina daza padoMke dvika saMyogI 45 bhaMga hote haiM aura ve isa prakAra se haiM ki eka2 pUrva 2 pada kA Age " (1) zreSTha bhAvitAtmA madhugAra vRkSanA bhUjane he che, (2), Dea4 thaune ho che, (3) kAi mULa ane thaDa, bannene dekhe che ane (4) keAi muLane paNa dekhate nathI. ane thaDane paNa detA nathI. evaM mUleNaM jAva vIyaM saMjoe yanaM ' ye rIte mULanI sAthe chAla, DALI, kALa, paNa, puSpa ane phaLa ane bIjane sayAma karavAthI khIjA sAta praznA banaze. A rIte mULanI sAthe kadathI laIne khIja pantanA nava padAthaeN nA sayAthI nava prazno khanaze. ane te darekanA cAra, cAra vikalpAvALA uttara bhajaze. yA zete "nava yatuma A taiyAra thaze. bheTate haiM 'bhUja, 36, thaDa, chATA, zAkhA, pAna, sa, ija bhane jIna, me haMza ho che. kraza paTTAnAM vika sacegI 45 bhaMga (vikalpa) bane che. te grupa vikalpe A pramANe che. pratyeka padanA * Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 610 - magaratIstre 'evaM jAva-puppheNa sama jAya-bIaM saMjoemaLa' evaM yAvada-puSpeNa samam yAvat vINaM saMyojayitavyam, yAvatkaraNAt 'skandhena, svacA, zAkhayA, pravAchena, paNa, iti saMgrAdAm / dvitIya yAvatkaraNAt kramazaH strottarottaratvazAkhA-pravAla patrANAM parasparasaMyojanasya saMgradaNaM yodhyam / tadanantaramante phalena saha bIjasya praznottararUpeNa caturbhahI pratipAdayitukAma:-Aha-'aNagAre gaM maMte / ityaadi| 2ke ekara padake mAtha saMyoga hote2 jaya isa krama se pIja takake pada ke sAtha do dokA saMyoga ho jAtA haiM taya saya bhaMgokI saMkhyA 45 A jAtI hai. tAtparya kahane kA yaha hai ki pahile mUla aura kandako milAkara prazna karanA cAhiye-phira yAda meM mUla ke sAtha skandhako joDa kara prazna karanA cAhiye, yAda meM mRla ke sAtha zAkhAko rakhakara prazna karanA cAhiye, pAda meM mUlake sAtha prayAla ko, phira patra ko, phira puSpako, phira phalako aura phira pIjako saMyukta karake prazna karanA cAhiye isa prakAra se hue ina nau praznoMkI uttararUpa 9 caturbhagI ho jAtI hai| eka uttararUpa catumaigI mUla kandakI, eka uttararUpa catubhaMgI mUla skaMdhakI, eka uttararUpa caturbhagI mUlatvakkI, eka caturbhagI mUla zAkhAkI, eka uttararUpa catubhaMgI mUla pravAlakI, eka uttararUpa catujaMgI mUlapatrakI, eka uttararUpa caturbhagI mUlapuSpakI, eka ucararUpa caturbhagI anukrame pachInA dareka pada sAthe soga karatAM karatAM bIja sudhInAM pado sAthe saMga karavAmAM Ave te e rIte 2, rane soga karavAthI 45 vika banaze. kahevAnuM tAtparya e che ke pahelAM mULa ane kaMdane saMga karIne prazna pUchajoIe, tyAra bAda mULa ane thaDane saMga karIne prazna pUchavuM joIe, tyAra bAda mULa ane chAlano saMga karIne prazna pUchavo joIe, tyAra bAda mULanI sAthe zAkhAne laIne prazna pUchavuM joIe, pachI mULanI sAthe kaMpaLane laine, pachI mULanI sAthe pAnane laIne, pachI mULanI sAthe puSpane laIne, pachI mULanI sAthe phaLane laIne, ane pachI mULanI sAthe bIjane laIne prazna pUchavA joIe. e rIte nava prako banaze. ane te navanA uttararUpa cAra cAra vikavALA kula 36 uttara maLaze. te 36 uttare athavA 9 caturbha"go nIce pramANe banaze - (1) mULa ane kaMdanI eka caturbhagI, (2) mULa ane skaMdhanA uttararUpa bIjI caturbhagI, (3) mULa ane chAlanA uttararUpa trIjI catu bhagI, (4) mULa ane zAkhAnA uttararU5 thI catubhagI, 5) maLa ane kepaLanA uttararUpa pAMcamI catubhagI, (6) mULa ane pAnanA uttararUpa chaThThI caturbhagI () maLI ane phalanA uttararUpa sAtamI catugI , (8) mULa ane phaLanA uttararUpa AThamI Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 ma.1 kriyAyAvaicitryajJAnavizepanirUpaNam 611 gautamaH pRcchati-he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviappA' bhAvitAtmA 'rukkhassa' vRkSasya kim phalam 'pAsai pazyati ? 'vI' vIjaM cA pazyati ? bhagavAnAha-caubhaMgo' catubhahI yodhyA arthAt kazcid bhAvitAtmA anagAraH vRkSasya phalaM pazyati, kazcidvIja, kazcidubhayam, kazcittu nobhayamitirItyA paJcacatvAriMzattamI caturbhaGgI samupapannA / saMkSepatastatsaMkalanantu adhastanaM bodhyam mUlena samaM kandAdi vIjAntAnAM navAnAM saMyojanot nava, kandena skandhAdi vIjAntamaSTAnAM saMmelanAt aSTa, skandhena tvagAdi vIjAntAnAM saptAnAM saMyojanAt sapta, tvacA zAkhAdi vInAntAnAM saMyojanAt para, zAkhayA pravAlAmUla phalakI aura eka uttararUpa catubhaMgI mUlayIjakI / isa taraha se ye dvika saMyogI 9 caturbhagI hotI haiN| isI taraha se kaMda aura skaMdhakI, kaMda ora tvakkI, kaMda aura zAkhAkI, kaMda aura pravAlakI kaMda ora patrakI, kaMda aura puSpakI, kaMda aura phalakI, kaMda aura pIjakI dvika saMyogI 8 caturbhagI hotI hai| isI taraha se skandha chAla kI, skandha aura zAkhA kI, skandha aura pravAlakI, skandha aura patrakI, skandha aura puSpakI, skandha aura phalakI, skandha aura vIja kI dvika saMyogI caturbhagI hotI haiN| isI tarahase chAla aura zAkhAkI, chAla ora pravAlakI,chAla aurapatrakI,chAlaaura puSpaki chAla auraphalakI, chAla aura pIjakI dika saMyogI caturbhagI 6 chaha hotI hai| isI prakArase. zAkhA-pravAlakI, zAkhA patrakI, zAkhA evaM puSpakI, zAkhA evaM phalakI, caturbhagI ane (deg mULa ane bIjanA uttararUpa navamI caturbhagI. A rIte te darekane joDanAM saMgathI kula nava thatubhagI bane che. e ja pramANe (1) kaMda ane thaDanI, (2) kaMda ane zAkhAnI, (3) kaMda ane chAlana, (4) kaMda ane kepaLanA, (5) 44 mana-pAnanI, (6) 46 bhane epanI, (7) 46 mana 3janI, mana (8) 46 ne bIjanI, A rIte kaMda sAthe uparanA ATha padanA saMyogathI banatA praznonA uttararUpa ATha thaturbhagI (cAra vikapa) banaze. e ja rIte skaMdha (thaDa)nI sAthe (1) chAla, (2) zAmA, (3) , (4) pAna, (5)38, (6) 3 mana (7) mAnanA saMgathI 7 ane banaze. ane tenA uttara35 sAta thaturbhasI bano. e ja rAte chalanI sAtha (1) pA, (2) , (3) pAna, (4) sa, (9) 35 mana (6) bIjanA saMyogathI cha prazano banaze, ane tenA uttararUpa cha thaturbhAgI banaze. e ja pramANe zAkhA sAthe kepaLa, pAna, phUla, phaLa ane bIjane laIne pAMca ne pUchI Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 mItre 1 dipaJcAno melanAt paJcamavAlena patrAdi catuNI saMgrahaNAt catasraH, pa puSpAdi prayANAM saMyojanAda tisraH, puppeNa phalavIjayo: saMyojanaMAMda the, phalena pIjasya saMyojanAta ekAH sarvAsAM pataGgInAM phalanena catvAriMzat catubhairUpaH sambhavanti // sU0 1 // zAMcA evaM bIjakI dikasaMyogI catubhI 5 hotI hai / pravAla aura patrakI, mavAla aura puSpakI, maMdAla aura phalakI, pravAla aura kI dikaM saMyogI caturbhugI 4 hotI hai / patra aura puSpakI, patra aura phalaMkI, patra aura bIjakI dikasaMyogI catubhagI 3 hotI hai| puSpa phala kI, puSpa aura pIjaki Tika saMyogI caturbhagIra hotI hai| evaM phala aura bIjakI dvika saMyogI caturbhagI 1. eka hI hAtI hai| isa taraha saMpako milAkara jor3ane se 45 caturbhagiyoM kI saMkhyA A jAtI hai / yahI bAta yahAM para evaM kaMdeNa vi samaM saMjoeyavvaM jAta vIrya ityAdi sUtrapATha dvArA vyakta kI gaI hai| 'evaM jAva puSpheNa samaM ghIyaM saMjoeyanva' isI taraha se yAda puSpake sAtha bIjapadako yukta kara lenA cAhiye / evaM kaMdeNaM viM samaM ' ityAdi sUtrapATha meM jo yAvat zabda AyA hai usase kaMdake sAtha skaMdha, tvaka, zAkhA, pravAla, patra, puSpa aura phalaM kA grahaNa huA hai| tathA 'eva jAva grhNa' * - zakAze tenA uttararUpa pAMca thatula gI khano. e ja pramANe kAMpuLanI sAthe pAna; phUla, kuLa ane khIjenA saMyogathI cAra prazna manaro, ane tenA uttararUpa cAra thatu bhAgI banaze. eka pramANe pAna sathe phUla, phaLa ane bIjA anukrame saMcAga karIne traNa prazno aneze. e tenA uttararUpa traNa thatusa gI banaze. eja pramANe kula sAthe kuLane, ane phUla sAthe khIjanA saga karavAthI be prazno banaze ane tenA uttararUpa e thatuMbhanI banaze eja pramANe phaLa sAthe khIjane laine eka prazna khanaze ana tenAttayaM yatuma bhI anarI, bhA rAte usa 45 (9+8+7+EUR+4+3+ -1) caturbhe gI khUnI jAya che. eja vAta sUtrakAre nIcenA sUtro dvArA prakaTa karI che-- "evaM kaMdeNaM vi suma, saMjoeyavvaM jAva vIrya 0 rIte mhanI, sAthai jIna yeya ntanI honA sayoga harIne aznI pUchanA hame evaM jAva puSpeNa samaM cIyaM saMjoeyavdhaM ? mena prabhAze puSpa sAthai mana paryantanA honA sayoga ne abhI pUchavA lekhe: ' evaM kaMdeNa vi semaM ' tyAhi sUyA' yaha mAyu haiM tenA dvArA ''hanI sAthai tharDa, zAma, chAle, hAyaNa, pAna, sa, maneM iMjana graha vAle tathA ' evaM jAveM puSphena chatyAdi sUtrapAThI ne 'yAkta this f Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMmeyacandrikATIkA za.3 u.4 sU01 kriyAyA vaicitryajJAnavizeSanirUpaNam .61 dIka saMyogAM : h h h 7rur "00.0.0203:03 V".00 0.2 . h h h h l`. ` or mor 19 Voom.rur 9 .orruripono G: m m lh l`. l`ndl` sm sm sm sm s. sm` wor wriur|p3 36. ityAdi sUtrapATha meM jo yAvat pada AyA hai usase kramazaH svottarItara tvak zAkhA, pravAla, patra inakA parasparameM saMyojana grahaNa kiyA gayA hai| apa anta meM phalake sAtha bIjakI praznocarake rUpase. ctupada AvyuM che tenA dvArA anukrame chAla, zAkhA, kapALa, pAna, vagerene parasparane saMyoga grahaNa karavAmAM Avela che. have anne phaLanI sAthe bIjanA praznottararUpe Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 . bhagautI dipazcAno melanAt paJcA bAlena patrAdi caturNI saMvAda vatana, patre puSpAdi prayANAM saMyojanAta tisraH, puppeNa phalabInayoH saMyomanIda meM phona pIjasya saMyojanAta ekAH sarvAsA vatarmanInAM saMkalanena paMcalAriMzat ca. mAyaH sambhavanti / / 10 1 // . . . . . zAgvA evaM pIjakI dikasaMyogI catubhegai 5 hotI hai| pravAla aura patrakI, payAla aura puppaphI; pravAla aura phalakI, pravAla aura pIja kI vipha saMyogI caturbhagI 4 hotI hai / patraM aura puppI, patra aura phalaMkI; paMtra aura pIjakI dikasaMyogI catubhaMgI 3 hotI hai| puSpa phala kI, puSpa aura pIjaki dvika saMyogI caturbhagIra hotI. hai| evaM , phala aura pIjakI chika saMyogI caturbhagI 1. eka hI hAtI hai| isa taraha saMpako milAkara jor3ane se 45 caturbhagiyoMkI saMmyA A jAtI hai / yahI pAta yahAM para evaM phaMdeNa vi.samaM saMjoeyatvaM jAna vIrya' ityAdi saMghapATha dvArA vyakta kI gaI hai| 'evaM jAva puppheNa samaM ghIyaM saMjoeyavyaM / isI taraha se yAvara puSpake sAtha pIjapadako yukta kara lenA caahiye| evaM kuMdeNaM vi sama' ityAdi sUtrapATha meM jo yAvat zabda AyA hai usase kaMdake sAtha skaMdha, tvaka, zAkhA, pravAla, patraM puSpa aura phailaM ko grahaNa huA hai| tayA evaM jAva. puppheNa' zakaze tenA uttararUpa pAMca caturbha banaze. e ja pramANe paLanI sAthe pAna, ha. kaLa ane bIjenA sagA cAra prazna banaze, ane tenA uttararUpa cAra zatabhaMgI banaze e pramANe pAna sAthe dU, phaLa ane bIjA aneka saMga zana tra pramA manaye. satanA 235 nae yatugInaze. me prabhAsa sAthe pheLane, ane phUla sAthe bIjane saMga karavAthI be prazno banaze ane tenA utArarUpa be dhaturbhagI banaze. e ja pramANe phaLa sAthe bajane laIne eka prazna banaze ana tana STREA tujhA mAnava. mA zata pusa 45 (eter+5+3+ 9 catugI banI jAya che. e vAta sUtrakAre nIcenA sUtra dvArA prakaTa karI cheii deNe vi sama saMjoeyacvaM jAva vIrya me zatenI sAmAna yatinA pahanA sayAMga zane mA 571 namaH / evaM jAva puppheNaH samaM bIjoya prabhArI 55 sAye mI0 parya-tanA paDhAnA sayoga zana praznI pUnama:' evaM kaMdeNa vi samaM tyAhi bhAva AvyuM che tenA dvArA kadanI sAthe thaDe, zAkhA, chAla, kaeNpaLa, pina. kale, ane keLane graha nasa. tathA evaM jAvaM puppheNa tyA sUtrapAmA 2 yAvata' Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 2.2 vaikriyavAyukAya vaktavyatAnirUpaNam caikiya vAyukAyavaktavyatA prastAva:mlam-'pabhUNaM bhaMte ! vAukAe egaM mahaM itthirUva vA, purisarUvaM vA; hathirUMvaM vA; jANarUvaM vA; evaM jugga-gilli-thillisIya-saMdamANiya rUvaM vA, viuvittae ? goyamA! no iNane samaTe, vAukAeNaM vikubvemANe egaM mahaM par3AgA saMThiyaM rUvaM vikubai, pabhUNaM bhaMte! vAukAe egaM mahaM paDAgAsaMThiyaM evaM viuvittA aNegAI joyaNAI gamittae ! hantA, pabhU; se bhaMte! kiM AyaDDIe gacchai ?-pariDDhIe gacchai ? goyamA ! AyaDDhIe gacchai, no pariDDhIe gacchai, jahA-AyaDDhIe, evaM ceva Aya kammuNAvi, AyappayogeNa vi bhANiyavaM, se bhaMte ! kiM asi odayaM gacchai, paya odayaM gacchai ? goyamA! UsiodayaM pi gacchai; paya odayaM pi gacchaiH se bhaMte ! ki egao paDAgaM gacchai ? duhao paDAgaM gacchai ? goyamA ! egao paDAgaM gacchai, no duhao paDAgaM gacchA; seNaM bhaMte! ki vAukAe paDAgA ? goyamA! vAukAeNaM se; no khalu sA paDAgA ||suu. 2 // lekara ghIjataka ke 4 padoMkA saMmelana karane se 4, patra ke sAtha puSpAdi3 padoM kA saMmelana karane se 3, puSpa ke sAtha, phala aura bIja kA saMmelana karane se 2, aura phalake sAtha kevala bIja kA saMyojana karane se eka catubhaMgI pana jAtI hai / isa taraha ina saMgha kA joDa 45 ho jAtA hai | suu01|| (7) pAnanI sAdhe 05thI , , , , (8) panI sAthe thA , , , 2 " (9) phaLanI sAthe bIjanA saMgathI A rIte badhI maLIne 5 catubhaLI bane che. , " 3 2 " " " " " " ||suu.1|| Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 bhagavatI bhagI ko pratipAdana karaneke liye sUtrakAra kahate haiM ki- 'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA ruvakhassa kiM phalaM pAsara, pIyaM pAsaha' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra vRkSake phalako dekhatA hai ki bIjako dekhatA hai| isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate hai ki he gautama koI eka bhAvitAtmA anagAra vRkSake phalako dekhatA hai, koi eka bhAvitAtmA anagAra vRkSake bIjako dekhatA hai, koI eka bhAvitAtmA anagAra donoMko dekhatA hai aura eka bhAvitAtmA anagAra donoM ko bhI nahIM dekhatA hai / isa taraha se yaha 45vIM catumaigI prakaTa kI gaI hai / 45 bhaMga kisa taraha se hote haiM. yaha bAta aba TIkAkAra kahate hai ki jaya mUlapada ke sAtha kanda se lekara bIjataka ke nau padoMko eka karake saMyukta karate hai taya 9 caturbhagI hotI haiM kanda ke sAtha skandha se lekara ghIjatakake 8 padoMkA jaya ekara karake saMmelana karate haiM taya 8, skandhake sAtha tvagU se lekara bIja taka ke 7 pardo kA saMmelana karane se 7, tvak-chAlake sAtha : zAkhA se lekara yIja taka ke 6 padoM kA eka karake saMmelana karane se 6, zAkhApada ke sAtha pravAla Adi 5 padoMkA saMmelana karanese 5, pravAlapadake sAtha patrAdi se caturbhaMgInuM patipAdana karavA mATe sUtrakAra nIcenA prazna ane uttara mApe che-- gANaM bhaMte ! bhAviyappA rukkhassa ki phaLaM pAsa, bIyaM pAsai ? ' De mahanta ! bhAvitAtmA aNugAra vRkSanA phaLane dekhe che, ke bIjane dekhe che ! tenA uttAra mahAvIra prabhu nIce pramANe Ape che he gautama! koI bhAvitAtmA aNugAra vRkSanA kulane dekhe che, koI bhAvitAtmA aNugAra vRkSanA bIjane dekhe che, koi bhAvitAtmA aNugAra vRkSanA phaLa ane khIja khannene dakhe che, ane koi bhAvitAtmA aNugAra vRkSanA phaLane paNa dekhatA nathI ane khIjane paNa dekhate nathI. A rIte sUtrakAre 45mI catulagI khatAvI che, 45 bhaMga kevI rIte bane che, e sUtrakAra have matAve che-- aNa 1 8 8 7 (1) mULanI sAthe kandathI lakhane bIje paMntanAM 9 padonA saMcegathI 9 caturbhe gI bane che. (2) unhanI sAthai thathI (3) thaunI sAthai chAlathI (4) chAsanI sAthai zAbhAthI, (4) zAjAMnI sAthai DoMyaNathI',, (6) DAyalanA sIdhe thAna } 97 "3 7. " Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 4 su. 2 vaikriyavAyukAyavyaktavyatAnirUpaNam 617 gantum 1 hanta, mabhuH, sa bhadanta / kim AtmadarthA gacchati / paraddhardhA gacchati / gautama ! AtmadarthA gacchati, no paraddharghA gacchati, yathA AtmaarghA, evaMcaiva AtmakarmaNApi, AtmamayogeNApi bhaNitavyam sa bhadanta ! kim ucchritodayaM gacchati, patadudayaM gacchati ! gautama ! ucchritodayamapi after ) he bhadanta ! vAyukAya eka vizAla patAkA ke AkAra jaisA rUpa apanI vikriyA zaktise banAkara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha hai kyA ? (haMtA pabhU) hA gautama / vAyukAya eka vizAla patAkA ke AkAra jaisA rUpa apanI vikriyAzaktise banAkara aneka yojanoM taka jAne ke liye samartha hai / (se bhaMte / kiM AyaiDIe gacchai, paraiTIe gaccha) he bhadanta | vaha vAyukAyika apanI nijakI Rddhi (zakti) se gamana karatA hai yA parakI Rddhise gamana karatA hai ? (goyamA ! AyaDhIe gacchaha, no paraDUDhIe gacchaha, jar3a AyaTIe evaceva AyakamNA vi, AyapyayogeNaM vi bhAviyanca) he gautama 1 vAyukAya apanI nijakI Rddhise gamana karatA hai, parakI Rddhise gamana nahIM karatA hai / jisa taraha vaha apanI nijakI Rddhi se gamana karatA hai, isI taraha vaha apane karmase bhI aura apane prayogase bhI gamana karatA hai aisA jAnanA cAhiye / (se bhaMte / kiM UsiodarAM gacchai, payaodayaM gaccha ) he bhadanta ! vAyukAya U~cI huI patAkAkI agAI joyaNAI gamittae) se ahanta ! ghotAnI vaiDiya zaktithA me vizANa patAkA jevuM rUpa banAvIne, vAyukAya aneka cejane sudhI jai zakavAne zakitamAna che ? ( haMtA, bhU) DA. gautama ! me: vizAla ptaa| bhetuM vaizyiya janAvAne mana yojana sudhIra zamvAne te samartha the. ( se bhaMte 1 ki AyaDDhIe gacchacha, paradIpa gacchai ? ) se laha-1 ! vAyuAya - yotAnI 4 Rddhi ( zakti ) thI gamana are haiM, haiM pAraDI zrAddhathA zamana kare he ! ( goyamA ! AyaDUDhIe gacchai, no paraDDhIe gaccha jahA bhAyaDDhI evaM cetra AyakammuNA tri, AyapayogeNaM vi bhANiyacvaM ) se gautama! vAyuddhAya potAnI naM RddhithI gamana ure che, pAraDI zithI gamana karatuM nathI. tema te tenI potAnI ja RddhithI gamana kare che, eja pramANe te potAnA karmAMthI pazu gamana kare che ane prayAgI paNa gamana kare che, sebha sabharbu. ( se bhaMte / kiM UsiodayaM gaccha payaodayaM gacchan ? ) he bhadanta ! te vAyukAya UMce pharakatI patAkAnA jevuM rUpa karIne gata kare che ? ke nIce Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 616 chAyA-mamuH khala bhadanta ! vAyukAyaH eka mahata sI saMvA, pukA rUpaM yA, istirUpaM pA, pAnarUpaM yA, evaM yugya-gikhila-pikti-zirikAspandamAnikA rUpaM yA vikRvitam ? govama ! nAyamaryaH samarthaH, vAyukApo vikarSamANaH epha mahat pavAphAsaMsthitaM rUpaM viryate, mAH khalu maMdanta ? vAyukAyA eka madada patAkA saMsthitaM rUpaM vikRtilA anekAni yojanAni ---- ----- "kriyavAyukAya vaktavyatA'pamUNe maMte ghAukAe' ityAdi / sUtrArtha--(bhaMte ! ghAukAe pugaM mahaM itthirUva vA, purisarUva vA, hatthirUva vA, jANarUca cA, evaM jugga, gilli, ghilli, sIya, saMdamANiya rucaH vA, viuvittae NaM pabhU' he bhadanta ! vAyukAya eka vizAlarUpameM strI ke rUpako, purupake rUpako, hastIke rUpa kA, yAna-vAhana vizeSa ke rUpakA, isI prakAraseM-yugya-vAhana vizeSake rUpako, gilli-aMbAr3I ke rUpa pho, thilli palecAke rUpako, zipikA-pAlakI ke rUpako, aura syandamAnikA-cAhana-vizepake rUpako apanI vikriyA se banAne ke liye samartha hai kyA ? (goyamA No iNa? samalaiM) he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiN| (vAukAraNaM vikulvemANe egaM mahaM paDAgAsaMThiyaM . rUvaM vikumvai) para, vikriyA karatA huA vAyukAya eka vizAlapatAkA ke AkAra jaisArUpa apanI vikriyA se panAtA hai| (pabhUNe bhaMte ! bAukAe egaM maI par3AgAMsaMThiyakhva viuvittA agAI joyaNAI ThiyavAyuyarnu ni354pabhU NaM bhaMte ! vAukAe.'. tyATi-: ... . . : ... . sUtrArtha-bhaMte ! vAukAe ega mahaM itthitvaM vA, purisaruvaM vA, hathi ruca cA, jANarUvaM cA, evaM jurA, gilli, thilli,, sIya, saMdamANiyarUtraM vA.viuvittae prabhU.?.). mantavAyuAya se vizAla zrI350, puruSa35ne, hAthInA rUpane, gADAne rUpane, yugyarUpane (eka prakAranuM viziSTa vAhana), mihila 'abaDa)nA rUpane, thilI (gheDAnI pITha para bAMdhavAnuM Ina)nA rUpe, pAlakhIne rapa ane spanDamAnikA (eka prakAranuM vAhana)ne rUpane pitAnI vipharvaNA zaktithI menAvapAne samaya cha bha3 ? (goyamA ! No iNaTTa samaDhe) gautama ! manI satu nathI. (vAukAraNaM vikumve mANe egaM mahaM paDAgAsaMThiyaM evaM vikumvaI) viDiyA karatuM vAyukAya tenI vimurvaNa zaktithI eka vizALa patAkAnA AkAranAM rUpanuM sana 43 . 'pabhUNaM bhaMte ! vAukAe ega maI par3AgAsaMThiyarUvaM viuvvittA Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za.3 u.4 su. 2 vaikriyavAyukAyavyaktavyatAnirUpaNam 617 gantum ! hanta, prabhuH, sa bhadanta ! kim AtmadaryA gacchati ! paraddharyA gacchati ! gautama ! bhAtmadaryA gacchati, no paraddhoM gacchati, yathA AtmaddharyA, evaMcaiva AtmakarmaNApi, AtmaprayogeNApi bhaNitavyam , sa bhadanta ! kim ucchritodayaM gacchati, patadudayaM gacchati ! gautama ! ucchritodayamapi gamittae) he bhadanta ! vAyukAya eka vizAla patAkA ke AkAra jaisA rUpa apanI vikriyA zaktise banAkara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha hai kyA ? (haMtA pabhU) hA gautama! vAyukAya eka vizAla patAkA ke AkAra jaisA rUpa apanI vikriyAzaktise banAkara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha hai / (se bhaMte ! ki AyaDDhIe gacchaha, paraDDhIe gacchada) he bhadanta ! vaha vAyukAyika apanI nijakI Rddhi (zakti) se gamana karatA hai yA parakI Rddhise gamana karatA hai ? (goyamA ! AyaDDhIe gacchai, no paraDUDhIe gacchaha, jai AyaDIe evaMceca AyakammuNA vi, AyappayogeNaM vi bhAviyanvaM) he gautama ! vAyukAya apanI nijakI Rddhise gamana karatA hai, parakI Rddhise gamana nahIM karatA hai / jisa taraha vaha apanI nijakI Rddhi se gamana karatA hai, isI taraha vaha apane karmase bhI aura apane prayogase bhI gamana karatA hai aisA jAnanA cAhiye / (se bhaMte ! kiM UsiodagaM gacchai, payaodayaM gacchai) he bhadanta ! vAyukAya U~cI huI patAkAkI aNegAI joyaNAI gamittae) 3 maha-a ! potAnA yi zatiyA meM vizAla patAkA jevuM rUpa banAvIne, vAyukAya aneka pejane sudhI jaI zakvAne zakitamAna che ma ? (iMtA, pabhU) DA. gautama ! 4 vizANa patA vaiThiya35 manApAna bhane yo sudhA / ApAne te samartha cha. ( se bhaMte / kiM AyaDDhIe gacchada, paraDDhIe gacchai ?) HE-1 ! vAyuya potAnI Rddhi (Ad )thI mana 43 cha, 4 pA2 thA gamana 42 cha ? (goyamA! AyaDUDhIe gacchai, no paraDUDhIe gacchai, jahA AyaDDhIe evaMceva AyakammuNA vi, AyappayogeNaM vi bhANiyavyaM) gautama! vAyu45 potAnI ddhiyA gamana 42 cha, pArI RtrithI gamana karatuM nathI. tema te tenI potAnI ja RddhithI gamana kare che, e ja pramANe te potAnA karmathI paNa gamana kare che ane prayogathI paNa gamana kare che, sabha sabhA. (se bhaMte ! ki UsiodayaM gacchai, payodayaM gacchai ?) he bhadanta ! te vAyukAya UMce pharakatI patAkAnA jevuM rUpa karIne gati kare che? ke nIce Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 bhagavatIne gacchati, patadudayamapi ganchavi, sa gadanta ! kim ekataH patA gacchani ! dvidhApanA garachati ! gautama ! eSataH patAra gacchati ! no dvidhA patA gacchati, sa bhadanta ! kiM vAyukAyaH patAkA ? gautama ! vAyukAyaH saH, no khala sA patAkA // 90 2 // ' TIkA-kriyazarIrAdhikArAdAda-pabhUNaM bhaMte !' ityaadi| gautamaHpRcchati he bhadanta ! prabhuH khalu samarthaH phima 'yAukAe, vAyukAyaH' 'egaM maI' eka taraha rUpa pharake gati karatA hai kyA ? (goyamA ! jasiodayaM vi gacchA, payodayaMci gacchada) he gautama ! yaha vAyukAya U~cI huI patAkAkI taraha bhI rUpa banAkara gamana karatA hai aura giri huI patAkAkI tarahabhI rUpa panAkara gamana karatA hai| (se bhate! kiM egao paDAgaM gacchaha ?) he bhadanta ! yaha vAyukAya eka dizA meM jaisI eka patAkA hotI hai aisA rUpa karake gamana karatA hai ? yA do dizA meM eka sAtha jaisI do patAkAe~ hotI haiM aisArUpa karake gamana karatA hai ? (goyamA) he gautama ! (egao paDAgaM gacchada, no duhao paDAgaM gacchada) eka dizAmeM jaisI eka patAkA hotI hai aisA rUpa karake vaha vAyukAya gamana karatA hai| do dizAmeM do patAkA kI taraha rUpa banA kara vaha gamana nahIM karatA hai| (seNaM bhaMte! kiM vAukAe paDAgA!) he bhadanta ! vaha vAyukAya kyA patAkA hai ? (goyamA) he gautama (vA ukAe NaM se no khalu sA paDAgA)vaha vAyukAya hai-patAkA nahIM hai / suu.2|| GtarasI patAnA ra 35 manApAna gamana 42 cha1 (goyamA! UsiodayaM vi gacchai, payodayaM vi gacchai ) 3 gautama vAyuya ya 124tI patA kAnA jevuM rUpa banAvIne paNa gamana kare che, ane nIce utArelI patAkAnA jevuM rUpa manAvAna. 5 mabhana 4re cha ( se bhaMte ! ki egao paDAgaM gacchai ?) mahanta! te vAyukAya eka dizAmAM rahelI eka patAkA jevuM rUpa karIne gamana kare che ke be hizAmA sAthe 28 yaaj 35 rIne zamana 43cha? (goyamA!) gautama! ( egao paDAgaM gacchai, no duhI paDAgaM gacchada) hizAbhAM (rahelI eka patAkA jevA rUpe te. gamana kare che, e dizAmAM rahelI be patAkA jevuM rahyuM manApAna gamana 42tunathA. ( se NaM bhaMte! kiM cAukAe paDAgA!) Ed! vAyu2 zupatA cha? (goyamA) mAtama ! (vAuka e NaM se no khalu * sA paDAgA) te vAyuzya pAyuyAche-patA nathI. 4.2 // . FREEHLI Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 sU.2 vaikriyavAyukAyavyaktavyatAnirUpaNam 619 mahat-vizAlam 'ithiruvaM vA strIrUpaM vA, purisakhyaM vA' puruSarUpaM vA, 'hatthitvaM vA 'jANatvaM vA' yAnarUpaM vA, zakaTarUpaM vA 'evaM tathaiva 'jugga TIkArtha-vaikriya zarIrakA adhikAra cala rahA hai-ataH usI saMbaMdha meM yaha bAta kahI jA rahI hai 'pabhUNa bhaMte' ityAdi-gautama prabhu se pUcha rahe hai ki he bhadanta ! vAyukAya kyA vizAlarUpameM strI AdikA rUpa banA sakatA hai| yahI prazna-'itthirUvaM vA, purisakhvaM vA ityAdi mUtrapATha dvArA pUchA gayA hai / 'mahaM' zabdakA artha mahAn-vizAla hai| strI kA jo AkAra hai vaha strIrUpa hai| purupakA jo AkAra haiM vaha puruSarUpa hai / isI taraha se hastirUpa yAnarUpameM bhI jAnanA cAhiye / vaikriya zarIra kRtrima aura janmasiddha-isa taraha se do prakArakA mAnA gayA haiN| jo janmasiddha vaikriyazarIra hai, vaha to deva aura nArakoMmeM hI hotA hai / kRtrima baiMkriya kA kAraNa labdhi hotI hai / labdhi eka prakArakI tapojanya zakti hai jo kucha hI garbhaja manuSyoM evaM tiryacoM meM pAI jAtI hai| isaliye vaisI landhise honevAle vaikriya zarIrake adhikArI garbhaja manuSya aura tiryaca hI ho sakate haiN| kRtrima vaikriya kI kAraNabhUta eka dUsare prakArakI bhI labdhi mAnI gaI hai jo tapo janya na hokara janma se hI milatI hai / aisI landhi kucha yAdara vAyu TakAtha-kriya zarIrane adhikAra cAlI rahyo che. te saMbaMdhane anulakSIne ja mA pAta 42pAmA AvI --'pabhaNaM bhaMte !' tyAdi. 3 mahanta! | vAyuya vizALa strIrUpa Adi banAvI zake che? eja prazna nIcenA sUtra dvArA pUchaye -- 'itthiruvaM vA. parisaruvaM vA' chatyAhi. 'maha' seTa mahAna athavA vizA. strIne je AkAra te strIrUpa che, puruSano je AkAra te puruSarU5 che. e ja pramANe hastirUpa, yAnarUpa Adi viSayamAM paNa samajavuM. kriyA zarIranA be prakAra che-(1) kRtrima ane (2) ja-masiddha. janmasiddha vaikiya zarIra to de ane nArakone ja hoya che. kRtrima vakriya zarIranuM kAraNa labdhi manAya che. labdhi eTale eka prakAranI tapo janma zakita. te labdhi keTalAka garbhaja mana ane tiyAmAM hoya che. tethI evI labdhithI prApta thanArA vediya zarIranA adhikArI garbhaja manuSya ane tiya ca ja hoI zake che. kRtrima vakriya zarIranI prApti mATe kAraNarUpa eka bIjA prakAranI ladhi paNa manAya che, je labdhinI prApti tapanA prabhAvathI thatI nathI paNa janmathI ja thAya che. evI labdhine saddabhAva keTalAka khAdara vAyukAyika jIvamAM ja mAnavAmAM Avela Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6.18 bhagavatIsatre gacchati, tadayamapi ganchati sa bhadanta / kim etaH patAkaM gacchati ! dvibhASatA chati / gotama ! ektaH patAkaM gacchati / no dvidhA patAka gacchati sa bhadanta 1 kiM vAyukAH patAkA ? gautama / cAkAyaH saH, nokhA patAkA / / 02 / / TIkA- caikiyArIrAdhikArAdAha-pabhUNaM bhaMte !" ityAdi / gautamaH pRcchati he bhadanta ! pazuH khalu samarthaka 'kAe, vAyukAyaH' ' evaM mahaM' eka taraha rUpa karake gati karatA hai kyA ? (gogamA ! UsiodayaM vi gacchara, pagaodavi gacchar3a) he gautama / yaha vAyukAya U~cI huI patAkAkI taraha bhI rUpa banAkara gamana karatA hai aura giri huI patAkAkI tarahabhI rUpa nAkara gamana karatA hai / ( se bhaMte / kiM egao paDAgaM gaccha ? ) he bhadanta ! yaha vAyukAya eka dizA meM jaisI eka patAkA hotI hai aisA rUpa karake gamana karatA hai ? yA do dizA meM eka sAtha jaisI do patAkAe~ hotI haiM aisArUpa karake gamana karatA hai ? (gomA) he gautama ! (egao paDAgaM gacchacha, no duhao paDAgaM gaccha) eka dizAmeM jaisI eka patAkA hotI hai aisA rUpa karake vaha vAyukAya gamana karatA hai| do dizAmeM do patAkA kI taraha rUpa banA kara vaha gamana nahIM karatA hai| (seNaM bhaMte / kiM vADakAe paDAgA !) he bhadanta ! vaha vAyukAya kyA patokA hai ? (goyamA / ) he gautama] ( vA ukAe NaM se no khalu sA paDAgA) vaha vAyukAya hai-patAkA nahIM hai / / sU. za utAresI catAnA neSu 35 manAvAne gamana kare ? ( goyamA !- UsiodayaM vi gaccha, payaodayaM vi gacchA ) he gautama / te vAyuzya the isI ptaakAnA jevuM rUpa banAvIne paNa gamana kare che, ane nIce utArelI patAkAnA jevuM rUpa nAvIne pazu bhana re ( se bhaMte ! kiM egao paDAgaM gaccha ? ) he lakSnta ! te vAyukAya eka dizAmAM rahelI eka patAkA jevuM rUpa karIne gamana kare che ke e dizAmAM meDa sAthai rahelI meM patA nevu 35 arIne gabhanare che ! ( goyamA ! ) he gautama! (emao paDAgaM gacchai, no duhao paDAgaM gaccha ) me4 hizAbhAM * rahelI eka patAkA jevA rUpe te gamana kare che, e dizAmAM rahelI e patAkA jevuM rUpa manAvAne te gamana 42tuM nathI. ( se NaM bhaMte! kiM bAukA paDAgA ) he ahanta ! te vAyuara zuM patA che ? ( goyamA ) he gautama! (vAuka e NaM se no khalu sA paDAgA ) te vAyupraya vAyuprAya: hai-patA nathI. sU 2 // Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3. u.4 sU.2 vaikriyavAyukAyavyaktavyatAnirUpaNam 621 bhApAmasiddha, thiliH lATadeze yaddhighoTakapalyayanaM tadevAnyadeze thillirucyate tadrUpa zivikA-'pAlakI' iti bhASA masiddham syandamAnikA syandamAnA evaM syandamAnikA purupapramANAyAmo jampAnavizepaH 'viuvittae' vikurvitam / prabhuH samartha itimaznaH / bhagavAnAha 'goyamA! he gautama ! 'No iNaTe samajhe nAyamarthaH samarthaH, tvadukaM na saMbhavati, kintu 'vAukAeNaM' vAyukAyaH khalu 'vikunvemANe' vikurvamANaH vikurvaNAM kurvANaH 'egaM mahaM' eka mahat 'paDAgAsaMThiasvaM patAkAsaMsthitarUpaM patAkAkArazarIratvAt 'vikunnaI' vikurvate vikurvaNayA nippAdayati / grahaNa kiyA gayA hai / hAthIkI pITha para jo caukoravAlI baiThane kI pAlakhI rakhI jAtI haiM ki jisameM baiThanevAle baiThate haiM usakA nAma gilli hai| ise hindI bhApAmeM 'aMbADI' kahate haiN| lATadezameM jise palecA kahate hai aura jo ghoDekI pITha para kasI jAtI hai usIkA nAma ghillI hai / zivikA pAlakhIkA nAma hai / syandamAnikA eka prakArakA vAhana vizepa hotA hai jisakI laMbAI puruSa jitanI hotI hai / isa praznakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM 'No iNa? sama?' he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiM-arthAta vAyukAyika jIva apanI vikriyA zaktise inara AkAroMko nahIM banA sakatA hai| kintu 'vAukAe NaM cikuvemANe ega mahaM paDAgAsaMThiyaM rUpaM vikubaI' vAyukAyika jIva jaya vikriyA karato hai taba vaha eka vizAla AkArameM patAkAne jaisA ho jAtA haiN| kyoM ki isakA zarIra svayaM patAkAke AkAra jaisA hai / tAtparya-kahane kA yaha hai ki vAyukAya kA AkAra 4 cha, tenA re te yujya hAya 7. 'gilli ' yAnI pI8 52 savA mATe re mAhI gavAmA mAva cha tena hi zilli sAhezamA thidikhane pA~cA kahe che-gujarAtamAM tene ghoDA paranuM palANa kahe che. te palANane (jInane) ghoDAnI pI8 524Ama bhAva 2. 'zivikA meTa pAlabhI. 'syandamAnikA' eka prakAranuM vAhana che tenI laMbAi puruSa pramANa hoya che. have sUtrakArauparokta praznane javAba mAyatA cha / 'jo iNahe samaTe gautama ! mAnatunathI. vAyuyacha tanA viThiyA tithI mevA mA manAvI zata nathI. 5e 'vAukAeNaM vikunvemANe egaM maI paDAgAsaMThiyaM ruvaM vikunyh| vAyuAyi481 yA vihiyA 42 cha tyAre te eka vizALa patAkAnA je banI jAya che. kAraNa ke tenuM zarIra japatAkA javA AkAranuM kahevAnuM tAtparya e che ke vAyukAyane AkAra je patAkA jevA che, Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 gilli-pilli-sIma-saMdamANiyaruvaM yA' yugya-gillI-thilli-zirikA-spada mAnikArupaM yA, tama yugyaM siMdalIpa (sIlona-kolamo) madhyavartigolamayasa prasiddha vihastamamANaM yedikopomita pATanavizeSarUpaM (rikyA gAr3I) itimA masiddham, gilliH gajapRSThoparisthApitacaturasrakoNavAdanavizeSaH (aMbArI) iti kAyika jIvoM meM hI mAnI gaI hai-isase ve kRtrima vaikriya zarIrake adhikArI kahe gaye haiM-isI pAtako cittameM dhAraNa karake gautama ne prabhu se aisA prazna kiyA hai-ki-vAyukAyika jIva apanI vikriyA se eka vizAla strIkA rUpa banA sakatA hai kyA? vizAla manuSyakA rUpa panA sakatA hai kyA ? vizAla hAgIkA evaM yAna-zakaTa-gADIkA rUpa panA sakatA hai kyA ? yugya kA rUpa panA sakatA hai kyA ? gilli, thilli, zipikA evaM syandamAnikA kA rUpa yanA sakatA hai kyA ? deva caikriya zarIra vAle hote haiM ataH ve isa2 prakAra ke rUpa banA lete haiM-to kyA vAyukAyika jIva bhI ina pUrvokta rUpoko banA sakatA hai kyA? siMhaladvIpa-sIlona-kolamyo-meM jo gollamaNDala meM prasiddha yAnavizepa hotA hai ki jisakA pramANa do hAtha kA hotA hai aura jahAM para manuSya dhaiThate haiM vaha sthAna usakA vedikAke AkAra jaisA hotA hai jise vartamAnameM rikzA kahate haiM vaha yugya zabda se yahAM tethI temane kRtrima vaikriya zarIranA adhikArI batAvyA che. eja vAtane hadayamAM barAbara dhAraNa karIne gautama svAmI mahAvIra prabhune nIce prazna pUche che-zuM vAyukAyika jIva tenI vikriyAthI eka vizALa strInuM rUpa banAvI zake che? zuM te vizALa manuSyanuM rUpa banAvI zake che? zuM te vizALa hAthInuM rUpa banAvI zake che? zuM te thAna (gADA)nuM rU5 banAvI zake che? zuM te yugya, gihila, vitala, zibikA ane sthamAnakAnuM rUpa banAvI zake che? de vaikriya zarIravALA hoya che. tethI teo (8) te prakAranAM rUpa banAvI le che te zuM vAyukAyika jIve paNa uparanA rUpa banAvI zake che? 3 TakAkAra yugya vagere padene artha samajAve che-silenanA kolaMbo zaheramAM eka prakAranuM khAsa vAhana vaparAya che. te be hAtha pramANa hoya che. temAM manuSya je jagyAe bese che te jagyA vedikAnA AkAranI hoya che. tene "yugya" Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikA TI. za. 3 u. 4 sU.2 caikriyavAyukAyavyaktavyatA nirUpaNam 623 gaccha' Atmaddhaya svazaktyA svaLacyA vA gacchati / 'pariDDhIe gacchaI' paradarthAnA gacchati / parazaktyA vA gacchati bhagavAnAha 'goyamA ! AyaDDhIe' ityAdi / he gautama! sa vAyukAyaH AtmaddharghA svasAmarthyeNaiva 'gaccha' gacchati, ' No pariiTIe gacchai' no paraddhardhA paramayukto gacchati 'jahA AyaDDhIe' yathA Atma gacchati evaM cetra' evaMcaitra tathaiva 'AyakammuNA vi' AtmakarmaNASpi AtmakriyayA'pi 'AyappayogeNa vi' AtmaprayogeNApi AtmamayuktenApi natu paramayuktena iti 'bhANiyantra' bhaNitatryam vaktavyam / punargautamaH pRcchati 'se bhate | ityAdi / he bhadanta 1 sa vAyukAyaH kim 'UsiodayaM gaccha / ' ucchritodayam ut Urdhva zritaH udayaH dairghyaM yatra gamane tat ucchritodayam, for se itanI dUra taka jAtA hai yA parakI zaktise itanI dUra taka jAtA huuN| isake uttara meM prabhu gautamase kahate haiM ki 'gauyamA' he gautama ! vaha vAyukAya 'AyaDIe gacchadda' apanI nijakI zaktisehI itanI dUra taka jAtA hai / 'no paraDDhIe gacchacha' parakI zakti sahAyatA yA preraNA se nahIM jAtA hai / 'jahA AyaDDhIe evaMceva AyakammuNA vi, AyapayogeNa vi bhANiyannaM' to jisa taraha yaha vAyukAya apanI nijakI sAmarthya se jAtA hai, usI taraha yaha apanI nijakI kriyA se aura apane nijake prayoga se apane Apa se prayukta hone para gamana karatA hai parake dvArA prayukta honese nahIM jAtA hai - aisA yahAM kahanA cAhiye - arthAt samajha lenA cAhiye / aba gautama prabhu se punaH prazna karate haiM ki-' se bhaMte ! kiM UsiodayaM gaccha, payaodayaM gacchai ? he bhadanta / vAyukAya jaba itanI aneka yeAjana sudhI javAne samartha che, te te potAnI labdhithI (zakitathI ) ja eTale i2 laya che, he manyanI sagdhithI ( zaktithI ) bheTale hara laya che ? uttara- ' goyamA !' he gautama! ' 'AyaDDhIe gaccha ' te tenI potAnI zaktithI 4 meTale dUra laya hai, 'no paraDDhIe gacchai ' anyanI zaktithI -shaayatAthI eTale dUra jatA nathI. jahA AyaDI evaM cetra ka AyapayogeNa vi bhANiyannaM.' te vAyuayi va devI zete tenI potAnI zakitathI gamana kare che eja pramANe te peAtAnI ja kriyAthI ane potAnA ja prayAgathI gamana kare che. ' peAtAnA prayAgathI' eTale ke potAnI jAte ja prayukata thavAthI-- anyanA dvArA prayukata thaine nahI. Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 bhagavatIne gautamaH punaH pRcchani 'pabhUNaM maMte / ityAdi / he bhadanta ! manuH khalu samarthaH kim 'bAukAe vAyuphAyaH 'egaM maha' eka mahala 'paDAgAsaMThiyaM rUva' patAkAsaMsthita rUpaM patAkAkAramiya partamAna rUpaM 'viucittA' vikuktviA vikarSaNAM kRstA 'aNegAI joyaNAI gamicae' anekAni yojanAni gantuma ? prAsamayaH kim bhagavAnAha-'tA, pabhU' nta, pramuH samarthaH, he gautama ! vikurvaNayA patAphAkAra rUpa kRtyA anekAni yojanAni gantuM samarthaH / gautamaHpuna: pRcchati-'se bhaMte ! kiM' ityAdi he bhagavan ! sa vAyukAyaH kim, 'AyaDDIe jaya svayaM patAkA ke jaisA hai taya vaha apanI vikriyA zani se usI AkArako pahile ke AkArakI apekSA vizAlarUpa meM ghanA letA hai| strI purupa Adike AkAra ke rUpameM vaha apane Apako nahIM banAtA hai / aba isa para gautama punaH prabhu se pUchate haiM ki-'pabhUNaM bhaMte ! vAukAe egaM mahaM paDAgA saMThiyaMkhyAM viunvittA aNegAI joyaNAI gamittae' he bhadanta ! vAyukAyika jIva jaya apanI vikurvaNA karanekI zaktidvArA eka vizAla AkAravAlI patAkAke jaise AkArako banA letA hai to kyA vaha isI AkAra se aneka yojanoM taka bhI jA sakane meM samartha ho sakatA hai| tava isa praznakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate hai ki-'haMtApabhU' he gautama! vaha isa vizAlapatAkA ke AkAra meM aneka yojanoM taka bhI jA sakane meM samartha hai| aba gautama prabhuse punaH aisA pUchate haiM ki jaba vaha aneka yojanoM taka bhI isa vizAla AkArase jA sakane meM samartha haiM to vaha he bhadanta ! ki AyaDDhIe gacchai, paraDUDhIe gacchaI' kyA apanI nijakI zaktise athavA tethI te pitAnI vaikiMya zakitathI eja AkArane pahelAMnA AkAra karatAM vadhAre vizALa banAvI le che. te potAne strI puruSa AdinA AkArarUpe banAvatuM nathI. eja vAtane manurakSAna gautama svAmI 2mA prazna pUche che-pabhraNaM bhaMte ! vAukAe egaM mahaM paMDAgAsaMThiyaM svaM viuvittA aNegAiM joyaNAI gamittae ?' 3 mahanta ! pAtAnI vaikriya zakitathI eka vizALa patAkAnA AkAranuM rUpa banAvIne zuM vAyukAyajIva aneka yona ? tyAre maDAvI2 prabhu mA prabhArI vAma mAre-hatA.. ja he gautama - vAyukAya te vizALa patAkAnA AkAramAM aneka jananA era sudhI jaI zakavAne samartha che. have gautama svAmI nIce prazna kare che , AyaiDhIe gacchai, paraDUDIe gacchai vAyuyAya 7 te viza tAne mAre Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikA TI. za. 3 u.4 2.2 caikriyavAyukAyavyaktavyatAnirUpaNam 623 gacchaI' AtmaddharyA svazaktyA svalacyA vA gacchati ! 'pariDDIe gacchai' paraddharthAvA gacchati ! parazacyA vA gacchati bhagavAnAha 'goyamA ! AyaDDhIe' ityAdi / he gautama ! sa vAyukAyaH AtmaddharyA svasAmaryeNaiva 'gacchai' gacchati, 'No pariiDIe gacchai' no paradar2yA paramayukto gacchati 'jahA AyaDUDIe' yathA AtmaddhI gacchati evaM cetra' ecaiva tathaiva 'AyakammuNA vi' AtmakarmaNA'pi AtmakriyayA'pi 'AyappayogeNa vi' AtmamayogeNApi AtmaprayuktenApi natu paramayuktena iti 'bhANiyavvaM' bhaNitavyam vaktavyam / punagautamaH pRcchati 'se bhaMte ! ityAdi / he bhadanta ! sa vAyukAyaH kim 'UsiodayaM gacchai !' ucchritodayam ut Urva zritaH udayaH dairghyaM yatra gamane tat ucchritodayam , labdhi se itanI dUra taka jAtA hai yA parakI zaktise itanI dUra taka jAtA haiN| isake uttara meM prabhu gautamase kahate haiM ki 'gauyamA' he gautama ! vaha vAyukAya 'AyaDDhIe gacchaI' apanI nijakI zaktisehI itanI dUra taka jAtA hai / 'no paraDDhIe gacchaI' parakI zakti sahAyatA yA preraNA se nahIM jAtA hai| 'jahA AyaDDhIe evaMceva AyakammuNA vi, AyappayogeNa vi bhANiyanvaM' to jisa taraha yaha vAyukAya apanI nijakI sAmarthya se jAtA hai, usI taraha yaha apanI nijakI kriyA se aura apane nijake prayoga se-apane Apa se prayukta hone para gamana karatA hai parake dvArA prayukta honese nahIM jAtA hai-aisA yahAM kahanA cAhiye-arthAt samajha lenA caahiye| ___ aba gautama prabhu se punaH prazna karate haiM ki-'se bhaMte ! ki asi odayaM gacchai, payodayaM gacchai ? he bhadanta ! vAyukAya jaya itanI aneka jana sudhI javAne samartha che, te te potAnI labdhithI (zakitathI) ja eTale dUra jAya che, ke anyanI ladhithI (zakitathI) eTale dUra jAya che ? utta2-'goyamA!' he gautama! 'AyaDaDhIe gacchai te tenI potAnI zastithI ra 62 laya cha, 'no paraDaDhIe gacchai anyanI tayA-sahAyatAthA para to nathI. jahA AyaDaDIe evaM cetra AyakammuNA vi, AyappayogeNa vi bhANiyanna,' pAthivI zate tenI pAtAnI zakitathI gamana kare che e ja pramANe te pitAnI ja kriyAthI ane potAnA ja prakAthI gamana kare che. "pitAnA prayogathI" eTale ke potAnI jAte ja prayukta thavAthIanyanA dvArA prayukata thaIne nahI. Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 . bhagavatIne gamanakriyAvizeSaNametat, aryapatAkAphAramiti yAvat gacchati ! 'payodayaM' pavadudayaM patan adhogacchan udayaH AyAmo yatra tat patadudayaM vA patita patAkAkAra ghA, idamapi gamana kriyAvizeSaNam gacchaI' gacchati ! bhagavAn mAha-'goyamA ! ityAdi / he gautama ! sa vAyukAyaH 'asiodayaM pi gcch|' ucchigodayamapigArUti 'payamodayaM pi gacchara' patadudayamapi gacchati / gautamaH puna:pRcchati 'se bhaMte ! kiM' ityAdi / he bhadanta ! sa cAyukAyaH kim 'egaopaDAgaM gacchai' ephataH patA ganchati ! arthAt sa vaikriya vAyukAyaH ekasyAdUra taka calA jAtA hai. tapa isa para Apa hameM yaha samajhAiye ki vaha UrdhvapatAkA ke AkAra hokara calatA hai ki patita patAkAke AphAra hokara calatA hai ? praznakA bhAva yaha hai ki patAkA jisa prakAra ghAyuke vegase uDatI huI rahatI hai usa samaya jo usa patAkA kA AkAra hotA hai vaha uchUitodaya hai aura jaba havA ke na rahane se patAkA uDatI nahIM hai-nIceko jhukI rahatI hai usa samaya kA jo usa patAkA kA AkAra hotA hai vaha patadudaya hai. ataH jaya vAyukAya calatA hai to kyA ucchitodaya ke rUpa meM calatA hai yA patadudaya ke rUpameM calatA hai| isakA uttara dete hue bhagavAn gautamase kahate haiM ki-'goyamA' he gautama! vaha vAyukAya 'UsiodayaM vi gacchaha, payodayaM vi gacchaha ucchitodaya hokara bhI calatA / aura patadudaya hokara bhI calatA hai / atha gautama prabhu se yaha pUchate ki prazna-se bhaMte / ki siodayaM gaDa. payodayaM gaccha! 10 mahata! vAyukAya jo eTale dUra jAya che, te te UrdhvapatAkAne AdhAre gamana kare che, ke patita patAkAne AkAre jAya che ? A praznananuM tAtparya nIce pramANe che-vAyunA vegathI pharakayA karatI patAkAne jevo AkAra hoya che e AkAra te vAyukAyane heva che, ke vAyu vAte na hoya tyAre patAkIne je AkAra hoya che evA AkAra te vAyukAyo hoya che? jyAre vAyu vAta nathI tyAre patAkA nIcenI bAju namelI rahe che te samayanA patAkAnA AkArane patadudaya' kahe che ane vAyunA vegathI pharakatI patAkAnAM AkArane ucchitAya kahe che. vAyukAya uchidayane AkAre cAle che ke patadudAyane AkAre cAle che?" R-goyamA'3.gautama! a vAyuAya 'UsiodayaM vigacchai, paya odayaM pi gacchai::RtAdhya35 pagamana che bhanna taya32 55 zamana kare che. kahevAne bhAvArtha nIce pramANe che-vAyukAya urvapatAMkAne AkAre paNa samana 42 cha, ma patita patAana mAre 59 gamana 42. . Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA. za. 3 u.4 sU.2 kriyavAyukAyavaktavyatAnirUpaNam 625 dizi ekapatAkAkAra rUpa nirmAya gatiM karoti, athavA 'duhao paDAgaM gacchA!' dvidhA patAkaM gacchati ! dvipatAkAkAraM rUpaM kRtvA gatiM karoti ! bhagavAn taduttaramAha-'goyamA ! ityAdi / he gautama ! 'egao paDAgaM gacchai' no dvidhA patAkaM gacchati / gautamaH punaH pRcchati-'seNaM bhaMte ! kiM vAukAe paMDAgA! he bhagavan ! sa khalu vAyukAyaH pitAkA ! kiMpatAkAsvarUpa eva ! bhagavAn Aha-'goyamA! he gautama ! 'vAukAeNaM se' sa khalu vAyukAyaH no khalu paDAgA' no kila sA patAkA vAyukAyaH // suu02|| 'se bhaMte ! kiM egao paMDAgaM gacchai ! duhao paDAgaM gacchai ?' he bhadanta ! vaha vaikriya vAyukAya eka patAkAke AkAravAlA rUpaM banAkara ekadizAmeM gati karatA hai ? athavA do patAkA ke AkAravAlA rUpa banAkara gati karatA hai ? isa praznakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki-'goyamA' he gotama ! 'egao paDAgaM gacchaI' no duhao paDAgaM gacchai / vaha vaikriya vAyukAya eka patAkA ke AkAravAlA rUpa banAkara eka dizAmeM gamana karatA hai, do patAkA ke AkAravAlA rUpa banAkara gati nahIM karatA hai| 'se NaM bhaMte ! kiM vAukAe paDAgA.' gautamane jaba prabhuse aisA prazna kiyA ki he bhadanta ! vAyukAya kyA patAko svarUpa hI hai ! taba prabhune isakA uttara diyA ki-'goyamA ! vAukAe NaM se, no khalu sA paDAgA' he gautama ! vaha to vAyukAya hai patAkA svarUpa nahIM hai| tAtparya yaha hai ki vAyukAya ekendriya jIva hai aura patAkA ajIva hai-ata: vAyukAya patAkArUpa nahIM ho sakatA hai // sU0 2 // prazna---' se bhaMte ! kiM ego paDAgaM gacchA, duhajo paDAgaM gacchai!' he bhadanta ! te kriya vAyukAya eka patAkAnA AkAranuM rUpa banAvIne eka dizAmAM gati kare che ke be patAkAnA AkAranuM rUpa banAvIne gati kare che? uttara- goyayA! gautama! ' egao paDAgaM gacchada, no duhao paDAgaM gacchada' te vaizya vAyuya me patAnA mAravANu 35 manAvIra 4 himA gamana kare che, be patAkAnA AkAravALuM rU5 banAvIne gamana karatuM nathI. prazna-se gaM bhaMte? kiM vAukAe paDAgA!! 3 mahanta zuvAyuya patAkAravarUpa ja che? uttara-'goyamA cAukAe NaM se, no khalu sA paDAMgA' gItama! ta te vAyukAya ja che, patAkA svarUpa nathI. tenuM kAraNa nIce pramANe che-"hukA ekandriya jIva che ane patAkA ajIva che. te kAraNe vAyukAya patAkArUpa hoI zake ja nahI. ||suu. 2 // Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 bhagaedies pAriNAmikavalAdakara ktavyatAmAha mUlam -'pabhRNaM bhaMte ! balAhage egaM mahaM itthirUvaM vA, jAtra - saMdamANiyaruvaM vA, pariNAmettae ? haMtA, pabhU, pabhRNaM bhaMte ! calAhae evaM mahaM itthirUvaM pariNAmettA aNegAI joyaNAI gamittae ? haMtA, pabhU, se bhaMte! kiM AyaDDhIe gacchai, pariDUDhIe gacchai ? goyamA ! no AyaDUDhIe gacchai, pariDhIe gacchai, evaM no AyakammuNA, parakammuNA, no AyappayogeNaM parappaogeNaM, UsiodayaM vA gacchai, payaodayaM vA gacchai, se bhaMte ! kiM calAhae ? itthI ? goyamA ! balAhae NaM se, No khalu sA itthI, evaM puriseNaM Ase hatthI / pabhuNaM bhaMte! calAhae evaM mahaM jANaruvaM pariNAmettA aNegAI joyaNAI gamittae, jahA itthirUvaM tahA bhANiyavaM, NavaraM egao cakkavAlaM pi gacchai bhANiyAM, jugga- gilli - thillisIA - saMdamANiyANaM tahevaM // sU, 3 // chAyA - prabhuH khalu bhadanta ! balAhakaH eka mahat strI rUpaM vA, yAvatsyandamAnikArUpaM vA, pariNamayitum ? hanta, prabhuH prabhuH khalu bhadanta ! balAhakaH ekaM " pAriNAmika-balAhaka - vaktavyatAkA varNana - 'pabhUNaM bhaMte ! balAhage' ityAdi / sUtrArtha - ( pabhUNaM bhaMte / balAhage evaM mahaM itthirUvaM vA jAva saMdamANiyatvaM vA, pariNAmettae) he bhadanta 1 megha eka vizAla strIrUpa . pArizrAbhi-sAiDa (megha) nuM ni3pazu- , 'pabhUNaM bhaMte ! valAdage 'dhatyAhi sUtrArtha - (paNaM bhaMte / balAhage evaM mahaM itthavaM vA jAva saMmANiruvaM vA, pariNAmettae ! ) se mahanta / zuM bhedha me vizAla sIDyathA badhane svandvabhAnima Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ candrikA TI. za. 3. u. 4 sU. 3 pAriNAmika valAhaka vaktavyatAnirUpaNam 627 mahat strIrUpaM pariNamayya anekAni yojanAni gantum ? hanta, prabhuH, sa bhadanta ! kim Atmaddha gacchati ? paraddhaya gacchati ? gautama / no AtmaryA gacchati, paraddhaya gacchati evaM no AtmakarmaNA, parakarmaNA, no AtmamayogeNa' paramayogeNa, meM yAvat syandamAnikA ke rUpa meM pariNamita honeke liye kyA samartha hai ? (haMtA pabhU ) hAM gautama ! megha eka vizAla strIke rUpameM yAvat . syandamAnikA ke rUpameM pariNAmita hone ke liye samartha hai / (pabhU NaM bhate / balAhae evaM mahaM isthirUNaM pariNAmittA aNegAI joyaNAhaM gamitta) he bhadanta / balAhaka eka vizAla strIrUpameM pariNata hokara aneka yojanoM taka jAne ke liye samartha hai kyA ? (haMtA pabhU ) hAM, gautama ! balAhaka (megha) eka vizAla strIrUpameM pariNata hokara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha haiM / (se bhaMte kiM AyaDIe gacchai, pariidIe gacchar3a 1) he bhadanta | vaha balAhaka kyA apanI nijakI zaktise aneka yojanoM taka jAtA hai yA parakI sahAyatA se aneka yojanoM taka jAtA hai / (goyamA ! no AyaDDhIe gacchai, pariDDhIe gacchada) he gautama! balAhaka - megha-apanI zaktise aneka yojanoM taka nahIM jAtA hai, kintu parakI sahAyatAse hI aneka yojanoM taka jAtA haiM / ( evaM no AyakammuNA, parakammuNA, no AyappaogeNaM, parappa ogeNaM) isI taraha vaha balAhaka - Atmakarmase aneka yojanoMtaka nahIM paryantanA zye parikSubhita thavAne samartha che ! ( haMtA, pabhU ) DA, gautama ! bhedha ze vizALa rUpe pariNamavAne samartha che, eja pramANe spandamAnikA pantane rUpe pari lubhita thavAne samartha che. ( pabhUNaM bhaMte / valAhae evaM mahaM itthitaM pariNAmettA jagaI jogaNAI gamittae !) he mahanta / medha me vizAla strI3ye parizubhIne bhane yona paryanta bhavAne zuM samartha che ? (haMtA, pabhU) DA, gItabha ! bhedha ze vizAla zrI3ye parizubhIne bhane yonaparyanta jvAne samartha che. (se bhaMte ! kiM. AyaDDhIe gacchai, pariDDhIe gacchadda 1) De lahanta ! deg te bhedya tenI cAtAnI kitathI aneka ceAjanaparyaMnta jAya che, ke anyanI sahAyatAnI aneka caiAjanaparyaMta laya che ? (goyamA ! no AyaDhUMDhIe gacchai, pariDDhIe gacchara ) se gautama | megha tenI potAnI zakitathI aneka ceAjana panta jateA nathI paNu anyanI sAya tAthI ? bhane yonjana paryanta laya che. ( evaM na ApaNA, parakampuNA, no AyapaogeNaM, parappao geNaM) he gotama ! mena prabhAte tyA * Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 - - magapatIsare pAriNAmikarasAhakavaktavyatAmAramUlam-'pabhRNaM bhaMte ! calAhage ega mahaM isthirUvaM vA, jAva -saMdamANiyarUvaM vA, pariNAmettae ? haMtA, pabhU, pabhuNaM bhaMte ! balAhae ega mahaM isthirUvaM pariNAmettA aNegAI joyaNAI gamittae ? hatA, pabhU, se bhaMte ! ki AyaDDhoe gacchai, pariiDhIe gacchai ? goyamA! no AyaDDhIe gacchai, pariDDhIe gacchai, evaM no AyakammuNA, parakammuNA, no AyappayogeNaM parappaogeNaM, asiodayaM vA gacchai, payodayaM vA gacchai, se bhaMte ! kiM valAhae ? itthI ? goyamA ! calAhae NaM se, No khala sA itthI, evaM puriseNaM Ase htthii| pamRNaM bhaMte! valAhae egaM mahaM jANarUvaM pariNAmettA aNegAI joyaNAI gamittae, jahA itthirUvaM tahA. bhANiyavaM, NavaraM egao cakavAlaM pi gacchai bhANiyatvaM, jugga-gilli-thilisIA-saMdamANiyANaM tahevaM // sU, 3 // chAyA-prabhuHkhala bhadanta ! valAhakaH eka mahata strI rUpaM vA, yAvadasyandamA nikArUpaM vA, pariNamayitum ? hanta, mabhuH, prabhuH khalu bhadanta ! balAhakaH eka pAriNAmika-palAhaka-vaktavyatAkA varNana- . : 'pabhUNe bhaMte ! balAhage' ityaadi| sUtrArtha-(pabhUNaM bhaMte ! balAhage ega mahaM itthirUvaM vA jAva saMdamANiyarUvaM vA, pariNAmettae) he bhadanta ! megha eka vizAla strIrUpa pariNAmika-balAhaka (megha)nuM nirUpaNa 'pabhUNaM bhaMte ! valAhage' . UAle sUtrAtha--(pabhUrNa bhaMte / balAhage egaM mahaM itthirUcaM vA bhASa saMdamANiyasvaM vA, pariNAmettae / ) antral | bhedha me vi sI35thA 2 sanmAnita Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.4 sU.3 pAriNAmika-balAhaka vaktavyatAnirUpaNam 627 mahata strIrUpaM pariNamayya anekAni yojanAni gantum ? hanta, prabhuH, sa bhadanta ! kim AtmaddharyA gacchati ? paradA gacchati ? gautama ! no AtmadaryA gacchati, pararyA gacchati evaM no AtmakarmaNA, parakarmaNA, no AtmaprayogeNa' paramayogeNa, meM yAvat syandamAnikAke rUpa meM pariNamita honeke liye kyA samartha hai ? (haMtA pabhU) hAM gautama ! megha eka vizAla strIke rUpameM yAvat . syandamAnikA ke rUpameM pariNAmita hone ke liye samartha hai / (pabhU NaM bhaMte ! balAhae egaM mahaM itthirUna pariNAmittA aNegAI joyaNAI gamittae) he bhadanta | balAhaka eka vizAla strIrUpameM pariNata hokara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha hai kyA ? (haMtA pabhU ) hAM, gautama ! balAhaka (megha) eka vizAla strIrUpameM pariNata hokara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha haiN| (se bhaMte kiM AyaDDhIe gacchai, pariDhIe gacchai !) he bhadanta ! vaha valAhka kyA apanI nijakI zaktise aneka yojanoM taka jAtA hai yA parakI sahAyatA se aneka yojanoM taka jAtA hai| (goyamA ! no AyaDDhoe gacchai, pariDDhIe gacchai) he gautama! balAhaka-megha-apanI zaktise aneka yojanoM taka nahIM jAtA hai, kintu parakI sahAyatAse hI aneka yojanoM taka jAtA hai| (evaM no AyakammuNA, parakammuNA, no AyappaogeNaM, parappa ogeNaM) isI taraha vaha balAhaka-Atmakarmase aneka yojanoMtaka nahIM paryantanA 32 parimita vAle samaya ? (tA. pAhA, gautama! megha me vizALa strIrUpe pariNamavAne samartha che. e ja pramANe svamAnikA patane rUpe pari. bhita thapAne samartha cha. (pabhrUNaM bhaMte ! valAhae egaM mahaM itthiruvaM pariNAmettI maNegaI joyaNAI gamittae !) 3 mahanta ! bhe meM vizANa strI32 pariyabhIta bhane yauna paryanta pAne samaya cha? (haMtA, pabha) , gautama ! mero piyANa zrI32 paribhAna bhane yorana-tavAne samartha cha. (se bhaMte ! kiM AyaDDhIe gacchada, pariDUDhIe gacchada) 8 mahanta ! te bheSa tenI pAtAnA zakitathI aneka janaparyanta jAya che, ke anyanI sahAyatAnI aneka janaparyanta taya cha ? (goyamA! no AyaDDhIe gacchaDa. pariDhIe gacchai) 3 gautama ! megha tenI potAnI zakitathI aneka jana paryanta ja nathI paNa anyanI sahAyataathii sana yogana paryanta jaya che. (evaMna AyakammuNA, parakammuNA, nA AyappaogeNaM, .parappaogeNaM) se gautama! me prabhArI te bhava mAtbhamAyA bhane Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - -- - 628 ucchUitodaya yA galati, patadudayaM yA gamani, samadanna / kimalA(kasI! gautama ! palAhakaH saH, no khalu sA zrI, evaM puraH, azvaH, hastI maraH saha madanta ! balAhamA, epha madhva yAnarUpaM pariNamayya anekAni yojanAni gantam / yathA khorUpaM tathA maNitanyam, nabaram-paphatAkapAlamapi, dvidhAcakAlamapi gacchati bhaNitavyam , yugga-gilli pillI zivikAsyandamAnikAnAM tathaiva / / sa 3 / / jAtA hai kintu parakarma se hI aneka yojanoM taka jAtA hai| apane prayoga se yaha aneka yojanoM taka nahIM jAtA hai, para prayoga se hI aneka yojanoM taka jAtA hai / (UsiodayaM vA gacchA, payodayaM cA gacchaha) isI taraha se yaha U~cI huI dhvajAko taraha aura nahIM uDatI huI dhvajAko taraha yaha gati karatA hai| 'se bhaMte ! kiM yalAhae i thI) he bhadanta ! vaha palAhaka-megha-kyA strI hai| (goyamA ! palAhae NaM se no khala sA itthI, evaM purise, Ase hatthI ) he gautam ! palAhaka strI nahIM hai| isI taraha vaha purupa nahIM hai, ghoDA nahIM hai, hAthI nahIM hai / (pabhU NaM yalAhae egaM mahaM jANarUvaM pariNAmettA aNegAI joyaNAI gamettae) he bhadanta ! balAhaka eka vizAla yAna ke rUpa meM pariNamita hokara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha hai kyA? (jahA ivisvaM tahA bhANiyavaM, navaraM egao caka vAlaM ci, duhao cakavAlaM vi gacchaha, bhANiyanvaM, jugga, . gilli, thilli, sIyA, syaMdamANiyA NaM taheya) he gautama! jaisA strIrUpake jana pana te nathI, paNa parakarmathI ja aneka jinaparyata jAya che. te pitAnA ja prayogathI aneka yojane paryanta ja nathI, paNa paraprayAgathI ja aneka yojanA paryanta naya che. (asibhodayaM vA gacchai, payodayaM vA gacchai ?) he gautama! te urvapatAkAnI jema paNa gati kare che, ane nahIM pharakatI dhajAnI jema para gati 42 cha. (se bhaMte ! ki balAhae itthI !) mahana! megha sI 2535 cha? (goyamA) gautama ! (balAhae NaM se no khalu sA itthI, evaM pUrise, Ase hatthI): 1 me zrI 2135 nathI, puruSa.135 nathI, azva 2135 nathI bhane hAthI-135 55 nathI. (paNaM balAhae ega mahaM jANarUvaM pariNAmettA aNegAiM joyaNAI gamettae) NEra ! me me pAyAna (ast) nA 3 paribhAna mana yAmanA panta.rain samartha cha! (jahA itthiravaM tahA bhANiyavaM, navaraM ego cakavAlaM.vi, duhao cakavAlaM vi gacchaha, bhA. Niyanna, jugga, gilli, villi, sIyA, syadamANiyA gaM taheva) gautama! zrI Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikA TI. za.3 u.4 2.3 pAriNAmikavalAhakavaktavyatAnirUpaNam 629 TIkA-vikurvaNAdhikArAt meghasya pariNamanakriyavaiicitryamAha-'pabhUNe bhaMte ityAdi / gautamaH pRcchati-he bhagavan ! prabhuH samarthaH khalu 'valAhako meghaH 'egaM mahaM' eka mahata 'ithiruvaM vA, strIrUpaM vA 'jAva-saMdamANiyakhvaM vA' yAvata-syandamAnikArUpaM vA 'pariNAmettae' pariNamayituM prabhuriti pUrveNa yogaH valAhakasyAjIvatayA vikurvaNAkaraNAsaMbhavena' pariNamayitum' ityuktam / pariNAmazvAsya viSaya meM kahA hai, vaisA hI yAnarUpa ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / vizeSatA yaha haiM ki-yaha megha ekatazcakravAlarUpase bhI calatA hai aura dvidhA cakavAla rUpa se bhI calatA haiM / yugya, gilli thilli, ziyikA aura svaMdamAnikA ke rUpameM bhI aisA hI samajhanA cAhiye / TIkArya-yahAM para vikurvaNA kA adhikAra calA A rahA hai, isa kAraNa meghakI pariNamana kriyAkI vicitratA ko sUtrakAra 'pabhU NaM bhaMte !' ityAdi sUtra dvArA kaha rahe haiM-gautama isa viSayameM prabhu se pUcha rahe haiM ki-'bhaMte NaM' he bhadanta ! 'balAhage egaM mahaM itthirUvaM vA jAva saMdamANiya rUvAM vA pariNAmettae pabhUNaM!' megha eka vizAla strIke rUpameM pariNata ho sakane meM samartha hai kyA ? yahA~ 'pariNamittae' aisA jo pada kahA hai usakA kAraNa yaha hai ki balAhaka megha ajIva hotA hai, isa kAraNa vaha vikurvaNA karanemeM azakta hai-arthAt usameM vikurvaNA karanekI zakti saMbhavita nahIM ho sakatI hai| isaliye 'vikunvittae' aisA pada sUtrakArane nahIM kahA hai| meghameM jo aisA rUpanA viSe je kathana karavAmAM AvyuM che, evuM ja yAnarUpanA viSayamAM paNa samajavuM vizeSatA eTalI ja che ke megha eka ja thakavAlarUpe paNa cAle che ane be cakravAlarUpe paNa cAle che. yugya, giTila, thili, zibikA ane svandamAnikA rUpanA viSayamAM paNa ema ja samajavuM. TIkArtha-vimurvaNAnuM vakatavya cAlI rahyuM che, te kAraNe meghanI pariNamana kriyA nI viyitratAnuM sUtrA2 "pabhUNaM bhaMte !' tyA 56 dvArA ni35 42 che. prazna-'bhaMte ! Na' 3 mahanta ! 'balAhage egaM mahaM itthirUvaM vA jAva saMdamANiyarUvaM vA pariNAmecae pabhUNaM 3 mahanta ! zubhedha, 4 visthI rUpe pariNuta thavAne samartha che? svandamAnika ! paryantane rUpe pariNata thavAne zuM samaya che? mahI 'pariNamittae' 54 bhUzvAnuM 25 me 2 4 mA (bhadha) 105 cha, te 2 vibhu 42vAne samaya nathI. tethI sUtradhAre 'vikacittae' phne| prayoga Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6.30 airdres visrasArUpovodhyaH / yAvatkaraNAt puruSarUpaM yA hastirUpaM vA, yAnarUpaM vA, yugya - gilli thilli zivikA' ivi saMgrAdAm / maMgavAnAha haMtA, pabhU' haTa, gautama / tatadAkAreNa visAbhAvena pariNati mApya anekayojanAni gantum / 'haMtA pabhU' de gautama / mamuH samarthaH punagautamaH pRcchati pabhrUNaM bhaMte / prabhuH samarthaH meghaH 'egaM mahaM' eka mahat 'ityavaM' srIrUpaM 'pariNAmetA' pariNamadhya pAriNAmika nirmAya 'aNegA' anekAni 'joaNAI' yojanAni 'gamitta ' pariNamana hotA hai vaha usameM svAbhAvika hotA hai| vahAM 'yAvat' padase 'puruSarUpaM thA, hastirUpaM yA, grAnarUpaM vA, yugya, gilli, thilli, zivikA' ina pUrvokta padakA saMgraha kiyA gayA hai / gautamake isa praznakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki- 'haMtA pabhU' he gautama ! megha svAbhAvika rItise unara AkAroMke rUpameM pariNata ho sakatA hai| punaH gautama prabhu se prazna karate haiM ki ' bhaMte NaM balAhae egaM mahaM itthavaM pariNAmetA aNegAI jogaNAI gamitta pabhU' he bhadanta ! megha eka vizAla strIke rUpa meM pariNata hokara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha hai kyA ? yaha prazna isaliye kiyA gayA hai ki meghameM bhinna prakAra ke AkAra jo dikhalAI dete haiM ve dekhate 2 hI naSTa ho jAte haiM - ataH aisI sthiti meM vaha usakA AkAra aneka 42vAne mahale 'pariNamittae' pahano prayoga yo che. bhadhamAM ne me pazizubhana thAya thAya che te temAM svAbhAvika rIte ja thAya che. uparanA praznanamAM je dhyAvata' padane prayAga thayeA che tenAdvArA nIcene sUtrapATha zraddhaSu 4raaye| dhe-'puruparUpaM vaya, hastirUpaM yA, yAnarUpaM vA yugya, gilli, thilli, zivikA' anana! lAvArtha nIce pramANe che-zu, bhedyaM bhe4 vizAla strI 3the, parita thavAne samartha che ! zuM bhegha me vizAla puruSa, hAthIiye, ADAiye, yugma3ye, jihi rUpe, thilirUpe, pAlakhIrUpe ane svatvamAnikA (khAdghatzeiSa)rUpe paraNata thavAne samartha OM yAna, yugya vagere padmAnA atha pahelAM AvI gayA che - uttara- 'haMtA pabhu' se gautama ! bhedha svAbhAvika rIte te. te bhAbhathe 3ye pariNamI zake che. prazna- bhaMte ! NaM balAhae evaM maMI ithirUvaM pariNAmettA aNegAI joyaNAI bhittae pasU' ke mahanta ! bhe! me mahA strIbhAre parilAbhIne ane 'yAjana paryaMnta dUra javAne zu sama che? A prazna karavAnuM kAraNa e che ke meghamAM bluddA hA AhAra hethyAMya che 'te' lete letAbhAM laya he to bhu naSTa : Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 4sU. 3 pAriNAmikabalAhakavaktavyatAnirUpaNam 631 gantum ! prabhuH / bhagavAnAha 'haMtA, pabhU' hante satyaM prabhuH samartha sa yoja nAni gantum / gautamaH punaH pRcchati se bhaMte / ityAdi / he bhagavan ! sa meghaH (ka) kim 'AiTIe gacchai' atmaya svazakyA gacchati / athavA 'pariiTIe gacchai ? paraddhaya gacchati kim bhagavAnAha - goyamA / he gautama 1 no AiTIe gaccha' no AtmarddharyA gacchati, tasyAcetanatayA vivakSitAyAH stra zakterabhAvAt na AtmaryA sa gantumarhati vAyunA devenavA preritastu gantuM samarthaH ityabhiprAyeNAha - 'pariDDhI gaccha' para anyasAmarthyena pavanAdi yojanoM taka jAneke liye sthAyI kaise raha sakatA hai / isa viSaya meM prabhu gautamase kahate hue unheM samajhAte haiM ki ' haMtA pabhU' he gautama ! hAM vaha megha strIke vizAla AkArameM pariNata hokara aneka yojanoM taka jA sakatA hai / aba gautama prabhuse yaha prazna karate haiM ki bhadanta ! jaba megha bhinnara AkAra meM pariNata hokara aneka yojanoM taka jA sakane meM samartha hai to hama Apase yaha jAnanA cAhate haiM ki usakA itanI adhika dUrataka gamana karanA apanI nijakI zakti se hotA hai ? yahI bAta 'se bhaMte / kiM AyaDhIe gacchaha, pariDDhIe gacchai' isa sUtrapATha dvArA vyaktakI gaI hai / taba isa praznakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki 'goyamA' he gautama! 'no AyaDDhIe gacchan' vaha megha aneka yojanoM taka apanI zaktise gamana nahIM karatA hai kintu 'pariDhIe gacchai ' parakI sahAyatAse gamana karatA hai / ' svazakti se gamana nahIM karatA' tAtparya aisA hai ki yaha AkAre aneka yAjanA paryaMta gamana karavAne te kevI rIte samatha ane uttara- 'tA pabhU' he gautama ! bhedha khInA vizAla mAre parizubhIne ane4 yeAjanaparyaMta gamana karI zake che. prazna- ' se bhaMte! ki AyaDDhIe gacchai, paraDDhIe gacchai ?' ke mahanta ! megha strInA vizAla AkAre pariNamIne aneka ceAjanA paryaMnta je gamana kare che te tenI pAtAnI zakitathI kare che, ke anyanI zaktithI (sahAyatAthI) kare che ? uttara -'goyamA / ' De gautama ! 'no AyaDDhIe gacchai, paraDDhIe gacchaDU' megha tenI pAtAnI zaktithI aneka cejaneAnA aMtara sudhI potAnI zakitathI gamana karatA nathI, paNa anyanI sahAyatAthI gamana kare che. te svazaktithI gamana karI zakatA nathI tenuM kAraNa e che ke te acetana che, te kAraNe tenAmAM tenI potAnI zakti tA hAtI ja nathI. Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630 magatIce visrasArUpoyodhyaH / yAvatkaraNAva 'puruSarUpaM yA, hastirUpaM nA, yAnarUpaM vA, yugya-gilli-pilli-zivikA' iti saMgrAmam / maMgavAnAha-haMtA, pam' ta, gautama ! tattadAkAreNa vikhasAmAvena pariNati mApya anekayojanAni gantum / 'haMtA pabhU' he gautama / pramuHsamayaH punItamaH pRrAti-pabhUNaM mNte| prabhuH samarthaH meghaH 'egaM maI ekaM mahat 'ityikhya strIrUpaM 'pariNAmettA' pariNamathya pAriNAmika nirmAya 'aNegAI' anekAni 'joaNAI' yojanAni 'gamittae' pariNamana hotA hai yaha usameM svAbhAvika hotA hai| vahAM 'yAvat padase 'puruparUpaM ghA, hastirUpaM vA, yAnarUpaMcA, yugya, gilli, ghilli, ziyikA' ina pUrvokta padoMkA saMgraha kiyA gayA hai| gautamake isa praznakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-'haMtA pabhU' he gautama ! megha svAbhAvika rItise unara AkAroMke rUpameM pariNata ho sakatA hai| punaH gautama prabhu se prazna karate haiM ki 'bhaMte NaM balAhae egaM mahaM itthirUpaM pariNAmecA aNegAI joyaNAI gamittae pabhU' he bhadanta ! megha eka vizAla strIke rUpa meM pariNata hokara aneka yojanoM taka .jAneke liye samartha hai kyA ? yaha prazna isaliye kiyA gayA hai ki meghameM bhinna prakAra ke AkAra jo dikhalAI dete haiM ve dekhatera ho. naSTa ho jAte haiM-ataH aisI sthiti meM vaha usakA AkAra aneka 42vAne na 'pariNamittae' pahanA prayoga yA cha. mapabhA ra pazizumana thAya thAya che te temAM svAbhAvika rIte ja thAya che. uparanA jhanamAM je "mAvata' padane prayoga thaye che tenA dvArA nIce sUtrapATha 48 4zayA cha-'puruparUpaM vapa, hastirUpaM yA, yAnarUpaM vA yugya, gilli, thiolla, zikSikA nanA sAvArtha naye prabhArI cha- madhaM vizAla zrI 32, parita thavAne samartha che? zuM megha eka vizAla puruSarUpe, hAthIrUpe, gADArUpe, yugyarUpe, siddhi rUpe, thidvirUpe, pAlakhIrUpe ane smRndamAnikA (bAvizeSarUpe pariNata thavAne samartha che ? thAna, yugya vagere padone arthe pahelAM AvI game che SHR-'haMtA pabha gautama! . megha kAsAvizate te..mA 33 pariNamI zake che. AR-'bhaMte ! NaM balAhae egaM mahaM itthiruvaM pariNAmettA azeMgAI joyaNAI gabhittae para 3 mahanta ! bhedha mahA strImAre pariNAmI cojana paryanta dUra javAne zu samartha che. A prasaM karavAnuM kAraNa e che ke meghamAM get get A2 pAya cha tanatannatAmAMnA taya .in Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.48.3 pAriNAmikavalAhakavaktavyatAnirUpaNam 631 gantum ! prabhuH / bhagavAnAha 'haMtA, pabhU' hante satyaM, prabhuH samartha sa yojanAni gantum / gautamaH punaH pRcchati-se bhaMte / ityAdi / he bhagavan ! sa meghaH (kiM) kim 'AyaDDhIe gacchai' atmaddharyA svazakyA gacchati ! athavA 'pariiDIe gacchai ? paraddharyA gacchati kim bhagavAnAha-goyamA / he gautama ! no AyabaDhIe gacchai' no AtmaddharyA gacchati, tasyAcetanatayA vivakSitAyAH stra zakterabhAvAt na AtmaddharyA sa gantumarhati, vAyunA devenavA preritastu gantuM samarthaH ityabhiprAyeNAha-'pariDDhI gacchai' paraddhA anyasAmarthyena pavanAdi yojanoM taka jAneke liye sthAyI kaise raha sakatA hai / isa vipaya meM prabhu gautamase kahate hue unheM samajhAte haiM ki 'hattA pabhU' he gautama ! hAM vaha megha strIke vizAla AkArameM pariNata hokara aneka yojanoM taka jA sakatA hai / aba gautama prabhuse yaha prazna karate haiM ki bhadanta ! jaba megha bhinnara AkArameM pariNata hokara aneka yojanoM taka jA sakane meM samartha hai to hama Apase yaha jAnanA cAhate haiM ki usakA itanI adhika dUrataka gamana karanA apanI nijakI zakti se hotA hai ? yahI bAta se bhaMte ! ki AyaDUDhIe gacchai, pariDUDhIe gacchai' isa sUtrapATha dvArA vyaktakI gaI hai| taba isa praznakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki 'goyamA' he gautama ! 'no Aya DDhIe gacchaI' vaha megha aneka yojanoM taka apanI zaktise gamana nahIM karatA hai kintu 'pariDhDhIe gacchai' parakI sahAyatAse gamana karatA hai| 'svazakti se gamana nahIM karatA' tAtparya aisA hai ki yaha AkAre aneka pejane paryata gamana karavAne te kevI rIte samartha bane? utta2-'tA pabhA gautama ! bhedha striin| vizAla mAre parizubhAna bhane janaparyata gamana karI zake che. HRna-se bhaMte! ki AyaDDhIe gacchA, paraDIe gacchai ? mahanta ! megha strInA vizAla AkAre pariNamIne aneka pejano paryanta je gamana kare che te tenI pitAnI zakitathI kare che, ke anyanI zakitathI (sahAyatAthI) kare che ? Gh2 -'goyamA / gautama ! 'no AyaDaDhIe gacchai, paraDaDhIe gacchaI' megha tenI potAnI zaktithI aneka janonA aMtara sudhI pitAnI zakitathI gamana kare nathI, paNa anyanI sahAyatAthI gamana kare che. te svazaktithI gamana karI zakatA nathI tenuM kAraNa e che ke te acetana che, te kAraNe tenAmAM tenI pitAnI zakti te hatI ja nathI. Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - maraNayA gachati 'pa' tara no 'mAyaphammaNA' AtmakarmaNA strakriyayA'pi / gaMgchati, apitu 'parakammuNA' parakarmaNA anyakriyayera, tayA no 'mAyapayoge AtmaprayogeNa svaprayuparona, kintu 'parappayogeNaM' paramapogeNeca anyamayuktenaiva gacchati, kintu 'aNimodayaM yA gacchati' univodayaM vA api gati karvasthitapatAkAkAramapi bhavati payodayaM yA galara' patadudayaM vA gati paMtaspatAkAkAramapi vA bhavati / gItamaH punaH pRcchati 'se bhaMte! kiMvalA. hae itthI' he bhagavan ! meghaH kim strI ? bhagavAnAra-goyamA ! ityaadi| he gautama ! 'palAhaeNaM se' meyaH khalu sa vighate, no khalu sA 'itthI' strI, arthAt acetana hai ataH vivikSita svazakti kA isameM abhAva hai| isI kAraNa yaha Atmazakti se prerita hokara gamana nahIM kara sakatA hai| hAM, ise jaba cAyuke dvArA preraNA milatI hai yA kisI devake dvArA preraNA milatI hai taba yaha jAne meM samartha hotA hai| yahI vAta 'pariiDhIpa gacchai' isa pAThadvArA vyaktakI gaI hai| 'evaM no AyakammuNA, parakammuNA, no AyappayogeNaM parappayogeNaM asiodayaM vA gacchaha, para odayaM vA gacchai ' isI taraha se vaha megha AtmakarmadvArA bhI nahIM calatA hai, parantu anyakI kriyAse hI calatA hai, apanI preraNA se nahIM calatA hai, para ke dvArA prayukta hone se hI calatA hai| urvasthita patAkAke AkAra bhI calatA hai aura patatpatAkA ke AkAra bhI calatA hai / gautama punaH prabhu se pUchate haiM ki 'se bhaMte ! kiM balA. hae itthI' he bhadanta ! megha payo strI hai ? taya prabhu isake viSaya te kAraNe te AtmazakitathI prerAIne gamana karato nathI. paNa jyAre tene vAyunI athavA koI devanI sahAyatA maLe che tyAre te jaI zake che eja vAtanuM 'pariDhIe gacchadasUtrA dvArA pratipAdana rAya che. 'evaM no AyakammuNA, parakammuNA, no AyappayogeNaM parappayogeNa, UsiodayaM vA gacchai, paraodayaM kA gacchA pramANe bheSa mAgAsa para gamana ta nathI, pahuM anyanI kriyAthI ja gamana kare che. potAnI preraNAthI cAlatuM nathI, anyanI preraNAthI ja cAle che. urvapatAkAne AkAre paNa gamana kare che ane patita patAkAne AkAre paNa gaMbhana 4re cha.' . . " : . . prazna- se bhaMte ! ki balAhae itthI ... Re-t! me zrI 2535 cha? ... Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 4 sU. 3 pAriNAmikavalAhakavaktavya tAnirUpaNam 633 balAhakaH vastutaH strI na bhavitumarhati evaM puriseNa, Ase, itthI' evaM tathaiva purupaH, aztraH, hastI sa valAhakaH puruSaH aztraH, hastI na vartate iti vijJeyam, punaH gautamaH yAnaviSaye vizeSa pRcchati 'bhrUNaM bhaMte !' ityAdi / he bhagavana ! prabhuH samarthaH khalu kim 'balAhae' balAhakaH meghaH' egaM mahaM' ekaM mahat 'jANarUvaM' yAnarUpaM zakaTarUpa' 'pariNAmettA' pariNamayya 'aNegAI joaNAI gamittae' anekAni yojanAni gantum ! 'jahA itthirUvaM' tahA bhANiacca" yathA strIrUpaM tathA bhaNitavyam, tathAca 'pabhrUNaM bhaMte / calAhae evaM mahaM jAgarUvaM pariNAmettA' ityAdi 'UsiodayaM vA gacchar3a payaodayaM vA gacchara' ityantaM strIrUpasUtrasamAnameva yAnameM kahate haiM ki goyamA' he gautama / 'balAhue NaM se, No khalu sA hasthI' balAhaka to balAhaka ho hai vaha strI nahIM hai ' evaM ' isI taraha vaha 'purise Na Ase hatthI' puruSa bhI nahIM hai, ghoDA bhI nahIM hai, hAthI bhI nahIM hai / aba gautama yAnake viSaya meM vizeSa pUchate haiM ki 'pabhUNaM bhaMte ! balAhae egaM mahaM jANakhvaM pariNAmettA aNegAI joyaNAI gamitae' he bhadanta ! maigha eka vizAla yAna zakaTake rUpameM pariNata hokara kyA aneka yojana taka jAne ke liye samartha hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki- 'jahA itthirUvaM tahA bhANiyavvaM - NavaraM egao cakavAlaM pi gacchaha, duhao cakkavAlaM vi gaccha' he gautama ! jisa prakArakA pATha strIrUpa sUtrameM kahA gayA hai usI ke samAna hI pATha - kathana - yAnarUpa sUtra meM bhI kahalenA cAhiye / aura vaha 'pabhUNaM bhaMte ! balAhae egaM mahaM jANaruvaM pariNAmettA uttara- 4 goyamA , " he gautama! 'balAieNaM se, No khalu sA itthI ' medha strIsva3pa nathI, yu bhedyasva35 0 . ' evaM ' 04 pramA puriseNa Ase hatthI' te puruSa35 palu nathI, ghoDAiyaM pazu nathI bhane sAthIya pazu nathI. prazna- 'pabhrUNaM bhaMte ! balAhae evaM mahaM jANarUvaM pariNAmettA aNegAIM joyaNAI gamitae !' he ahanta ! zu bhedha me vizAla zasTane sAre paribhIne aneka yAjata dUra jai zakavAne samartha che! uttara jahA itthirUvaM vahA bhANiyannaM gavaraM egao cakkavAlaM pi gacchara, duhao cakavAlaM vi gacchai' he gautama! strI mAre paribhavA vidhe jevA sUtrapATha kahyo che, evA ja sUtrapATha cAna (zakaTa) rUpe pariNamavA viSe paNa kahevA joie. ane te sUtrayA: 'pabhUNaM bhaMte ! valAhae evaM mahaM jANaruvaM pariNAmettA yA zaharIne UsioodayaM vA gaccha Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 bhagatI rUpo'pi gaNitavyam / nagaram ayaM vizeSa: ' se maMte ! ff grass ? gomA 1 eca pi gacchA patavAmapi gacchati dvidhA cApi gacchati 'goyamA ! eo kvApi gaccha gautama | ekatAmapi gacchati' 'duhao cakkAla pi gacchadviSA cavAlamapi gacchati 'bhANiyakAM' gaNitavyam, 'jugga- gilithili sImA saMmANiANaM taddeva' yugya- gilli thilli-zivikA-syandamAnikAnAm ityAdirUpeNa gacchati / balAhakaH eka mahat yugyarUpaM pariNamadhya ane. phAni yojanAni gantum samartha:, tathA gillirUpa-villirUpa-zivikArUpa- syandamAnikarUpANi pariNamayya anekAni yojanAni gantum samartha iti bhAvaH // 3 // mUlam - 'jIve NaM bhaMte! je bhavie neraiesu uvavajittae se NaM bhaMte! kiMlesesu uvavajjai ! goyamA ! jallesAI davAI pariyAittA kAlaM karei, tallesesu uvavajjai, taM jahA - kaNhalesesu vA, ityAdi se lekara 'UsiodayaM vA gacchacha, payaodayaM vA gacchaGa' yahAM taka kahanA cAhiye / parantu jo vizeSatA usakI apekSA isa pATha meM hai vaha isa prakAra se hai. ki ' se bhaMte! kiM egao cakavAlaM gacchar3a, duhao cakavAla gacchai ? goyamA egao cakkavAlaM pi gacchar3a duhao cakavA pi gacchaI' isa sUtrapAThakA ardhamUlakA artha likhate samaya hI likhA jA cukA hai / isI taraha se yaha bhI samajha lenA cAhiye ki balAhaka eka mahAn yugya rUpameM pariNata hokara aneka yojanoM taka jAneke liye samartha hai, tathA gillirUpa, thillirUpa, zivikArUpa aura syandamAnikAke rUpoM meM bhI pariNata hokara aneka yojanoM taka jAne meM samartha hai || sU0 3 // gaccha ? ho TIpa' 'eo 'grat ra' pi - Sp C odayaM vA gaccha ' sudhI / 4. pazu tenArA sUtrapAThAM nAcanI viziSTatA samabhavI se aMte / kiM egao cakavAlaM. gaccha, duhao cakkAlaM macchara ?' 'gomA !' egao cakkavAlaM pi gacchara, duhao cakavAla pi gaccha ' A sUtrapAThane e sUtrAmAM ApavAmAM AvyA che. e ja pramANe A vAta paNa samajI levI ke megha eka vizALa yugyarUpe pariNamIne aneka yAjanAM payata jai zakavAne samartha che. tathA gillIrUpe, cillIrUpe zikhikApe ane svandamAnikArUpe paribhIne yA saMyojana ra zavAne samartha che. // saM. // r Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.4 mu04 jIvaparalokagamanasvarUpanirUpaNam 635 - evaM jassa jA lessA sA tassa bhANiyahA, jIva-jIve NaM bhaMte ! je bhavie joisiesu uvajittae pucchA ? goyamA ! jallesAI davvAiM pariAittA kAlaM karei tallesesu uvavajjai, taM jahA-teulesesu / jIveNaM bhaMte ! je bhavie vemANiesu uvavajittae se NaM bhaMte ! kilesesu uvavajjai ? goyamA ! jalle sAiM dahAI pariyAittA kAlaM kare tallesesu uvavajjai, taM jahAteulesesu vA, pamhalesesu vA, sukalesesuvA // sU0 4 / / . chAyA-jIvaH khalu bhadanta ! yo bhanyo nairayikepu upapatuM sa bhadanta ! kilezyeSu upapadyate ? gautama ! yallezyAni dravyANi paryAdAya kolaM karoti tallezyepu upapadyate tadyathA-kRSNalezyeSu yA, nIlalezyeSu vA, kApotalezyeSu vA, evaM yasya yA lezyA sA tasya maNitavyA, yAvat-jIvo bhadanta ! yo .: bhAvArtha-'jIve NaM bhaMte ! je bhavie neraiesu uvavajittae, se NaM bhaMte ! ki lesesu upacajai) he bhadanta ! jo jIpa narakoM meM utpanna hone ke yogya hai, he bhdntH| vaha kaisI lezyAvAloMmeM utpanna hote haiM ? (goyamA ! jallesAI vvAiM pariyAittA kAlaM. karei, tallesesu ucacajai).he gautama ! jo jIva nArakoM meM utpanna honeke yogya hotA hai, vaha jIva jaisI lezyAvAle dravyoM ko grahaNa kara ke maratA hai usa lezyAvAloM meM utpanna hotA hai / (taM jahA) jaise-(kaNhalesesu bA, nolalesesu vA, kAulesesu vA-evaM jassa.jA lessA sA tassa bhA jIve NaM bhaMte / je bhvie| tyA-i sUtrA- (jIveNaM bhaMte ! je bhavie neraIesa. urvavavajittae, se NaM bhiMte ! ki lesesu uvavajjai ?) Hd! 75 nAmai Suvt. thAne yogya che, te pI.vezyAvAjAmAmA 4-1 thAya cha ? (goyamA jallesAI danyAI -pariyAittAkAlaM kareI, talle sesu-uvavajjai) 3 gItama! 75 nAramAM utpanna thavAne pAtra hoya che, te jIva jevI:lezyAvALAM dravyone grahaNa karIne bharecha,.te azyApAjAyabhAyana thAyA, (taM jahA) bha3-. . (kaNhalesesu vA, nIlale sesa vA, kAule semuAcA, evaMjassa jAgalerasA. sA tassa bhANiyatvA):42.zvApAvAsabhA, nA azyAvA , mayaq! apAta 23yA. Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 636 bhagavatI bhanyo jyotipkeSu upapa' pRcchA ! gautama ! yallezyAni damyANi paryAdApa phAlaM karoti tallezyepu upapadyate, tapA-tejolezyeSu, jIvo bhadanta ! yo majyo mAniphepu upapatuM sa bhadanta ! kilezyepu upapadyate ! gautama ! yallerayAni NiyacyA) kRSNalezyAvAloM meM, nIlalezyAvAloM meM athavA kApota. lezyAvAloM meM (pavaM jassa jA lessA sA tassa bhANiyacyA) isa prakAra jima kI jo lezyA hotI hai vaha usa kI kahanA cAhiye / (jAya-jIveNaM bhaMte / je bhavie joisiema uvavajitae pucchA ?) he bhadanta ! yAvat jo jIva jyotipikoM meM utpana hone yogya hai yaha kaisI lezyAvAloM meM utpanna hotA hai ? (goyamA ! jaslesAI danyAiM pariyAittA kAlaM karei tallesesu uvavajaha taM jahA-teulesesu) he gautama ! jo jIva jyotipikoM meM utpanna honeke yogya hotA hai vaha jIva jaisI lezyAvAle dravyoMko grahaNa karake maratA hai usa lezyAvAloM meM utpanna hotA hai-jaise-tejolezyAvAloM meM, (jIveNaM bhaMte ! je bhavie vemANiesu ujittae-se gaM bhaMte ! ki lesesu uvavanai [ he bhadanta ! jo jIva vaimAnika devoM meM utpanna hone ke yogya hotA hai vaha he bhadanta ! kaisI lezyAvAloM meM utpanna hotA haiM ! (goyamA ! jallesAI davAI pariyAitto kAlaM karei, tallesesu uva. vajaha taM. jahA-teulesesu vA, pamhalesesu vA, mukalesesu vA) he gautama ! jo jIva vaimAnika devoM meM utpanna honeke yogya hotA hai pAmA-mAmA, meM prabhArI nIra zyA satya te 4vI nA. (jAva - nIveNaM bhaMte ! je bhavie joisiemu uvavajjittae pucchA ): 3 mahanta!2 0 cAvata kyotiSikemAM utpanna thavAne cagya hoya che, te kevI lephsAvALAomAM utpanna thAya cha ? (gAyamA ! jallesAI davAI pariyAittA kAlaM karei, talle sesu uvavajjaitaMjahA-teuLesesu) 3 gautama! jyotiSimA utpanna pAne patra hoya che, te jIva jevI lezyAvALAM dravyane grahaNa karIne bharaNuM pAme che, te vezyAyAmAmAmA Gurna yAya che. samatanna dezyavANAmAM (jIveNaM bhaMte je bhanie vemANiemu upajjittae-se gaM bhaMte kiM lesemra uvavajjaDa-1) he bhadanta! je jIva vaimAnika devamAM utpanna thavAne cagya hoya che, te jIva kevI zyAvaNAmAmA 5-nayAya cha ? (goyamA ! jalesAI davAI pariyAitA ho kareDa, tallesesu uvavajjaha taMjahA-teulesemuvA, pamhalesesuM vA, sakkalesesa vA) gItamA 271 vaimAni vomA pannA yogya ho| Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za.3 u.4 sU.4 jIvaparalokagamanasvarUpanirUpaNam 637 dravyANi paryAdAya kAlaM karoti tallezyepu upapadyate, tadyathA-tejolezyepu vA, padmalezyepu vA, zuklalezyeSu vA // 4 // __TIkA-pariNAmAdhikArAt lezyAyAH pariNAmaM prarUpayitumAha 'jIve NaM bhaMte ityAdi / gautamaH pRcchati-he bhadamta ! 'je bhavie nairaiema uvavajjittae' yaH khalu jIvo narayikepu upapattuM janma grahItuM bhavyaH yogyo vartate 'se NaM bhaMte !' sa khalu bhadanta ! 'kilesemu' kilezyepu' kA kRSNAdhanyatamA lezyA yepAM te kilezyAH tepu madhye kasyAM lezyAyAm 'uvavajjai' upapadyate jAyate ! bhagavAnAha-'goyamA ! jallesAI' ityAdi ! he gautama ! yallezyAni yA lezyA vaha he bhadanta ! jaisI lezyAvAle dravyoM kA grahaNa karake maratA hai vaisI lezyAvAloM meM vaha utpanna ho jAtA hai-jaise-tejolezyAvAloM meM, padmalezyAvAlo meM athavA zuklalezyAvAloM meN|| TIkArtha-pariNAma kA adhikAra hone se lezyAke pariNAma kA svarUpa prarUpaNa karane ke liye sUtrakAra 'jIveNaM bhaMte' ityAdi kaha raheM haiM-isameM gautama svAmI prabhuse pUchate haiM ki-he bhadanta ! 'je bhavie neraiessu uvavajittae' jo jIva nairayikoM meM janma grahaNa karane ke yogya hai 'se NaM bhaMte !' vaha jIva he bhadanta ! 'ki lesesu uvavajaI' kisa lezyAmeM utpanna hotA hai arthAt-kRSNAdi lezyAoM meM se koI eka lezyA jinake hai ve kiM lezya haiM-ina lezyAoMvAle jIvoMke bIca meM kisa lezyAmeM janma letA hai isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-'goyamA' he gautama ! 'jallesAI ityAdi-jo lezyA jina dravyoM che, te jevI vezyAvALAM dravyane grahaNa karIne maraNa pAme che evI vezyAvALA utpanna thAya che. jema ke tejezyAvALAomAM, padyalesyAvALAomAM, athavA zukala lezyAvALAomAM te utpanna thAya che. TIkArtha- pariNAmane adhikAra cAlI rahyo hovAthI lesthAonA pariNAmanA 213parnu ni3555 42vA bhATe sUtra42. jIve NaM bhaMte yAhi sUtra 49 I prazna- mahanta je bhavipa nehaesa uvavajjittae 27 nArahAmA ma devAna pAtra DAya cha, se gaM bhaMte ! ki lesesu uvavajjai' ta he bhadanta! kaI leyAvALAomAM utpanna thAya che eTale ke kRSNa, nIla Adi lezyAvALA mAMthI kai lephsAvALA jemAM te utpanna thAya che ? gautama svAmInA te novA bhApatA mahAvIra prabhu 4 cha - 'goyamA !' 3 gautama ! 'jallesAI davAI pariyAhattA kAlaM kareI' 47 zyAmA Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 638 .. ... .. .. bhagavatIya) yepA dravyANAM tAni yallezyAyAH sambaddhAni 'dalyAI dravyANi 'paribhASA' paryAdAya bhAvapariNAmena parizamA phAlaM maraNadharma 'karei karoti pAmoti 'talle semu' tallezyepu nArapheSu sa 'upavajaI' upapadyate jAyate prakate nairayikAryamAha 'taM jahA' tapathA-'phaNDalesemu yA' kRSNalezyepu yA, kRSNA lezyA yeSAM teSu 'nIlalesemunyA' nIlalezyepu yA, pUrvavatsamAsaH 'kAMulemu vA' phApotalezyepuvA, arthAt evaM :prakAreNa 'jassa jA lessA' yasya . yA lezyA bhavati amurakumArAderyA kRSNAdikA lezyA sA lezyA tasyAmurakumArAde bhnnitvyetiH| sA 'tassa bhANiyanvA tasya bhaNitavyA vaktavyA atha jyotipka kI hai ve yallezya hai-so jina lezyAoM se sambaddha dalAI dravyoMko 'pariyAittA' bhAva pariNAma se grahaNa karake vaha jIva kAlaM kareha' maratA hai 'tallesessu uvavajai' una lezyAvAle nArakoM meM vaha utpanna hotA hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki jisa jIva ke marate samaya jisa lezyAke pariNAma rahate haiM. vaha jIva usI lezyAvAle jIvoMmeM utpanna hotA hai / isa niyamake anusAra jo jIva. narakagati meM utpanna -honevAlA hai yadi -usa jIvake pariNAma kRSNa nIla aura kApota ina tIna azubha lezyAoM meM se marate samaya jisa lezyAke hoge. vaha jIva usI lezyAvAle nArakameM utpanna hogaa| yadi marate samaya kRSNa lezyAke pariNAma hai; to vaha marakara kRSNalezyAvAle nArako janma dhAraNa karegA. aura yadi nIlalezyAke pariNAma hai marate samaya, to marakara nIla lezyAvAloM meM utpanna ho ... jAyagA aura yadi kApota lezyAke marate samaya pariNAma hai, to vaha-marakara kApotalezyAvali nAraka utpanna ho jAyegA / evaM jA jassa lessA sA tassa bhoNi: dravya aDae prazane bhara pAne cha, 'tallesesu uvavajaha tezyAvajinAmA utpanna thAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke je jIvanA maratI vakhate je leyAMnA pari. NAma rahe che. te vezyAvALA jemAM te utpanna thAya che. maratI vakhate te jIvanamAM pariNAma kukaNa nIla- ane -kApita etraNalezyAomAMthI je lezyAnA hoya che te lezyAvALA nAkamAM te utpanna thAya che. maratI vakhate kuSNulezyAnAM pariNAma hoya te chavaSNu lezyAvALA nAramAM utpanna thAya che, je maratI vakhate nIla glezyAnAM pariNAma hoya te tejInala kalekSAvALA nArakamAM utpanna thaze mana bharatI mate, apAta zyAnAM pariNAma hote. bhAna pAta azyAcA nAic BY evaM -jA jassa. lessAhasA tassa bhaNiyabvAI PHtt.." Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaMcandrikATIkA za.3 u.4 mR.4 jIvaparalokagamanasvarUpanirUpaNam 639 vaimAnikAnAM prazastalezyAmadarzanAya gautamaHpunaHpRcchati-'jAva jIveNaM / bhaMte ! ityAdi / he bhadanta ! 'je bhavie joisiesu uvavanjie pucchA' yaH khala jIvaH yAvat-jyotipkA upapattuM janma grahItuM bhavyaH yogyaH tasyApi viSaya mama pRcchA vartate ! yAvatkaraNAta-bhavanapati-vAnanyantarau saMgrAhyo / bhagavAnAha 'gAyamA ! he gautama ! 'jallesAI davyAI' yallezyAni dravyANi 'pariyAittA' paryAdAya parigRhya jIvaH kAlaM karei' karoti 'talle sema uvavajjaI tallezyeSu upapadyate, prakRte dRSTAntaM pradarzayati-taMjahA-teulesesa' tathA tejolezyeSu yavyA' isa taraha-nArakasUtra ke kathanake anusAra-asurakumAra Adi ke jo kRSNa Adi lezyA hotI hai, vaha lezyA una asurakumAra AdikoMke kahanA cAhiye / ava gautama jyotiSka evaM vaimAnikoM meM prazasta lezyA prakaTa karAne ke liye prabhu se kahate haiM ki-'jAva jIveNaM bhaMte ! je bhavie joisiesu uvavajittae 'pucchA' he bhadanta ! jo jIva yAvat jyotipkoM meM janma dhAraNa karaneke yogya hai usake vipayameM maiM pUchanA cAhatA hUM to Apa mujhe samajhAiye-yahAM yAvat zabda se bhavanapati aura vAnavyantara ina donoMkA grahaNa huA hai| taba prabhune kahA-'goyamA' he gautama ! maiM isa vipayameM kahatA hUMsuno-'jallesAI davAI pariyAittA kAlaM karei tallesesu uvavajjai' jaisI lezyAvAle dravyoM ko grahaNa karake jIva maratA hai, vaha usI lezyAvAle meM utpanna hotA hai / isI bAtako 'taM jahA' dRSTAnta dvArA pradarzita kiyA jAtA hai ki-'teulesesu' jyotiSka yogya jIva tejo A rIte-nAraka sUtranA kathana pramANe- asarakumAra AdinI je kRSNa Adi lesyA hoya che, te lezyA te asurakumAra AdikamAM kahevI joIe. have tika ane vaimAnika devAmAM je prazasta lezyAo hoya che tene prakaTa karatA gautama svAmI kahe che ke - 'jAva jIve Na bhaMte! je bhavie joDasiesa uvavanjittae pucchA' 3 mahanta ! je jIva bhavanapati, vAnavyantara ane pratiSkamAM janma dhAraNa karavAne cagya hAya che, te jIva kola karIne kaI lezyAvALAomAM utpanna thAya che? tene uttara mahAvIra prabhu nIya prabhArI mApe - goyamA ! gautama! 'jallesAI davAI pariyAittA kAlaM karei talle semu uvavajjaDa vA vezyAvA dra0yane yaha 4zana 71 kAla kare che, evI lezyAvALAmAM tejIva utpanna thAya che. e ja vAtane daSTAnta dAsa nIya pramANe samanapAmA mAcha- ' taMjahA taulesesu 73 bharatI Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - 638 .. . bhagavatIko pepA dravyANAM tAni gallezyAyAH sampadAni 'dayAI dravyANi pariAinA' paryAdAya bhAvapariNAgena parigRhya kAla maraNama 'kora' karoti prApnoti 'talle sesa taphlezyepu nAraphetu sa 'uvavaI upapadyate jAyate prakRte nairayikAryamAha 'jahA' tapathA-'kAhale semu yA' kRSNaleyepu yA, kRSNA lezyA yeSAM teSu 'nIlalese yA nIlalezyeSu vA, : pUrvavatsamAsaH kAulesa vA' phApotalezyepu vA, arthAt evaM prakAreNa 'jasamajA. TessA' yasya yA lezyA bhavati amurakumArAderyA - kRSNAdikA lezyA sA lezyA rAsyAerakumArAde bhaNitavyeti / sA 'tassa bhANiyabA' tasya bhaNitavyA vaktavyA adha jyotiSka kI hai ve yallezya hi-mo jina lezyAoM se sambaddha dalAI' dravyoMko 'pariyAittA' bhAva pariNAma se grahaNa karake vaha jIva 'kAlaM karei' maratA hai 'tallesesu uvadhajjaI' una lezAvAle nArakoM meM yaha utpanna hotA hai / tAtparya phahane kA yaha hai ki jisa :jIva ke marate samaya jisa lezyAke pariNAma rahate haiM. vaha jIva, usI lezyAvAle jIvoM meM utpanna hotA hai / isa niyamake anusAra jo jIca narakagati meM utpanna -honevAlA hai yadi -usa jIvake pariNAma kRSNa nIla aura kApotaM ina tIna azubha lezyAoM meM se marate samaya jisa lezyAke hoge vaha jIva usI lezyAyAle nArakameM utpanna hogaa| yadi marate samaya kRSNa lezyAke pariNAma haiM, to vaha marakara kRSNalezyAvAle nArako janma dhAraNa karegA. aura yadi nIlalezyAke pariNAma haiM marate samaya to marakara nIla lezyAvAloM meM utpanna ho jAyagA aura yadi kApota lezyA ke marate samaya, pariNAma hai, to vaha marakara- kApotalezyAvali nArameM utpanna ho jAyegA / evaM jo jassa lessA sA tassa bhaNi: davya aDa 4zana. bhara pAne cha, 'tallesesu upavajjata sazyAvI nAmA utpanna thAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke je jIvana maratI vakhate-je vezyAnA parizAma rahe che. te leziyALA mAM te utpanna thAya che. maratI vakhate te jIvanamAM pariNAma kaNa nIla-ane-kApita e traNalezyAoMmAMthI je vezyAnAkAya che te leyAdhALAnAkamAM tejI upADyuM chejo maratI vakhate kuSNalezyAnAM pariNAma hoya te te jIrNa lAvALanAramAM utpanna thAya cheje maratI vakhate nIla lesthAnAM pariNAma hoya to te jI. nIla zyAvALA nArakamAM upana thaze ane je maratI vakhate kApata sthAna pariNAma haze te se jIva marIne kApata azyA HIRI, GY. yaya evaM jA jassa lessAmA tassa bhaNiyabAra : 4IL . . . Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyaM candrikATIkA za. 3 u. 4 sU. 4 jIvaparalokagamanasvarUpanirUpaNam 641 3 " atha lerayA padArthoM vivicyate yadddvArA karmaNA saha AtmA lizyate zliSTo bhavati yukto bhavati iti lezyA / atha lezyAvicAraH yat kA nAma lezyA ! AsaktirUpA ! vRttirUpA ! aNurUpA vA iti trayaH praznAH - lezyA paramANusamUharUpA vartate, jainadarzane prajJapteSu aSTavidheSu audArika 1 - vaikriya2 - AhAraka 3 - taijasa - 4 karmaNa5 bhASA6 - manaH7zvAsocchvAsa8 pudgaleSu lezyAyAH paramANUnAM kvAntarbhAvA bhavatIti prazne samupasthite kecit lezyAyAH paramANUna mAnasika - vAcikakAyika-yogAntargatadravyarUpAna Amananti tathAca tatraiva tepAmantarbhAvA ghodhyaH, yathA brAhmI jJAnAvaraNasya kSayopazamaM madyapAnaM jJAnAvaraNodayaM, dadhilezyApadakA artha kyA hai 1 isa bAta ko samajhAyA jAtAhai - jisake dvArA karmake sAtha AtmA zliSTa yukta hotA hai vaha lezyA hai / lezyAviSayaka vicAra-lezyA kyA vastu hai ? AsaktirUpa hai ? vRttirUpa hai ? athavA aNurUpa hai ? ye tIna prazna haiM / lezyA paramANu samUharUpa hai to, jainadarzana meM. kahe gaye ATha prakAra ke 'audArika 1, vaikriya 2, AhAraka 3, taijasa 4, kArmaNa 5, bhApA 6, mana 7 aura zvAsocchAsa 8' ina pudgaloM meM lezyA ke paramANuoM kA antarbhAva kahAM hotA hai ? isa praznake uttara meM koI aisA kahate haiM ki lezyA ke paramANu mAnasika, vAcika aura kAyika yoga ke antargata jo dravya hai, usa dravyarUpa haiM isaliye ve vahIM para antarbhUta ho jAte haiM aisA jAnanA cAhiye / jaise brAhmI jJAnAvaraNa ke kSayopazamakoM, madyapAna jJAnAvaraNa ke udayako, dadhibhojana nidrAko, karkaTI (kAMkaDI) bhakSaNa 6 have sUtrakAra e vAta samajAve che ke lezyA padaneA atha ze thAya che ?' jenA dvArA karmanI sAthe AtmA liSTa thAya che jenA dvArA AtmAnA kama sAthe sacoga thAya che-tenuM nAma vaizyA che. lezyAnA viSayamAM 'A traNa prazno udbhave che (1) zu lakSyAM AsaktirUpa che? athavA (2) vRttirUpa che ? athavA (3) aNurUpa che lezyA paramANusamUharUpa hAtha te jaina darzanamAM kahelAM ATha prakAranAM pudgalAmAMthI kayA prakAranA pudgaleAmAM lezyAnA paramA guAnA samAveza thAya che ? (te ATha prakAranAM pudgalA nIce pramANe che- (1) audArika (2) vaDiya, (3) mADA, (4) taksa, (4) abhaya, (6) ApA, (7) bhana bhane. (8) zvAsAcchavAsa) te aurika Adi ATha prakAranAM pudgaleAmAM karyA prakAranA puvAmAM glezyAnA paramANuonA samAveza thAya che? A praznanA uttararUpe TAI evuM kahuM ke lezyAnA paramANuM, mAnasika, vAcika ane kAyika cALanI aMdara je drabya che, te dravyarUpa che, tethI temanA tyAM ja samAveza thAya che ema samajavuM. jema ke brahmI jJAnAvazNunA, kSayopazame uddIpita (ti) are hai, adyapAna jJAnAvaradhunA Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 bhagavatI sa jyotiSyayogyo jIva utpadyate, gautamaH punaHpRcchati 'nIveNaM maMte ! ityaadi| he bhadanta ! jIvAkhala 'je manie' yo bhavyaH yogya: 'vaimANipasa unavajitae' vaimAnikeSu upapattuM 'se NaM bhaMte !" sa khalu madanta ! 'kilesesu uvajaha ' 'kileyeSu upapadyate ! bhagavAnAda - 'goyamA' ! he gautama / 'jallesAI dabAI' yallezyAni dravyANi 'pariyAhattA' paryAdAya kAla' 'kareha' karoti 'tallese upavajjara' tallezyeSu upapadyate, makRte dRSTAntayati- 'taMjaDA - teukhesesu vA' tadyathA tejolezyeSu yA, 'pahalese vA' padmalezyeSu vA bhavet 'jhukalesesa vA' zulaleyeSu vA bhavet sa vaimAnikadevayogyo jIva utpadyate / rayAvAloM meM utpanna hotA hai / aba gautama punaH prabhuse pUchate haiM ki 'jIve NaM bhaMte / je bemANiesa' he bhadanta ! jo jIva vaimAnika devoM meM 'ucavajjittae' utpanna hone ke 'bhavie' yogya hai 'se NaM bhaMte / ' he bhadanta | vaha 'kilesesu uvavajjai' kaisI lezyAvAloM meM utpanna hotA hai / taba isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki - 'goyamA !" he gautama! 'jallessAI dabvAI' aisA jIva jaisI lezyAvAle dravyoM ko 'pariyAittA' grahaNa karake 'kAlaM kareha' maratA hai ' tallesesu uvavajjaha vaisI lezyAvAloM meM vaha utpanna hotA hai / 'taM jahA' jaise- 'teulese su vA' tejolezyAvAloM meM, athavA ' pahalesesu thA ' padmalezyAvAloM meM, athavA 'sukaMlesesu vA' zuklalezyAvAloM meM vaha vaimAnika yogya jIva utpanna hotA hai | ? vakhate tejolezyAnA pariNAmavALA hoya che, te jIva marIne tennalezyAvALA jyetiSikamAM utpanna thAya che. azna - ' jIve NaM bhaMte ! je vaimANiesa uvavajjittae ' De lahanta ! ne va vaimAni devAmAM utpanna thavAne 'bhavie ' yogya hoya che, se NaM bhaMte ! kiM lesesu uvavajjai !' te lava, he mahanta devI bezyAvANAmAbhAM utpanna thAya che ? uttara- ' goyamA !' he gItabha ! 'jallesAI dabAI pariyAittA' me lava ne zyAvAjA dravyene atha urIne kAlaM karei ' bhara pAne che 'tallesesu uvavajjai' sevI zyAvANAmAbhAM utpanna thAya che. 943' teulesesuvA, pahalesesa vA, sukkalesesa vA ? te vaimAnika ruvAmAM utpanna thavAne yeAgya jIva teolephsAvALAomAM, athavA padmalezyAvALAeAmAM athavA zukalalezyAvALAeAmAM utpanna thAya che. Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3.3.4 sU04 jIvaparalokagamanasvarUpanirUpaNam 643 tejoThezyA, padamalezyA zuklalezyA ca, tatra prathamAstisraH kramazaH azubhatamAH, azubhatarAH, azubhAzca kintu caramA stisraH zubhAH, zubhatarAH, zubhatamAzca yodhyAH / etAsa cAdhAzcatasrolezyAH bhavanapativAnanyantarANAM bhavanti, AdhAstisro nairayikAnAm , jyotiSkadevAnAM vaimAnikena prathamadvitIyakalpavAsinAm ca tejolezyA, tRtIyacaturthapaJcamakalpavAsinAM caimAnikAnAM padumalezyA tataH parepo devAnAM zuklAlezyA, manuSyANAM tirazcAM ca paDapilezyAH sambhavanti __ tirazcAM madhye'pi pRthivyapavanaspatipu AdhAzcatasrolezyAH, tejo vAyuvikalenIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA' isa prakArase 6 chaha bheda kahe hai| inameM prathamakI 'kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA' ye tona lezyAe~ kramazaH azubhatama, azubhatara aura azubha hotI hai, tathA tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA ye tIna lezyAe~ kramazaH, zubha, zubhatara aura zubhatama hotI hai ina pUrvokta 6chaha lezyAoM meM AdikI cAra lezyAe bhavanapati aura vAnavyantara ina devoMke hotI hai / tathA-kRSNa, nIla, aura kApota ye tIna lezyAe~ nAraka jIvoMke hotI haiN| jyotiSka devoMke evaM caimAnika devoM meM prathama ditIya kalpavAsI devoM ke tejolezyA hotI hai| tIsare, cauthe aura pAMcave kalpameM rahane vAle devoMke padmalezyA hotI hai / inake vAda ke devoMke zuklalezyA hotI hai / manuSya evaM tiryazcoM meM chahIM lezyAe~ hotI hai / tiryaJco meM bhI pRthivI kAya, akAya, aura vanaspati kAya ina tIna kAyoM meM Adi kI cAra-kRSNa, nIla, kApota aura tejAlezyAe~-hotI haiN| tejaskAya, vAyukAya aura vikalendriya sazyA, (3) 4pAtozyA, (4) tanavezyA, (5) pAvezyA, (6)savezyA.' tebhAnI paDatI traNa lezyAo-kRSNalezyA, nIlaleyA ane kAtilecchA-anukrame azubhatama, azubhatara ane azubha che. tathA tejezyA, palezyA ane zukalezyA anukrame zubha zubhatara ane zubhatama che. pahelI cAra vezyAo bhavanapati ane vAnavyaMtara devemAM hoya che. kaNa, nIla ane kApata, e traNa lazyAo nAraka jIvamAM hoya che tiSka deva ane vaimAnika demAMthI pahelA ane bIjA ka95vAsI devAmAM tejezyA hoya che. trIja, cethA ane pAMcamAM ka95mAM rahenArA devomAM pAlezyA hoya che. ane tyAra pachInAM kapamAM rahenArA dezamAM zakalezyA hoya che. manuSya ane tiyAmAM chae cha lezyAo hoya che. pRthvIkAya, apakAya ane vanaspatikAya, e traNe kAryomAM pahelI cAra leyAo-kRSNa, nIla, kapota ane telazyA- hoya che. Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 642 .. bhagavatI bhojanaM nidrAM, karphaTIbhakSaNaM pi, pittavRdina kopamugIpati tathA lezyAyAH paramANayaH kapAyodayamudIpayanti, yathA ca majvaladagniH ghRtaprakSepaNa jAjvalyate tathA pANizarIrasthitalezyAparamANeyaH udabhUtAH santaH kapAyAna vizegarapeNodIpayanti, etAvatA yAvatkAlaM mANina legamAtramapi kapAyattistiti tAvatkAlameva vAM lezyAparamANavaH samudIrayanti, kapAyapatteH samalavinAze tu lezyAparamANavaH akimikarA eva bhavanti, aryAda lezyAparamANavaH avidha mAnAta kapAyAn notpAdayitumaInti, kinta, etepAM kAryantu kevalaM vidyamAnAnAM pAyAnAmeya samudIraNIkaraNam, etasyAzca paramANurUpalezyAyA zAstrakAraiH paibhedAH pratipAditAH-yathA kRSNalezyA, nIlaThezyA, kApotalezyA, pittako, aura pittakI vRddhi kopa-(krodha ko uddIpita karatI hai usI taraha se lezyAke paramANu kapAya ke udayako uddIpita karate hai / jaise prajvalat agni ghRtake prakSepa se adhika prajvalita ho uThatI hai usI taraha se prANIke zarIrameM sthita lezyAke paramANu udbhUta hokara kapAyoMkI vizeSa rUpase ghRddhi karate rahate haiN| isaliye jaba taka jIva meM leza mAtra bhI kapAyavRtti hai taba taka lezyAke paramANu usaM kapAya vRttiko uddIpita karate rahate hai / aura jaya kaSAya vRtti kA AmUlacUla-bilakula sarvathA vinAza ho jAtA hai tapa lezyAke paramANu sarvathA akizcitkara hI ho jAte haiM tAtparya yaha ki ve phira kaSAya ko utpanna nahIM kara sakate hai / ataH isase yaha jJAna hotA hai ki lezyAoM kA kArya kevala vidyamAna kapAyoM ko hI uddIpita karanekA hai / paramANu pa rUisa lezyAke zAstrakAroMne 'kRSNalezyA, dadhijana nidrAne, kAkaDIne AhAra pittane ane pittanI vRddhi krodhane uttejita kare che, evI ja rIte vezyAnA paramANuo kaSAyanA udayane uddIpita kare che. jevI rIte saLagatA agnimAM ghI nAkhavAthI te agni vadhAre prajavalita thAya che, e ja rIte prANInA zarIramAM rahelA lezyAnA paramANuo urdUSita thaIne kaSAyenI vizeSa pramANamAM vRddhi karatA rahe che. tethI jayAM sudhI jIvamAM lezamAtra paNa kaSAyavRtti rahelI hoya che tyAM sudhI lesthAnAM paramANuo te kaSAyavRttine uddIpita karatA rahe che. jayAre kaSAyavRtti tadana naSTa thaI jAya che tyAre lakSyAnA paramANuo paNa kaSAne uttejita karI zakatA nathI--eTale ke kaSAyane upanna karI zakatA nathI. A rIte e vAta siddha thaI jAya che ke vezyAo vidyamAna kaSAyane udIpita karavAnuM kAma kare che- ' paramANarUpa A lezyAnA zAstrakAroe nIce pramANe che bheda kahyA che- (1) kRSNalezyA, (2). nIla Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za. 3. u. 4 sU04 jIvaparalokagamanasvarUpanirUpaNam 643 tejolezyA, padamalezyA zuklalezyA ca tatra pathamAstisraH kramazaH azubhatamAH, azubhatarAH, azubhAca kintu caramA stisraH zubhAH, zubhatarAH, zubhatamAtha vodhyAH / etAsu cAdyAzcatasrolezyAH bhavanapativAnavyantarANAM bhavanti, AdhAstisro nairayikAnAm, jyotiSkadevAnAM vaimAnikena prathamadvitIyakalpavAsinAm ca tejolezyA, tRtIyacaturthapaJcamakalpavAsinAM vaimAnikAnAM padmalezyA tataH pareSAM devAnAM zuklAlezyA, manuSyANAM tirakSAM ca paDapilezyAH sambhavanti tirazcAM madhye'pi pRthivyapUvanaspatiSu AdyAzcatasrolezyAH, tejo vAyuvikale - nIlezyA, kApotalezyA, tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA' isa prakAra se 6 chaha bheda kahe hai| inameM prathamakI 'kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotazyA' ye tIna lezyAe~ kramazaH azubhatama, azubhatara aura azubha hotI hai, tathA tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA ye tIna lezyAe~ kramazaH, zubha, zubhatara aura zubhatama hotI hai ina pUrvokta 6 chah lezyAoM meM AdikI cAra lezyAe bhavanapati aura vAnavyantara ina devoMke hotI hai / tathA-kRSNa, nIla, aura kApota ye tIna lezyAe~ nAraka jIvoMke hotI haiM / jyotiSka devoMke evaM vaimAnika devoM meM prathama dvitIya kalpavAsI devoM ke tejolezyA honI hai| tIsare, cauthe aura pAMcave kalpameM rahane vAle devoMke padmalezyA hotI hai / inake bAda ke devoMke zuklezyA hotI hai / manuSya evaM tiryazcoM meM chahoM lezyAe~ hotI hai / tiryaznoM meM bhI pRthivI kAya, apkAya, aura vanaspati kAya ina tIna kAryoM meM Adi kI cAra-kRSNa, nIla, kApota aura tejolezyAe~ hotI haiN| tejaskAya, vAyukAya aura vikalendriya sezyA, (3) jyotalezyA, (4) teneozyA, (4) padmasezyA, (9) zuusasezyA.' temAMnI pahelI traNa lezyAe kRSkRlezyA, nIlaleyA ane kApAtalezyA-anukrame azubhatama, azubhatara ane azubha che. tathA teolezyA, padmalezyA ane zukalalesyA anukrame zubha zubhatara ane zuzrutama che. pahelI cAra lezyA bhavanapati ane vAnabhyaMtara dezamAM hoya che. kRSNu, nIla ane kApAta, e traNa laizyAe! nAraka jIveAmAM hoya che. cainaitika devA ane vaimAnika devAmAMthI pahelA ane khIjA kalpavAsI vezamAM teolezyA hAya che. trIjA, ceAthA ane pAMcamAM kalpamAM rahenArA devezamAM padmalezyA hoya che. ane tyAra pachInAM kalpomAM rahenArA devezamAM zukalalezyA hoya che. manuSyA ane tiya cAmAM chae cha lezyAe hoya che. pRthvIkAya, akAya ane vanaspatikAya, e no ayobhAM pahelI yAra tezyAma kRSNu, nIsa, ayota ane teleozyA- hoya che. Page #836 -------------------------------------------------------------------------- Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikATIkA za.3 u.4sU.4 jIvaparalokagamanasvarUpanirUpaNam 646 / nIlAyAH dazasAgaropamAH, palyopamAsaMkhyAtatamabhAgayuktAH, kApotyAH trisAgaropamAH palyopamAsaMkhyAtatamabhAgayutAH, tejasyAH dvisAgaropamAH, palyopamAsaMkhyAtatamabhAgayutAH, padamAyAH dazasAgaropamAH ekamuhartaJca, zuklAyA trayastriMzatsAgaropamAH, ekamuhUrtaJca / gatizcAdyAnAM tisRNAM, durgatiH antimAnAca timRNAM sugatiH, paralekotpattistu lezyAyA utpatterekamuhAnantaraM lezyAyA zvaramaikamuhUrtAtmAgeva bodhyA / uktaJcasavyAhiM lesAhiM paDhame samayammi saMpariNayAhiM, no kassa vi uvavAo parebhave atthi jIvassa, utkRSTa se kRSNalezyA kA sthitikAla ekamuharta adhika tetIsa sAgaropama pramANa nIla lezyAkA sthitikAla palyopama ke asaMkhyAtave bhAga sahita daza sAgaropama pramANa, kApota lezyAkA sthitikAla palyopamake asaMkhyAtaveM bhAga se yukta tInasAgaropamapramANa, tejo lezyAkA sthitikAla palyopama ke asaMkhyAta veM bhAga se yukta do sAgaropamapramANa, padmalezyAkA sthitikAla ekamuharta adhika dazasAgaropamapramANa, aura zuklalezyAkA sthitikAla ekamuhUrta adhika 33 tetIsa sAgaropamapramANa hai| AdikI tIna lezyAvAle durgati meM jAte hai / jIvakI parabhava meM utpatti, lezyAkI utpatti honeke eka muhUrtake bAda, yA lezyAke antima eka muhartake pahile hotI hai / kahA bhI hai-karake jo gAthAe~ kahI gaI haiM unakA sArAMza isa prakAra se haiki yadi lezyAe~ carama samayameM pariNata ho jAtI hai to usa samaya kRSNalezyAnI vadhAremAM vadhAre kALasthiti 33 tetrIsa sAgaropama karatAM eka adhika muhurta pramANunI che. nIla glezyAnI utkRSTa kALasthiti dasa sAgaropama karatAM palyopamanA asaMkhyAtamAM adhika bhAga pramANa che. te jalezyAne utkRSTa sthitikALa be sAgarepama karatAM pApamanA asaMkhyAtamAM adhika bhAga pramANa che. padmasyAne utkRSTa sthiti kALa dasa sAgarepama karatAM eka adhika muhUrta pramANa che. ane zukalezyAne utkRSTa sthitikALa 33 sAgaropama karatAM eka adhika muhUrta pramANa che. pahelI traNa lezyAvALA ja durgatimAM jAya che ane chelI traNa lezyAvALA cha sadagatimAM jAya che. lezyAnI utpatti thayA pachI eka muhurta bAda chavanI para bhavamAM utpatti thAya che. athavA te vezyAnA chellA eka muharta pahelA jIvanI parabhavamAM utpati thAya che. kahyuM paNa che-je lesyAo carama samayamAM pariNata thaI jAya che, te te samaye koI paNa Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 bhagavatIcaM "ndriyeSu ca AdhAstisrolezyA bhavanti evAso varNAtha kramazaH kRSNa-mIkapota-rakta-haridrAdravatpIta-zulA bhavanti, rasAzrAnantaguNAH kaTu-titaAmla-mAdhurya-madhura- svAdurUpAH santi / gandhAmAdhAmu tiTaSu durgandhAH varamAsu ca firey sugandhAH | sparzA mathamAsu tisRSu karkazAH, antimA ca tiSThaSu phomalAH, vRttapatra tAsAM kramazaH, krUratamA, krUratarA, karA, zubhA, zubhatarA, zubhatamAca, sthAnAni tAsAmasaMkhyAni, sthitikAlana tAsAM sarvAsAM jaghanyena ardhamuhUrtam, utkRSTatastu kRSNAyAH prayatrizatsAgaropamaH ekamuhUrtaHJca, jIva inameM AdikI kRSNa, nIla aura kApAta ye tIna lezyAe~ hotI hai / inakA varNa - lezyAoMkA varNa-kramazaH kAlA, nIlA, kabUtara ke raMga jaisA phApota, lAla aura haldIke jaisA. pIlA hotA hai / aura zuklezyAkA raMga sapheda hotA hai / rasa inakA anantaguNA kaTu, anantaguNA tikta, anaMtaguNA Amla, anaMtaguNA mIThA, anaMtaguNA madhura, aura anaMtaguNA svAda hotA hai / gaMdha inako AdikI tIna yAoM kI durgadha rUpa aura antima tInakI sugaMdharUpa hote hai / prathamakI tIna lezyAoMkA sparza karkaza, aura antima tIna lezyAoM kA mala hotA hai | prathamakI tIna lezyAoMkI vRtti kramazaH krUratama, ratara aura phara hotI hai, aura antakI tInakI zubha, zubhatara aura zubhatama hotI hai / ina saba lezyAoMke sthAna asaMkhyAta haiM / inakI sthitikA kAla sabakA jaghanya se antarmuhUrta hai, aura tejaskAya, vAyukAya ane vikalendriya jIveAmAM pahelI traNa vezyAo kRSNa, nIla ane kApota lesyA hoya che. laizyAene vaNa nIce pramANe che kRSNa lezyAnA raMga zyAma, nIla laizyAneA raMga nIla, kApota lezmAne raMga kabUtaranA jevA, tene vaizyAne raga lAla padmavezyAne rajhU pILA ane zukalalesyAnA raMga sapheda haiAya che. temanA rasa anukrame ata tagaNA kaDavA, anaMtagaNuM| turA, anatagaNA khAro, anu tagaNNA mIThA, atatagaNA madhura ane anaMtagaNuA svAdiSTa hAya che. temanI gaMdha kevI hAya che. pahelI traNa lezyAe dugaMdharUpa hoya che. ane chellI traNu sugaMdharUpa hoya che pahelI traNa lezyA ene spa` kaza hAya che ane chellI traNanA spaza` kemaLa heAya che. pahelI traNa lesyAonI vRtti anukrame, krUratama sphUrtara ane pUra heAya che, chellI traNa lezyAonI vRtti anukrame zubha, zubhatara ane zubhatama heca che. te badhI vezyAenAM asa khyAta sthAna che. te khaMdhI lezyAonA jadhanya ( ALamAM AdhrA ) kALa antamuhUtane che. . Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.4sU.4 jIvaparalokagamanasvarUpanirUpaNam 646 nIlAyAH dazasAgaropamAH, palyopamAsaMkhyAvatamabhAgayuktAH, kApotyAH trisAgaropamAH palyopamAsaMkhyAtatamabhAgayutAH, tejasyAH dvisAgaropamAH, palyopamAsaMkhyAtatamabhAgayutAH, padamAyAH dazasAgaropamAH ekamuhartaJca, zuklAyA trayastriMzatsAgaropamAH, ekamuhUrtaJca / gatizcAdhAnAM tisRNAM, durgatiH antimAnAJca tisRNAM mugatiH, paralekotpattistu lezyAyA utpatterekamuhartAnantaraM lezyAyA zvaramaikamuhUrtAtmAgeva bodhyA / uktaJcasabbAhi lesAhiM paDhame samayammi saMpariNayAhiM, no kassa vi uvavAo parebhave atdhi jIvassa, utkRSTa se kRSNalezyA kA sthitikAla ekamuhUrta adhika tetIsa sAgaropama pramANa nIla lezyAkA sthitikAla palyopama ke asaMkhyAtave bhAga sahita daza sAgaropama pramANa, kApota lezyAkA sthitikAla palyopamake asaMkhyAtaveM bhAga se yukta tInasAgaropamapramANa, tejo lezyAkA sthitikAla palyopama ke asaMkhyAta veM bhAga se yukta do sAgaropamapramANa, padmalezyAkA sthitikAla ekamuhUrta adhika dazasAgaropamapramANa, aura zuklalezyAkA sthitikAla ekamuharta adhika 33 tetIsa sAgaropamapramANa hai| AdikI tIna lezyAvAle durgati meM jAte hai / jIvakI parabhava meM utpatti, lezyAkI utpatti honeke eka muhartake vAda, yA lezyAke antima eka muhUrttake pahile hotI hai / kahA bhI hai-karake jo gAthAe~ kahI gaI haiM unakA sArAMza isa prakAra se haiki yadi lezyAe~ carama samayameM pariNata ho jAtI hai to usa samaya kRSNalezyAnI vadhAremAM vadhAre kALasthiti 33 tetrIsa sAgaropama karatA eka adhika muhUrta pramANunI che. nIla glezyAnI utkRSTa kALasthiti dasa sAgaropama karatAM palyopamanA asaMkhyAtamAM adhika bhAga pramANa che. tejalezyAne utkRSTa sthitikALa be sAgarepama karatAM padayApamanA asaMkhyAtamAM adhika bhAga pramANa che. padhalesyAne utkRSTa sthiti kALa dasa sAgarepama karatAM eka adhika muhUrta pramANa che. ane zukalezyAne utkRSTa sthitikALa 33 sAgaropama karatAM eka adhika muharta pramANa che. pahelI traNa vezyA vALA durgatimAM jAya che ane chelI traNa lezyAvALA cha sadgatimAM jAya che. lezyAnI utpatti thayA pachI eka mahata bAda jIvana para bhavamAM utpatti thAya che. athavA te lesthAnA chellA eka muharta pahelA jIvanI parabhavamAM utpati thAya che. kahyuM paNa che-je lesthAo carama samayamAM pariNata thaI jAya che, te te samaye kaI paNa Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - 644 "ndriyeSu ca ApAstisrolezyA bhavanti, etAso naNAMtra kramazaH kuSNa-bIsaphapota-rakta-haridrAvyavaspIta-zA bhavanti, ramAzAnantagaNAra kaTu-tilaAmla-mAdhuye-madhura-svAdurUpAH santi / gandhAbhAvAmu tispu durgandhAH, gharamAmu ca tirapu sugandhAH / sparzAdha prathamAsa tisaSu karkazAH, antimAsu pa tirapu phomalAH, rattayaca tAsAM kramamA kUratamA, RratarA, karA, zubhA, zubhatarA, zumatamAca, sthAnAni tAsAmasaMkhyAni, sthitikAlaca tAsAM sarvAsAM jaghanyena arghamuhUrtam , utkaetastu kRSNAyAH trayastriMzatsAgaropamaH ekamuhartA, jIya inameM AdikI kRSNa, nIla aura kApAta ye tIna lezyAeM hotI hai / inakA varNa lezyAoMkA varNa-kramazaH kAlA, nIlA, kabUtara ke raMga jaisA phApota, lAla aura haldIke jaisA. pIlA hotA hai| aura zuklalezyAkA raMga sapheda hotA hai / rasa inakA anantaguNA kaTu, anantaguNA tikta, anaMtaguNA Amla, anaMtaguNA mIThA, anaMtaguNA madhura, aura anaMtaguNA svAdu hotA hai| gaMdha inakI AdikI tona lezyAoM kI durgadha rUpa aura antima tInakI sugaMdharUpa hote hai / pradhamakI tIna lezyAoMkA sparza karkaza, aura antima tIna lezyAoM kA komala hotA hai / prathamakI tIna lezyAoMkI vRtti kramazaH krUratama, phUratara aura phUra hotI hai, aura antakI tInakI zubha, zubhatara aura zubhatama hotI hai / ina saba lezyAoMke sthAna asaMkhyAta haiM / inakI sthitikA kAla sayakA jaghanya se antarmuharta hai, aura tejaskAya, vAyukAya ane vikalendriya jemAM pahelI traNa vezyAo kRSNa, nIla ane kApota lesyA hoya che. leyAone vaNe nIce pramANe che-kRSNa vezyAne raMga zyAma, nIla glezyAne raMga nIla, kApota lesthAne raMga kabUtaranA jevo, tene lazyAne raMga lAla pAlezyAne raMga pILo ane zukalezyAno raMga sapheda hoya che. temane rasa anAme anaMtagaNa kaDo, anaMtagaNe tura, anaMtagaNe khAre, anaMtagaNe mITha, anaMtagaNo madhura ane anaMtagaNuM svAdiSTa hoya che. temanI gaMdha kevI hoya che? pahelI traNa leo dugadharUpa hoya che ane chellI traNa sugaMdharUpa hoya che pahelI traNa lezyAone sparza karkaza hoya che ane chelI traNane sparza kemaLa hoya che. pahelI traNa lezyAonI vRtti anukrame, sUratama sUtara ane krUra hoya che, chellI traNa lezyAonI vRAi anukrame zubha, zubhatara ane zubhatama heAya che. te badhI sthAonAM asaMkhyAta sthAna che. te badhI vezyAone jadhanya (ochAmAM oche) kALa antamuhUtane che. Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u. 4 . 5 anagAravikurvaNAnirUpaNam 647 bhavanaspatyAdInAntu yAH kAcidapi lezyAH AjIvAnaM samAnA eva viSThanti no kadAcit tajjIvane parivartante, kevalaM manuSyANAM tirathacitra lezyAH parivartante // 4 // mUlam - 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale apariyAittA pabhu vebhAraM pavayaM ullaMghettae vA, pallaMghettae vA ? goyamA ! no iNaTTe samaTTe, aNagAre NaM bhaMte! bhAviyappA vAhirae poggale pariyAittA pabhU vebhAraM pavayaM ullaMghettae vA, pallaM ghettae vA ! haMtA, pabhU, aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA ghAhirae poggale apariyAittA jAvaiyAI rAyagihe nagare ruvAI, evaiyAiM vikudvittA vebhAraM pavvayaM aMto aNuppavisittA pabhU samaM vA visamaM karettae, visamaM vA samaM karettae ? goyamA ! no iNahe samaTThe, evaM caiva viio vi AlAvago, NavaraM pariyAittA pabhU, kI mRtyu amuka eka nizcita lezyA meM hI hotI hai / parantu nairayiko kI evaM bhavanapatyAdika devoM kI jo koI bhI lezyA hotI hai vaha unake jIvana taka eka sI hI rahatI hai- badalatI nahIM hai / jisa lezyA meM ye vartamAna hote hai usa lezyA kA avasAna hone meM jaba eka muhUrta bAkI raha jAtA hai tabhI inakI mRtyu hotI hai / isa kadhana se yaha jJAta hotA hai ki manuSya aura tiryazcoMkI lezyA meM hI parivartana hotA hai / devoMkI lezyA meM nahIM // sU0 4 // che ke manuSya athavA tiryaMcAnuM maraNu amuka eka nizcita lephsAmAM ja thAya che. paNa nArakA ane bhavanapati Adi devenI je lephyA hoya che, te temanA jIvanaparyanta ekasarakhI ja rahe che--khadalAtI nathI. je lephsAmAM tee rahelA hoya che, te lezmAnuM avasAna thavAne jyAre eka muhUta khAkI rahe che, tyAre ja temanuM mRtyu thAya che. A kathanathI e vAta siddha thAya che ke manuSyA ane tiryaMcAno lezyAmAM ja parivartana thAya che-devAnI zyAmAM parivartana yatuM nathI. // sU. 4 // Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 samAhiM legAti parima samayammi saMpariNayAra, na vi phassa vi upavAbho paremave asyi jIvassa, ___ aMta muhucammi gae aMta mahattammi seee gheva' chesAhiM pariNagata jIvA gati paraloyaM " chAyA- no phasyApyupapAtaH parasminamave'sti jIvasya, sarvAmitezyAmiyarame samaye saMpariNatAmiH, nApi kasyApyupapAtaH parasmin bhave'sti jIvasya, antarmuharte gate, antarmuharte zepake caiva, lezyAmiH pariNatAbhiH jIvA gacchanti paralokam // etaca kevala manuSyANAM virathAzca vipaye bodhyam , nairayikAnAM devAnAM kisI bhI jIvamI parabhavameM utpatti nahIM hotI hai| isI prakAra samasta lezyAe~ antima samaya meM pariNata ho jAtI hai taba bhI kimI bhI jItra kI utpatti parabhava meM nahIM hotI hai| lezyAkI utpatti ho gaI ho aura usakA eka muharta vyatIta ho gayA ho taba yA lezyA kI samApti honekA eka muharta avaziSTa rahA ho taba jIvakA parabhava meM utpatti hotI hai / so yaha jo kathana hai vaha kevala manuSya aura tiryaJcoM ke vipaya meM kiyA gayA hai aisA jAnanA cAhiye kyoM ki unakI samasta jiMdagI taka eka hI lezyA nahIM rahatI hai| nimittavaza vaha prAyaH yadalatI rahatI hai| aba jaba unakI parabhavakI utpatti kA samaya AtA hai taba ve koI na koI aisI lezyA meM vartamAna hote haiM ki jisake sAtha unakA eka muharta to nikala hI gayA hotA hai / isakA tAtparya yaha hai ki manuSyo athavA tiryaJco jIvanI parabhavamAM utpatti thatI nathI. e ja pramANe je samasta lekSAo aMtima samAce je pariNata thaI jAya te paNa koI paNa jIvane parabhavamAM utpanna thavuM paDatuM nathI. vezyAnI utpatti thaI gaI hoya ane utpatti thayAne eka muhuta vyatIta thaI gayuM hoya tyAre athavA te lesthAnI samApti thavAne eka muha bAkI rahyuM hoya tyAre avanI parabhavamAM utpatti thAya che. A kathana manuSya ane tiryaMcAne anulakSIne karAyuM che tema samajavuM. kAraNa ke temanI AkhI jiMdagI paryanta eka ja lezyA rahetI nathI. manane AdhIna rahIne te badalAtI rahe che. have jyAre temane parabhavanI utpattine samaya AvI pahoMce che. tyAre teo kaIne kaI . evI lesthAmAM rahela hoya che ke jenI sAthe temanuM eka muhUta te vyatIta thaI gayuM hoya che. A kathananuM tAtparya e Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u. 4 sU. 5 anagAravikurvaNAnirUpaNam 647 bhavanaspatyAdInAntu yAH kAzcidapi lezyAH AjIvAnaM samAnA eva viSThanti no kadAcit tajjIvane parivartante, kevalaM manuSyANAM tirathacitra lezyAH parivartante // 4 // mUlam - 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale apariyAittA pabhR vebhAraM pavayaM ullaMghettae vA, pallaMghettae vA ? goyamA ! no iNaTTe samaTTe, aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale pariyAittA pabhU vebhAraM pavayaM ullaMghettae vA, pallaM ghettae vA ! haMtA, pabhR, aNagAreNaM bhaMte! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA jAvaiyAI rAyagihe nagare ruvAI, evaiyA vikuvittA vebhAraM pavvayaM aMto aNuppavisittA pabhu samaM vA visamaM karettae, visamaM vA samaM karettae ? goyamA ! no iNaTTe samaTThe, evaM ceva viio vi AlAvago, NavaraM- pariyAittA pabhU, kI mRtyu amuka eka nizcita lezyA meM hI hotI hai / parantu nairayiko kI evaM bhavanapatyAdika devoM kI jo koI bhI lezyA hotI hai vaha unake jIvana taka eka sI hI rahatI hai- badalatI nahIM hai / jisa lezyA meM ye vartamAna hote hai usa lezyA kA avasAna hone meM jaba eka muhUrta bAkI raha jAtA hai tabhI inakI mRtyu hotI hai / isa kathana se yaha jJAta hotA hai ki manuSya aura tiryazvoMkI lezyA meM hI parivartana hotA hai / devoMkI lezyA meM nahIM // 0 4 // che ke manuSyA athavA tiryaMcAnuM maraNu amuka eka nizcita lephsAmAM ja thAya che. paNa nArakA ane bhavanapati Adi devAnI je lephTa hoya che, te temanA jIvanaparyanta ekasarakhI ja rahe che-badalAtI nathI. je lephsAmAM tee rahelA hoya che, te lezmAnuM avasAna thavAne jyAre eka muhUta khAkI rahe che, tyAre ja temanuM mRtyu thAya che. A kathanathI e vAta siddha thAya che ke manuSya ane tiyA~cAno lempAmAM ja parivartana thAya che devAnI lempAmAM parivata na thatu nathI. // sU. 4 !! Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 bhagavatIko sanAhi chesAha parima samayammi saMpariNayArSi, na vi phassa vi uyayAmo paremave asthi nIvassa, ___ aMta muhutammi gae aMta muhattammi seee kSetra khesAhiM pariNa jIvA gacchati paraloyaM " chAyA- no kasyApyupapAtaH parasminabhave'sti jIvasya, saryAmirlezyAmiyarame samaye saMpariNatAmiH, nApi phasyApyupapAtaH parasmin bhave'sti jIvasya, antarmuharte gate, antarmuharte zeSake caitra, lezyAmiH pariNatAbhiH jIvA gacchanti paralokam // etaca kevalaM manuSyANAM tirathAca vipaye bodhyam, nairayikAnAM devAnAM kisI bhI jIvakI parabhavameM utpatti nahIM hotI hai| isI prakAra samasta lezyAe~ antima samaya meM pariNata ho jAtI hai taba bhI kisI bhI jIva kI utpatti parabhava meM nahIM hotI hai| lezyAkI utpatti ho gaI ho aura usakA eka muharta vyatIta ho gayA ho taba yA lezyA kI samApti honekA eka muhUrta avaziSTa rahA ho taba jIvakA parabhava meM utpatti hotI hai| so yaha jo kathana hai vaha kevala manuSya aura tiryazcoM ke vipaya meM kiyA gayA hai aisA jAnanA cAhiye kyoM ki unakI samasta jiMdagI taka eka hI lezyA nahIM rahatI hai| nimittavaza vaha prAyaH badalatI rahatI hai| aba jaba unakI parabhavakI utpatti kA samaya AtA hai taba ve koI na koI aisI lezyA meM vartamAna hote haiM ki jisake sAtha unakA eka muhUrta to nikala hI gayA hotA hai / isakA tAtparya yaha hai ki manuSyo athavA tiyecI jIvanI parabhavamAM u5rita thatI nathI. e ja pramANe je samasta lezyAo aMtima bace che pariNata thaI jAya te paNa koI paNa jIvane parabhavamAM utpanna thavuM paDatuM nathI. vezyAnI utpatti thaI gaI hoya ane utpatti thayAne eka muhUrta vyatIta thaI gayuM hoya tyAre athavA te lesthAnI samApita thavAne eka muhUrta bAkI rahyuM hoya tyAre avanI parabhavamAM upatti thAya che. A kathana manuSya ane tiryane anulakSIne karAyuM che tema samajavuM, kAraNa ke temanI AkhI jiMdagI paryanta eka ja lesyA rahetI nathI. nitine AdhIna rahIne te badalAtI rahe che. have jyAre temane parabhavanI utpattine samaya AvI pahoMce che. tyAre teo keIne koI evI lesthAmAM rahela hoya che ke jenI sAthe temanuM eka muhUrta te vyatIta thaI gayuM hoya che. A kathananuM tAtparya e Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za.3 u.4 sU.5 anagAravikurvaNAnirUpaNam 647 bhavanaspatyAdInAntu yAH kAzcidapi lezyAH AjIvAnaM samAnA eva tiSThanti no kadAcit tajjIvane parivartante, kevalaM manuSyANAM viracAcaiva lezyAH parivartante // sU0 4 // mUlam-'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale apariyAittA pabhU vebhAraM pavayaM ullaMghettae vA, pallaMghettae vA? goyamA ! no iNa? samajhe, aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale pariyAittA pabhU vebhAraM pavayaM ullaMghettae vA, pallaM ghettae vA ! haMtA, pabhU, aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA cAhirae poggale apariyAittA jAvaiyAiM rAyagihe nagare svAiM, evaiyAI vikuvittA vebhAraM pavvayaM aMto aNuppavisittA pabhu samaM vA visamaM karettae, visamaM vA samaM karettae ? goyamA! no iNahe samaTe, evaM ceva viio vi AlAvago, NavaraM-pariyAittA pabhU, kI mRtyu amuka eka nizcita lezyA meM hI hotI hai / parantu nairayiko kI evaM bhavanapatyAdika devo kI jo koI bhI lezyA hotI hai vaha unake jIvana taka eka sI hI rahatI hai-ghadalatI nahIM hai| jisa lezyA meM ye vartamAna hote hai usa lezyA kA avasAna hone meM jaya eka muhUrta bAkI raha jAtA hai-tabhI inakI mRtyu hotI hai / isa kathana se yaha jJAta hotA hai ki manuSya aura tiryazcoMkI lezyA meM hI parivartana hotA hai| devoMkI lezyA meM nahIM / sU0 4 // che ke manuSya athavA ticAnuM maraNa amaka eka nizcita lesthAmAM ja thAya che. paNa nArake ane bhavanapati Adi devonI je leya hoya che, te temanA jIvanaparyata ekasarakhI ja rahe che-badalAtI nathI. je lesthAmAM teo rahelA hoya che, te levAnuM avasAna thavAne jyAre eka muhUrta bAkI rahe che, tyAre ja temanuM mRtyu thAya che. A kathanathI e vAta siddha thAya che ke mana ane tiryaMcano lesthAmAM ja parivartana thAya che devenI lekSAmAM parivartana thatuM nathI. | sU, 4 it Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___648 mamavatIbaNe se bhaMte ! ki mAI vikRvai ? amAI vikuchaha ? goyamA ! mAI vikurvai, no amAI vikuvai, se keNaTaNaM bhaMte ! evaM bucai, jAtra -no amAI vikRvAi ! goyamA ! mAI NaM paNIaM pANa-bhoyarNa bhocA bhoccA vAmei, tassaNaM teNaM paNIeNaM pANa-bhoyaNeNaM advimijA bahalI bhavaMti, payaNue maMsa-sogie bhavaha, je viya se ahAvAyarA poggalA te viya se pariNamaMti,taM jahA-soI diyattAe, jAva-phAsidiyattAe, advi-advimija-kesa-maMsu-romanahattAe, sukattAe, soNiyattAe, amAyI NaM lUhaM pANa-bhoyaNaM bhoccA bhoccA No vAmei, tassaNaM teNaM lUheNaM pANa-bhoyaNeNaM ahi advimijA payaNu bhavaMti, bahale maMsa--soNie, je vi ya se ahAvAyarA poggalA te vi ya se pariNamaMti, taM jahA-uccArattAe, pAsavaNattAe, jAva-soNiyattAe, se teNaTeNaM jAva-no amAI vikubi| mAINaM tassa ThANassa-aNAloiyapaDikate kAlaM karei, natthi tassa ArAhaNA,amAI NaM tassa gaNassa Aloiya paDikaMte kAlaM kareiM,asthi tassa ArAhaNA, sevaM bhaMte sevaM bhaMte! ttiaasuu.5| - chAyAM-anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA vAhyAna pudgalAn aparyAdAya, prabhAra parvatam ullaGghAyitum vA, pralacayituM vAM ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, . :::.::. anagarivikurvaNAvaktavyatAvarNana- 'aNagAre *Na bhaMte bhAviyappA' ityaadi| . ; . sUtrArtha-(aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA cAhirae poggale apariyAittA pabhU vebhAra pavvayaM ullaM ghettae vA.pallaM ghettae vA 1) he bhadanta / T: viAi vana-- " .. .::.. - ... aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyaMppA tyAdi.. : . . ... . : sUtrA- (aNagAreNa bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale apariyAittA - - - - - - - ::.. mAna Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 sU.5 aNagAravikurvaNAnirUpaNam 649 anagAro bhadanta ! bhAvitAtmA bAhyAn pudgalAn paryAdAya prabhubhAraM parvatam ullayituM vA, maladdhayituM vA ? hanta, prabhuH, anagAro bhadanta ! bhAvitAtmA bAhyAn pudgalAna aparyAdAya yAvanti rAjagRhe nagare rUpANi, etAnti vikurvitvA vaibhAra parvatam anto'numavizya prabhuH samaM vA vipamaM kartum, vipamaM bhAvitAtmA anagAra yAhirI pudgaloMko nahIM grahaNa karake kyA vaibhAraparvatako ullaMghana karane ke liye samartha ho sakatA hai ? (goyamA! No iNaTe samaThe) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale pariyAittA pabhU vebhAra ullaMghettae vA) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra bAhirI pudgaloMko grahaNa karake kyA vaibhAra parvata ko ullaMghana karane ke liye samartha ho sakatA haiM? (haMtA pabhR) hAM gautama ! bhAvitAtmA anagAra vAhirI pudgaloM ko grahaNa karake vaibhAra parvatako ullaMghana karane ke liye samartha haiN| (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA, jAvayAI rAyagihe nayare khvAiM) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra bAhirI pudgaloM ko grahaNa nahIM karake jitane rUpa rAjagRha nagara meM haiM (evayAI viku. vittA) utane rUpoko vikriyA zakti se niSpannakara (vebhAraM pavvayaM vaibhAra parvatako (aMno aNuppavisittA) usake bhItara praviSTa hokarake kyA (samaM vA visamaM karettae) usa samabhAgavAle parvatako vipama pabhU vebhAraM pavvayaM ullaMghettae vA ?) : mahanta ! mAvitAtmA bhA2, mAranA pudgalene grahaNa karyA vinA, zuM vaibhAra parvatane oLaMgavAne zakitamAna che? (goyamA 1) he gautama ! (NoiNaDhe samaDe) me l yatu nathI. (aNagAre gaM bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale pariyAittA pabhU vebhAraM pavvayaM ullaMghettae vA?) mahanta ! bhAvitAtmA gAra, mAgha zasAna aDae zane, zumAra parvatane oLaMgavAne samartha che? (daMtA. 5) he gautama! bhAvitAtmA aNagAra mA pugatAna a prazane vaimA2 patana bhANI za che. (aNagAre NaM bhaMte ! bhaviyappA vAhirae poggale apariyAittA, jAvayAI rAyagihe nayare rUvAI, evayAI vikunvittA vebhAraM pancayaM aMto aNuppavisittA samaM vA visamaM karettae, visamaM vA samaM karettae pabhU?) 3 mahanta ! lAvitAtmA ma. gAra bAhya pudagalene grahaNa karyA vinA, rAjagRha nagaramAM jeTalAM rUpe che eTalAM rUpanuM vikriyAzakitathI nirmANa karIne, vaibhAra parvatamAM praveza karIne, tenA samabhAgene (samatala bhAgane) viSama karavAne tathA viSama bhAgone samatala karavAne zuM samartha che? Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 bhagavatI se te ! kamAI anas ? amAI vikuas ? goyamA ! mAI vikurvai, no amAI vikuvara, se keNaTTaNaM bhaMte ! evaM vuzcai, jAva -no amAI vikuvai ! goyamA ! mAI NaM paNIaM pANa-bhoyarNa bhoccA bhoccA vAmei, tassa NaM teNaM paNIeNaM pANa-bhoyaNeNaM aTTimijA bahalI bhavaMti payaNue maMsa-soNie bhavai, je viya se ahAvAyarA poggalA te vi ya se pariNamaMti, taM jahA- soiM diyattAe, jAva - phArsidiyattAe, aTThi aTThimiMja kesa-maMsu - romanahattAe, sukkattAe, soNiyattAeM, amAyI NaM chUhaM pANa-bhoyaNaM bhoccA bhoccA No vAmei, tassaNaM teNaM ThraheNaM pANa-bhIyaNeNaM aTTa aTThamijA paNu bhavaMti, vahale maMsa - soNie, je viya se ahAbArA poggalA te vi ya se pariNamaMti, taM jahA - uccArattAeM, pAsavaNattAe, jAva- soNiyattAe, se teNaTTeNaM jAva-no amAI aas | mAINaM tasa ThANassa-aNAloiyapaDikkaMte kAlaM karei, natthi tassa ArAhaNA, amAI NaM tassa gaNassa Aloiya paDikate kAlaM kareI, atthi tassa ArAhaNA, sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! tti/sU. 5 / chAyAM-anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA vAhyAna pudgalAna aparyAdAya, bhAra parvatam ullaGghayitum vA, malaGghayituM vAM 1 gautama ! nAyamarthaH samarthaH, Sr anagAravikurvaNAvaktavyatAvarNana- 'aNagAre NaM bhaMte bhAvippA' ' ityAdi / sUtrArtha - (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA 'pabhU vaibhAra phavvayaM ullaMghetae vA palla ghettara yA ? ) he bhadanta ! AguMgAranI, vikurvazAnuM vana aNagAre NaM bhaMte! bhAvippA tyAi ; h z y ........... 'sUtrArthI - (aNagAreNa 'bhaMte / bhAviyappA bAhirae poraMgale apariyAitA !! M Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za. 30 u. 4 mra. 5 aNagAravikutraNA nirUpaNam 651 asthimajjA balIbhavanti, pratanukaM mAMsa- zoNitaM bhavati, ye'pi ca tasya yathA cAdarAste'pi ca tasya pariNamanti tadyathA - zrotrendriyatayA, yAvan- sparzendriyatayA, asthi-asthimajjA - kezazmazru - roma - nakhatayA, zukratayA, zoNitatayA, amAyI rUkSaM pAn2abhojanaM bhuktvA bhuktvA no vamayati, tasya tena bhakSeNa pAna - bhojanena asthi asthimajjA pratanUbhavanti cahalaM mAMsa- zoNitam, pAna bhojanako ghRta Adi gariSTha padArthake mela se vikAzadAra bane hue AhAra ko - atipramANameM khA khA karake vamana karatA hai| (tassa NaM teNaM paNIpaNaM pANabhoyaNeNaM aTTi - aTTimiMjA, bahalI bhavaMti ) isase usa praNIta-gariSTha bhojana se usake hADa, hADakI majjA, dRDha-majavUna hotI hai (e maMsa soNie bhavai) mAMsa aura rakta pratanu hote haiM / (je viya se ahA vAyarA poggalA. te vi ya se pariNamaMti) tathA usa AhAra ke jo yathAvAdara pudgala hai, ve bhI usa usarUpase usake pariNata ho jAte hai (taMjA) jaise (soiMdiyattAe jAva phAsiMdiyattAe) zrotrendriyarUpa meM yAvat sparzanendriyarUpase (ahi, ahimiMja, kesa-maMsu romanahattAe, sukkattAe, soNiyattAe) asthirUpa se - hADarUpa se asthimajApa se, kezarUpaseM, imazrarUpase, romarUpa se nakharUpa se, viryarUpa se aura khUnarUpa se ve AhAra ke pudgala pariNamita ho jAte hai / ( amAyI NaM lUhaM pANabhoyaNaM bheoccA bhoccA No vAmei, tassa NaM teNaM mAyI-pramatta manuSya praNIta AhAra paiyane--dhI Adi snigdha padArthane upayoga karIne taiyAra resA ziDAzavANA AhArane- pUNa yA jAne vamana ure che. (tassaNaM teNaM paNIeNaM pANabhoyaNeNaM aTTi - aTThimiMjA bahalI, bhavaMtI ) te 12 te prazIta lonnanathI tenAM hAu bhane asthibhalla bhannbhUta ne che. (payaNue maMsa - soNie bhavai) ne tenuM mAMsa bhane rudhira pratanuM (yAta) mate he. (je triya se aho vAyarA polA, te vi ya se pariNamaMti) tathA tenA te ADAranA yathANAhara yugasoM che, tethe pazu te te use parita yaha laya e. (taMjahA prema : (sodiyattAe jAtra phAsiMdiyattAe ) te yugalo zrotrendriyarthI za urIne sparzedriya paryantanI pAye driyA 3ye paribhe che. (aTThi) aTThamiMja, kesa, - maMtu, roma, nahattAe, mukkattAe, soNiyattAe) tathA te bhADAranAM yugalA zAsthi3ye, asthimantlaiye. uzaiye, namadhye, zemaye, vIryazye bhane 3dhira3ye parizubhe che.. ( amAyaNaM lRhaM pANabhoyaNaM bheoccA bheoccA No vAmeha, tassaNaM Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 bhagavatImutre vA samaM kartum ? gautama / nAyamarthaH samarthaH evaM caitra dvitIyo'pi AlApakaH, navaram paryAdAya mathuH sa danta ! kiM mAyI vikurvate, amAyI vikurvate gautama ! mAyI vikurvate, no amAyI vikurvate, tata kenArthena bhadanta ! evam ucyate, yAvada-no amAthI vikurvate ? gautama | mAyI praNItaM pAnabhojana aarat vamayati, tasya tena praNItena pAna-bhojanena asthibhAgavAlA karaneke liye, (visamaM vA samaM karatee pabhU) athavA viSama bhAgavAle parvata ko samabhAga cAlA karaneke liye samartha ho sakatA hai ?) (goyamA ! No iNa sama) he gautama 1 yaha artha samarthanahIM hai / (evaM caiva vitio vi AlAyago, Navara-pariyAitA paMbhU) isI taraha se dvitIya AlApaka bhI kahanA cAhiye / vizeSatA yaha hai ki. pudugalokA grahaNa karake pahile kahe anusAra kara sakatA hai / ( se bhaMte ! kiM mAI vikuvva, amAI vikuvvaha ?) he bhadanta ! mAgo-pramatta manuSya vikurvaNA karatA hai, ki amAthi apramatta vikurvaNA karatA hai ? (goyamA) he gautama ! (mAI vikuvvadda no amAyi vikubvaha) jo manuSya mAyipramatta hotA hai vaha vikurvaNA karatA hai / amAha vikurvaNA nahiM karatA hai ( se keNaNaM bhaMte evaM bucai jAva no amAI vikuccara) he bhadanta mAyi manuSya vikurvaNA karatA hai amAyI apramatta manuSya vikurvaNA nahIM karatA aisA jo Apane kahA hai- so isameM kyA kAraNa hai ? (goyamA !) he gautama! (mAI NaM paNIyaM pANabhoyaNaM bhoccA bhocA vAmeha) mAyI-pramatta-praNIta (goyamA ! No Na samaTTe) he gautama! medhuM manI zastu nathI. bAhyayuddhasone aNu IrSyA sivAya te agAra se prabhArI zato nathI, ( evaM caiva vitio viAlAgo - varaM - pariyAitA pabhU ) me prabhA jIne AsA yA ahevA joie. vizeSatA eTalI ja che ke bAhyapudgaleAne grahaNa karIne te aNugAra e pramANe karI zubhvAne samartha che. (se bhaMte ! - kiM mAI vikubvar3a, amAI vikuvvara 2 ) De bhadanta ! mAthI aNugAra vidhruva NA kare che ke, amAya aNugAra vikaNA kare che? (goyamA !) gautama (mAI vikuvvai, no amAI, vikubbaI) bhAyI - prabhatta manuSya 4 vidurvASyA 4re che, amAyA - abhrabhakta bhanuSya vibhurNA 12tA - nathI. (se keNaTTeNaM bhaMte evaM buccai jAtra no amAI trikubbaI) ke lahUnta ! thA rakheM Apa evuM kaheA che ke mAthI manuSya vidhruva NA kare che, amAryA manuSya vikalaCNA karatA nathI ? (goyamA / ) ke gautama! (mAINaM paNIyaM pANabhoyaNaM bhoccA ( bhocA vAmei) f ; 1 1 , 1 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA. za. 3 u.4 2.5 aNagAravikurvaNAnirUpaNam 653 tasya ArAdhanA, amAyI tasya sthAnasya AlocitamatikrAntaH kAlaM karoti, asti tasya ArAdhanA, tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti // 5 // pUrvapakaraNasya devakriyApariNAmaparyavasAyitayA tadadhikArAd anagArarUpadravyadevapariNAmasUtrANyAha-'aNagAreNaM bhaMte ! ityAdi / gItamaH pRcchati he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'vAhirae poggale' bAhyAn pratikramaNa karatA hai-isa taraha vaha anAlocita apratikrAnta hokara kAla karatA hai| ataH (natthi tassa ArAhaNA) usake ArAdhanA nahIM hotI haiM (amAI NaM tassa ThANassa AloiyapaDikkaMte kAlaM karei, asthi tasma ArAhaNA, sevaM bhAte ! sevaM bhate! ti) amAyI apramatta manupya apanI bhUla bharI pravRtti kI AlocanA karatA hai, usakA pratikramaNa karatA hai| isa taraha vaha AlocanA aura pratikramaNa karatA hai| isa taraha vaha AlocanA aura pratikramaNa karake kAla karatA hai isaliye usake ArAdhanA hotI hai / he bhadanta ! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai-he bhadaMta ! vaha aisA hI haiN| isa prakAra kahakara gautama yAvat apane sthAna para baiTha gaye // 50 7 // pUrvaprakaraNameM deva aura lezyApariNAma inameM samApta ho cukA ataH isa ke bAda AyA huA yaha prakaraNa bhI usI adhikAra ke sambandha se vaimA hI hai isa prakaraNa meM bhaviSya meM devakI paryAya se utpanna hone vAle dravyadeva bhAvitAtmA anagAroM dvArA kiye gaye pudgala pariNAmo ko prakaTa karane ke liye sUtra kahe gaye hai-jo Avila pravRttinI AlecanA paNa karatA nathI, ane tenuM pratikramaNa paNa karatA nathI. mAza mAsAyana yA vinA tathA pratibhaeY 4aa vinA bhare cha, tethI (nasthi tassa ArAhaNA) tenA dvArA dharmanI mArAdhanA yatI nathI para virAdhanatar thAya che. (amAI NaM tassa ThANassa AloiyapaDikate kAlaM karei, asthi tassa ArAhaNA) samAyI-mapramatta manuSya pAtAnI bhUmarI pravRttinI mAtoyanA 42 cha ane tenuM pratikramaNa paNa kare che. A rIte te AlocanA ane pratikramaNa karIne kAla kare cha. tethI tanA dAsa bhanI mArAdhanA thAya che. (sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti) he bhadanta ! ApanI vAta taddana sAcI che. Ape A viSayanuM je pratipAdana karyuM che te yathArtha che. ema kahIne gautama svAmI mahAvIra prabhune vaMdaNa namaskAra karIne temane sthAne besI gayA. sU0 5 che pUrva prakaraNamAM deva ane lezyA pariNAmanuM nirUpaNa thaI gayuM che. A prakaraNamAM bhaviSyamAM devanI paryAe utpanna thanAra dravyadeva bhAvitAtmA mA dvArA 42vAmA bhAvasA pula pariNAmAne paTa 42vAna bhATe 'aNagAreNaM Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 tadyathA yespi tasya gathAvAdarAH pudgalAste'pi ca tasya pariNamanti, uccAratayA pravaNatayA, yAvada-zoNitanayA, sat tenArthena yAvat-no amAthI vikurvate, mAgI tasya sthAnasya anAlocitamatikrAntaH kAlaM karoti, nAsti laheNaM pANabhoraNe NaM ahi, ahimiMjA, payaNubhavati) amAyI apramatta to rUkSaM bhojana-gariSTha bhojana nahIM karatA hai, ataH aisA AhAra kara vaha camana nahIM karatA, isa rUkSa pAna bhojana se usake hADa, hADokImajjA, palie majabUta nahIM ho sakatI hai-matanu rahatI hai (pahale maMsa moNipa) mAMsa aura khUna usakA paDhajAtA hai / (je vi ya se ahA ghAgharA poggalA te viya se pariNamaMti) tathA usake usa AhAra ke jo yathAvAdara pudgala hote hai ve bhI usake pariNata ho jAte hai- (taMjahA ) unakA pariNamana kisa rUpa se hotA hai-isI bAta ko spaSTa kiyA jAtA hai (uccAratAe, pAsavaNattAe, jAca moNiyattAe) usa rUkSa AhAra ke jo yathAcAdara pudgala hote hai unakA pariNamana ucArarUpa se prasravaNa rUpa se yAvat raktarUpa se hotA haiM / (se teNaTTeNaM jAva nA amAyI vikuvvai) isa kAraNa he gautama! maiMne aisA kahA hai ki jo yAvat amAvI apramatta hotA hai vaha vikurvaNA nahIM karatA hai / ( mAINaM tassa ThANassa aNAloiyapaDita kAla kareha) mAyI puruSa apane dvArA Acarita pravRtti kI na AlocanA karatA hai aura na usakA teNaM laheNaM pANabhoyaNeNaM ahi, advimiMjA payaNu bhavaMti ) abhAyI manuSya te lUkhe| AhAra le che- ritu bheAjata letAM nathI. evuM bhAjana khAI khAIne te vamana karatA nathI, evA lUkhA bhejanathI tenAM asthi ane asthimajajA majabUta thatAM nathI. paNa te pratanu (pAtaLAM) rahe che, ( vahale maMsa soNie ) tenA zarIramAM mAMsa yAne sohI vadhI laya che. (je viya se aAvArA poggalA apramatta .. vaya se pariNamaMti) tenA te bhADAranA ne meM aAranA mahara puhagatI hoya che, te te bAhara yuddagasonuM parizramana nAze pramANe thAyaM he... (taMjahAM- uccArattAe, pAsavaNattAe, jAva seANiyattAe) te lUmA bhADAranA ne yathAmAhara puhagato hAtha hai tenuM unyAzzyai, asapathuzye yAvat 3dhira3ye pariyumana thAya che. (se teNaTTeNaM jAva no amAyI cikumbaI ) 3 gautama ! tero meM menuMdhu cheTu bhAyI-pramatta manuSya viduSIyA re che, abhAyI--apramatta manuSya vibhuvA urato nathI. ( mAINaM tassa orite aNAloya paDitaM kAlaM karei) bhAyI puruSa potAnA dvArA AyazvAmAM maga tI . - Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 4 mR.5 aNagAravikurvaNAnirUpaNam 656 unA' paryAdAya parigRhya 'vebhAraM pabvayaM' bhAra parvatam 'ullaMvettaevA' ullaGgayituM vA 'pallaMvettae vA' pralayituM vA ! 'pabhU' prabhuH samarthaH kim ! bhagavAna Aha 'haMtA, pabhU' hanta, prabhuH samarthaH / punaH gautamaH pRcchati 'aNagAreNa bhaMte / he bhadanta ! anagAra khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'vA. hirae poggale' yAkhAn pradgalAn 'apariyAittA' aparyAdAya 'jAvaiyAI se pUchate haiM ki he bhadanta bhAvitAtmA anagAra bAhya pudaloMko vaikriya pudagaloMko grahaNa karake kyA 'vebhAraM pavyayaM ullaMghettae' vaibhAra parvatako ekavAra ullaMghana karane ke liye 'palaMghettaevA' yAravAra ullaMghana karaneke liye 'pabhU samartha hotA haiM ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki'haMtA pabhU' hAM, gautama samartha ho sakatA hai| tAtparya yaha hai kivaibhAra jaise vizAla parvata kA ullaMghana pralaMghana audArika zarIra se to ho nahIM sakatA, usake ullaMghana pralaMghana karane ke liye vaikriya zarIra cAhiye-vaikriya zarIrakA nirmANa, audArika pudgaloM se hotA nahIM vaikriya pudgaloM se hI hogA-ataH kAI bhAvitAtmA anagAra bAhara ke caikriya pudgaloM kA grahaNa karake hi vaikriya zarIra nirmANadvArA vaibhAra parvata kA ullaMghana karane meM samartha ho sakatA haiM aisA gautama ke liye prabhune kahA hai / ava gautama punaH prabhu se pUchate hai ki 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA' he bhadanta ! kAI bhAvitAtmA anagAra 'yAhirae' vaikriya zarIra ke nirmANa karane vAle 'poggale' . he bhadanta ! bhAvitAbhA aNugAra bAhya pudagalone--vaikriya pudugalone grahaNa karIne, zuM 'vabhAraM pavvayaM ula ghettae palaM cettae vA pa sAra parvatane me pAra. oLaMgavAne athavA aneka vAra esagavAne samartha che kharo? uttara- 'haMtA pabhUlI, gautama / te pramANu 42 zavAne te samartha mane che. kahevAnuM tAtparya e che ke bhAra jevA parvatane ekavAra ke anekavAra oLaMgI zakavAnuM kArya audArika zarIrathI te thaI zakatuM nathI. te mATe te vaikriyazarIranI jarUra paDe che vakriya zarIranuM nirmANa audArika pudagalothI thatuM nathI, paNa kriya paddothI ja thAya che. tethI koI bhAvitAtmA aNagAra bahAranA vaikriya pugalone grahaNa karIne ja vaikriyazarIranuM nirmANa karIne vaibhAra parvatane oLaMgI zakavAne:zakitamAna bane che. prazna-, "aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA' 3 mahanta ! bhAvitAtmA bhe||2, 'vAhirae poggaleapariyAittA' yi zarIranu ni 42 / 21 mA Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI - - 654 pudgalAra godAriphazarIraminnAn kriyapugalAna 'aparipAitA' aparyAdAra aparigRha 'vemAra pancayaM mAraM parvataM mAranAmayaM rAmagRhakIDAparvatA 'ullaMghettae vA' ullayituM yA? ekabAram 'palaMghetA vA malahayituM vA aneka bAra 'pabhU' prabhuH samarthaH kim ? bhagavAnAha-'yo iNaDhe samajhe' nAyamarthaH samartha naivaM bhavitumarhati, bAvakriyapudgalaparigrahaNaM binA vekiyakriyayA evaM kartuma zakyatvAt / tadevAha-'maNagAre NaM bhaMte ! gautamaH pRcchati he madanta ! anagAra khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'bAhirae pAgale bAdhAna pudgalAn 'pariyA isa prakAra se hai-aNagAre NaM bhate' ityAdi / gautama prabhu se pUcha haiM ki bhadanta ! jo 'bhAviyappA aNagAre bhAvitAtmA anagAra haiM vaha 'bAhirae poggale' pAhirI pudgaloM ko arthAt-audArika zarIra se bhinna kriyapudgaloko 'apariyAittA' vinA grahaNa kiye 'vebhAra pavayaM vaibhAra isa nAma ke parvata ko jo ki rAjagRha nagarakA krIDA parvata hai 'ullaMghettae pA' eka bAra ulaMghana karane ke liye 'palaMvetta pavA' athavA aneka bAra uhaMdhana karane ke liye 'pabhU' samartha hai kyA ? isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki-'goyamA' he gautama! No iNaDhe mama?' yaha artha samartha nahIM-arthAt aisI bAta nahIM hai, kyoMki jabataka yAya-vaikriya pudgalau kA grahaNa nahIM kiyA jAyagA taba taka vaikriyazarIrake nirmANa hone rUpa kriyAkA honAhI nahIM ho sakatA hai| isIyAtako Ageke sUtra dvArA prakaTa kiyA jAtA hai: (aNagAreNaM bhaMte bhAviyappA bAhirae poggale pariyAhattA) gautama prabhu mate tyA sUtrI 2yA - gautama svAmI mahAvIra prabhune pUcha8'bhAviyappA aNagAre' 3 gra! alqacet A2 'vAhirae poggale'. mA pavana mohAri4 zarIrathI jinna Yeala 'apariyAIttA' prala yA vinA, 'vebhAre pavvayaM mAra tane (vamA2 paMta nAranA dIpita cha.) 'ulaMghettae vA, me pAra pAne athavA 'pala dhecae' bhane vAra oLaMgavAne zuM "nU samartha che kharAM? " ta2~ gAyamA ! jo iNa? samahe' 3 gautama ! bheganatu nathI. 412Y jyAM ke sadhI bAda ghakriya pudagalone grahaNa karavAmAM na Ave tyAM sudhI vaizirIranuM nirmANa thavAnI kriyA ja saMbhavI zakatI nathI. e ja vAtane have pachInA sUtra dvArA prakaTa karavAmAM Ave che. te prazna- 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA. vAhirae poggale pariyAittA' Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 sU.5 aNagAravikurvaNAnirUpaNam 657 dvitIyo'pi AlApako bhaNitavyaH tathA ca 'anagAraH khallu bhadanta ! bhAvitAtmA bAhyAn pudgalAn, paryAdAya yAvanti rAjagRhanagare rUpANi, etAnti vikurvitvA vaibhAraM parva tam anto'nupravizya prabhUH samaM vA vipamaM katuM, vipamaM vA samaM kartum ?' iti dvitIyAlApakAkAro bodhyaH, atra vizeSatAmA 'Navara-pariAittA pabhU' navaram-ayaM vizeSaH punaretAvAneva yat vAhyapudgalAn paryAdAyaiva uktaparvataM tathA kartuM samarthaH iti ? gautamaH punaH pRcchati-se bhaMte kiM mAI vikubai ?' he bhadanta ! sa bhAvitAtmA anagAraH kim mAyI AlAvago' isI taraha kA dvitIya AlApaka bhI kahanA cAhiye arthAt-he bhadaMta ! bhAvitAtmA anagAra bAhya pudgaloM ko grahaNa karake, rAjagRha nagarameM jitane bhI pazu pakSI manuSya Adi ke rUpa haiM utane rUpoM ko vikurvaNA karake vaibhAra parvata ke bhItara ghusakara use samasthAna meM vipamasthAnavAlA, aura vipamasthAna meM samasthAnavAlA banA sakane ke liye samartha hai kyA? aisA dvittIya AlApaka kA AkAra jAnanA cAhiye / isameM vizeSatA prakaTa karane ke liye prabhu kahate haiM ki 'NavaraM pariyAittA pabhU' tAtparya isakA yahI haiM ki isa dvitIya AlApaka meM itanI hI vizepatA haiM pUrvokta anagAra bAhya pudgaloM ko grahaNa karake hI ukta parvata ko uparyukta rIti ke anusAra kara sakatA hai| aba gautama punaH prabhu se pUchate haiM-ki he bhadanta ! Apane jo aisA abhI kahA haiM ki bAhya pudgaloM ko grahaNa karake hI bhAvitAtmA anagAra vaibhAra parvata ko samasthAna meM viSamasthAnavAlA aura viSamasthAna meM samasthAnavAlA kara sakatA hai-so aisA karanevAlA anagAra mAyI hotA hai ki amAyI hotA hai yahI bAta evaM ceva viDao vi AlAvago me 4 prabhArI bhI mAlA54 55 Da! joIe. te bIje AlApaka e pramANe banaze- he bhadanta! bhAvitAtmA aNagAra, bAla pudagalone grahaNa karIne, rAjagaha nagaramAM jeTalAM pazu, pakSI, manuSya Adi rUpa che eTalAM rUpanI vimurvaNu karIne, vaibhAra parvatanI aMdara praveza karIne, tenA samatala bhAgene viSama banAvavAne tathA viSamabhAgone samatala banAvavAne zuM samartha che? sA mAlA54mA 2 vizeSatA cha ta matAvAne bhATa sUtra2 43 cha 'NavaraM pariyAittA pama' hevAnu tAtparya se chete bhaemA2 mAbapugasAne aDaera karIne ja upara kahyA pramANe karI zake che. have gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che , 'se bhaMte ! kiM mAI vikubai ? amAI vikunbai ?' 3 mahanta ! meg Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 . . . madatIne pAvanti yatparimANAni 'rAyagihe nayare rAjagRhe nagare 'rUvANi' rUpANi manuSya pazupakSyAdirUpANi vartante 'evaiyAI' etAvanti tAvadrUpANi 'vikRvitA' vikRrvitvA phriyANi kRtvA 'vebhAra pavyayaM vaibhAra parvatam 'aMto aNuppavisittA' antaH anupavizya bhArasyaiva madhye pravizya 'samaMvA' samasthalaM vA parvataM bhAram 'visama vipamam 'karettae' phatuma, 'visama vA sama viSamanimnonnataM yA samaM sarala 'karettae' phatum ? 'pabhU' prabhuH samarthaH kim ? bhagavAn Aha-goyamA ! no iNahe sama?' he gautama ! nAyamarthaH samarthaH, naivaM bhavitumarhati, bAyapudgalAn aparigRhya noktaparvataM sama viSamaM viSamaM yA samaM kartuM samarthaH 'evaM ceca viio vi AlAyago' evaMcaiva uktarItyA ca vaikriya pudgaloko apariyAittA' grahaNa nahIM karake 'jAvaiyAI rAyagihe nayare khvAI' jitane bhI rAjagRha nagarameM pazu pakSI manuppa ke rUpa hai 'ebaiyAI' itane rUpAMkI 'vikuvittA' vikurvaNA karake 'vebhAraM pavvayaM vaibhAra parvata ke 'aMto' bhItara 'aNuppavisittA' praveza karake 'samaM vA visamaM karettae visamaM vA samaM karettae pabhR' samasthAna. vAle usa vaibhAra parvata kA vipamasthAnayAlA karane ke liye, aura viSamasthAna ko samatala karane ke liye samartha hai kyA? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki 'goyamA' he gautama ! jo iNahe samaThe' yaha artha samartha nahi. hai arthAt vaha bhAvitAtmA anagAra aisA nahIM kara sakatA hai / tAtparya yaha ki-bAyapudgalokA grahaNa kiye vinA vaha bhAvitAtmA anagAra usa vaibhAra parvatakA samasthala meM viSamasthalavAlA aura viSama sthalameM samasthalavAlA nahIM kara sakatA haiM / kAraNa ki caikriya , zarIrase hI aneka bhinna rUpoMkA nirmANa hotA hai| 'evaMveva viDao vi vaiThiya putI ! yA vinA, 'jAvaIyAi rAyagihe nayare khvAI 2004 nAbhATa pazu, pakSI mane manuSyana 31 // cha 'evaiyAI vikuvyittA' bheTamai ponI vie| 4zane, 'vebhAraMpavayaM' HER patanI. 'aMto' ma2 apavisittA' praveza parIne, 'samaM vA visamaM karettae visamaM vA samaM karettae Tw . samatala sthAnavALA tenA bhAgane viSama sthAnavALA karavAne, ane viSama sthAnane samatala karavAne zuM samartha che? uttara- 'goyamA ! 'No iNahe samajhe' mAvitAmA 2 mA padagalone grahaNa karyA vinA evuM karavAne samartha nathI. kAraNa ke kiya- zarIrathI ja aneka judAM judAM rUpAnuM nirmANa thAya che. dareka-zarIrathI evuM thaI zakatuM nathI. Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TI. za. 3 u.4 sU.5 anagAravikurvaNAnirUpaNam 659 tyarthaH / bhagavAn tatra kAraNamAha-'goyamA ! mAINa' ityAdi / he gautama ! mAyI khalu sakaMpAyaH pramattaH 'paNIyaM' praNItaM sarasaM niHpyandamAnavRtAdisnigdhavindu yutam 'pANa-bhoyaNaM' pAna-bhojanam 'bhogA bhoccA' bhuktvA bhuktvA paunaH punyena bhuvA 'vAmeti' bamayati vamanaM karoti varNayalAdhartha bhuktasnigdhabhojanAnu. sAraM virecanaM vA karoti, tada vamanaM virecanaM yA mAyikavihitatvAt vikriyA svabhAvaM bhavati, evaM caipriyakaraNamapi yodhyam / tassa NaM teNaM' tasya khalu mAyino bhAritAtmano'nagArasya tena upayuktena 'paNIeNaM' praNItena snigdhena 'pANabhoyaNeNaM' pAna-bhojanena 'ahi-advimijA' asthi-asthimajjA asthIni. Apa kisa kAraNase karate hai| isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki-'goyamA' he gautama ! mAINaM paNIyaM pANabhoyaNaM bhocA bhocA yAmei' mAyI jo anagAra hotA hai arthAt-kapAyasahita pramatta jo sAdhu hotA hai vaha praNIta-sarasa-pAna bhojana ko ki jisameM ghRtAdi snigdha padAdhoM kI bude TapakatI rahatI hai aura jo una snigdha padArthoM se tarala-cikanA banA rahatA hai khAte hai aura adhika khAtA hai aura phira camana karatA hai athavA varNavala Adike nimitta bhukta usa snigdha bhojanake anusAra virecana karate haiM vaha vamana athavA virecana mAyika dhArA vihita hone ke kAraNa vikriyA svabhAvarUpa hotA hai / ataH isa prakArase isameM mAyI anagAra meM vaikriya karaNatA jAnanI caahiye| 'tassa NaM teNaM paNIyaM pANabhoyaNeNaM' usa praNIta pAna bhojanadvArA usa bhAvitAtmA mAyI anagAra kI 'ahi, ahimijA' iliyAM, haDDiyoMkI majjA-cI, 'yahalI bhavaMti' saghana ho jAtI hai / tAtparya yaha hai ki aNagAra ja vimurvaNA kare che, amAthI vimurvaNa karatuM nathI ? tene uttara ApatA bhahAvIra prabhu 43 cha-'goyamA ! gautama! 'mAINaM paNIya pANabhoyaNaM bhoccA bhocA cAmeDa' bhAyI mA2-4pAyayuta pramatta sAdhu prahAta (sarasa) lAna ane piya le che. te bhejana ghI Adi snigdha padArthamAMthI banAveluM hoya che. temAMthI ghI TapakatuM hoya che. evA cikAzadAra padArthone khUba khAI khAIne teo vamana kare che. athavA varNa, baLa Adina nimitte khAvAmAM Avela te bhejanane gya vivecana kare che vamana athavA virecana mAyika dvArA vihita hovAne kAraNe vikriyA-vabhAvarUpe sAya che. tathA mA re tana bhAyI mAnI vig samAvI . 'tassa NaM teNaM paNIyaM pANabhoyaNeNaM, te tela mAra dAsa te lAvitAmA bhAyI mAnA 'ahi advimijA pahalI bhavaMti' galiya gane masthima (A ) Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 658 bhagavatI mAyAvI makapAya: pragata ityarthaH tayAcA mAgAzabdenopalakSaNatvena kropamAnalobhAnAM parigrahaH vikurvate ? 'amAI amAgI yA amAyAvI vA apramattaH vikubaI' cikurvate ? bhagavAnAha-'gAyamA ! mAI vikubaI' he gautama ! mAyI kapAyavAn pramatto bhUtvA anagAraH vikurvate 'no amAI vikubaI' no amAyI apramattaH anagAro vikurvate vikurvaNAM kartumarhati / gautamamtatra kAraNa pRcchati-'se keNaNe bhaMte ! ityaadi| he bhadanta ! tat kenArthena kena hetunA evam-uktamakAreNa 'bui' ucyate 'jAva-no amAI vikunnaI' yAvat 'no amAyI vikurvate, yAvatkaraNAt mAga vikurvate iti saMgrAhyam / mAyI mamAdI'se bhaMte ! kiM mAI vikubaI ? amAyI vikumvaI' isa sanna pATa dvArA prakaTa kI gaI haiN| mAyI zabda kA artha kapAyayukta anagAra AtmA -jise saiddhAntika paribhApA meM pramatta kahA gayA hai| yahAM mAyA zabda upalakSaNarupa hai-isase krodha mAna aura lobha kapAyoM kA bhI grahaNa ho jAtA hai| amAyI zabdakA artha kapAyarahita anagAra AtmA hai / jise saiddhAntika paribhASA meM apramatta kahA gayA hai| prabhu isakA uttara dete hue gautama se kahate haiM ki 'goyamA' he gautama / (mAyI-vikubdhaha) mAyI-kapAyayukta anagAra pramatta hokara vikriyA karatA hai 'no amAyI' apramatta anagAra vikurvaNA nahIM karatA hai| he gautm| isa viSayameM kAraNa jAnane kI icchAse 'se keNaNaM bhaMte' ityAdi isa prakAra pUchate hai ki he bhadanta ! mAyI anaMgAra hI vikuNA karaneke yogya hai-amAyI anagAra nahIM. aisA mAyI aNagAra kare che ke amAyI aNagAra kare che? eTale ke bAhya pagalone grahaNa karIne, aneka vaithirUpanuM nirmANa karIne, uparyukata kArya karanAra aNugAra mAthI hoya che, ke amAyI hoya che ? "mAyI" zabdane artha kaSAyukata aNagAra AmA che-jene zraddhAntaka paribhASAmAM "pramatta kahe che. ahIM "mAyI" zabda upalakSaNarUpa che. tenA dvArA krodha, mAna ane lobharUpa kaSAyane paNa caNa karAya che. kaSAya rahita aNagAra AtmAne "amAthI aNagAra kahe che. tene raddhAnika paribhASAmAM apramatta kahe che. GOR-- 'goyamA ! gItama! 'mAyI vikubaI mAyI.. pAyayuta mAra-prabhAta mAra piyA re cha. 'no amAyI' sabhAyI-mapramatta mAra vikavaNa karato nathI. tenuM kAraNa jANavA mATe gautama svAmI nIce prazna pUche che'se keNaNaM bhaMte | UAll. BHER! 5 24Ara me / ch| bhASI Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za.3 u.4 sU.5 aNagAravikurvaNAnirUpaNam 661 pariNamanti anyathA zarIradADharyAsaMbhavAt tathaiva 'ahi-ahi miMja kema maMmu-roma-nahatAe' asthi-asthimajA-keza-umazru-roma-nakhatayA asthyAdi-nakhAntaM tattadavayavarUpeNa 'muphattayA' zukratayA vIryatayA 'soNiyattAe' zoNitatayA lohitarUpeNa _ 'pariNamaMti' pariNamanti praNItAhArapudgalA ityarthaH yAvatkaraNAt cakSurghANarasanendriyANi saMgrAhyAni / amAyinaH apramattasya taduviparItamAha-'amAINaM' amAyI khalu apramatto'nagAraH 'lUha' rUkSam asnigdham ghRtAdisneharahitam 'pANa-bhoyaNaM' pAna-bhojanam 'bhocA bhocA' bhuktvA bhuktvA 'No vAmeI' no bamayati kapAyasparzanaindriyarUpa se pariNata hote rahate hai isase usakI sparzana indriya caliSTha aura apane kAryameM antataka kAryakSama banI rahatI hai| isI kAraNa usake zarIrameM vizepa dRDhatA rahatI hai| nahIM to aisI dRDhatA nahIM o sktii| 'aTTi aDimiMjakesa-maMsu-roma-nahattae' jisa taraha usake gRhIta maNIta bhojanake pudagala asthi aura asthimajjAke rUpameM pariNata hote hai usI prakAra se ve kezake rUpameM, zmazruke rUpameM, romake rUpameM aura nakhoM ke rUpameM bhI pariNata ho jAte haiN| sukkattayA' vIryake rUpameM bhI pariNata ho jAte hai / 'soNiyattAe' khUnake rUpameM bhI pariNata ho jAte hai| yahAM yAvat zabda se 'cakSu, ghrANa aura rasanA' ina tIna indriyoMkA grahaNa huA hai| aba amAyI jo bhAvitAtmA anagAra hotA hai-usake yaha bAta nahIM hotI hai-yahI batAyA jAtA hai.'amAI NaM lUhaM pANabhAyaNeNaM bhocA bhAcA No vAmei' jo amAyI bhAvitAtmA anagAra hotA hai vaha dhRtAdisneha phAsidiyattAe' els nedriya3the, 24 prANendriya the, eals svAhandriya 33 ane keTalAka sparzanendraya rUpe pariNamyAM kare che. tethI tenI sparzendriya paryatanI Indriye baliSTha ane pita pitAnA kAryamAM anta paryata kAryakSama banI rahe che. tethI tenuM zarIra vadhAre baLavAna hoya che-nahIM te zarIramAM evuM baLa saMbhave nahIM. ahi, advimiMja, kesa, maMsu-roma, nahattAe' te bhAyI magAre sImA prahAta AhAranA pudagalo jema hADa ane cabarUpe pariName che, tema te pugalo keza machu, zama mane nama3the para parizmatA 2 cha, 'mukkattayA' vAya32 para parizmatA 2 cha bhane 'soNiyattAe' rudhi235 55 pariNamatA 27 . 2 mamAthI bhAvitAtmA aNagAra heya che, temanI bAbatamAM e pramANe banatuM nathI e vAta sUtrakAra nIcenAM sUtrA dA 42 42 cha- 'amAINaM lUhaM pANabhoyaNeNa bhoccA bhoccA No vAmeDa' amAthI bhAvitAtmA aNagAra ghI Adi snigdha padArthothI rahita lUkho AhAra le che, Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 bhagavatIsa tathA asthi sthitamajAna, asthisthita vastuvizeSaH, 'bahalI bhavati' balIbhavanti sanA bhavanti maNItabhojanasAmarthyAt 'tathA payaNupa' matanukaM matalaM 'maMsa-soNie' mAMsazoNitaM bhavati, 'je viya se' ye'pi na tasya pAnabhojanasya 'ahA vAyarA' yathAvAdAH yathocita pAdarAH sthUlamAyAH ' poggalA' pudgalAH AhArapudgalA bhavanti 'te triya se' te'pi ca tasya pAna - bhojanasya pudgalAH 'pariNamaMti' vakSyamANarItyA tattadrUpeNa pariNamanti 'taM jahA' tadyathA pariNamanamakAramAha- 'soiMdiyattAe' zrotrendriyatayA karNendriyarUpeNa 'jAtra - phAsiMdiyattAe' yAvat sparzendriyatayA yAvat-sparzendriyarUpeNa * mAyI bhAvitAtmA anagAra jo gariSTa bhojanakA AhAra karatA hai usa se usakI asthiyAM aura asthiyoMkI carbI bahuta dRDha evaM saghana thana jAtI hai / yaha bhojana yadi use kadAcit paripakka nahIM hotA hai to vaha aisI auSadhi AdikA prayoga bhI kara letA hai ki jisase vaha saba acchI taraha se usako paca jAyA karatA hai / 'payaNue maMsasoNie' mAMsa aura zoNita- khUna isake saghana nahIM ho pAte haiM. patalI avasthAmeM rahate haiM / tathA - 'se' usa gRhIta pAna bhojana ke 'je vi ya ahA vAparA poggalA' jo bhI yathA bAdara AhAra pudgala hote hai 'te viya se' ve bhI usa mAyI bhAvitAtmA anagAra ke 'pariNamaMti' bhinnara rUpase pariNata hote rahate haiM / usa praNIta pAna bhojanake kitaneka pudgala 'soiMdiyattAe' usakI zrotrendriya ke rUpameM pariNata hote rahate hai, isa se usakI zrotrendriya baliSTha aura apane kArya pUrNataH kSama banI rahatI hai / kitaneka usa AhAra ke pudgala ' jAva phAsiMdiyattAe ' yAtrat saghana khanI jAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke mAryo bhAvitAtmA aNugAra je sarasa ane snigdha AhAra le che, tenA dvArA tenA hADakAM ane cakhI ghaNAM majabUta ane saghana banI jAya che. kadAca tene te bhejana pace nahI te te evI auSadhine upayoga 1re cheDe tenA dvArA te lAlana sArI rIte pathI laya che. 'payaNue maMsaseANie' tenuM mAMsa ane lohI saghana thatAM nathI paNu pAtaLAM paDe che. se" teNe grahaNa karelA lonanA 'je. vi ya ahA vAyarA poggalA' ne ne yathAmAhara mAhAra cudagala hoya 'tetriya se pariNamaMti' te AhAra goya he rahe, parizumaMtA rahe , che. te praNIta lobhananA DeTA lo' 'soiMdiyattAe' tenI zrIdriya 3pe, 'jAtra Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.4 mU. 5 aNagAravikurvaNAnirUpaNam 663 yAvatkaraNAt zlepmatayA, siGghagaNatayA, vamanatayA, vittattayA, pUtitayA' iti saMgrAhyam / rUkSabhojinaH khalu janasya AhArAdipudgalAH malamUtrAdirUpeNaiva pariNamanti anyathA zarIrasyAmAratA'nupapatteH, ante bhagavAnaamAyino'pramattasyAnagArasya vaikriyakaraNAbhAvamupasaMharati 'se teNaDhaNe' tat tenArthena he gautama ! 'jAva-no amAI' yAvat-no amAyI vikurva te, yAvatpadena 'mAI vikubaha' iti saMgrAhyam , atha mAyino'mAyinazcAnagArasya kramazo vikurvaNAkaraNAkaraNayoH pratyamavRtyoH phala pratipAdayati-mAINaM tassa ThANassa' mAyI pramattaH prasravaNa ke rUpameM pariNama jAte hai / 'jAva soNiyattAe ' yAvat zoNita ke rUpameM kitaneka pudgala pariNama jAte hai / yAvat padase yahAM aisA samajhAyA gayA hai ki kitaneka sthUlaprAya pudagala usa rUkSa pAna bhAjanake, pleSmarUpa meM kitaneka nAka ke mailarUpameM kitaneka vamanake rUpa meM, kitaneka pIttake rUpa meM aura kitaneka adhovAyu ke rUpameM pariNama ho jAte haiN| tAtparya kahanekA yaha hai ki-rUkSa bhojana karanevAle usa amAyI apramatta bhAvitAtmA anagAra ke AhAra Adi pudgala malamUtra AdirUpase hI pariNata hote hai, jo aisA na ho to zarIrakI asAranA nahIM bana sakatI haiN| aba anta meM prabhu amAyI apramatta anagArake vaikriyakaraNake abhAvakA upasaMhAra karate hue kahate haiM-'se teNaTeNaM jAva no amAI vikumvaI' isa kAraNase he gautama / yAvat amAyI apramatta bhAvitAtmA anagAra vikurvaNA nahIM karatA hai aisA maiMne kahA hai| yahAM yAvat padase 'mAyI bhAvitAtmA anagAra vikurvaNA karatA hai| yaha pUrvokta cAta grahaNakI gaI haiN| aba prabhu mAyI aura amAyI anaprasaya 3thai parizubha cha, 'jAva soNiyattAe' is Yii 531, Rais nAnA elarUpe, keTavAMka vamanarUpe, keTalAMka pittArUpe, keTalAMka adhevAyune rUpe ane keTalAMka pudgalo rudhirarUpe pariNamatA rahe che. kahevAnuM tAtparya e che ke rUkSa (lUkhA-ghI AdithI rahita) AhAra karanAra te amAthI apramatta aNagAranAM AhArAdI pudgalo maLa, mUtra Adi rUpe ja pariNamatA rahe che. je evuM na bane te zarIranI asAratA saMbhavI zakatI nathI. sUtrane aMte prabhu amAthI apramatta aNugAranI vidurvaNune sabhA 548 42tA che se teNaTeNaM jAva no amAi vikumvaI' gautama ! te kAraNe meM kahyuM che ke "mAyI bhAvatAtmA aNagAra vimurvaNA kare che, paNa abhAyI bhAvitAbhA aNagAra viturvaNu karate nathI" have mAyI aNagAranI vimurvaNanuM ane Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662 bhagavatIsatre mAdarahitatvena vikriyAyA anabhipretatvAt camana recanaM vA na karoti, 'ta NaM' tasya khalu bhamAyinaH mamAdarahitasyAkapAyita cittasyAnagArasya 'teNaM lar3eNe' tena rukSeNa 'pANa-bhoyaNeNaM' pAna - bhojanena 'aTThi aTTimijjA' asthi - asthimajjAH 'payaNu bhavaMti ' pratanUbhavanti atyanta matalAH bhavanti 'bahale maMsa - soNie' vaha saghane mAMsa- zoNitam bhavati, 'jetriya se' 'ye'pi ca tasya rUpAnabhojanasya 'ahA vAyarA' gathAvAdarA yathocitasthUlamAyAH 'poggalA' bhAhArapudgalAH santi bhavanti vA 'te viya se' te'pi ca tasya ukta bhojanasya pudgalAH 'pariNamaMti' yakSyamANaM tacadrUpeNa pariNatimupayAnti, tadevAha - 'taMja' tathA 'uccAratAeM' uccAratayA malarUpeNa 'pAsatraNattAe' saNatayA mUtrarUpeNa 'jAva - soNiattAe' yAvada - zoNitatayA pariNamanti se rahita AhAra karatA hai tathA use vamita nahIM karatA hai kyoMki vaha kapAya - pramAda se rahita hotA hai ataH use bhojanakI isa prakAra kI camana karane rUpa vikriyA karanekI icchA nahIM rahatI hai / na vaha virecana karatA hai / tassa NaM teNaM tUheNaM pANabhogaNeNaM' usa amApI amamata bhAvitAtmA anagArake usa rUkSa pAnabhojanake paripAka se 'aTTi ahimiMjA' zarIrakI haDDiyAM, daTTiyoMkI majjA-caryo 'payaNubhavaMti ' atyanta patalI ho jAtI hai / 'bahale maMsasoNie' mAMsa aura zoNita saghana ho jAtA hai / 'je viya se' usa rUkSa pAnabhojanake jo bhI 'ahA pAyarA' sthUlaprAya' 'poggalA' pudgala hote haiM ' te vi ya se pariNamaMti' usa bhojanake ve bhI pudgala usara rUpa se pariNata ho jAte hai 'taM jahA' jaise kitaneka usa AhArake pudgala ' uccArattAe' uccAra (viSThA) ke rUpa meM pariNama jAte haiM, kitaneka pudgala pAsavaNattAe ' 1 " ane tenuM vamana karatA nathI, kAraNa ke te kaSAya-pramAdathI rahita hAya che. tethI tene leAjananI e prakAranI vamana karavArUpa vikriyA karavAnI IcchA thatI nathI. tene raca ya sevA paDato nathI. 'tassa NaM teNaM lUheNaM pANabhogaNaM' te lUmA loTanane parizrAme te abhAyI aAzugAranA zarIranAM 'aTThi, aTThimiMjA payaNu bhavaMti' asthi asthibhalla (yarthI ) atyanta pAtA ne che. 'vaha maMsa soNie' pazu tenA zarIHnuM bhAMsa yAne idhira saghana jane che. ''je vi ya se' te tUNA sAMhAranA 'ahAvAyarA' sthULa (42) puigaso hoya che, 'te vi ya se pariNamaMti' te te yugaso bUDhe nUDhe 3ye pariSabhI laya ke prema hai sAMgato 'vAsatraNatAeM' Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 sU. 5 aNagAra vikurvaNAnirUpaNam 665 mAha-'amAINaM' ityAdi / amAyI apramattaH khalu 'tassa ThANassa' tasya sthAnasya pUrvoktalakSaNasya 'AloiapaDikaMte' Alocita-pratikAntaH kRtAlocana-prati kramaNaH 'kAlaM karei' kAlaM karoti mriyate ataH 'asthitassa AgahAgA' asti tasyAlocitapratikrAntasya maraNadharmamupagatasyAnagArasya ArAdhanA, pUrva mAyikatayA pramattatvena vaikriyarUpaM praNItabhojanaM vA kRtavAn, pazcAttu kRtapazcAttApo'mAyI apramattaH san tasmAt sthAnAt kAlaM karoti. tasmAttasyArAdhaneti bhAvaH / gautamaH paryavasAne upayuktabhagavadvacanaM prAmANikatayA hai-ise 'amAI NaM tasma ThANassa Aloiya paDika te kAlaM karei' isa mUtra pATha dvArA prakaTa karate hue mUtrakAra kahate hai ki he gautama ! mAyI kI jitanI bhI pravRti hotI hai usase viparIta pravRtti amAyI kI hotI hai vaha apramatta hotA hai, apanorakSa bhojana karanerUpa pravRtti kI AlocanA karatA hai, lage hue dopoMkA pratikramaNa karatA hai| isa taraha AlocanA aura pratikramaNa karake vaha kAlakaratA hai-isa kAraNa he gautama ! vaha amAyI anagAra ArAdhanA zAlI mAnA jAtA hai / zrutacAritrarUpa dharmakA virAdhaka na hokara vaha usakA ArAdhaka hI hotA hai / tAtparya isakA yaha hai ki pahile usane mAyI hone ke kAraNa pramAdI hone se bhojana ko vaikriyarUpa kiyA thA athavA praNIta bhojana kiyA thaa| bAda meM pazcAttApa karake vaha amAyI banA aura apramatta hokara vaha isIrUpa meM usa sthAna se marA-isa kAraNa usake ArAdhanA kahI gaI haiM / aura vaha ArAdhaka hoya che te sUtrA2 matAve che- 'amAuNaM tassa ThANassa AloDayapaDikkate kAlaM kareDa' gautama | samAyI-apramatta bhagAnI samasta pravRttiyo mAyI mAnI pravRttithI viparIta hoya che. te apramatta hoya che te rUkSa bhAjana karavArUpa tenI pravRttinI AlocanA kare che, ane tene je je de lAgyA hoya che tenuM pratikramaNa kare che. A rIte AlecanA ane pratikramaNa karIne te kALadharma pAme che. he gautama! te kAraNe te amAthI aNagAra ArAdhaka hoya che-virAdhaka hoto nathI. zrutacaritrarUpa dharmane virAdhaka nathI hotA, te tene ArAdhaka ja hoya che. kahevAnuM tAtparya e che ke pahelAM mAyI hovAne kAraNe pramAdI hovAthI tene praNIta bhajana grahaNa karyuM hatuM. tyAra bAda pAzcAttApa karIne te amAthI bane, ane apramatta banIne, marazurpata apramatta rahIne, dharmanI arAdhanA karatA karatA ja tenuM mRtyu thAya che. te kAraNane tene ArAdhaka kahyo che. prabhunA mukhAravindathI uparyukata vacane zravaNa karIne gautama Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 . bhagavatIya khalu anagAraH tasya sthAnasya vikRrSaNayA kriyakaraNasvarUpAya praNIta-snigdhapAna-mojanasvarUpasya bA, 'nAloiapaDiyakate' anAlocitapatikrAntaH pramAdAdivazakataspa baiMkriyakaraNasya praNItabhAjanasya yA anaucityamayuktapazcAttAparUpAlocana patikramaNamantareNeva 'kAlaM karei' kAlaM karoti anapatra 'tassa nasthi ArAhaNA tasya mAyinaH manAlocitamatikAntasya anagArasya nAsti ArAdhanA,naiva samAyI mamattaH ArAdhako bhavati apitu virAdhakaH / atha amAyinastaviparItagArake kramazaH vikarSaNA karanekI aura vikarmaNA nahIM karanekI pravRtti phA aura apravRttikA phala pratipAdana karane ke nimitta kahate hai-ki mAI NaM tassa ThANassa aNAlojhyapaDikkate kAla karei' mAyI jo pramatta anagAra hotA hai. vaha, vikurvaNA se vaikriyakaraNarUpasthAna kI athavA snigdhapAna bhejinakI, na AlocanA karatA hai aura na pratikramaNa karatA hai, arthAt pramAda Adi ke caza se kI gaI vaikriya karane rUpa apanI pravRtti kI, athavA kRta praNIta bhojana kI 'yaha maiMne ucita nahIM kiyA hai isa taraha ke pazcAttApa karanerUpa' Alo. canA ko 'aba Age aisA nahIM karUMgA isa prakAra ke pratikramaNa ko nahIM karake hI 'kAla' kareI' vaha kAla karatA hai / isa kAraNa 'tassanatthi ArAhaNA' usa anAlocita apratikrAnta mAyI anagAra ke ArAdhanA nahIM hotI haiM arthAt vaha mAyI pramatta anagAra ArAdhaka nahIM hotA hai api tu cirAdhaka hI hotA hai / amAyI kaisA hotA samAyI bhAurnI avizupayArnu 548 42vAne mATe 4 - 'mAINaM tassa ThANassa aNAloiyapaDikaM te kAlaM karei' mAthI mAra vizupathI ya karaNarUpa sthAnanI, athavA sinagdha AhAranI AlecanA paNa karatA nathI ane pratikramaNa paNa karatuM nathI kahevAnuM tAtparya e che ke mAyI aNagAra, pramAda Adine AdhIna thaine vikriyArUpa pravRttinI athavA tenA dvArA grahaNa karAyela praNIta AhAranI AlocanA karate nathI, "meM A ucata kArya karyuM nathI', e pazcAttApa karavA rUpa AcanA karatuM nathI. have kadI paNa AvuM nahIM karUM, e prakArano nizcaya karavArUpa pratikramaNa paNa karatuM nathI. A rIte potAnI doSayukata pravRttinI Alecana karyA binA tathA pratima 4aa vinA ta ma pAbha che.tarI 'tassa.nasthi ArAhaNA! te mApI pramatta aNagAra anAcita ane apratikrAnta rahevAthI ArAdhaka - dharmanA ArAdhanA karanAro-heto nathI paNa virAdhaka ja hoya che. have amAthI aNagAra ke Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 667 // tRtIyazatakasya paJcamoddezakaH prArabhyate // . paJcamoddezakamya saMkSiptavipayavivaraNam // anagAro bhAvitAtmA bAhyapudgalAna aparyAdAya strIprabhRtirUpANi vikurvita zaknoti naveti gautamasya praznaH, bhagavato niSedhAtmakamuttaram tataH bAhyapudgalAna paryAdAyaiva syAdirUpANi vikurvituM samarthaH, iti samAdhAnam, tAdRzaiH rUpaiH jambUdvIpaM pUrayituM tasya sAmarthyapratipAdanaJca, vikurvaNAsvarUpapratipAdanAya yuvatiyuvakayoI zAntIkaraNam, tataH asicarmapAtra (DhAla-talavAra) dhAsvikiya puruSAkArasya svarUpapratipAdanam, ekataH patAkAkAra vaikriyasvarUpa tRtIyazatakakA paMcama uddezaka prAraMbha-- isakA saMkSipta vipayavivaraNa isa prakAra se hai-bhAvitAtmA anagAra bAhya pudagaloM ko grahaNa nahIM karake kyA strI AdikoMke rUpoM kI vikurvaNA kara makatA hai ? yA nahIM ? aisA gautamakA prazna, nahIM kara sakatA aisA prabhukA uttara, hAM bAhya pudgaloMko grahaNa karake hI vaha strI AdikoM ke rUpakI cikurvaNA kara sakatA hai. aisA prabhu kA kathana aura yaha aise rUpoM se jambUdvIpako bhara sakatA haiM aisI usa kI zaktikA pratipAdana / vikurvaNA ke svarUpako pratipAdana karane ke liye yuvati aura yuvaka kA dRSTAnta ! talavAra aura DhAlako dhAraNa karanevAle purupakI taraha vaikriya purupake svarUpakA pratipAdana, ekataH patAkA dhAraNa karake calanevAle purupake AkArakI taraha vaikriya sva trIjA zatakanA pAMcamAM uddezakano prAraMbha pAMcamA uddezakanuM saMkSipta viSaya vivaraNa nIce pramANe che - gautamane prazna- "bhAvitAtmA aNagAra bApugalone grahaNa karyA vinA strI AdinA rUpanI vikRrvaNA karI zake che ke nahIM ? prabhune uttara- nA, bApudagalene grahaNa karyA vagara strI AdinA rUpanI vidurvaNa karI zakato nathI paNa bAhyapudagalene grahaNa karIne ja te rasI AdinAM rUpanI vikurvaNa karI zake che, ane te evAM rUpathI jaMbudvIpane bharI zake che, evI tenI zakitanuM pratipAdana. vikrvAnA svarUpanuM pratipAdana karavA mATe yuvati tathA yuvakanuM dRSTAMta. talavAra ane DhALane dhAraNa karanArA puruSanI jema vaikriyapurUSanuM pratipAdana. ekataH patAkAne dhAraNa karIne cAlanAra puruSanA AkAranI jema vaikiya svarUpa dhAraNa Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 bhagavatI , aGgIkurvaure - sevaM bhaMte 1 seva bhaMte / ti tadevaM he madanta 1 svadukaM satyameva, tvaduktaM satyameva iti vAraM vAraM bhagavantaM sambodhyAnumodana AdarA tizayo potyate / iti tRtIyazatakasya caturyodezakaH samAptaH || sU0 5 // itithI - jainAcArya - jainadharma divAkara pUjya zrI ghAsIlAla bativiracitAyAM zrI bhagavatIsutrasya mameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIya zatakasya catuzikaH samAptaH kahA gayA hai | prabhu ke dvArA kRta samAdhAnarUpa upadeza meM gautamane jaya isa prakAra se unake vacanoM ko sunA tatha ve unake vacanoM ko prAmANika rUpa se aGgIkAra karate hue bole- sevaM bhaMte ! seva bhaMte / tti' he bhadanta ! jo Apa devAnumiyane yaha pratipAdana kiyA hai vaha sarvathA satya hI hai- sarvathA satya hI hai- sarvathA satya hI hai isa prakAra cAra bAra kaha karake unhoMne prabhu ke vacanoM kI anumodanA kI isa 'seva bhate seva' bhate !" kathana se gautamane prabhu ke prati apanA AdarAtizaya vyakta kiyA hai | ||sU0 5 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' prameyacandrikA vyAkhyA ke tIsare zatakake caudhA uddazA samApta // svAbhI te vathanAbhAM cAtAnI saMpUrNa zraddhA praharatAM bhaMte! tti' he lata! Aye? vAtanuM pratipAdana yathArtha che temAM zaMkAne sthAna ja nathI. A rIte vAravAra kahIne temaNe mahAvIra asunAM vayanAnI anumohanA urI. 'setraM bhaMte !nA athanathI gautama svAbhIo mahAvIra prabhu pratyenA peAtAnA atizaya khAdarabhAva vyakata karyAM che. tyAra bAda mahAvIra prabhune vaMdaNA namaskAra karIne tee sayaMmane tapathI AtmAne bhAvita karatA peAtAne sthAne besI gayA. ha sUyA 'sevaM bhaMte ! sevaM te sarvathA satya bhane jainAcAya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatI' sUtranI priyadarzinI zatakanA cAcA uddezaka samApta. trIjA vyAkhyAnA * Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 667 // tRtIyazatakasya paJcamoddezakaH prArabhyate // paJcamoddezakasya saMkSiptaviSayavivaraNam // : . anagAro bhAvitAtmA bAhyapudgalAna aparyAdAya strIprabhRtirUpANi vikurvitu zaknoti naveti gautamasya praznaH, bhagavato niSedhAtmakamuttaram tataH bAApud galAna paryAdAyaiva stryAdirUpANi vikurvituM samarthaH iti samAdhAnam, tAdRzaiH spaiH jambUdvIpaM pUrayituM tasya sAmarthyapratipAdanaJca vikurvaNAsvarUpamatipAdanAya yuvatiyunayorhaSTAntIkaraNam, tataH asicarmapAtra ( DhAla-talavAra ) dhArivaikiyapuruSAkArasya svarUpapratipAdanam, ekataH patAkAkAravai kriyasvarUpa tRtIyazatakakA paMcama uddezaka prAraMbha - isakA saMkSipta vipayavivaraNa isa prakAra se hai- bhAvitAtmA anagAra vAhya pudgaloM ko grahaNa nahIM karake kyA strI AdikoM ke rUpoM kI vikurvaNA kara sakatA hai ? yA nahIM ? aisA gautamakA prazna, nahIM kara sakatA aisA prabhukA uttara, hAM bAhya pudgaloMko grahaNa kara ke hI vaha strI AdikoM ke rUpakI vikurvaNA kara sakatA hai. aisA prabhu kA kathana aura vaha aise rUpoM se jambUdrIpako bhara sakatA hai aisI usa kI zaktikA pratipAdana / vikurvaNA ke svarUpako pratipAdana karane ke liye yuvati aura yuvaka kA dRSTAnta ! talavAra aura DhAlako dhAraNa karanevAle puruSakI taraha vaikriya puruSake svarUpakA pratipAdana, ekataH patAkA dhAraNa karake calanevAle puruSake AkArakI taraha vaikriya sva trIjA zatakanA pAMcamAM uddezakanA prAraMbha pAMcamA uddezakanuM sakSipta viSaya vivaraNuM nIce pramANe che - gautamane prazna-- bhAvitAtmA aNugAra khAdyapuddagalene grahaNa karyA vinA strI AdinA rUpAnI vikuNA karI zake che ke nahIM ?' prabhunA uttara-- nA, bAthapudgalene grahaNa karyAM vagara strI AdinA rUpeAnI vidhruNA karI zakatA nathI paNa bAhyapudgalAne grahaNa karIne ja te strI AdinAM rUpAnI viSNuA karI zake che, ane te evAM rUpethI ja khuddIpane bharI zake che, evI tenI zakitanuM pratipAdana. viSuvAnA svarUpanuM pratipAdana karavA mATe yuti tathA yuvakanuM deSTAMta. talavAra ane DhALane dhAraNa karanArA puruSanI jema vaikriyapurUSanuM pratipAdana. ekataH patAkAne dhAraNa karIne cAlanAra puruSanA AkAranI jema vaikriya svarUpa dhAraNu Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666 bhagavatIle aGgIkurvanAha-' se bhaMte ! sevaM bhaMte ! ni' tadevaM he bhadanta / svaduktaM satyameva, tyaduktaM satyameva iti vAraM vAraM bhagavantaM sambodhyAnumodanena AirA. tizayo dhotpate / iti tRtIyazatakasya caturthIdizaH samAptaH // sU0 5 // itizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAla prativiracitAyAM zrI bhagavatIsutrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM utIya zatakasya caturdeizakaH samAptaH - - - - - - kahA gayA hai| prabhu ke dvArA kRta samAdhAnarUpa upadeza meM gautamane jaya isa prakArase unake vacanoM ko sunA taba ve unake vacanoM ko prAmANikarUpa se aGgIkAra karate hue bole-seva bhaMte ! sevaM bhaMte / tti' he bhadanta ! jo Apa devAnumiyane yaha pratipAdana kiyA hai-vaha sarvathA satya hI hai-sarvathA satya hI hai-sarvathA satva hI hai isa prakAra cAra bAra kaha karake unhoMne prabhu ke vacanoM kI anumodanA kI isa 'sevaM bhate segha bhate " kathana se gautamane prabhu ke prati apanA AdarAtizaya vyakta kiyA hai / sU0 5 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake cauthA udazA samApta // svAmI tayanAmA pAtAnI saMpUrNa zraddhA 42 42tA hai 'sevaM bhaMte ! sevaM te! ti hai mahanta ! sAce 2 pAtanuM pratipAdana yu ta savathA satya mane yathArtha che. temAM zaMkAne sthAna ja nathI. A rIte vAraMvAra kahIne temaNe mahAvIra pranA kyAnI anubhAhanA 42. 'sevaM bhaMte nA 4yanathI gautama svAmI mahAvIra prabhu pratyene pitAne atizaya AdarabhAva vyakata karyo che. tyAra bAda mahAvIra prabhune vaMdaNa namaskAra karIne teo saMyaMmane tapathI AtmAne bhAvata karatA pitAne sthAne besI gayA. sU0 5 jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta bhagavatI' satranI priyadarzinI vyAkhyAnA trIjA zatakanA cothA uddezaka samApta Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.5 ma.1 vikurvaNAvizeSavakavyatAnirUpaNam 669 tataH amAyino'kapAyasyAnagArasyAnabhiyuJjAnatayA anAbhiyogikadevarUpeNo. tpattikathanaJca, tataH uddezakArthasaMgrahAya gAthayA pratipAdanam // vikurvaNAvizepavaktavyatA prastAva:____ mUlam-'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale apariyAittA pama egaM mahaM itthIrUvaM vA, jAva-saMdamANiyarUvaM vA viuvittae ? no iNa? samaTe, aNagAreNaM bhaMte ! bhAvi appA vAhirae poggale pariyAittA pamU egaM mahaM itthIrUvaM vA, jAva-saMdamANiyarUvaM vA viuvittae ? haMtA, pabhU, aNagAreNaM bhaMte ! bhAvi appA kevaiyAiM pabhU isthirUbAiM viuvittae ? goyamA ! se jahAnAmae juvaI juvANe hattheNaM hatthe geNhejjA, cakassa vA nAbhI aragAuttA siyA, evAmeva aNagArevi bhAvi appA veuviyasamugghAe NaM samohaNai, jAva-pabhUNaM, goyamA ! aNagAreNaM bhAtriappA kevalakappaM jaMvUddIvaM dIvaM vaharhi ithi rUvehiM AiNNaM, viikipaNaM, jAva-esaNaM goyamA! aNagArassa yogAtmaka cikunaiNA karatA hai aisA kathana Abhiyogika devatAke rUpa meM usakI utpatti hone kA nirUpaNa, amoyI apAya anagAra aisI vikurvaNA nahIM karatA. ataH usako Abhiyogika devake rUpameM utpatti nahIM hotI esA kathana, anta meM uddezakArtha saMgrAhaka gAthAkA pratipAdana / / devatArUpe tenI utpatti thavAnuM nirUpaNa, amAthI kaSAyayukta avagAra evI vidurvaNu karatuM nathI, tethI Abhigika devarUpe tenI utpatti thatI nathI evuM kathana, aMte uddezakArya saMgrAhaka gAthAnuM pratipAdana. Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - 668 bhagavatI dhAraNapatipAdanana / tataH paryastikAyuktapuruSAkArakriyasvazarIradhAritayA paryaiyuktapurapAkAragiya svarUpa dhAritayA ca bhanagAramya bhAkAze utpatanasAmadhyapratipAdanApa praznotaram tataH azva-sti-siMha-yAna-kandvIpI-akSatarakSa zarama rUpANi vikRrvitam abhiyoyatuM yA anagArasya sAmadhyapratipAdanAya, pApudgalaparyAdAnakathanam tataH AtmadarcA no paradA, AtmakarmaNA, no parakarmaNA, AtmamayogeNa no paramayogeNa anagArasya gamananirUpaNam, nato'na. gArasya andhAdhanumavezena cyApriyamANatayA abhiyAnasya azvAdibhinnalamatipAdanapurasmaraM sAdhuta gatipAdanam, tato mAyinaH saspAyasyAnagArasya abhiyogAtmakavikuNApatipAdanam AbhiyogikadevatayA tadutpatinirUpaNana, rUpako dharanevAlekA kathana, palodhI mADa karake baiThanevAle puruSake AkAra kI taraha kriyazarIradhArI purupakA AkAza gamana varNana, paryaGkAsana se yukta purupake paiThaneke AkArakI taraha kriyasvarUpa dhArI purupa kA AkAzameM gamana kathana, azva, hastI, siMha, vyAgha, vRka, dIpI, RkSa, rIcha, taracha vyAghra jAti vizepa aura zarabha inake rUpoMkI vikuNA karane kI athavA abhiyojanA karane kI anagArameM zakti hai. isake liye use bAhya pudagaloMkA grahaNa karanA paDatA hai aisA kadhana, Atma Rddhi se, na ki parakI Rddhi se, Atmakarma se, na.ki parake karmase, Atmaprayoga se, na ki parake prayoga se anagAra gamana karatA hai aisA nirUpaNa, anagAra azva Adi ke rUpameM vikurvANA karatA haA bhI athavA azvaAdike rUpameM abhiyojanA yukta hotA huA bhI vaha ina rUpoM se bhinna hai aisA pratipAdana, mAyo kapAyayukta anagAra hI abhikaranAranuM kathana. paleThI vALIne beThelA puruSanA AkAranI jema vediyazarIradhArI puruSanA AkAzagamananuM varNana, paryakAsane beThelA puruSanA AkAranI jema vaikriyashshthaarii puruSanA 2RA gamanana yana. 4, hAthI, siDa, pAca, 13, dvIpI, rIMcha. taracha ane zarabhanAM rUpanI vikRNA karavAnI athavA abhiyAjanA karavAnI zakita aNagAramAM che, te mATe tene bahApudagalo grahaNa karavA paDe che evuM kathana. ANagAra AtmaddhithI, AtmakathI ane AtmaprayogathI gamana kare che, nahIM ke mAtrathI, parakamathI ane parAgathI, evuM nirUpaNa azva AdinA rUpe vikaNA athavA abhiyejanA karavA chatAM paNa aNagAra te rUpethI bhinna che, evuM pratipAdana mAyI kaSAyayukata aNugAra ja abhiyAmatmaka vikaaNa kare che evuM kathana, abhigika Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u. 5 mR. 1 trikurvaNAvizeSavakanyatA nirUpaNam tataH amAyino'kapAyasyAnagArasyAnabhiyuJjAnatayA anAbhiyogikadevarUpeNotpacikathanaJca tataH uddezakAryasaMgrahAya gAthayA pratipAdanam // 669 vikurvaNAvizepavaktavyatA prastAva: mUlam -'aNagAreNaM bhaMte! bhAviyappA bAhirae pogale apariyAittA pabhU egaM mahaM itthIrUvaM vA, jAva - saMdmANiyarUvaM vA viuvittae ? no iNaTTe samaTTe, aNagAreNaM bhaMte ! bhAvi appA vAhirae poggale pariyAittA pabhU egaM mahaM itthIrUvaM vA, jAba - saMdmANiyarUvaM vA viuvittae ? haMtA, pabhR, aNagAreNaM bhaMte ! bhAvi appA kevaiyAI pabhU itthirUvAI viuvittae ? goyamA ! se jahAnAmae juvaI juvANe hattheNaM hatthe gehejjA, cakkassa vA nAbhI aragAuttA siyA, evAmeva aNagArevi bhAvi appA uaiyasamugdhA NaM samohaNai, jAba- pabhUNaM, goyamA ! aNagAreNaM bhAtriappA kevalakappaM jaMbUddIvaM dIvaM vahUhiM itthi rUvehiM AiNNaM, viikiNNaM, jAva - esaNaM goyamA ! aNagArassa yogAtmaka vikurvaNA karatA hai aisA kathana abhiyogika devatA ke rUpa meM usakI utpatti honekA nirUpaNa, amoghI akaSAya anagAra aisI vikurvaNA nahIM karatA. ataH usakI Abhiyogika devake rUpameM utpatti nahIM hotI aisA kathana, antameM uddezakArya saMgrAhaka gAthAkA pratipAdana || devatArUpe tenI utpatti thavAnuM nirUpaNa, amAyI kaSAyayukta aNugAra evI vikuNuA karatA nathI, tethI Abhiyegaka devarUpe tenI utpatti thatI nathI evuM kathana, aMte uddezakA sa grAhaka gAdhAnuM pratipAdana. L Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 bhagavatI sUtre bhAviapaNo ayameyAve visaye visayamete buie, No cevaNaM saMpattIe viuvvisu vA, viuvviti vA viuvvissaMti vA evaM parivADIe yavvaM, jAva - saMdamA NiyA, se jahAnAmae kei purise asi - cammapAyaM gahAya gacchejA, evAmeva aNagAre vi bhAviappA asi - cammapAyahattha - kicca gaeNaM appANeNaM uDUDhaM vehAyasaM uppaijA ! haMtA, uppar3ajA, aNagAre NaM bhaMte! bhAviyappA kevaiyAiM pabhU, asi - vamma hattha kiJcagayAI ruvAI viuvvittae ? goyamA ! se jahAnAmae juvaI juvANe hattheNaM hatthe geNhejA, taM caiva jAva- viuviMsu vA, viuti vA, viuvissaMti vA, se jahAM nAmae kei purise egao paDAgaM kAuM gacchejA, evAmeva aNagAre vi bhAviyappA egao paDAgA hatthakicca eNaM appANeNaM uDDhaM vehAyasaM uppaejjA ! haMtA, uppaejA, aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiAI pabhU egao jaNovaia kiccagayAI ruvAiM vikuvittae ! taMcetra jAvavikuvisu vA vikuvaMti vA, vikuvissaMti vA, evaM duhaojaNNo vaiyaM vi, se jahAnAmae kei purise egao palhahatthiaM kAuM ciTThejA, evAmeva aNagAre vi bhAviappA 1 evaMceva jAvavikuvisu vA, vikuvvaMti vA, vikuddissaMti vA, evaM duhao palha hathi aMpi, se jahA nAmae kei purise egao likaM kAuM cijA ! taM caiva jAva - vikuvisu vA vikuvaMti vA, vikuviti vA, evaM duhao paliyakaM pi // sU0 1 // Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.5 sU.1 vikurva NAvizepavaktavyatAnirUpaNam 671 chAyA-anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA bAdyAna pudgalAna aparyAdAya prabhuH ekaM mahat strIrUpaM vA, yAvat-syandamAnikA rUpaM yA vikurvitum ? nAyamarthaH samarthaH, anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA bAhyayAn pudgalAn paryAdAya prabhuH ekaM mahat strIrUpaM vA, yAvat-syandamAnikA rUpaM vA cikurvitam ? hanta, prabhuH, anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA kiyanti prabhuH strIrUpANi vikurvaNAvizepavaktavyatAkAvarNana'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA' ityAdi / sUtrArtha-(aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariyAittA egaM mahaM itdhIkhvaM vA jAva saMdamANiyasva vA viuvittae pabhU ?) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra bAhyapudgaloM ko grahaNa ' kiye binA eka strIke rUpakI yAvat syandamAnikA ke rUpakI vikurvaNA karane ke liye samartha hai kyA ? (No iNe sama8) he gautama yaha artha samartha nahIM hai / (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale pariyAittA ega mahaM itthIrUba vA jAya saMdamANiyasva vA (viuvittae pabhR?) he bhadanta / bhAvitAtmA anagAra bAhyapudgaloM ko grahaNa karake eka strI ke rUpakI athavA sAvat syandasAnikA ke rUpakI vikurvaNA karaneke liye nanartha hai kyA ? (haMtA pabhU) he gautama | vaha bhAvitAtmA anagAra isa prakAra se karane ke liye samartha hai / (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAiM pabhU ithikhvAI vikvaNuM vizeSa vaktavyatAnuM varNana'anngaarennN bhaMte ! bhAviyappA' tyA sUtrA- (aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA cAhirae poggaLe apariyAittA egaM mahaM itthIrUvaM vA jAva saMdamANiyakhvaM vA viuncittae pabhU?) 3 mahanta ! bhAvitAmAM aNagAra, bAhya pudgalene grahaNa karyA vinA, eka vizALa strInA rUpanA athavA andamAnika paryantanA rUpanI vimurvaNA karI zakavAne zuM samartha che? (jo iNaDhe samajhe) gautama ! me pAta 32252 nathI. (aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA cAhirae poggale pariyAittA egaM mahaM itthIruvaM vA jAva saMdamANiyakhvaM cA viuyattae pabhU?). Herd ! jAvitAmA bhAgAra, mAnavAne pahue zana, eka vizALa strIne rUpanI athavA skandamAnikA paryantanAM rUpanI vidurvaNu karI 24Ane zusamartha cha? (haMtA, pabha) gautama ! te bhAvitAtmA bhagura se abhAye zavAne samartha cha. (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAI pabhU Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - bhagavanImUne bhAviappaNo ayameyArUve visaye visayamette cuhae, jo ce. varNa saMpattIe viubbisu vA, viubdhiti vA viubbissati vA evaM parivADIe yavvaM, jAva-saMdamANiyA; se jahAnAmae kei purise asi-cammapAyaM gahAya gacchenA, evAmeva aNagAre vi bhAviappA asi-cammapAyahattha-kica gaeNaM appANeNaM uDDhe vehAyasaM uppaijjA ! haMtA, uppaijjA, aNagAre NaM bhaMte! bhAviyappA kevaiyAiM pabhU, asi-camma hatthakiJcagayAI rUbAI viuvittae ? goyamA! se jahAnAmae jubaI juvANe hattheNaM hatthe geNhejA, taM ceva jAva-viuvisu vA, viurvati vA, viuvissaMti vA, se jahAM nAmae kei purise egao paDAgaM kAuM gacchejA, evAmeva aNagAre vi bhAviyappA egao paDAgA hatthakiccagaeNaM appANeNaM uDDhe vehAyasaM uppaejA! hatA, uppaejjA, aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiAI pabhU egao japaNovaia kiccagayAiM rUvAiM vikuvittae ! taMce jAvavikuvisuvA, vikuvaMti vA, vikuvissaMti vA, evaM duhaojaNNo vaiyaM vi, se jahAnAmae kei purise egao palhahatthioM kAuM ciTrejA, evAmeva aNagAre vi bhAviappA ? evaMceva jAvavikuvisu vA, vikubvaMti vA, vikuhissaMti vA, evaM duhao palha hathi *pi. se jahA nAmae kei purise egaorgalayaMkaM kAuM nijA! taM ceva jAva-vikuvisu vA, vikuvaMti vA, vikuvissaMti vA, evaM duhao paliyakaM pi // sU0 1 // Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3 u. 5 . 1 vikurvaNAvizeSavaktavyatAnirUpaNam 673 yAvat syandamAnikA, sa yathA nAma ko'pi purupo'si - carmapAtraM gRhItvA gacchet evameva anagAro'pi bhAvitAtmA ekataH patAkA haste kRtya gatena AtmanA Urdhva vidhAyaH utpatet ? hanta, utpatet, anagAraH khalu bhadanta / bhAvitAtmA kiyanti prabhuH asicarmahaste kRtya gatAni rUpANi vikurvitum ? gautama ! tadyathA nAma yuvarti yuvA hastena haste gRhIyAt taccaiva yAvat vyakurvid vA, vikurvati vA, vikurviSyati vA, tad yathA nAma ko'pi puruSaH ekataH patAkAM kRtvA gacchet, saMdabhANiyA) he gautama! yAvat bhAvitAtmA anagAra kA yaha isa prakAra kA kevala viSaya kahA hai, Ajataka bhAvitAtmA anagArane na kabhI aisA kiyA hai, na vaha karatA hai aura na vaha Age bhI aisA karegA - yaha to kevala usakI zaktimAtra kA pradarzana kiyA hai / isI taraha se yAvat spandamAnikA taka ke rUpoM taka bhI jAnanA cAhiye / ( se jahAnAmae ker3a purise asi-campAyaM gahAya gacchejA, evAmeva aNagAre vi bhAviyappA asicammapAghahatya - kicagaeNaM appANeNaM ur3aDha vehAya uppaijjA) he bhadanta ! jaise koI eka puruSa talavAra aura carmapAtra DhAla ko lekara calatA hai, isI taraha bhAvitAtmA anagAra bhI vaikriya talavAra aura DhAla ko dhAraNa karane vAle manuSya kI taraha hokara kisI bhi kArya ke vaza se svayaM AkAza meM U~ce uDa sakatA hai kyA ? (haMtA uppaijjA) he gautama / hAM ur3a sakatA hai / (aNagAre NaM bhaMte / bhAviyappA kevaiyAI pabhU asi camma hattha kica triubisuvA, viunviti vA, viunvissaMti vA evaM parivADIe NeyavtraM jAva saMmANiyA) he gautama! bhAvitAtmA gugAranI vizrva yA zaktinuM nizcaya 42vAne mATe ja uparyukata nirUpaNa karavAmAM Avyu che. Aja sudhI bhAvitAtmA aNugAre evI vidhruNA kadI karI nathI, vartamAnakALe evI viSuva NA karatA paNa nathI, ane bhaviSyamAM evI viSuva NA karaze paNa nahIM. A te mAtra tenI zakti khatAvavA mATe ja kahyu` che. scenjamAnikA pantanAM rUpAnA viSayamAM paNa A pramANe ja samajavuM, ( se jahAnAmae kei purise asi - campAyaM gahAya gacchejjA, evAmeva aNagAre vibhAtriyappA asicammapAyahattha - kiJcagaeNaM appANeNaM uDUDhaM vehAyaM uppaijjA) se mahanta ! vI rIte adha puruSa talavAra bhane DhANa (sarbhapAtra) ne sane cAle che, evI ja rIte vaikriya DhALa ane talavArane dhAraNa karIne koi paNa kA karavAne nimitte, bhAvitAtmA aNugAra zuM uMce AkAzamAM uDI zake che ? (tA uppaijjA) he gautama! DA, te uDI zar3e che. (aNagAre NaM bhaMte / bhAviyappA Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 bhagavatIya tavikRtim ? gautama! sa yathA nAma yuvani yuga ramtena haste gRhIyAta, cakrasya vA nAmiH arakAyuktA syAt, evamera anagAro'pi bhAvitAtmA vaikriyasamud ghAtena samavahanti, yApana-zuH gautama ! anagAro bhAvitAtmA kevalakalpaM jamyUDhopaM dIpaM bahubhiH khorUpaH AkIrNam vyavikIrNam, yAvat-epa gautama ! anagAramya bhAvitAtmano'yamaMudpo viSayaH, vipayamAtram uktam, no caiva saMpatyA vyakurvId yA, vikRti yA, vikRrviSyati vA, evaM paripATayA jJAtavyama, viuvittae) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra kitane strIrUpoMkI vikRrvaNA karane ke liye samartha hai ? (goyamA ! se jahAnAmae jubaI judhANe hattheNaM hatthe geNhejA, caphassa vA nAbhI aragA uttAsiyA evameva aNagAre vi bhAviyappA veubdhiyasamugdhApaNaM samohaNai) he gautama! jaise koI eka yuvA yuvatiko hAtha se hAthame pakar3atA haiM, athavA cakra kI dhurI jaise ArAoM se vyApta hotI hai, isI taraha se anagAra bhI jo ki bhAvitAtmA hotA hai, vaikriyasamuddhAna se apane AtmapradezoM ko yukta karatA hai / (jAva NaM pabhU goyamA ! aNagAre Na bhAviyappA kevalakappaM jaMdhUddIvaM dIvaM bahahiM itthIsvehiM AiNNaM vitikiNNaM) yAvat he gautama ! vaha bhAvitAtmA anagAra una cikuSita strIrUpoM se isa saMpUrNa jaMbUdIpa ko AkIrNa vyatikIrNa kara sakatA hai| (jAva esa NaM goyamA / aNagArassa bhAviyappaNo __ ayameyAkhve visaye visayameta vuie, Noceva paM. saMpattIe, viuvvisu vA, viubdhiti vA, viuvvissaMti vA-evaM parivADIe NeyadhvaM jAva itthirUbAI viumittae) ke mahanta 1 * mAvitAtmA gAra rakhai zrIvAnA vizu 4 // 24pAne samartha cha ? (goyamA !) 3 gautama ! (se jahA nAmae jubaI judhANe hattheNaM hatthe geNhejjA, cakkarasa vA nAbhI aragA uttAsiyAevameva aNagAre vi bhAtriyappA veubviyasamugdhAeNaM samohaNai jAva NaM pabhU goyamA! aNagAre NaM bhAviyappA kevalakappaM jaMbuddIvaM dIvaM bahahi itthIrUvehi ADaNaM vitikiNaM) kI rIte | yupAna 7 yuvatina pAtAnA mujapAzamA pakaDI eka rUpa thaI jAya che, athavA jevI rIte cAnI dharI khArAone pakaDI rAkhavAne samartha haiya che, e ja rIte vaikriya samudaghAMtathI potAnA Atmapradezane jeNe cakata karyA che e bhAvitAmAM aNagAra paNa pote nirmANa karelA svarUpe vaDe sa mApane vArI pAna. sabhaya cha. (jAva esa NaM goyamA ! aMNagArassa bhAtriyappaNo ayameyArUve visaye, visayamene, buie, jo ceva NaM saMpattIe, Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za.3 u.5 su. 1 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam 673 yAvat-syandamAnikA, sa yathA nAma ko'pi puruSo'si-carmapAtraM gRhItvA gacchet evameva anagAro'pi bhAvitAtmA ekataH patAkA haste kRtya gatena AtmanA Urca vihAyaH utpatet ? inta, utpateta, anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA kiyanti prabhuH asicarmahaste kRtya gatAni rUpANi vikurvitum ? gautama ! tadyathA nAma yuvati yuvA hastena haste gRhNIyAt, tacaitra yAvat-vyakurvid vA, vikurvati vA, vikurviSyati vA, tad yathA nAma ko'pi purupaH ekataH patAkAM kRtvA gacchet, saMdamANiyA) he gautama ! yAvat bhAvitAtmA anagAra kA yaha isa prakAra kA kevala viSaya kahA hai, Ajataka bhAvitAtmA anagArane na kabhI aisA kiyA hai, na vaha karatA hai aura na vaha Age bhI aisA karegA-yaha to kevala usakI zaktimAtra kA pradarzana kiyA hai| isI taraha se yAvat syandamAnikA taka ke spoM taka bhI jAnanA caahiye| (se jahAnAmae kei purise asi-cammapAyaM gahAya gacchejA, evAmeva aNagAre vi bhAviyappA asicammapAyahatya-kiccagaeNaM appANeNaM uDUDhaM vehAya uppaijA) he bhadanta ! jaise koI eka purupa talavAra aura carmapAtra DhAla ko lekara calatA hai, isI taraha bhAvitAtmA anagAra bhI vaikriya talavAra aura DhAla ko dhAraNa karane vAle manuSya kI taraha hokara kisI bhi kArya ke vaza se sthayaM AkAza meM U~ce uDa sakatA hai kyA ? (haMtA uppaijjA) he gautama ! hAM ur3a sakatA hai| (aNagAre NaM bhaMte / bhAviyappA kevayAI pabhU asi-camma hattha kicca viuvimu vA, viubiti vA, viucissaMti vA-evaM parivADIe NeyavvaM jAva sadamANiyA) he gautama! mAvitAtmA asAranI vibhuta zattinu ni354 42vAna mATe ja uparyukata nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. Aja sudhI bhAvitAtmA aNagAre evI vimurvaNu kadI karI nathI, vartamAnakALe evI vidurvaNA karatA paNa nathI, ane bhaviSyamAM evI vimurvaNa karaze paNa nahIM. A te mAtra tenI zakita batAvavA mATe ja kahyuM che. spendamAnikA parvatanAM rUpanA viSayamAM paNa A pramANe ja samajavuM. ( se jahAnAmae kei purise asi-cammapAyaM gahAya gacchejjA, evAmeva aNagAre vi bhAviyappA asicammapAyahatya-kiccagaeNaM appANeNaM uDUr3ha vehAyaM uppaijjA) !ii zata puruSa tapA2 ana (yama pAtra)ne dhana cAle che, evI ja rIte vidiya DhALa ane talavArane dhAraNa karIne kaI paNa kAryo 42vAna nimitta, bhAvitAtmA masAra zuye zabhA 1 (hatA uppaijjA) 3 gautama! , te 61 cha. (aNagAre NaM bhNte| bhAviyappA Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 bhagavatIsage evameva anagAro'pi bhAvitAtmA ekataH patAkA haste kRtya gatena AtmanA Urdhva vihApaH utpateta ? hanta, gautama | utpateta, anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA kiyanita prabhuH ekataH patAkA haste kRtya gatAni rUpANi vikRtitum ? evaM caiva yAvat-jya/du vA, vikurvati vA, vikRSipyati bA, pavam gayAI viuncittae) he bhadanta bhAvitAtmA anagAra aise kitane rUpoM ko apanI vikriyA zaktise nippanna kara sakatA hai ki jinhoMne apane hAthoM meM talavAra aura DhAla le ragbI hai ? (se jahAnAmae juvaI judhANe hatthe NaM hatthe geNhejjAtaM ceva jAba viulbisu vA, vijabiti vA, viuvvissaMti vA) jaise koI yuvA yuvatiko apane hAthase hAthameM pakaDa letA hai-Age yahAM aura thAkI kA saba kathana pahile kI taraha hI jAnanA cAhiye aura anta meM vaha kAna yahAM taka grahaNa karanA cAhiye ki isa prakArake rUpoM ko usa bhAvitAtmA anagArane na pahile kabhI apanI vikRrvaNA zaktise niSpanna kiyA hai, aura na vartamAnameM vaha aise rUpoM ko niSpanna karatA hai aura na Age ko vaha aise rUpoMko niSpanna karegA hI / aisA karanekI usameM zakti hai-yahI bAta isa kathanase prakaTa kI gaI hai| aisA jAnanA caahiye| (se jahAnAmae ke purise egao paDAgaM kAuM gacchejA' he bhadanta ! jaise koI purupa hAdharma eka patAkA ko lekara calatA hai (evAmeva aNagAre vi bhAviyappA egao paDAgA hatthakiccagaeNaM appANeNaM uidaM vehAyasaM uppaejjA?) isI taraha se kevaiyAI pabhU asicammahatyakiJcagayAi rUbAI viuvittae ?) gautama! bhAvitAtmA aNagAra, evA keTalAM rUpanuM tenI vikriyA zakitathI nirmANa karI zakavAne samartha cha re piya3pAye DAyamA savAra ane dAja dhAra zaDIya? (se jahA nAmae jubaI juvANe hattheNaM hatthe geNhejjA taM ceva jAva viuvisu vA, viuviti cA, viubdhissaMti vA) yI zate / yuvAna ra yupAtana pAtAnA DAyayI pakaDIne pitAnA bhujapAzamAM lapeTI ekAkAra banI jAya che, tyAMthI zarU karIne uparyukata samasta kathana ahIM paNa grahaNa karavuM joIe. ahIM paNa e ja vAta kahevI joIe ke AvI vikuNA temaNe bhUtakALamAM kadI karI nathI, vartamAnamAM karatA nathI ane bhaviSyamAM karaze paNa nahIM. temanI vidurvaNazakitanuM nirUpaNa karavAne mATe ja A samasta yana yu cha (se jahA nAmae kei purise egao paDAgaM kAuMgacchejjA) mahanta ! ravI zate 125 72 me pAne, yAsache, evameva aNagAre vi bhAviyappA egaopaDAgA ittha kicagaeNaM appANeNaM uidaM vehAyasaM Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.5 mR.1 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam 675 dvidhA patAka mapi, tad yathA nAma ko'pi puruSaH ekato yajJopavItaM kRtvA gaccheta, evameva anagAro bhAvitAtmA, ekato yajJopavItakRtyagatena AtmanA Urdhva bhAMvitAtmA anagAra mi eka pArzva meM sthita dhvajase yukta patAkAko dhAraNa karanevAle puruSa jaise AkArameM bane hue apane vaikriyasvarUpa se U~ce AkAzameM uDa sakatA hai kyA ? (haMtA; goyamA uppaenjA) he gautama ! hAM bhAvitAtmA anagAra isa prakAra ke AkAra meM hokara U~ce AkAza meM ur3a sakatA hai| (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevahayAI pabhU egao paDAgA hatthakicagayAI svAiM vikumbittae ?) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra eka pAzcameM sthita dhvajayukta patAkA ko dhAraNa karanevAle purupa jaise AkArameM bane hue kitane aise caikriya rUpoMkI vikurvaNA kara sakatA hai ? (evaM ceva jAva vikuvisu vA, vikuvaMti vA vikunvissaMti vA-evaM duhao paDAgaM vi) he gautama ! isa viSaya meM uttara pahile kahe gaye kathanake anusAra hI jAnanA cAhiye / parantu bhAvitAtmA anagAra ne bhUtakAla meM na kabhi aise rUpoMkI vikurvaNA kI hai, na vaha vartamAna meM karatA hai aura na vaha bhaviSyameM bhI aise rUpoMkI vikurvaNA karegA hI yahAM to yadi vaha karanA cAhe to aise rUpoMko karanekI usameM zakti hai yahI bAta dikhalAI gaI hai| isI taraha se donoM tarapha dhvajA se yukta patAkA ke viSayameM bhi jAnanA cAhiye / (se jahAnAmae kei purise egao uppaejjA ?) vI zate bhAvitAmA samAna 5 zuDAyamA 4 sAthainI yatAt dhAraNa karI hoya evA vaizyi puruSane rUpe AkAzamAM uMce uDI zakavAne zuM samartha che ? (haMtA, goyamA uppaejjA) he gautama ! sAvitAmA agAra se vai4i535 dhAraNa zana mAmA 61 pAne samartha cha. (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAI pabhU egao paDAgA hatyakiccagayAI svAI vikuvittae ?) 3 mahanta ! hAthamAM dhvajAyukata patAkA dhAraNa karIne uDanArA keTalAM vaikriya puruSa AkAranI vibhu42vAne bhAvitAmA magara samartha che? evaM ceva jAba vikubbisu vA, vikucaMti vA, vikucissaMti vA-evaM duhao paDAgaM vi) gautama ten| uttara paNa AgaLanA praznanA uttara pramANe ja samaja. paraMtu bhAvitAtmA aNagAre bhUtakALamAM kadI paNa evI vikrvaNa karI nathI, vartamAnamAM karatA nathI ane bhaviSyamAM paNa karaze nahIM. temanI vimurvaNu zakita keTalI che, e batAvavAne mATe ja A vAta kahI che. e ja pramANe bane paDakhe davAothI yukata patAkAedhArI Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 magatI vidheya utpatet ? hanta, utpatet, anAgaraH khalu bhadanta ! mAvitAtmA kiyanti prabhuH yajJopavItakRtyagatAni rUpANi vikurvitum ? tacaiva yAvat vyakud yA vikurvati vA, virviSyati vA, evaM dvidhA yajJopavItamapi sa yathAnAmajaNAvaha kAuM gacchejA, evAmeva anagAre NaM bhAviyappA egao jaSNovaIyakicagaeNaM appANeNaM uddhaM vehAyamaM uppapUjA ?) he bhadanta ! jaise koIeka puruSa eka tarapha pArzva bhAga meM janeU ko dhAraNa kara kAlatA hai. usI prakAra se bhAvitAtmA anagAra ekapArzva meM sthita janeU ko dhAraNa karanevAle puruSake AkAra jaise apane vaikiya svarUpa se kyA AkAza meM UMce ur3a sakatA hai ? (haMtA, uppaejjA) hAM gautama ! ur3a sakatA hai | ( aNagAre NaM bhaMte / bhAviyappA kevaiyAI pabhU egao jaSNovaya kicayAI ruvAi vikuncittae ? ) he bhadanta / bhAvitAtmA anagAra aise eka pArzvameM laTakate hue janeU ko dhAraNa karane vAle you ke jaise AkAra kitane apanI vikriyA zaktise banA sakatA hai ? ( taM caiva jAva cikuvvisu vA vikuvviti vA vikuvvissaMti vA, evaM duhao jaNNovaiyaM vi) he gautama ! isa viSaya meM uttara pahile kahekathana ke anusAra hI jAnanA cAhiye / arthAt bhAvitAtmA anagAra ne bhUtakAla meM aise rUpoM kI vikurvaNA nahIM kI hai, vartamAna meM aise rUpo kI vaha vikurvaNA nahIM karatA hai, aura na bhaviSyat meM vaha aise vaiDipa puruSa AhAranA viSayamA pazu samanyuM (se jahA nAmae keipurise egao jaNNovaiaM kAuM gacchejjA, evAmeca anagAreNaM bhAviyappA egao jaNNovaiya kiccagaeNaM appANeNaM uDUDhaM vehAyasaM uppaejjA ?)De, lahanta ! nevI rIte aA puruSa paDakhe janeAI dhAraNa karIne cAle che, evI rIte eka paDakhe jatAi dhAraNa karI hoya evA puruSarUpanuM peAtAnI viku.NA zakitathI nirmANa karIne zuM bhAvitAtmA aNugAra bhASAzabhAM barthe baDI zApAne samartha che ? (haMtA, uppaejjA) he gautama! DA, khevI rIte te buDI za e che. (aNagAreNa bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAI pabhU emao jaSNovaiyakiJcagayAI ruvAI vikuvvittae ? ) he ahanta ! bhAvitAtmA mAgugAra, eka paDakhe janeAi dhAraNa karone AkAzamAM uDatA keTalAM puruSapAnuM peAtAnI vidhruva NuA zastithI nirmANa puche ? (taMceva jAva vikuvvisuvA, cikuvaMti vA, vikuvviti vA, evaM duhao jaNNovaiyaM pi) he gautama! yA prazna uttara paNa upara pramANe ja samajave. bhAvitAtmA aNugAre bhUtakALamAM kadI paNa evI vidhruNA karI nathI, vartamAnamAM kadI paNa evAM rUponI viA karatA nathI, ane Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.5 sU.1 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam 677 ko'pi purUpaH ekataH paryastikAM kRtvA tipThet, evameva anagAro'pi bhAvitAtmA ? evaM caiva yAvat-vyakurvId vA, vikurvati vA, vikurvipyati vA, evaM rUpoMkI vikurvaNA karegA hI yahAM to usakI zaktimAtra kA hI pradarzana kiyA gayA hai / isI taraha se dvipAvilambiyajJopavIta ko dhAraNa karanevAle purupa ke AkAra jaise vaikriyarUpoM ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / ( se jahA nAmae keI purise palhahatthiyaM kAuM ciDhejA evAmeca aNagAre vi bhAviyappA ?) he bhadanta ! jaise koI eka puruSa eka tarapha pAlathI mArakara baiTha jAtA hai, usI taraha se bhAvitAtmA anagAra bhI kyA isI AkAra meM hokara U~ce AkAza meM ur3a sakatA hai ? (evaM ceva jova vikuvisu cA, vikuvvaMti vA, evaM duhao palhatthiyaM vi) he gautama ! isa viSaya meM uttararUpa kathana pahile kiye gaye kathana ke anusAra hI jAnanA cAhiye / aura aisA vahAM taka grahaNa karanA cAhiye-ki bhAvitAtmAanagArane bhUtakAlameM aise rUpoM ko apanI vikriyA zaktise na niSpanna kiyA hai, aura na vaha vartamAna meM aise rUpoM ko nippanna karatA hai-aura na bhaviSyat kAla meM bhI vaha aise rUpoM ko niSpanna karegA yaha to kevala usakI zakti mAtra kA pradarzana kiyA gayA hai / isI taraha se donoM aura bhaviSyamAM paNa evAM rUpanI vipharvaNa kadI paNa karaze nahIM. tenI vimurvaNazakita batAvavAne mATe ja uparanuM varNana karavAmAM AvyuM che. banne bAju yajJopavIta (janoI) dhAraNa karIne AkAzamAM uDatA vaikriya puruSarUpanA viSayamAM paNa ema ja samajavuM. (se jahA nAmae kei purise palhahatthiyaM kAuMcidvejA, evAmeva aNagAre vi bhAviyappA tyA ?) pAzate / puruSa 4 ta25 5isii vANIna mesI jAya che, evI rIte eka tarapha palAMThI vALelA puruSa AkAranuM pitAnI vikRrvaNa dvArA nirmAya zane, zulavitAtmA mayugA2 mArAma ye 1 za che ? (evaM cera jAva vikumbinu vA, vikuvvaMti vA, vikucissaMti vA, evaM duhao palhatyiyaM vi) he gautama ! A praznane uttara paNa AgaLanA praznanA uttara pramANe ja samajo. bhAvitAtmA aNagAre bhUtakALamAM evA vaikriyarUpanuM kadI nirmANa karyuM nathI, vartamAnamAM karatA nathI ane bhaviSyamAM karaze paNa nahIM, tyAM sudhI samasta kathana grahaNa karavuM. A kathana temanI zakti darzAvavAne mATe ja karavAmAM AvyuM che. e ja pramANe bane bAju palAMThI vALIne AkAzamAM uDatA kriya puruSa rUpanA viSayamAM paNa samajavuM. Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 bhagavatImutre vihAya utpatet ? chanta, utpatet, anAgaraH khandra bhadanta ! mAvitAtmA kiyanti mazuH pazopavItakRtyagatAni rUpANi vikuvitum ? sacaitra yAtrat-vyakRtrad yA vikRti nA, vikurvipyati vA, evaM dvidhA yajJopavItamapi sa yathAnAmajaSNovaaM phAuM gacchelA evAmeva anagAre NaM bhAvigappA eo jaNNovaIyakicagaeNaM appANeNaM uddhaM vehAyamaM uppapUjA ?) he bhadanta ! jaise koIepha puruSa eka tarapha pArzva bhAga meM janeUko dhAraNa kara calatA hai. usI prakAra se bhAvitAtmA anagAra ekapArzva meM sthita janeU ko dhAraNa karanevAle puruSake AkAra jaise apane vaikiya svarUpa se kyA AkAza meM UMce ur3a sakatA hai ? (haMtA, uppaejA) hAM gautama ! ur3a sakatA hai / (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAI pabhU egao jaSNovayadhiyAI ruvAi cikuncittae 1) he bhadanta / bhAvitAtmA anagAra aise eka pArzvameM laTakate hue janeU ko dhAraNa karane vAle puruSa ke jaise AkAra kitane apanI vikriyA zaktise banA sakatA hai ? ( taM caiva jAva vikuvvisu vA vikuvviti vA, vikuvvissaMti vA, evaM duhao jaNNovaiyaM vi) he gautama! isa viSaya meM uttara pahile kahekathana ke anusAra hI jAnanA cAhiye / arthAt bhAvitAtmA anagAra ne bhUtakAla meM aise rUpoM kI vikurvaNA nahIM kI hai, vartamAna meM aise rUpo kI vaha vikurvaNA nahIM karatA hai, aura na bhaviSyat meM vaha aise caimpi puruSa mAjharanA viSayamA pazu samanyuM ( se jahA nAmae keipurise egao jaNNovaiaM kAuM gacchejjA, evAmeva anagAreNaM bhAviyappA egao jaNNovazyakaccagae appANeM ur3aDhaM vehAyasaM uppaejjA ?) De / lahanta ! sevA rIte adha puruSa paDakhe janei dhAraNa karIne cAle che, evI rIte eka paDakhe janoI dhAraNa karI hoya evA puruSarUpanuM peAtAnI vikaNA zakitathI nirmAMNu karIne thru bhAvitAtmA aNugAra AAzamAM 'the (DI zavAne samartha che ? (haMtA, uppaejjA ) 3 gautama ! Da sevI jJate te baDI ze che. (aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyaSNA kevaiyAI pabhU egao jaSNo iyakiccagayAI ruvAI vikuvvittae ? ) he mahanta ! AvitAtmA agugAra, eka paDakhe janeAi dhAraNa karIne AkAzamAM uDatA keTalAM puruSapAnuM peAtAnI vikA zaktithA nirmANa za che ? (taMceva jAva vikuvisu vA, vikubvaMti vA, vikuvviti vA, evaM duhao jaNNovaiyaM pi) he gautama! yA prazna uttara paNa upara pramANe ja samajavA. bhAvitAtmA aNugAre bhUtakALamAM kadI paNa evI vidhruNA karI nathI, vartamAnamAM kadI paNa evAM rUpAnI viNA karatA nathI, ane Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandikATIkA za.3 u. 501 vikurvaNAvizeSavaktavyatAnirUpaNam 679 nigapayituM prastauti-'aNagAreNaM bhaMte ! ityaadi| gautamaH pRcchati-he bhadanta ! .. anagAraH khalu 'bhASiyappA' bhAvitAtmA 'bAhirae' bAhyAn 'poggale' pudagalAna 'apariyAuttA' aparyAdAya aparigRhya 'egaM mahaM' eka mahata vizAlaM 'itthIva vA strIrUpaM vA, 'jAva-saMdamANiya svaM vA' yAvat-syandamAnikA rUpaM vAhanavizepaspaM vA 'viuvittae' vikuritam ? 'pabhU prabhuH samarthaH kim yAvat karaNAt purupaspaM vA, yAnarUpaM cA, hastirUpaM vA, gillithillizivikAlpaM vA' iti saMgrAhyam, bhagavAn Aha-'no iNaDhe samaDhe' he gautama ! paMcama uddezaka meM usI vikurvaNA ko vizeSarUpase nirUpaNa karaneke liye kathana kiyA jA rahA hai| gautamasvAmI prabhu se pUcha rahe haiM ki 'bhAviyappA aNagAre NaM bhaMte' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra 'bAhirae poggale' bAhya pudagaloM ko vaikiya zarIrake pudgaloM ko, 'apariyAittA' grahaNa nahIM karake 'ega mahaM' eka vizAla 'itthIrUvaM vA, strI rUpako jathavA 'jAva saMdamANiyarUvaM vA' yAvat syandamAnikA ke rUpako viuvittae' vikurvita karane ke liye 'pabhU' samartha hai kyA ? yahAM jo yAvat pada AyA hai-usase 'puruSarUpaM vA, yAnarUpaM vA, hastirUpaM vA, gilli, thilli-zivikArUpaM vA, ina pahile kahe gaye padoMkA grahaNa huA hai / praznakAra kA abhiprAya aisA hai ki bhAvitAtmA anagAra vaikriya zarIra ke pudgalo ko grahaNa na kare aura strI Adi ke rUpoM kA vaha nirmANa karake kyA aisA ho sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM kamAM paNa vidurvaNAnuM vizeSa nirUpaNa karavAne mATe nIcenAM sUtra ApavAmAM AvyAM che. prazna-bhAviyappA aNagAreNaM bhaMte ! HE-! bhAvitAmA mazAra, 'bAhirae poggale apariyAittA' mA pugaTone (vaya zarIranA pugavAna) aDa 4aa vinA 'egaM mahaM' me vi 'itthIrUvaM vA' zrI35nI mayA 'jAva saMdamANiya ruvaM vA' sya-mAni tin| 3thAnI vikuncittae pabhU?' vigy karI zakavAne zuM samartha che? mA sUtramA 2 'jAva' (yAvara) 56 mAyuHcha tenA dvArA 'puruparUpaM cA, yAnarUpaM vA, hastirUpaM vA, gilli thilli, zivikA rUpaM vA' 20 pahonA saMgha thaye che pra"nanuM tAtparya nIce pramANe che-bhAviyAtmA aNagAra, vai izarIranAM pudagalo ne grahaNa na kare te paNa zuM eka vizALa strIrUpa, athavA puruSarUpa, athavA adharUpa, athavA hastirUpa, athavA gili, thili, zibikA, adamanikA Adi rUpanuM nirmANa karI zakavAne zuM samartha che? (gili Adi padone artha AgaLa AvI gayA che.) Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 bhagavatIne vidhA paryastikAm api, tad yathA nAma ko'pi puruSaH ekataH paryagavA ti. pThet ? tacaitra thAvat vyarvId vA, vikRti vA; vikurviSyati vA evaM dvidhA paryamapi // 101 // TIkA-catudizake vikuNA marUpitA pacame'pi tAmeva vizeSarUpeNa pAlathI mArakara baiThane kA jaisA AkAra hotA hai-usa viSayameM ho jAnanA caahiye| (se jahAnAmae ke purise pagao paliyaMkaM kAuM ciTrejjA ?) he bhadanta ! jaise koI manupya eka tarapha paryaDAsana se caiThatA hai isI prakArake AkArameM vikriyA zaktise apane zarIra ke AkArako niSpanna kara kyA bhAvitAmA anagAra AkAzameM U~ce uDa sakatA hai ? (taM ceva jAva vikundhisu ghA, vikunvati vA, vikRvi. ssaMti vA, evaM duhao paliyaMkaMpi) he gautama ! isa prakAra se vaha AkAra nippanna kara bhAvitAramA anagAra U~ce AkAza meM uDa sakatA hai ? yAvat isa vipaya meM aura saba kathana pahile kiye gaye kathana kI taraha se hI jAnanA cAhiye / parantu uma bhAvitAtmA anagArane aise rUpoMkA nirmANa na bhUtakAla meM kiyA hai, na vaha vartamAna kAlameM aise rUpoMkA nirmANa karatA hai ora na bhaviSyat kAlameM aise rUpoMkA vaha nirmANa karegA hI yaha to kevala isa taraha ke rUpoko nirmANa karanekI. usakI zaktikA pradarzana kiyA gayA hai / isI taraha se donoM tarapha do paryaGkAsanoM se baiThakara niSpanna hue AkAra ke vipayameM bhI jAnanA caahiye| TIkArtha-caturtha uddezakameM vikurvaNA kI prarUpaNA huI hai, isa (se jahAnAmae kei purise ego paliyaMkaM kAuM ciTejjA. tyA?) 3 bhadanta ! jevI rIte ke puruSa eka tarapha paryakAsana vALIne bese che, evI rIte eka tarapha paryakAsana vALIne beThelA puruSa AkAranuM pitAnI vidurvaNa zaktithI nimaNi 4zana zusAvitAmA mA2 mAzamAM 2 63vAne samartha cha? (taM ceva jAva vikubbisu vA, vikuti vA, vikunissaMti vA, evaM duhao paliyaMkaM pi) che. gautama ! evA AkAranuM nirmANa karIne te bhAvitAtmA aNagAra AkAzamAM UMce uDI zake che. A viSayane lagatA bIjA praznottarI AgaLa mujaba ja samajavA. paraMtu te bhAvitAtmA aNagAre evAM vaikriya rUponuM bhUtakALamAM kadI paNa nirmANa karyuM nathI, vartamAnamAM paNa evAM rUpanuM nirmANa karatA nathI, ane bhaviSyamAM paNa evAM rUponuM nirmANa karaze nahIM. e prakAranAM rUponuM nirmANa karavAnI zakti teomAM rahelI che, eTaluM batAvavAne mATe ja A kathana karavAmAM AvyuM che. banne tarapha paryakAsana vALI be partha kAsanethI beThalA puruSarUnA viSayamAM paNa eja pramANe samajavuM. TIkAtha-thA uddezakamAM vidurvaNAnuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. A pAMcamAM uddeza Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " prameyacandrikATIkA za. 3 u. 501 vikurvaNa / vizepavaktavyatAnirUpaNam 679 nigapayitu' prastauti- 'aNagAreNaM bhaMte 1 ityAdi / gautamaH pRcchati - he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAtriyappA' bhAvitAtmA vAhirae' vAhyAn 'pogale ' pudgalAna ' apariyAittA ' aparyAdAya aparigRhya ' egaM mahaM' eka mahat vizAle 'itthIrU' vA' strIrUpaM vA 'jAba- saMdmANiya rUvaM vA yAvat syandamAnikA rUpaM vAhana vizeSarUpaM vA 'viunvittae ' vikurvitum ? 'pabhU' prabhuH samarthaH kim yAvat karaNAt puruSarUpaM cA, yAnarUpaM vA vastirUpaM vA, gillithilli - zivikArUpaM vA' iti saMgrAhyam, bhagavAn Aha- 'no iTTe samaTThe' he gautama! paMcama uddezaka meM usI vikurvaNA ko vizeSarUpa se nirUpaNa karaneke liye kathana kiyA jA rahA hai / gautamasvAmI prabhu se pUcha rahe haiM ki 'bhAviyappA aNagAre NaM bhaMte' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra 'bAhirae pogale' bAhya pudgaloM ko vaikriya zarIra ke pudgaloM ko, 'apariyAittA' grahaNa nahIM karake 'ega mahaM' eka vizAla 'itthIrUvaM vA, strI rUpako jathavA 'jAva saMdmANiyarUvaM vA' yAvat syandamAnikA ke rUpako viuttie' vikurvita karane ke liye 'pabhU' samartha hai kyA ? yahA~ jo yAvat pada AyA hai-usase 'puruSarUpaM vA, yAnarUpaM vA, hastirUpaM thA, gilli, thilli -zivikArUpaM vA, ina pahile kahe gaye padoMkA grahaNa huA hai / praznakAra kA abhiprAya aisA hai kiM bhAvitAtmA anagAra vaikriya zarIra ke pudgaloM ko grahaNa na kare aura strI Adi ke rUpoM kA vaha nirmANa karake kyA aisA ho sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM kamAM paNa vidhruNAnuM vizeSa nirUpaNa karavAne mATe nIcenAM sUtra ApavAmAM AvyAM che. prazna- 'bhAviyappA aNagAreNa bhaMte !' he lahanta ! bhAvitAtmA agugAra, 'bAhirae poggale apariyAittA' mA pugaseone (vaizyi zarIranAM puhugasone) zraddhAlu rthyAM vinA 'egaM mahaM' me4 vizANa ' itthIrUvaM vA' zrI3panI athavA jAva saMdaparyantanA iyonI 'vikuvvittae pabhU ?' vibhuvayAM 5 mANiya rUvaM vA' syanhamAni karI zakavAne zuM samartha che ? yA sUtramAM ne 'jAna' (yAvala) yaha Ayu che tenA dvArA 'puruSarUpaM vA, yAnarUpaM vA, hastirUpaM vA, gilli thilli, zivikA rUpaM vA' yA honA saMgraha thaye| che prananuM tAtparya nIce pramANe che--bhAviyAmA aNugAra, vaikSyi zarIranAM pudgale ne grahaNa na kare teA paNa zuM eka vizALa srIrUpa, athavA puruSarUpa, athavA azvarUpa, athavA hastirUpa, athavA giTTi, yidghi, zikhikA, svandvamAnikA Adi rUpeAnuM nirmANu karI zakavAne zuM samartha che? (giai Adi padAne artha AgaLa AvI gayA che.) Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 bhagavatIsare nAyamarSaH samaH bhaninumaIti etAvanA bArApudgalagrahaNamantarA syAdi rUpaM vikRrSituM na samayaH, gautamaH punaH pRcchati 'aNagAreNa maMte !' he bhadanta ! anagAraH khalu 'mAriyappA' mAvitAtmA 'bAhirae poggarale' vAmAna pudgalAn 'pariyAtA' paryAdAya parigA 'egaM mahaM' ekaM mahada ityIsvaM vA' strIrUpaM nA 'jAva-saMdamANiya svaM pA' yAvat-spandamAnikArUpaM vA 'viu. vittae' vikuSitum vikurvaNayA niSpAdayituM 'pabhU' prabhuH samarthaH ! kim / yAvatkaraNAda-upayukaM puruSAdirUpaM saMgrAyam / bhagavAnAha-haMtA, pabhU' he gautama ! hanta prabhuH samarthaH ! gautamaH punaH pRcchati-'aNagAre NaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA * kevaiyAI' kiyanti 'No iNaDhe samaThe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai-arthAt vaikriyapudgaloM ko grahaNa kiye vinA bhAvitAtmA anagAra aisA kisI taraha nahIM kara sakatA hai / gotama punaHprabhu se pUchate haiM ki (bhAvi. yappA aNagAre Na bhaMte ) he bhadanta bhAvitAtmA anagAra 'cAhirae poggale pariyAittA' yAhyapudgaloM ko grahaNa karake 'egaM mahaM eka vizAla 'itthIrUbaMcA jAca saMdamANiyasvaM vA viuncittae pabhU' strI rUpako athavA yAvat syandamAnikA ke rUpako vikurvita karane ke liye samartha hai kyA ? 'haMtA pabhU' isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM-hAM gautama bhAvitAtmA anagAra isa sthiti meM aisA karane ke liye samartha hai| vikriyAzakti se rUpoM ko niSpAdana karanA isakA nAma vikurvaNA hai| yahAM para bhI 'yAvat' zabda ke pATha se upayukta puruSAdirUpoMkA grahaNa haA hai / punaH gautama prabhu se pUchate haiM ki 'bhAviyappA aNagAre uttara-'yo iNa sama / gautama ! salavI nathI. maTara kiya padagalene grahaNa karyA vinA bhAvitAmAM aNagAra evuM karI zakatA nathI pra bhAviyappA aNagAreNaM bhaMte mahanta ! bhAvitAtmA magara, 'cAhirae poggale pariyAitvA' mA punAvAne prabhu zane 'egaM mahaM' se bhdd| 'itthIrU vA jAva saMdamANiyakhvaM vA viuvittae pabhU sI 35ne athavA puruSAdi candramAnika paryAnA rUpane vikRti karavAne zuM samartha che? uttara-tA pabhU , gautama ! vimA mAmAsAna yaha karIne evI vidurvaNA karI zake che. ' ' . Asan' 42vI rakhe alk5 stithI pArnu: nimA 42. mahA jA (thAvata) padathI. uparokata puruSAdi rUpa prahaNa karavAmAM Avela che, Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.5sU.1 vikurvaNAvizeSavaktavyatAnirUpaNam 681 kiyatsaMkhyakAni 'ityikhvAI' strIrUpANi 'viuvittae' vikuktuiM vikurvaNayA niSpAdayitum 'pabhU' prabhuH samarthaH ? bhagavAnAha-goyamA! se jahA' ityAdi / hai gautama ! tadyathA 'nAmae' nAma iti vAkyAlaGkAre 'jubaI juvANe' yuvatiM kazcid yuvA 'hatyeNaM hatthe' hastena haste 'geNhejA' gRhNIyAt saMsaktAGgalitayA saMlagnaH syAt. yathA vA 'cakassanAbhI' cakrasya nAbhiH madhyavartikApThama 'aragAuttA siyA' arakAyuktA arakobhiH sambaddhAsyAt 'evAmeva' evameva tathaiva 'aNagAre vibhAviyappA anagAro 'pi bhAvitAtmA 'veuviasamugyAeNaM' vaikriyasamudayAtena 'samohaNai' samavahanti samavahato bhavati 'jAva-pabhUNaM goyamA ! he gautama ! yAvat-prabhuH Ne bhaMte' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra 'kevaDyAI kitane kitanI saMkhyAvAle 'isthikhvAI' strIrupoM ko 'viuvittae pabhU' vikurvita karane ke liye vikurvaNA se nippana karane ke liye samartha hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-'se jahA nAmae juvANe jase koI eka purupa 'juvaI yuvatI strI ko 'hattheNaM' apane hAtha se 'hatthe hAtha meM pakar3aletA hai arthAt paraspara bhinna hone para bhI jaba ve ApasameM saMlagna hote haiM to aise mAlUma hote haiM ki ye donoM eka haiM, isI taraha 'cakassanAbhI' cakra-pahiyo kA jo madhyavartI kASTha hotA hai vaha 'aragA uttAsIyA' arakoM se pahiye meM lage hue kASThoM se jaise sambandha rahA karatA hai 'evAmeva isItarahase 'bhAviyappA aNagAre vi' bhAvitAtmA anagAra bhI 'veunniyasahugyAeNaM' vaikriyasamuddhAta se 'samohaNaI' apane AtmapradezoM ko samavahata-yukta karatA ___ -'bhAviyappA aNagAre NaM bhaMte ! mahanta ! witualbhA m||2, 'kevaiyAI itthirUcAI viuvittae pabhU tanI vigagu stithI 26i zrI rUpanuM nirmANa karI zakavAne samartha che? mahAvIra prabhu tene A pramANe uttara mAghe che-'se jahA nAmae juvANe 2vI zata puruSa 'juvaI' t zrIna hatyeNaM, nA pAyathI 'hatthe, 5 vAle samaya hAya cha (meTa 52252 bhinna hovA chatAM paNa jyAre teo ApasamAM saMlagna thaI jAya che tyAre evuM lAge cha : manne me44 che), 26ii rIte 'cakassanAbhI aragA uttAsiyA' yanI nAlI zyanA sAmAna bhAge rAmapAne samartha hApache, mevIzata bhAviyappA aNagAre vi veuniyamamugyAeNaM samohapA' nyAre :ilaakmA magAra 15 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . . . . . . . . . bhagavatIle samarthaH khalu 'aNagAreNaM' anagAraH 'mAriyappA' bhAvitAtmA, yAvatpadena 'saMkhenjAI joyaNAI daMDaM nissaraha, taM rayaNANaM nAva-rihANaM ahApAyare po. gale parisADhei, mahAmugume poggale pariyAii, do pi veuniyasamagyAyeNaM samoDaNai' iti saMgrAhyam, 'saMrupeyAni yojanAni daNDaM niHmujati, tadaratnAnAM yAvat-riSTAnAm yAcAdarAna pudgalAn parizAnayati, yayA yasmAn pudgalAn payAMdatte, dvitIyamapi (vAraM) caiphiyasamudaghAtena samavahanti' / 'kevalakappa' kevalakalpam 'jabuddIvaM dI' jambUdvIpaM dvIpam 'yahUhi' bahubhiH aneH 'ityi svehi' strIrUpaiH AiNNaM' AkIrNa vyAptam 'viikriSNaM' vyatikIrNa samantAt vyApta kartuM samayaH kim / avaziSTabhAgaM sUcayannAha jAvaM ti' yAvat iti, yAvatkaraNAt -' upatyaDa, saMyaDaM phuiM, abagADhAvagADhaM karettae, aduttaraM ca NaM goyamA ! pabhU aNagAreNaM bhAviyappA, tiriyamahai 'jAva' yAvat vaha 'bhAviyappA aNagAre Na' bhAvitAtmA anagAra 'goyamA' he gautama ! kevalakappaM samasta 'jaMbuddIva dIva' jambUdvIpa nAmake dIpako 'pahahiM itthIsvehiM' vikurvita una aneka strIrUpoMse 'AiNNaM' AkIrNa 'vitikiNa' vyatikorNa karaneke liye 'pabhR' samartha hai| yahAM yAvatpada se 'saMghajAI joyaNAI daMDa nissaraha, taM rayaNANaM jAva rihANe ahAbAyare poggale, parisADei, ahAsuhume poggale pariyAii, doccapi veubviyasamugdhAeNaM samohaNai' yaha pIche kahA gayA pATha grahaNa kiyA gayA hai| isakA artha vahIM para likhA hai| viDakiNaM' jAva' ke sAtha jo yaha 'yAvat' pada AyA hai usake dvArA 'uvatthaDaM saMthaDaM, phuDa' avagADhAvagADha karettae, aduttaraM ca NaM goyamA ! pabhU ... samuhadhAtathA yAtAnA bhAbhapradezAne yuta 42 cha tyAre 'jAva bhAviyappA aNagAreNa asAvitAmA m||2, 'kevalakappaM jaMbuddIvaM dIvaM baharhi itthirUvehi' vikti mane strI3pAthI samasta dIpane 'AiNNaM citikiNaM mAhI tathA vyati. kIrNa karavAne "" samartha bane che. ahIM dhAvata parathI nIce sUtrapATha grahaNa 42pAmA mAyA che-saMkhejjAiM joyaNAI daMDa nissarai, taM rayaNANaM jAva riTANaM ahAvAyare poggale, parisADei, ahAmRhume poragale, pariyAii, docaMpi veu. ciyasamugyAeNaM samohaNai' nA ma mA mApA gayA hai. vikiNaM jAvanI sAthai re 'jAva' yAta 5 Ayu cha tenA bArA nAyane! sUtra pA prakha 42-'uvatthaDaM, saMthaDe, phuDaM, atragADhAvagAdaM karettae, aduttaraM va Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 683 * prameyacandrikATIkA za. 3.u.5 sU0 1 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam saMkhejje dIvasamudde bahU ithirUveDiM AiNNe, vitikiNNe, utratthaDe, saMthaDe, phuDe, avagADhAvagADhe karettae' iti saMgrAhyam, 'upastIrNam, saMstIrNam, spRSTam, avagAdAvagADhaM kartum, athottarazca prabhuH gautama ! anagAraH khalu bhAvitAtmA tiryagasaMkhyeyAna dvIpasamudrAn bahubhiH strIrUpaM AkIrNAna, upastIrNAn, saMstIrNAn spRSTAna, avagADhAvagADhAn kartum ' bhAvitAtmano SnagArasya sAmarthya mAtrametad varNita mityAha - 'esaNaM goyamA !' ityAdi / he gautama ! eSa khalu 'bhAviapaNo' bhAvitAtmanaH 'aNagArarasa' anagArasya 'ayameyArUveM' ayametadrUpaH uparivarNitasvarUpaH 'visae' vipayaH 'visayamette yuie' vipayamAtram uktam kathitam 'No cetra NaM' no caiva khalu, 'saMpattIe' saMpacyA vyavahAre yatheoktArthasa pAdanena 'viurvisu vA' vyakurvad vA vyakurvId bA, aNagAre NaM bhAviyappA, tiriyamasaMkhejje, dIvasamudde, bahUhiM itthitvehiM AiNNe, citikiNNe uvatthaDe, saMthaDe, phuDe, avagADhAvagADhe karee' yaha pIche kahA gayA pATha saMgrahIta huA hai / aisA jo bhAvi -tAtmA anagAra ke viSaya meM kahA gayA hai so yaha usakI zaktimAtra kA pradarzana ke liye hI kahA gayA hai / yahI bAta 'esa NaM gomA ! aNagArasma bhAviyappaNI aNagArassa ayameyAkhve visae visameta buie' isa sUtrapATha dvArA samajhAI gaI hai / arthAt he gautama ! bhAvitAtmA anagAra kA jo yaha Upara varNitarUpa se viSaya kahA gayA hai vaha kevala viSaya mAtra rUpasehI kahA gayA hai ' No ceva NaM saMpattIe ' vaha bhAvitAtmA anagAra vyavahAra meM isa prakArakI pravRttI karatA hai isarUpase nahIM kahA gayA hai NaM goyamA ! pabhU aNagAreNaM bhAviyappA, tiriyamasaMkhejje, dIvasamudde, bahU hiM itthirUvehiM AiNNe, vitikiNNe, uvatthaDe, saMthaDe, phuDe, avagADhAvagADhe kare - tta" A sUtrapAThane atha paNa devAnI vikuvAnA prakaraNamAM ApavAmAM AvyuM che. bhAvitAtmA aNugAranI vikaNA zakitanuM Aje nirUpaNa karavAmAM ALyuM che, te temanI zakita darzAvavA mATe ja karavAmAM AvyuM che. kharekhara te traNe kALamAM kadI paNa teo evI vikaNA karatA nathI. eja vAtanuM sUtrakAre nIcenA sUtradvArA pratithaattn yu che. 'esaNaM goyamA ! aNagArasta bhAviyappaNI aNagArassa ayameyAJa free viyamete cuie' De gautama / bhAvitAtmA mayugAranI viThurva yA zaktinuM je upara pramANenuM varNana karavAmAM AvyuM che, te mAtra temanI zakita khatAvavAne * bhATe 32vA vesa cha, 'No caitra NaM saMpattIe ' pa te lavitAtmA madhugAra vyavaDArabhAM *mevI avRtti 4rai che, zebha uDevAMnA Azaya nathI. 'viuntrisu vAM, viu Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 684 . bhagavatI "viuviti vA vikuti ghA, "viuvyissaMti vA vikurviSyati vA kadAcida, evaMpariyADIe' evaM paripATayA uktarItyA 'Neyama' jJAtavyam 'jAva-saMda mANiA' yAvat spandamAnikA, yAvatkaraNA puruparUpaiH, hastirUpaH, gillithilli-ziSikArUpaH, iti saMgrAtAm / gautamaHpunaH pRcchati-se jahA nAmae' kyoM ki-'viuvisu vA, viuvviti vA, viundhissaMti vA' na to usane bhUtakAla meM kabhI aisI vikurvaNA kI hai, na vartamAna meM vaha aisI vikurvaNA karatA hai aura na vaha bhaviSyat kAlameM bhI aisI vikuvaMNA karegA hii| 'evaM parivADhIe neyavvaM' isa prakAra uktarIti se yaha kathana jAnanA cAhiye / tAtparya kahane kA yaha hai ki bhAvitAtmA anagArane apanI vikriyA se isa prakAra ke anekarUpo ko banAkara kevalikalpa isajaMbUdIpa ko pUrNarUpa se bharadiyA ho aisI ghAta trikAla meM kabhI bhI huI to nahIM hai parantu yadi vaha aise2 rUpa ghanAkara pUre jaMbUdvIpa ko bharanA cAhe tA bhara sakatA hai aisI usameM zakti maujUda avazya hai parantu Ajataka kisI bhi kAlameM usane apanI isa zaktikA upayoga nahIM kiyA hai-na vartamAna meM karatA hai aura na Age bhI vaha aisA karegA hI,aisA jAnanA cAhiye / 'jAva saMdamANiyA' isI prakArakA kathana syandamAnikA ke vikurvitarUpoM taka jAnanA cAhiye / yahAM jo yaha 'yAvat' pada AyA hai usase 'puruSarUpa, yAnarUpa, hastirUpa, gillirUpa, thillirUpa, zivikArUpa' nvati vA, viuvissaMti vA pa22 a tebho bhUtabhA hI pala mevA vidhI 4za nathI, pabhAnamA 42tA nathI bhane bhaviSyamA 42 pa nahI. 'evaM parivADIe neya' se prAranI 52 52, sama sabhA. yuta sasta 4yananu tAtparya nIce pramANe che bhAvitAtmA aNagAre pitAnI vikriyA dvArA A prakAranAM aneka rUpanuM nirmANa khIne A badIpane pUre pUro bharI dIdhA hoya evuM traNe kALamAM kadI banyuM nathI. paNa je te dhAre te evAM rUpa banAvIne samasta jabUdvIpane te rUpathI bharI devAne - avazya zakitamAna che. paNa teNe bhUtakALamAM kadI paNa tenI te zakitane upayoga karyo 'nathA, tabhAnamA 42tA nathI bhane bhaviSyamA 42 nahI. 'jAva saMdamANiyA, bIpinI vikarvagunA viSayamAM je varNana karavAmAM AvyuM che te puruSarUpa, cAna, hastizilirUpa, zihilapa, zibikA rUpa ane svandamAvikA upanA viSayamAM paNa sabhA.. Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.5 sU. 1 vikurvaNAvizeSavaktavyatAnirUpaNam 685 ityAdi / he bhadanta tadyathA nAma 'kepurise' ko'pi puruSa: 'asi - cammapAya" asicarmapAtraM tatra asi: khaGgaH carmapAtram ' DhAla - iti bhASAyAM prasiddham ' te 'gAya' gRhItvA 'gacchejA' gaccheta 'evAmeva' evameva 'aNagAre vi bhAviyappA' anagAro'pi bhAvitAtmA 'asi cammapAyahattha - kicca gaeNaM' asi - carmapAtraeed kRtyagatena asi carmapAtrazcati asicarmapAtra hastekRtvA gataH asicarmapAtrahaste kalyagatastena kriyakriyayA niSpAdita kriyakhakozAdidhAri puruSAkAreNa 'appANeNaM' AtmanA svasvarUpeNa 'uTa' Urdhvam ' vehAsaM' vihAyasi AkAze kim 'uppar3ajjA' utpatet ? uDDIyeta ? bhagavAnAha 'haMtA, uppaijjA' hanta, utpatet, arthAt he gautama / sa bhAvitAtmA vaikriyakhaGgAdi dhAripurupakAraH san AkAze avazyamutpatituM samartho bhavati / gautamaH punaH ina sabarUpokA grahaNa kiyA gayA hai / aba gautama prabhu se pUchate haiM ki-' se jahAnAmae' he bhadanta / jaise kei purise' koI puruSa, 'asicammapAya' asi - talavAra evaM carmapAtra - DhAlako 'gahIya' lekara ke 'gacchenA' calatA hai 'evAmeva' isI tarahase 'aNagAre vi bhAviyappA bhAvitAtmA anagAra bhI 'asIcammapAyahattha - kiccagaeNaM appANeNaM asi aura carmapAtra ko hAtha meM karake gaye hue arthAt - vaikriyakriyA se niSpAdita kiye gaye vikriyArUpa khaGga koza Adi ko dhAraNa karane vAle puruSa ke AkAra hue apane nijasvarUpase 'uDDha vehAyasaM' U~ce AkAza meM kyA 'uppaijjA' ur3a sakatA hai ? usa praznakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki- 'haMtA uppaijjA' hAM gautama ! ur3a sakatA hai arthAt bhAvitAtmA anagAra vaikriyakhaGgadhArI puruSa ke AkAra meM hokara AkAza meM avazya ur3a sakatA hai / gautamasvAmI prabhu se , prazna - ' se jahAnAmae ke purise' he lahanta ! vI zate / puruSa 'asicamma pAyeM' tayAra bhane arbhapAtra (dAsa) ne 'gahAya' sahane 'gacchejjA ' zAkhe che, 'evAmeva' mena pramANe 'aNagAre vi bhAviyappA asicammapAyahatthakiccagaeNaM appANeNaM uddhaM vehAyasaM uppar3ajjA ?' potAnI vaiDiya zaktithI nirmANa karelA talavAra ane DhAlana dhAraNa karanArA vaikriya puruSa rUpanuM nirmANa karIne zuM bhAvitAtmA aNugAra AkAzamAM UMce uDI zakavAne samartha che? gautama svAmInA A anano uttara ApalA bhaMDAvIra prabhu se che hai-'haMtA, uppaijjA ' he gautama ! bhAvitAtmA aNugAra vaikriya khaDaga Adi dhArI puruSarUpe AkAzamAM avazya uDI zake che. Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 684 bhagavatIsare 'viuviti yA vikurvati yA, 'viuvisati vA pikurviSyati vA kadAcita, paMcaMparivADIe' evaM paripATayA uktarItyA 'Neyaba' jJAtavyam / 'jAva-saMda mANiA' yAvat spandamAnikA, yAvatkaraNAt puruSarUpe, hastirUpaH, gillighilli-zivikArUpaH, iti saMgrAvAm / gItamaHpunaH pRcchati-'se nahA nAmae' kyoM ki-'ciubbisu thA, viuvviti vA, viuvissaMti vA na to usane bhUtakAla meM kabhI aisI vikurvaNA kI hai, na vartamAna meM vaha aisI vikurvaNA karatA hai aura na vaha bhaviSyat kAlameM bhI aisI vikuvaMNA karegA hii| 'evaM parivADIe neyavaM' isa prakAra uktarIti se yaha kathana jAnanA cAhiye / tAtparya kahane kA yaha hai ki bhAvitAtmA anagArane apanI vikriyA se isa prakAra ke anekarUpo ko 'yanAkara kevalikalpa isajaMdIpa ko pUrNarUpa se bharadiyA ho aisI yAta trikAla meM kabhI bhI huI to nahIM hai-parantu yadi vaha aise2 rUpa banAkara pUre jaMbUdIpa ko bharanA cAhe tA bhara sakatA hai aisI usameM zakti maujUda avazya hai parantu Ajataka kisI bhi kAlameM usane apanI isa zaktikA upayoga nahIM kiyA hai-na vartamAna meM karatA hai aura na Age bhI vaha aisA karegA hI aisA jAnanA caahiye| 'jAva saMdamANiyA' isI prakArakA kathana syandamAnikA ke vikurvitarUpoM taka jAnanA cAhiye / yahAM jo yaha 'yAvat' pada AyA hai usase 'puruSarUpa, yAnarUpa, hastirUpa, gillirUpa, thillirUpa, zidhikArUpa' caMti vA, viuvissaMti kA' bharera ta bhae bhUnAbhA hI papa mevA vigg za nathA, vartamAnamA 42tA nathI mana bhaviSyamA 42 pa nahA. 'evaM parivADIe rezara e prakAranI paraMparA che, ema samajavuM. uparyuMkata samasta kathananuM tAtparyA nIce pramANe che bhAvitAtmA aNagAre pitAnI vikriyA dvArA A prakAranAM aneka rUpanuM nirmANa karIne A jaMbudviIpane pUre pUre bharI dIdhA hoya evuM traNe kALamAM kadI banyuM nathI. paNa je te dhAre te evAM rUpa banAvIne samasta jambudvIpane te rUpathI bharI devAne avazya zakitamAna che. paNa teNe bhUtakALamAM kadI paNa tenI te zakitane upayoga karyo nathA. tabhAnamA 42tA nathA bhane bhaviSyamA 422 naDI. jAva saMdamANiyA, zrIranI vipharvaNAnA viSayamAM je varNana karavAmAM AvyuM che te puruSarUpa, cAnarUpe, ripe, gilirUpe, zihila, zibikA rUpa ane candramAnikA zapanA viSayamAM 51 sabhA., Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 sU.5 vikurvaNAvizeSavaktavyatAnirUpaNam 687 . 'viunnissati vA viviSyati vA / gautamaH punaH pRcchati-'se jahAnAmae' ityAdi / he bhadanta ! tadyathA nAma ' kei purise' ko'pi puruSaH kazcidekaH puruSaH 'ego paDAgaM' ekataH patAkAM 'kAuM' kRtvA hastena ekapArzvadhvajayuktapatAkAM dhRtvA 'gacchejA' gacchet gatiM kuryAt karoti vA 'evAmeva' evameva tathaiva 'aNagAre ni' anagAro'pi 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'egao paDAgA hatya kiccagaeNaM' ekataH patAkAhastekRtyagatena ekapArthasthitadhvajayuktapatAkAdhAripurupAkAreNa 'appANeNaM' AtmanA vaikriyasva svarUpeNa 'uDDhe' Urdhvam 'veDAyasaM' vihAyasi AkAze 'uppaenjA' utpatet ? bhagavAnAha-'haMtA, aura DhAla dhAraNa kara rakhI hai aise itane rUpoMko vikurvaNA zaktise - niSpanna kara sakatA hai ki jisase vaha samasta jaMbUdvIpako AkIrNa (vyApta) vyAkIrNa-(vizeSa vyApta) kara sakatA hai parantu aisA Ajataka usane kiyA nahIM hai, na vartamAna meM karatA hai aura na bhavipyat kAlameM hI vaha aisA pharegA-yaha to usakI zakti mAtrakA pradarzana kiyA hai| yadi vaha cAhe to aisA kara sakatA hai-aisI zakti usameM hai / aba gautama punaH prabhu se pUchate haiM ki 'se jahA nAmae' jaise 'kei purise' koI puruSa 'egao par3AgaM' hAtha se eka pArzva meM dhvaja. yukta patAkA ko 'kAu' pakaDa karake 'gacchejA jAtA hai calatA hai, 'evAmeva' isI taraha 'bhAviyappA aNagAre vi' bhAvitAtmA anagAra bhI (egao paDAgA hatthakicagaeNaM appANeNaM' ekapArzva meM sthita dhvajA se yukta patAkAko dhAraNa kiye hue puruSa ke AkAra vAle apane vaikriya svarUpa se kyA 'uDDha vehAyasaM U~ce AkAza meM 'uppaejjA' ane DhAla dhAraNa karanArA eTalAM badhAM vaikiya puruSarUpanuM nirmANa karI zake che ke te rUpa vaDe te samasta jaMbudvIpane AkIrNa (vyAsa), ane vyAkIrNa (vizeSa vyAsa) karI zake che. paNa evuM Aja sudhI kadI paNa teNe karyuM nathI, vartamAnamAM paNa evI, vidurvaNu te karatA nathI, ane bhaviSyamAM paNa karaze nahIM. tenI zaktinuM pradarzana karavAnA AzayathI ja sUtrakAre uparanuM kathana karyuM che, je te dhAre te evI vimurvaNa karavAnI zakti tenAmAM avazya che prazna-'se jahAnAmae ke rise mahanta ! revI zata puruSa 'egao paDAga 4 pa yuta tAsAna DAyamA 'kA' 54Ina 'gacchejjA' thAle , "evAmeva' mevI zata 'bhAviyappA aNagAre vi egao paDAgA hatthakicca gaeNaM appANeNaM uDDhe vehAyasaM uppaejjA ?' me bhAnu ghart att Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 686 . magaratIba . . pRcchati-'aNagAre NaM bhaMte ! ityAdi / he bhadanta ! anagAraH khalu 'mAvi yappA' mAvitAtmA 'kevaiAI' kiyanti kipasaMkhyakAni 'asi cammahatyakisa gayAI asi-carmapAtrAstekatyagatAni istatakhanAdiviziSTAni 'rUvAraM rUpANi 'viuvittapa' vikRrSitum vikarvaNayA nippAdayitum 'pabhU' mA samarthaH kim ? bhagavAn uttarayati-se jahAnAmae' ityAdi / he gautama ! tapathA nAma kazcida 'jugaNe' yuvA 'jubaI' yuvati 'ityeNaM hatthe geNhejA' hastena iste gRhIyAt yuktyA saha saMsaktAhalitayA saMlagno bhavet 'taMce jAva'tacaiva yAvat sarva pUrvavadeva yodhyam, 'viubisa vA' vyakurvad vA, 'viuvvativA' vikurvati vA punaH prazna karate haiM ki 'bhAviyappA aNagAre Na bhaMte !' he bhadanta ! bhAvitAtmA * anagAra 'kevaiyAI kitane 'asicammahatyakizcagayAI hAthoM meM dhAraNakara rakhI hai talavAra aura DhAla jinhoMne aise 'svAI' rUpoMko 'viunvittae' vaikriyasamudghAta dvArA banAne ke liye 'pabhU' samartha hai. ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM - 'se . jahA nAmae' ityAdi-jaise 'juvANe' koI yuvA purupa 'juvaI' yuvatI strIko 'hattheNaM' hAthase 'hatthe' hAthameM 'geNhejA' pakar3a letA hai arthAt usa yuvatI ko ; pakar3ane meM jaise yuvA surupako kisI bhI prakAra se parizrama Adi nahIM par3atA hai aura yuvati ke sAtha jaise vaha saMlagna huA sA pratIta hotA hai isI taraha se 'taM ceva jAva-viudhisu vA, viuviti vA, viuvissaMti vA, yahAM para saba kathana pahile kI taraha se hI 'jAnanA cAhiye-arthAt-bhAvitAtmA anagAra hAthoM meM jinhoMne talavAra . - -bhAviyaMppA aNagoreNaM bhaMte ! 3 mahanta lAvitAmA ara, kevaiyAI asicammahatthakicagayAI rUvAI viuvittae pabhUpAya abhuidhAta dvArA keTalAM talavAra ane DhAlane dhAraNa karanArA vaikriyapuruSa rUponuM nirmANa karI 'zavAne samaya che? . ____Gttara--'se jahA nAmae juvANe vA zata"zi yuvAna puruSa / / yupatIne hattheNa sAyA "hatthe geNhejA' 5 pAne samaya hAya cha (aza ke te yuvatIne pakaDI levAmAM te puruSane kaI khAsa parizrama paDatA nathI ane yuvatI nasAtha tesa. yA DAyamemasAge )'ta ceva jIva vicivA. nivAvirabbissaMti vA', tyA abharata thana mA bhuan Arj. kahevAnuM tAtparya e che ke sAvita aNagAra pitAnI viTTaNa zakitatha, talavAra ANS Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.4 sU.5 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam 687 - . 'viuvissati vA' vikuviSyati vaa| gautamaH punaH pRcchati-'se jahAnAmae' ityAdi / he bhadanta ! tadyathA nAma ' kei purise' ko'pi puruSaH kazcidekaH puruSaH 'ego paDAgaM' ekataH patAkAM 'kAuM' kRtvA hastena ekapArvadhvajayuktapatAkAM ghRtvA 'gacchejA' gacchet gatiM kuryAt karoti vA 'evAmeva' evameva tathaiva 'aNagAre vi' anagAro'pi bhAviyappA' bhAvitAtmA 'egao paDAgA hattha kicagaeNaM' ekataH patAkAhastekRtyagatena ekapAsthitadhvajayuktapatAkAdhAripurupAkAreNa 'appANeNaM' AtmanA kriyasva svarUpeNa 'uDDhaM' Urdhvam 'vehAyasaM vihAyasi AkAze 'uppaejjA' utpatet ? bhagavAnAha-'haMtA, aura DhAla dhAraNa kara rakhI hai aise itane rUpoMko vikurvaNA zaktise niSpanna kara sakatA hai ki jisase vaha samasta jaMbUdvIpako AkIrNa (vyApta) vyAkIrNa-(vizeSa vyApta) kara sakatA hai parantu aisA Ajataka usane kiyA nahIM hai, na vartamAna meM karatA hai aura na bhavipyat kAlameM hI vaha aisA karegA-yaha to usakI zakti mAtrakA pradarzana kiyA hai / yadi vaha cAhe to aisA kara sakatA hai-aisI zakti usameM hai / aba gautama punaH prabhu se pUchate haiM ki 'se jahA nAmae' jaise 'ke purise' koI purupa 'egao paDArga' hAtha se eka pArzva meM dhvajayukta patAkA ko 'kAuM' pakaDa karake 'gacchejnA' jAtA hai calatA hai, 'evAmeva' isI taraha 'bhAviyappA aNagAre vi' bhAvitAtmA anagAra bhI (egao paDAgA hatthakicagaeNaM appANeNaM' ekapArzva meM sthita dhvajA se yukta patAkAko dhAraNa kiye hue puruSa ke AkAra vAle apane vaikriya svarUpa se kyA 'uDDhe vehAyasaM' U~ce AkAza meM 'uppaenjA' ane hAla dhAraNa karanArA eTalAM badhAM vaikriya puruSarUponuM nirmANa karI zake che ke te rUpa vaDe te samasta jaMbudvIpane AkIrNa (vyAsa), ane vyAkIrNa (vizeSa vyApta karI zake che. paNa evuM Aja sudhI kadI paNa teNe karyuM nathI, vartamAnamAM paNa evI vimurvaNa te karatA nathI, ane bhaviSyamAM paNa karaze nahIM. tenI zaktinuM pradarzana karavAnA AzayathI ja sUtrakAre uparanuM kathana karyuM che, je te dhAre te evI viguNa karavAnI zakti tenAmAM avazya che prazna-"se jahAnAmae ke parise mahanta ! vI zata 125 'egao paDAga 4 pazyuta paMtAmane yamA 'kA' 54Ina 'gacchejjA' thA cha, 'evAmeva' mevI zate 'bhAviyappA aNagAre vi ego paDAgA hatthakiJca gaeNaM appANeNaM uDDhe vehAyasaM uppaejjA?' me mAnNume yuta patalt Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 - . bhagavatI goyamA ! uppaejjA' hanta, gotama ! utpatet , he gotama ! anagAraH khalu bhAvitAtmA vikurvaNayA caikriyAhastadhRtekapAsthitadhvajayuktapatAkAdhAri puruSAkArasvasvarUpeNordhvamutpatituM samarthaH gautamaH punaH pRcchati-'aNagAreNaM bhNte|' ityAdi' he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' bhAvi tAtmA 'kevaiyAI phiyanti kiyatsaMkhyakAni 'egao par3AgA hasthakicagayAI ekataH patAkAhastakRtyagatAni ekapAvalambidhvajayuktapatAkA. dhAripumapAkArANi 'khvAI' rUpANi 'viuvittae pabhU vikuktuiM vikurvaNa yA nippAdayituM prabhuH samaryaH ? bhagavAnAha---'evaMce jAva' evaM caiva yAvat pUrvoktavadeva sarva bodhyam / vikubisu vA vyakurvIda vA, vikundhati vA vikurvati vA uDa sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki-'hatA uppaejjA' hAM uDa sakatA hai arthAt he gautama ! bhAvitAtmA anagAra apanI vikurvaNA zaktise nippanna kiye gaye hAtho meM eka pArzva meM sthita dhvajAvAlI patAkA ko dhAraNa karanevAle puruSa ke AkAra meM bane hue apane vaikriya svarUpase AkAzameM U~ce uTha sakatA hai| gauttama punaH prabhuse pUchate haiM-aNagAre NaM bhaMte !' he bhadanta ! anagAra jo 'bhAviyappe' bhAvitAtmA hai 'kevaiyAI vaha kitane aise 'svAI' rUpoM ko 'egao paDAgAhathakiccagayA ki jinhoMne eka pArzva meM dhvajayukta patAkA ko dhAraNa karanevAle, puruSoM ke jaisA apanA vikriyAjanya AkAra banAyA hai 'viuvittae pabhU' banAne ke liye samartha ho sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki he gautama ! 'evaM ceva jAva' isa viSayameM uttararUpa kathana pahile kI hAthamAM dhAraNa karI hoya evA puruSa AkAranA potAnA leyarathI * 0 aNagAra AkAzamAM UMce uDI zake che? uttara-hatA, uppaejjA' gautama ! (bhAvitAtmA mAra se prArnu pitAnuM vaikriyarUpa banAvIne AkAzamAM UMce uDI zake che. prazna-'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappe kevaiyAI ruvAI egopaDAgAhatyakicagayAI viuvittae pabhU? 3 mahanta ! ryuta patadhAra za hAya evAM keTalAM vakriya puruSa rUpanuM, bhAvitAtmA aNagAra tenI kriya zakitathI nirmANa karI zake che? uttara-pavaM veva' 1 prabhane uttara pAra paDela nana tara prabhAva: samaja kayAM sudhI te u pATha prahaNa kare, te samajAvavA mATe kahyuM che ke, payA parama Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikAThIkA za.3 u. 501 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam 689 'vikucisati vA' vikurvipyati vA, 'evaM' uktarItyA 'duhao paDAgaM pi' dvidhApatAkAmapi, 'haste kRtvA' ubhayapArzvasthitadhvajayuktapatAkA dhAri vaikriyapurupAkArasvasvarUpaviSayako'pi AlApako jJAtavyaH / etAvatA 'tadyathA' nAma ko'pi purupaH dvidhA patAkAM kRtvA gacchet, evameva he bhadanta ! anagAro'pi bhAvitAtmA dvidhA patAkAhastekRtya gatena AtmanA Urca vihAya utpatet kim ? iti gautamasya praznaH, tarahase hI jAnanA cAhiye / vikubdhistu vA, vikuvyaMti, vikubbissaMti vA' tAtparyakahane kA yaha hai ki vaha bhAvitAtmA aise aneka AkAroM ko banA sakatA hai ki jinase samasta jaMvRddhIpa vaha bhara sakatA hai parantu aise vaikriyarUpI ko usane Ajataka kabhI nahIM kiyA hai na vartamAna meM karatA hai aura na yaha bhaviSyat kAlameM. aise rUpoMkI vikurvaNA hI karegA-yaha to usakI kevala zaktimAtra kA pradarzana karaneke liye kahA gayA hai / 'eba duhao paDAgaM pi' isI taraha se donoM ghAjameM patAkA ko dhAraNakarane vAle purupa ke jaise AkAravAle apane baiMkriya svarUpa ke viSaya meM bhI samajhanA cAhiye / usa viSayaka AlApa isa prakAra se hai-jaise he bhadanta ! koI purupa donoM apanI bAjuo meM patAkA ko lekara calatA hai-isI prakAra se bhAvi. tAtmA anagAra bhI kyA donoM apanI bAjuoM meM patAkA ko dhAraNa karanevAle purupa ke AkAra jaisA apanA AkAra vikurvita karake AkAzameM U~ce uDa sakatA hai ? taya prabhu isa praznake samAdhAna 'vikucisa vA, vikubvaMti vA, vikunnissaMti vA ' 4upArnu tAtparya hai bhAvatAtmA aNugAra evAM aneka puruSa AkAranuM nirmANa karI zake che. ane te AkAra vaDe samasta jaMbudvIpane bharI devAne samartha che paraMtu evAM kriya rUpanuM nimAM teNe bhUtakALamAM kadI karyuM nathI, vartamAnakALamAM karatA nathI, ane bhaviSyamAM karaze paNa nahIM-ahIM, A je kathana karyuM che te tenI zakitanuM pradarzana karavAnA AzayathI ja 42zayu cha 'evaM duhI paDAgaM pi' se prabhAra panne mAnu , tAjA thi parUpanA viSayamAM paNa samajavuM. tenA viSe A prakAranA praznottare banaze- bhadanta ! jevI rIte kaeNI puruSa pitAnI banne bAjue patAkA dhAraNa karIne cAle che, dhote bane bAjue patAkA dhAraNa karI leya evA puruSarUpanI vidurvA karIne "bhAvatAtmA aNugAra, AkAzamAM UMce uDI zake che. uttara-he gautama, hita Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 magapatIne goyamA ! uppaejjA' inta, gotama ! utpateta, he gautama ! anagAraH khalu bhAvitAtmA vikurvaNayA kriyAstatekapAsthitadhvajayuktapatAkAdhAri purUpAkArasvasvarUpeNodhyamutpatituM samarthaH gautamaH punaH pRcchati-'aNagAreNaM bhaMte !' ityAdi' he bhadanta ! anagAraH khalu 'mAtriyappA' mAvi tAtmA 'kavaDyAI phiyanti kiyasaMkhyakAni 'egao paDAgA hasyakibagayAI ekataH patAkAhastakRtyagatAni ekapAvalambidhvajayuktapatAkAdhAripumapAkArANi 'rUbAI' rUpANi 'viuvittae pabhU?" vikurvita vikurvaNa yA nippAdayituM prabhuH samaryaH ? bhagavAnAha'evaMceva jAya' evaM caiva yAvat pUrvoktavadeva sarva bodhyam / vikubima vA vyakurvIda vA, vikunvati vA' vikurvati vA uDa sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki-'haMtA uppaenjA' hAM uDa sakatA hai arthAt he gautama ! bhAvitAtmA anagAra apanI vikarSaNA zaktise niSpanna kiye gaye hAtho meM eka pAca meM sthita dhvajAvAlo patAkA ko dhAraNa karanevAle puruSa ke AkAra meM bane hue apane vaikriya svarUpase AkAzameM U~ce uTha sakatA hai| gauttama punaH prabhuse pUchate haiM-aNagAre NaM bhaMte !' he bhadanta ! anagAra jo 'bhAviyappe' bhAvitAtmA hai 'kevaiyAI' vaha kitane aise ruvAI rUpoM ko 'egao paDAgAhatyakicagayAI ki jinhoMne eka pArzva meM dhvajayukta patAkA ko dhAraNa karanevAle puruSoM ke jaisA apanA vikriyAjanya AkAra banAyA hai .'viuvittae pabhU' banAne ke liye samartha ho sakatA hai ? isakA uttara dete hae prabhu kahate hai ki he gautama ! 'evaM ceca jAva' isa viSayameM uttararUpa kathana pahile kI hAthamAM dhAraNa karI hoya evA puruSa AkAranA pitAnA vakriyarUpathI, zuM bhAvitAtmA aNugAra AkAzamAM UMce uDI zake che? uttara--hatA. upaejjA' gautama ! (bhAvitAmA maasu||2 me tuM pitAnuM vaikriyarUpa banAvIne AkAzamAM UMce uDI zake che. prazna-'aNagAreNaM bhaMte ! bhAtriyappe kevaiyAI ruvAI egaopaDAMgAhatyakicagayAI viuvittae pabhU? Meral &AyamA bayuta pAya za hiya evAM keTalAM ya puruSa rUponuM, bhAvitAbhAM aNagAra tenI vaikriya zakitathI nirmANa karI zake che? ttara-evaM ceva mA bhane 2: 10 baDe prAnanA STR pramANe : samaja kayAM sudhI te uttarane sUpA maheNuM, karave te samajAvavA mATe kahyuM che ke, Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 3 u. 501 vikurvnnaa| vizepavaktavyatAnirUpaNam 689 ' ( 'vikuvvissati vA' vikurvidhyati vA, ' evaM ' uktarItyA 'duhao paDAgaM pi dvidhApatAkAmapi, ' haste kRtvA ' ubhayapArzvasthitadhvajayuktapatAkA dhAri vaikriya puruSAkAra svasvarUpavipayako'pi AlApako jJAtavyaH / etAvatA tadyathA' nAma ko'pi puruSaH dvidhA patAkAM kRtvA gacchet, evameva he bhadanta ! anagAro'pi bhAvitAtmA dvidhA patAkAhaste kRtya gatena AtmanA UrdhvaM vihAya utpatet kim ? iti gautamasya manaH, tarahase hI jAnanA caahiye| vikuvvisu vA vikutrAMti, vikuvvissaMti vA' tAtparyakahane kA yaha hai ki vaha bhAvitAtmA aise aneka AkAroM ko banA sakatA hai ki jinase samasta jaMbUdvIpa vaha bhara sakatA hai parantu aise vaikriyarUpoM ko usane Ajataka kabhI nahIM kiyA hai na vartamAna meM karatA hai aura na vaha bhaviSyat kAlameM aise rUpoM kI vikurvaNA hI karegA yaha to usakI kevala zaktimAtra kA pradarzana karaneke liye kahA gayA hai / 'evaM duhao paDAgaM pi' isI taraha se donoM bAjU meM patAkA ko dhAraNakarane vAle puruSa ke jaise AkAra vAle apane vaikriya svarUpa ke viSaya meM bhI samajhanA cAhiye / usa viSayaka AlApa isa prakAra se hai - jaise he bhadanta ! koI puruSa donoM apanI bAjuo meM patAkA ko lekara calatA hai-isI prakAra se bhAvitAtmA anagAra bhI kyA donoM apanI bAjuoM meM patAkA ko dhAraNa karanevAle puruSa ke AkAra jaisA apanA AkAra vikurvita karake AkAzameM U~ce ur3a sakatA hai ? taba prabhu isa praznake samAdhAna 'trikucisu vA vikuvrvvati vA, vikuvvissaMti vA aDevAnuM tAtparya se cheDDhe bhAvatAtmA aNugAra evAM aneka puruSaAkArAnuM nirmANu karI zake che. ane te AkAza vaDe samasta jakhUdvIpane bharI devAne sama che parantu evAM vaikriya rUpanuM nirmANu teNe bhUtakALamAM kadI karyuM nathI, vartamAnakALamAM karatA nathI; ane bhaviSyamAM karaze paNu nahIM--ahIM, A je kathana karyu che te tenI zakitanuM pradarzana karavAnA AzayathI ja 4rA che 'evaM duhao paDAgaM pi' se prabhArI bhanne mAnnu ne catAdhArI vaizyi puruSarUpeAnA viSayamAM paNa samajavuM. tenA viSe A prakAranA praznArA khanaze--he bhadanta ! jevI rIte kAI puruSa potAnI banne bAjue patAkA dhAraNa karIne cAle che, evI rote banne bAjue patAkA dhAraNa karI hAya..evA puruSarUpanI vidhruNA karIne zubhAvitAtmA aSthugAra, mAmAzamAM ye baDI zo. he ? uttara - he gautama, hAte " Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma enedict 690 ? 'hanna, gautama / yAvat utpatet' iti bhagavataH samAdhAnam tatoanagArI bhadanta / bhAvitAtmA kiyanti diyA patAkAhastekRtyagatAni rUpANi vikurvitum prabhuH ? iti gautamasyAparaH manaH, 'tadyathA nAma kavid yuvA yuvatihaste haste gRhIyAt ityArabhya evameva anagAro'pi bhAvitAtmA vaikriya samupAtena samaya dvighApAstekRtpagatAni dhani rUpANi vikurvit prabhuH atha ca kriya kriyAkaraNadvArA niSpAditaiH bahubhistAdRzaiH vaikriyeH rUpaiH kevalakalpaM jambudvIpaM yAvat - agADhavA kartu prabhuH, evaM dvitIyavaikiyasamudghAtena nirmitestAdRzeH rUpeH asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn yAvat - avagADhAva gAdAn kartu prabhu, kintu he gautama 1 anagArasya khalu bhAvitAtmanaH eSa nimitta gautamase kahate haiM, he gotama / ho isa AkAra meM apanA AkAra vikurvita karake bhAvitAtmA anagAra AkAzameM U~ce uDa sakatA hai / aba punaH isa para gautama prabhu se pUchate haiM ki he bhadanta / aise kitane AkAra vikurvita vaha kara sakatA hai ? to isakA uttara prabhu isa prakAra se dete haiM ki jaise koi yuvA puruSa apane hAtha yuvatiko hAtha meM pakaDa letA hai isI prakAra se bhAvitAtmA anagAra bhI vaikiyasamudghAta se yukta hokara donoM bAjU meM patAkA ko dhAraNa karanevAle puruSa ke jaisA apane aneka AkAroM ko vikuvita karane ke liye samartha hai / isa taraha vaha bhAvitAtmA sAdhu vaikriyakriyAdvArA niSpAdita una2 rUpoMse asaMkhyAta dvIpa samudroM ko gADhAvagADha karane ke liye samartha . kahA gayA hai / parantu he gautama ! bhAvitAtmA usa anagAra kA bhAvitAtmA aNugAra evA puruSarUpanA vika`NA karIne AkAzamAM UMce uDI zake che. praznaGe bhadanta ! evAM keTalAM puruSarUpeTanI vidhruvaNu karavAne bhAvitAmA aNugAra samaya che ? J uttAra--jevI rIte kAI yuvAna potAnA hAthavaDe krAi yuvatIne pakaDI levAne samartha hAya che, evI rIte bAvitAtmA aNugAra paNa vaikriya samuddAta karIne, banne manue patAkA dhAraNa karI hAya evAM eTalAM badhAM puruSa : rUpAnuM nirmANu karI zake je te rUpa vaDe te samasta ja dropane bharI devAne samartha che uparasUtramAM je upamAM ApI che tenuM, A rIte peAtAnI vaikriya zaktithI nirmANu karelAM te vidhvajAdhArI puruSa rUpethI, bhAvitAtmA aNugAra saMmasta ja bUdIpane bharI zakavAne paNa samaya hoya che, Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.5 sU.1 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam 691 khalu ayametadpo vipayaH, viSayamAtramuktam , no caiva saMpatyA vyakurva da vA, vikurvati vA vikurviSyati vA ityantaM bhagavataH samAdhAnazca vijJeyam / gautamaH punaH pRcchati--'se jahAnAmae' ityAdi / he bhadanta ! tadyathA nAma 'keipurise' ko'pi purupaH 'egao jaNNovaiaM' ekato yajJopavItam / ekapAzrvAvalambi yajJopavIta 'kAuM' kRtvA 'gacchejjA' gacchet 'evAmeva' evameva tathaiva 'aNagAreNaM bhAviyappA' bhanagAraH khalu bhAvitAtmA 'egaojaNNovaDaakiccagaeNaM' ekatoyajJopavItakRtyagatena ekapAsthitayajJopavItadhAripuruSAkAreNa 'appANeNaM' AtmanA sva svarUpeNa 'uDDha' Urdhvam 'vehAsaM' vihAyasi AkAze isa prakArakA yaha viSaya kevala vipaya kevala vipayamAtrarUpa se hI kahA gayA hai| kyoM ki Ajataka usa bhAvitAtmA anagArane isa prakArake ina pUrvokta viti samastarUpoM se na samasta jaoNbUdvIpa ko bharanekA kAma kiyA hai na vartamAna karatA hai, aura na Age bhI vaha aisA kAma karegAhI yahI bAta 'no caiva saMpatyA vyAkurvad vA, vikurvati vA, vikurviSyati vA' ina bhUtakAlika, vartamAna kAlika evaM bhaviSyatkAlika kriyApadau da.rA prakaTa kI gaI hai| aisA jAnanA cAhiye / aba gautama prabhu se punaH prazna karate haiM ki he bhadanta ! 'jahA nAmae' jaise kaI purise' koDa puruSa 'egao japaNovaiyaM eka kaMdhe para janeU 'kAuM' laTakAkara 'gacchejA' calatA hai, 'evAmeva' isI taraha se 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'aNagAre NaM' anagAra 'egao japaNovaiyakiccagaeNaM' eka kaMdhe para janeU laTakAye hue purUpa ke jaisA apanA AkAra vaikriyazaktidvArA banAkara 'uidaM vehAsaM' U~ce AkAza meM 'uppaenjA' uDa sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM paraMtu he gautama ! evI vimurvaNuM Aja paryanta kadI paNa teNe karI nathI, vartamAna kALe paNa evI vidurvaNa te kadI karatuM nathI ane bhaviSyamAM paNa karaze nahIM. tenI vidurvaNa zakita batAvavAne mATe ja uparanuM kathana karAyuM che. eja vAta sUtrakAre 'no ceva saMpatyA vyAkurvada vA, vikurvati vA, cikurviSyati vA,' mA Sales vartamAnakAlika ane bhaviSyakAlika kriyApado dvArA prakaTa karela che ema samajavuM. gautama svAmI mahAvIra prasune pUche the-3 maIta! 'jahAnAmae kei puriseM' mI zata puruSa egao aNNovaiyaM' meM 'mamA 52 vilu avAna gacchejjA' yAle ,' evAmeva' me pramANe 'bhAviyappA aNagAreNaM egI jANovaiyakicagaeNaM uDUDhaM vehAsaM uppaenjA ?' pAtAnA yi zatihAsa me Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - magatI hanta, gautama ! gAva-utsate iti .magavataH samAnAnam sato. 'nagAro bhadanta ! bhAvitAtmA kirAnti dvidhA patAkAhastekatyagatAni rUpANi vikRrSitum prabhuH ? iti gautamasyAparaH manaH, 'taghayA nAma kapid yuvA yuvati hastena haste elIyAt ityArabhya evameva anagAro'pi bhAvitAramA kriya samugghAtena samavahatya dvidhApatAkAhastekRtyagatAni yahani rUpANi vikurtituM prabhuH, atha ca cakriya kriyAkaraNadvArA nippAditaH bahubhistAdRzaiH kriyaH rUpaiH kevalaphalpaM jambadvIpaM yAvat-avagAhAvagAheM kartu mamaH, evaM dvitIyavekriyasamudyAtena nirmitastAdRzaiH rUpaiH asaMkhyeyAna dvIpasamudrAna yAvat-atragADhAvagADhAn kartuM prabhutha, kintu he gautama ! anagArasya khalla bhAvitAtmanaH epa nimitta gautamase kahate haiM, he gotama ! ho isa AkAra meM apanA AkAra vikurvita karake bhAvitAtmA anagAra AkAzameM U~ce uDa sakatA hai| aba punaH isa para gautama prabhu se pUchate haiM ki he bhadanta ! aise kitane AkAra vikurvita vaha kara sakatA hai ? to isakA uttara prabhu isa prakAra se dete haiM ki-jaise koI yuvA puruSa apane hAtha yuvatiko hAtha meM pakaDa letA hai-isI prakAra se bhAvitAtmA anagAra bhI vaikriyasamudghAta se yukta hokara donoM bAz2ameM patAkA ko dhAraNa karanevAle puruSa ke jaisA apane aneka AkAroM ko vikurvita karane ke liye samartha hai| isa taraha vaha bhAvitAtmA sAdhu vaikriyakriyAdvArA niSpAdita una2 rUpoMse asaMkhyAta dvIpa samudroM ko gADhAvagADha karane ke liye samartha kahA gayA hai| parantu he gautama ! bhAvitAtmA usa anagAra ko bhAvitAtmA aNagAra evA puruSarUpana.vikarvaNa karIne AkAzamAM UMce uDI zake che. prazna- aadi aai seai puruSa3pAnI vig42vAna sAvitAmA aNagAra samartha che? : - utAra-jevI rIte keI yuvAna potAnA hAthavaDe kai yuvatIne pakaDI levAne samartha hoya che, evI rIte bhAvitAmA aNugAra paNa vaikriya sAmughAta karIne, bane bAjue patAkA dhAraNa karI hoya evAM eTalAM badhAM puruSa rUpanuM nirmANa karI zake che ke te 3pa vaDe te samasta jaMbudvIpane bharI devAne samartha cheuttarasUtramAM je upamA pI che tana, A rIte pitAnI kriya zaMkatathI nimaNuM karelAM.te vijAdhArI puruSa kRpAthI, bhAvitAtmA aNugAra samasta brahIne bharI zakavAne paNa samartha hoya che. Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3 u.5 sU.1 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam 693 'vikucissaMti vA' vikurvipyati vA 'evaM uktarItyA 'duio jaNNovaiyaM dvidhA yajJopavItam api dvipAvilambiyajJopavItadhAripuruSAkArakriyasvarUpavipayako'pi AlApakaH samunneyaH, tathA ca bhagavan ! tadyathA kazcitpuruSo dvidhA yajJopavItaM kRtvA gacchet evameva anagAro'pi bhAvitAtmA dvidhA yajJopavItakRtyagatena AtmanA Urdhvam utpatet ? iti gautamapraznaH hanta, gautama ! tvaduktarItyA sa utpatet iti bhagavataH samAdhAnam , tataya he bhagavan ! anagAraH khalu 'vikurvaNAzakti se racanA kI hai, na karatA hai aura na Age bhI aise rUpoMkI vaha racanA karegA hI-yaha to kevala aise rUpoM ko nirmANa karane kI usakI zakti mAtrakA pradarzana karane ke liye kahA gayA hai / ityAdi rUpase saya kathana pahile jaisA samajhanA cAhiye / 'evaM duhao jaNovaDhyaM vi' isI taraha se donoM kaMdho para laTakate hue janeUvAle purupa ke AkAra ke jaise vikriyAjanya svarUpa ke vipaya meM AlApaka jAnanA cAhiye / jaise-he bhadanta ! koI purupa apane donoM kaMdho para janeU laTakA kara calatA hai-isI taraha se bhAvitAtmA anagAra bhI kyA apanI vaikriyazakti se niSpanna kiye gaye donoM kaMdho para janeUko dhAraNa karanevAle purupa ke AkAra jaise AkAra se AkAza meM U~ce calatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki hai gautama ! jaisA tumane pUchA hai bhAvitAtmA anagAra usa rIti se AkAza meM U cala sakatA hai / isake bAda phira gautama isI viSaya meM prabhuse prazna karate hue kahate hai karaze paNa nahIM. tenI zaktinuM nirUpaNa karavAnA AzayathI ja uparanI hakIkata lakhapaamaa mAta che chatyA samasta sthana phe| 4aa bhurAma sabhA. 'evaM duhao jaNNovaiyaM vi' meM bhale re nA dhArI puru53pAnA viSayamA pazu me prAranA praznottare samajavA. te praznottare nIce pramANe banaze. prazna- he bhadanta ! jevI rIte kaI puruSa tenA bane khabhA para janoI dhAraNa karIne cAle che, evI ja rIte pitAnI vaikriya zakti dvArA banne khabhA para jaI dhAraNa karI hoya evAM puruSa AkAranuM, nirmANa karIne zuM bhAvitAtmA aNagAra AkAzamAM UMce uDI zake che? uttara-ThA, gautama ! evA kriya puruSa AkAre vitAtmA aNagAra AkAzamAM UMce uDI zake che. tyAra bAda eja viSayamAM gautama svAmI bIjo prazna kare che Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - -- 692 bhagavatIkSaNe 'uppaenjA' utpatet kim ? gagavAnAha-'iMtA, uppaenjA' he gautama ! inta, utpateta , anagAraH khalu bhAvitAtmA kiyeNa tAzarUpeNordhvamuspati bhavanoti, gautamaH punaH pRcchati 'aNagAre Na bhaMte ! ityAdi / he madanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' mAvitAtmA 'kevaiAI' kinanti 'egaojaNNovaiakizvagayAI ekato yazopavItakratyagatAni ekapAvalamviyajJopavItadhAripuruSAkArANi 'rUpAi" rUpANi 'viuvittae' vikuktuiM vikurvaNayA niSpAdayituM 'pabhU prabhuH samarthaH ? bhagavAnAha-inta, prabhuH 'taM ceva jAyatakatra yAvat___ pUrva pradeva sarva bodhyam , 'vikubisuyA' vyakubadu vA, 'vikuncati vA, vikurvati vA, phi-'haMtA uppaenA' he gautama ! hAM uDa sakatA hai / arthAt bhAvitAtmA anagAra apanI cikurvaNA se kiye gaye aise vaikriyarUpase U~ce AkAza meM uDa sakatA hai / ava gautama punaH isI viSaya meM prabhu se pUchate haiM ki-aNagAre Na bhaMte ! bhAviyappA' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra 'kevaiyAI egao japaNovaiyaM kiccagayAI ruvAI viuvittae pabhU' aise kitane rUpoMko apanI vikurvaNA se niSpanna karane meM samartha ho sakatA hai ki jo eka tarapha kaMdhe Upara laTakate hue janeUvAle puruSa ke AkAra jaise hoN| isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM kitaM ceva jAva-vikucisu vA, vikuvvaMti cA, vikuvirasaMti vA' he gautama ! isa vipaya ke uttara vahI pUrvokta uttara .jAnanA cAhiyepAcat usa bhAvitAtmA anagArane Ajataka na ese rUpoMkI apanI khabhA para janoI dhAraNa karI hoya evA puruSa AkAranuM nirmANa karIne, zuM bhAvitAtmA aNagAra AkAzamAM UMce uThI zake che? uttara-'tA, uppaejjA' 7, gautama ! mapitAmA magara tanI vig dvArA evA rUpanuM nirmANa karIne AkAzamAM uDI zake che? *+-'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA' 3 Htra !* mAqiuiren bhAra, 'kevaiyAI egao jaNNovaiyaM kiccagayAI -rUbAI vikuvittae pabhU ? mevA se khabhe janoI dhAraNa karI hoya evAM keTalAM puruSarUpanuM, pitAnI kriya zaktithI nirmANa karavAne samartha che? tara-taceva jAva vikucimu vA, vikuvaMti vA, vikundhissaMti vA' he gautama ! A praznane uttara paNa AgaLanA praznanA uttara pramANe samajavAM. eTale ke evAM rUpa dvArA te samasta jabudvIpane bharI zakavA samartha che. paraMtu evI vikurvaNu teNe bhUtakALamAM kadI karI nathI, vartamAnamAM karatuM nathI ane bhaviSyamAM Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TI. za.3 u.5 2.1 vikurvaNAvizepavaktavyatAnirUpaNam 693 "vikucissaMti vA' vikurvipyati vA 'evaM' uktarItyA 'duhao jaNNovaiyaM dvidhA yajJopavItam apidvipAvilambiyajJopavItadhAripuruSAkAravaikriyasvarUpaviSayako'pi AlApakaH samunneyaH, tathA ca bhagavan ! tadyathA kazcitpurupo dvidhA yajJopavItaM kRtvA gacchet evameva anagAro'pi bhAvitAtmA dvidhA yajJopavItakRtyagatena AtmanA ardhvam utpatet ? iti gautamapraznaH hanta, gautama ! tvaduktarItyA sa utpatet iti bhagavataH samAdhAnam , tatazca he bhagavan ! anagAraH khalu 'vikurvaNAzakti se racanA kI hai, na karatA hai aura na Age bhI aise rUpoMkI vaha racanA karegA hI-yaha to kevala aise rUpoM ko nirmANa karane kI usakI zakti mAtrakA pradarzana karane ke liye kahA gayA hai / ityAdi rUpase saya kathana pahile jaisA samajhanA cAhiye / 'evaM duhao jaNNovaiyaM vi' isI taraha se donoM kaMdho para laTakate hue janeUvAle purupa ke AkAra ke jaise vikriyAjanya svarUpa ke viSaya meM AlApaka jAnanA cAhiye / jaise-he bhadanta ! koI purupa apane donoM kaMdho para janeU laTakA kara calatA hai-isI taraha se bhAvitAtmA anagAra bhI kyA apanI vaikriyazakti se niSpanna kiye gaye donoM kaMdho para janeUko dhAraNa karanevAle purupa ke AkAra jaise AkAra se AkAza meM U~ce calatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki he gautama ! jaisA tumane pUchA hai bhAvitAtmA anagAra usa rIti se AkAza meM OM cala sakatA hai| isake bAda phira gautama isI viSaya meM prabhuse prazna karate hue kahate hai karaze paNa nahIM. tenI zaktinuM nirUpaNa karavAnA AzayathI ja uparanI hakIkata lakhavaamaaN Ave che chatyAdi samasta thina paDe4A bhu sabhA. 'evaM duhao jaNNovaiyaM vi' mane merA pArI puruSa3pAnA viSayamA 5 me prA2na! praznottare samajavA. te praznottare nIce pramANe banaze. praznahe bhadanta ! jevI rIte keI puruSa tenA banne khabhA para janoI dhAraNa karIne cAle che, evI ja rIte pitAnI kriya zakti dvArA banne khabhA para jaI dhAraNa karI hoya evAM puruSa AkaranuM, nirmANa karIne zuM bhAvitAtmA aNugAra AkAzamAM UMce uDI zake che? uttara-hA, gautama ! evA vakriya puruSa AkAre bhAvitAtmA aNagAra AkAzamAM UMce uDI zake che. tyAra bAda eja viSayamAM gautama svAmI bIjo prazna kare che Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhagavatI mAvitAtmA phiyanti chiyA yazopatrItakRtyagatAni rUpANi vikRSituM samartha ! iti aparaH gautamamaranA, virvaNayA kriyasamudghAtena vahani 'tAzarUpANi vikuktuiM samarthaH, tAzedhAne ke rUpaH dvIpadvIpAntarANi yAvadavagADhAvagADhAni phatuM samaryaH, kintu viSayamAtrameva , no saMpanyA yAvad-vikurviSyati vA' ityantaM sarva svayamUhanIyam / punaH gautamaH pRcchati-' se jahA nAmae ' he madanta ! taghayA, nAma 'kei purise' ko'pi puruSa: 'egao palhatyi ekataH paryastikAm ardhapadmAsanAdivizepam 'kAu' kRtvA 'ciDejA' tiSThet upavizeda 'evAmeva evameva tathaiva 'aNagAre vi' anagAro'pi 'bhAviappA' bhAvitAtmA ki he.bhadanta ! yAdi bhAvitAtmA anagAra isa prakArase AkAza meM Uce cala sakatA hai to vaha aise kitane rUpoM kI apanI vikurvaNA dvArA nippatti (canA) kara sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki he gautama ! vaha bhAvitAtmA anagAra vaiphiyasamudghAta se aise aneka rUpoMkI niSpatti kara sakatA hai-yahAMtaka ki vaha aise anekarUpoM se saMpUrNa isa jaMbUdIpako tathA aura bhI aneka dvIpasamudroM ko gADhAvagADharUpa se bhara sakatA hai / kintu yaha isa prakArakA kathana kevala usakI zaktimAtra kA pradarzana karane nimitta kahA gayA jAnanA cAhiye-kyoMki usane Ajataka aise rUpoM se dIpa dIpAntaroMko na bharA hai, na bharatA hai na vaha Age bhI bhregaa| punaH gotama prabhu se pUchate haiM-'se jahA nAmae kei. purise' jaise koI puruSa 'egao palhathiyaM kAuM' eka ora arddhapadmAsana Adi mAMDakara baiThatA hai 'evAmeva' isI taraha se vaha 'bhAviyappA aNagAre vi' bhAvitAtmA ha bhadata ! banne khabhe jenei, dhAraNa karI leya evAM keTalAM puruSa rUpanI bhAvilAtmA aNagAra vidurvANuM karI zakavAne samartha che? . . . uttara-he gautama ! bhAvitAtmA aNagAra evA eTalA badhAM rUponI vikRrvaNa banI zake che ke, evAM vaikriya rUpe vaDe te, samasta jabUdvIpane tathA aneka dvIpa Tona, parepUrA, bharI zakavAne samartha che. parantu, temanI zakti batAvavA mATe ja A kathana karavAmAM AvyuM che. kharekhara te temaNe Aja paryanta, kadI paNa evAM rUpathI para bhaye nathI vartamAnamAM bharatA nathI ane bhaviSyamAM bharaze paNa nahIM. tama svAmI mahAvIra prabhune pUche che 8-' se jahAnAmaeparisevA zata puru5 'egao: palhatthiyaM kAuM' ma 25 NeislatNIna (A padmAsana pAnAna), ase , 'evAmeva' meM prabhA 'bhAviyappA aNagAre vi, naavitaam| Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.5 ma.1 vikurvaNAvizeSavaktavyatAnirUpaNam 695 'egao pallahatyiakiJcagaeNaM' ekataH paryastikAkRtyagatena ekabhAgaparyastikA yuktapuruSAkAreNa 'appANeNaM' AtmanA svasvarUveNa 'uDUDhaM' Urca 'vehAsaM' vihAyaH 'uppaenjA' utpatet ! kim, bhagavAnAha-' evaM ceva jAva'-evaM caiva yAvat-uktarItyA pUrvavadeva saMvaijJAtavyam / ' vikubbisu vA ' vyakurvad vA, 'vikuJcati vA vikurvati vA, 'vikunnissati vA' vikurviSyati vA, 'evaM' uktarItyA pUrvavadeva 'duhao pallahatyioM pi' dvidhApayastikAmapi 'kRtvA'-ityAdi AlApako vijJAtavyaH tathA ca tadyathA nAma ko'pi purupaH dvidhAparyastikAM kRtvAtiSThet, evameva anagAro'pi bhAvitAtmA dvidhAparyastikAkRtyagatena AtmanA. aNagAra bhI kyA 'egao palhatthiyakicagaeNaM apANeNaM' ekabhAga meM paryastikA se yukta purupa ke AkAra jaise apane vaikriya AkArase 'uDDha vehAsaM' Uce AkAza meM 'uppaejjA' uDa sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki 'evaM ceva' hAM ! gautama ! vaha bhAvitAtmA anagAra isa AkAra meM hokara U~ce uDa sakatA hai| isa taraha isa viSaya meM saba kathana pahile kiye kathana ke anusAra hI jAnanA cAhiye-'vikuvisu vA, vikuciti vA, vikavirasaMti vA' aura yaha pUrvokta kathana ina kriyApadoM taka lagAnA cAhie / ina kriyApadoM dvArA kyA samajhAyA gayA hai so yaha sarva pahile samajhA hI diyA gayA hai| 'evaM' isI prakArase 'duhao palhatthiyaM vi' ityAdi AlApaka bhI jAnanA cAhiye / jaise gautama prabhu se pUchate haiM ki he bhadanta ! koI puruSa donoM tarapha arddhapadmAsana mADakarake bhAgAra paNa 'egao palhatthiya kiccagaeNaM appANeNaM uDDhaMvehAsaM uppahajjA' eka tarapha palAMThI vALIne beThelA vaikriya puruSa AkAranI vimurvaNuM karIne zuM AkAzabhii ye 60 za cha ? tena // 2 mApatA mahAvIra prabhu 4 cha -'evaM cevara hA, gautama! te bhAvitAtmA evA puruSa AkAranI vidurvaNu karIne AkAzamAM UMce uDI zake che A viSayamAM samasta kathana pahelAnA praznanA uttara pramANe ja samajavuM. 'jAva vikubisu vA vikubbiti vA, vikubdhissaMti vA' te 4thana mA sUtrapAta paryanta grahaNa karavuM. bhAvitAtmA aNagAra traNe kALamAM kadI paNa jabUdIne te vaiThiyapAthI marI devA 35 vibhuvayA 42tA nayA 'evaM dahao palhasthiyaM vi bhAle AlApaka e ja pramANe samaje. jemake gautamasvAmI prabhune pUche che ke he bhadanta jevI rIte keIpuruSa baMne tarapha ardhapadmAsana mAMDIne bese che, evA bane tarapha adha padmAsana Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhagavatIne mAvitAtmA phiyanti diyA yazopatrItakarayagatAni rUpANi vikRSituM samarthaH? ini aparaH gautamamaranA, vikRrvaNayA paikiyasamudghAvena yahani tAzarUpANi vikRti samarthaH, tAvAne rUpaiH dIpaDhIpAntarANi yAvadaragADhAvagAhAni parnu mamaryaH, kintu viSayamAtrametat , no saMpatyA yArada-vikurviSyati vA' ityantaM sarva svayamahanIyam / punaH gautamaH pRcchati-' se jahA nAmae ' he madanta ! nayA nAma 'kei purise' pho'pi puruSa: 'egao palhatyio ekataH pamtikAm ardhapAsanAdivizepam 'phA' kRtvA 'ciTejA tipThet upavizeda 'evAmeva' evameva tathaiva 'aNagAre vi' anagAro'pi 'bhAviappA' mAvitAtmA ki hai bhadanta ! yAdi bhASitAtmA anagAra isa prakArase AkAza meM ace cala sakanA hai to vaha aise kitane rUpoM kI apanI vikurvaNA dvArA nippatti (canA) kara sakatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki he gautama ! vaha bhAvitAtmA anagAra vaiphiyasamuddhAta se aise aneka rUpoMkI niSpatti kara sakatA hai yahAMtaka ki vaha aise anekarUpoM se saMpUrNa isa jaMbUdIpako tathA aura bhI aneka dvIpasamudroM ko gADhAvagADharUpa se bhara sakatA hai / kintu yaha isa prakArakA kathana kevala usakI zaktimAtra kA pradarzana karane nimitta kahA gayA jAnanA cAhiye-kyoMki usane Ajataka aise rUpoM se dvIpa dIpAntaroMko na bharA hai, na bharatA hai na vaha Age bhI bhregaa| punaH gautama prabhu se pUchate haiM-'se jahA nAmae kei purise' jaise koI purupa 'egao palhathiyaM kAuM' eka ora arddhapadmAsana Adi mAMDakara baiThatA hai cAmeva' isI taraha se vaha 'bhAviyappA aNagAre vi' bhAvitAtmA "ha bhadanta ! banne khabhe jeney. dhAraNa karI hoya evAM keTalAM puruSa rUpanI bhAvi tAtma aNugAra vikrvaNuM karI zakavAne samartha che? , - * uttara-he gautama !, bhAvitAmAM aNagAra evA eTalA badhAM rUponI vimurvaNa banI zake che ke, evAM vaikriya rUpa vaDe te, samasta - jaMbadvIpane tathA aneka dvIpa ahone parepUrA bharI zakavAne samartha che. paraMtu temanI zakti batAvavA mATe ja *kathana karavAmAM AvyuM che. kharekhara te temaNe Aja paryanta kadI paNa evAM rUpathI hIpatra bharyo nathI, vartamAnamAM bharatA nathI ane bhaviSyamAM bharaze paNa nahIM. " kabhI mahApAra prabhune pUche cha -' se jahAnAmaeparise....2vI zata puru5 'egao palhatthiyaM kAuM'. ati islaijIna (mAsana pAlana) se 'evAmetra mela ,prabhAva 'bhAviyappA aNagAre vi bhAvitAmA (:. . Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.5 sU.2 abhiyogasyAbhiyaugikasya nirUpaNam 699. vA, vRkarUpaM vA, dvIpikarUpaM vA, RkSa rUpaM vA, tarakSurUpaM vA, parAMzaraM rUpaM vA abhiyoktum ? nAyamarthaH samarthaH, anagAraH khalu 0000 ? evaM vAhyAn pud galAn paryAdAya prabhuH, anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA ekaM mahat azva rUpaM vA abhiyujya anekAni yojanAni prabhurgantum ? hanta, prabhuH, sa bhadanta - vA, vigavaM vA, diviyaruvaM vA, acchakhvaM vA, taraccharUva' vA, parAsararUvaM vA, abhimuMjittae ?) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra yAhyapudgaloMko grahaNa nahIM karake eka vizAla azvake rUpako, hAthI ke rUpako, siMhake rUpako, vyAvake rUpako, vRka-bheDiyA ke rUpako, dIpar3A cittAkerUpako, bhallUka-rIchake rUpako, tarakSake rUpako, aSTApadake rUpako abhiyojita karane ke liye samartha hai kyA ? (No iyaTe samaDhe he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / (aNagAre NaM bhaMte ! evaM vAhirae poggale pariyAittA pabhU' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra bAhira ke pudgaloMko grahaNa karake azva Adike rUpoMko abhiyojita karaneke liye samartha hai kyA? (evaM bAhirae poggale pariyAittA pabhU) he gautama bhAvitAtmA anagAra bAhira ke pudgaloMko grahaNa karake azvAdika ke rUpoko abhiyojita karane ke liye samartha hai / (aNagAre NaM bhaMte! bhAviyappA egaM mahaM AsarUva vA abhijujittA aNegAiM joyaNAI pabhU gamittae) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra eka vizAla azvake rUpako abhiyojita karake kyA aneka yojano taka jAneke liye samartha hai ? diviyarUpaM vA, accharUva vA, taraccharucavA, parAsararUpaM vA, abhimuMjittae ?) he bhadanta ! zuM bhAvitAtmA aNagAra, bAhya pulene grahaNa karyA vinA eka vizAla azvanA rUpane hAthInA rUpane. siMhanA rUpane vAghanA rUpane, varunA rUpane, cittAnA rUpane, rachanA rUpane, tarachanA rUpane, athavA aSTapadanA rUpane abhijita karavAne samartha che? No iNa samahe) gautama mej manaj 245 nathI. (aNagAre NaM bhaMte ! evaM vAhirae poggale pariyAittA pabhU! ) he mahanta ! bhAvitAtmA snnu||2, mAha pudalene grahaNa karIne eka vizAla azvarUpa Adine abhijita karavAne zuM samartha cha ? (evaM vAhirae poggale pariyAittA pabhU ) , gotama! mAvitAtmA bhagAra, bAhyA pudgalene grahaNa karIne azvAdikanA rUpane abhijita karavAne samartha che. aNagAre gaM bhaMte ! bhaviyappA egaM mahaM AsarUvaM vA abhijujittA aNegAI joyaNA: pabhU gamittae ?) aa! bhAvitAtmA magAra me bhI mazvanA 35me bhaniyojita zana zu yorana patavAne samaya che ? (haMtA pabhU) Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - (698 te ! ki AyaDIe gacchada, pariDIe ga DIe gacchai, no pariTIe, evaM Ayaka AyappayogeNaM, no parappayogeNaM, ussira odayaM vA gacchai ? se gaM bhaMte ! kiM A aNagAre NaM se, no khala se aase|| se bhaMte ! ki mAI vikubai ! amAyI mAyI vikubai, no amAyI vikumbai,mA. aNAloiapaDikate kAlaM karei, ko aNNayaresu Abhiogiesu devalogesa 'amAINaM bhaMte ! tassa ThANassa AlaM kahi uvavajai ? goyamA ! aNNayaresuHa -devattAe uvavajai ? sevaM.bhaMte ! sevaM bhaM gAhA--itthI asI par3AgAM jaNNoDA .. palhatthia paliyaMke abhiyogadi - chAyA anaMgAraH khala bhadanta ! bhavita ryAdAya prabhuH eka mahat azvarUpaM vA, hastira abhiyogya aura Abhiyogika ka 6. 'aNagAre Na bhaMte ! bhAviyApA' ita :: sUtrArtha-(aNagAre - bhaMte ! bhAviya yAittA gagaM mahaM. AsarUva cA; hathirUra / A abhigya ane AbhiyogikanI 'arNagAreNaM bhaMte !' built-7 ... sUtrAya (agagAreNaM bhate / bhAviyara egaM maha.. AsavaM kA, hathiruvaM vA, sIhara Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.5 sU.2 abhiyogasyAbhiyaugikasya nirUpaNam 699. vA, sakarUpaM vA, dvIpikarUpaM vA, RkSa rUpaM vA, tarazurUpaM vA, parAzara rUpaM vA abhiyoktum ? nAyamarthaH samarthaH, anagAraH khalu 0000 ? evaM bAhyAn pud galAn paryAdAya prabhuH, anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA ekaM mahat azva rUpaM vA abhiyujya anekAni yojanAni prabhurgantum ? hanta, prabhuH, sa bhadanta / vA, vigavaM vA, diviyarUvaM vA, acchakhvaM vA, taraccharUva vA, parAsararUca vA, abhijuMjittae ?) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra bAhyapudgalauko grahaNa nahIM karake eka vizAla azvake rUpako, hAthI ke rUpako, siMhake rUpako, vyodhake rUpako, vRka-bheDiyA ke rUpako, dIpar3A cittAkerUpako, bhallUka-rIchake rUpako, tarakSake rUpako, aSTApadake rUpako abhiyojita karane ke liye samartha hai kyA ? (No iyatu samaDhe he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai / (aNagAre NaM bhaMte ! evaM bAhirae poggale pariyAittA pabhU' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra bAhira ke pudgaloMko grahaNa karake azva Adike rUpoMko abhiyojita karaneke liye samartha hai kyA? (evaM bAhirae poggale pariyAittA pabhU) he gautama bhAvitAtmA anagAra bAhira ke pudgaloMko grahaNa karake azvAdika ke rUpoko abhiyojita karane ke liye samartha hai| (aNagAre NaM bhaMte! bhAviyappA egaM mahaM AsaruvaM vA abhijujittA aNegAiM joyaNAI pabhU gamittae) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra eka vizAla azvake rUpako abhiyojita karake kyA aneka yojano taka jAne ke liye samartha hai ? diviyarUvaM vA, accharUva vA, taraccharUvavA, parAsararUvaM bA, abhijuMjittae ?) he bhadanta ! zuM bhAvitAtmA aNagAra, bAhA pulone grahaNa karyA vinA eka vizAla azvanA rUpane hAthInA rUpane. siMhanA rUpane vAghanA rUpane, varunA rUpane, cittAnA rUpane, rIMchana rUpane, tarachane rUpane, athavA aSTapadanA rUpane abhijita karavAne samartha che? No iNaTe samahe) he gautama ge mana 245 nathA. (aNagAre NaM bhaMte ! evaM bAhirae poggale pariyAittA pabhU!) 3 mahanta lAvitAtmA bhaegA2, mAha pulane grahaNa karIne eka vizAla azvarUpa Adine abhijita karavAne zuM samartha cha ? (evaM vAhirae poggale pariyAhattA pabhra), gautama! mAvitAtmA bhagAra, bAhya pulene grahaNa karIne azvAdikanA rUpane abhijita karavAne samartha che. maNagAre NaM bhaMte ! bhaviyappA egaM mahaM AsarUva vA abhimuMjittA aNegAI joyaNA: pabhU gamittae 1) 3 mahanta ! mAvitAmA mA2. bhaDA manA 35 aliyoti zana zu yoranA pata pAne samaya che ? (haMtA pabhU) Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 - - - - bhagavatI kam AtmadardhA gacchati, paradardhA yA gacchati ? gautama ! AtmadarcA acchati, no paradvaryA, evam AtmakarmaNA, no parakarmaNA, AtmamayogeNa, to paramayogeNa, uctiodayaM bA, gacchati, pataddayaM vA gacchati, sa bhadanta! kam anagAroM'zyaH ? gautama ! anaMgAraH saH, no khalla so'zvaH, evaM yAvada haMtA pabhU) hAM, gItama! mAvitAtmA anagAra eka vizAla azvakA rUpa abhiyojita phara aneka yojanA taka jAne ke liye samartha hai se bhaMte ! AyaDDhIpa gacchada, pariiDhIe gacchaha ?) he bhadanta ! bhASitAtmA anagAra jo eka vizAla azvarUpakI vikurvaNA karake aneka yojano taka jAne ke liyeM samartha hotA hai-so kyA vaha apanI nijakI zaktise jAtA hai yA parakI sahAyatA se jAtA hai.? (goyamA! AyaDDhIe gacchada. No parihaDhIe gacchada) he gautama ! bhAvitAtmA anagAra jo eka vizAla anvarUpakI vikurvaNA karake aneka yojanoM taka jAtA hai so apanI nijakI zakti se hI jAtA hai| parakI sahAyatA se nahIM jAtA hai| (evaM AyakammuNA, no parakammuNA, AyappayogeNaM, no parappayogeNaM) isI taraha se vaha itanI dUra taka apane nija ke karma se jAtA hai, para ke karmase nahIM jAtA hai, Atmaprayoga se jAtA hai, parake prayoga se nahIM jAtA hai| (usiodayaM vA gacchaha, payodaya vA. gacchai) tathA vaha. sIdhA bhI jAtA hai, aura viparIta bhI jAtA hai| (se.NaM apAgAre Ase ?) he bhadanta vaha anagAra hA, gautama ! eka mahA alparUpane abhijita karIne aneka janaparyata javAne samartha che. (se bhaMte ! AyaDIe gacchai, pariDDhIe gacchada) : mahanta ! bhAvitAtmA aNugAra e prakAranA rUpane abhijita karIne je aneka jana paryakta gamana kare che, te zuM tenI pitAnI zakitathI kare che, ke anya sahAyatAthI kare che? "(gAyamA ! AyabIe gacchai, No pariDDhIe gacchaDa) gautama ! lApa tAtmA ajugAra eka mahAadharUpane abhijita karIne je aneka pejane paryanta gamana kare che, te tenA pitAnI zaktithI ja kare che, anyanI sahAyatAthI karato nathI, (evaM AyakammuNA, no parakammuNA, AyappayogeNaM, 'no parappayogeNaM)mera pramANe te AtmakathI eTale dUra jAya che-pakarmathI ja nathI, ane AtmaprayogathI ya-paprayogathI ra nathI, (usiodayaM vA gacchada, payodayaM vA gacchada) te siidhe| yaya 5 cha bhane vipazata paya jaya che. (se.NaM aNaNAre Ase ?) Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.33.5 2.2 abhiyogasyAbhiyogikasya nirUpaNam 701 parAzararUpaM vA, sa bhadanta ! kiM mAyI vikurvati ? amAyI api vikurvati ? gautama! mAyI vikurvati, no amAyI vikurvati amAyI bhadanta ! tasya sthAnasya vA anAlocita pratikrAntaH kAlaM karoti, kutra utpadyate ? gautama ! anyatareSu Abhiyogikepu devalokeSu devatayA upapadyate, amAyI bhagavan ! tasmAt ghoDArUpa hai kyA ? (aNagAreNaM se, No khalu se Ase) he gaitama! vaha to anagAra hai ghoDerUpa nahIM hai| (evaM jAva parAmararUvaM vA) isI prakAra parAzara aSTApadarUpa taka jAnanA caahiye| (se bhaMte ! mAyI vikumvai, amAyI vi vikumvai) he bhadanta ! aisI vikurvaNA mAyI anagAra karatA hai ki amAyI anagAra bhI karatA hai ? (goyamA ! mAyI vikunvaha, no amAyI vikunvai) he gautama! aisI vikurvaNA mAyI anagAra hI karatA hai| amAyI anagAra nahIM karatA hai| (mAI NaM bhaMte ! tassa ThANassa AlohayapaDikkaMte kAlaM karei, kahiMuvavajjai) he bhadanta ! isa prakArakI vikurvaNA karane ke bAda usakI AlocanA aura pratikramaNa nahIM karanevAlA vaha mAyI anagAra mara kara kahA~ utpanna hotA hai ? (goyamA! aNNayaresu Abhiyogiesu devalogesu devattAe uvavanai) he gautama ! isa prakArakI vikurvaNA karake Alo. canA aura pratikramaNa nahIM karanevAlA anagAra kAla kare to koI eka Abhiyogika jAti ke devalokoM meM deva ke rUpameM utpanna ho 3 mahanta ! zuta m||2 mava35 cha ? (aNagAre NaM se, No khalu se Ase) OM gautama ! 1 mA che, mava35 nathI. (evaM jAya parAsarasvaM vA) parAzara (aSTApada) rUpa paryantanA rUpanI abhiyejanA vize paNa eja pramANe samajavuM. (se bhaMte ! mAyI vikuvvai, amAyI vi vikubai ?) 3 mahanta ! mevI vi. vaNa mAyI aNagAra ja kare che, ke amAthI aNagAra paNa kare che? (goyamA ! mAyI vikunvai, no amAyI vikubaDa) gautama ! bhAyI mA205 mevI vizu 42 cha, abhAyI maa||2 42 nayI. (mAINaM bhaMte ! tassa ThANassa aNAloiya paDikaMte kAlaM karei, karhi uvabajjai ) 3 mahanta ! A prakAranI vikvaNu karIne tenI AlecanA ane pratikramaNa nahIM karanAra mAthI m||2 94Ine yA panna yAya che ? (gAyamA ! aNNayaresu Abhiyogiema devalogesu devatAe uvavajjai) 3 gautama ! mA prA2nI viya 4zana mAsAyanA ane pratikramaNa nahI karanArA aNagAra, kAlakarIne kei eka abhigika jAtinA deva Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 bhagavatImadhe kim AtmadardhA garachati, paradA yA gacchati ? gautama ! AtmadA gacchati, no paraddhA , evam AtmakarmaNA, no parakarmaNA, AtmamayogeNa, no paramayogeNa, ucchitodayaM bA, gacchati, patadudayaM vA gacchati, sa bhadanta! kim bhanagAroM'zyaH ? gautama ! anagAraH saH, no khala so'zyA, evaM yAvada (haMtA pabhU) hAM, gautama ! bhAvitAtmA anagAra eka vizAla azvakA rUpa abhiyojita phara aneka yojano taka jAne ke liye samartha hai (se bhaMte ! AyabIe gacchada, pariiDIe gacchaha ?) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra jo eka vizAla azvarUpakI vikurvaNA karake aneka yojano taka jAne ke liyeM samartha hotA hai-so kyA vaha apanI nijakI zaktise jAtA hai yA parakI sahAyatA se jAtA hai ? (goyamA! AyaDDIe gacchai. go pariiDIe gacchai) he. gautama ! bhAvitAtmA anagAra jo eka vizAla anvarUpakI vikuNA karake aneka yojanoM taka jAtA hai so apanI nijakI zakti se hI jAtA hai| parakI sahAyatA se nahIM jAtA hai| (evaM AyakammuNA, no parakammuNA, AyappayogeNaM, no parappayogeNaM) isI taraha se vaha itanI, dUra taka apane nija ke karma se jAtA hai, para ke karmase nahIM jAtA hai, Atmabhayoga se jAtA hai, parake prayoga se nahIM jAtA hai| (usiodayaM vA gacchada, payodayaM vA gacchada) tathAH vaha.sIdhA bhI jAtA hai. aura viparIta bhI jAtA hai / (se NaM aNagAre Ase ) he bhadanta vaha.anagAra ha, gautama ! eka mahA azvapane abhijita karIne aneka janaparyata javAne a samartha che. (se bhaMte ! AyaDDIe gacchai,"pariDhIeM gacchada): mahanta ! bhavitAtmA aNugAra e prakAranA rUpane abhijita karIne je aneka peja paryata gamana kare che, te zuM tenI potAnI zakitathI kare che, ke anya sahAyatAthI kare che ? -(goyamA ! AyaDIe gacchada, No pariDDIe gacchada) gautama ! .laavitAmA aNagAra eka mahAazvarUpane abhijita karIne je aneka pejane paryakta gamana kare che, te tenA pitAnI zaktithI ja kare che, anyanI sahAyatAthI karato nathI, ( evaM AyakammuNA, no parakammuNA, AyappayogeNaM, "no parappayogeNaM pramANe te AtmakathI eTale dUra jAya che-pakarmathI ja nathI, ane AtmAthI ya-paraprayAgadhI crat nathI, (usiodayaM vA gacchA, payodayaM vA gacchai) te sIdhe para nacha mana viparIta pa ya che. (se.NaM - aNagAre Ase?) Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA bAlakurvaNAdhikArAva ityAdi / gautamAgale' bAMdhAna prameyacandrikA TIkA za.3 u.5 su.2 abhiyogasyAbhiyaugikasya nirUpaNam :70.3. TIkA-vikurvaNAdhikArAta anagArasyAbhiyogAtmakavikurvaNAvaktavyatAM prastauti-'aNagAre NaM bhaMte !' ityAdi / gautamaH pRcchati-he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'vAhirae poggale' bAhyAn pudagalAn 'apariAittA' aparyAdAya aparigRhya 'eka mahaM' ekaM mahat 'AsarUvavA' azvarUpaM cA, 'hatyikhvaM vA' hastirUpa cA, 'sIharUbavA' siMharUpaM bA, 'baggharUvaM' vyAghrarUpa vA, 'vigarUvaM vA, vRkarUpaM vA, (nAraiti bhApAyAM prasiddho hiMsaka: jantuvizeSaH tadrUpa vA) 'dIviakhkhaM vA' dvIpikarUpaM vA, (dIpaDA iti bhASAyAM prasiddhaH) catuppadazcApadavizepaH (cItA) tadrUpaM vA 'accharUvaM vA' RkSarUpaM vA bhallUkarUpaM vA, 'taraccharuvaM vA' tarakSarUpaM vA tarakSo vyAghrajAti hai| aura ina sabake rUpoMko abhiyoga evaM inakI vikurvaNA mAyI anagAra karatA hai-aisA kahA gayA hai| TIkArtha-vikurvaNA kA adhikAra hone se yahAM sUtrakAra anagAra kI abhiyogAtmaka vikurvaNAkI vaktavyatA prAraMbha kara rahe haiM-aNagAreNaM bhate' ityAdi he bhadanta ! 'bhAviyappA bhaNagAreNaM' bhAvitAtmA anagAra 'bAhirae poggale' bAhyapudgaloMko-caikriya zarIrake pud galoMko 'apariyAittA' grahaNa nahIM karake 'ega' eka 'maha' vizAla baDe bhArI 'AsaruvaM vA' ghoDeke rUpako 'hatthirUvaM vA' athavA hAthI ke rUpako, 'sIharU, vA, siMhake rUpako vaggharUva vA' vyAghrakerUpako 'vigarUvaM vA' vRka-nAhara-ke rUpako 'dIviyarUvaM vA' cIttAkerUpako, 'accharUcaM' RkSa-rIchake rUpako, taraccharuvaM vA, vyAghrajAti vizeSakarUpako temanI vidurvaNu saMbaMdhI vicAra A uddezakamAM karavAmAM Avela che. ane te saghaLAM rUpanI vidurvaNu ane abhiga mAyA aNagAra kare che, evuM A uddezakamAM batAvyuM che. TIkArtha-huM virvaNanuM ja nirUpaNa cAlI rahyuM che. ahIM sUtrakAra aNagAranI aniyogAbha: viena ni35 43 che-'aNegAreNaM bhaMte ! bhAviyappA' mahanta ! bhAvitAtmA bhagAra, 'bAhirae poggale apariyAittA' mA pura. sone-vadhi AN2i purAne a yA vinA, evaM mahaM, 4 ghaNA vizAla 'AsarUvavA' manA 35ne, athavA 'hatthi rUva vA thAnA 35ne 'vigavaM vA' varunA 35ne mathavA 'siMharUcaM vA' siDanA 3pane, athavA 'vagyakhvavA' vAcanA 35ne bhayakA dIviya svaM vA' dIpa(yAtta)nA 35ne, 25yA 'accharUvaM vAsanA 35ne 'taraccharUva vA' ta271 35ne, (pAdhanA re me eii athavA 'parAsara Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 bhagavatIs sthAnAMta ( tasya sthAnasya vA ) AlocitamatikrAntaH kAlaM karoti, upapadyate ? gautama 1 anyatareSu anAbhiyogikeSu devalokeSu devatayA upapadyate, tadeva bhadanta 1 tadeva bhadanta / iti / gAthA - khI, asi, patAkA, yajJopavItatra bhavati bodhyam / paryastikA, paryaGkaH abhiyogo vikurvaNA mAyI // 02 // jAtA hai / (amApI NaM bhaMte ! tassa ThANassa AloiyapaDite kAla kare, kahiM ucava) he bhadanta ! amAyI jo anagAra hotA hai vaha usa sthAnakI AlocanA karatA hai aura pratikramaNa karatA hai so vaha bhara kara kahA~ utpanna hotA hai / (goyamA ! aNNayaresu aNAbhiyogi e devo devatAe uvavajaha ) he gautama! amAyI anagAra usa sthAnakI AlocanA aura pratikramaNa karake kAla avasara kAla karatA hai isaliye vaha anAbhogika jAti ke devoM meM devarUpa se utpanna ho jAtA hai / (sevaM bhaMte! ti) he bhadantaM ! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai - he bhadanta vaha aisA hI hai / ( gAhA ) gAthA - ( itthI asi paDAgA, jaNNovahae, ya hoi yodhavve, palhatthiya paliyaM ke abhiyogavikuvvaNA mAyI) strI, talavAra, patAkA, yajJopavIta (janoI) pAlathI - ardhapadmAsana, paryakAsana, ina sabake rUpoMko abhiyoga evaM inakI vikurvaNAM saMbaMdhi vicAra isa uddezaka meM devazce utpanna thAya che. ( amAyI NaM bhaMte ! tassa ThANassa Aloiya paDikkate kAlaM kareDa, karhi uvavajjai) he mahanta / sabhAyI aguMgAra te sthAnanI (tene te pravRttithI lAgelA doSAnI ) AlecanA ane pratikramaNa kare che. kALadhama yAbhavAnI avasara bhAve tyAne Aja bhAbhIne te kSyAM utpanna thAya che ? ( gogamA ! aNNayaresu aNAbhiyogiesu devaloesa devattAe uvavajjai) he gautama! samAyI aNugAra te sthAnanI AlecanA ane pratikramaNa karIne kALa karavAne avasara Ave tyAre kALa kare che. te kAraNe te anAbhimAgika jAtinA devAmAM devarUpe utpanna thAya che. (sevaM bhaMte! sevaM bhaMte / tti) ke mahanta ? - ApanI bAta sarvathA satya hai. hai huM badanta ApanI vAta cayA che.. (gAhA) gAthA - (itthI aMsi paDAgA, jaNNovaie, ya hoi bodhavve, palhathiya paliyaMke abhiyoga vikuvtraNA mAyI) strI, tasaMvAra, patA, yajJopavIta (?nodha) pasAMDI (ardhapadmAsana), dharma asana te saunA iyonA tathA abhiyoga ane Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u.59.2 abhiyogikasyAbhiyaugikasya nirUpaNam 7.5 iti sampUrNapraznAlApakaH, bhagavAnAha 'evaM vAhirae poggale' evam uktarItyA sa bAhyAn pudgalAn 'pariAittA' paryAdAya 'pabhU' pramuH samarthaH uktatattadrUpamabhiyoktumityAzayaH, gautamaH punaH pRcchavi-'aNagAre NaM bhaMte !' ityaadi| he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'eka maha' eka mahat 'AsavaM vA,' azvarUpaM vA 'abhimuMjittA' abhiyujya tadrUpAnupravezena vyApArya 'aNegAI joayAI' anekAni yojanAni 'gamittae' gantum 'padma' prabhuH samarthaH kim ? bhagavAnAha 'haMtA, pabhU' hanta prabhuH, he gautama ! tvaduktarItyA gantuM sa samarthaH, gautamaH punaH pRcchati-'se bhaMte !' ityAdi / he bhadanta! sa bhAvitAtmA anagAraH 'ki AyaDDIe gacchai' kim AtmadaryA gacchati, hai- isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki 'evaM vAhirae poggale' uktarIti se vaha bhAvitAtmA anagara bAhyapudagaloMko 'pariyAittA' grahaNa karake 'pabhU' ukta una2 rUpoMkI abhiyojanA karane ke liye samartha hai| gautamasvAmI prabhuse punaH prazna karate haiM 'aNagAre NaM bhaMte! bhAviyappA' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra 'egaM mahaM' eka mahAn 'Asaruva vA' ghoDeke rUpakI 'abhijujittA' abhiyojanA karake 'aNegAI' aneka 'yojanoM taka gamittae pabhU' jAne ke liye mamartha hai kyA isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-'haMtA pabhU' hAM gautama vaha samartha hai| arthAt jaisA tumane prazna kiyA hai usake anusAra vaha aneka yojanoM taka jAne ke liye zaktizAlI hai| gautamapuna: isI vipayako lekara prabhu se pUchate haiM ki-se bhaMte ! kiM AyaDUDhIe gacchaI' he bhadanta ! vaha bhAvitAtmA anagAra apanI nijakI Rddhi se. Gar-evaM vAhirae poggale' gautama ! mAya purasAna pariyAittA grahaNa karIne " uparokata rUpanI abhilejanA karavAne te samartha che. prazna-'aNagAre NaM bhaMte bhAviyappA' he mahanta ! bhAvitAmA m||2, 'egaM mahaM AsarUvaM vA' mahAna manA35nI 'abhijaMjittA' maliyAnA 4zana 'aNegAI joyaNAI' bhane yonAnA bhAtara sudhA 'gamittae pabhU' pAne zuM samathe che ? St2-'tA, pabha' gautama 1 1 samartha che. bheTa va 352 amicejita karIne te aneka janAnA aMtare javAne samartha che. ___ - 'se bhaMte ! AyaDUhIe. gacchai' 3 mahanta ! mazvanA3panI maliyAnA Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 vizepo hiMsakajantustadUpaM vA, parAzaraH aSTApadaH zaramastApaM vA 'amijuMmipae' abhiyoktuma paikriyasAmA pAnupadezena vyApArayitu 'pa' mA samarthaH kim ? bhagavAnAha-'No iNa sama?' nAyamaryaH samartha: arthAt he. gautama ! no bAbApudgalAn aparyAdAya uktatattadrUpamamiyoktuM sa samarthaH, punaH gautamaH pRcchati-'aNagAre NaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! anagAraH khalu bhAvitAtmA pAhayAn pudgalAn paryAdAya epha mahat-azvAdirUpaM vA, abhiyoktuM prabhuH ? 'parAsararUvaM vA' aSTApada-zarabharUpako 'abhijujittae pabhU' abhiyojana (dhanAnemeM) karane ke liye samartha hai kyA? vidyAvagairaha ke palase ghoDA Adike rUpameM praveza karake jo kriyA kI jAtI hai usakA nAma - abhiyoga hai / gautama yahAM para prabhu se yahI prazna kara rahe haiM ki he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra vaikriyazarIrake pudgaloM ko grahaNa kiye vinA kyA ghoDe vagairahake zarIra meM praviSTa hokara usa2 prakArakI kriyA karane meM samartha hai kyA ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki-'No iNaDhe samaTe he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiarthAt vaikriyazarIra pAhara pugaloM ko grahaNa kiye vinA bhAvitAtmA anagAra isa2 prakArakA amiyoga karaneke liye kisI taraha samartha nahIM hai| aya gautama prabhu se punaH prazna karate haiM 'aNagare NaM bhaMte!' ityAdi / he bhadanta ! 'bhAviyappe aNagAre ' bhAvitAtmA anagAra pAyapudgaloM ko grahaNa karake eka mahAn azvAdi rUpakI abhiyojanA karane ke liye samartha hai kyA? isa prakAra se yahAM samasta praznAlApaka ruvaM vA' za2sanA 35ne, 'abhijitae pama' bhaniyoti zvAna samartha cha! vidyA vagerenA prabhAvathI, gheDA AdinAM rUpamAM praveza karavArUpa je kriyA thAya che, te kriyAne abhiga kahe che. gautamasvAmI ahIM mahAvIra prabhune eje prana pUchI rahyA che ke he bhadanta ! bhAvitAmAM aNagAra, vaikriya zarIranA pulene grahaNa karyA vinA azva vagerenA zarIramAM praveza karIne, te te prakAranI kriyA karavAne zuM samartha che? na ta2 mApatA mahAvI2 . cha, 'bho iNa? sama?' gItabha ! yoj banI zakatuM nathI vayi zarIranA pulene grahaNa karyA vinA, bhAvitAbhA aNagAra, uparokata rUpane alaga karavAne koI paNa rIte samartha kAtA nathI." have gautama asuna pUche cha-'aNagAreNa bhava! bhAviyApe' vyAhitAvitAtmA zAra, bahu madralene (kiya zarIranAM aMdAje rahaNa karIne eka mahAna azvAdi 5nI abhilejanA karavAne zuM samartha che? A prakAranA samasta mazAlApaka ahIM grahaNa karavAne che. Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3u. 5. 2 abhiyogikasyAbhiyaugikasyanirUpaNam 707 nagArasyaiva azvAnurUpakaraNAta ' evaM jAtra - parAsarakhvaM vA' evam uktarItyA yAvat-parAzararUpaM vA, arthAt parAzararUpaparyantamuktAlApako vijJeyaH, tathA ca sa khalu anagAraH, parAzaro vA iti prazne sa khalu anagAraH no parAzaraiti bhagavata uttaraM bodhyam / yAvatkaraNAt 'hastirUpaM, siMharUpaM, vyAghrarUpaM, karUpa, dvIpikarUpa, RkSarUpa, tarakSarUpam' iti saMgrAhyam, tathAca ' sa khalu anagAraH, hastI vo ? ' sa khalu anagAraH no khalu sa hastI' ityAdirItyA pratyeka praznottaraM svayamUhanIyam / ki 'no khalu se Ase' he bhadanta ! vaha anagAra abhva nahIM ho jAtA hai, vaha to 'aNagAre ' anagAra kA anagAra hI rahatA hai / hAM itanA avazya hotA hai ki vaha anagAra hI azvake rUpameM ho jAtA hai- arthAt vaha azva nahIM hotA hai 'evaM jAva parAsarakhvaM vA ' isI taraha se parAzara aSTApada taka ke rUpoM ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / tAtparya yaha hai ki yadi yahAM para aisA prazna kiyA jAve ki vaha bhAvitAtmA anagAra jaba aSTApadake rUpameM abhiyojana karatA hai - to aSTApada bana jAtA hogA to isakA samAdhAna aisA hI karalenA cAhiye vaha to anagAra kA anagAra hI rahatA hai para vaha apanI vikurvaNA zakti se abhvake rUpameM parivartita ho jAtA hai arthAt badala jAtA hai bAdameM phira jyoMkA tyoM ho jAtA hai| yahAM yAt pada se 'istirUpa, siMharUpa, vyAghrarUpa, vRkarUpa, dvIpikArUpa, RkSarUpa, tarakSarUpa,' inarUpoM kA saMgraha huA hai / tathA ca vaha anagAra kyA 2 - 'no khalu se Ase' he gautama! te madhuzAra avazya manI tI nathI e te aNugArane aNugAra ja rahe che. hA, evuM avazya ane che ke te aNugAra ja azvanuM rUpa dhAraNa kare che paNa te te tenuM vaikivarUpa hAvAthI aNugArane azvasvarUpa uDI zAya nahIM' 'evaM jAva parAsarakhvaM vA' aSTAya (parAzara) paryantanA yonA viSayamAM paNa A pramANe ja samajavuM. tAtparya e che ke te bhAvitAtmA aNugAra aSTApada pantanA rUpenI abhiyeAjanA karI zake che. azvapanA viSayamAM je je nirUpazu karAyuM che, te aSTApada paryantanA rUpe viSe paNa thavuM oe, A rIte chelle prazna A pramANe anaze te bhAvitAtmA aNugAra jyAre ASTApadanA rUpanuM vika`NA dvArA abhiyeAjana kare che, tyAre zuM aSTApada banI jAya che ? uttara-nA, te te aNugAraja rahe che, paNa te peAtAnI vikaCA zaktithI aSTApadane rUpe badalAi jAya che, zAne bhare to bhUga imAM gAranA upabhAMga bhAvI laya che. ahIM 'jAna' (yAvat) Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 . ..... .........' 'pariDhIe gaccha ?' parabdI vA gacchati ? bhagavAnaAha-'gAyamA ! ityAdi / he gautama ! 'mAyaDDhIe gacchaI AtmadaryA svasAmarthena gacchati, 'no pariiDhIe' no pararyA parasAmadhna evaM tava 'AyakammuNA' AtmakarmaNA, No paraphammuNA' no parakarmaNA, 'bhAyappayogeNaM' AtmaprayogeNa, 'no parappayogeNaM' no paramayogeNa, 'ussiodayaMyA gacchai' unihatodayaM saralaM yA gacchati, 'paya odayaM vA, patadudayaM kRTilaM va yA gacchai' gacchati / punagautamaH pRcchati. 'seNaM maMte ! he bhagavan ! sa khalu ki aNagAre Ase ?' kim anagAra:, . Ahosvit avaH ? bhagavAnAha-'gAyamA he gautama! 'aNagAre NaM se' anagAraH khalu sa vartate, 'no khalu se Ase' no khalu sa azvaH vastuto'sAmarthya se jAtA hai ki parihaDhIe gacchada' parakI sAmarthya se jAtA hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-he gautama ! 'AyaDUDhIe gacchaha vaha bhAvitAtmA anagAra apane sAmarthya se jAtA hai, 'no pariDIe' para ke sAmarthya se nahIM jAtA hai| 'evaM' isI taraha se se vaha 'AyakammuNA' apane nijakarmale-kriyA se jAtA hai, parakI kriyAse nahIM jAtA hai / 'AyappayogeNaM' Atmaprayoga se apanI preraNA se jAtA hai 'no parappayogeNaM' parakI preraNA se nahIM jAtA hai / 'ussiodayaM vA gacchaI' saralarUpameM bhI jAtA hai aura 'payaodayaM vA' kuTila-bakrarUpa se bhI jAtA hai| gotama punaH prabhuse pUchate haiM ki-'se NaM bhate! kiM aNagAre Ase' he bhadanta vaha bhAvitAtmA anagAra jaya azvake rUpameM abhiyojanA karatA hai-taba kyA vaha azva bana jAtA hai yA nahIM-1 isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM karIne aneka jana paryantanuM te je gamana kare che, te tenI pitAnI zaktithI kare che, ke 'pariDIe' manyanI sahAyatAthI re ? - 2-'AyaDDhIe, gacchai, No pariDDIe'gItama! mAvitAmA bhAra tenI potAnI addhithI (zaktithI) eTale badhe dUra jAya che, anyanI sahAyatAthI jatA nathI . 'evaM AyakammaNA' bhane tenI bhAtma hiyAthI laya cha, 'No parakammaNa' manyanI yAthIratA nayI. 'AyappayogeNa mana:prayogathA (pAtAnA preraNAthI) yacha, no 'parappayogeNaM' manyanI preraNAthI tA nathI. 'ussiodayaM vA gacchaDa, payaM na stara saraLarUpe paNa jAya che, varUpe athavA viparItarUpe paNa jAya che. na-se gaM bhaMte kiM aNagAre Ase?" mahanta nyAre bhAvitAmA aNugAra azvarUpanI abhiyAjanA kare che, tyAre zuM te adhuM banI che ke nahIM Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkAza.32.5 su.2 abhiyogikasyAbhiyaugikasya nirUpaNam 709 anagArasya sakapAyacittatayA abhiyogakriyAdhikAritvena abhiyogAtmakavikriyAkaraNasaMbhavAt, amAyinastu kapAyarahitatayA abhiyogakriyAnadhikAritvena abhiyogakaraNAsambhavAt / punagautamaH pRcchati-'mAINaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! mAyI khalu anagAraH 'tassa ThANassa' tasya sthAnasya azvAdhanu pravezArtha vyApArAtmakAbhiyogakaraNasya 'anAloiyapaDikaMte' anAlocitapatikrAntaH pazcAttApAdyAlocanapratikramaNakaraNamantaraiva yadi 'kAlaM karei ' kAlaM karoti tadA 'kahiM uvavajjai ?' kutra upapadyate?' bhagavAnAha 'gAyamA !' he gautama rahita bhAvitAtmA anagAra vikurvaNA nahIM karatA hai| arthAt jo kapAyasahita bhAvitAtmA hai vahI Abhiyogika kriyA karatA hai amAyI bhAvitAtmA anagAra aisI kriyA nahIM karatA hai| kyoM ki vaha kaSAya rahita hotA hai| ataH vaha Abhiyogika kriyA kA adhikArI nahIM hotA hai-isaliye usameM abhiyoga karanA saMbhavita nahIM hotA hai| mAyI kapAya sahita hotA hai isaliye vaha abhiyoga kriyA kA adhikArI hotA ha / isI kAraNa usameM abhiyogAtmaka vikriyA karanA saMbhavatA hai / aba gautama punaH prabhuse pUchate haiM ki-mAINaM bhaMte!' bhadanta ! jo mAyI bhAvitAtmA anagAra hai vaha 'tassa ThANassa' azvAdika ke zarIrameM praveza karaneke liye vyApArAtmaka abhiyoga karanerUpa usa sthAnakI 'anAloiyapaDikaMte' pazcAttApa AdirUpa AlocanA evaM pratikramaNa to karatA nahIM hai ataH inake kiye vinA yadi vaha 'kAlaM karei' kAlakaratA hai to 'kahiM uvavajaI' kahAM utpanna hotA hai ? isakA amAthI kaSAya rahita AtmA evI kriyA karatuM nathI. amAci aNagAra vimurvaNu karatuM nathI. eTale ke mArI AtmAja Abhigika kriyA kare che, kaSAyathI rahita hoya che. te tethI Abhigika kriyAne adhikArI hatA nathI. tethI tenA dvArA thatA abhiga thave zakya nathI. mAyI aNagAra kaSAyathI yukta hoya che. tethI te azigika kriyAne adhikArI hoya che tethI tenA dvArA abhiyegAtmaka vikriyA thavAnI zakyatA che. prazna-'mAINaM bhNte| mahanta mAyA bhAvitAtmA bhY||2, 'tassa ThANassa' azvAdikanA zarIramAM praveza karavAne mATe je abhiga karavArUpa pravRtti kare che, te pratinI 'anAloiyapaDikkate' te AsAyanA-pazcAttA5 mAhi35 mAsAyanA bhane pratikramaNa karatA nathI. A pramANe analethita ane apratikramita avasthAmAM "zA kareite // 42 'kahiM uvavajai' yai Gpanna thAya cha ? mahAvIra prabhu te Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 yamavatI gautamaH punaH pRcchati-'se bhaMte ! ki mAI vikRyA hai bhadanta ! ki sa bhAvitAtmA anagAra: mAyI sakAyI vikRti ! tatra abhiyogasyApi vikriyArUpatayA abhiyogI vikurvaNA iti svIkartavyam / 'amAI cA vikumbA amAyIvA apAyo'pi vikurvati azyAdirUpAnumavezena vyAbhiyate / bhagavAnAha-'gAyamA ' he gautama ! 'mAI vikuncai' mAyI vikuti Abhiyogika kriyAM karoti 'no amAI vikRnyai no amAyI vikurvati, arthAt mAyina evaM hastI hai, to isakA uttara yaha anagAra hastI nahIM hai ityAdi rIti se pratyeka prazna aura unakA uttara apane Apa samajha lenA caahiye| gautama prabhu se punaH pUchate haiM ki-'se bhNte| kimAI vikubaI' he bhadanta ! Apa hameM yaha to samajhAiye ki vaha bhAvitAtmA anagAra mAyI-kapAyasahita hokara vikuNA karatA hai ! yahAM koI aisI AzaMkA kara sakatA hai ki prakaraNa to yahAM para abhiyoga kA cala rahA hai na ki vikurvaNA kA-phira sUtrakArane yahAM para 'ki mAi vi. kuccaI' aisA pATha kyoM rakhA 'abhijujaha aisA pATha rakhanA thA-so isakA uttara yaha hai ki abhiyoga bhI vikriyArUpa hI hai, isaliye vikurvaNA se yahAM abhiyoga kriyA kA hI grahaNa kiyA gayA haiM aisA jAnanA caahiye| bhagavAna isakA uttara dete hue kahate haiM ki 'mAyI vikumvai no amAyI vikuccaI mAyI-kapAya sahita AtmA hI kapAya yukta bhAvitAtmA anagAra hI-vikurvaNA karatA hai amAyI kssaayNpadathI hAthIpa, siharUpa, vAgharUpa, dIpaDArUpa, racha35, ane taracha35 grahaNa karAyAM che. te dareka rUpaviSayaka praznottare upara mujaba samajavA prazna-'se bhaMte ! ki mAI vikubai amAI vikubbai.13 RErd ! Adi tAtmA mathI (prama-kAvyayukata) aNagAra vidurvaNu kare che, ke amAro (aprama) aNagAra vidurvaNuM kare che ? kadAca ke evI zaMkA kare ke atyAre abhAganuM a yAmI 2 - viparnu mA 421 nathI chata sUtradhAre 'abhijaMja' mahale 'cikaccaMDa pahane prayAsa bhaiyA cha ? to ta rnu samAdhAna nIya pramANe karI zakAyaabhiga paNa vaikriyArUpa ja harya che, tethI vipharva pada dvArA mahA mamiyara Da rAyasa che.' ' - 2-'mAI vikuvvada no amAI vikubai' bhAyA-pAya dhuta lAbha rea ke mAyI bhAvitAmAM aNugAra ja viNa kare che, amAyInkaSAya rahita bhAvitAtmA Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkAza.33.5 su.2 abhiyogikasyAbhiyogikasya nirUpaNam 709 anagArasya sakapAyacittatayA abhiyogakriyAdhikAritvena abhiyogAtmakavikriyAkaraNasaMbhavAt, amAyinastu kapAyarahitatayA abhiyogakriyAnadhikAritvena abhiyogakaraNAsambhavAt / punagautamaH pRcchati-'mAINaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! mAyI khalu anagAraH 'tassa ThANassa' tasya sthAnasya azvAunu mavezArthaM vyApArAtmakAbhiyogakaraNasya 'anAloiyapaDikaMte' anAlocitapratikrAntaH pazcAttApAdyAlocanapratikramaNakaraNamantaraiva yadi 'kAlaM karei' kAlaM karoti tadA 'kahiM uvavajar3a ?' kutra upapadyate?' bhagavAnAha 'goyamA' he gautama rahita bhAvitAtmA anagAra vikurvaNA nahIM karatA hai| arthAt jo kapAyasahita bhAvitAtmA hai vahI Abhiyogika kriyA karatA hai amAyI bhAvitAtmA anagAra aisI kriyA nahIM karatA hai / kyoM ki vaha kapAya rahita hotA haiN| ataH vaha Abhiyogika kriyA kA adhikArI nahIM hotA hai-isaliye usameM abhiyoga karanA saMbhavita nahIM hotA hai| mAyI kapAya sahita hotA hai isaliye vaha abhiyoga kriyA kA adhikArI hotA hai| isI kAraNa usameM abhiyogAtmaka vikriyA karanA saMbhavatA hai / aba gautama punaH prabhuse pUchate haiM ki-mAINaM bhaMte!' bhadanta ! jo mAyI bhAvitAtmA anagAra hai vaha 'tassa ThANassa' azvAdika ke zarIrameM praveza karaneke liye vyApArAtmaka abhiyoga karanerUpa usa sthAnakI 'anAlodayapaDikate' pazcAttApa AdirUpa AlocanA evaM pratikramaNa to karatA nahIM hai ataH inake kiye vinA yadi vaha 'kAlaM karei' kAlakaratA hai to 'kahiM uvavajaha' kahAM utpanna hotA hai ? isakA amAthI kaSAya rahita AtmA evI kriyA karatuM nathI. amAci aNugAra vikurvaNu karato nathI. eTale ke mAthI AtmAja Abhigika kriyA kare che, kaSAyathI rahita hoya che. te tethI Abhigika kriyAne adhikArI hote nathI. tethI tenA dvArA thatA abhiga the zakya nathI. mAthI aNagAra kaSAyathI cukata hoya che. tethI te anigika kriyAne adhikArI hoya che tethI tenA dvArA abhiyegAtmaka vikriyA thavAnI zakayatA che. prazna-'mAINaM bhaMte SHER ! bhAyI mAvitAmA mAra, 'tassa ThANassa! azvAdikanA zarIramAM praveza karavAne mATe je abhiga karavArUpa pravRtti kare che, te pratinI 'anAloiyapaDikkate' te mAvAyanA-pazcAttA5 mAhi35 sAyanA bhane pratikramaNa karatuM nathI. A pramANe analethita ane apratikramita avasthAmAM ja kareile re / 'kahiM uvavaja' yA 6panna yAya cha ? mahApA2 prabhu ta Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 anadia gautamaH punaH pRcchati - 'se maMte / kiM mAI vikuvara 1' he bhadanta / kiM sa bhAvitAtmA anagAraH mAyI pAyI vikurvati / tatra abhiyogasyApi vikriyArUpatayA abhiyogo vikurvaNA iti svokartavyam / 'amAI vA trikutrA' amApovA arupAyospi vikurvati azvAdirUpAnupravezena vyAmiyate / bhagavAnAha - 'gopamA !' he gautama | 'mAI fayees' mAyI vikurvati AbhiyogikakriyAM karoti 'no amAI vikuvtra' no amAyI vikurvati, arthAt mAyina eva hastI hai, to isakA uttara vaha anagAra hastI nahIM hai ityAdi rIti se pratyeka prazna aura unakA uttara apane Apa samajha lenA caahiye| gotama prabhu se puna: pUchate haiM ki-' se bhaMte / kiM mAI vikuvva' he bhadanta ! Apa hameM yaha to samajhAiye ki vaha bhAvitAtmA anagAra mAyI-kapAyasahita hokara vikurvaNA karatA hai| yahAM koI aisI AzaMkA kara sakatA hai ki prakaraNa to yahAM para abhiyoga kA cala rahA hai na ki vikurvaNA kA phira sUtrakArane yahAM para 'kiM mAi vikucvaha' aisA pATha kyoM rakhA 'abhijuMjadda' aisA pATha rakhanAM dhA-so isakA uttara yaha hai ki abhiyoga bhI vikriyArUpa hI hai, isaliye vikurvaNA se yahAM abhiyoga kriyA kA hI grahaNa kiyA gayA hai aisA jAnanA caahiye| bhagavAna isakA uttara dete hue kahate haiM ki 'mAyI vikuvvas no amAyI vikubvAi' mAyI-kapAya sahita AtmA hI kapAya yukta bhAvitAtmA anagAra hI vikurvaNA karatA hai amAyI kssaaypadathI hAthIrUpa, siMharUpa, vAdharUpa, dIpaDArUpa, rIcharUpa, ane tacharUpa grahaNa karAyAM che. te dareka rUpaviSayaka praznAttarA upara mujakha samajavA. prazna-' se bhaMte 1 ki mAI vikuntra amAI vikunnara - 1' De bhadanta ! AvitAtmA bhAyI (pramatta-upAyayukta) madhugAra vidhurvA re che, he saMbhAyI (apramatta) AyuzAra vidurvA 42 ? hAtha a sevI zaM. 4re hai. atyAre "alAyoga'nu amara thAlI radhuM he vibhuvAnuM mA azazu nathI chatAM sUtrare 'abhijuMjai' -ne mahase 'cikubar3a' pahano prayoga bhayo che ? to te zahAnu sabhAdhAna nIce pramANe 'karI zakAya-abhiyAga paNa vaikriyArUpa ja hoya che, tethI vadhuvA paDha dvArA ahIM abhiyAga' je zreNa karAyela che.' 3. G2 -- 'mAI vikuvvaM no amAI viku bar3a' bhAyI-pAya yukta AtmA meTa ke mAyI bhAvitAtmA aNugAra ja vikuvA kare che, amAcI-pAya rahiMta bhAvitAmA Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3.u.58.2 abhiyogikasyAbhiyogakasya nirUpaNam 711 iti bhAvArthaH zabdArthastu devAdhiSThitaH zabdavizepo mantraH, AyogaH' auSadhimIlanama, athavA mantrANAm AyogaH sAdhanaM mantrAyogaH taM kRtvA, tathA manuSya pazugRhAdirakSArtha bhUtyA-bhasmanA mRttikayo, sUtreNa dorakeNa vA yatkarma kautukAdi karaNaM tat bhUtikarma, etAni ca karmANi yo'nagAro nijavaipayikamukhArtham, sarasasvAdiSThAhArArtham , mahAya'vastrAdimAptyarthazca kuryAt sa AbhiyogikI bhAvanAM karoti Abhiyogika bhAvanAJcotpAdha Abhiyogikadevatvena maraNAnantaramutpadyate, AbhiyogikadevA hi devAnAm AjJAkAriNaH kiGkaramAyAH dAsa pAyAzca bhavanti, etatsarva bhagavatImUtrasya prathamazatake dvitIyodezake trayodazatamamatre varNitam / kI aupadhi ke sevanako aura bhUtikarmako karatA hai vaha puruSa abhiyogiko bhAvanAko karatA hai / gAthAke zabdoM kA artha isa prakArase hai devAdhiSTita zabdavizepa kA nAma maMtra hai| aupadhiyoMkA milAnA isakA nAma Ayoga hai / athavA-maMtroMkA jo sAdhana karanA hai vaha Ayoga hai / tathA-manuSya, pazu evaM gRha odikI rakSA ke nimitta bhasma se, mRttikA se, athavA Dorese jo kautukAdi karma kiyA jAtA hai vaha bhUtikarma hai-ina saba kAmoM ko jo anagAra apane vaiSayika sukha ke liye tathA sarasa svAdiSTa AhArakI prAptike liye evaM veza kImatI vastrAdikoMkI prAptike liye, karatA hai vaha abhiyogikI bhAvanA ko karatA hai| AbhiyogikI bhAvanAko utpanna kara ke maraNake anantara vaha Abhiyogika devake rUpameM utpanna hotA hai| Abhiyogika jo deva hote haiM ve dUsare devoMke AjJAkArI hote haiM, kiGkara-naukara cAkara jaise samRddhinI prAptine mATe taMtranI sAdhanA kare che, viziSTa prakAranI auSadhinuM sevana 42 cha, athavA bhUtima 42 che, te puruSa mAliyoni bhAvanA (pravRtti) 42 che. devadhichita zabdane maMtra kahe che. vividha prakAranI auSadhi banAvavI tenuM nAma "Aga" che. athavA te maMtranI je sAdhanA karavAmAM Ave che tene paNa "Ayoga kahe che. manuSya, pazu, gRha AdinI rakSAne nimitte bhasmathI, mATIthI, derA dhAgAthI je kautukama karavAmAM Ave che temane bhUtakarma kahe che-je keI aNagAra pitAnA vaiSayika sukhane arthe, sarasa svAdiSTa AhAranI prAptine arthe ke kamati vastrAdikanI prAptine arthe e kAma kare che, te aNagAra abhiyogika bhAvanA Abhiyogika pravRtti kare che. A prakAranI Abhigika bhAvanA karanAra te aNagAra marIne Abhigika devarUpe utpanna thAya che. Abhiyogika de anya devane adhIna hoya che-kiMkara, nokara Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 710 magavatIya saH 'aNNayaremu' anyatareSu anyatameSu ityarthaH 'Amiyogiesu' AbhiyogikeSu 'devaloyemu' devalokaipu, amarakumArAdi-acyutAnteSu devalokeSu 'devatAe' devatayA 'uvayajaI' upapadyate, tathAca AmiyogikadevA acyutAntadevaloke utpadhante ityAzayena 'anyatareSu' ityuktam / evaJca vidhAdilabdhyupajIvI bhAvitAtmA anagAraH abhiyogamAvanAM kurvana AbhiyogikadeveSu jAyate taduktam-'maMtA-jogaM phAuM bhUikammaM tu je pauMjeti, sAya-rasa-iDDhiheuM abhiyoga bhAvaNaM kuNaI' mantrAyogaM kalA bhUtikarma tu yaH prayuyate, zAta-rasa-dihetum AmiyogikI bhAvanAM karoti' arthAt mukha-svAda-samRddhimAptyartham mantrasAdhanAM. viziSTIpadhisevanaM, bhUtikarma ca mayuJjAnaH puruSaH AmiyogikI bhAvanAM karoti uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-gAyamA' he gautama ! aNNayaresu Abhiyogiepsu devalogesu devatAe uvavajaI' yaha mAyI anagAra anyatama Abhiyogika devalophoMmeM asurakumAra Adise lekara acyu. tataka ke devalokoM meM se kisI eka devalokAmeM devarUpase utpanna hotA hai| Abhiyogika deva acyutataka ke devalokameM utpanna hote hai-isI abhiprAya se yahAM 'aNNayaresu' aisA pada kahA gayA hai| vidyA Adi ' labdhise upajIvI yaha bhAvitAtmA anagAra abhiyoga bhAvanAko karatA huA Abhiyogika devoMmeM utpanna ho jAtA hai / kahA bhI hai__ 'maMtA jogaM kAuM bhUhakammaM tu je pauMjeti / . sAyarasa iDhihe abhiyogaM bhAvaNaM kuNaha // isa gAthA kA bhAvArtha isa prakArase hai ki jo puruSa sukhakI, svAda kI aura samRddhi kI prApti ke liye maMtrakI sAdhanAko, viziSTa prakAra prazna mA prabhArI 2 bhASecha 'goyamA ! gautama ! ' aNNayaresu Abhi ogiesa devalogesu devattAe uvavajjai' mAthI magara anyatama maanizeTha, devalokamAMasurakumArathI laIne acuta paryaMtanA devalokamAMnA keIpaNa eka devalokamAM devarUpe utpanna thAya che. Abhigika deva acuta paryantanA devakamAM patra thAra cha, se vA bhATe maDI 'aNNayaresu' pani prayoga dhyo che. vidyA Adi labdhithI upajAvI te. bhAvitAtmA aNugAra abhigamAM pravRtta thavAne kAraNe Abhigika devamAM utpanna thAya che kahyuM paNa che- maMtA jogaM kAuM bhUikammaM tuje patiH / ..:.; '... sAyarasaiDDhiheu abhiyogaM bhAvaNaM kuNainI..... A gAthAno bhAvArtha nIce pramANe che--je puruSa sukhanI vAhano ane Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za.3.u.5.2 abhiyogikasyAbhiyogakasya-nirUpaNam 711 iti bhAvArthaH zabdAryastu devAdhiSThitaH zandavizeSo mantraH, AyogaH aupadhimIlanama, athavA mantrANAm AyogaH sAdhanaM mantrAyogaH taM kRtvA, tayA manupya pazugRhAdirakSArtha bhUtyA-bhasmanA mRttikayAM, mRtreNa dorakeNa vA yatkarma kautukAdi karaNaM tat bhUtikarma, etAni ca karmANi yo'nagAro nijapayikamukhAryama, sarasasvAdiSTAhArArtham , mahAryavavAdiprAptyarthana kuryAt sa AbhiyogikI bhAvanAM karoti Abhiyogika bhAvanAzcotpAdya yAbhiyogikadevatvena maraNAnantaramutpadyate, AbhiyogikadevA hi devAnAm yAtrAkAriNaH kiGkaramAyAH dAma mAyAzca bhavanti, etatsarva bhagavatItrasya prayamazanake dvinIyodezake trayodazatamamRtre varNitam / kI aupadhi ke sevanako aura bhUnikarmako karatA hai vaha purupa abhi. yogiko bhAvanAko karatA hai| gAyake zabdoM kA artha isa prakArase hai devAdhiSThita zabdavizeSa kA nAma maMtra hai| aupadhiyoMkA milAnA isakA nAma Ayoga hai| athavA-maMtroMkA jo sAdhana karanA hai vaha Ayoga hai / tathA-manuSya, pazu evaM gRha odikI rakSA ke nimitta bhasma se, mRttikA se, athavA Torese jo kautukAdi karma kiyA jAtA hai vaha bhUtikarma hai-ina saya kAmoM ko jo anagAra apane vaipayika sukha ke liye tathA marasa mvAdiSTa AhArakI prAptike liye evaM veza kImatI vastrAdikoMkI prAptike liye, karatA hai vaha abhiyogikI bhAvanA ko karatA hai| AbhiyogikI bhAvanAko utpanna karake maraNake anantara caDha Abhiyogika devake rUpameM utpanna hotA hai / Abhiyogika jo deva ve dasare devoMke AjJAkArI hote haiM, kiGkara-naukara cAkara jaise azraddhanI prAptine mATe maMtranI sAdhanA kare che, viziSTa prakAranI oSadhinuM sevana kare che, athavA bhUtakarma kare che, te puruSa Amigika bhAvanA (pravRtti kare che. devAdhiSThita zabdane maMtra kahe che. vividha prakAranI auSadhi banAvavI tenuM nAma Aga che. athavA te maMtranI je sAdhanA karavAmAM Ave che tene paNa "Atho De che. manuSya, pazu, gRha AdinI rakSAne nimitte bhasmathI, mATIthI, dorA dhAgAthI ja kautakarma karavAmAM Ave che temane bhUtakarma kahe che-je ke aNagAra pitAnA viSayaka sukhane arthe, sarasa svAdiSTa AhAranI prAptine arthe ke kImati vastrAdikanI bina artha e kAma kare che, te aNagAra abhiyogika bhAvanA Abhigika pravRtti kare che. A prakAranI abhigika bhAvanA karanAre te aNugAra marIne Abhika pe utpanna thAya che. Abhiyogika deve anya devene adhIna hoya che-dikara. na. Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 magabaThIyale saH 'aNNayaresa' anyatarepu anyatameSu ityarthaH 'Amiyogie' mAmiyogikeSu 'devaloyemu' devalokeSu, amurakumArAdi-acyutAnteSu devalokeSu 'devatAe' devatayA 'uvavanjara' upapadhate, tyAca AmiyogikadevA acyutAntadevaloka utpadhante ityAzayena 'anyatareSu' ityuktam / ekatra vidyAdilandhyupajIvI bhAvitAtmA anagAraH abhiyogamAyanAM kurvana AbhiyogikadeveSu jAyate taduktam-'maMtA-jogaM kAuM bhUkammaM tu je pauMti, sAya-rasa-ihidaheu abhiyoga bhAvaNaM kuNaI' mantrAyogaM kRtvA bhUtikarma tu yaH prayukte, zAta-rasa-dihetum AbhiyogikI bhAvanAM karoti' arthAt mukha-svAda-samRddhimAptyartham mantrasAdhanAM . viziSTaupadhisevana, bhUtikarma ca bhayuJjAnaH puruSaH AmiyogikI bhAvanAM karoti uttara dete hue prabhu kahate haiM ki-goyamA' he gautama ! aNNayaresu Abhiyogiela devalogesu devattAe ubavajaI' vaha mAyI anagAra anyatama Abhiyogika devalokoMmeM asurakumAra Adise lekara acyuH tataka ke devalokoM meM se kisI eka devaloka meM devarUpase utpanna hotA hai| Abhiyogika deva acyutataka ke devalokameM utpanna hote hai-isI abhiprAya se yahAM 'aNNayaresusA pada kahA gayA hai| vidyA Adi landhise upajIvI yaha bhAvitAtmA anagAra abhiyoga bhAvanAko karatA huA Abhiyogika devoMmeM utpanna ho jAtA hai| kahA bhI hai 'maMtA jogaM kAuM bhUikammaM tu je paje ti / sAyarasa iDhihe abhiyogaM bhAvaNaM kuNai // isa gAthA kA bhAvArtha isa prakArase hai ki jo puruSa sukhakI, svAda kI aura samRddhi kI prApti ke liye maMtrakI sAdhanAko, viziSTa prakAra prazna -AI prabhAye SriR mApe 'goyamA ! gautama ! ' aNNeyaresa Abhi ogiema devalogesu devattAe uvavajjai' te bhAthI sagAra manyatama, mAli. gika devalekema-asurakumArathI laIne agvata paryaratanA devalekamAMnA koIpaNa eka devalokamAM devarUpe utpanna thAya che. Aliyogika deva ayyata paryantanA devalokamAM Gpanna thASa cha, me hA bhATe 8 'aNNayaresa' yAnI prayoga yA che. vighai Adi labdhithI upajAvI te. bhAvitAtmA aNuMgAra abhigamAM pravRtta thavAne kAraNe mAbhiyoga vAmai Sun thAya che 4yu 54 cha, . ... 'maMtA jogaM kAuM bhUikammaM tu je pujeti|... : - F..., . . . sAyarasaiDhiheuM abhiyoga bhAvaNaM kuNai ::: :. aura yAtAyanAya prabhAva cha puruSa sumatI, vAhana mana Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3.u.5sU. 2 abhiyogikasyAbhiyogakasya nirUpaNam 711 iti bhAvArtha : zabdArthastu devAdhiSThitaH zabdavizeSo mantraH, Ayoga: " auSadhimIlanama, athavA mantrANAm Ayoga: sAdhanaM mantrAyogaH taM kRtvA, tathA manuSya pazugRhAdirakSArthaM bhUtyA - bhasmanA mRttikartA, sUtreNa dorakeNa vA yatkarma kautukAdi karaNaM tat bhUtikarma, etAni ca karmANi yo'nagAro nijavaipayikasukhArtham, sarasasvAdiSThAhArArtham, mahAvastrAdimAptyarthaJca kuryAt sa Abhiyogika bhAvanAM karoti Abhiyogika bhAvanAJcotpAdya abhiyogika devatvena maraNAnantaramutpadyate, -AbhiyogikadevA hi devAnAm AjJAkAriNaH kiGkaramAyAH dAsa mAyAzca bhavanti, etatsarva bhagavatImutrasya prathamazatake dvitIyodezake trayodazatamasUtre varNitam / kI auSadhi ke sevanako aura bhUtikarmako karatA hai vaha puruSa abhiyogiko bhAvanAko karatA hai | gAthAke zabdoM kA artha isa prakAra se hai devAdhiSTita zabdavizeSa kA nAma maMtra hai / auSadhiyoMkA milAnA isakA nAma Ayoga hai / athavA maMtroMkA jo sAdhana karanA hai vaha Ayoga hai / tathA manuSya, pazu evaM gRha AdikI rakSA ke nimitta bhasma se, mRttikA se, athavA Dorese jo kautukAdi karma kiyA jAtA hai vaha bhUtikarma hai- ina saba kAmoM ko jo anagAra apane vaiSayika sukha ke liye tathA sarasa svAdiSTa AhArakI prApti ke liye evaM veza kImatI vastrAdikoM kI prAptike liye, karatA hai vaha abhiyogikI bhAvanA ko karatA hai / AbhiyogikI bhAvanAko utpanna kara ke maraNake anantara vaha Abhiyogika devake rUpameM utpanna hotA hai| Abhiyogika jo deva hote haiM ve dUsare devoMke AjJAkArI hote haiM, kiGkara - naukara cAkara jaise samRddhinI prAptine mATe maMtranI sAdhanA kare che, viziSTa prakAranI auSadhinuM sevana re che, athavA bhUtibha ure che, te puruSa mAbhiyeogi lAvanA (pravRtti) ure che. devAdhiSThita zabdane matra kahe che. vividha prakAranI auSadhiyA anAvavI tenuM nAma AyeAga' che. athavA te maMtranI je sAdhanA karavAmAM Ave che. tene paNa 'Ayoga' uDecha. manuSya, pazu, guDa mAhitI rakSAne nimitte sasmathI, bhATIthI, he!za dhAgArthII je kautukakama karavAmAM Ave che temane bhUtika kahe che--je kAi aNugAra potAnA vaiyika sukhane arthe, sarasa svAdiSTa AhAranI prAptine arthe kejhImati vastrAdikAnI prAptine ave e kAma kare che, te aNagAra abhiyogika bhAvanA Abhiyogika pravRtti kare che. A prakAranI AbhiyAgika bhAvanA karanArA te aNugAra marIne abhiyegika devarUpe utpanna thAya che. Abhiyogika devA anya devAne adhIna hAya chekiMkara, nAkara Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 bhagavatIla , " gautamaH punaH pRcchati - 'amAINaM maMte !" ityAdi / he bhadanta ! amAvI khala kapAyarahito'nagAraH ' tassa ThANassa ' tasya sthAnasya abhiyogabhAvanA karaNalakSaNasya yadi 'AlohapaDiyAMte' AlocitamatikrAntaH kRtapazcAttApAdyAlocanamatikramaNaH 'kAlaM karei' kAlaM karoti tadA 'kahi uvavajjaha' kutra upapadyate ? bhagavAnAha ' goyamA ! he gautama 1 aNNarayesa ' anyatareSu anyatameSu ityathaH ' aNAbhiyogiesu ' anAbhiyogikeSu 'devaloesa' devalokeSu acyutAnteSu 'devanAe ubavajja' devatayA upapadyate, arthAt abhiyogahotI haiM / yaha saba bhagavatImutrake pahale zataka ke dUsare uddezaka ke terahaveM sUtrameM varNita huA hai / aba gautama prabhuse punaH pUchate haiM'amAINaM bhaMte! he bhadanta ! jo kapAyarahita amAyI anagAra hotA hai vaha 'tassa ThANassa' usa abhiyoga bhAvanA karanerUpa sthAnako 'AloiyapaDite' pazcAttApa karanerUpa AlocanA karatA hai, pratikramaNa karatA hai| isa taraha abhiyoga bhAvanAjanya doSoMse vizuddha hokara vaha 'kAlaM karei' jaya kAlakaratA hai, taba 'kahi' kahAM para utpanna hotA hai, isa gautamake kRta praznakA uttara dete hue prabhu kahate haiM 'goyamA' he gautama / aNNayaresu aNAbhiyogiesu devaloesu' anyatama kisIeka anAbhiyogika devalokameM acyutataka ke svarga meM 'devatAe' devakI paryAya se 'uvavajjara' utpanna hotA hai / tAtparya kahanekA yaha hai ki aisA amAyI anagAra prathama kalpase lekara acyutataka ke devcAkara jevAM hAya che. tru ardhuM mana bhagavatIsUtranA pahelA zatakanA bIjA uddezakanA teramAM sUtramAM karavAmAM AvyuM che. prazna - 'amAINaM bhaMte !' he mahanta ! uSAya rahita abhAyI ajugAra hoya che" ' 'te saliyoga bhAvanA tassa ThANassa karavA rUpa sthAnanI ( pravRttinI } ( Aloya paDikate) AsathinA 42 he. tenuM prati bhaya 42 he. udyA hoSanA guru samIpa prakAzita karI tenA pastAvA karavA tenuM nAma AvecanA che. lAgela doSathI nivRtta thavuM tene pratikramaNu kahe che. A rIte abhiyAga bhAvanAjanya doSothI vizuddha thardhane 'kAlaM karei' le te a42 che, to 'kahi uvavajjai' yAM utpanna thAya che ? utta2. -~-~{ aNNarayesu aNAbhiyogiesa devaloesa anyatabha-4 manAlAgi devaso'bhAM-masta paryantanA devAM 'devatA uvavajja' - paryAye utpanna thAya che. devanI kahevAnuM tAtpaya e che ke evA amAthI aNugAra pahelA devaleAkathI laIne Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u.5.2 abhiyogikasyAbhiyogikasya nirUpaNam 713 bhAvanAM kurvana sakapAyo'nagAraH abhiyogabhAvanAyA Alocana-pratikramaNa mantaraiva yadi kAlaM kuryAttadA Abhiyogikadevatvena devakiGkaratayotpadyate, sa eva yadi abhiyogakaraNasya AlocitapratikrAntaH kAlaM kuryAt tarhi anAbhiyogikeSu indra-sAmAnika-trAyastriMzaka-somAdilokapAla-ahamindra-navagreveyaka anuttaravimAneSu devatvenotpadyate iti bhAvaH / gautamo bhagavadvacanaM pramANayannAha-'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ti! tadevaM bhagavan ! tadevaM bhagavan ! iti / he bhadanta ! tvaduktaM sarva stymevetyrthH|| lokoMmeM se kisI eka devalokameM anAbhiyogika devakI paryAya se utpanna ho jAtA hai vahAM Abhiyogika deva bhI haiM-so unameM yaha utpanna nahIM hotA hai / isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki abhiyoga bhAvanAko karatA huA mAyI anagAra-kapAya se yukta saMyataabhiyoga bhAvanAkA Alocana aura pratikramaNe kiye vinA hI yadi maratA haiM to vaha Abhiyogika devake rUpameM-anyadevoMke kiGkara banane ke rUpameM-vahA~ utpanna hotA hai, aura vahI anagAra yadi abhiyoga karanekI bhAvanA kA Alocana evaM pratikramaNa karake maratA haiM to anAbhiyogika devoMmeM se-indra, sAmAnika, trAyastriMzaka, somAdilokapAla, ahamindra, navagreveyaka, evaM paMca anuttara vimAnoM meM se kisI eka vimAnameM devakI paryAya meM janma dhAraNa karatA hai / ___ava gautama bhagavAn ke vacanoMko pramANabhUta mAnate hue kahate haiM ki 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! tti, he bhadanta ! Apake dvArA pratipAdita samasta azrutaparyAnA devalokamAMnA keI paNa eka devalokamAM anAbhigika devanI paryA utpanna thAya che-te devalokamAM abhigika de paNa hoya che paNa evA Abhiyogika devarUpe te utpanna thatuM nathI. A kathanathI e vAta siddha thAya che ke abhiga bhAvanA karanAra mAthI aNagAra, (kaSAyathI yukta sAdhu) je abhiyoga bhAvanAnuM Alecana ane pratikramaNa karyA vinA mAre che te te Abhiyogika devarUpe eTale ke anya denA kiMkara rUpe-utpanna thAya che. paNa je eja aNagAra te bhAvanAnuM Alecana ane pratikramaNa karIne mare che, te anAbhigika devarUpeIndra, sAmAnika deva, gAyaDhizaka deva, samAdi lekapAla, ahamindra, nava raiveyakvAsI deva ane pAMca anuttara vimAnavAsI deva tarIke utpanna thAya che. have gautama svAmI mahAvIra prabhunAM vacanane pramANabhUta mAnIne kahe che ke 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! timahanta ! bhASe mA viSayatuM 2 pratipAdana Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 714 bhagavatIya udazakAryagAthayopasaMharanAha' gAhA-gAthA-'itthI' strI, 'asI' asiH, 'paDAgA' patAkA, 'jaSNovAe' yajJopavItaJca, bhavati yodayam 'palhathima' paryastikA, 'palike' paryakaH, 'abhioga' abhiyogaH 'vikuvyaNA' vikurvaNA mAyI' iti / gAthArthastu saraLa tayA spaSTa eva // 0 2 // itizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlaprativiracitAyAM zrI bhagavatIsUtrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyazatakasya paJcamoddezakaH samAptaH // 3-5 // vipaya sarvathA satya hI hai| isa prakAra kahakara prabhu ke prati apanI atizaya bhakti aura zraddhA pradarzita karate hai| uddezakake artha ko gAthA dvArA upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM ki isa uddezaka meM-strI. asi-talavAra, patAkA, yajJopavIta (janoI) paryastikA, paryaGka, abhiyoga, vikurvaNA ina vipayoMkA varNana huA hai aura yaha saba mAyI anagAra karatA hai / isa prakAra gAthAkA artha sarala honese spaSTa hI hai / sU0 2 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake pAMcavA uddezA samApta // 3-5 // karyuM te sarvathA satya che. ApanI vAta yathArtha che. A pramANe bhagavAnanAM vacanAmAM zraddhA prakaTa karIne gautama svAmI mahAvIra prabhu pratye atizaya bhaktibhAva, Adara ane zraddhA prakaTa kare che. have A uddezakamAM AvatA viSayane sUtrakAra eka gAthA dvArA prakaTa karIne A - uddezakane upasaMhAra kare che-gAthAno artha A pramANe che. ___ dezamA strI, asi (sapA), 5iti, rals, sapanAsana, paya asana abhiga ane vikrvaNanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. e badhuM, mAyI aNagAra kare che gAthAno artha saraLa ane spaSTa hovAthI tenuM adhika vivecana karyuM nathI. surA - jenAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjA bhagavatI sUtranI priyadazinI' vyAkhyAnA trIjA zatakane pAMcame uddeza samApta. 3-pA Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 715 // atha paSThodezakaH mArabhyate tRtIyazatakasya SaSTho dezakasya saMkSiptaviSayavivaraNam / mithyAdRSTeH anagArasya cikutreNAnirUpaNam, tato vArANasI - rAjagRhanagarayoH vaikriyatA tathAbhAvena anyathAbhAvena vA darzanaviSayaka praznottaram, tataH rAjagRhasya vArANasItvena, vArANasyAva rAjagRhanagaratvena bhramAtmaka vibhaGgajJAnamatipAdanam, tataH tayorantarAlavarttivaikriyajanapadasamUhaviSayakavikurvaNAnirUpaNam, tasyA vikurvaNAyAH viSayabhUta vaikriyoktarUpANAM svAbhAvika tIsare zatakakA chaDe uddezakA prAraMbha isakA viSaya vivaraNa saMkSepa se isa prakAra se hai - mithyAdRSTi anagArakI vikurvaNA kA nirUpaNa, vANArasInagarImeM vartamAna midhyAdRSTi anagAra rAjagRha nagarIkI vikurvaNA karake tagatarUpo ko jAna dekha sakatA hai aisA prazna ! hAM jAna sakatA hai aisA uttara, tathAbhAva se jAnatA hai ki anyathAbhAva se jAnatA hai aisA prazna anyathAbhAvase jAnatA dekhatA hai aisA uttara, rAjagRha nagarako vANArasI rUpase aura vANArasI ko rAjagRha nagarake rUpase jAnanevAlA jJAna bhramAtmaka vibhaGgajJAna hai aisA pratipAdana, rAjagRha nagara aura vANArasI ke bIca meM eka vizAla janapadakI vikurvaNA karanekA nirUpaNa, vikurvaNA ke vipayabhUta vaikriyarUpoMko svAbhAvikarUpase mAnanevAlI trIjA zatakanA chaThTho uddezaka prAraMbha A chaThThA uddezakanA viSayanuM sakSipta vivaraNa nIce pramANe che-micchAdRSTi aNugAranI vikuvAnuM nirUpaNa. * vANuArasI (vArANasI) nagarImAM rahela. mithyadRSTi aNumAra rAjagRhanagarInI vikaNA karIne temAM rahelAM rUpeTane zuM. jANI dekhI zake che? evA prazna ane tene hakAramAM uttara. prazna--'tathAbhAvathI yathAya rUpe] to che ke anyathA bhAvathI [ayathA rUpe] jANe che uttara-anyathAlAvadhI lage bhane hethe che. rAjagRha nagarane vANArasI nagarIrUpe ane vANArasIne rAjagRharUpe naNunArUM jJAna bhramAtmaka vibhAgajJAna che, evuM pratipAdana rAjagRha ane vANuArasI nagarInI vaccenA bhAganAM eka vizALa janapadanI vikuvA karavAnuM nirUpaNa. viNA dvArA nirmita vaikSirUpe ne svArbhAvakalpe mAnanArI tenI mAnyatAne bhrAmaka gaNAvatuM kathana. Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 714 bhagavatIyo uhakAryagAyayopasaMharamAha' gADA-gAthA-'itthI' ghI, 'apsI' atiH, 'paDAgA' patAkA, 'jaNNovaie' yajJopavItA, bhavatti yodayam 'palhatyima' paryastikA, 'palike' paryataH, 'abhibhoga' abhiyogaH 'vikRyaNA' vikuNA mAyI' iti / gAthArthastu sarala tayA spaSTa eva // mu0 2 // itizrI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlabativiracitAyAM zrI bhagavatImatrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyazatakasya paJcamodezakaH samAH // 3-5 // viSaya sarvathA satya hI hai| isa prakAra kahakara prabhu ke prati apanI atizaya bhakti aura zraddhA pradarzita karate hai| uddezakake artha ko gAthA dvArA upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM ki isa uddezaka meM-strI. asi-talavAra, patAkA, yajJopavIta (janoI) paryastikA, paryaGka, abhiyoga, vikarSaNA ina viSayoMkA varNana huA hai aura yaha saba mAyI anagAra karatA hai / isa prakAra gAthAkA artha sarala honese spaSTa hI hai / sU0 2 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake pAMcavA uddezA samApta // 3-5 // karyuM te sarvathA satya che. ApanI vAta yathArtha che. A pramANe bhagavAnanAM vacamAM zraddhA prakaTa karIne gautama svAmI mahAvIra prabhu pratye atizaya bhaktibhAva, Adara ane zraddhA 4 42 . have A uddezakamAM AvatA viSayane sUtrakAra eka gAthA dvArA prakaTa karIne A - udezakane upasaMhAra kare che-gAthAne artha A pramANe che. mA.zamA zrI, ali (RanR), Yantra, sana, 5 sana abhiga ane vidurvaNanuM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che. e badhuM mAthI aNagAra kare che. gAthAne artha saraLa ane spaSTa hovAthI tenuM adhaka vivecana karyuM nathI. sUra 'jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjazruta bhagavatI sUtranI priyadarzinI . vyAkhyAnA trIjI jAtakanA pAcame uza samApta. 3-pA Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.u.dam.1 mithyAdRSTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 717 haMtA, jANai pAsai, se bhaMte ! kiM tahA bhAvaM jANai, pAsai ! annahA bhAva jANai pAsai ! goyamA ! No tahAbhAvaM jANai, pAsaDa, aNNahA bhAvaM jANai pAsai, se keNaguNaM bhaMte! evaM buccai no tahA bhAvaM jANai, pAsai, annahAbhAvaM jANai, pAsai ! goyamA ! tassa NaM evaM bhavai evaM khallu ahaM rAyagihe nayare samohae, samohaNittA vANArasIe nayarIe rUvAiM jANAmi, pAsAmi, sese daMsaNe vivaJcAse bhavai, se teNa?NaM jAva-pAsa, aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAI, micchadiTThI jAva-rAyagihe nayare samohae, samohaNittA vANArasIe nayarIe rUvAiM jANai, pAsai ! haMtA, jANai pAsai, taM ceva jAva-tassa NaM evaM havai evaM khallu ahaM vANArasIe nayarIe samohae, samohaNittA rAyagihe nayare rUbAiM jANAmi, pAsAmi, sesedaMsaNe vivaJcAse bhavai, se teNaTeNaM jAva-annahA bhAvaM jANai, pAsai; aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAI, micchadiTTI vIriyaladdhIe; veuviya laddhIe, vibhaMgaNANa laddhIe vANArasI nayariM, rAyagihaM ca nayaraM aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM samohae, samohaNittA vANArasI nayariM, rAyagihaM ca nayaraM aMtarA egaM mahaMjaNavayavaggaM jANai, pAsai ! haMtA, jANai, pAsai ! se bhaMte ! kiM tahAbhAvaM jANai pAsai aNNahAbhAvaM jANai pAsai ! goyamA ! No tahAbhAvaM jANai, pAsaI, annahAbhAvaM jANai pAsai se keNaTeNaM jAva-pAsai ! goyamA ! tassa khallu evaM Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - bhagavatImatre tayA mantavyatAyA bhramatyApAdanam, tataH samyagrahapTaranagArasya vikurva NAyAH pratipAdanam, taviSayIbhUtapainiga spANAM tathAmAyaneya darzanam na tu anyathA bhAvena iti vivecanam, tato vIryalabdhi-caikriyalabdhi-avadhijJAnalabdhimati pAdanam, puti-vIrya-cala-yazaH-puruSakAra-parAkamamatipAdanana, tato vAdya pudgalaparyAdAnAparyAdAnadvArA kriyakriyAviSayaka praznasamAdhAnam, vikurvaNayA cakriyagrAmarUpAdiyAvatmanivezarUpanirmANaviSayakaM madanottaraM caikriyakriyApatipAdanArtha yuvakayuvatyorTa zAntIkaraNam, tatazcamarasyAtmarakSakadevAnAM bhavanapatyA. dIndrANAm AtmarakSAdezanAM nirUpaNaM vihArazca / mithyApTegnagArasya vikurvaNAvizepavaktavyatAmUlam-' aNagAreNaM bhaMte ! bhAviappA mAI, micchadiTThI vIriyaladdhIe, veuvialaddhIe, vibhaMgaNANaladdhIe, vANArasiM nagariM samohae, samohaNittA rAyagihe nayare rUbAiM jANai, pAsai ? usakI mantavyatAmeM bhramatvakA kathana, samyaSTi anagArakI vikurvaNA kA pratipAdana, usake viSayabhUta vaikriyarUpoMkA use tathAbhAvase darzana hotA hai aura anyathAbhAvase darzana nahIM hotA aisA vivecana / vIryalabdhi, vaikriyalandhi, avadhijJAnalabdhikA pratipAdana, dyuti, vIrya, ghala, yaza, purupakAra, parAkrama inakA kathana, bAhyapudgaloM ko grahaNa karaneke dvArA athavA nahIM karaneke dvArA vakriyakriyAviSayaka praznakA samAdhAna, vikurvaNAse grAmarUpa Adiko niSpanna karanerUpa praznakA uttara. vaikriyakriyA ke pratipAdana karaneke liye yuvakayuvatIkA dRSTAnta, camara ke AtmarakSaka deyoMkA tathA bhavanapatyAdika indroMke AtmarakSaka devoMkA nirUpaNa, vihAra kathana // samyaka daSTi aNagAranI vikuvaNanuM kathana, e vaikriyarUpane te tathAbhAvathI jove cheanyathAbhAvathI jete nathI, evuM pratipAdana. vIryalabdha, vaikriyalabdhi ane avadhijJAna labdhinuM pratipAdana, tathA dhRti, vIrya, baLa, yaza, puruSakAra ane parAkramanuM kathana. bAhyapadagalene grahaNa karIne vaikrikriyA thAya che ke bAhyapudagalene grahaNa karyA vinA thAya che? ' A praznanuM samAdhAna. vikaveNuthI grAmarUpa AdinuM nirmANa karavArUpa praznane uttara kriyAnuM pratipAdana karavA mATe yuvakayuvatInuM daSTAMta. camaranA AtmarakSaka kero tathA bhavanapati Adika indrAnA AtmarakSaka devenuM nirUpaNa, vihArakathana. Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u.mU.1 mithyAdRSTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 717 haMtA, jANai pAsai, se bhaMte ! kiM tahA bhAvaM jANai, pAsai ! annahA bhAvaM jANai pAsai ! goyamA ! No tahAbhAvaM jANA, pAsai, aNNahA bhAvaM jANai pAsai, se keNa?NaM bhaMte! evaM buccai no tahA bhAvaM jANai, pAsai, annahAbhAvaM jANai, pAsai ! goyamA ! tassa NaM evaM bhavai evaM khalla ahaM rAyagihe nayare samohae, samohaNittA vANArasIe nayarIe rUbAiM jANAmi, pAsAmi, sese dasaNe vivaJcAse bhavai, se teNaTeNaM jAva-pAsai, aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAI, micchadiTTI jAva-rAyagihe nayare samohae, samohaNittA vANArasIe nayarIe rUbAiM jANai, pAsai ! haMtA, jANai pAsai, taM ceva jAva-tassa NaM evaM havai evaM khalu ahaM vANArasIe nayarIe samohae, samohaNittA rAyagihe nayare rUvAiM jANAmi, pAsAmi, sesedaMsaNe vivaJcAse bhavai, se teNaTeNaM jAva-annahA bhAvaM jANai, pAsai; aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAI, micchadiTTI vIriyaladdhIe; veuviya laddhIe, vibhaMgaNANa laDIe vANArasI nayariM, rAyagihaM ca nayaraM aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM samohae, samohaNittA vANArasI nayariM, rAyagihaM ca nayaraM aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM jANai, pAsai ! haMtA, jANai, pAsai ! se bhaMte ! kiM tahAbhAvaM jANai pAsai aNNahAbhAvaM jANai pAsai ! goyamA ! No tahAbhAvaM jANai, pAsaI, annahAbhAvaM jANai pAsai se keNaTeNaM jAva-pAsai ! goyamA ! tassa khalu evaM Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 - bhagavatIpaNe bhavai-esa khalla vANArasI nayarI esa khala rogihe nayare esa khallu aMtarA ege mahaM jaNavayavagge, no khallu esa mahaM vIriya laddhI, veuviyaladdhI, vibhaMgaNANa laDI, iDDI! juttI; jase cale; vIrie; purisakAraparakkame lache; patte; abhisamaNNAgae; se se daMsaNe vivaccAse bhavai, se teNa NaM jAva-pAsai ||suu01|| __chAyA-anagAraH khala bhadanta ! bhAvitAtmA mAyI mithyASTiH vIryalandhyA caikriyalandhyA, vibhagazAnalandhyA, vArANasI nagarI samavahataH samavahatya rAjagRhe nagare rUpANi jAnAti, pazyati ? hanta, jAnAti, pazyati, sa bhadanta ! kiM tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati ? mithyAdRSTi anagArakI vizepavikurvaNAkIvaktavyatA'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA' ityAdi / mUtrArtha-(aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA mAyI micchAdiTThI, vIri.. yaladvIe, veunviyaladdhIe, vibhaMgaNANaladdhIe vANAra mI nagari samo; hae) he bhadanta ! mithyASTi, mAyI-phapAyavAlA, bhAvitAtmA anagAra' vIryalabdhise, vaikriyalabdhise evaM vibhaMgajJAnalandhise cANArasI nagarIkI cikurvaNA karasakatA hai kyA aura (samohaNittA rAyagihe nayare' svAiM jANai pAsai) vikurvaNA karake rAjagRha nagarameM rahA huA vaha vANArasI nagarIke rUpoMko jAnatA hai evaM dekhatA hai kyA ? (haMtA jANai, pAsaha) hAM gautama! jAnatA hai aura dekhatA hai / (se bhaMte ! kiM. tahAbhAva jANai, pAsaiannahAbhAvaM jANai pAsai) he bhadanta! jo mithyA. mithyadRSTi aNagAranI vizeSa viturvaNanuM nirUpaNa- 'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA' dhatsAha sUtrArtha-( aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAyI micchAdiTThI, vIriya.. laddhIe, veubdhiyaladdhIe, vibhaMgaNANaladdhIe vANArasI nagari samohae ) he bhadanta ! mithyAdRSTi, mAyI kaSAyukata, bhAvitAmAM aNagAra vIrya labdhithI, kriya labdhithI, ane virbhAgajJAna labdhathI zuM vANArasI nagarInI vidurvaNuM karI zake che? ane (samohaNittA rAyagihe nayara rUvAi jANai pAsaI?) mA prakAranI vig . karIne. rAjagRha nagaramAM rahele te, zu.vANurasI nagarInAM rUpane jANI zake che ane bhA ! (haMtA, jANai pAsai.).I, gautama ! 'nell cha bhane bhI Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A ameyacandrikA TIkAza.3 u.6.1 mithyAdRpTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 719 gautama ! no tathAbhAva jAnAti, pazyati, anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati, tat kenArthena bhadanta ! evam ucyate no tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati ? gautama ! tasya evaM bhavati-evaM khalla ahaM rAjagRhe nagare samavahataH, samavahatya vArANasyAM nagaryA rUpANi jAnAmi, pazyAmi, tat tasya darzane viparyAso bhavati, nat tenArthena yAvat-pazyati, anagAraH khala dRSTi mAyI-kapAyavAlA bhAvitAtmA anagAra vIryalabdhise, vaikriyalandhise, eva' vibhaMgajJAnalabdhise vANArasI nagarIkI vikurvaNA karake jo rAjagRha nagara meM rahatA huA rUpoMko jAnatA hai dekhatA hai so tathA bhAvase ve jaise haiM unheM usIrUpase-jAnatA hai, dekhatA hai ki anyathAbhAvase jaise ve nahIM haiM usarUpase jAnatA hai ? (goyamA ! No tahAbhAcaM jANai pAsai, aNNahAbhAva jANai pAsai) he gautama ! tathAbhAva se vaha nahIM jAnatA hai nahIM dekhatA hai kintu anyathAbhAva se jAnatA aura dekhatA hai / (se keNaDheNa bhaMte ! evaM vuccai-no tahA. bhAva jANai pAsaha annahAbhAva jANai pAsai) he bhadanta / aisA Apa kisa kAraNase kahate haiM ki vaha tathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai kintu anyathAbhAva se jAnatA dekhatA hai / (goyamA ! tassa NaM evaM bhavai, evaM khalu aha rAyagihe nayare samohae, samohaNittA vANArasIe nayarIe ruvAiM jANAmi, pAsAmi se se dasaNe vivaccAse 'bhavai, se teNaTTeNaM jAva pAsai) he gautama ! usake mana meM aisA vicAra - za cha. ( se bhaMte ! kiM tahAbhAvaM joNai, pAsai, anahAbhAvaM jANai pAsaha ?) he bhadanta ! te prakAranI vikrvaNu karIne rAjagRha nagaramAM rahelo te aNagAra te ne tathAbhAvathI jeivAM che evAM rUpe jANe ane dekhe che, ke anyathAbhAvathI jeivA nathI mevA 35] net ane heNe cha ? goyamA ! No tahAbhAcaM jANei, pAsai, aNNahAbhAce jANai pAsai) gautama tathA mAnahI, 'manyayA lAve' to cha ane dekhe che. (tathAbhAva ane anyathAbhAvane artha TIkArthamAM samajAvyuM che.) (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-no tahAbhAvaM jANai pAsai annahAbhAvaM jANai pAsai) laha-ta! 11 426 mA5 sayuM / ch| mA2 te 3pAne tathA bhAve tt| mata nathI 59 anyathA mApe to heNe cha ? goyamA ! tassa NaM evaM bhavai, evaM khalu ahaM rAyagihe nayare samohae, samohaNittA vANArasIe nayarIe khvAiM jANAmi, pAsAmi, se se dasaNe viccAse bhavai, se teNadveNaM jAva pAsai) gautama ! tenA bhanamA mevo piyAra thAya che meM rAmanaga2. Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 bhagavatIsa bhavai esa khalu vANArasI nayarI esa khalu royagihe nayare esa khalu aMtarA ege mahaM jaNatrayavagge, no khalu esa mahaM vIriyalI, veviyaladvI, vibhaMgaNANa laddhI, iDDhI ! juttI; jase vale; vIrie; purisakkAraparakkame lahe; patte; abhisamaNNAgae; se se dasa vivaJcAse bhavai; se teNa eNaM jAva - pAsa // sU01 // chAyA - anagAraH khala bhadanta ! bhAvitAtmA mAyI mithyAdRSTiH vIryalabdhyA vaikriyalabdhyA, vibhaGgajJAnaladhyA, vArANasIM nagaroM samavahataH samatrahatya rAjagRhe nagare rUpANi jAnAti, pazyati ? hanta, jAnAti, pazyati, sa bhadanta ! kiM tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati ? mithyAdRSTi anagArakI vizepavikurvaNAkIvaktavyatA'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA' ityAdi / sUtrArtha - ( aNagAre NaM bhaMte / bhAviyappA mAyI micchAdiTThI, vIri-yaladvIpa, beDabbiyaladvIpa, vibhaMgaNANaladvIe vANAramIM nagari samo hue) he bhadanta ! mithyAdRSTi, mAyI-kapAyavAlA, bhAvitAtmA anagAra vIryalabdhise, caikriyalabdhise evaM vibhaMgajJAnalabdhise vANArasI nagarIkI vikurvaNA karasakatA hai kyA aura (samohaNittA rAyagihe nayare vAI jANai pAsai) vikurvaNA karake rAjagRha nagara meM rahA huA vaha vANAsI nagarIke rUpoMko jAnatA hai evaM dekhatA hai kyA ? (haMtA jANai, pAsa) hAM gautama ! jAnatA hai aura dekhatA hai / ( se bhaMte 1 kiM. tAbhAva jANai, pAsaia mahAbhAvaM jANai pAsai ?) he bhadanta ! jo bhidhyaamithyAdRSTi aNugAranI vizeSa vikaNAnuM nirUpaNa---- 'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA' chatyAhi--- sUtrArtha - ( aNagAreNa bhaMte! bhAviyappA mAyI micchAdiTThI, vIriyaladIe, venniyaladdhIe, vibhaMgaNANalaDIe vANArasIM nagari samohae ) he bhaddanta ! mithyAvRSTi, mAthI kaSAyukta, bhAvitAtmA aNugAra vIya labdhithI, vaikriya labdhithI, ane vibhAgajJAna labdhithI zu vANArasI nagarInI vikaNA karI zake che ane (samoNittA rAyagi nayare ruvAI jANai pAsai ? ) A prakAranI vidhruNA. karIne, rAjagRha nagaramAM rahelA te, zu vANArasI nagarInAM rUpAne jANI zake che ane hebhI cha ? (haMtA, jAgaI pAsai) DA. gautama ! te 'zaza che bhane helI Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.32.6.1 mithyAdRpTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 721. bhadanta ! bhAvitAtmA mAyI mithyAdRSTiH, vIryalandhyA, vaikriyalacyA, vibhaGgajJAnalabdhyA, vArANasI nagarI, rAjagRhaM ca nagaram, antarA ekaM mahAntaM jana padavarga samavahataH, samavahatya vArANasI nagarIm, rAjagRhaJca nagaram antarA eka mahAntaM janapadavarga jAnAti, pazyati ! hanta, jAnAti, pazyati, sa khalu meM aisA vicAra hotA hai ki maiM vANArasI nagarImeM samavahata huA hUM mAne samuddhAtakI hai nayarI aura samavahata hokara rAjagRha nagarameM rahA huA cANArasI nagarI ke rUpoko jAnatA hUM aura dekhatA huuN| isa tarahase usakA darzana dekhanA viparIta hotA hai| isa kAraNa yAvat vaha anyathAbhAva se jAnate hai aura dekhatA hai| (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA mAI, micchAdiTThI vIriyaladdhIe, veuviyaladdhIe, vibhaMgaNANaladdhIe vANA. rasI nayarI rAyagiha ca nayaraM aMtarA egaM mahaMjaNavayavagga samohae samohaNittA vANArasI nayariM rAyagiha ca nayaraM aMtarA egaM maha jaNavayavaggaM jANai pAsai ?) he bhadanta ' mAyI mithyAdRSTi bhAvitAtmA anagAra vIryalandhi se, vaikriyalabdhise, avaM vibhaMgajJAnalandhise vANArasI nagarI aura rAjagRha nagarIke bIca eka vizAla janapada vargakI vikurgaNA karatA hai aura vikurvANA karake cANArasI nagarI aura rAjagRha nagara ke bIca usa eka baDe bhArI janapada vargako jAnatA hai aura dekhatA kyA ? (haMtA, jANai pAsai) hA~, gautama! vaha meM vANurasI nagarImAM rahIne rAjagRha nagaranI vikRNA karI che, ane vidurvaNuM karIne rAjagRha nagaramAM rahele huM vANArasI nagarInAM rUpane jANuM chuM ane dekhuM chuM. A rIte tenA darzanamAM viparyAsa bhAva [viparItatA AvI jAya che. te kAraNe yiAvato te aNagAra te rUpane anyathAbhAve [ayathArtha bhAve jANe che ane dekhe che, evuM meM . cha. (aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAI, micchAdiTThI cIriyaladdhIe, veuciyaladdhIe, vibhaMgaNANaladdhIe vANArasI nayarI rAyagihaM ca nayaraM aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM samohae-samohaNittA vANArasI nayariM rAyagiha ca nayaraM aMtarA ega mahaM jaNavayavaggaM jANai pAsai ?) mahanta ! bhAyI mithyAcie lAvitAtmA aNagAra virya labdhithI, kriyalabdhithI, ane vibhAgajJAna labdhithI vApurI nagarI ane rAjagRha nagaranI vacce AvelA pradezamAM eka vizAla janapadavarganI vakurvaNu kare che. vikuvaNa karIne te zuM vANurisI ane rAjagRhanI vacce te vizALa janapadane jANI sana bhI cha? (haMtA, jANai pAsai) DA, gautama! aanell ane bhI che. Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 bhagavatIya bhadanta ! bhAvitAtmA mAyI mithyASTiH yAvat-rAjagRhe nagare samavahataH, sama vahatya vArANasyAM nagayoM rUpANi jAnAti, pazyati ? inta, jAnAti, pazyati tacaiva yAvat-tasya evaM bhavati-evaM khalu ahaM vArANasyAM nagayoM samavahataH samavahatya rAjagRhe nagare rUpANi jAnAmi, pazyAmi, tat tamya darzane vipayA~so mavati, tada tenArthena yAya-anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati, anagAraH khalu hotA hai ki maiMne rAjagRha nagarameM cikurvaNA kI hai aura vikurvaNA karake maiM cANArasI nagarImeM rahakara rAjagRha nagarake rUpoko jAnatA ora dekhatA huuN| yahI usake darzana-dekhane meM viparyAsabhAva hai / isa kAraNa se yAvat vaha anyadhAbhAva se tadgata bhAvoMko jAnatA aura dekhatA hai / (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA mAI micchadiTThI jAva rAyagihe nayare samohae, samohaNittA, vANArasIe nayarIe rUvAI jANai pAsai) he bhadanta ! bhAvitAtmA mAyo mithyAdRSTi anagAra yAvat rAjagRha nagarameM vikarSaNA karake vANArasI nagarI meM rAjagRha nagarameM rahe hue rUpoMko jAnatA aura dekhatA hai kyA ? (haMtA jANai, pAsai) hA~ gautama! jAnatA aura dekhatA hai / (taM ceva jAva tassa NaM evaM havai, evaM khalu ahaM vANArasIe nayarIe samohae, samohaNittA rAyagihe nayare svAiM jANAmi pAsAmi, se se dasaNe vivacAse bhavaI se teNaDeNaM jAva anahAbhAva jANai pAsai) yAvat usa sAdhuke mana mAM rahIne vANurasInI vikrvaNa karI che, ane viSNurvaNu karIne vANArasI nagaramAM rahele huM rAjagRha nagarInA manuSyAdi rUpAne jANe zakuM chuM ane dekhI zakuM chuM. A prakArane vipayarcAsa bhAva tenA darzanamAM (javAmAM AvI jAya che. te kAraNe huM evuM kahuM chuM ke te aNagAra "anyathA bhAve" te rUpane jANe che ane dekhe che. (aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAI micchadiTThI jAva rAyagihe nayare samohae, moDaNitA vANArasIe nayarIe rUbAiM jANaI pAsai) Real bhAvitAtmA mAyI, mithyAdRSTi aNagAra yAvata) rAjagRha nagaramAM vidurvaNuM karIne, vANArasI nagarI APS nasabhA 2 mA 3pAne zu cha mana cha ? (haMtA, jANai pAsai.) DA gIta Ind che ane me che. (taM ceva jAva tassa NaM evaM havA, evaM bhalu ahaM vANArasIe nayarIe samohae, samIhaNittA, rAyagihe nayare rUvAI jANAmi pAsAmi, se se saNe vivacAse bhavai-se teNaSTeNaM jAva annahAbhAva jANai pAsai) yAta mAranA manamA mevA piyAra A2 cha / Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 33. 6.1 mithyAdRpTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 721 bhadanta ! bhAvitAtmA mAyI mithyAdRSTiH, vIryaladhyA, vaikiyalakSyA, vibhaGgajJAnalabdhyA, vArANasIM nagarIM, rAjagRhaM ca nagaram, antarA ekaM mahAntaM jana padavarga samavahataH, samavaitya vArANasIM nagarIm, rAjagRhazca nagaram antarA eka mahAntaM janapadavarga jAnAti, pazyati ! inta jAnAti, pazyati, sa khalu meM aisA vicAra hotA hai ki maiM vANArasI nagarI meM samavahata huA hai mAne samuddhAtakI hai nayarI aura samavahata hokara rAjagRha nagara meM rahA huA vANArasI nagarI ke rUpokoM jAnatA hUM aura dekhatA huuN| isa taraha se usakA darzana dekhanA viparIta hotA hai / isa kAraNa yAvat vaha anyathAbhAva se jAnate hai aura dekhatA hai | ( aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA mAI, micchAdiTTI vIriyaladvIe, veDabbiyaladvIe, vibhaMgaNANaladIe vANAMrasIM nayarIM rAyagihaM ca nayaraM aMtarA evaM mahaM jaNavayavaggaM samohae samohaNitA vANArasIM nayariM rAyagiha ca nayaraM aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM jANai pAsai ? ) he bhadanta mAyI midhyAdRSTi bhAvitAtmA anagAra vIryalabdhi se vaikriyalabdhise, avaM vibhaMgajJAnalabdhise vANArasI nagarI aura rAjagRha nagarIke bIca eka vizAla janapada vargakI vikurvaNA karatA hai aura vikurgaNA karake vANArasI nagarI aura rAjagRha nagara ke bIca usa eka baDe bhArI janapada vargako jAnatA hai ora dekhatA kyA ? (haMtA, jANai pAsai) hA~, gautama ! vaha meM vANuArasI nagarImAM rahIne rAjagRha nagaranI vikaNA karI che, ane vivA karIne rAjagRha nagaramAM rahelA huM vANArasI nagarInAM pene jANuM chuM ane dekhuM chuM. A rIte tenA danamAM viparyAsa bhAva [viparItatA] AvI jAya che. te kAraNe [cAvata] te aNugAra te rUpAne anyathAbhAve [ayathArtha bhAve] jANe che ane dekhe che, evuM meM che. (aNagAre bhaMte ! bhAtriyappA mAI, micchAdiTThI voriyaladdhIe, veuvviladIe, vibhaMgaNANaladIe vANArasI nayarIM rAyagihaM ca nayaraM aMtarA egaM mahaM jaNacayavaragaM samohae- samohaNittA vANArasIM nayariM rAyagiddaM ca nayaraM aMtarA egaM mahaM jaNatrayavaggaM jANai pAsai ?) he mahanta ! bhAyI midhyAdRSTi bhAvitAtmA aNugAra vidhithI, vaikriyalabdhithI, ane vibhagajJAna labdhithI vANuArI nagarI ane rAjagRha nagaranI vacce AvelA pradezamAM eka vizAla janapadavanI vadhuCNA kare che. viSuvA karIne te zuM vANurasI ane rAjagRhanI vacce te vizALa janapadane jANI ne hebhI rADe che ? (haMtA, jANai pAsai) DA, gautama ! te lAgI bhane hejI rADe che. Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 722 ' magapatI bhadanta ! ki tathAbhA jAnAti, pazyati, anyathAmA mAnAti, pazyati ! gautama ! no tathAbhAvaM nAnAti, pazyati, anyayA bhAvaM jAnAti, pazyati; tat kenArthena yAvat-pazyati ? gautama ! tasya khalu pUrva bhavati, epA khalu vArANasI nagarI, etaba khala rAjagRhaM nagaram. epa khalu antarA eko mahAn janapadavargaH no khala epA mama vIyalabdhiH, vaiphiyalaMbdhiH, vimAzAnalandhiH, bhaddhiH, dhatiH yazaH, balam, vIryam, purupakAraparAkramo lanyA, mAsaH, ami. samanvAgataH, tat tasya darzane viparyAso bhavati, tat tenArthena yAvata parayati sa.1 'jAnatA hai aura dekhatA hai (se bhaMte! kiM tahAbhAva jANai pAsada? anahAbhA jANai pAsai) he bhadanta ! yaha tathA bhAvase jAnatA dekhatA hai ki anyathAbhAva se jAnatA dekhatA hai ? (goyamA ! No tahAbhAvaM jANa pAsai, amahAbhAcaM jANai pAsai) he gItama! tathAbhAva se vaha nahIM jAnatA dekhatA hai kintu anyathAbhAva se jAnatA dekhatA hai| (se pheNaNaM jAva pAsai) he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha tathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai, anyathAbhAvase jAnatA dekhatA hai| (goyamA ! tassa khala evaM bhavaha, esa khalu cANArasI nayarI esa khalu rAyagihe nayare esa khalu aMtarA eMge mahaM jaNavayavaggo, no khalu esa mahaM cIriyaladdhi, veunniyaladdhI, vibhaMgaNANaladdhI, iDDhI, juttI, jase ghale, vIrie, purisakkAraparakame laddha, patte, abhisamaNNAgae, se se saNe vicaJcAse bhavai se teNaTeNaM jAva pAsaha) he gautama ! usake manameM aisA vicAra AtA hai ki yaha vANArasI (se bhaMte ! kiM tahAbhAvaM jANaI pAsai.? anahAbhAva jANai pAsai ?) he bhadanta ! te tathAbhAvathI (yathArtharUpe tene jANe che ane dekhe che, ke anyathAbhAre siyathArtha 35] ' ma deNe cha.1 (gAyamA No 'tahAbhAvaM. jANai pAsai) anahAbhAva jANai pAsai) gautama! tayAApanaDI, anyathAmA se che. (se keNagNaM jAMca pAsai) mahanta ! za 2 mA a ch| tathA lAva nahI anyathA mAve .he cha? (goyamA 11). gautama ! (tassa) khalla evaM bhavai, esa khalu vANArasI nayarI, esa -khala rAyagihe "nayare, esa la aMtarA ege mahaM jaNavayavaggo, no khalu esa ahaM bIriyaladdhI. 'vendhi ya laddhI, vibhaMgaNANaladdhI, iiDhI, juttI, jase; bale, vIrie, purisakAra parakame-laddhe, patte, abhisamaNNAgae, 'se se dasaNe 'vivaJcAse bhavai, se teNadeNe 'jAva pAsai) gautoM !" tena bhanabhA vA piyAra bhAva..'' pArasI AHIL71 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3 u.6.1 mithyAdRSTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 723. TIkA-vikurva NAdhikArAdAha-'aNagAreNaM bhaMte !' ityAdi / gautamaH pRcchati-he bhadanta ! anaMgAraH khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'mAI' mAyI mAyI sakapAyaH 'micchadiTThI' mithyAdRSTiH tatvazraddhAnavikalaH tathAcAtra gRhavAsa mAtraparityAgAt tasyAnagAratvaM, svasiddhAntAnusAripazamAdibhizca bhAvitAtmatvaM bodhyam, sakapAyasya samyagdRpTeH parihArAya 'mithyAdRSTi' rityuktam, etAdRzaH saH 'vIriyaladdhIe' vIryalabdhyA karaNabhUtayA 'veunviyaladdhIe' vaikriyalavdhyA, 'vibhaMgaNANaladdhIe, vibhaGgajJAnalandhyA ca 'vArANasI nagarI' vArANasI nagarI nagarI hai, yaha rAjagRha nagara hai, tathA ina donoM ke bIcameM AyA huA yaha eka vizAla janapada varga hai| yaha merI vIryalabdhi nahIM hai vaikriyalabdhi nahIM hai tathA vibhaMgajJAnalabdhi nahIM hai| na maiMne Rddhi, dyuti, yaza, bala vIrya evaM purupakAra parAkrama; labdha kiyA hai' pApta kiyA hai, aura na abhisamanvAgata kiyA hai / isa taraha se usake darzana meM viparyAsa bhAva hotA hai isa kAraNa vaha yAvat dekhatA hai // TIkArtha-vikurvaNA kA adhikAra hone se gautama isI viSayameM prabhuse pUchate haiM ki-'aNagAre NaM bhaMte !' ityAdi 'aNagAre NaM bhaMte!' he bhadanta ! jo anagAra 'bhAviyappA' bhAvitAtmA hokara 'mAI micchadiTThI' mAcI-kapAyasahita hai aura mithyAdRSTi hai-atattvazraddhAnI hai vaha 'bIriyaladdhIe' vIryavandhidvArA 'veupviyalavIeM' vaikriyalandhidvArA, 'vibhaMgaNANaladdhIe' tathA vibhaMgajJAnalabdhidvArA yadi 'vANArasI samo. nagarI che, A rAjagRha nagara che, ane te banenI vacce AvelA A eka vizALa janapadasamUha che. A mArI vIrya labdhi nathI, vaikriyalabdhi nathI, vibhAgajJAna labdhi nathI. meM ddhi, dhuti, yaza, maNa, vIrya bhane puru542 pa24bha prApta yA nathI, upArjita karyA nathI ane abhisamanvAgata karyA nathI. A rIte tenA darzanamAM dikhavAmAM] viparyAsa bhAva AvI jAya che. te kAraNe te tene anyathAbhAve [ayathArtharUpe] jANe ane dekhe che. e sU0 1 TIkAI--vikavaNane adhikAra AvI rahyo che. tethI gautama svAmI mahAvIra prabhune me viSayamA pUche che / 'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAI micchadiTTI' hai mahanta ! bhAyI [pAyayuta] bhithyAiSTi, mAvitAtmA masAra 'vIriyaladdhIe' vIya dhArA, 'veubdhiyaladdhIe' vaizyisaghidvArA 'vibhaMgaNANaladdhIe' tathA vijJAna 'vANArasI samohae' pArasI nagarAnI vivA 42 to FERHHHHHHHHil Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 bhayagatIsa ? 1 bhadanta / kiM tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, anyathAbhAva jAnAti, pazyati ? gautama ! no tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, anyathA bhAvaM jAnAti, pazyati; tat kenArthena yAvat pazyati ? gautama / tasya khalu evaM bhavati eSA khalu vArANasI nagarI, etaM khalu rAjagRhaM nagaram epa khela antarA eko mahAn janapadavargaH no khalu eSA mama vIryalabdhiH, vaikilabdhiH, vijJAnalabdhaH, RddhiH yatiH yazaH, balam, vIryam, puruSakAraparAkramo labdhaH prAptaH, abhisamantrAgataH, tat tasya darzane viparyAso bhavati, tat tenArthena yAvat pazyati sra. 1 'jAnatA hai aura dekhatA hai (se bhaMte! kiM tahAbhAvaM jANai pAsar3a annahAbhAgaM jANai pAsaha) he bhadanta ! vaha tathA bhAvase jAnatA dekhatA hai ki anyathAbhAva se jAnatA dekhatA hai ? (goyamA ! No tahAbhAvaM jANai pAsai, annAbhAva jANar3a pAsaI) he gautama / tathAbhAva se vaha nahIM jAnatA dekhatA hai kintu anyathAbhAva se jAnatA dekhatA hai| ( se keNaNaM jAva pAsai) he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha tathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai, anyathAbhAvase jAnatA dekhatA hai / (gogramA ! tassa khalu evaM bhavar3a, esa khalu vANArasI nayarI esa khalu rAyagihe nayare esa khalu aMtarA ege mahaM araraggo, no khalu esa mahaM vIriyaladdhi, veDanniyaladdhI, vibhaMgaNANalI, iDDhI, juttI, jase yale, vIrie, purisakAraparakame ladve, patte, abhisamaNNAgae, se se daMsaNe vivadyAse bhavai se teNadveNaM jAva pAsaha) he gautama! usake manameM aisA vicAra AtA haiM ki yaha vANArasI ( se bhaMte ! kiM tadyAbhAvaM jANaI pAsara ? annadAbhAvaM jArs pAsai ?) huM bhadraMta ! te tathAbhAvathI [yathA rUpe] tene jANe che ane dekhe che, ke anyayAbhAve [ayathArtha3] lo ase deNe che ? ( goyamA ! No tahAbhAva jANai pAsai) anAbhAva jANai pAsai) he gautama! tathAlAve nahIM, yA anyadhAlAve laMbe hece che. ( se keNaTTaNaM jAva pAsai) se mahanta / zI bharo sAtha me !! choDe te tathA lAve nahIM pazu anyathA lAve : heNe che ? ( gopamA 1:) he gautama 1 ( tassa) khala evaM bhavai, esa khalu vANArasI nayarI, esa khalu rAyagidde nayare, esa khala aMtarA ege mahaM jaNavayavaggo, no khalu esa ahaM vIriyaladdhI, veuntri laDI, vibhaMgaNANalI, iDDhI, juttI, jase, bale, vIrie, purisakAra parakkame laddhe, patte, abhisamaNNAgara se se daMsaNe 'vivacA se bhavai, se teNadveNaM jAba pAsai) Ga gautamai ! tenA bhanabhAM bhthe| viryAra 'bhAve chaThe "A vArasI 1 * 1. t 11. Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ mameyacandrikA TIkA za.3u.sU.1 mithyAdRpTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 725 pazyati kim ? bhagavAnAha-'hatA, jANai, pAsai' he gautama ! hanta, satyam jAnAti, pazyati, uktAni vArANaseyamanuSyAdirUpANi rAjagRhasthito jAnAti, pazyati ca / gautamastajJAnasya yathArthamayathArtha jJAtuM pRcchati-se bhaMte ! ityaadi| he bhadanta ! sa vaikriyakriyAyAM vyAbhiyamANo'nagAraH 'ki' kim 'tahAbhA' tathAbhAvaM, yasya vastuno yathA svarUpaM tasya tathAbhAvaM svarUpam 'jANai, pAsai ?' jAnAti, pazyati ? arthAt yasya vastunaH yatsvarUpaM, tad vastu tadrUpeNa jAnAti pazyati ! athavA 'aNNahAbhAvaM anyathAbhAvaM taviparItabhAvam, arthAt yasya yadgaM tat tavaiparItyena 'jAgai, pAsai !' jAnAti, pazyati ! unheM vaha usa bikriyAzaktidvArA nirmita vANArasI nagarImeM apanI vibhaMgajJAnalandhidvArA jAna sakatA hai aura dekha sakatA hai kyA ? isakA uttara dete hue prabhu gaitama se kahate haiM ki 'haMtA jANai pAsaI' he gautama! vaha jAnatA hai jAna sakatA hai aura dekhatA hai dekha sakatA hai| arthAt ukta vANArasI nagarI saMbaMdhI rUpoMko manuSyAdi kI AkRtiyoMko-vaha apanI vibhaMgajJAna landhidvArA jAnatA hai aura dekhatA hai| aba gautama prabhu se yaha jAnane ke liye ki 'jaba vaha rAjagRha nagara meM sthita hai aura vikriyAzaktidvArA nippanna huI vANArasI nagarIke manupyAdike rUpoM ko vaha vahAM jAnatA hai aura dekhatA hai to aisI sthitimeM usakA vaha jJAna yathArtha hai ki ayathArtha hai ? pUchate haiM ki 'se bhaMte ! ki tahAbhAvaM jANai pAsai ? annahAbhAva jANai pAsai ?" he bhadanta ! Apa hameM yaha to samajhAIye ki rAjagRha nagara Adi padArtho che temane te aNagAra te vikriyA zakitadvArA nirmita vANurasI nagarImAM tenI virbhAgajJAnalabdhi dvArA zuM jANI zake che ane dekhI zake che? mahAvIra prabhu gautama svAbhAna mA pramANe pAya mApe cha 'tA jANai pAsaI' gautama !! te jANI zake che ane dekhI zake che, eTale ke uparokata vANArasI nagarInAM rUpane, manuSyAdi akRtane te tenI virbhAgajJAnalabdhi vaDe jANI zake che ane dekhI zake che. have gautama svAmI mahAvIra prabhunI pAsethI e vAta jANavA mAge che ke "rAjagRha nagaramAM rahele te mithyANi aNagAra, kriyazakitadvArA racelI vANurasI nagarInAM rUpane je jANe che ane dekhe che. te tenuM jJAna yathArtha che ke ayathArtha che? te nimitte to pUche che , ' se bhaMte ! ki tahAbhAvaM jANai pAsai ? annahAbhAvaM jANai pAsai ?' 3 lahata ! 25 nagaramA me te aAra, 12 vaizyaliyAmA ye Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 724 . magapatiyo . 'samohae' samavahataH vikurvitavAn 'samohaNittA' samavahasya vivivAgha 'rAyagihe nayare' rAjagRhe nagare sthitaH 'khvAI rUpANi vArANasI gana manuSya pazupatiharmyamAsAdAdIn 'jANaI, pAsara?' vimAnAnalabdhyA jAnAti, hae' cANArasI nagarI kI vikurvaNA karatA hai 'samohaNittA to vikurvaNA karake 'rAyagihe nayare' rAjagRha nagara meM rahA huA vaha 'ruvAIjANai pAsaI' vANArasI saMbaMdhI rUpoM ko jAnatA aura dekhatA hai kyA? praznakA tAtparya aisA hai koI mithyAdRSTi anagAra rAjagRha nagara meM sthita ho aura vaha apanI vIryAdilabdhi rUpa sAdhanoM dvArA usI rAjagRha nagarameM rahA huA vANArasI nagarI kI vikurvaNA karale to kyA yaha rAjagRha nagarameM yaMThA huA hI cANArasI nagarake manuSyAdi koM ke rUpoM ko jAnalegA aura dekhalegA ? tathA use jo 'bhAvitAtmA' aisA kahA gayA hai so usakA kAraNa yaha hai ki vaha apane siddhAnta ke anusAra prazamAdiguNoM se yukta hotA hai / jainasiddhAntakI mAnyatA ke anusAra samyagdRSTi ke kapAya to rahatI hI hai- ataH kaSAyasahita samyagdRSTi jIvakI nivRtti ke liye yahAM mithyAdRSTi aisA pada kahA gayA hai| 'svAI. mANai pAsaI' aisA jo kahA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki jaba vaha rAjagRha nagarameM sthita haiM aura vahIM para usane vIryAdilabdhidvArA vANArasI nagarI kI vikurvaNAkI haiM to vANArasI nagarI meM jo pazu, pakSI, manuSya, makAna Adi padArtha haiM samohaNitA te praznI va zana 'rAyagihe paresanAmA so te "rUvAI jANai pAsaI' zu pAArasInAM pAne zume hemA zaDe cha ? : marnu tAtpaya A pramANe che--kaI mithyASTi aNugAra dhAre ke rAjagRha nagaramAM rahe che. te varyAdi labdhirUpa sAdhano dvArA, eja jagaha nagaramAM rahIne vaNArasI nagarInI vikavaNA kare, te zuM te rAjagRha nagaramAM beThAM beThAM ja vANArasI nagaranAM manuSyAdikanAM ne sAtha ane dekhI zakaze kharo? tene bhAvitAtmA kahevAnuM kAraNa e che ke te pitAnA siddhAnta anusAra prazamAdi guNothI yukata hoya che. jaina siddhAntanI mAnyatA anasAra samyagdaSTimAM paNa kaSAya te hoya che ja. tethI kaSAyasahita samyagdaSTi jIvane mI DA zvAnA nApAthI bhayyA' 56 bhUyucha 'rUvAI jApADa pAsahI evuM je kahevAmAM AvyuM che tenuM tAtparya nIce pramANe che te aNugAra rAjagRha nagaramAM rahe che teNe tenI vIryAdi labdhi , dvArA keka sthaLe vANArasI nagarInI vidurvaNu karI che. te vANArasI nagarImAM je pazu, pakSI, manuSya, makAna Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.32.sU.1 mizyAdRSTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 725 pazyati kim ? bhagavAnAha-hatA, jANai, pAsaI' he gautama ! hanta, satyam jAnAti, pazyati, uktAni vArANaseyamanuSyAdirUpANi rAjagRhasthito jAnAti, pazyati ca / gautamastajjJAnasya yathArthamayathArtha jJAtuM pRcchati-se bhaMte ! ityAdi / he bhadanta ! sa vaikriyakriyAyAM vyApriyamANo'nagAraH 'ki' kim 'tahAbhAvaM' tathAbhAvaM, yasya vastuno yathA svarUpaM tasya tathAbhAvaM svarUpam 'jANai, pAsai ? jAnAti, pazyati ? arthAt yasya vastunaH yatsvarUpaM, tad vastu tadrUpeNa jAnAti pazyati ! athavA 'aNNahAbhAva' anyathAbhAvaM tadviparItabhAvam, arthAt yasya yadgaM tat tadubaiparItyena 'jAgai, pAsai !' jAnAti, pazyati ! unheM vaha usa vikriyAzaktiddhArA nirmita vANArasI nagarImeM apanI vibhaMgajJAnalabdhidvArA jAna sakatA hai aura dekha sakatA hai kyA ? isakA uttara dete hue prabhu gaitama se kahate haiM ki 'hatA jANai pAsai' he gautama ! vaha jAnatA hai jAna sakatA hai aura dekhatA hai dekha sakatA hai| arthAt ukta vANArasI nagarI saMbaMdhI rUpoMko manuSyAdi kI AkRtiyoMko vaha apanI vibhaMgajJAna landhidvArA jAnatA hai aura dekhatA hai| aba gautama prabhu se yaha jAnane ke liye ki 'jaba vaha rAjagRha nagara meM sthita hai aura vikriyAzaktidvArA nippanna huI vANArasI nagarIke manuSyAdike rUpoM ko vaha vahAM jAnatA hai aura dekhatA hai to aisI sthitimeM usakA vaha jJAna yathArtha hai ki ayathArtha hai ? pUchate haiM ki 'se bhaMte ! kiM tahAbhAvaM jANai pAsai ? annahAbhAva jANai pAsai ?" he bhadanta ! Apa hameM yaha to samajhAIye ki rAjagRha nagara Adi padArtho che temane te aNagAra te vikriyA zakitadvArA nirmita vArasI nagarImAM tenI virbhAgajJAnalabdhi dvArA zuM zuM zake che ane dekhI zake che? mahAvIra prabhu gautama svAbhAna mA pramANe vAma mA che 'haMtA jANai pAsaI' gautama ! te jANI zake che ane dekhI zake che, eTale ke uparokata vANurasI nagarInAM rUpane, manuSyAdi AkRtine te tenI virbhAgajJAnalabdhi vaDe jANI zake che ane dekhI zake che. have gautama svAmI mahAvIra prabhunI pAsethI e vAta jANavA mAge che ke "rAjagRha nagaramAM rahelA te mithyAdRSTi aNugAra, kizakita dvArA racelI vANArasI nagarInAM rUpane je jANe che ane dekhe che. te tenuM jJAna yathArtha che ke ayathArtha che? te nimitte tesA pUche 'se bhaMte ! kiM tahAbhAvaM jANai pAsai ? annahAbhAvaM jANai pAsai ?' mahanta ! 28 nagaramA nete bhA2, 32 vaizyiyAmAge Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2726. bhagavatI bhagavAna uttarayati - " goyamA !" he gautama! sa 'jo tahAM bhAva' no tathA mAna yAthArthyAMnaM 'jANaDe pAsa jAnAti pazyati, api tu 'azNahAmAtra' anyathA bhAva tada viparItam ' jANa, pAsa' jAnAti, pazyati, vArANasyAM samavahatoMnigAroM rAjagRhe sthitaH san vArANasIgata vikurvitamanuSyAdirUpANi caiparItyenaM pazyati - 'yadahaM rAjagRhe nagare samavato vArANasyAM sthitaH san rAjagRha huA vaha anagAra ki jo vaikriya kriyAmeM isa samaya lagA huA hai tathAbhAva se una vANArasI manuSyAdi ke rUpoM ko jAnatA yA anyathAbhAvase una vArANaseya rUpoM ko jAnatA hai ? jisa vastukA jo svarUpa haiM usa vastuko usa svarUpa se jAnanA dekhanA yaha tathAbhAvase jAnanA dekhanA hai tathA jisa vastukA jo svarUpaM usa svarUpa se jo viparIta vastu ke svarUpa ko jAnanA dekhanA hai anyadhAbhAvase jAnanA dekhanA haiN| isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki 'gopamA !' he gautama ! 'No tahAbhAva jANaI, pAsa, aNNAbhAva jANaI pAsaI' vaha tathAbhAvase yathArtharUpase nahIM jJAnatA dekhatA hai / tAtparya isakA yaha hai ki usane vANArasI nagarIkI vikurvaNA kI hai aura rAjagRha nagara meM vaha sthita hai aisI sthiti maiM vikurvita huI usa vANArasI nagarI meM vikurvita manuSyAdirUpoMko vaha vibhaMgajJAnalabdhivAlA hone ke kAraNa viparIta rUpase hI dekhatA hai arthAt vaha aisA vicAra karatA hai ki maiMne rAjagRha nagara meM sthita samaye pravRtta che, te tathAbhAvathI te vANArasInAM manuSyAdi pene dekhe che, ke anyathA bhAvathI te rUpAne dekhe che ? vastunuM jevuM svarUpa hoya evA svarUpe vastune jevI tenuM nAma tathAbhAvathI jANavuM--athavAM yathArtha rUpe jANyuM. kAi paNa vastunuM je svarUpa hAya, te svarUpathI viparIta bhAve tene jovI tenuM nAma ayathArtha bhAvathI jovuM. anyathAbhAvathI--athavA ...i L+ 1 te utta2--7 No tahAbhAva jANai, pAsai, aNNahAbhAvaM.. jANai posaI aNugAra te rUpAne tathAbhAve [cathA rUpe] jANutA, dekhate nathI, paNa anyathA bhAve ayathArtharUpe) jANe, dekhe che. kahevAnuM tAtparya e che ke, te rAjagRha nagaramAM beThele che, ane teNe keAi jagyAe vArasI nagarInI vikaNA karI che. A paristhitimAM vikavita vANArasI nagarImAM rahelAM manuSyAdi vaikriya rUpAne te vibha gajJAna labdhivALA hAvAne kAraNe viparIta rIte ja dekhe che. eTale ke te evA vicAra kare che ke me Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u. 6.1 mithyAdRSTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 727 gatarUpANi pazyAmi ityabhimanyate saH / gautamaH anagArasyAnyathAbhAva darzane kAraNaM pRcchati - ' se keNaTTeNaM bhaMte ! ityAdi / he bhadanta / tat kenA rthena kena kAraNena ' evaM ' budha' evam uktarItyA ucyate yata- 'no tahAbhAva jo tathAbhAvaM, 'jANai, pAsa' jAnAti, pazyati ? api tu 'annadAbhAvaH' anyathAbhAvaM 'jANai, pAsa' jAnAti, pazyati iti / bhagavAnAha - 'goyamA he gautama! 'saNaM evaM bhavai' tasya khalu anagArasya evaM vakSyamANamakAra 'bhavai' bhavati yat - evaM khalu ahaM 'rAyagihe nayare' rAjagRhe nagare 'samoha' hokara vANArasI nagarIkI vikurvaNA kI hai ataH maiM isa samaya rAjagRha nagara meM sthita nahIM ha vANArasI meM sthita haiM, phira bhI rAjugRhanagara ke rUpoM ko dekha rahA hUM aura jAna rahA hU~ aisA vaha mAnatA - hai aisI mAnyatA hI usakA anyadhAbhAva hai / isI anyadhAbhAvase vaha rUpoMko jAnatA dekhatA hai| aba gautama prabhuse yaha pUchate isa taraha se usake anyathAbhAva se dekhane meM kAraNa kyA hai ? keNaNaM bhaMte! evaM buccai no tahAbhAva jANai, pAsai, annahAbhA jANai pAsa' he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM vaha bhAvitAtmA mithyAdRSTi anagAra tathA bhAvase nahIM dekhatA jAnate hai kintu anyathAbhAva se jAnatA aura dekhatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki 'goyamA' he gautama ! 'tassa NaM evaM bhava' usa bhAvitAtmA mithyAdRSTi anagAra ke manameM aisA vicAra baMdha jAtA hai ki 'evaM khalu ahaM rAyagihe napare samohae' maiMne rAjagRha rAjagRha nagaramAM beThAM beThAM vANArasI nagarInI vikaNA karI che-te zuM huM A samaye rAMjagRha nagaramAM nathI paNa vANuArasI nagarImAM beThA chuM, chatAM paNa rAjagRha nagaranAM rUpAne dekhI rahyo chuM, ane jANI rahyo chuM.' evuM te mAne che. evI mAnyatA tenA anyathAbhAva (ayathA bhAva) che. have tenuM kAraNa gautama pUche che-- * prazna - ' se keNaTuNaM bhaMte evaM buccai, no tahAbhAvaM jANai, pAsa, annahAbhAvaM jANar3a pAsa' he sahanta ! Apa zA ro me ho ch| 'lAvitAt mithyASTi aNagAra te rUpAne yathArUpe jANutA, dekhate nathI, paNa ayA 3ye lohe che ?' uttara - 'goyamA !' De gautama ! 'tassa NaM evaM bhavai' te lAvitAtmA bhithyA dRSTi aNuzAranA bhanabhAM bhevo viyAra adhA laya che hai ' evaM khalu ahaM rAyagide nayare samohae' 'meM' gRha nagaramAM zreThAM zreThAM vAzazusI nagarInI vizva yA urI che. Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 , bhagavatImatra, samavahato vikRrvitaH, 'samoDaNittA' samabahatya, vikurvitvAca 'vANArasIe nayarIe' vArANasyAM nagaryA sthitaH 'svAI rAjagRhagata rUpANi 'jANAmi pAsAmi' jAnAmi pazyAmi ityevaM 'se se daMsaNe' tat vasya anagArasya darzane 'vimAse bhava:' vyatyAso viparyayo bhavati, anyadIyarUpANAm anyadIyatayA vikalpanAva zAnAt ante upasaMharati-'sa teNaDhaNaM' he gautama / tat tenAna 'mAvapAsaI' yAvada-pazyati, yAvatkaraNA-'no tathAmAvaM jAnAti, pazyati, api tu anyathAbhAvaM jAnAti pazyati' iti saMgrAyam / gItamaH punaH pRcchati'aNagAreNaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviappA'" bhAvitAtmA 'mAI micchAdiTThI' mAyI mithyASTiH 'jAva-rAyagihe nayare' yAvata-rAjagRhe nagare 'samohae' samavahataH 'samohaNittA' samavahatya 'vANAnagarameM vikRNA kI hai| 'samohaNittA' vikuNA karake 'vANArasIe nayarIe rUcAI jANAmi pAsAmi' meM cANArasI nagarImeM sthita huA rAjagRha nagara saMbaMdhI rUpoMko jAna rahA hUM aura dekha rahA hU~ / 'se' isakAraNa se usake dasaNe darzana-dekhane meM 'vivaccAse bhavaha' viparyAsa bhAva-viparItatA hotI hai| kAraNa ki anyasaMbaMdhIrUpoMko anyake saMbaMdhIrUpase usane jAnA hai| 'se teNaTeNaM jAva pAsaI isa kAraNa se maiMne aisA kahA hai ki yAvat vaha anyathAbhAvase jAnatA hai aura dekhatA hai| yahAM yAvat padase 'no tathAbhAvaM jAnAti pazyati 'api tu 'anyathAbhA jAnAti pazyati' ina padokA saMgraha huA hai| aba gautama punaH prabhuse pUchate haiM ki 'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAyI micchadiTTI' he bhadanta ! bhAvitAtmA mAyI mithyAdRSTi anagAra 'jAva rAyagihe nayare samohae' yAvat rAjagRha nagarameM vikurvaNA samohaNitA' '4zana ' vANArasIe nayarIe rUbAI jANAmi pAsAmi hu~ pAsI nagarImA 4i Roi RIP nAnA pAne tell rakhI chu. mana bhI rayo chu. 'se' te ko 'se dasaNe tenA zanamA manAma 'vivazAse bhavaI' viparyAsamAva-viparItatA hAya ,cha. 23 menapAna bhIjana potarI teNe yA bhane bhyA DAya che 'se teNadveNaM jAva pAsa te 22 e evuM kahyuM che ke nacAvata) te rUpene te anyathAbhAve jANe che ane dekhe che.. maDIyAvat' 54thI 'no tathAbhAvaM jAnAti pazyati' 52-tu * 'anyathAbhAvaM jAnAti pazyati' mA mhaan| saDa yA cha. -- aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAyI micchaviDIma ! lAvitAtmA bhiyyASTi bhAgAra 'jAva rAyagihe nayare samoie' yAvat rAAS Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA:TIkA za.3 u.6 .1 mithyAdRSTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 729 rasIe nayarIe' vArANasyAM nagaryAm 'rUbAI' rAjagRhagatAni vikurvitamanupyAdirUpANi 'jANai, pAsai ? jAnAti, pazyati ? yAvatkaraNAt-vIryalandhyA, vaikriyalandhyA, vibhaGgajJAnalandhyA' iti saMgrAhyam / bhagavAnAha'haMtA, jANai, pAsai' ityAdi / he gautama ! hanta, svIkaromyahaM yat sa jAnAti, pazyati, 'taM ceva jAva' taccaiva yAvat pUrva vadeva sarva vijJeyam tathA ca yAvatkaraNAt 'sa bhagavan ! kiM tathAbhAvaM jAnAti, pazyati ? anyathAbhAvaM (vA) jAnAti, pazyati ? gautama ! no tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, (kintu) karatA hai-arthAt vaha rAjagRhanagarako apanI vikriyAzaktise vikuvita karatA hai aura 'samohaNittA' vikurvaNA karake 'vANArasIe nayarIe rUvAiM jANai pAsaI' vikurvita karake tadgatarUpoMko jAnatA hai aura dekhatA hai kyA ? praznakA bhAva aisA hai ki vANArasI nagarImeM rahA huA koI mAyI mithyAdRSTi bhAvitAtmA anagAra yAvat rAjagRha nagarakI vikurvaNA karake usa rAjagRha nagaragata vikurvita manuSyAdirUpoMko jAnatA dekhatA hai ? yahAM yAvat padase 'vIryalabdhyA, vaikriyalabdhyA' vibhaGgajJAnalabdhyA' isa pAThakA saMgraha huA hai / bhagavAn isakA uttara dete hue gautamase kahate haiM ki-'haMtA jANai pAsaI' he gautama ! vaha unarUpoMko jAnatA hai aura dekhtaa| 'taM ceva jAva' yahAM pUrva kI taraha hI yAvat saba kathana jAnanA cAhiye. yahAM yAvat zabdase 'sa bhagavan ! kiM tathAbhAvaM jAnAti pazyati ! anyathAbhAva vA jAnAti pazyati ! gautama ! no tathAbhA jAnAti pazyati-kintu-anyathAbhAvaM nAnuM pAtAnI yitithI nilaya 42 cha, bhane 'samohaNittA' meM pradhAna varSA 4rIna, 'vANA .e nayarIe rUcAI jANai pAsai ? ' zuM yA 2 mA rUpane te dekhI jANI zake che? praznano bhAvArtha nIce pramANe che-vArANasA nagarImAM rahelo kaI mAthI mithyASTi aNugAra rAjaguDa nagaranI vimurvaNa kare che. zuM te aNugAra vaNArasI nagarImAM beThAM beThAM te vikRti rAjagRha nagaranA manuSyAdi vikRti 3pAne onell cha bhane hebhI za cha 52 / nabhA 'jAva' yAta] 54yI 'vIriyaladdhIe, veubviyaladdhIe, vibhaMgaNANaladdhIe' mA pahAne akSaya 42vAmA AvyA che. utta2-tA jANai pAsaI' gautama! te 2 te 3yAne to cha bhane me che. 'taMce jAMca mahI pUrvarita 4thana prabhAra samasta '4thana Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 728 . - bhagavatI. samavahato vikurvitaH, 'samohaNitA' samabahatya, vikRrvitvAca 'vANArasIe nayarIe' vArANasyAM nagayoM sthitaH 'svAI rAjagRhagata rUpANi 'jANAmi pAsAmi'. jAnAmi pazyAmi ityevaM 'se se daMsaNe' tat tasya anagArasya darzane 'vivazcAse bhava' vyatyAso viparyayo bhavati, anyadIyarUpANAm anyadIyatayA vikalpanAt jJAnAt ante upasaMharati-'se teNaTaNaM' he gautama ! tat tenArthana 'mAvapAsaI' yAvat-pazyati, yAvatkaraNAda-'no tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, api tu anyathAbhAvaM jAnAti pazyati' iti saMgrAdAm / gautamaH punaH pRcchati'aNagAreNaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! anagAraH khalu bhAviappA' bhAvitAtmA 'mAI micchAdiTThI' mAyI mithyASTiH 'jAva-rAyagihe nayare' yAvat-rAjagRhe nagare 'samohae' samavahataH 'samohaNittA' samavahatya 'vANAnagarameM vikurvaNA kI hai| 'samohaNittA' cikurvaNA karake 'vANArasIe nayarIe svAiM jANAmi pAsAmi' meM vANArasI nagarImeM sthita huA rAjagRha nagara saMbaMdhI rUpoMko jAna rahA hUM aura dekha rahA huuN| 'se' isakAraNa 'se usake dasaNe' darzana-dekhanemeM 'vivaJcAse bhavaI viparyAsa bhAva-viparItatA hotI hai| kAraNa ki anyasaMbaMdhIrUpoMko anyake saMbaMdhIrUpase usane jAnA hai| 'se teNaTeNaM jAva pAsaI' isa kAraNa se maine aisA kahA hai ki yAvat vaha anyathAbhAvase jAnatA hai aura dekhatA hai| yahAM yAvat padase 'no tathAbhAvaM jAnAti pazyati 'api tu 'anyathAbhAvaM jAnAti pazyati' ina padokA saMgraha huA hai| ava gautama punaH prabhuse pUchate haiM ki 'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA mAyI micchadiTrI' he bhadanta ! bhAvitAtmA mAyI miyAdRSTi anagAra 'jAva rAyagihe nayare samohae' yAvat rAjagRha nagarameM vikuNA 'samohaNittA' piyu'e! 4zana vANArasIe nayarIe rUvA jANAmi pAsAmi' huM vArANasI nagarImA iii PIPS nagana phona tell rahyo chu. bhane bhI yo chu. 'se' te 20 'se daMsaNe tenA zanamA bhavAmA 'vivaso bhava! viparyAsanAva-viparItatA hAya che. 21 mena pAne mInAM 3 // tarI teNe yA mana bhyA DAya cha 'se teNaTeNaM jAva pAsaI che evuM kahyuM che ke (yAvata) te rUpane te anyathAbhAve jANe che ane dekhe che. mahI yAvat pa6I 'no tathAbhAvaM jAnAti pazyati' 52-tu * 'anyathAbhAvaM jAnAti pazyati' mA pahAnI saMgraDa yayA cha. prazna-aNagAreNa bhaMte ! bhAviyappA mAyI- micchadiTTI mata ! sAvitAtmA bhizyAvRSTi magAra 'jAva rAyagihe nayare samoie' yAvat rAyaDa Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.6 sU. 1 mithyAdRSTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 729 rasIe nayarIe' vArANasyAM nagaryAm ' ruvAi ' rAjagRhagatAni vikurvitamanupyAdirUpANi 'jANai, pAsa ? jAnAti, pazyati 1 yAvatkaraNAt - vIrya - labdhyA, vaikriyalabdhyA, vibhaGgajJAnalabdhyA ' iti saMgrAhyam / bhagavAnAha - 'haMtA, jANai, pAsa' ityAdi / he gautama ! hanta, svIkaromyahaM yat sa jAnAti, pazyati, 'taM caiva jAva' taccaiva yAvat pUrvavadeva sarva vijJeyam tathA ca yAvatkaraNAt 'sa bhagavana ! kiM tathAbhAvaM jAnAti, pazyati ? anyathAbhAva (vA) jAnAti, pazyati ? gautama ! no tathAbhAva jAnAti, pazyati, (kintu ) karatA hai - arthAt vaha rAjagRhanagarako apanI vikriyAzaktise vika vita karatA hai aura 'samohaNittA' vikurvaNA karake 'vANArasIe nayarIe ruvAI jANai pAsaha' vikurvita karake tadgatarUpoMko jAnatA hai aura dekhatA hai kyA ? praznakA bhAva aisA hai ki bANArasI nagarImeM rahA huA koI mAyI midhyAdRSTi bhAvitAtmA anagAra yAvat rAjagRha nagarakI vikurvaNA karake usa rAjagRha nagaragata vikurvita manuSyAdirUpoMko jAnatA dekhatA hai ? yahAM yAvat padase 'vIryalabdhyA, vaikriyalabdhyA ' vibhaGgajJAnalabdhyA' isa pAThakA saMgraha huA hai / bhagavAn isakA uttara dete hue gautamase kahate haiM ki- 'haMtA jANai pAsaha' he gautama ! vaha unarUpoMko jAnatA hai aura dekhatA / 'taM ceva jAva' yahAM pUrva kI taraha hI yAvat sava kathana jAnanA cAhiye- yahAM yAvat zabda se 'sa bhagavan ! kiM tathAbhAvaM jAnAti pazyati ! anyadhAbhAvaM vA jAnAti pazyati / gautama ! no tathAbhAvaM jAnAti pazyati kintu anyathAbhAvaM nagaranuM potAnI veDiyazastithI nirmANu ure che, bhane ' samohaNittA' se prabhArI durvA urIne, 'vANA fe nayarIe ruvAI jANai pAsai ?' zuM tyAM raDelAM rUpAne te rRkhI jANI zaka che? praznanA bhAvAtha nIce pramANe che-vArANusA nagarImAM rahelA koi mAyI mithyAdaSTi aNugAra rAjagRDa nagaranI viSu'NA kare che. zuM te aNugAra vANuArasI nagarImAM beThAM beThAM te vikRvita rAjagRhe nagaranAM manuSyAdi vivita 3pAne lagI zaDe ho bhane hebhI zaDe ho ? uparokta praznamA 'jAva' [yAvata ] pahathI 'vI riyalaDIe, veucciyalaDIe, vibhaMgaNANaLaddhIe' mA hone thaSu zvAbhAM mAyA che. uttara - : tA jANai pAsai' he gautama! te madhugAra te iyone ho che bhane ?the che. 'taMcetra jAva' aDIM pUrvota athana prabhAva samasta uthana laghu Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 730 bhagavatIne anyathAbhAyaM jAnAti, pazyati, tata phenArthena gagavan ! evam ucyate-no tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, (apitu) anyathAmAvaM jAnAti, pazyati, gautama ! iti saMgraupAm / kintu tadarzane parItyaM vartate iti bhagavAnAha'tassa NaM evaM evai' ityAdi, tasya khalu anagArasya evaM" evam yakSyamANamakAreNa jAnAti paragati, tat kenArdhana bhagavan ! evam ucyate-no tadhAbhAvaM jAnAti pazyati, api tu anyathAbhAvaM jAnAti pazyati, gautama !' isa pAThakA saMgraha huA hai-isakA tAtparya yaha hai ki jaya gauvamane prabhu se aisA pUchAki bANAramImeM rahA huA mithyAdRSTi anagAra rAjagRha nagarakI cikurvaNA karatA haiM to kyA vaha rAjagRhanagara ke manupyAdi rUpoMko jAnatA dekhatA hai| prabhune isakA uttara diyA kihAM maiM isa pAta ko svIkAra karatA hUM ki yaha rAjagRhanagara gata manupyAdirUpoMko jAnatA dekhatA hai| taya gautamane punaH prabhuse pUchA ki he bhadanta ! vaha jo rAjagRhanagara gata vikurvita manuSyAdirUpoMko jAnatA dekhatA hai so tathAbhAvase unheM jAnatA dekhatA hai ? taba prabhune isakA uttara yo diyA ki he gautama ! vaha unheM tathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai kintu anyathAbhAvase jAnatA dekhatA hai / taba gautamane prabhu se yoM pUchA ki he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha una rUpoMko tathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai / apitu anyathAbhAvase jAnatA dekhatA hai taba prabhune kahA ki he gautama ! usake darzanameM viparItatA hai ataH vaha unheM anyathAbhAvase jAnatA dekhatA hai| kisa prakArase viparItatA hai isI yAtako prakaTakarate hue prabhu kahate haiM ki-'tassa evaM havai' usake eTale ke nIce pramANe praznottare samajavA, "he bhadanta ! te ANagAra te kepine tathAbhAve jANe dekhe che ke anyathAbhAve jANe dekhe che ?, "he gautama ! tathAbhAve jANuta ke dekhate nathI, paNa anyathAbhAve jANe che ane rekhe che. * he bhadanta ! zA kAraNe Apa evuM kahe che ke te aNagAra te rUpane tathA vAta karatA nathI paNa anyathA bhAve ve che. tyAre mahAvIra prabhu javAba Ape che ke tenAM darzanamAM jovAmAM viparItatA che. tethI te aNagAra te rUpane anyathAbhAve ja che ane be che. have tenA darzanamAM rahelI viparItatA kevA prakAranI che te mahAvIra prabhunIye pramANe sabhI 2-'vassaNaM evaM havA tenA bhanamA mevo Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . prameyacandrikATIkA za. 3 u. 6 sU. 1 mithyAdRpTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 731 viparItajJAnaM bhavati yat- ' evaM khalu ahaM ' evaM khalu aham ' vANArasIe' vArANasyAM 'nagarIe' nagaryAM 'samohae' samavahataH 'samohaNittA' samavahatya 'rAyagihe nayare' rAjagRhe nagare sthitaH 'vAI' vArANasIgatAni vaikriyamanupyAdirUpANi 'jANAmi, pAsAmi' jAnAmi, pazyAmi ityevaM 'se se daMsaNe' tat tasya anagArasya darzane vicAse' vyatyAso viparyAso bhavati, ante upasaMharati-' se teNadveNaM tava tenArthena vaiparItyajJAnena jAva - aNNAbhAva' yAvat - anyathAbhAvam ' jANar3a, pAsar3a jAnAti, pazyati yAvatkaraNAt- 'no tathAbhAvaM jAnAti, pazyati' iti saMgrAhyam ? gautamaH punaH vikurvaNAmakAraM pRcchati - 'aNagAreNa bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'mAI micchadiTTI' mAyI manameM aisA vicAra rahatA hai arthAt usake manameM aisA viparItajJAna hotA hai ki- maiM ' vANArasIe nayarIe' vANArasI nagarI meM samavahata huA hUM - arthAt vANArasI nagarIkI maiMne vikurvaNA kI hai aura vikurvaNA karake maiM rAjagRha nagara meM sthita huA 'khvAI' vANArasIgata vaikriya manupyAdirUpako 'jANAmi pAsAmi' jAnatA dekhatA hUM 'se' isa prakAra se 'se' usake 'dasaNe' darzana - dekhane meM 'vivacAsebhavaha' viparyAsa hotA hai / 'se teNaNaM jAva annahA bhAva jANai pAsaha' isa kAraNase he gautama maiMne aisA kahA hai ki vaha yAvat anyadhAbhAvase jAnatA hai aura dekhatA hai yahAM yAvatpada se 'no tathAbhAva' jAnAti pazyati' isa pAThakA saMgraha huA hai / aba gautama punaH vikurvaNA ke prakArako prabhuse pUchate hai - 'aNagAre NaM bhaMte / bhAvippA mAI micchadiTThI' he bhadanta ! mAyI vayAra adhAya che-athavA tenA manamAM me viparIta jJAna thAya che che 'vANArasIe nayarIe' pArasI nagarImAM hAM hAM meM gRha nagaranI viThuvA urI che, ane vizrvA zrarIne zantagRha nagaramAM hAM hAM 'rUbAI' vArAzusInAM vaiDiya manuSyAhi upAne ' jANAmi pAsAmi' hu~ lagI zatru chu bhane hebhI zatru chu 'se' yA are 'se daMsaNe' tenAM nabhAM [haNavAnA tAM] ' vivaJcAse bhavar3a viparyAsabhAvaviparItatA bhAvI laya che se teNaTTeNaM jAna annadAbhAvaM jANUr3a pAsa ' me evuM kahyuM che ke te aNugAra e rUpAne tathAbhAve jANune dekhate nathI, paNa anyathA lAve lohe che. " have eka bIjI vidhruva NuAnA viSayamAM gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che- prazna - 'aNagAreNa bhaMte ! bhAviyappA mAI micchAdiTTI' he bahata ! 44 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - bhagavatI mithyASTi: pIriyaladIe' vIryalalyA 'veciyaladIpa kriyalacyA 'vimaMga NANaladdhIe' nimanamAnalacyA ca bANArasI nagarI' vArANasI nagarI 'rAyagi ca nayaraM rAjeza nagaram 'aMtarA' antarA. iti tayormadhye 'pagaM maI eka mahAntam-vizAlam 'jaNavayavagaM' janapadavarga dezasamUham, vikRrSaNAzakyA ca ApaGgakalimAdidezAna kiroti 'samohae' samavahato vikRrvitavAn 'samoiNinA' samavahatya kriyaM nirmAya 'yANArasiM nayariM' vArANasI nagarIma. 'rAyagihaM ca nayara rAjagRhaM ca nagaram 'aMtarA' antarA tayormadhye 'egaM maI' eka mahAntaM 'jaNavayavaggaM janapadavagaM dezasamUha 'jANA, pAsai ? ' jAnAti, pazyati ? bhagavAnAha-'haMtA, jANA, pAsai ?' hanta, jAnAti, pazyati / gautamaH punaH mithyAdRSTi bhAvitAtmA anagAra 'vIriyaladdhoe, veubviyaladdhIe, vibhaMgaNANaladdhIe' vIryalabdhidArA, vakriyalandhidArA, athavA vibhaMgajJAnalabdhidArA 'cANArasI nagarI vANArasI nagarI aura 'rAyagihaM ca nayaraM' rAjagRha nagarake 'aMtarA' bIca meM 'egaM mahe eka mahAna 'jaNavayavaggaM' janapada vargakI-dezasamRddakI-samohae' vikurvaNA kare-aGga vaGga kaliGga Adi dezoMko vikRrSita kare aura 'samohaNittA' vikurvita karakearthAta apanI vikriyA zaktise unakA nirmANa karake 'vANArasi nayariM rAyagiha ca nayaraM' vANArasI nagarI aura rAjagRha nagarake bhItara bIcameM-'ega mahaMjaNavayavaggaM eka vizAla janapada vargakA-dezasamUha ko 'jANai pAsaha jAnatA dekhatA hai kyA? isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki 'haMtA jANai-pAsaI' he gautama! hAM vaha jAnatA dekhatA hai / gautama isa para prabhuse pUchate haiM ki-se bhaMte ! bhAyI bhivyATi bhAvitAmA 5 // 2, 'cIriyaladIe, veubdhiyaladdhIe, vibhaMgapANaladdhIe' pIya vArA, yisAya dvArA mane vijAna dvArA 'vANArasI nayarI rAyagihaM ca nayaraM aMtarA' pAArasI nagarI mane. ArPS nagaranI pathye bhAva 15 sthAnamA 'egaM maI meM vizAla jaNavayavaragaM yaha vanI-dezasaDanI 'samohae : vigNa 43-cArI , 1, liMga mAla bhInI vivA re to 'samohaNittA prahAranI potAnI yi tithI tarnu niya 4zana 'vANArasI nayarIM rAyagihaM ca nayara' pArasI nagarI mane zaraH nagaranI pazyanA prazabhA 'egaM mahaM jaNavayavaggaM zu meghazA moTA lana54 samUDana jANaDa pAsaI' ongIza cha bhane hepI za cha ?. . . " . uttara-'haMtA, jANai, pAsaI' , gautama / te tene cha bhane bhA' cha. . ' ' Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3.u.6901 mithyAdRSTeranagArasya vikurvaNAnirUpaNam 733 pRcchati-se bhaMte' he bhadanta ! sa anagAraH kim 'tahAbhAva' tathAbhAvaM 'jANai, pAsai ? jAnAti, pazyati ? athavA 'aNNahAbhAvaM' anyathAbhAvaM 'jANai, pAsai ?' jAnAti, pazyati ? bhagavAnAha-'gAyamA !' he gautama ! 'No tahAbhAva' no tathAbhAvaM yAthAtathyena 'jANai, pAsai' jAnAti, pazyati, apitu 'aNNahAbhAva' anyathAbhAvaM tadvaiparItyena 'jANai pAsaha' jAnAti, pazyati, gautamastatra kAraNaM pRcchati-'se keNaDhaNaM jAva-pAsai ?' tat kenArthena yAvat-pazyati ? yAvatkaraNAt 'no tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, (apitu) anyadhAbhAvaM jAnAti' iti saMgrAhyam / bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'tassa khalu evaM bhavai' tasya khalu evaM bhavati-yat-'esa khalu vANAki tahAbhA jANai, pAsai, anahAbhAva jANai pAsai!' he bhadanta vaha usa janapada samUhako tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai ki anyathA bhAva se jAnatA dekhatA hai| isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki 'goyamA' he gautama ! 'No tahAbhAva jANai pAsaI' vaha tathAbhAvase yathArtharUpase-nahIM jAnatA dekhatA hai / apitu 'aNNahAbhAva jANaipAsaI' anyathAbhAvase-viparItarUpase hI jAnatA dekhatA hai / aba gautama isa anyathAbhAvase jAnane meM prabhuse kAraNa pUchate hai-'se kepaTTeNaM jAva pAsaha' ki he bhadanta ! vaha anyathAbhAvarUpa se jAnatA dekhatA haiM, yathArtharUpase nahIM jAnatA dekhatA haiM isameM kyA kAraNa hai ? bhagavAn isakA uttara detehue gautama se kahate hai 'goyamA' he gautama! tassa khalu eva bhavaI' usake cittameM aisA vicAra AtA haiM ki 'esa khalu prama- se bhaMte ! ki tahAbhAva jANai, pAsai, annahAbhAvaM jANai pAsaI? he bhadanta ! te aNagAra te janapadasamUhane yathArtharUpe jANe ane dekhe che, ke ayathArtha rUpe jANe che ane dekhe che?" uttara-'goyamA !! gautama ! 'No tahAbhAvaM jANai pAsaI te mAra te tane yayArtha3 netA nathI, para 'anahAbhAvaM jANai pAsaI' mayathAtha 35 laye che ane dekhe che. prazna-'se keNaTheNaM bhaMte ! jAva pAsaDa ? ke mahanta ! // 2 evuM kahe che ke te aNugAra tene ayathArtha bhAve jANe che ane dekhe che, yathArtharUpe jANate dekhate nathI? uttara-'goyamA !' gautama ! 'tassa khalu evaM bhavai' mAranA vittamA vA piyAra bhAva cha'esa khala vANArasI nayarI' mA pAThAra Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 734 magamatIce rasI nayarI' epA khalu vArANasI nagarI, 'ema khalu rAyagihe nayare' etat khalu rAjagRhaM nagaram, 'esa khalu aMtarA egema jaNavayavagge' eSa khalu antarA madhye eko mahAn janapadavargaH 'No khalu esa maha' no khalu papA mama 'pIriyaladI' vIryalandhiH, 'veubbiyaladdhI' kriyalandhiH 'vibhaMgaNANaladI' vibhaMgavAnalabdhiH 'iDDhI' RddhiH 'juttI' putiH, 'jase' yazaH, 'bale' balam 'vIrie' vIryam, 'purisakAraparakAme puruSakAraparAkramaH puruSArthamatApaH 'laddhe, patte, abhisamaNNAgae' labdhaH, prAptaH, abhisamanvAgataH, upasaMharati-'se se dasaNe' ityAdi / tat tasya anagArasya mAyinaH darzane 'vizcAse vyatyAso viparyAso bhavati, 'se teNa?Na tat tenArthena viparItadAnena 'jAva-pAsaI' yAvat-pazyati, yAvatkaraNAt 'no tadhAbhAcaM jAnAti, pazyati, apitu anyathA bhAva jAnAti' iti saMgrAhyam // sU0 1 // cANArasI nagarI' yaha vANArasI nagarI haiM, esa khalu rAyagihe nayare' yaha rAjagRha nagara hai, 'esa gvala aMtarA ege maI jaNavayavagge' ina donoMke bIcameM yaha eka vizAla janapada samUha hai| 'No khala esa maha vIriyaladvI' so yaha merI vIryalabdhi nahIM hai, 'veubbiyaladdhI' vaikriya labdhi nahIM hai 'vibhaMgaNANaladdhI' 'vibhaMgajJAnalabdhi nahIM hai| laddhe patte abhisamaNNAgae' mere dvArAlabdha, prApta evaM abhisamanvAgata 'iDDhI' Rddhi 'jutto' dhuti, 'jase' yaza, 'cale' yala, 'pIrie' vIrya aura 'purisaphAraparakame' purupakAra parAkrama mere nahIM hai / isa taraha se se dasaNe' usa mAyI anagAra ke darzana meM 'vivacAse bhavaha viparyAsa hotA hai| 'se teNadveNaM jAva pAsai- isa prakAra vaha mAyI mithyAdRSTi anagAra nagarI cha, 'esa khala rAyagihe nayare' mA 22023 naga cha, 'esa khala aMtarA ege mahaM jaNavayavagge' te mannanI pazya mA me vizAra samUha . 'No khalu esa mahaM vIriyaladdhI' to mA bhArI vAya nathA bhArI pIyayana pramAthI mA manyu nathI, 'veunviyaladdhI mA bhArI yasanI , 'vibhaMgaNANaladdhI' mA bhArI vijJAnamaniyA. 'laddhe pane, abhisamaNNAgae' bhArA 41||dh, prApta mana masisamanvAgata DI. *ddhi, 'jattI, dhuti, jise ,, 'vale' - ,'cIriye' vAya mana "parisakAraparako bharapA 52 bhAMza nathI. mA zata 'se se dasaNe, bhAyI samAranA nima (nepAnI tabhai) "vivacAse bhavaI' viparyAsalAva-viparIta mAvI gaya che. "se teNaTeNaM jAva pAsai... gAtAta. 120 meM sote bhAyI Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u.62.2 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 735 amAyino'nagArasya vikurvaNAvizepavarNanamAhamUlam-'aNagAreNaM bhaMte! bhAviyappA amAI samadiTrI vIriyaladdhIe. veuviyaladdhIe, ohiNANaladdhIe, rAyagihaM nayaraM samohae, samohaNittA, vANArasIe nayarIe rUbAiM jANai, pAsai, se bhaMte ! kiM tahAbhAva jANai, pAsai ? aNNahAbhAvaM jANai, pAsai ? goyamA! tahAbhAvaM jANai, pAsai, no annahAbhAvaMjANai; pAsai, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai ! goyamA ! tassa NaM evaM bhavai-evaM khalu ahaM rAyagihe nayare samohae, samohaNittA vANArasIe nayarIe rUvAiM jANAmi, pAsAmi, se se dasaNe avivaccAse bhavai, se teNaTeNaM goyamA! eka buccai, vIo AlAvago evaM ceva, navaraM-vANArasIe nayarIe samohaNA veyavorAyagihe nayare rUvAiM jANai, pAsai, aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA amAI sammadiTTI vIriyaladdhIe, veuviyaladdhIe, ohiNANaladdhIe rAyagihaM nayaraM, vANArasiM nayariM ca aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM samohae, samohaNittA rAyagihaM nayaraM, vANArasiM nAraM ca aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM jANai; pAsai ? haMtA, jANai, pAsai, se bhaMte ! kiM tahAbhAvaM jANai, pAsai; aNNahAbhAvaM jANai, pAsai ? goyamA ! tahAbhAvaM jANai, viparIta darzana se yAvat dekhatA hai| yahAM yAvatpadase 'no tathAbhAnaM jAnAti, pazyati, api mu anyathAbhAvaM jAnAti' inapadokA saMgraha. kiyA gayA hai // sU0 1 // mithyASTi aNagAra yathArtharUpe tene jete nathI paNa anyathA bhAve (ayathArtharUpe) ne cha bhane naye cha. // sU. 1 // Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - 736 / bhagavatIba pAsai, no annahAbhAvaM jANai; pAsai, se keNaTeNaM evaM bucai ? goyamA ! tassa NaM evaM bhavai-no khalu esa rAyagihe nayare, No khallu esa vANArasI nayarI; No khallu esa aMtarA ege jaNavayavagge; esa khalu mamaM vIriyaladdhI; veuziyaladdhI, ohiNANaladdhI, iDDhI, juttI; jase; vale, vIrie, purisakAraparakkame laddhe patte, abhisamannAgae sese daMsaNe avivaJcAse bhavai. se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccai-tahAbhAvaM joNai, pAsai no annahA. bhAvaM jANai, pAsai, aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA bAhirae poggale apariAittA pabhR egaM mahaM gAmarUvaM vA, nagara rUvaM vA, jAva-saMnivesaruvaM vA, viuvittae ? NoiNa' samaTe, evaM vitIo vi AlAvago, navaraM-vAhiraye poggale pariyAittA pabhUH aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiAiM pabhU gAmarUvAiM vi. kuvittae ? goyamA ! se jahAnAmae juvati juvANe hattheNaM hatthe geNhejjo; taM ceva jova vikuvisu, vikuJcati vA; vikuvissati vA, evaM jAva-saMnivesarUvaM vA // sU. 2 // . chAyA-anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA amAyI samyagdRSTiH vIryalandhyA, baiMkriyalabdhyA, avadhijJAnalabdhyA, rAjagRhaM nagaraM samavahataH, samavahatya ___amAyI anagArakI vikarSaNAvizeSakA varNana 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA' ityaadi| santrArtha-(aNagAre Ne bhaMte ! bhAviyappA amAI sammadiTTI) he bhadanta ! samyakadRSTi amAyI bhAvitAtmA anagArane vIryalabdhidvArA amayA aNugAranA viziSTa vikuNAnuM varNana 'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA' tyAha . aMNagAreNa bhaMte ! bhAviyappA amAI. sammadihI) 3. Ri: .. Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.62.2 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 737 vArANasyAM nagaryA rUpANi jAnAti, pazyati ? hanta jAnAti, pazyati, sa bhadanta ! kiM tathAbhAvaM jAnAti, pazyati ? anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati ? no anyathAmAvaM jAnAti, pazyati, tat kenArthena bhadanta ? evam ucyate ? (veuviDaladdhIe) vaikriyalandhidvArA, (ohiNANaladdhIe) avadhijJAnalabdhidvArA (rAyagihaM nayaraM samohae) rAjagRha nagarakI vikurvaNAkI-arthAt rAjagRha nagarakI apanI vikriyAdvArA utpattikI, tI (samohaNittA) utpatti karake (vANArasIe nayarIe svAiM jANai pAsai) kyA vaha vANArasI nagarImeM rahA huA hone para bhI rAjagRha nagara saMbaMdhIrUpo ko jAnatA dekhatA hai ? (haMtA, jANai pAsai) hAM gautama ! vANArasI nagarI meM sthita huA bhI vaha amAyI bhAvitAtmA samyagdRSTi anagAra vikurvita kiye gaye rAjagRha nagarake vikurvita manuSyAdirUpoMko jAnatA dekhatA hai| (se bhaMte ! kiM tahAbhAvaM jANai, pAsai annahAbhAva jANai, pAsai ? he bhadanta ! kyA vaha unarUpoM ko yathArtharUpa se jAnatA dekhatA hai, ki anyathAbhAvase-ayathArtharUpa se jAnatA dekhatA hai ? (goyamA ! tahAbhAvaM jANai, pAsai, No annahAbhAvaM jANai pAsai) he gautama ! vaha tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai / anyathAbhAvase jAnatA dekhatA nahIM hai / (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai) he bhadanta ! sabhyaSTi , mAyA, mAvitAmA PALY||re (vIriyaladdhIe) vAyada ! (veuviyaladdhIe) vaizyiya dvArA, (ohiNANaladdhIe) gane avadhijJAnasadhi dvArA, (rAyagihaM nayaraM samohae) 2224 nagaranI vi zabheTale yazatidAsa 24 nagaranI zyanA 43. ( samohaNittA) mA zata zaY nagaranI vie| zana (vANArasIe nayarIe rUvAI jANai pAsai?) vArasI nagarImA hAne zuM te vikurvita rAgRha nagaranAM manuSyAdi vikRti rUpane jANI zake che, dekhI zake che? (haMtA, jANai pAsai) , gautama ! vAyarasI nagarImA 29so te sabhAyI, sbhydRSTibhAvitAtmA aNagAra vikurvita rAjaguDa nagaranAM vaikriya rUpane [manuSyAdi rUpane] jANe zake che-dekhI zake che. (se bhaMte ! kiM tahAbhAva jANai pAsai, annahAbhAvaM jANai pAsaI ?) he bhadanta! zuM te aNagAra te rUpane yathArtharUpe jANe dekhe che, ke ayathArtharUpe jANe hecha ? (goyamA !) gautama ! (tahAbhAvaM jANai, pAsai, No aNNahA. bhAvaM jANai pAsai) mAgA2 3Ane yathArtha 32 naye he che-ayathArtha3the jANato dekhAto nathI. Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 bhagavatI sUtre gautama ! tasya evaM bhavati evaM khalu ahaM rAjagRhaM nagaraM samanahataH samatrahatya vArANasyAM nagaryA rUpANi jAnAmi pazyAmi' tat tasya darzane aviparyAso bhavati tat tenArthena gautama / evam ucyate / dvitIyaH AlApakaH evameva navaram vArA nagaryA samavaghAtayitavyaH rAjagRhe nagare rUpANi jAnAti, pazyati, ana Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki tathAbhAvase unheM jAnatA dekhatA hai, anyathAbhAvase jAnatA dekhatA nahIM hai ? (goyamA ! tassa NaM evaM bhavai, evaM khalu ahaM rAyagihe nayare samora samohaNisA vANArasIe nayarIe svAI jANAmi pAsAmi) usake manameM aisA vicAra hotA hai ki maiMne rAjagRha nagarakI vikurvaNAkI hai aura vANArasI nagarImeM maiM isa samaya sthita hUM ataH vANArasI nagarImeM sthita huA maiM rAjagRhanagara sthita manuSyAdirUpoM ko jAna rahA hU~ aura dekha rahA hai / ( se se daMsaNe avivacAse bhavai ) isa kAraNa he gautama / usake darzana meM viparItatA nahIM hotI haiM / ( se teNadveNaM goyamA ! evaM bucar3a) isase maiMne he gautama ! aisA kahA hai ! (bIoAlAvage / evaMceca) dvitIya AlApaka bhI isI taraha se samajhanA cAhiye / (navaraM vANArasIe samohaNA neyacvo rAyagihe nayare ruvAI jAna pAsai) parantu isameM vizeSatA yahI hai ki yahAM vANA rasI nagarIkI vikurvaNA jAnanI cAhiye aura rAjagRhanagara meM sthiti ( se keNaNaM bhaMte ! evaM buccai ?) he lanta ! Apa thA arakhe a che ke te aNugAra te rUpAne tathAlave [yathA rUpe ] jANe dekhe che, anyathAbhAve [AyathArtha3pe] lghute| hemato nathA ? (goyamA !) De gautama 1 ( tassa NaM evaM bhava) tenA manamA sevA visAra Ave che ( evaM khalu ahaM rAyagihe nayare samoha mohaNitA vANArasIe nayarIe khAI jANAmi pAsAmi ) meM rAjagRha nagaranI vikuNA karI che, ane huM atyAre vANArasI nagarIMmAM rahIne zanagRddha nagaranA vaiDiya iyone lagI- hebhI rakho cha (se se daMsaNe avicAse bhavai) mA rIte tena harzanabhAM [vAmAM] viparyAsalAva - [ viparItatA] - hotA nathI. (sekeNaNaM goyamA ! evaM buccaI) se gautama ! te bhara meM se prabhAva dhu' che. (bIo AlAvagI evaM cetra) jIle yAtAya paNa yA prabhA 4 samabhavo, (navaraM vANArasIe samohaNA neyantrI rAyagihe nayare ruvAI jAi pAsa ) 52.tu ahIM vizeSatA eTalI ja samajavI ke vANArasInI vartaNuA samajavI, ane te aNugAra rAjagRha nagaramAM rahIne te vikaNA kare che ema samajavuM eTale ke rAjagRha Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 3. u. 6 . 2 amAyino'nagArasya trikurvaNAnirUpaNam 739 gAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA amAyI samyagRSTiH vIryalabdhyA, vaikriyalacyA, avadhijJAnalabdhyA, rAjagRhaM nagaraM, vArANasIM nagarIM cAntarA ekaM mahAntaM janapadavarga samavahataH, samavahatya rAjagRhaM nagaraM vArANasIM nagarIm, taM cAntarA ekaM mahAntaM janapadavarga jAnAti, pazyati hanta jAnAti, pazyati / sa bhadanta ! isa taraha rAjagRha nagarameM sthita huA vaha bhAvitAtmA samyagdRSTi anagAra vANArasI nagarIkI vikuNA karake tahata manuSyAdirUpoM ko jAnatA aura dekhatA hai / (aNagAre NaM bhaMte! bhAviyappA amAI sammadiTTI vIriyaladvIe beubdhiyaladvIe ohiNANaladvIe rAyagiddaM nayaraM vANArasiM nayariM ca aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM samohara) he bhadaMta ! mAyI sampaSTi bhAvitAtmA anagAra vIryalabdhidvArA, vaikigalabdhidvArA aura avadhijJAnalabdhidvArA rAjagRhanagara aura vANArasI nagarI ke bIca eka vizAla janapadasamUhakI vikurvaNA kare aura (mamoha NittA) vikurtraNA karake ( rAyagihaM nagaraM vANArasiM nayariM taM ca aMtarA evaM maha jaNavayavaggaM jANai pAsai) vaha rAjagRha nagarako, vANAraso nagarIko aura una donoM ke bIca meM rahe hue usa vizAla janapada vargako jAnatA dekhatA hai kyA ? (haMtA jANai pAsai) hAM gautama / vajAnatA dekhanA hai / ( se bhaMte! kiM tahAbhAvaM jANar3a pAsai anahA bhAva jANar3a pAsai bhadaMta ! vaha kyA tathAbhAvasase unheM jAnatA dekhatA hai yA anydhaanagaramAM beThA beThA vANArasI nagarInI viSu NA karIne te samyagdRSTi, amA aNugaar vArasI nagarInA vaiDiyone lage hethe che. mebha sabhavu. (aNagAre bhaMte ! bhAviyappA amAI sammadiTTI vIriyaladdhIe, veunniyaladIe, ohiNANaladIe rAyagihaM nagaraM vANArasiM nayariM ca aMtarA egaM mahaM jaNatrayavagaM samohara ) he bhadanta ! amAyI, samyagUdRSTi, bhAvitAtmA aNugAra vIrya labdhidvArA, vaikriyalabdhi dvArA ane avadhajJAna labdhidvArA rAjagRhanagara ane vANuArasI nagarInI vaccenA koi ahezamAM me4 vizANa 4naya samUhanI vidure, to (samohaNittA) vidhurIne (rAyagihaM nayaraM vANArasiM nayariM taM ca aMtarA egaM mahaM jaNavayatragaM jANai pAsai ?) zuM te aNugAra te rAjagaha nagarane, vANuArasI nagarIne ane te bannenI vaccenA vizAla bhanayaha samUhane zuM lagI rADe che bhane hemI zaDe che ? (haMtA jANai pAsai) DA, gautama ! te tene lagI zaDe che bhane hemI che. ( se bhaMte / kiM tahAbhAvaM jANa, pAsa, aNNahAbhAvaM jANai pAsai ?) he lahanta / zu te tene yathArthaye Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 bhagavatI sUtre kiM tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati ? gautama 1 tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, no anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati / tad kenArthena bhadanta / evam ucyate ? gautama / tasya khalu evaM bhavati-no khalu etat rAjagRhaM nagaram, no khalu eSA vArANasI nagarI, no khalu eSa antarA eko janapadavargaH, eSA khalu mama vIryannadhiH baikiyalabdhiH, avadhijJAnalabdhiH, RddhiH zrutiH, yazaH, balam, vIryam, puruSakAraparAkramI labdhaH prAptaH, abhisamantrAgataH, tat tasya darzane aviparyAso bhavati, tat tenArthena gautama 1 bhAvase jAnatA dekhatA hai ! (gopamA / tahAbhAvaM jANar3a pAsaha, no annahAbhAva jANar3a pAsaha) hai. gautama ! vaha tathAbhAva se jAnatA dekhatA hai, anyathAbhAva se nahIM jAnatA dekhatA hai / (se keNaNaM 1 ) he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai, anyadhAbhAva se jAnatA dekhatA nahIM hai / (goyamA ! tasma NaM evaM bhavai-no khalu esa rAyagihe Nayare, No khalu esa vANArasI nayarI, No khalu esa aMtarA ege jaNavayavagge) he gautama! usake manameM aisA vicAra hotA hai ki yaha rAjagRha nagara nahIM haiM, yaha vANArasI nagarI hai aura na yaha ina donoM ke bIca meM yaha eka vizAla janapada varga hai- yaha to terI vIryavandhi hai, vaikriyalabdhi hai, aura avadhijJAnalabdhi hai / yaha (ladve, patte, abhisamaNNAgae, iiDhI, juttIjase, ghale, vIrie, purisakAraparaka me) mere dvArA labdhakI gaI, prApta kI gaI aura apane vazameM kI gaI RddhI hai, yati hai, la hethe che, he ayathArtha 3ye loheNe che ? (goyamA !) he gautama ( taDAbhAvaM jANai, pAsara, no aNNAbhAvaM jANai pAsai) te tene yathArtha 3ye bhAge he che, ayathArthaye laghuto hemato nathI. (se keNaNaM chatyAhi ) he ahanta ! yA dhArAle Apa evuM kahe che ke te tene yathAtha rUpe jANe dekhe che, ayathA rUpe jANute dekhate nathA ? (goyamA ! ) he gautama ( tassa NaM evaM bhavai - no khalu esa rAyagihe gayare, No khalu esa vANArasI naparI No khalu esa aMtarA ege jaNavayatragge) tenA manamAM evA vicAra khaMdhAya che ke A rAjagRha nagara nathI, A vANuArasI nagarI nathI. e khannenI vacce AveluM A keAI janapada nathI, paNu A to bhArI vAryasamdhi che, vaiThiyavadhi che bhane avadhijJAnaM samdhi che. (laddhe, patte, abhisamaNNAgae, ihUDhI, juttI, jase, baLe, vIrie, purisakAraparaka me ) te bhArA dvArA pracArita thayesa, Apta thayela, mane adhIna zayeta Rddhi, dhuti, yaza, gaNa, vIrya Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.6su.2 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 741 evam ucyate-tathAbhAvaM jAnAti, pazyati, no anyathAbhAvaM jAnAti, pazyati / anagAraH khalu bhadanta ! bhAvitAtmA vAhyAn pudgalAn aparyAdAya prabhuH ekaM mahat grAmarUpaM vA, yAvat-sannivezarUpaM vA vikurvitum ? nAyamarthaH samarthaH, evaM dvitIyo'pi AlApakaH, navaram - bAhyAn pudgalAn paryAdAya yaza hai, yala hai, vIrya hai aura purupakAra parAkrama hai| (se) isa kAraNa (se) usake (dasaNe) darzana-dekhane meM (avivaccAse) aviparyAsa viparItapanA nahIM (bhavaha) hotA hai| (se teNaTheNaM goyamA ! evaMbuccai) ataH he gautama / isI nimitta se maiMne aisA kahA hai ki vaha (nahAbhAva jANai pAsai) tathAbhava se jAnatA dekhatA hai / (No annahA. mAvaM jANai pAsai) anyathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai / (aNa. gAre NaM bhaMte ! bhAviyappA yAhirae poggale apariyAittA pabhU egaM mahaM gAmasvaM vA nagararUvaM vA jAva saMnivesaruvaM viuvittae) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra bAhyapudgaloko grahaNa kiye vinA kyA eka vizAla grAmaspakI, nagararUpakI yAvat saMnivezarUpakI vikurvaNA karaneke liye samartha hai ? (o iNaDhe sama4) he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai| (evaM vitIo vi AlAvago) isI taraha se dvitIya AlApaka bhI jAnanA cAhiye / (navara) parantu isa AlApaka meM yaha vizepatA hai ki-(bAhirae poggale pariyAittA pabhU) ki vaha bhane puru542 parAbha che. (se) te 22 ( se daMsaNe ) tena nibhA (hamapAmA) (avivaccAse bhavai) aviparyAsa bhApa DAya cha-viparIta mApa khAtA nathI. (se teNaDhaNaM goyamA! evaM vucai) gautama ! te 42 meM medhuM dhuM che' (tahAbhAvaM jANai pAsai) te tene yathArtha 3the cha bhane hethe cha, (No annahAbhAvaM jANai pAsai) ayathArtha 3 tAto bhane mata nathI. (aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA vAhirae poggale apariyAittA pabhU egaM mahaM gAmasva vA nagara rUvaM vA jAva saMnivesarUva vA viuvinae) mahanta ! lAvitAmA mAgAra khAdyapudgalene grahaNa karyA vinA eka vizALa gAmarUpanI, nagararUpanI, athavA saMniveza parya-tanA 35nI vibhu'e| 42vAne zu samartha cha? (No iNade samajhe) 3 gautama ! me 24ya nathA. (evaM vitIo vi AlAvago) mAle mAsA54 59 mA prabhAra of sabharavA. (navaraM) 5 tebhA mA 2nI vizeSatA sabhAvA-(vAhirae poggale Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 bhagavatI prabhuH / anagAraH khalu bhadanta / bhAvitAtmA kiyanti manuH grAmarUpANi vi vitum ? gautama ! sa yathAnAma yuvati yuvA hastena daste gRhIyAt, tadeva yA vyakurveda vA vikurvati vA, vikRrviSyati yA, evaM yAvat-sannivezarUpaM vA sU. TIkA- samyapTeH amAyino'nagArasya vikurvaNA vizeSamAha- 'aNagA bhaMte !" ityAdi / gautamaH pRcchati - he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviya pAgaloM ko grahaNa karake grAmAdikarUpoMkI vikurvaNA karanemeM sa hotA hai| (aNagAre NaM bhaMte / bhAviyappA kevaDyA pabhU gAmarU viuttie) he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra kitane grAmarUpoM vikurvaNA karaneke liye samartha hai ? (goyamA / se jahAnAmae ja juvANe hattheNaM hatthe geNhejjA taM caiva jAva vikuvvisu, vikubvaMti vikuvvissaMti vA evaM jAva saMnivesarUvaMvA) he gautama! jaise kaM yuvApuruSa apane hAthase yuvati ko hAthameM pakar3a letA hai usI praka isa viSaya meM yAvat samasta kathana pahile ke jaisA hI jAnanA cAhiye Ajataka usa bhAvitAtmA anagArane na aisI vikriyA pahile kabhI kI na vartamAna meM vaha aisI vikriyA karatA hai aura na bhaviSya meM vaha aisI kriyA karegA hI / isI prakAra kA kathana yAvat saMnivezarUpake viSaya bhI jAnanA cAhiye / TIkArya - isa sUtradvArA sUtrakArane amAyI samyagdRSTikI vikurva vizeSa karaneke viSaya meM kathana kiyA hai- gautamasvAmI prabhuse pUcha pariyAittA pabhu ?) te mAyayuddhAne bhae bhane zuM grAmAdi yonI vidurva khAne samartha hai ? ( aNagAreNa bhaMte / bhAviyappA kevaiyAI pabhU gAmarUva viuccittae ?) De mahanta ! bhAvitAtmA anuzAra uTalAM grAmazyAnI vibhurvaNa 12va samartha hoya che ? ( goyamA ! ) he gautama! ( se jahAnAmae juvatiM juvA hatthe hatthe vhejjA taM cetra jAva vikuvvisu, vikuvvaMti vA, trikuvvisaM vA - evaM jAva saMnivesakhvaM vA ) levI zate ardha yuvAna adha yuvatIne pata hAthathI pakaDI levAne samaya hAya che, evI rIte te aNugAra paNa evAM rUpAthI sama jabUDhIpane bharI devAne samatha' hoya che, ityAdi samasta kathana AgaLa pramANe samaja paNa evI niku.NA bhUtakALamAM teNe kadI karI nathI, vartamAnamAM kaztA nathI, bhaviSyamAM karaze paNa nahIM, tenI zakti darzAvavA mATe ja uparokata kathana karavA AvyuM che, saniveza pantanA rUpe viSe paNa eja pramANe samajavuM. TIkA-A sUtramAM sutrakAre amAyI sabhyaSTi bhAvitAtmA, aNugAra viSuvaCA zaktinuM nirUpaNa karyuM che. Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u.68.2 amAyino'nagArasya vikurvaNAnimpaNam 743 bhAvitAtmA 'amAI amAyI kapaTarahitaH 'sammaTTiI' samyagupTiH samyagadarzanasampannaH 'cIriyaladdhIe' vIryalabdhyA 'veubdhiyaladdhIe' caikriyalabdhyA, 'ohinANaladdhIe' avadhijJAnalabdhyA ca 'rAyagihaM nagaraM rAjagRhaM nagaram 'samohae' samavahataH, vikurvitavAn, 'samohaNittA' samavahatya 'vANArasIe' vArANasyAm 'nayarIe' nagaryA sthitaH 'khvAI' rAjagRhagatAni vaikriyamanupyapazvAdi rUpANi 'jANai, pAsai ?' jAnAti, pazyati ? bhagavAn Aha-'haMtA, jANai, haiM ki-'aNagAre NaM bhaMte !' he bhadanta ! aisA anagAra jo ki 'bhAviyappe bhAvitAtmA hai 'amAI kapaTa se rahita hai 'sammadiTTI' samyak darzanase yukta hai vaha 'bIriyaladvIe' apanI vIryalabdhidvArA, veubbiyaladdhIe' cakriyalabdhidvArA 'ohiNANaladdhIe' avadhijJAnalabdhidvArA, rAyagihaM nayaraM samohae' rAjagRha nagarakI yadi vikurvaNA karatA hai aura 'samohaNittA' vikurvaNA karake 'vANArasIe nayarIe' cANArasI nagarImeM pahile se sthita huA vaha kyA 'svAI' rAjagRha nagaragata vaikriyamanupyoM ke evaM pazu AdikoM ke rUpoMko 'jANai pAsaha jAnatA dekhatA hai ? tAtparya pUchanevAlekA yaha hai ki-koI samyagdRSTi bhAvitAtmA amAyI anagAra vANArasInagarImeM vartamAna meM hai| vahAM usane apanI vikriyAzaktidvArA rAjagRhanagara kI vikurvaNA kI-to aisI sthitimeM cANArasI nagarImeM rahA huA vaha samyagdRSTi bhAvitAtmA anagAra vikurvita huI usa rAjagRha nagarI ke vikurcita kiye gaye manupyAdi rUpoMko apane jJAna dvArA jAnatA dekhatA hai kyA? to prazna-'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappe amAI sammadiTTI mahanta ! mabhAyI (pAya 2hita), sabhyacie [sabhya zanayI yuta], bhAvitAmA mAra 'vIriyaladdhIe' potAnI vIalu , 'veubdhiyaladdhIe' yialayaN, 'ohiNANaladdhIe' bhane madhijJAnadhi dvArA, 'rAyagiha nayaraM mamohae' 28 nagana vishupe| 42, to 'samohaNitA' viva' zane 'yANArasIe nayarIe' vANArasI nagarImAM beThAM beThAM te " rAjagRha nagaranA vayi manuSya rUpane tathA pazu 3pAne 'jANai pAsai' zuotel cha bhane hebhI zacha ? nAnA praznanu tAtparya nAce pramANe che ke bhAvitAtmA, amAthI, samyadRSTi aNugAra vAghurasI nagarImAM rahela che. tyAM beThAM beThAM teNe tenI kriyazaktidvArA rAjagRha nagaranI racanA karI che. te zuM te aNagAra vANurasI nagarImAM beThAM beThAM, te vikarvita rAjaya nagaranA manuSyAdi kriyarUpane tenA jJAna dvArA zuM jANI dekhI zakavAne samartha hoya che? Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 bhagavatIsUtre prabhuH / anagAraH khalu bhadanta / bhAvitAtmA kiyanti madhuH grAmarUpANi tri vitum ? gautama ! sa yathAnAma yuvatiM yuvA hastena haste gRhIyAt, tadeva yAtrat vyakurveda vA, vikurvatiyA, vikRrviSyati vA, evaM yAvat-sannivezarUpaM vA / 2 TIkA - samyagrahapTe : amAyino'nagArasya vikurvaNA vizeSamAha- 'aNagAreNaM bhaMte 1" ityAdi / gautamaH pRcchati - he madanta ! anagAraH khalu 'bhAtriyappA' pAgaloM ko grahaNa karake grAmAdikarUpoMkI vikarSaNA karane meM samartha hotA hai| (aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAI pabhU gAmakhvAI vitta) he bhadanta / bhAvitAtmA anagAra kitane grAmarUpoM kI vikurvaNA karaneke liye samartha hai ? (goyamA ! se jahAnAmae juvaI juvANe hattheNaM hatthe geNhejjA taM caiva jAva vikuvvisu, vikuvvaMti vA, vikuvvissaMti vA evaM jAva saMnivesakhvacA) he gautama! jaise koI yuvApuruSa apane hAthase yuvati ko hAtha meM pakar3a letA hai usI prakAra isa viSaya meM yAvat samasta kathana pahile ke jaisA hI jAnanA cAhiye / Ajataka usa bhAvitAtmA anagArane na aisI vikriyA pahile kabhI kI hai na vartamAna meM vaha aisI vikriyA karatA hai aura na bhaviSya meM vaha aisI vikriyA karegA hI / isI prakAra kA kathana yAvat saMnivezarUpake viSayameM bhI jAnanA cAhiye / - TIkArtha- isa sUtradvArA sUtrakArane amAgrI samyagdRSTiko vikurvaNA vizeSa karaneke viSaya meM kathana kiyA hai- gautamasvAmI prabhuse pUchate pariyAittA pazu ?) te sone thaDIne zu grAmAdi yAnI vidhuva ravAne samartha hai ? ( aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAI pabhU gAmakhvAiM viuccittae ? ) De mahanta ! bhAvitAtmA madhuzAra DeMTalAM grAmazyAnI vidurvA zvAna samartha hoya che ! ( goyamA ! ) De gautama ! ( se jahAnAmae juvarti juvANe hatthe hatthe gehejA taM cetra jAva vikuThitra, vikuvvaMti vA, vikuvvissaMti vA - evaM jAva saMnivesarUvaM vA ) nevA rAte artha yuvAna adha yuvatIne potAnA. hAthathI pakaDI levAne samatha hAya che, evI rIte te aNugAra paNa evAM rUpathI samasta jabuDhIpane bharI devAne sama` hoya che. ityAdi samasta kathana AgaLa pramANe samajavuM. paNa evI vika.NA bhUtakALamAM teNe kadI karI nathI, vamAnamAM karatA nathI, ane bhaviSyamAM karaze paNa nahIM. tenI kti darzAvavA mATe ja uparokata kathana karavAmAM AvyuM che, saniveza pantanA rUpe viSe paNa eja pramANe samajavuM. TIkA--A sUtramAM sUtrakAre amAyI samyagdaSTi bhAvitAtmA, aNugAranI viSuva NuA zaktinuM nirUpaNa karyuM che. Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.33.65. 2 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 745 khalu amAyino'nagArasya evam aviparItajJAnaM bhavati yat-'evaM khalu aha' 'rAyagiha nayaraM samohae' rAjagRha nagaraM samavahataH 'samohaNittA' samavahatya ca 'vANArasIe nayarIe' vArANasyA nagA sthitaH 'khvAI' rAjagRha gatAni caikriyarUpANi 'jANAmi, pAsAmi' jAnAmi, pazyAmi, ityevam 'se se daMsaNe' tatta tasya amAyino'nagArasya darzane 'avivaccAse' aviparyAso bhavati, upasaMharati'se teNaTeNaM' tattenArthena 'gAyamA !' he gautama ! 'evaM bucaI' evam uktarItyA ucyate, 'bIo AlAyago evaMceva' dvitIyaH AlApakaH, evameva, upa'tassa NaM evaM bhavai-evaM khalu ahaM rAyagihe nayare samohae' usa bhAvitAtmA amAyI samyagdRSTi anagAra ke mana meM aisA aviparIta vicAra rahatA hai ki maiMne rAjagRhanagarakI vikurvaNA ko hai aura 'mamo. haNittA' vikurvaNA karake cANArasIe nayarIe' vANAraso nagarImeM 'khvAI jANAmi pAsAmi' rAjagRhanagarake vikurvita manuSyAdi rUpoM ko maiM jAna dekha rahA haiN| 'se isa kAraNa se usake 'dasaNe' darzana-dekhane meM 'avicaccAse bhavaI' aviparyAsapanA aviparItapanA hotA hai| 'se teNaTeNaM' isa kAraNa 'goyamA' he gautama ! 'evaM bucar3a maiMne aisA kahA hai ki vaha tathAbhAvase jAnatA dekhatA haiM, anyathAbhAva se jAnatA dekhatA nahIM hai| 'pIo AlAvago evaM ceva' dvitIya AlApaka bhI isI taraha se jAnanA cAhiye arthAt jaisA UparameM prathama AlApaka ke vipayameM yaha kathana kiyA gayA hai-imI prakArakA kathana dvitIya AlApakake viSaya meM samajhalenA cAhiye 'navaraM' parantu prathama AlApaka uttara-'goyamA ! gautama ! ' tussaNaM evaM bhavaDa tana manamA mero maviparIta vicAra macAya cha' evaM khalu ahaM rAyagihe nayare samohae' maiM rA nAnI vivAza cha, bhane 'samohaNittA, vibhu zana 'vANArasIe nayarIe' pArasI nAbhA nahai havAI jANAmi pAsAmi' hu 22042 nAnA manuSyA 1653pAne onel mA 2 chu. 'se' te 12 'se daMsaNe tenA zanamA 'avivacAse bhava:' bhaviparIta hAya hai-viparyAsamA Dato nathI. 'se tegaTTeNaM goyamA ! evaM vRJcaDa he gautama ! te rI meM se kahyuM che ke te aNagAra te rUpane yarthAtharUpe jANe dekhe che, ayathArthabhAve jANato hemato nayI. 'vIo AlAvago evaM ceva mAse mAlA54 pAtra meM prabhAra samaja eTale ke pahelA AlApakanA viSayamAM je kathana upara karAyuM che, evuM ja kathana Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 bhagavatIpaNe pAsai' inta, satyaM jAnAti, pazyati / gautamaHpunaH pRcchati-'se maMte ! he bhadanta ! sa amAyI anagAraH 'ki tahAmAvaM, yathAyathai 'jANA, pAsahI jAnAti pazyati ?' 'aNNAhAmAvaM' anyayAbhAva viparItam 'jANai, pAsA?' jAnAti, pazyati ? bhagavAnAha-'goyamA ' he gautama ! 'nahAmAva' tayAmA yAthAtathyena 'jANaDa, pAsa' jAnAti, padayati, 'no aNNahAmAva' no anyathA bhAvaM no tavaparItyena 'jANai, pAsai' jAnAti, pazyati / gautamastatra kAraNaM pRcchati se pheNaTeNaM bhaMte ! evaM bugar3a? tat kenArthena bhadanta ! evam ucyate ? bhagAnAha-'gAyamA !' he gautama ! 'tassa NaM evaM bhavai' tasya isa zaMkAkA samAdhAna karate hue prabhu gautama se kahate hai ki hatA jANai pAsaI' hAM vaha jAnatA dekhatA hai| apa gautama punaHprabhuse pUchate hai ki 'se bhaMte! ki jANai pAsaDatahAbhA jANai pAsaiaNNahAbhAvaMjANA pAsai hai bhadanta! vaha bhAvitAtmA amAyI sampagdRSTi anagAra tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai? ki anyathAbhAvase jAnatA dekhatA hai? arthAt yathArtharUpase jAnatA dekhatA hai ? ki viparItarUpase jAnatA dekhatA hai? isakA samAdhAna karate hue prabhu gautama se kahate hai-'goyamA' he gautama ! yaha 'tahAbhA jANai pAsaI' no anahAbhAvaM jANai pAmaI' tathAbhAvase-yathAyarUpase jAnatA dekhatA hai, anyathAbhAvase viparIta. rUpase nahIM jAnatA dekhatA hai| 'se keNaTeNaM evaM buccaI' he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNa se kahate hai ki vaha tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai, anyathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai ? isa gautamake prazna kA uttara dete hue prabhu gautama se kahate hai ki gAyamA' he gautama ! ta bhanemahAvIra prabhu mA pramANe vAma mAra - tA. jANAra sara, he gautama ! te aNagAra te vaikriya rUpane jANI zake che ane dekhI zake che. . -'sebhaMte ! kiM jANai pAsai, tahAbhAvaM jANai pAsai agNahAbhA jANai pAsaha) mahata! tesabhyaSTi, samAyI, bhAvitAmA asAra te vaizyi3pAne yathArtha jANe dekhe che, ke ayathArtharUpe jANe dekhe che ? mahAvIra prabhu gautama svAmIne javAba sAgoyamA gautama ! 'tahAbhAvaM jANaI pAsaIta magara ta pAna tathA bhAva (yathArtha 32)'one cha mana 6 cha, 'no 'aNNahAbhAva jANaI pAra, sanyathAmA (ayathArtha 31) 'tatAmatA nathI-vipata31 gatA ... . matA nathI....... .. . nayA pati31 batA prazna..'se. keNaTeNaM evaM dhucaMi 1.mata! mAha meg sata ke te aNadhAMta para yathArtharUpe jANe dekhe che, varSaratarUpe jarAte dekhAto nathI ? Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u.sU.2 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 747 vIryalacyA 'veciyaladdhIe' vaikriyalabdhyA, 'ohinANaladdhIe' avadhijJAnalabdhyA ca 'rAyagi NagaraM' rAjagRhaM nagaram 'dANArasiM nayariM' corANasI nagarI ca 'aMtarA' antarA madhye 'egaM mahaM' eka mahAntam 'jaNavayavaggaM' janapadavarga dezasamUham 'samohae' samavahataH, 'samoDaNittA' samavahatya 'rAyagi nayara' rAjagRhaM nagaram 'vANArasi nayariM' varANasIm nagarIm 'aMtarA' antarA madhye 'egaM maha' eka mahAntam 'jaNavayavaggaM' janapadavarga dezasamUham 'samohae' samavahatA, samohaNittA' samavahatya -- rAyagihaM nayara ' rAjagRhaM nagaram 'vANArasiM nari' varANasIma nagarIm 'aMtarA' antarA madhye 'egaM maha' ekaM mahAntam 'jaNavayabaggaM' janapadavargam 'jANai, pAsai ?, jAnAti, pazyati ? bhagavAnAha 'haMtA, jApAi, pAsa' hanta, satyaM jAnAti, pazyati / gautamaH punaH pRcchati-'se tAtmA amAyI samyagdRSTi amagAra 'vIriyaladdhIe' vIryalabdhidvArA 'veubdhiyalahIe' vaikiyaladhidvArA evaM 'ohiNANaladdhIe avadhijJAnalandhidvArA 'rAyagihaM nayaraM vANArasI nayariM ca aMtarA' rAjagRhanagara aura vANArasI nagarI ke bIcameM 'egaM mahaM jaNavayavarga' eka vizAla samUhako 'samohae' vikurvaNA kare aura 'samohaNittA' vikurvaNA karake 'rAyagihaM nayaraM' rAjagRha nagarako 'vANArasI nayariM, vANArasI nagaroko, aura 'taM aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM' usa vizAla janapaTasamUha ko 'jANai pAsaI' jAnatA dekhatA hai kyA uttaradete hue prabhu kahate haiM ki 'haMtA jANai pAsaI' hA~, gautama ! jAnato dekhatA hai| isa para punaHgautama prabhu se pUchate hai ki 'se bhaMte !' vaha amAyI mAtAmA, sabhAyI, sabhyaEi vIriyaladdhIe, veunciyaladdhIe, ohiNANaladdhIe' tanAvI dvArA, yAsa bhane adhijJAnasaDiE dvArA 'rAyagihaM nayaraM vANArasI nayariM ca aMtarA' 25 nagara bhane pArasI nagarAnI yen| 18 pradezamA 'egaM mahaM jaNavayavaggaM samohae' me4 mahAna - 56 samUDanI viNA 42 cha. samohaNitA, ye sanI vig ! 42rIne 'rAyagi nayaraM' rAyaDa nagarane, 'vANArasI nayari' pArasI nagarIne, bhane 'taM aMtarA egaM mahaM jaNavayavaggaM' se vizAla 56 sapane 'jANai pAsai' zuM te jANuM dekhI zake che? uttara--haMtA, jANai pAsaI' 8, gautama ! ta bhara te Met U ane dekhI zake che. Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .746 - bhagavatIce yuktarUpa eva, 'nayara' navaram-vizeSaH punaretArAneca yat 'vANArasIe nayarIe' vArANasyAm nagaryAm 'samohaNAyaco' samayaghAtayitavyaH samakyAtI vijJAtavyaH, tathAca vArANasI samavahatya 'rAyagihe' rAjagRhe nagare sthitaH 'svAI' cArANasIgatakriyarUpANi 'jANa, pAsaha' nAnAti, pazyati / punItamaH pRcchati-'aNagAre NaM bhaMte !' ityAdi / he madanta ! anagAraH khalla 'bhAvi. yappA' bhAvitAtmA 'amAI' amAyo 'sammaSTiI' samyagadRSTiH 'pIriyalaDIe' kI apekSA isa dvitIya AlApaka ke viSayameM jo antara hai vaha isa prakArase hai.isa AlApako 'cANArasIe NayarIe samIhaNAveyavA' cANArasI nagarIkI vikRrSaNA jAnanI cAhiye-arthAt prathama AlApako vikRrvaNA rAjagRhanagarakI prakaTa kI hai aura vANArasI nagarImeM sthiti kahI gaI hai-isa AlApakameM vANArasI nagarIkI vikurvaNA aura rAjagRha nagarameM sthiti jAnanI cAhiye / ataH prazna yahAM para aisA karanA cAhiye ki he bhadanta ! cANArasI nagarImeM vikurvaNA karanevAlA bhAvitAtmA amoyI samyakadRSTi anagAra 'rAyagihe Nayare' rAjagRha nagarameM sthita huA saMtA 'rUyAiM jANai pAsaI' vANArasIgatavaikriyarUpoMko jAnatA dekhatA hai kyA ? taya aisA kahanA cAhiye-hAM gautama ! jAnatA dekhatA hai / aba gautama prabhuse punaHpUchate haiM ki'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA amAI sammadiTTI' he bhadanta ! bhaavibIjA AlApakanA viSayamAM paNa thavuM joIe. "navaraM paNa bIjA AlApakamAM nIce pramANe vizeSatA samApI 'vaNArasIe NayarIe samoDaNA neyavA' paDatA AlApakamAM rAjagRha nagaranI vidurvaNu karavAnI vAta Ave che, bIjA AlApakamAM vANArasI nagarInI vikRrvaNa kare che ema samajavuM. pahelA AlApakamAM vANArasI nagarImAM rahIne rAjagRhanI viguNa kare che, ema kahyuM che. ahIM rAjaJzanagaramAM rahIne vANArasInI vipharvaNa kare che, ema samajavuM. have gautama svAmIno prazna nIce pramANe banaro--he bhadanA ! kei bhAvitAtmA, amAthI, samyagudaSTi aNugAra, tenI vIyala, kriyaladhi Adi dvArA, rAjagRha nagaramAM beThAM beThAM vANArasI nagarInI vikathA kare, to zuM te rAjagaha nagaramAM beThAM beThAM vANAraso nagarInAM manuSyAdi vaikriyarUpane jANI dekhI zake che ? uttarahA, gautama ! te aNagAra te rUpane jANI dekhI zake che. bIjA praznojare pahelA AlApaka pramANe ja samajavA. : prazna- aNagAreNaM 'bhaMte 1 bhAviyappAM amAI sammadihI' lanta ! Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3u. 6.1 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 749 no khalu eSA vArANasI nagarI, 'No khalu esa aMtarA ege jaNavayavagge' no khalu eSaH, antarA - madhye eko janapadavargoM vartate, vastutastu 'esa khalu mamaM' epa khalu mama 'vIriyaladdhI' vIryalabdhiH 'veDanniyaladdhI' vaikriyalabdhiH, 'ohinANaladdhI' avadhijJAnalabdhi:, 'iDDhI' RddhiH, juttI' dyutiH, 'jase ' yazaH 'bale' valam, ' vIriye ' vIryam, 'purisakAraparakkame ' purupakAraparAkramaH, puruSArthaH pratApaH 'laDe' labdhaH, 'patte' mAptaH ' abhisamannAgae ' abhihI hai / 'esa khalu mamaM vIriyaladdhI, veDanviyaladdhI ohiNANaladdhI, kintu yaha to vAstava meM merI vIryalabdhi hai, vaikriyalabdhi hai, aura avadhijJAnalabdhi hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki vaha bhAvitAtmA amAyI anagAra aisA vicAra karatA hai jaba vaha rAjagRha nagarakI vikurvaNA karatA hai ki yaha saccA rAjagRha nagara nahIM hai - yaha to merI vikurvaNo dvArA niSpanna huA eka khela jaisA hai / isI prakAra jaba vaha vANArasI evaM vizAla janapada samUhakI trikurvaNA karatA hai taba bhI usakI vicAradhArA aisI hI rahatI hai / isI tarahase jaba vaha rAjagRha nagarakI vikurvaNA karake tagatarUpoMko, vANArasI nagarI kI vikurvaNA karake tagatarUpoMko jAnatA hai taba unheM apane dvArA vikurvita kiyA huA hI jAnatA hai / ye yathArtha haiM - avikurvita hai - aisA nahIM jAnatA hai / 'iiDhI, juttI, jase, bale, vIrie, purisakkAraparakkame laddhe pate abhisamaNNAgae' Rddhi, dyuti, yaza, bala, vIrya, puruSakAra parAkrama nagara paNu nathI, vANuArasI nagarI paNa nathI, ane te manI vacce AvelA vizAla kanayaha samUha yA nathI. 'esa khalu mamaM vIriyaladdhI, veucciyaladdhI, ohiNANalI ' pazu :khA to vAstavamAM bhArI vIrya samdhi, vaimyisandhi bhane avadhijJAna labdhine prabhAve khanyuM che te bhAvitAtmA aNugAranI vicAradhArAnuM tAtpaya e che ke- A sAcuM rAjagRha nagara nathI. A te mArI viNA kitathI racAyelu rAjagRha nagara che. A sAcu vANArasI nathI paNa mArI viNA zaktithI racAyela vANArasI che. A sAcuM janapada samUDa nathI, paNa A te mArI vaikriya zaktithI raMcAcaila janapada samUha che. A rIte te aNugAra te rUpAne vaikriyarUpA tarIke ja eLakhe che. te vikRti rUpAne te aNugAra yathArtharUpe) tarIke mAnatA nathI. te te ema sabhane che TThe 'iDDhI, juttI, jase, bale, vIrie, purisakkAraparaka me laddhe, patte, abhisamaNNAgaye ' bheM ne Rddhi, buti, yaza, maja, vIrya bhane puruSAra parAbha Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 bhagaedies bhaMte !" he bhadanta ! sa amAyI anagAraH 'kiM tAbhAva' kiM tathAmAnama 'jANar3a, pAsa' jAnAti, pazyati ? aSNahAbhAnaM' anyathAbhAvam 'jANar3a pAsa ' jAnAti, pazyati ? maMgavAnAha - gogamA ! 'tamAce' tathAmAnam 'jANai, pAsa' jAnAti, pazyati, 'no aNNAbhAva' no anyathAmAtram 'jANar3a, pAsa' jAnAti pazyati / gautamastatra detuM pRcchati 'sekeNDeNaM ! tat kenArthena ? he bhadanta ! kathaM sa anagAraH pArtharUpeNaiva pazyati, no ayathArtharUpeNa ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he itar ! 'are evaM bhava' tasya khalu amAyinosnagArasya evam vakSyamANamakAram yathArthajJAnaM bhavati yada- 'no khalu esa rAyagide yare' no khalu 'etat rAjagRha nagaram 'No khalu esa vANArasI nayarI' anagAra 'kiM tahAbhAvaM jAgar3a pAmaha, annadAbhAvaM jAgar3a pAsaI' kyA tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai ki andhAbhAva se jAnatA dekhatA hai ? isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate hai ki 'goyamA he gautama! vaha anagAra 'bhAva jANaipAsa' tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai, 'no annAbhAva' jANaipAsaha anyadhAbhAva se jAnatA dekhatA nahIM hai 'se kedreNaM evaM ' hai bhadanta Apa aisA kisa kAraNa se kahate haiM ki vaha amAgrI sampahRSTi anagAra tathAbhAvase jAnatA dekhatA anyathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai| isa praznakA samAdhAna karate hue prabhu gautamase kahate haiM 'goyamA' he gautama! 'tassa NaM evaM aap' usakI amAyI anagAra kI vicAradhArA aisI rahatI hai ki'no khalu esa rAyagihe nagare, No khalu esa vANArasI nagharI' na to yaha rAjagRha nagara hai, aura na yaha vANArasI nagarI hai 'no khalu ema aMtarA ege japAvayavagge' na yaha eka vizAla janapadasamUha azna... ' se bhaMte !' he maha zuM te amAyI, samyagadRSTi aNubhAra 'kiM tahAbhAva jANar3a pAsa, annahAbhAva jANai pAsai ?' tene yathArtha ye bha dekhe che, ke viparItarUpe jANe dekhe che? uttara- ' tahAbhAva jANaI, pAsai, no aNNAbhAva jANai pAMsaha ' he gotama ! te aNugAra tene yathArtharUpe jANe dekhe che, viparItarUpe jANato dekhato nathI. azna -' se keANaM' chatyAhi se lahanta ! Apa thAro uhI choDe te mayI, sabhyadRSTi, bhAvitAmA aNugAra tene yathArUpe jANe dekhe cheayathAya rUpe jANato dekhato nathI ? 7 Gttara -- 'goyamA / ' hai gautama ! 'tassa evaM bhava' tenA bhanabhA akAranI aviparIta vicAradhArA yA 'che- 'no khallu esa rAyagihe nayare, No khalu ee cANAsI nayarI, no khalu esa aMtarA ege jaNavayavaggemA gRha Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.32.6.1 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 749 no khalu epA vArANasI nagarI, 'No khalu esa aMtarA ege jaNavayavagge' no khalu epaH, antarA-madhye eko janapadavargoM vartate, vastutastu 'esa khalu mama' epa khalu mama 'pIriyaladdhI' vIryalabdhiH 'veubbiyaladdhI' caikriyalabdhiH , 'ohinANaladdhI' avadhijJAnalabdhiH, 'iDDhI' RddhiH, juttI' dyutiH, 'jase' yazaH 'vale' valam, 'vIriye ' vIryam, 'purisakAraparakkame' purupakAraparAkramaH, puruSArthaH pratApaH 'laddhe' labdhaH, 'patte' mAtaH 'abhisamannAgae ' abhihI hai / 'esa khalu mamaM vIriyaladdhI, veunviyaladdhI ohiNANaladdhI, kintu yaha to vAstava meM merI vIryalabdhi hai, vaikriyalabdhi hai, aura avadhijJAnalabdhi hai / tAtparya kahane kA yaha hai ki vaha bhAvitAtmA amAyI anagAra aisA vicAra karatA hai jaba vaha rAjagRha nagarakI vikurvaNA karatA hai ki yaha saccA rAjagRha nagara nahIM hai-yaha to 'merI vikuvaNo dvArA niSpanna huA eka khela jaisA hai| isI prakAra jaya. vaha vANArasI evaM vizAla janapada samUhakI vikurvaNA karatA hai-taba bhI usakI vicAradhArA aisI hI rahatI hai / isI tarahase jaya vaha rAjagRha nagarakI vikurvaNA karake tadgatarUpoMko, vANArasI nagarI kI vikurvaNA karake tadgatarUpoMko jAnatA hai-taba unheM apane dvArA vikurvita kiyA huA hI jAnatA hai / ye yathArtha haiM-avikurvitahaiM-aisA nahIM jAnatA hai / 'iDUDhI, juttI, jase, bale, vIrie, purisakAraparakkame laddhe patte abhisamaNNAgae' Rddhi, dyuti, yaza, bala, vIrga, purupakAra parAkrama nagara paNa nathI, A vaNArasI nagarI paNa nathI, ane teo manI vacce Avele vian ripa samUDa 55 nathI. 'esa khalu mama cIriyaladdhI, veundhiyaladdhI, ohiNANaladdhI' 55 : to vAstavamA bhArI vAyaDiE, vaiyadhi bhane avadhijJAna labdhine prabhAve banyuM che te bhAvitAtmA aNugAranI vicAradhArAnuM tAtparya e che ke A sAcuM rAjagRha nagara nathI A to mArI vidurvaNu zakitathI racAyeluM rAjagRha nagara che. A sAcuM vANArasI nathI paNa mArI vimurvaNa zaktithI racAyela vANurasI che. A sAcuM janapada samUha nathI, paNa A te mArI vaikriya zaktithI racAcela janapada samUha che. A rIte te aNagAra te rUpane vaikiyarUpa tarIke ja oLakhe che. te vivita rUpane te aNagAra yathArtharUpe tarIke mAnatuM nathI. te te ema sabhanne : 'iDDhI, juttI, jase, bale, vIrie, purisakAraparakkame laddhe, patte, abhisamaNNAgaye' meM Rddhi, dhuti, yatha, maNa, vAya bhane puruSa42 524 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - 748 bhagaratIya bhaMte !' he bhadanta ! sa amAyI anagAraH 'ki tahAbhA' kiM tathAmAvama 'jANai, pAsai' jAnAti, pazyati ? aSNadAmA anyathAbhAvam 'jANa: pAsA' jAnAti, pazyati ? bhagavAnAra-gogamA ! 'tahAbhA' tathAbhAvam 'jANA, pAsaI' nAnAti, pazyatti, 'no aNNahAmA' no anyathAmAyam 'jANaDa, pAsaI' jAnAti pazyati / gautamastaka hetu pRcchati-'se kaMgaTeNaM! tat kenArthena ? he bhadanta ! kathaM sa anagAra: yayArtharUpeNeva pazyati, no ayathArtharUpeNa ? bhagavAnAra-'goyamA ' he gautama ! 'tamsa evaM bhavaI' tasya khalu amAyinI'nagArasya evam vakSyamANaprakAram yathAjJAnaM bhavaMti yata 'no khalu esa rAya gidde Neyare' no khala 'etada rAjagRha nagaram, 'yo khalu esa vANArasI nayarI' anagAra 'ki tahAbhA jANai pAmaha, annahAbhAvaM jANai pAsai' kyA tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai ki anyathAbhAvase jAnatA dekhatA hai? isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate hai ki 'gAyamA he gautama ! vaha anagAra 'tahAbhA jANApAsaha tathAbhAvase jAnatA dekhatA hai, 'no annahAbhAva jANaipAsaha anyadhAbhAvase jAnatA dekhatA nahIM hai| 'se kepaTeNaM evaM pacaha' hai bhadanta Apa aisA kisa kAraNa se kahate hai ki vaha amAyI samyagdRSTi anagAra tathAbhAvase jAnatA dekhatA haiM, anyathAbhAvase nahIM jAnatA dekhatA hai| isa praznakA samAdhAna karate hue prabhu gautamase kahate haiM 'goyamA' he gautama ! 'tassa NaM evaM bhavaI usakI amAyI anagAra kI vicAradhAro aisI rahatI hai ki'no khalu esa rAyagihe nagare, jo khalu esa vANArasI nayarI' na to yaha rAjagRha nagara hai, aura na yaha cANArasI nagarI hai 'no khalu esa aMtarA ege jaNavayaghagge' na yaha eka vizAla janapadasamUha ...'se bhaMte ! -11 zu te samAyI, sabhyaSTi magAra 'kiM tahAbhAva jANai pAsaDa, annahAbhAva jANaI pAsa tene yathArtha ithe ta dekhe che, ke viparItarUpe jANe dekhe che? uttara-'tahAbhAva jANaI, pAsai, no aNNahAbhAvaM jANai pAsa' he gotama ! te aNagAra tene yathArtharUpe jANe dekhe che, viparItarUpe jANato dekhAto nathI. ____ na-se keNadeNaM' tyA mahanta ! 5 at d ho / te amathI, samyagdaSTi, bhAvitAtmA aNagAra tene yathArtharUpe jANe dekhe che-ayathArtha rUpe jANato dekhAto nathI? BR-goyamA 13 gautama ! 'tassa evaM bhava' nA bhanabhA / bhAratI viparIta liyA2dhA yA cha-'no khalu,esa rAyagihe nayare, jo khalu esa cANArasI nayarI, no khalu esa aMtarA ege jaNavayavagge? 240 - - Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u.6.2 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 761 sannivezarUpaM vA, 'viuvcittae' vikurvitum 'pabhU' prabhuH samarthaH kim ? yAvatpadena nigamarUpamArabhya AzramarUpaparyantaM saMgrAhyam / bhagavAnAha-No iNadve sama' nAyamarthaH samarthaH, naivaM bhavitumarhati, bAhyapudgalaparigrahaNamantarA vikuNA naiva sambhavati, 'evaM vitio vi AlAvago' evam uktarItyA dvitIyo'pi AlApako vijJAtavyaH, 'NavaraM' navaram-vizepastu punarayam-yat 'bAhirae poggale' bAhyAn pudagalAn 'pariyAittA' paryAdAya parigRhya 'pabhU' prabhuH samarthaH kila vikurvitam / gautamaH pRcchati-'aNagAre NaM bhaMte !' he rUva vA viuvittae pabhU' eka vizAla grAma ke rUpakI, athavA nagara ke rUpakI yAvat saMniveza ke rUpakI vikurvaNA karaneke liye samartha hai kyA? yahAM yAvat padase 'nigamarUpa se lekara AzramarUpatakakA pATha grahaNa kiyA gayA hai / bhagavAn isakA uttara dete hue kahate haiM ki 'NA iNa sama' he gautama! yaha artha samartha nahIM hai arthAt bAhyapudgaloMkoM grahaNa kiye vinA vikurvaNA kA honA saMbhavita nahIM hotA hai / 'evaM bitIo vi AlAvago' isI prakAra se dUsarA AlopakA bhI jAnanA cAhiye / 'navara' parantu isa dvitIya AlApaka satra meM 'bAhirae poggale pariyAittA pabhU' aisA pATha samajhanA cAhiye arthAta vaha bhAvitAtmA amAyI samyadRSTi anagAra yAdyapudgaloMko grahaNa karake grAma AdikoM ke rUpakI vikurvaNA karaneke liye samartha hai| gautama isa para pUchate haiM ki he bhadanta ! yadi vaha, anagAra bAhyapudgaloko grahaNa karake gAmAdikoMke rUpoMkI vikurvaNA karane meM gAmanA rUpanI athavA nagaranA rUpanI athavA saMniveza paryantanA rUpanI vikaNA 42vAne zu samaya cha ? mahI 'jAva' (yAvata) 54thI 'nigama' thI sadhana 'Azrama' paryantanA rUpe grahaNa karAyAM che. uttara-'No iNaDhe samajhe' ke gautama buM manI tu nathI. mAgha ykhAne aDa yA vinA vibhu! zatI nathI. 'evaM vitIo vi AlAvagoM' bhAta mAsA54 551 me pramANe samanyA. 'navaraM' paDasA mAtA54mA mA puratA ne grahaNa karyA vinA vikarSaNa karavA viSe prazna karyo che, tene badale bIjA AlApakamAM 'vAhirae poggale pariyAittA pabhU' mema sabhAvAnu cha temamAyA sabhyadRSTi aNugAra bAhya putalene grahaNa karIne grAmAdi rUpanI vimurvaNa karavAne samartha che. prama-je te aNagAra bAdA pudgalene grahaNa karIne grAmAdi rUpanI vikarSaNa 30 za che, te 'aNagAreNaM bhaMte ! bhAviyappA kevaiyAI gAmarUvAI vikundhi Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 bhagavatIsa " | samanyAgataH AbhogaparibhogaviSayIkRtaH ityevaM 'se se daMsaNe' tat tasyAmAyino'nagArasya darzane 'avicAse' aviparyAsaH avaiparItyam 'bhava' bhavati, upasaMharati- 'se teNadveNaM' ityAdi / tad tenArthena 'goyamA !' he gautama ! ' evaM ' evam ucyate yat- ' tadyAbhAvaM tathAbhAvam ' jANar3a, pAsara jAnAti pazyati ' no aNNAbhAva' no anyathAbhAvam 'jANar3a, pAsaha' jAnAti, pazyati / gotamaH punaH pRcchati - 'aNagAraNaM bhaMte !' he bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' bhAvitAtmA 'bAhirae' 'poraMgale' vAcAn pud galAna 'aparigAr3atA' aparyAdAya aparigRdha 'egaM maha' eka mahata, 'gAmarUtraM vA' grAmarUpaM vA 'nayararUna' vA' nagararUpaM yA 'jAva - saMnivesarUvaM vA' yAvat jo ki maiMne lavdha kiye hai, prApta kiye haiM, evaM abhisamanvAgata (apane AdhIna ) kiye haiM-Abhogaparibhoga ke viSayabhUta banAye haiM ye saba mere hI haiM / 'se' isa kAraNa 'se' usa amAyI samyagdRSTi anagAra kI 'daMsaNe' darzana dekhane meM 'avivacAse' aviparyAsa 'bhavai' hotA hai / 'se teNadveNaM goyamA evaM bucar3a' ataH he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki vaha amAyI samyagdRSTi anagAra 'tahAbhAva jANai pAsa' tathAbhAvase- yathArtharUpase jAnatA dekhatA hai 'No aNNahAbhAva jANai pAsa' anyathAbhAva se jAnatA dekhatA nahIM hai / aba gautama prabhuse punaH pUchate haiM ki aNagAre NaM bhaMte / bhAviyappA' he bhadanta ! bhAvitAtmA anagAra 'bAhirae poggale apariyAnA' bAhyapudgaloM ko grahaNa nahIM karake ekaM mahaM gAmaruvaM vA, nagararUvaM vA, jAva saMnivesa - prApta karyA che, upArjita karyAM che ane mAre adhIna banAvyA che, tenA prabhAvathI ja mA vidurvANA huM purI zamyo cha ' se ' te ara' se daMsaNe' tenA harzanabhAM (hevAbhI) 'avivaJcAse bhavai' aviparyAsa gAva hoya che. bheTale te aviparIta lAve tene lage hethe che. ' se teNadveNaM goyamA ! evaM buccai' De gautama ! te araNe meM mevuM 'dhuM che te abhAyI, samyagdRSTi, bhAvitAtmA AzugAra 'tahAbhAva jANai pAsa ' yathArthaye lo hame che, 'No aNNahAbhAva jANai pAsai' yathArtha - rUpe jANatA dekhate nathI. prazna - 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAviyappA ' he lahanta ! lavitAtmA bhaguMgAra 'bAhirae pogale apariyAittA' yuddhAne aNu urjA vinA 'egaM mahaM gAma rUvaM vA, nagararUvaM vA, jAva saMnivesarUvaM vA viuvvittae pabhU ? me vizA " = Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.6 sU.2 amAyino'nagArasya vikurvaNAnirUpaNam 753 vAramapi vaikriya samudghAtadvArA nippAditaH anekaiH vaikriyagrAmarUpaiH asaMkhyeyAn dvIpasamudrAMzca AkIrNAn yAvad gADhAvagADhAn kartuM samarthaH kintu he gautama ! epa khalu tasya amAyino'nagArasya ayametadrUpo viSayaH, viSayamAtramuktam, no saMpAptyA' iti saMgrAhyam, 'vikucimu vA' vyakud vA, 'vikunvati vA' vikurvati vA, 'vikunnissati vA' vikurviSyati vA, 'evaM jAva-saMnivezarUvaM vA' evam uktarItyA pUrvavadeva yAvat-sannivezarUpa vA vikuvirtuM sa samarthaH, iti uparyuktasagnivezarUpaparyantAlApako vijJAtavyaH // sU0 2 // . ca dvitIyavAraM api vaikriyasamudghAtadvArA niSpAditaiH anekaiH vaikriyagrAmarUpaiH asaMkhyeyAna dvIpasamudrAMzca AkIrNAna yAvat avagADhAvagADhAn kartu samarthaH, kintu he gautama ! epa khalu tasya amAyino'nagArasya ayamettadrUpo viSayaH viSayamAtramuktam no saMprAptyA yahAM taka kA pUrvameM kahA gayA pATha grahaNa kiyA gayA hai / isakA artha pIche likhA jA cukA hai / yahAM jo amAyo anagAra apane vaikriyagrAmarUpoM se samasta jaMbUdvIpa evaM asaMkhyAta dvIpa samudroM ko bhara sakatA hai, aisA jo kahA gayA hai so yaha kathana kevala usakI zaktimAtra ko pradarzana karaneke liye hI prakaTa kiyA gayA hai / arthAt usameM aisI zakti hai| parantu abhItaka usane apanIisazaktiko apane upayogameM nahIM liyA hai, na letA hai, na AgebhI vaha isa zaktikA upayoga karegA yahI yAta 'no saMprAptyA vikuvisu vA, vikubbiti bA, vikubissati vA' ina padoM dvArA vyakta kI gaI hai| isI taraha se yAvat sanniveza ke rUpotakakI vikurvaNA karaneke viSayameM bhI jAnanA cAhiye / arthAt vaha amAyI anagAra saniveza takake rUpoMkI bhI vikurvaNA karane meM epa khalu tasya amAyino'nagArasya ayametadpo viSayaH viSayamAtramuktam no saMprAptyA' he gautama ! sabhAyI sabhyaSTi azA vaizyi zatirnu ni35 42vane mATe ja A kathana ahIM karavAmAM AvyuM che. A kathana e batAve che ke te aNagAra 'kriya grAmarUpathI samasta jaMbudvIpane bharI zakavAne samartha avazya che. je te dhAre te evI vikriyA karI nathI, vartamAnamAM evI vikriyA te karato nathI, bhane bhaviSyamA mevI viThiyA 22 pa nahI. meka pAta 'no saMprAptyA vikuci muvA, vikuvvati vA, vikuccissati vA' mA pahe. 62 prazTa 42pAmA mAvata che. sarniveza paryantanAM rUpanI vikaNanA viSayamAM paNa upara mujaba ja samajavuM. eTale ke te amAyI, samyagdaSTi, aNagAra saMnivesa paryantanAM rUpanI viturvaNa Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - - - 752 bhagavatI bhadanta ! anagAraH khalu 'bhAviyappA' mAvitAramA 'kevaDyAI kiyanti 'gAma rUbAI' grAmarUpANi 'vikunnittae' vikurvitam 'pabhU' prabhuH samarthaH ? bhagamanAe 'goyamA !' he gautama } -- se jahAnAmae ' taghayAnAma 'jubaI juvANe' yuvati yuvA kavitpurupaH 'hatyeNaM' 'hatye' hastena haste 'genA gRhIyAta, 'saM ceca jAva' tadeva yAvat-pUrvavadeva satra yogyam tathAca yAvatkaraNA'yayA yA caphasya nAbhiH arakAyuktA syAt, parameva anagAro'pi bhAvitAtmA amAyI samyagdRSTiH caikripasamudghAtena samavahanti, samatrahatya ca bahani vai. kriyagrAmarUpANi vikuktuiM pramaH, tatama yahumiH vaikurvikaiH prAmarUpaH kevalAlpaM jambUdvIpaM dvIpama AkIrNa yAvad gADhAyagAI kartuM samarthaH ayottarazca dvitIya samartha hai to Apa hameM yaha samajhAIye ki 'aNagAre NaM bhaMte ! bhAciyappA kevaDyAI gAmakhyAI vikuvittae pa' vaha nabhagAra kitane grAmAdiko ke rUpoMkI vikurvaNA karane ke liye samartha hai ? isake uttarameM prabhu kahate hai 'se jahAnAmae juvatiM juvANe hattheNaM hatthe geNhejA, taM ceva jAva vikugvisu, vikuzcati vA, vikuvissati vA evaM jAva saMnivesaruva vA' he gautama ! jaise koI yuvA yuvatiko hAthase hAthameM pakaDa letA hai, usItaraha se yAvat pahile ke jaisA hI saba kathana yahAM para jAnanA cAhiye yahAM 'yAvat pada se 'yathA vA cakrasya nAbhiH arakAyuktA syAt evameva anagAro'pi bhAvitAtmA amAyI samyagdRSTi caikriyasamudaghAtena, samavahanti, samavahatya ca bahani vaikriyagrAmarUpANi vikurvituM prabhuH, tatazca bahubhi vaikriyaH grAmarUpaiH kevalakalpaM jaMbUdvIpa hopaM, AkIrNa yAvadavagADhAvagADhaM kartuM samarthaH, athottaraM tae pabhU ? ' S HE-1 ! te mAnitAmA 2 mevA khai AmAha yAnI vikaaNa karI zakavAne samartha che? _St2-'se jahA nAmae juvati juvANe hatyeNaM hatthe geNhejjA, taM cetra jAva vikubisu, vikunvati, vikubissati vA, evaM jAva saMnivesarUna vA' he gautama ! jevI rIte ke yuvAna yuvatIne hAthathI pakaDI zakavAne samartha hoya che, ' jevI rIte cakanI nAbhi cakranA ArAone pakaDI rAkhavAne samartha hoya che, evI rIte amAcI, samyagadaSTi, bhAvitAtmA aNugAra paNa vaikriya sabhaghAta karIne eTalAM badhAM vaikriya grAmarUpInuM nirmANa karI zakavA samartha che ke e rUpo vaDe, te samasta namUdIpane AzrI, vyatimI mA. zazapAne samaya cha. . 52-tu he gautama! Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.62.3 camara AtmarakSakadevavizeSanirUpaNam 755 indrANAM yasya yAvanta AtmarakSakAste bhaNitavyAH / tadevaM bhadanta / vadevaM . bhadanta ! iti // mU0 3 / / ___TokA-gautamaH pRcchati-he bhadanta ! 'camarassa NaM' camarasya khalu asuriMdassa' asurendrasya, 'asuraraNo' asurarAjasya 'kaI' kati 'AyarakkhadevasAhassIo' AtmarakSakadevasAhastryaH 'paNNatAo' prajJaptAH kathitAH ? bhagavAnAha-'goyamA' chappanahajAra AtmarakSakadeva camara ke kahe gaye haiM / (teNaM AyarakkhAvapaNao-evaM sabvesiM iMdANaM jassa jattiyA AyarakkhA te bhANiyavvA sevaM bhate ! sevaM bhNte|) yahAM AtmarakSakadevoM kA varNana samajhanA cAhiye / tathA samasta indroM ke jisake jitane AtmarakSaka deva haiM unakA bhI yahAM kathana samajhalenA cAhiye / he bhadanta ! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai he bhadanta ! vaha aisA hI hai-isa prakAra kaha kara gautama apane sthAna para virAjamAna ho gye| isa prakAra tRtIya zatakameM yaha chaThavAM uddezaka samApta huA // TIkArtha-vikurvaNA kA adhikAra cala rahA hai ataH vikuNA karane meM samartha jo deva haiM unameM se vizeSa devoMkA nirUpaNa karaneke liye yahAM kahA jA rahA hai-isa para gautama prabhu se pUchate haiM 'camarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa asurarapaNo' ki he bhadanta ! asurendra asurarAja camara ke 'kai Ayarakkhadeva sAhassIo paNNattAo' kitane rakkhadevasAhassIo paNNattAo ) yabharanA mAtma264 | sAmapana 2 cha. (teNaM AyarakkhA vaNNao-evaM savvesiM iMdANaM jassa jattiyA AyarakkhA te bhANiyanyA) mI mAmarakSa hevena varNana thaj dhame, ane 424 4.danA 32at AtmarakSaka devo che. e paNa kahevuM joIe. (sevaM bhaMte / seva bhaMte / ) mahanta ! sAre pratipAina yu te yathArtha che, ApanI vAta sAcI che. A pramANe kahIne mahAvIra prabhune vaMdaNu namaskAra karIne, gautama svAmI pitAnI jagyAe besI gayA. A rIte trIjA zatakane chaThTho uddezaka samApta thaze. TIkArtha_vikurvaNano adhikAra cAlI rahyo che. tethI vidurvaNa karavAne samartha je deve che emAMnA viziSTa devonuM nirUpaNa A sUtramAM karavAmAM AvyuM che. gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che / 'camarassa paM bhaMte ! amariMdassa asuraraNNo' 8 maha-11 asurendra, asu22saya yabharanA 'kai AvarakkhadevasAharasIo paNNatA?? 21 82 mAmarakSa / 4aa cha ? maDAvI2 aMbhunAmA Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - ___754 . ___... : : .. .. bhagavatIya vikurvaNAdhikArAt taskaraNasamarthacamarAdIndrANAmAtmarakSakadevavaktavyatAmA'camarassaNaM' ityaadi| mUlam 'camarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa, asuraraNNo kaI AyarakkhadevasAhassIo paNNattAo? goyamA! cattAri causaTTIo AyarakkhadevasAhassoo paNNattAo, teNaM AyarakkhA vaNNao, evaM savesi iMdANaM jassa jattiA AyarakkhA te. bhANiyavA ? sevaM bhaMte ! sevaM bhaMtetti // sU0 3. // . . . chAyaH- camarasya khalu bhadanta ! amarendrasya asurarAjasya, kati AtmarakSakadevasAharuyaH prAptAH, te . khalu AtmarakSakAH-varNakaH, evaM sarveSAm samartha hai parantu vaha itane adhikarUpoMkI vikRvaNA nahIM karatA hai ki jisase vaha samasta jaMbUdIpa evaM asaMggayAta dvIpa samudro ko bhara de| aise anekarUpoMkI vikurvaNA karake samasta jaMbuddhIpAdikoM pUrNarUpa se bhara denekI usameM zakti hai yahI bAta isa kathana se kahI gaI hai| isa prakArase sannivezataka kA AlApaka jAnanA cAhiye ||suu.2|| camarake AtmarakSaka devoMkI vizepavaktavyatA'camarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa' ityAdi / / sUtrArtha-(camarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa asuraraNoM) he bhadanta ! ' asurendra asurarAja camarake (kaha AyaravakhadevasAhassIo paNNattAo) kitane hajAra AtmarakSaka deva kahe gaye haiM ? (goyamA) he gautama ! (cattAricausaTTIo AyarakkhadevasAhassIo paNNattAo) do lAkha karavAne samartha che. je te dhAre te evAM rUpathI samasta jaMbudvIpane ane asaMkhyAta dvIpa samudrone paNa bharI zakavAne samartha che. paNa Aja sudhI teNe kadI evI vikA karI nathI. karatuM nathI, ane karaze paNa nahIM. tenI vikRrva zakitanuM pradarzana karavAne mATe ja uparanuM kathana karAyuM che. | sU2 che camaranA amarakSaka devAnuM vizeSa varNana'cmrss NaM bhaMte ! asuriMdassa. tyAdi-. . sUtrArtha-(camarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa asuraraNNo) 35-ta ! masurendra asu22|4 yabharanA (kai AyarakkhadevasAhassIo'paNNatAo?) bharakSa4 . yo 48 la 4 cha ? (goyamA !) silap (cattAri causaTTIo Aya Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.68.3 camara AtmarakSakadevavizepanirUpaNam 755 indrANAM yasya yAvanta AtmarakSakAste bhaNitavyAH / tadevaM bhadanta / tadevaM bhadanta ! iti // 3 // TIkA-gautamaH pRcchati-he bhadanta ! 'camarassa NaM' camarasya khalu 'asuriMdassa' asurendrasya, 'amuraraNyo' asurarAjasya 'kaI' kati 'AyarakkhadevasAhassIo' AtmarakSakadevasAhastryaH 'paNNatAo' prajJaptAH kathitAH ? bhagavAnAha-'goyamA' chappanahajAra AtmarakSakadeva camara ke kahe gaye haiM / (teNaM AyarakkhAvaNNao-evaM savvesiM iMdANaM jassa jattiyA AyarakkhA te bhANiyavvA sevaM bhate / sevaM bhaMte / ) yahAM AtmarakSakadevoM kA varNana samajhanA cAhiye / tathA samasta indroM ke jisake jitane AtmarakSaka deva haiM unakA bhI yahAM kathana samajhalenA cAhiye / he bhadanta ! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai he bhadanta ! vaha aisA hI hai-isa prakAra kaha kara gautama apane sthAna para virAjamAna ho gye| isa prakAra tRtIya zatakameM yaha chaThavAM uddezaka samApta huA // ___TIkArtha-vikurvaNA kA adhikAra cala rahA hai ataH vikurvaNA karane meM samartha jo deva haiM unameM se vizeSa devoMkA nirUpaNa karaneke liye yahAM kahA jA rahA hai-isa para gautama prabhu se pUchate haiM 'camarassa NaM bhaMte ! asuriMdassa asuraraNo' ki he bhadanta ! asurendra asurarAja camara ke 'kai Ayarakkhadeva sAhassIo paNNattAo kitane rakkha devasAhassIo paNNattAo ) yabharanA Atma264 42 me dAma 75 2 . (teNaM AyarakkhA vaNNao-evaM samvesiM iMdANaM jassa jattiyA AyarakkhA te bhAgiyayA) aDI mAtmarakSa5 vAtuM na tha naye, ane 624 4ndranAmA AtmarakSaka devo che. e paNa kahevuM joIe. (sevaM bhaMte ! seva bhaMte 1) mahanta ! mAghe 2 pratipAdana yu te yathArtha che, ApanI vAta sAcI che. A pramANe kahIne mahAvIra prabhune vaMdaNA namaskAra karIne, gautama svAmI pitAnI jagyAe besI gayA. A rIte trIjA zatakane chaThTho uddezaka samApta thaye. TIkArtha_vipharSaNano adhikAra cAlI rahyo che. tethI vidurvaNuM karavAne samartha je devo che emAMnA viziSTa devonuM nirUpaNa A sUtramAM karavAmAM AvyuM che. gautama svAmI mahAvIra prabhune che che 'camarassa NaM bhaMte ! amariMdassa asuraraNNo' 3 mahanta ! masurendra, masurarAya yabharanA 'kai AvarakkhadevasAhassIo paNNatA?' 8241 M2 mA bharakSa va 4 cha ? bhaDAnA2 aMbhu tenA bhA Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 756 .:. ..: - ...: ..magaratIro he gautama ! 'cattAri' catasaH 'causahIo' catuppaSTadhA 'mAyaraksadeva sAhassIo' AtmarakSaphadevasAharUyaH patuppaTisahammANi catvAri - catu guNitAnItyarthaH paTpaJcAzatsahasrAdhikadvilakSasaMkhyakA (2,56000) camarasyAtmarakSakadevA vartante, teNaM AyarakkhA' te khalu AtmarakSakAH 'vaNNao' varNakaH adhastanavarNanAnusAra vijJeyAH 'sanaddha-baddha-varmitakavacAH, utpIDitazarAsanapahikAH, pinaddhagreveyakAH, badAbaddha - vimalavaracihapaTTA, gRhItAyudhapraharaNAH, trinatAni, trisandhitAni vajamayakoTIni dhapi amirA, hajAra AtmarakSakadeva kahe gaye haiM ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki 'goyamA' he gautm| 'cattAricausaTTIo AyarakkhadevasAhassIo paNNattAo' ghamarake AtmarakSaka deva cAra causaTha hajAra ko cAraguNA karane para do lAkha 56 hajAra hote haiM / 'teNaM AyarakkhAvaNNao' una AtmarakSakoM kA varNana kara lenA cAhiye-jo isa prakAra se hai-'sanaddha-paddhavarmitakavacAH jinhoMne apane zarIra Upara kavaca ko acchI tarahase yAMdhA hai, utpIDitArAmanapaTTikoH' apane 2 dhanuSa ke Upara pratyaMcA ko Aropita karake jinhoMne use acchI taraha se taiyAra kara rakhA hai 'pinaddhagreveyakAH' gale meM jinhoMne hArako pahinA hai, 'paddha-Avaddha- vimalavaracinhapaTTA' suvarNakA banA huA vIratA kA mUcaka vimala, uttama ciha jinhoMne apane mastaka para dhAraNa kiyA hai, 'gahiyAuhapaharaNA' Ayudha aura praharaNoMko jinhoMne apane2 hAthoM meM le rakhA hai, 'trinatAni, trisandhitAni, vajramayakoTIni prabhA pA mApe -'goyamA !" he gautama ! ' cattAri causaDIo AyarasvadevasAhassIoM paNNattAo' masurendra, asu22|04 yamaranA mAtbharakSa yo nyAra cosaTha hajAra pramANa che. eTale ke 6400084=256000 AtmarakSaka deva che. 'teNaM AyarakkhAvaNNao' te mAma265 vArnu na 2 naye. te paNana nIya prabhArI cha-' sannaddha-baddhavarmitakavacA! sabhI pAtAnA, zarIra 52.5 tara dhAraNa yu cha, 'utpIDitazarAsanapaTTikA abhAle pAta pAtAnA. navI 12 pratyayA vIra tozana rAmara tayAra rAbhyAM cha, 'pinaddha graiveyakAmA temanA A00bhA 2 paDA cha, 'baddha-Abaddha-vimalavaracinha. paTTAH' 'suI nA manatA, vIratAsUya vibhasa, ma yinamA bharata 52 dhAra yA cha, gahiyAuha paharaNA' bhare mAyudha bhane zastrAsone. pAta pAtAnA DAyamA dhAraNa 2 cha, 'trinatAni, trisandhitAni, vajramayakoTIni, dhanUpi abhigRhya' 52ye ane, mA. Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.6mR.3 camara AtmarakSakadevavizepanirUpaNam 757 padataH parimAtrikakANDakalApAH, nIlapANayaH, pItapANayaH, raktapANayaH, 'evaM cArucApa-carma-daNDa-khaGga-pAza-pANayaH, nIla-pIta-rakta cArucApa-carma-daNDa khA-pAzavaradharAH, AtmarakSAH, rakSopagatAH, guptAH, guptapAlikAH, yuktAH, yuktapAlikAH, pratyekaM pratyeka samayataH, vinayataH, kiGkarabhUtA iva tiSThanti, dhanUpi abhigRdha' bIcameM evaM AjUbAjUmeM isa prakAra tIna jagaha muke hue, tIna jagaha juDe hue, vanakI koTivAle, aise dhanupoMkolekara 'padataH parimAtrikakANDakalApAH' khaDe rahanevAle, parimAtrikakANDa cANoM vAle, 'nIlapANayaH' nIla hAdhavAle, 'raktapANayaH lAlahAthavAle, 'pItapANayaH' pIle hAthavAle, 'cArucApacarmadaNDakhaDgapAzavaradharA' sundara cApa dorIcaDhe vinA dhanupavAle, 'carmanirmita daNDavAle, talavAravAle, sundarapAzavAle, 'nIlapIta rakta cApa carmadaNDa khaGga pAzavaradharA' eka sAtha nIle, pIle, lAla aise cApAMko, dhanupoMko carma-DhAla,daNDa, talavAra aura pAzako dharanevAle, AtmarakSA' apane svAmIkI rakSA karanevAle, 'rakSopagatAH, rakSAke kAmameM nipuNa, 'gupta' abhedavRttivAle, 'guptapAlikAH, apane svAmIke rakSAmeM hI manako lagAnevAle, 'yuktAyuktapAlikAH, dUsarI jagajAnevAlI manovRttiko rokanevAle, parasparasaMbaMdhacAle, 'pratyeka pratyekaM sabhayataH vinayataH kiGkarabhUtAH iva tiSThanti' aise ye saba AtmarakSaka deva apanI2 pArIke anusAra eka eka karake bAja, ema traNa jagyAe mukelAM, traNa jagyAe joDalAM, ane vajanI keTivALAM dhanuSAne sadhana, 'padataH parimAtrikakANDakalApA: 6bhA 2nA, parimAtri 3mAjai. 'nIlapANayaH nArAyaNai, 'raktapANaya: ale yaqti, 'pItapANayaH pAjai satni, 'cArucApacarmadaNDakhaDgapAzavaradharA ' suMda2 22.5vALA, derI caDAvyA vinAnA dhanuSyavALA) carmanirmita daMDavALA, talavAravALA, suMdara pAzavANA 'nIlapItaraktacApacarmadaNDakhaGgapAzavaradharAH "me4 sAtha nIla, pILAM ane lAla cApane, carma-DhAlane, daMDa, talavArane ane pAzane dhAraNa karanArA 'AtmarakSA potAnA svAbhInI 2kSA 42nArA, 'rakSopagatAH' rakSAnA yA nipuNa, 'guptA: bhalehatiyA, 'guptapAlikA svAbhItI 2kSAmA 4 yisane pazavanArA, 'yuktAH yuktapAlikA manane pIra tu ronAza, ma2252sabhA 5 rAmanArA, 'pratyekaM pratyeka samayataH vinayataH kiGkarabhUtA iva tiSThanti' mevAM Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - - 756 . : . . .:: :. : ... . bhagaratIra he gautama ! 'cattAri' catasraH : causahIo' catuppaSTayaH 'pAyaraktadeva sAhassIo' AtmarakSakadevasAharUyaH catuppaSTisammANi catvAri - catu guNitAnItyarthaH paTpaJcAzatsahasrAdhikadvilakSasaMkhyakA (2,56000) camarasyAtmarakSakadevA vartante, ' teNaM AyarakkhA' te khalu AtmarakSakAH 'vaNNao' varNakaH adhastanavarNanAnusAraM vijJeyAH 'sanadra-baddha-varmitakavacAH, utpIDitazarAsanapaTTikAH, pinaddhagreveyakAH, baddhAvaddha - vimalavaracihapaTTAH, gRhItAyudhamaharaNAH, trinatAni, trisandhitAni yajamayakoTIni dhanapi abhigama, hajAra AtmarakSakadeva kahe gaye haiM ? isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki 'goyamA' he gautama! 'cattAricausaDIo AyarakkhadevasAha. ssIo paNNattAo' camarake AtmarakSaka deva cAra causaTha hajAra ko cAraguNA karane para do lAkha 56 hajAra hote haiM / 'teNaM Aya. rakkhAvaNNao' una AtmarakSakoM kA varNana kara lenA cAhiye-jo isa prakAra se hai-'sambaddha-paddhavarmitakayacAH jinhoMne apane zarIra Upara kavaca ko acchI tarahase bAMdhA hai, utpIDitagarAmanapaTTikAH' apane 2 dhanuSa ke Upara pratyaMcA ko Aropita karake jinhoMne use acchI taraha se taiyAra kara rakhA hai 'pinaddhagreveyakAH' gale meM jinhoMne hArako pahinA hai, 'yaddha-Abaddha- vimalavaracinhapaTTA suvarNakA banA huA vIratA kA sUcaka vimala, uttama ciha jinhoMne apane mastaka para dhAraNa kiyA hai, 'gahiyAuhapaharaNA' Ayudha aura praharaNoko jinhoMne apane hAthoM meM le rakhA hai, 'trinatAni, trisandhitAni, vajramayakoTIni pramANe pAma Aye -'goyamA ! u gautama ! 'cattAri causadvIo AyarakAvadevasAhassIoM paNNatAo'. surendra, asu22104 yabharanA yAtmarakSA ho yAra yAsa 12 prabhA che. meTale 640004 4-256000 AtmarakSa / che. 'teNaM AyarakkhAvaNNao' te mAtbha26 hevArnu na 2j naye.. te paNana nAye prabhArI cha-' sannaddha-baddhavarmitakAcA'..rebhAre, potAnA, zarI2 52 tara dhAraNa jyu cha, 'utpIDitazarAsanapahikA' bhae pAtapAtAnA dhanuSA ..52 pratyayA yAvAna vIzana marA2 taiyAra sabhya cha, 'pinaddha graiveyakA' mA temanA mA 2 paryA cha, 'baddha-Abaddha-vimalavaracinha. paTTAH suparNa nA manesA, vAratAya vibhata, ttama thimA mata 52 dhAraNa yA che, gahiyAuha paharaNA' bhI Ayudha bhane zavAsAne pAta, pAtA thamA dhAraNa 12va cha, 'trinatAni, trisandhitAni, vajramayakoTIni, dhaSi abhigRhya'. 12ye bhane mA Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za.3 u.68.3 camara AtmarakSakadevavizeSanirUpaNam 759 prANatasya viMzatiH sahasrANi, acyutasya deza.sahasrANi sAmAnikAH, taduktama'causahI sahI.khala, chacca sahassAo amuravajjANaM / sAmANiA u ee, cauMgguNA aayrkkhaao||1|| caurAsI asII, vAvattari sattariya saTThIya pnnaa| cattAlIsAi, tIsA vIsA dasa sAhassA // 2 // ' iti / catuSpaSTiH paSTiH khalu paT ca sahasrANi tu amuravarjANAm / sAmAnikAstu ete caturguNAH AtmarakSakAH // 1 // caturazItiH azItiH- dvAsaptatiH, saptatiH paTizva, paJcAzat ; catvAriMzat , triMzata, viMzatiH, dazasahasrANi // 2 // iti / 40 hajAra, sahasrAra ke tIsa 30 hajAra prANatake vIsa 20 hajAra aura acyuta ke dasa 10 hajAra sAmAnika deva hai / kahA bhI haiasurendra ke sivAya indroM ke 64 hajAra, 60 sATha hajAra, sAmAnika deva 'hote hai / aura AtmarakSakadeva inase cauguNe hote hai, caurAsI hajAra assIhajAra, vahattara hajAra, sittara hajAra, sATha hajAra, pacAsahajAra, 40 cAlIsahajAra, tIsahajAra, bIsa hajAra aura dasahajAra sAmAnikadeva anukramase zakendrase lekara acyutendratakake indroke hote hai / tathA inase caugune AtmarakSaka deva hote hai| uddezakake anta meM gautama svAmI bhagavAna ke vAkyako pramANabhUta mAnate hue kahate hai ki 'sevabhate! sevaMbhaMte!' he bhadanta ! jaisA ! Apane kahA hai vaha aisA hI hai vaha cAlIsa hajAra sahastAranA 30000, trIsa hajAra prANutanA 20000, vIsa hajAra ane azrutanA 10000 dasa hajAra sAmAnika deve che kahyuM paNa che ke-asurendra sivAyanA IndronA sAmAnika devenI saMkhyA anukrame cesaTha hajAra, sATha hajAra, pacAsa hajAra, cAlIsa hajAra, trIsa hajAra, vIsa hajAra, ane dasa hajAra che. dareka IndranA AtmarakSaka devenI saMkhyA sAmAnika deve karatAM cAra gaNI hoya che. dA. ta. 3ndranA mAtmarakSA 84000x4=338000 saya cha. deza ne mAta gautamasvAbhI bhaDAvA2prabhunA vayanamA pAtAnI saMpUrNa zraddhA pra48 42tA cha 'sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! 3 mahanta ! mApe mA viSayak2 pratipAna yu ta yathArtha che. Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 - magavatIdane iti, 'evaM' evam camaravat 'sanvesiM dANaM' sarvepAm indrANAm madhye 'mamsa. jaIA' yasya indrasya yAvantaH AyarakkhA' AtmarakSakAH 'te bhANiyalA' te 'bhaNitavyAH vaktavyAH, tayAca sarvegAmindrANAm sAmAnikacaturgaNAH Arama. rakSakAH, tatra camarendrasya catuppaSTiH sahasrANi sAmAnikAH, baletu paSTiH sA. srANi sAmAnikAH, zepamavanapatIndrANAM pratyeka paTsahasrANi paTasahasrANi sAmAnikAH, IzAnasya azItiH sahasrANi sAmAnikAH, sanatkumArasya dvigaptatiH sahasrANi, mAhendrasya saptatiH sahasrANi, brahmaNaH paSTiH sahasrANi, lAntakasya pazcAzat sahasrANi, zukrasya catvAriMzat sahasrANi sahasrArasya triMzatsahasrANi, sipAhIkI taraha jagate rahate haiM aura vinayapUrvaka naukara ke jaise rahate haiN| 'evaM' camarakI taraha 'savvesi iMdANaM' samasta indroM ke bIcameM 'jasma' jisa indrake 'jattiyA' jitane 'AyarakkhA' AtmarakSakadeva haiM 'te bhANiyavvA' ve yahAM para kahanA caahiye| ina AtmarakSakadevoMkI saMkhyA isa prakArase hai- hara eka indra ke AtmarakSaka deva sAmAnikadevoMkI apekSA cAracAragune arthAt caugune-hote hai| jaise-camarendra ke sAmAnika deva causaTha 64 hajAra haiN| baliindra ke sAmAnika deva sATha 60 hajAra haiM / yAkI ke bhavanapatiyoM ke jo indra haiM unameM se pratyeka indrake 6-6 hajAra sAmAnika deva hai / zakrake caurAsI 84 hajAra sAmAnika deva haiN| IzAnendra ke assI hajAra sAmAnika deva hai| sanatkumAra ke cahattara 72 hajAra sAmAnika deva hai| mAhendra ke sittara 70 hajAra sAmAnika deva hai / brahmalokake sATha 60. hajAra sAmAnika deva hai / lAntaka ke pacAsa 50 hajAra, zukrake cAlIsa te AtmarakSaka deve pitapatAnA vArA pramANe sipAhInI jema jAgatI rahe che. ane sevakanI jema vinayapUrvaka pitAnA indranI sevA karyA kare che. evaM sanvesiM idANaM' merA pramANe sapA pandramAMnA "jamsa ndranA 'jattiyA' 28 'AyarakkhA' AtmarakSa yA cha ' te bhAniyabArnubhayana ava Aie. te AtmarakSaka devonI saMkhyA nIce pramANe che dareka IndranA jeTalA sAmAnika deve hAtha che, tenA karatAM cAra gaNo AtmarakSaka deva hoya che. amarendranA sAmAnika de 64080 cosaTha hajAra che, balindranuM sAmAnika devo 8000 sATha hajAra che. bAkanA ' bhavanapatiyAnA je Idra che, te pratyeka IndranA che, cha hajAra sAmAniko checakranA 84000 corosI hajAra IzAnendranA 890, esI hajAra saMna&mAranA 72000, bhAtara upara mahendranA 70000, sItera hajAra ' zAlokanA 6000, sAITha hajara lAntakanA 5000, pacAsa hajAre' thakanA 40000 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 761 tRtIyazatakasya saptamoddezakaH mArabhyate saptamodezakasya saMkSiptaviSayavivaraNamrAjagRhe nagare bhagavantaM pati gautamasya zakalokapAlaviSayakaH paznaH, catvArI lokapAlA:-soma-yama-varuNa-zramaNAH, iti bhagavataH samAdhAnam, punazca kiyasaMkhyakAni teSAM vimAnAni ? iti praznaH 'sandhyAmabha-varaziSTa-svayaMjvala-- klgu-nAmAni krameNa catvAri vimAnAni, ityuttaram, tataH somavimAnAdInAM varNanam, somAdhInadevAnAM varNanaM, somAdhInotpAtikakAryapravRttivarNanazca, tataH somasya putrasthAnIyadevAnAM nirUpaNam, tato yamasya vimAnAdivarNanam, yamAdhInadevAnAM varNanam, yamAdhInarogAdipravRttinirUpaNaJca,yamasyA'patya saptama uddezaka prAraMbhatRtIya zatakake isa saptama uddezakakA vivaraNa saMkSepase isa prakArase hai-rAjagRhanagarameM bhagavAna se gautamane aisA prazna kiyA ki zakrake lokapAla kitane haiM ? soma, yama, varuNe aura vaizramaNa isa prakArase lokapAla zakrake cAra hai aisA prabhukA samAdhAna / inake vimAnoMkI saMkhyA kitanI hai aise praznakA uttara prabhune 'saMdhyAprabha, varaziSTa, svayaMjvala aura valgU' isa prakAra diyA, yaha kathana isake bAda soma Adike vimAnoM kA varNana somake AdhIna devoMkA varNana soma ke AdhIna autpAtika kAryakI pravRttikA varNana soma ke putrasthAnIya devoM kA nirUpaNa isake bAda yamake vimAna AdikA varNana yamake AdhIna devoMkA varNana yamake AdhIna rogAdi pravRttikA nirUpaNa yamake apatya sthAnIya devoMkA nirUpaNa isake bAda varuNake vimAna - trIja zatakane sAtame uddezaka sAtamAM uddezakanA viSathanuM saMkSipta nirUpaNa rAjagRha nagaramAM bhagavAna mahAvIrane gautamasvAmI pUche che, "zakranA lekapAla 388 cha ? St2-zA yAra 450 cha-soma, yama, 12 bhane vaizrama.' prazna-temanAM vimAne keTalAM che? uttara-saMpyAprabha, varaziSTa, svayaMjavala ane vagu, e cAra vimAne che.' tyAra bAda sema AdinA vimAnenuM varNana, semane adhIna je deve che temanuM varNana, semane adhIna autpatika kAryapravRttinuM varNana, semanA putra sthAnIya devenuM nirUpaNa, tyArapachI yamanA vimAna AdinuM nirUpaNa yamane AdhIna devenuM varNana tathA yamane Adhina gAdi pravRttinuM nirUpaNa ane yamanA apatyasthAnIka devenuM nirUpaNa tyAra bAda varunAM vimAnAdinuM varNana, tene Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 760 bhagavatIne uddezakAnte gautamo bhagavadvAkyaM pramANayabhAha-'sevaM bhaMte / sevaM bhaMte / tti' tadevaM bhadanta ! vadevaM bhadanta ! iti he bhadanta / bhavaduktaM sarva satyameva satyameveti pInaH punyenAdaraM ghotayati // sa. 3 // itizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlaprativira citAyAM zrI bhagavatIsUtrasya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM / / / ratIyazatakasya pAThoddezakaH samAptaH // 3-6 // aisA hI hai-aryAt ApakA kahanA sarvathA satya hI hai| isa taraha dodhAra kahane se unhoMne apanA AdarAtizaya prabhumeM dhotita kiyA hai |suu.3|| jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake chaTThA . ___ uddezA samApta // 3-6 // ApanI vAta sAcI che. A pramANe be vAra kahIne temaNe mahAvIra prabhu pratye temane "atyaMta AdarabhAva tathA temanA pratyenI saMpUrNa zraddhA prakaTa karela che. yu. 3 jainAcArya zrI ghasIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatI' sattanI priyadazinI vyAcyA alon sii deza sabhAsta. // 3-1 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tRtIyazatakasya saptamoddezakaH prArabhyate saptamoddezakasya saMkSiptaviSayavivaraNam 761 ( rAjagRhe nagare bhagavantaM pati gautamasya zakralokapAlaviSayakaH praznaH, catvAro lokapAlAH-soma-yama-varuNa - vaizramaNAH, iti bhagavataH samAdhAnam, punazca kiyarieskAni teSAM vimAnAni ? iti praznaH sandhyAmabha - varaziSTa - svayaMjvalavalgu nAmAni krameNa catvAri vimAnAni ityuttaram, tataH somavimAnAdInAM varNanam, somAdhIna devAnAM varNanaM, somAdhInautpAtikakAryapravRttivarNanaJca tataH somasya putrasthAnIyadevAnAM nirUpaNam, tato yamasya vimAnAdivarNanam, yamAdhInadevAnAM varNanam, yamAdhIna rogAdimavRttinirUpaNaJca, yamasyA'patyasaptama uddezaka prAraMbha tRtIya zatakake isa saptama uddezakakA vivaraNa saMkSepase isa prakArase hai - rAjagRhanagara meM bhagavAn se gautamane aisA prazna kiyA ki zakra ke lokapAla kitane haiM ? soma, yama, varuNa aura vaizramaNa isa prakAra se lokapAla zake cAra hai aisA prabhukA samAdhAna | inake vimAnoMkI saMkhyA kitanI hai aise praznakA uttara prabhune 'saMdhyAprabha, varaziSTa, svayaMjvala aura valgU' isa prakAra diyA, yaha kathana isake - bAda soma Adike vimAnoM kA varNana somake AdhIna devoMkA varNana soma ke AdhIna autpAtika kAryakI pravRttikA varNana soma ke putrasthAnIya devoM kA nirUpaNa isake bAda yamake vimAna AdikA varNana yamake AdhIna devoMkA varNana yamake AdhIva rogAdi pravRttikA nirUpaNa yamake apatya sthAnIya devoMkA nirUpaNa isake bAda varuNake vimAna trIjA zatakanA sAtamA uddezaka sAtamA uddezakanA viSayanuM sakSita nirUpaNu-~~ rAjagRha nagaramAM bhagavAna mahAvIrane gautamasvAmI pUche che, zakanA laikapAla DeTA che ? uttara-' zaDenA yAra dodhyAsa he-soma, yabha, varuNu ramane vaizramayu. prazna- 'temanAM vibhAno TalAM che ? uttara- ' saMdhyAyala, varaziSTa, svayaM navasa bhane ? 9 pazu me yAra vibhAnA che. tyAra bAda sema AdinA vimAnanuM varNana, sAmane adhIna je deve che temanuM varNana, semane adhIna autpAtika kAryapravRttinuM varNana, seAmanA putrasthAnIya devAnuM nirUpaNu, tyArapachI yamanA vimAna AdinuM nirUpaNa camane AdhIna devAnuM varNana tathA yamane Adhina rAgAdi pravRttinuM nirUpaNa ane camanA apatyasthAnIka daivanuM nirUpaNu tyAra bAda varuzunAM vimAnAdinuM varNana, tene Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 762 bhagavatIstre sthAnIyadevAnAM nirUpaNaca, tato varuNasya vimAnAdiparicayaH, varuNAdhInadevaparicayaH, varuNAdhInajalAdiyarpaNapattiparicayakSa, gatI varuNasya putrasthAnIya devAnAM varNanaM, tadanantaraM vaizramaNasya vimAnAdinirUpaNam, tadadhInadevAnAM nirUpaNaca / tato caizramaNAdhInasamRdayAdivarNanam, tadapatyasyAnIyadevAnAM varNanazca pratipAditam / zakrasya somAdilokapAlayapatavyatA mUlam-'rAyagihe Nayare jAva-pajjuvAsamANe evaM vayAsI sakassaNaM bhaMte ! devidassa, devaraNo kaI logapAlA paNNatA ? goyamA ! cattAri logapAlA paNNattA, taM jahA-some jame, varuNe, vesmnne| eesiNaM bhaMte ! cauNhaM logapAlANaM kati vimANA paNNatA ? goyamA ! cattAri vimANA papaNattA, taM jahA-saMjhappabhe, varasihe, sayaMjale, vaggU, kahiNaM bhaMte ! sakkassa deviMdassa, devaraNo somasta mahArapaNo saMjhappabhe NAmaM mahA vimANe paNNatte ? goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavayassa dAhiNeNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe vahasamaramaNijjAo bhUmibhAgAo uDDhaM caMdima-sUriya-gahagaNa-nakkhattaAdikokA paricaya varuNa ke AdhIna devoMkA paricaya, varuNake AdhIna rahI huI jalavRSTirUpa pravRttikA varNana, varuNa ke.putrasthAnIya devoMkA varNana isakeyAda caizramaNa ke vimAna AdikokA. nirUpaNa, devoMkA nirUpaNa, vaizramaNake AdhIna rahI huI samRddhi Adi kA varNana vaizramaNa ke .putrasthAnIya devoMkA varNana / . . . . adhIna je deve che temane paricaya, varuNane adhIna evI jalavRSTirUpa pravRttinuM varNana, 'varuNanA putra sthAnIya revanuM nirUpaNa tyAra bAda vaizamaNunAM viMmAnAdinuM vRrNana, tene adhIne je deve che, temanuM nirUpaNa, tenI samRddhinuM varNana, tenA putra sathAnIya devA ni35.. Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI.za.3.79.1 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 763 tArArUvANaM vahuI joyaNAI, jAva-paMca-vaDiMsayA paNNattA, taM jahA-asogavaDeMsae, sattavaNNavaDeMsae, caMpayavaDeMsae, cUya vaDeMsai, majjhe sohammavaDeMsae, tassa NaM sohammavaDeMsayasta, mahAvimANassa, purathimeNaM sohamme kappe asaMkhejAiM joyaNAI vIivaittA, etthaNaM sakassa deviMdassa, devaraNo somassa mahArapaNo saMjhappabhe NAma mahAvimANe paNNatte, addhaterasajoyaNasayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, uNayAlIsaM joyaNasayasahassAI, vAvannaM ca sahassAI aTTa ya aDayAle joyaNasaye kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte, jA sUriyAbhavimANassa battavayA, sA aparisesA bhANiyavA, jAva-abhiseo, navaraM somo devo, saMjhappabhassa NaM mahAvimANassa ahe, sapakkhi, sapaDidisiM asaMkhejAiM joyaNAI agAhittA ettha NaM sakassa deviMdasta, devaraNo somasla mahAraNo somA NAmaM rAyahANI paNNattA,-egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM jaMbaddIvappamANA, vemANiyANaM pamANasa addhaM geyatvaM, jAva-uvariyalegaM, solasajoyaNasahassAI AyAmavikhaMbheNaM paNNAsaM joyaNasahassAI, paMca ya sattANaue joyaNasaye kiMcivisesUNe parikkhetreNaM paNNate, pAsAyANaM cattAri parivADIo NeyavAo sesA Natthi, sakassa NaM deviMdasta, devaraNo somassa mahAraNo ime devA , ANA, uvavAya-vayaNa-niddese ciTuMti, taM Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 764 bhagavatIya jahAM-somakAiyA ivA, somadevakAiyA ivA, vajjukumArA, vijjukumArIo, aggikumArA, aggikumArIo, vAyukumArA, vAyukumArIo, caMdA, sUrA, gahA, NavattA, tArArUvA, jeyAvapaNe tahappagArA sa te tabhattiyA, tappakkhiyA, tabbhAriyA, sakkassa deviMdassa, devaraNNo somassa mahAraNNo ANAubavAya-vayaNa-nidase citi // sU0 1 // chAyA-rAnagRhe nagare yAvat-paryupAsInaH evam avAdI-zakasya khala bhadanta ! devendrasya devarAnasya kati lokapAlAH prasaptAH ? gautama ! catvAro lokapAlAH prAptAH, tadyathA-somaH, yamaH, varuNaH, vaizramaNaH, eteSAM khalla 'rAyagihe jayare jAva' ityAdi / sUtrArtha- (rAyagihe Nayare jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI) rAjagRha nagarameM yAvat paryupAsanA karate hue gautamasvAmIne isa prakAra se . pUchA ki-(sakassa gaM bhaMte ! deviMdassa devaraNo kaI logapAlA paNNattA ?) he bhadanta ! devendra devarAja zakrake lokapAla kitane kahe gaye haiM ? (goyamA) he gautama ! (cattAri logapAlA paNNatA) devendra devarAja zaka ke lokapAla cAra kahe gaye hai| (taM jahA) ve isa prakArase hai-(some, jame, varuNe vesamaNe) soma, yama, varuNe aura 'rAyagihe Nayare jAva' Ale sUtrArtha--( rAyagihe Nayare jAva pajjuvAsamANe evaM vayAsI) AP8 nagaramAM mahAvIra prabhu padhAryA pariSada dharmopadeza zravaNuM karavAne mATe nIkaLI. dharmo padeza sAMbhaLIne pariSada pAchI pharI. ItyAdi, samasta kathana ahIM grahaNa karavuM. tyAra bAda mahAvIra prabhune vaMdaNa namaskAra karIne gautama svAmIe vinayapUrvaka A pramANe 57yu-(sakkassa NaM bhate / deviMdassa devaraNNo kaI logapAlA paNNatA?) hanta ! vendra, 31224 Atarian 201'che? (goyamA ! cattAri logapAlA paNatA) gautama ! devendra de12ir na yAra aisia 9. ( jahA) se na na naye mAthe 2-(some, jame, varuNe, vesamaNe) soma, yama, - - - Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.3.u.7sU.1 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 765 bhadanta ! catuNI lokapAlAnAM kati vimAnAni prajJaptAni ? gautama ! catvAri vimAnAni prajJaptAni, tadyathA-sandhyAmabham, varaziSTam, svayaM jvalam, valguH kutra khalu bhadanta ! zakrasya devendrasya devarAjasya somasya mahArAjasya sandhyApramaM nAma mahAvimAnam, prajJaptama ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNe asyAH ratnapabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt Urca candamaH bhUrya-grahagaNa nakSatra-tArArUpoNAM vahani yojanAni yAvat-paMcaavataMsakAH prajJAptAH, tadyathA-azokAvataMsakaH, saptaparNAvataMsakaH, campakAvataMsakaH, vaizramaNa, (eesiNaM bhaMte ! cauNhaM logapAlANaM kaI vimANA paNNettA) he bhadanta ! inacAra lokapAloM ke vimAna kitane kahe gaye hai ? (goyamA ! cattAri vimANA paNNanA) he gautama ! inacAra lokapAloke vimona cAra kahe gaye haiM / (taMjahA) ve isa prakAra se hai| (saMjhappabhe, varasiha, sayaMjale, vaggU) saMdhyAprabha, varaziSTa, svayaMjala aura valgu / (kahi Na te ! sakassa deviMdassa, devarapaNo mAmassa mahAraNNo saMjhappabhe NAmaM mahAvimANe paNNatte ?) he bhadanta ! devendra devarAjazaka ke lokapAla soma mahArAjakA saMdhyAprabha, nAmakA vimAna kahA~ para hai? (goyamA ! jaMvuddIve dIve maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM imIse . rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo uDDhaM caMdimasUriyagahagaNanakkhattatArAkhvANaM cahaiM joyaNAI, jAva paMca caDeMsiyA paNNatA) he gautama ! jaMbUdvIpa nAmake dvIpameM maMdara parvatakI dAhinI 1294 ane vaizrama. (e esiNaM bhaMte ! cauNDaM logapAlANaM kaI vimANA paNNattA ) mahanta ! te yAra pAnA seei vibhAna che! (goyamA ! cattAri vimANA paNNattA-taM jahA) he gautama ! te yA asalt nAya pramANe yA vibhAnA -(saMjhappabhe, varasiSTe, sayaMjale, vagya) sadhyAna, 12zidha, 21va, bhane 164) (kahiNaM bhaMte ! sakkassa deviMdassa, devaraNNo somassa mahAraNo saMjhappame NAmaM mahAvimANe paNNate ?) 3 mahanta ! hevendra, 152 zAnA sopAla soma mahArAnu sayAma nAmarnu vimAna 4yAM cha? (goyamA !) De gautama ! (jaMvUhove dIve maMdarassa pacayassa dAhiNeNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo uDDhaM caMdimasUriyagahagaNanakkhatta tArAkhvANaM vahaI joyaNAI, jAva paMca, vaDeMsiyA paNNatA) gotama ! 15 dvipa nAmanA dvIpamAM maMdara parvatanI jamaNI tarapha ratnaprabhA pRthvInA bahu samaramaNIya Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 766 bhagavatIne AnAvataMsakA, madhye saudharmAvataMsakaH, tasya saudharmAvataMsakamya mahA vimAna. sya paurastye saudharma kalpe asaMkhyeyAni yojanAni vyativrajya atra akrasya devendrasya devarAjasya somasya mahArAjasya sandhyAmabhaM nAma mahAvimAnaM pranatam, ardhatrayodazayojanazatasahasrANi AyAma-viSkambheNa, ekonacatvAriMzad yojanazatasahasrANi, dvipaJcAzava sahasrANi, aSTau ca aSTacatvAriMzad yojanazatAni, ora isa ratnaprabhA pRdhicIke mahu samaramaNIya bhUmibhAgase Uce caMdra sUryagrahagaNa nakSatra, evaM tArArUpa Ate haiN| yahAM se 'yaSTuta yojana U~ce yAvat pAMca avataMsaka kahe gaye haiN| (taM jahA) ve pAMca ava. taMsaka vimAna isa praphArase haiM-(asogavasae, sattavaNNayaDeMsae, caMpa. yavaDeMsae, cyacaDeMsae, majje sohammavaDeMsae) azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, caMpakAvataMsapha, AmrAvataMsaka, evaM bIcameM saudharmAvataMsaka, (tassa NaM sohammavaDeMsayassa mahAvimANassa purathime NaM mohamme kappe) usa saudharmAvataMsaka mahAvimAnakI pUrvadizAmeM saudharmakalpa hai| (asaMkhelAI joyaNAI cIiyattA ettha NaM saphassa deviMdassa devaraNo somassa mahArapaNo saMjhappabhe NAmaM mahAvimANe paNNatta) isa kalpameM asaMkhyAta yojana dUra jAkara ThIka yahIM para devendra devarAja zakrake lokapAla soma mahArAjakA saMdhyAmabha nAmakA mahAvimAna hai (addhaterasajoyaNasayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, uNayAlIsaM joyaNasayasahassAiM, cAvannaM ca sahassAI advaya aDayAle joyaNasaye kiMci bhUmi bhAgathI UMce candra, sUrya graho, nakSatro ane tArAe Ave che. tyAMthI ghaNAM 'yona ye (mAvata) pAMya matasaM mA (jahA) tamaMnA nAma nIya prabhAva cha-~(asogavaTeM sae) mazAvata'sa, (sattavaNNavaDeMsae) sakSauglana (payapar3heM sae) yApasa, (cUyabaDesae) mAnApata, (majjhe sohammava.sae) bhane paye sIdhA tasa(tassaNaM sohammavaDeMsayassa mahAvimANassa 'purasthime mohamme kApe) te saudharbhAvasa bhAvibhAnanI pUrva CARHI sIpama5 cha. . (asaMkhejjAI joyaNAI vIivaIttA etthaNaM sakkassa deviMdassa devaraNo somassa . mahAraNo saMjhappameNAmaM mahAvimANe paNNatte)te thI asa yAta yoni 2 pAthI deve varAya, zanA lokapAla soma mahArAjanuM saMdhyAprabha nAmanuM mahAvimAna Ave che. . (addhaterasajoyaNasayasahassA AyAmavikkhaMbheNaM, aNayAlIsaM : joyaNasayasaha sAI, bAvannaM ca sahassAI aTThaya aDayAle joyaNasaye kiMci visesAhie pariH Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TI za 33 72 1 zakrasya somAdilophapAlasvarUpanirUpaNam 767 kizcidavizeSAdhikAni parikSepeNa prasaptama, yA sUryAmavimAnasya vaktabhyatA sA~ aparizepA maNitanyA, yAvat-abhiSeka , navaram-somodeva , sandhyAmamasya mahAvimAnasya adha sapakSam, samatidinam, asakhyeyAni yojanAni bhavagAya atra zakrasya devendrasya devarAjasya somasya mahArAjasya somAnAma rAjadhAnI pamnaptA-eka yojanazatasahasram AyAmaviSkambheNa jambUdvIpamamANA, vaimAni visesAhie parikkheveNa paNNatte) isa vimAnakI lapAI aura cauDAI sADe bArahalAskhayojanakI hai isakA ghirAva-paridhi-unacAlIsalAkha, pAvanaSThajAra AThasau ar3atAlIsa yojana se bhI kucha adhika hai| (jA sUriyAbhavimANamsa vatanvayA, sA aparisesA bhANiyanvA jApa amiseo) isa viSaya meM sUryAbhadeva kI vimAnayaktavyatAkI taraha mamasta vaktavyatA-kathana yAvat abhipekataka jAnanI cAhiye / (navara somo devo, sajhappamassa Na mahAvimANasma ahe, sapavikha, sapaDi disiM asakhejAi joyaNASTha ogAhilA estha NaM saphamsa deviMdassa deva rapaNo momassa mahAraNo somA NAma rAyahANI paNNattA) usa vaktavyatA aura isa vaktavyatAmeM kevala itanI hI vizeSatA hai ki sUryAmadevake padale yahA~para somadeva kahanA cAhiye / sadhyAmama mahAvimAna ke nIce dhAroM dizAoM meM aura cAroM vidizAoMmeM asakhyAta yojana jAkara ThIka isI sthAna para devandra devarAja zakrake soma mahArAjakI somA nAmakI rAjadhAnI hai / (ega jopaNasahassa AyAmadhivakhaMmeNa japadIya phkheSeNa paSNate) mA vimAnana mA bhane pa018 sA bhAra vAma yojananI cha bhane tanA gherAva (pari5) 3652848 yAtanA pazu padhAre the ( nA bhUriyAma vimANassa vattavyayA, sA aparisesA bhANiyanvA jAva abhiseo) mA viSayanuM samasta kathana sUryAbhadeva vimAna pramANe ja samajavuM abhiSeka paryantanuM samasta 45na hI A8 2 (navara somo devo, samappamassa Na, mahAvimANassa ahe, sapavisva, sapaDidisiM asakhejA joyaNAi bhogohilA esya Na saphAssa devidassa devaraNo somassa mahAraNo somA NAma rAyahANI paNNattA) te varSamA nya sUkSabhadeva Ave che tyA "madeva' zabda vApare. sakhAprabha vimAnanI nIce cAre dizAomAM ane cAre vidizAomAM (pUNAmAM) alakhyAta jana jatAM revendra, devarAja zAnA lepAla sema mahArAjanI somA nAmanI rAjadhAnI Ave che (ega noyaNasayasahassa mAyAmavikkhameNa jIvappamANA ghemANiyANa pamANassa Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768 magarale kAnAM pramANasyA mAtamyam, pArada-uparitanena, porazamogamamAsAmi AyAmaviSkammeNa, panAsa yojanasAmANi, pAsaptanabatipaoNjanAtAni kizcid vizeponAni parikSepeNa pranaptam, prAsAdAnAM catasra. paripATaya mAnavyA', zepA nAsti, zakasya devendrasya, devarAjasya somasya mahArAjaspa ime dezA mAjhA-upapAta-vacana-nirdeze tiSThati, tathayA-somakApikA iti pA, soma ppamANA vaimANiyANa pamANassa adaNeyamya) hama rAjadhAnokI lagAI aura ghoDAI eka lAgya yojanakI hai| yA jabIpa ke barAbara hai| isa rAjadhAnI meM vartamAna durga AdikA pramANa vaimAnika devoM ke durga bhAdike pramANase AdhA jAnanA cAriye / (jAva upariyaNaM solasajoyaNasahassAi AyAmavikkhameNa paNNAsa joyaNasahassAi, patra ya sasANau joyaNasaNa kiMci visesNe parikleveNa paNNa) yApat grahake poThapa taka yA phavana jAnanA caahiye| prahake pIThAdha kA AyAma aura viSkama solahAjAra yojanakA, aura paridhikA pramANa pacAsahajAra pAca sau satsAna yojana se bhI kucha adhika hai| (pAsAyANa cattAriparivADIo NeyanvAo) prAsAdoM kI pAra paripATI jAnanI cAhiye / (sesA natyi) yAkI kI nahIM haiN| (sAba ssa Na deviMdassa deSaraNNo somassa mahAraNNo ime devA ANA upavAsa SapaNanidese citi) devendra devarAja zapha mahArAjake somakI ye deva AjJAmeM upapAtameM, kahane meM eka nirdezameM rahate haiN| (taM ) aTa yaba) MIRnInI mA bhane paThAnA an yonimA pramANa ja baLIpanI barAbara che. A rAjadhAnImAM AvelA killA nadinuM pramANa mAni: svAnA foret mArina prabhAva 42tA sama (jApa uvariyoga sosasa moyaNasAssAi mAyAmapiksameNe paNNArsa joyaNasahassAi, paca ya sacApara joyaNasapa kiMci visesaNe paripakhepeNa paNNace) pApata manapA 55'd l kathana samajavuM ja na pIThambApanI labAI ane pahoLAI 16000 sonA na pramANa ane pariva 5057 paNAsahajAra pAso sattANu pAlana kastAM paNa sAja 1dhAra (pAsAyANapacAri paripAThIo yamAmo)prAsAnI ra pazupArI zrama sabhA (sesAnasthi) IRna nA. (sakarasa Na deviMdassa debaralo somassa mahAraNo ime dekhA ANA-upavAya vayama nirase cihativaUiruar pAla emanI AjJA pramANe kapAta pramANe, bA pramANe ane zi pramANe PRICR sva (masa) nAma prabhA -(somakAibAivA, somareparakAyA Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3u 7m 1 zakrasya momAdilokapAlamvarUpanirUpaNam 769 devatA kAyikA iti vA, vigutkumAgaH, vizutkumAryaH, amikumArA , agni kumArya , candrA , sUryA , grahA , nakSatrANi, tArArupA -ye cApi anye tayA prakArA mate tada bhaktiyA , tatpAkSikA , tadbhAryA , zakrasya devendrasya deva rAjasya somasya mahA AnA upapAta-vacana-nirdeze tiSThati // 2 // TIkA-paSThoddezaka indrAgAm bhAtmarakSaradevAn varNitavAna, atha saptamorezake tepAmeva somAdi lage pAlAna varNayitumoDa-'rAyagihe nayare' ityAdi / rAja deva ye haiM (momaphAiyATha vA, momadevayakAcyA ghA, vijjukumArA, vijjukumArIo, cadA, mUrA, gaza, NakagvattA, tArAkhvA) momakAyika mAmadevakAyika, vizudakumAra, vidyutkumArikAe~, cadra, sUrya, graha nakSatra aura tArArUpa (je yAvaNNe nahappagArA manye te tambhasiyA, tappaviSayA, tabhAriyA, makasma degissa deyarapaNI momassa mazaraNo ANA ughayAya-mrayaNa-nise ciTTati) tathA imI prakAra ke dUsare mI mamasta deva umaphI bhakti vAle, usake pakSaghAle, usake adhikAra meM rahane ghAle hai / ye saya deva devendra devarAja zakra ke somalophapAla mahA rAjakI AjJAke pAlana karanemeM, upapAptameM, karanemeM aura nirdeza meM rahate haiM / TIkArya chaTe uddezakameM indroMke AtmarakSaka devaoNkA varNana huA hai| aya muma maptama uddezakameM unake momAdika lokapAloMkA varNana yA, vijjukumArA, vijjukumArIA, cadA, murA, gahA, pavanA, tArAruvA) samakayika somadevakSayaka, viSNukumAra, vidukumArIkAo, candra, sUrya, praha, nakSatra mana tAsamA, (je yAvaNNe tahappagArA savve te tammattiyA, tappakkhiyA, tanmAriyA, sakassa deviMdassa devaraNI somassa mahArapaNo ANA-uvavAyavayaNa-nise ciTThati ) tayA se 52 olan 5 anta vo tanA pratya bhaktibhAva vALa, tene pakSa karanArA, ane tenA adhikAramAM rahenA che e gALA devo devendra devarAja, kanA vekapAla sema mahArAjanI AjJAnuM pAlana kare che, temanA Adeza pramANe, kahyA pramANe ane nirdeza pramANe varte che TIkAryuM-chaThThA uthakamAM InonA AtmarakSaka devonA varNana karavAmA Avyu che have A sAtamA uzakamAM te indronA semAdika kapanuM varNana karavAmAM Ave che Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 bhagavatI gRhe nAre jAva-pajjuzAsamANe ' yApana paryupAsIna vinayAdi pUrvaka parya pAsanA kurvana 'eSa bayAsI' evam yakSyamANamayAreNa gautama avAdIyAvAtsaraNAva 'svAmI samavasta , parpat nirgacchati, pratigatAparpata ' ityAdi samAgam / kyanaprakAramAha-'sakassa NaM bhate " zasya khalu madanta / devi damsa devaramNo' devendrasya devarAmasya pati kyinta 'logapAlA' sApAlA 'paNNatA prAptA yathitA ? bhagAnAha-'goyamA' he gautama ! 'catAri logapAlA' catAro lokapalA 'paNNattA' pranatA, ' ta jahA'-vadhA-sAme, diyA jAtA hai, 'rAyagihe nayare rAjagRha nagarameM 'jAya pajjudhAsamANe' yAvat vinayAdipUrSaka pramuphI payupAmanA karate hue gautamane unase 'eca' isa nIce kahe gaye prakArase 'vayAsI' pUchA-yahAM 'yAmat' zabdase isa viSaya se sabadha rambane vAlA pahilekA saSa pATha prahaNa kiyA gayA hai jo isa prakAra se hai-'svAmI samagharata, parSat cini rgacchati, pratigatAparpat' ityAdi-arthAt bhagavAn mahAvIra rAjagRha nagarameM Aye dharmopadeza sunaneke liye janatA apane2 gharase nikalI dharmopadeza sunakara janatA pIche apane2 sthAna para calI gaI ityaadi| gautamane prabhu se kyA pUchA-so aya SahI viSaya prakaTa kiyA jAtA hai-'saphassa Na mate ! deviMdassa dekharaNNo' he bhadanta ! devendra devarAja zakrake 'logapAlA' lokapAla 'kara' kitane 'paNNacA' prApta hue haiM? isakA uttara dete hue bhagavAn gautama se kahate haiM ki 'yasAri logapAlA paNNatA' he gautama ! cAra lokapAla prazasa hue 'rAyagihe nayare ' In nagaramA 'bhASa pazupAsamANe ' Apada vinaya prabhunI papAsanA 42vA gautama svAmI prabhune 'eva payAsI' pramAne para ahIM pAvata' parathI A viSaya sAthe saMbaMdha rAkhanAre AgaLane samasta pATha ANa rAya chata suutrpaa| sArAya nAya pramAne svAmI samarasatA, parva cinirgacchati, pravigatA paSat ' Urus-6pIR KI RANB najarAM pArvA, padeza sAMbhaLavAne mATe ke samUha mahAvIra prabhu samaNa gaye, papadezanuM amala karIne heke pitapeAtAne sthAne pAka stra tyAra bAda gautama svAmI mahAvIra ana 166 namAra zana mA HR cha -saphAssa ma mate ! devimsa deva raNI sogapAlA kA paNmacA" moral ra 210, untuwal Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " prameyacandrikA TIkA za 3 u 7 1 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 771 jame, varuNe, vesamaNe' soma, yama, varuNa, vaibhramaNa gatima pRcchati'eesi Na bhate / he madanta ! eteSAM valu cauNDa logapAlANa' catuNI lokapAlAnA kati 'trimANA' vimAnAni 'paNNattA' prazaptAni kathitAni ? maga vAnAha - 'goyamA !' he gautama ! 'cacAri vimANA' catvAri vimAnAni 'paNNattA' prataptAni, 'vajaDA' - tadyathA - sajhappame' somasya sandhyAmamanAmaka vimAnamasti 'varasiha' yamasya varaziSTanAmaka vimAnam 'sayajale' varuNasya svayajvalanAmatra vimAnam, vaggU' vaibhramaNasya valgunAmaka vimAnam / gautama pRcchati - ' pariNa bhate !' he madanta ! kutra khalu 'sakkssa' zakrasya 'deviMdassa devaraNNo' deve ndrasya devarAjasya 'somassa mahAraSNo' somasya mahArAjasya 'sajhappabhe' mandhyA hai / 'ta jahA' unake nAma isa prakAra se hai 'some, jame, varuNe, vesa maNe' soma, yama, varuNa aura vaizramaNa apa gautama prabhu se puna pUchate haiM ki 'bhate ! he madanta ! 'eema cauNTa logapAlANa' inacAra lopAloM ke 'vimANA kaha paNNattA' vimAna kitane prajJapta hue haiM ? bhagavAn isakA uttara dete hue kahate haiM ki 'yattAri vimANA paNNattA' cAra vimAna kahe gaye hai / 'ta jahA' ve isa prakAra se hai - sajjhappame, gharasiDe, sayajale, yaggU' sadhyAprama, yara vimAna somakA hai, gharaziSTa yaha vimAna pamakA hai, svayajala yaha vimAna varuNakA hai, yarugu- yaha vimAna vaizramaNa lokapAskA hai / atha gautama prabhuse puna pUchate haiM ki 'mate ! deviMdassa TevaraNNo sakkasma' he bhadanta ! devendra devarAja zakake lokapAla 'mahAraNNo' mahArAja 'somassa' momakA 'sajhappame NAma uttara- 'cacAri logapAlA paNNattA' he gautama! sonA sopAra he 'tu jahA ' tebhanA nAma nAye prabhA - some, jame, varuNe, vasamaNe' (1) sobha (2) yabha (3) varuzu bhane (4) zrama abha - 'bhase !' ke mahanta ! 'ee siM cauNDa logapAlANa' me yAra ho thAnA 'vimANA vaD paSNatA ?' DeTA vimAno che uttara- ' cAri vimANA paNNacA ' he gautama! te yAra ho4yAhonA bhAra vimAno ( jahA ) te yAra vibhAnArnA nAma nIce prabhA - 'sApa' subhyAmagamA vimAna somana he ' barasiTTe ' varaziSTa-ramA vimAna yamanu 'sayajale' svayasamA vimAna varu che 'va' vagu-mA vibhAna vaizrabhanu he have lekapAla seAmanuM vimAna kayA AveluM che te jANavA mATe gautama svAmI ncine| prazna pUche che-'bhate 12 se 1 ! 'deviMdassa daraNNo, sakksa' devendra, Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 bhagaratIya bhabham 'jAma' nAma, 'mahAyimANe mahApimAnam 'paNate ?" mamatam ? pasmin sthAne parvate ' bhagavAnAha-'goyamA ! 'jayutIye dI' jambUdvIpe DIpe 'madaramsa pancayassa' mandarasya parvatamya maruparvatasya 'dAriNeNa dakSiNe bhAge khalu 'imI se rayaNappamAe puTacoe' asyA ratnamamAyA eziyA 'bahu samaramaNi jAo' yaha samaramaNIyAd atyanta samatAramaNIyAt 'bhUmimAgAo' bhUmi mAgAna 'TaDda' udhvam upari 'cadima-gagyigagaNa-naravata-dhArAsvAma' candrama -mRya -prAgaNa-nakSatra-tArAspANAm 'yahA joyaNAI' yAni yojanAni karvam uparigate sati 'jAra paca badesiyA' yAvat-patra aztasakA zreSTha vimAnAni 'papNatA prAptA / yAvatpadena-vahA joyaNamayAi, bahara joyaNa marAvimANe' sadhyAprama nAmakA vimAna 'kahiNa paNNate' kisa sthAna para hai ? isakA uttara dete hue bhagavAn gautamase karate haiM ki 'goyamA' he gautama ! jaghur3Ive dIve' jabUTIpa nAmakA jo yaha prathama dI hai imameM eka 'madarasma pazcayasma' sumeru nAmaphA parvata isake dAdhiNeNa' dakSiNabhAgameM 'umIse rayaNappamAe puDhavI jo yaha ratna prabhA nAmakI pRthivI hai isa pRthivI ke 'paSTamamaramaNibAo' atyanta samatala ramaNIya bhUmibhAgAo' bhUmibhAgase 'uhaTa' Upara 'badima riya-gahagaNa-nakkhatta-tArArUSANa' candramA, sUrya, grahagaNa, nakSatra eSa tArAsvoMkA sadbhAvahai / pahAM se 'pAi joyaNAI' pAhata yojana Upara jAne para jAva paca case siyA' yAta pAca avatasama-bheSTha vimAna 'paNNasA' hai| yAvat' padase yahAM 'yAhara joyaNasapAi, bahara upAya Amaria 'mahArapaNo somassa' mA sAmarnu (saNase mAma mAmimANe sadhyA nAbhanu bhavibhAna kariNa pappAselyAne ? para --'gopamA ! ma ! 'mayUrI dIdhe' bhUE5 namanAra ayama 5 tamA 'madarassa paThaSayassa' abhera nAmanA 2 ta tanA ko bhI ta25 'mIse rayaNappamAe puTavIe' 2 2lamA nAmanI Yii nA yaha samaramaNijjAmo bhUmimAgo' ma samatala bhalIya mi mAjI ura' 852 'padima dhariya-gahagaNanakkhaca-sArApANa' A- sthA, AARA nAma vAzI mAnache sAyabara jopamA zana yA 'mAva paMcapareMsiyA paNNatA' yA pa ( nibhAnA) Ave che ahI "mAvavuM pANI nIne sUpATha haka kAmA avyo che. Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za 3 u 7 1 zakrasya somAdilokapAlasvarUpa nirUpaNam 773 sahamsAGa, cahaDa joyaNasayasahassAi, bahuo joyaNa koDIo, bahuo joyaNakoDAkoDIo, uDDha, dUra vIIvaicA, patyaNa sohamme NAmappe, paNNace, pApaDaNAra, udINadAhiNa vityinne, addhacadasaThANasaThie, acimAlibhAsarAsivaNNAbhe asakhejjAo joyaNakoDAmoDIo, AyAmavikrameNa, asakhejjAo, joyaNaphoDAphoDIe parikkheveNa etyaNa sohammANa taru are vimANAvAsasayasa smAi bhavatIti akkhAyA, seNa vimANA saccaragaNAmayA, acchA, jAtra-paThitvA, tamsa Na sohammavapyassa bahumajjha demabhAe' tti' sagrAdyam 1 " chAyA - 'vaniyojanazatAni, ghani yojanasahasrANi, bahUni yojanazata sahasrANi, bahavo yojanakovya, bahavo yojanakoTAkoyaH, Um, dUrajoyaNasahassAha, ghara joyaNasayasahassADa, pahao joyaNakoDIo, pahao jAyaphoDAphoDIo, ur3ada dUra vIDavaittA, ettha paNa sohamme NAma ppe paNNatte, pADaNapaDIINAyae, udINadrAhiNavidhinne, addhacadasaThANa maThie, adhimAlibhAmarAsivaNNAme, amakhejAo, joyaNakoThAko DIo parikkheveNa ettha Na sohammANa devANa yattIsa vimANAvAsasayamahassAha bhavatIti akvAyA, teNa vimANA savva rayaNAmayA, acchA jAna paDirUSA, tassa Na sohammakappassa yaha majjhadesamAe' isa pAThakA sagraha kiyA gayA hai, isakA artha isa prakAra se hai- seMkaDoM yojana U~ce dUra jAne para, aneka hajAra yojana U~ce dUra jAnepara, aneka lAkha yojana U~ce dUra jAnepara aneka karoDa yojana U~ce dUra jAnepara, aura aneka phoTAkoTiyojana kace dUra jAnepara isI sthAna 'bahUi joyaNasayA, vaha joyaNasahassAra, bahai joyaNasayasahassAi, vahabho joyaNa koDIo, pahao joyaNaphoDAphoDIoo, uDDha dara bImaicA, esthaNa sohamme NAma kappe paNNatte, pAiNa paDhIINAyae, udIrNadAhiNavisthine, ada cada saThANasaThie, acimA libhAsarAsivaSNAme, asakhejjAo, moyaNakoDhAkoDIo parikkheveNa etyaNa sohammANa devANa pacIsa vimANAmAsasayasaismAra bhavatIti akkhAyA, veNa vimANA saccarapaNAmayA, acchA nAtra parivA tassa Na sohamma passa bahumanpradesamAe 20 sUtrapAThI bhAvArtha nIce prabhAva jaise kraDA ye.jana UMce javAthI, aneka hajAra ceAjana dUra U~ca javAthI, lAkhA ceAjana krUra UMce javAthI karADA yojana dUra UMce javAthI, maneka kAMTA kaeNTi yeAjana dUra ane Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 774 bhamastIko vyatibajyamana sopoM nAma phalpa mApta -mAcIna-pratIcInAyata. udIpInadakSiNavistIrNa , ardha cansasthAnasasthita , abhimAlimAsarAziyAma , asamdhyeyA yojanakoTakoTyaH AyAmaviSphammeNa, amanyayA yojanakoTakoTama' parikSepeNa, ana saudharmANA devAnA dvAriMzat vimAnAvAsagatasAmANi bhavantIti yAkhyAtam, te vimAnA sarvaratnamayA, annA, yAvat-pratirUpA, usma saudhamakalpasya bahumadhyadezamAge' iti / vanA-tadyayA-'amogavaTesapa' bhazAphAvatasakA 'sacaSaNNavaDe sae' saptaparNAvatasara , ghapayaraTesapa' campakAmata maka , cUyabaDhe sara' bhAmrAvatasaka , 'majha sohammavaDhe sae' madhye mopavitasaka 'tamma pa tasya khalu 'sohammavaTesapassa' saudharmAvavasAya 'magarimAnassa' para maudharmanAmakA kalpa hai| yaha phalpa pUrva pazcimameM laMpA hai tathA uttara dakSiNa meM vistIrNa ghoDA hai| adacandramAke jamA imakA bhAkAra hai / sUryakI kAtike samA isakA varNa hai / isakA ApAma aura vipkama asakhyAta koTAkoTiyojanakA hai| isakI paridhi bhI asa rUpAsa phoTAphoTi pojanakI hai / yahAM para modharmakalpameM saudharmadeboMke 32 pattIsalAkha vimAnApAma hai, aisA kahA hai| ye saba vimAnAvAsa sarparasnamaya haiN| nirmala yAvat pratirUpa haiN| isa saudharmakalpake yilaphula madhyamAgameM pAtha zreSTha vimAna hai 'ta jahA' unake nAma isa prakArase hai-'asogaghaDesae' azokAvatasaka, 'satsavaNNavaresae' sasaparNAvatasaka, caMpayavaseMsae' capakAyasasaka, 'ghUyabasaN'AmAvata saka ema pIyameM 'sohammaghaDe sae' saudharmAmataMsapha 'tassa Na sohammabareM javAthI saudharma nAmanuM devaloka mAne che te devaloka pUrva pazcimamA tAba che ane uttara dakSiNamAM paheluM che te adha candranA AkAranuM che sUryanA teja o tenA vasa che tenI labAI ane pahoLAI asa khyAta keTarijana pramANa che tene pariSi (gherAvo paNa basa khyAta keTakaTi jana pramANa che A sIkama japamAM sauSakApavAsI devonA batrIsa lAkha vimAnAvAsa che te saghaLA vimAnAvAse sarva utnamaya che nirmAthI laIne pratiApa payantanA vALa che te saudharmakalpanA karAbhr bhanma visu pAya vibhAnAaas ( vimaan|) (mA) bhanA nAma nAye bhAmasogavasae" minqaas 'sattaSaNNayamae' sahiaas 'capayavareMsara 2254Apta: 'cUparaTeMsae' ANIqaab bhane 55 'sohamma / gharesae', saudhAvata 3, 'tassava sohammapasyassa mahAmimANasa te saurbhA Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyacandrikA TIkA 2 3u.7sU 1 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanimpaNam 775 mahAvimAnasya 'puratyimeNa' paurastye gvala pUrvadigmAge phila 'sohamme kappe' saudharma kalpe 'asakhenAi' asakhyeyAni 'joyaNAI' yojanAni vIIvarattA' nyati mrajya atikramya 'etya Na' ana khalla 'sakassa deviMdassa devaraNo' zaphasya devendrasya devarAjasya 'somassa mahAraNo, somasya mahArAjasya zakendrasya soma nAmaphalokapAlamya 'sajhappame' sanyAprama 'NAma' nAma 'mAvimANe pANane' mahAvimAna pakSaptam / 'adaserasa joyaNasayasahassAi' ardhaprayodaza yojanazata srANi sArdhadvAdazalakSasakhyaSayojanAni 'AyAmavikkha meNa' AyAmaviSkammeNa vistAreNa, 'uNayAlIsa' 'joyaNasayasahassA, ekonacatvAriMzat yojanamatasahasrANi ekonacatvAriMzallakSANi, yAvanna ca sahassAha dvipaJcAzaca sahasrANi, 'aTThaya maDayAle' 'joyaNasaye' aSTau ca aSTacatvAriMzad yojanazatAni, aSTacatvAriMzadadhikApTasatocara-dvApaJcAzassahasrAdhikaunacatvA riMzallA yojanAni (3952848) 'kiMci visesAhie' kizcid vizeSAdhikAni sapassa mahAvimANassa' usa saudharmAdhata sapha mahAdhimAnake 'purasthimeNa sIhammephappe' pUrvadigbhAgameM rahA huA saudharmakalpa hai-isameM 'asa khebAi joyaNAra' asakhyAta yojanotapha 'bIIpazcA' dUrajAphara 'estha Na sakassa deviMdassa devarapaNo somassa mahAraNo samappame NAma mahAdhimANe paNNatte' yahIpara devendra devarAja zajhake lokapAla soma mahArAjakA sadhyAprama nAmakA mahAvimAna hai 'addhaterasajoyaNasaya. sahassAi AyAmavikkhameNa' isa vimAnakI lapAI aura cauDAI sADhe yAraha lAmya yojanakI hai / 'uNacAlIsa joyaNasayasahassAha pAvanaca sahamsAi aTThaya asyAle oyaNasae kiMcivisesAhie parikkheyeNa papaNate' isakI paridhi 3950848 unaghAlosalAkha pAyanahajAra 41A maavimaann| 'puraspimeNa sohamme kappe' y Anaa saudhamaya sAdhu che tamA ' asakhejAi moyaNAra ' asabhyAta yana 5yanta 'bIIyaicA' 2 vat 'esthaNa sakkassa deviMdassa dekharaNNo somassa mahAraNo sAppame NAma mahAvimANe papaNate ' devendra rAya Airnasia soma mahArAnu sabhyAsa nAmanu bhavibhAna gAvele 'adarasamoyaNasayasahassA AyAmamikkhameNa te vimAnanA labAI ane paheLAI 12 lAkha [1250000 bArasAkha pacAsahakArI pAenanA 7 'uNayAlIsa moyaNasayasAssAi pAvana ca sAssAi aTTaya maDayAle joyaNasae kiMSi visesArie parikkheSeNa paNNa' anii paridhI 3952848 ogaNacAlIsa lAkha bAvana hajAra AThaso aThatAlIsa ejanathI saheja vadhAre che Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 bhagavatIya 'paripakhavaNa' parikSepega paridhirUpeNa 'paNa' prasaptam yathitam jAmrariyAmavimAna ssa yA mUryAmavimAnamya 'vatanbayA' raktavyatA vartate sA 'aparimemA aparizamA sarvA 'mANiyannA' bhaNitanyA sAtavyA, kiyAparyanta ? mityAgAsAyAmAra-mAra amisebho' yAvat-abhipera , nUtanotpannamya somasya rAjyAbhiSeparyantamityarthaH, kintu 'navaraM navaram-vizeSa punaresAvAneva yat maryAmadevasthAne momo devo vakta nya tata 'samappamassa Na mahAvimANassa' sandhyAmamaya khalu mahAvimAnamya 'yA agha ayomAge 'sapakkhi ' sapakSam caturdikSu, 'sapaDidisi' mapatiritam caturdiyA NeSu 'asakhenjAi' asakhye yAni 'joyaNAra' yojanAni 'ogAhitA' aranAtha, samulladhya 'patya Na' atra khalu sthAnavizepe 'sakkassa daviMdassa devarako AThasA aratAlIsa yojana se kucha adhika hai| 'jA sUriyA bhadhimANasma pattanyayA aparisesA bhANiyacyA' isa viSaya meM sUryAbharimAnakI jaisI vaktanyatA hai-ghahI ghaktavyatA mapUrNarUpa jAnanI cAhiye / ghara vaktavyatA phArAta jAnanI cAhiya to isake liye kahA gayA hai ki 'jApa abhiseo' nRtana utpamaee somake rAjyAbhiSekakA jahAtaka varNana hai yahAMtaka yA vaktavyatA jAnanA cAhiye / phintu 'navara' usa vaktavyatAmeM aura isa vaktavyatAmeM o antara hai yaha isa prakAra se hai ki sUryAbhadevake sthAnameM yahAM soma devakA mahaNa karanA cAhiye / 'sajappabhassa Na ahe' saMdhyAprama vimAnake nIce arthAt tiryag logoM 'sapakkhi' cAroM dizAomeM sapaDidisi aura cAroM vidizAoMmeM 'asakhejjAi' asaMkhyAta 'joya NAI' yojanoMko 'bhoggamittA' pArakarake 'estha Na' isI sthAna vizeSameM 'saphassa deviMdassa dekharapaNo' devendra devarAja zakrake somassa mahA'mA sariyAmavimAgassa pattajayA aparisesA bhANiyanyA' mA vibhAjana varNana sUvimAnanA varNana kamANe ja akSaraza. samajavuM A varSanA dhyA saMdhI asa 2 ta 'jAva abhisemo nUtana SHdhaye somanA rAjyabhiSekanuM jyAM sudhI varNana Ave che tyAM sudhI tene grahaNa karavuM joIe na patta te varNana ane A varNanamAM nIce pramANe phembara karavo joIe te vanamAM jyAM sUryAbhadeva para mAne che tyAM tene badale A vanamAM semadeva pada tu samappamassa Na Ahe. sadhyA vimAnanA nAya- a tiyadu mapavitaAre zAyamA. 'saMparidirsi', ne sAre vihiyAmmAmA lAmA 'asaMkhenjAra bhyAta'jopaNAra--nAgAhitA', pA2,12vAmI patpaNa' ra sthAna misakkassa devidassaM devaraMgyo' revandra Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za. 3.7 1 zakrasya somAdilokapAlastrarUpanirUpaNam 777 zakrasya devendrasya devarAjasya 'somassa mahAraNNo' somasya mahArAjasya 'somAgAma rAyahANI paSNacA ' somA nAma rAjadhAnI majhaptA / sA ca 'e' 'jo yaNasaya sahassa' eka yojanazatazasram lakSayojanam ' AyAma vikkhameNa ' AyAma viSkmmeNa dairghyavistAreNa 'jabUddItrappamANA' jambUdvIpamamANA jJAtavyA, ' vaimANiyANa' vaimAnikAnAm saudharmakalpa-tatratyamAsAda-mAkAra dvArAdI nAm 'mANassa' pramANasya 'bhaddha' ardham dairghyavistArAdikam asyA nagaryAm 'yantra' zAtavyam yAvaskaraNAt ' madhye eka pradhAnamAsAdo, vartate tasya caturdikSu catvAra mAsAdA mUlamAsAdAt ardhapramANadIrghavistRtonnatA vartante, raNNo' somamahArAja nAmaka lokapAlakI 'somA NAma' somAnAmakI 'pANI' rAjadhAnI 'paNNattA' hai / yaha rAjadhAnI 'ega jogaNamaya sarassa' ekalAkha yojanapramANa 'AyAmavimvameNa' layAIcauDhAIghAlI hai isaliye yaha 'jayuddIvadhyamANA' jaMbUdvIpa pramANa jaisI hai / kyoMki jabUdvIpakA bhI vistAra ekalAkha yojanakA hai / vemANiyANa pamANassa aTU yaSa' vaimAnikoMke saudharmakalpagata prAsAda, prAkAra, dvAra jAdike pramANakI apekSA somalokapAlakI nagarIke prAsAda prAkAra, dvAra AdikA pramANa-laghAI cauDAI Adi-sapa 'bhaddha' ASA 'Neyavva' jAnanA cAhiye | 'jAba ubariyaleNa' yAvat gRhake pIThavaghataka yaha kathana jAnanA cAhiye yahA yAvat zabdase yaha samajhAyA gayA hai ki pI meM eka prAsAda hai| isa pradhAna prAsAdakI cAroM dizAoMmeM cAraprAsAda aura hai / isakI lapAI cauDAI aura U~cAI ye saba mUlamAsArase AdhI hai 4 nA 'somassa maddAraNNo' soma mahArA nAmanA upAsanA 'somA NAma rAyahANI paNNattA' sobhA nAmano rAjadhAnI AvezI te rAdhAnI ' egaM joyaNasayasaissa' zreSTha bAma yojana prasAda 'AyAma vikkhabheNa' loll bhane pAnI terA 'jIvapyamANA' te dIpanA devI na che na vRddhIyano vistAra 4 sAtha ghoknano hovAthI sAmache ' bemANiyANa pamANassa bhaddha Nepavya' vaimAnikAnA saudhama panA prAsAde, prAkArA, dvAra vyAdinA pramANu karatA sema vaika pAlanI somA rAjadhAnInA prAsahe, prAkAre killAe] dvAra khAdinuM pramANa [a bAI thopArzva khAhinu bhAya] adhu sabhA 'jAva uvariyaNa' gRhanA thIya gha paryanta zmA kathana grahaNu karavuM ahIM yAvat' padathI e samajAvyu che ke vacce eka mukhya prAsAda che te mukhya prAsAdanI cAradizAmAM bIja ca.ra prAsAda che temanI la mAi, Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 778 ___ samAnIko caturNAmapi epA laghumAmAdAnA caturdiA tatormamamANadIpa visvonnatA poDhaza prAsAdA santi, teSAmapi poTazAnA laghutaramAsAdAnA cardina tato'rSapramANadIrgha vistRtonnatAzcatuppaSTi prAsAdA vidyante, tepAmapi catuppaSTimAsAdA nAM caturdiA tatA'rtha pramANadIrghavimThaTholatA paTpanAzadadhikadizata bhAsAvA santi, tepAca laghutamamAsAdAnA pUrvasarvaprAsAde sakalanena ekacatvAriMzada piyazasaprayasakhyA mAsAdAstatra parNAvasasA(bhUmakA)kAreNa bhAsante / tadAha-'jAva-uvariyaThe Na' yAvat-uparitaThe khalla rAjadhAnyA gRhasya pIThabandha bhAga , gRhasya pIThayanyasyAyAmaviSkambhAtmadaryavistAramAha-'molasa' jAyana sahassAi' poDazayojanasahamANi 'AyAmaviyava meNa' AyAmaviSambhaNa deyavistAreNa 'paNNAsa joyaNasahassAi' pazcAzad yojanasahasrANi, 'pamaya' paJca ca 'sattANaue' saptanavati , 'jopaNasaye' yAjanazatAni saptanavatyadhiSapA zato sarapazcAzatsAsa yojanAni ityartha , 'micivisemNe' kinivizeponAni ina cAra laghuprAsAdophI cAroM dizAomeM cAra prasAda aura haiM ki jina kI layAI cauDAI eva UMcAI DAkI rapAI cauDAI aura UMcA IkI apekSA AdhI hai| ina laghu prAsAdokI bhI cAroM dizAoM meM 64 cosaTha aura bhI laghu prAsAda haiM jinakI tapAI caur3AI aura UcAI ina prAsAdoMse AdhI hai| ina 64 comaTha prAsAdoMkI cAroM dizAoMmeM 256 dosAuppana aurabhI laghuprAmAda haiM jinakI layAI cauDAI aura UcAI inase AdhI haiN| ina sapa prAsAdoMkA jora 341 tIno ikatAlosa hai| ye saba prAsAda isa tarahakI panASaTase ghAA jhUmakA ke AkAra jaise pare mundara lagate hai 'solasa joyaNasahassAi AyAmavisvameNa paNNAsa joyaNasahasmAi, patha ya macANajae joyaNamae kiMci visesaNe parikkheveNa paNNase' gRhake pahoLAi Adi mukhya prAsAdathI kharSi ke te cAre vadhu prAsAdanI cAre dizAe bIjA cAra cAra prasAde che jemanI labAI paheLAI Adi te cAra prAsAdathI apa pramANa che, vaLI te vadhu prAsAnI cAre dizAe bIjA 64 cosaTha haju prAsA che jemanI ja bAI, pahoLAI ane UcAI e prAsAdathI adhIdeg che te 64 cesaTha prAsAdanI cAre dizAmA bIjA 250 basochappana prAsA che, jemanI 1 bAI paheLaI ane UcAI te ja zAsaka prAsAdathI ahI che e badhAM prAsAne sasvALe 341 traNaso ekatAlIsa cAya cheA rIte AvelAM te prasAdI eka jhumakhAnA AkAranA ane atyaMta suMdara lAge che. 'solasajoyaNasahassAi AyAmapiphkhameNa paNNAsa joyaNasahassAi paca ya sattAmaThae moyaNasae kiSi bisemUNe parikkheveNa pANace nA Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramedadhandrikATIkA za 34 7sU 1 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 779 'parikkheveNa' parikSepeNa paridhinA 'paNNace' prajJaptam 'pAsAyANa' prAsAdAnAm 'cacAri' catasra 'parivADIo yaccAmo' paripATaya zreNaya mAtavyAH 'sesA natyi' zepA na santi, mudharmAdikA mamA iha na santi, utpacisyAnepu eva tAsA sadbhAvAt 'samassa Na deviMdassa, devaraNNo' zakrasya khalla devendrasya devarAjasya 'somassa mahArapaNo' somasya mahArAjasya ime vakSyamANA devA 'ANA-uvavAya-vayaNa-niise ciTThasi' Amo-papAta-vacana-nirdeze tiSThanti, tatra mAmA-'kartavyame vedam' ityAdezarUpA, sevA-upapAta , abhiyogapUrvaka Adezo vacanam, paznite kAyeM niyatAryamuttaram nirdeza , etepA dvaddha , tasmina, AmAdikAriNo devAnAha-'ta jahA'-tadyayA-'somakAiyA i vA' somakAyikA pIThayaghakA AyAma aura viSkamAtmA dIrghatA 16 solahajAra yojanakI hai| tathA paridhikA pramANa 50 pacAsa jAra pAcaso sattAnave yojanase bhI kucha adhika hai / 'pAmAyANa' prAsAdoMkI 'cattAri' cAra 'parivADIA' paripATiyA-zreNiyA~ jAnanA cAhiye / 'sesA naritha' pAkI yahA sudharmA Adi samAe~ nahIM hai| kyoMki inakA sajhAva utpatti sthAnoMmeM hai| 'sakassa Na deviMdassa devaraNo' devendra deyarAja zakrake lokapAla 'mahArapaNo' mahArAja 'somassa sAmaphe 'ime ye vakSyamANa 'devA' deva 'ANA-ughavAya-ghayaNa-nise ciTTati' AjJA' upapAta, pacana evaM nirdezameM sadA tatpara rahate haiN| 'gaha karane yogya hI hai| aise AdezarUpa vacanokA nAma AjJA hai| sevA karane kA nAma upapAma hai abhiyoga pUrSaka Adeza denekA nAma vacana hai| pUche gaye kAmameM niyata pIThaba dhanI labAI ane paheLAI soLa hajAra ejanapramANa che, ane paghi pacAsa 42 paayse| sattA 50587] yAnI sara adhiH cha 'pAsAyANa' hAnI 'cattAri parivADIo' yAra paripATiyo [A] sabhApI 'sesA natthI' sudharmA sabhA Adi bIju kaI paNa tyA nathI, kArayuke tene sadabhAva utpatti sthAnamAM ja hoya che. ___ 'saphphassa Na deviMdarasa devaraNNo devendra, deva Arriasie 'mahAraSNo somassa' mArA sAmanA 'ime devA' nI3 prabhAvanA 'ANA-upavAya vayaNaNiaise citi' temanI mAtA bhAna , sevA 42, tamanA 4aa prabhAra tathA Adeza pramANe cAle che "A karavA cemya ja che, evA adirUpa vacanane AjJA kahe che upapAta eTale sevA, abhigapUrvakanA Adezane vacana kahe che pUchelA Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 bhagava iti vA somasya kAyo nikAyo yeSAmasti te somakAyikAH somaparivarastA 'somadevayakAiyA ivA' somadaivatakAyikA iti vA, somadevatA tatsAmA sepA phAyo yeSAmasti te somadevatAyikA somasAmAnikAdideva parivArabhUtAH 'vijjukumArA' vidyatkumArAH 'vijjukumArI o' vizuskumAryaH, 'ambhikumArA' amikumArA ' agnikumArIo' agnikumArya ' zrAyukumArAM zrAyukumArA 'vAyukumArIo' vAyukumArya 'cadA' candrAH 'sUrA' sUryA 'gahA' aA zani kharAdaya, NavattA' nakSatrANi azvinpAdaya, tArAstrA' tArArUpA yAmaNNe' ye cApyanye 'happagArA' armmakArA utsahasrA 'sambe te' sarve ve 'tanbhattimA' tadbhaktiphA tatra some bhakti sevA Adaro bahumAna vA ya * " athakA uttara denA isakA nAma nirdeza hai| 'tajA' AjJAmAdikA sapAdana karanevAle devoMke nAma isa prakArase haiM sAmakAiyA vA' somakA nikAya jinakA hai ye sermalokapAla ke parivArarUpa hote haiN| 'seAmadevakAiyAi bA' soma mahArAjake jo sAmAnika Adi deva haiM ve sAma devatA hai / ina somadevatAoMke jo parivAra rUpa deva haiM ve somadevatAkAyika deva haiN| 'vijjukumArA' vizuskumAra, 'vijjukumArIbhA' vidyutkumArikAe~ 'aggi kumArA' agnikumAra, 'aggikumArIo' abhikumArikAe~ 'vAyukumArA' vAyukumAra, 'vAyukumArio' SAyukumArIkAe~ 'vadA' candra, 'kharA' sUrya 'gA' zanizcara Adigraha NavattA' azvinI Adi nakSatra, 'tArAkhyA' ora tArArUpa tathA 'je yAvaNNe' aura bhI jo 'tahappagArA' inake jaise 'tambhatiyA' somakI maktikaranevAle deva hai - somakA mAyabhAM niyata arthanA uttara deva menu nAma nirdeza he 'va nahIM' somanI nAjJAbhA maddhenAza deve| nIye prabhA -- 'somakAiyAi SA' somanI nihAya premane soya, evA TavAne sAmAyika kahe che temA DhAkapAta seAmanA parivArUpa Aya che 'somadevakAiyA vA' sAmopAsanA ke sAmAni hi devtaao| che tebhane sobha rava che che. te seAmadevatAeAnA parivArarUpa je devo che temane sAmadevatA kAyika devA 4 'vijjukumArA' vidyutkumAra, 'viSNukumArIo' vidyutkumArIbhayo, ' maggi kumArA' agnikumAra 'maggikumArImo ' agnikumArI 'vAyukumArA' vAsu bhAra 'vAyukumArIbho' vAsukumArI 'caMdA, sUrA' andra, sUrya' 'gahA, jayasvacA' zani / azvinI Ahi nakSatro 'sArAkhyA' tArAmeo vathA 'je pAvaNNe' pazu 'pArA' temanA lenA 'tammaciyA' somanI mamti manAzI Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 7 1 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 781 te tadabhaktikAH somadevabhaktiparAyaNA ityarthaH 'tappakkhiyA' taspAkSikA somapAkSikAH somasya prayojaneSu sahAyabhUtAH 'tanbhAriyA' tadbhAryAH tena ma yogyA' tasya bhAryAzva bhAryA asyantavazyatvAt tadbhAryAH somalokapAla popaNIyA ityartha' 'sakkssa deviMdassa devaraSNo' zakrasya devendrasya devarAjasya 'somassa mahAraNNo' somasya mahArAjasya 'ANA uvavAya- vayaNa- niddeze AjJAupapAta vacana - niddaze 'ciTThati' tiSThanti // sU0 1 // mUlam -'jabUdIve dIve madarasta pavayassa dAhiNeNa jAi imAi samupajjati, ta jahA - gahadaDA i vA, gahamusalA ivA, gahagajjiAi vA, gahajuhA i vA, gahasiMghADagA i vA, gahAvasavA ivA, avmA ivA, avbharukkhA i vA, sajhAivA, gadhavanagarA i vA, ukkApAyA ivA, disidAhA i vA, gajiA i trA, vijayA i vA, pasu buTTI havA, jUve i vA, jakkhAlittae i vA, dhUmiyA i vA, mahiyA ivA, rayugghApatti vA, cadovarAgA i vA, sUrovarAgA ivA, caMdaparivesA ivA, suraparivesA i vA, paDicadA i vA, paDisUrA i vA, pahumAna karanevAle deva he 'satpaviyA' somake pakSavAle-somake kArya meM sahAyabhUta deva haiM, 'sanbhAriyA' tathA sAmakI bhAryAM jaise jo deva haiM arthAt somakI rAnIkI taraha sarvaprakAra se somake hI AdhIna rahanevAle jo deSa hai 'te savve' ve saba 'sakassa deviMdassa devaraNNo' devendra devarAja ke 'somassamahAraNNo ANA uSavAyayayaNanise ciTThati somamahArAjakI AjJA upapAta, vacana eva nirdezameM rahate hai // 0 // sobhane bahu bhAna bhApanArA devo hai 'tappakkhiyA' sobhanA pakSa honArA-somanA abhI sahAya thanAza ne devA che, 'sanmAriyA' tathA sobhanI bhAryA samAna devoche bheTate he zanI prema sahA tene adhIna rahanAza ne devo 'te sabve' te sau sakassa deviMdassa devaraNNo somassa mahAraSNo devendra devarAna zahanA somyAsa sobha bhaddhArA4nI 'mANA ubavAya, ghayaNa nidde se viTTa si' mAjJA sevA, vacana ane nirdezamAM rahe che. sU 1 // Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 idadhaNU i vA, udagamaccha-vihasiya-amohapAINavAyA iva paINavAyA ivA, jAva-savayavAyA i vA, gAmadAhA ivA, jAvasanivesadAhA i vA, pANakkhayA, jaNakkhayA, dhaNakhayA, kula kkhayA, vasaNanmUA,aNAriyA je yAvaNNe tahappagArA ete sama ssa deviMdassa, devaraNo, somassa mahAraNNo annayA, adiTThA, asuyA, assuyA, aviNNAyA, tesiM vA somakAiyANa devANa, sakassa Na devidassa, devaraNo, somassa mahAraNNo ime ahAvaccA abhiNNAyA hotthA, ta jahA-igAlapa, viyAlae, lohi yakkhe, saNiJcare, caMde, sUre, suLe, buhe, vahassaI, rAha, sakassa Na deviMdassa, devarapaNo somassa mahArapaNo satibhAga, paliovama ThiI paNNatA, eva mahiDDhie, jAva - mahAbhAge some mahArAyA2 // sU0 2 // - chAyA-jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvataspa dakSiNe yAni imAni samaspa dhante, nadyathA-grahadaNhA iti vA, grahamusalAni iti vA, grAgarjitAni pratimA, 'japadIdhe dIdhe' ityAdi / sUtrArya-(apUdIye dIye madarassa pandhayassa) jambUdIpa nAmake bIpa meM madara(meru)parvatakI (dAhiNeNa) dakSiNa dizA tarapha (jAi imAI) jo pe (samuppajjati) utpana hote 6 (tamahA) jase (gaharAi thA, gahamusa lAi thA, gahagajiyAI SA, gahaadAi pA) grahadaNDa, grahamusala, praha 'mayUdIve dIve' tyA'jayudAba dAma / sunA-(aMmUdIve dIve madarassa payassa) paln nAma kI 42 panI (hAriNeSa) kSiti25 : (nAra imAi samuppajati) nI pati yAya che (tanA) -prabhAvanA cha (gadegAmA, gAsasAi pA, gAgajjiyAi bA, gadagudAi vA) Ass, RHA AUTC, Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3u 7 1 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 783 grahayuddhAni iti vA; grahazRGgATakAni iti cA, grahApasavyAni iti vA, abhrANi iti vA, amrakSA iti vA, sandhyA iti vA, gandharvanagarANi iti cA, uskApAtA iti vA, digdAhA iti yA, garjitAni iti vA, vidyud iti vA, pAzuvRSTiH iti vA yUpA uti vA; yakSohIptAni iti vA, dhUmikA iti vA, mahikA iti vA, rajaudghAta iti vA, candroparAgA uti vA, sUryoparAgA iti vA, candra parivepA iti vA, sUrya parivepA iti vA, maticandrA iti pA, pratisUryA iti vA, indradhanu iti vA, udaphamatsya-kapiisitA'moghamAcInavAtA iti vA patI cInavAtA iti vA / yAvat-savatekcAtA iti vA, grAmadAThA iti vA, yAvatasabhivezadAhA iti vA, mANakSayA , janakSayA , ghanakSayA , kulapayA , vyasana garjita, grahayuddha (gahasiMghAragAi vA, gahAyasavvAi yA, anmADa yA, amarakkhAi ghA, sajhAi thA, gadhanvanagarAi cA) grahazRGgATaka, grahA. pasanya, abhra, abhravRkSa, sadhyA, gadharmanagara, (ujhApAyAi cA, disidAhADa vA, gajiyAra vA, vijjayAi vA) ukkApAta, digdAha, gajAraya, vidyut (pasuTThIi vA) dhUlivRSTi (jUvei ghA) yUpa (jamavAlicae vA) yakSohIta, (dhUmiyAi vA machiyAi vA, rayugdhAeti vA, cadovarA gAi vA, sarovarAgAi thA, ghadaparivesAi dhA) ghUmikA, mahikA, raja uddhAta, cadroparAga, sUryoparAga, cadrapariyepa, (sUraparivesAi thA) sUrya pagveiSa (paDicadAi thA, parisarAi vA, idadhaNUi vA, udagamaccha-kapi hasiya, amohapAINaghAyAi vA,) praticandra, pratimuye, indradhanuSa, udaka matsya, phapihasita, amogha, pUrvadizAke pavana, (paINayAyAi vA,) pazcimadizAke pacana (savayavAyAi thA, gAmadAbADa vA, Ava sani yu, (gahasiMghADagAi pA, gahAyasanbAi vA, anmAi cA, anmarukkhAi vA, sajhAi vA, gadhavanagarAi vA) Bi, RB5madhya 45, vRkSa, abhyA, 2, (ukApAyAi vA, disidADAi thA, gajjiyAi thA, vijjuyAi vA) pAta, GiT, PIGA Pq, vidhuta ( pasabuTTII vA) pUjana vRSTi, (jayei vA) 55, (makkhAlisae vA) yAdIsa, (miyAivA, mahiyAu mA, rayugghAetti thA, cadovarAgAi vA, sarovarAgAi vA, cadaparivesAi vA) dhUmina, mahimA 24dAta, sopA, 520, yandra pazviSa (saryaparivesA: yA) pazviSa (paDica dAi vA, parisarAi SA, udaghAi thA, udagamaccha, phapiThasiya, amohapAINayAyA pA) pratiyandra, atisUrya, dhanuSa, matsya, pisita, mAgha pUrva nizAnA pavana, (paINavAyAi vA) pabibha lina papana (sgttttypaayaa| vA, gAma Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 idadhaNU i ghA, udagamaccha - kavihasiya- amohapAINabAbA i ba paINavAyA ivA, jAva - savayavAyA i vA, gAmadAhA i thA, jAvasanivesadAhA i vA, pANakkhayA, jaNakkhayA, dhaNakkhayA, kula kkhayA, vasaNabhUA, aNAriyA je yAvaNNe tahappagArA ete saka ssa deviMdassa, devaraNNo, somassa mahAraSNo annayA, adiTThA, asuyA, assuyA, aviNNAyA, tersi vA somakAiyANa devANa, sakassa Na deviMdassa, devaraNNo, somassa mahAraNNo ime ahA vaccA abhiNNAyA hotthA, ta jahA - igAlae, viyAlae, lohiyakkhe, saNiccare, cade, sUre, suke, buhe, vahassaI, rAhU, sakassa Na deviMdassa, devaraNo somassa mahAraNNo satibhAga, paliovama ThiI paNNattA, eva mahiDdie, jAva - mahANubhAge some mahArAyAra // sU0 2 // chAyA - jamyUTIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNe yAni imAni sahaspa dyante, tadyathA - daNDA iti vA, grahamusalAni iti vA, grahagarjitAni iti vA, 'jamudIbe doghe ' ityAdi / sUtrArtha - ( jabUdIce dIve madarassa panSayassa) jambUdvIpa nAmake dvIpa meM madara (meru) parvata kI (dAhiNeNa) dakSiNa dizA tarapha (jAi imAI ) jo ye (samupajjati) utpanna hote haiM (tajahA) jaise (gahaIDAi vA, gahamusa lAi thA, gahagajjiyAha thA, gahajudAi SA) mahadaNDa, grahamusala, graha } 'mabdIve dIve' tyA sUtrA - (mamUdIva dIve madarassa paSvassa ) yUdrIya nAmanA dvIpamAM hara parvartanI (zahijeNaM) dakSiNu hizA taraha ( mAi imAi samupyajja vi ) nena utpatti thAya che, (ca lahAna bhAvA musalAI mA, gahagajjiyAha SA, gahajudA, ghA) asabha Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI za 3u 7 2 zakrasya somAdilokapAlamvarUpanirUpaNam 785 devendrasya, devarAjasya somasya mahArAjamya satrimArga palpopama sthiti prasaptA, eva mahardika , yAvat-mahAnubhAga. somo mahArAja 2 // sU0 2 // TokA-praya meruparvatamya dakSiNasyA dizi sarvAMNyapi utpAtAdikAryANi somAdilokapAlAnAmadhyakSe eva bhavantItyAha- jabdIve dIye' ityAdi / jambUdvIpe dvIpe 'madaramsa pavyayassa' mandarasya parvatasya merugire 'dAriNeNa' dasiNe dakSiNasyAM dizi 'mAi imAi' yAni imAni vakSyamANAni 'samuppajati' lohitAkSa, zanezvara, cadra, sUrya, zukra, budha, bRhaspati eva rASTra (sakassa Na deviMdassa devaraNNo somasma mahAraNNo sattibhAga pasiovama ThiI paNNatA) devendra degharAja zakrake lokapAla somamahArAjakI sthiti tIna bhAgasahita eka palyopamakI hai| (aThAvacA abhiNNAyA Na devArNa ega paliovama ThiI paNNacA) tathA somavArA apatyarUpase abhimata devoMkI sthiti eka palyopamaphI hai / (eva mahitIe jAva mahAnu bhAge mome mahArAyA) isa taraha mahAsaddhiyAle gAyatta mahAprabhASavAle ye soma nAmake lokapAla hai / TIkArya-meruparvatakI dakSiNa dizAmeM samasta utpAta Adi kAryasoma Adi lokapAlokI adhyakSatA meM hI hote hai-yahI yAta prakaTakI jA rahI hai-'jabUhIye' jaMbUropa nAmake ima madhya jambUkhIpameM 'madarassa pabdha yassa' sumeru parvatakI 'dohiNeNa' dakSiNa dizAmeM 'jAi imAI' jo ye zanaizvara, man, sarya, , mugha, 2pati bhane za. (sakassa Na deviMdassa deva raNo somasma mahAraNNo sacimAga palibhovama ThiI paNNasA) 33-6, 12 zamanA kapAla sema mahArAjanI sthiti [AyukALa] traNa bhAga sahita eka pado pabhanI cha ( bahAvacA amiNNA Na devANa erga palimovama liI paNNacA) tayA sobhanA purasthAnIya vo sthiti mepakSyApamA 4ii ( eva mahidIe gAva mahAnamAge some mahArAyA) sema nAmanA adule mA prajanI mI samRddhi, mahAprabhAva AdithI mukta che TIma meru parvatanI dakSiNa dizAmAM utpAta Adi je kAryo thAya che te samAdi kapAtathI ajJAta hotA nathI-temanI adhyakSatAmAM ja te kAryo thAya che, se pAta sunAra mA sUtramA praTa 802-'japadIce dIye bhUdI nAmanA mA dIpabhA (madarassa pavyayassa) zubhe2 papatanI (dAriNeNa) kSa liyAmA Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 bhUtA', bhanAryA, ye cApyanye tathAmArA. na te zakrasya devendrasya devarAja somasya mahArAnasya ajJAtAH, aSTA, abhutA, asmRtAH, bhavijJAtAH, pe ar treatfunrat devAnAM zakraspa devendrasyaH ThevarAjasya, somasya mahArAjasya ime yathAspasyA, abhijJAtA' abhavan, tadyathA aGgAraka, vicAgka', lohitAkSaH, zanaizvaraH, candra, sUryaH, zukra, budha, bRhaspati, rAhu, zakrasya sadAhAvA, pANayagvayA, jaNakgvathA ghaNavamvayA, kulakSmayA, basaNa bhUyA, aNAriyA) savartakapayana gAmadArayAvat sunnivezazaha, prAjakSaNa, janakSaya, dhanakSaya, kulakSaya, vyasanabhUta, anArya-pApabhUta, tathA (je yAvaNe tappagArA Na te sakkassa deviMdasma devaraNNo momasma mahA raNNo anayA, aTTiA, asuyA, assuyA, aviSNAyA) isI prakArake aura bhI sapa jo upadrava haiM ve devendra devarAja zaphake lokapAla somase ajJAta nahIM hai, adRSTa nahIM hai, bhayuta nahIM hai, asmRta nahIM hai, tathA avijJAta nahIM hai / (termi yA somakAhayANa devANa sabassa naM deviMdassa devaraNNo somassa mahAraSNo hame ahAyacA abhiSNAyA hotyA) apaSA una somakAyika devoMse ye mama pAteM adRSTa nahIM hai, abhUta nahIM hai, asmRta nahIM hai, avijJAta nahIM hai / devendra devarAja zatake loka pAla somamahArAjako ye deva apatyarUpase arthAt putrasthAnIya hai abhimata hai / (tajahA) ve devaye he (iMgAlae, vipAlae, lohiyakle, saNibare, cade, sUre, suka, he, yahassaI, rAha) agAraka- maMgala, vikolika, dAhAvA, jAva saniSesadAhAha SA, pANakkhayA, jaNaksvayA ghaNaksvayA, kulakkhamA, basaNanbhUyA, aNAriyA) savarta4 pavana, zramahArathI bhADIne saniveza kSama nakSaya dhanakSaya, bhulakSaya, vyasanabhUta, anArtha- pAyabhUta tathA (je yAmaNNe vaha pagArANa te sakkssa deviMdarasa devaraNNo somassa mahAraSNo amnayA, yadiTThA, asuyA, assuyA, aviSNAyA) mA amAranA bhI pazu ne upadravo thA te vendra, devarAya thakanA vaikapAla soma mahArAjathI ajJAta. adRSTa, madbhuta, asmRta bhane avijJAta hotA nathI ( tesi vA somakAiyANa devANa samphassa va deviMdassa deraNA somassa mahAraSNo ime mahAvanA abhigAyA hotyA ) tathA devendra, devarAja kranA leAkapAla sAma mahArAjanA parivAra 25 (sa tAnarUpa) sAmakAki vothI paNa e vAta ajJAta, khadaSTa "zruta amRta ane vijJAta hotI nathI (4 ma) devo nIce prabhA (igAlapa, biyAbae, soDiyamasle, samicare, pade, sure, sukke, juI, isasaI, rAhU) 24 [bhasa], vidvAni boDitAkSa " Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI za.3u.72 2 zakrasya somAdilokapAlamvarUpanirUpaNam 785 devendrasya, devarAjamya somasya mahArAjasya satrimArga palyopama sthiti mamatA, eca mArdika , yAvat-mahAnubhAga. somo mahArAja 2 // 0 2 // TIkA-praya meruparvatamya dakSiNasyAM dizi sINyapi utpAtAdikAryANi somAdilokapAlAnAmadhyakSe eva bhavantItyAha-'jayadIce dIye' ityAdi / jambUdvIpe dvIpe 'madarassa pancayassa' mandarasya parvatamya merugire 'dAThiNeNa' dakSiNe dakSiNasyA rizi 'mAi imAi' yAni imAni vakSyamANAni 'samuppajati' __ lohitAkSa, zanaizcara, cadra, sUrya, zukra, budha, bRhaspati eva rAha (sakassa Na deviMdassa devaraNNo somasma mahAraNo sacimAga parimoghama ThiI paNNatA) devendra devarAja zAke lokapAla somamahArAjakI sthiti tIna mAgasahita eka palyopamakI hai| (ahaSicA abhiNNApA Na deyArNa ga palioyama ThiI papaNasA) tathA somadArA apatyarUpase abhimata deyoMkI sthiti eka palyopamakI hai / (egha mahiTIe jAva mahAnu bhAge mome mahArAyA) isa taraha mahARddhivAle gAyata mahAprabhAvavAle ye soma nAmake lokapAla hai / TIphArtha-meruparvatakI dakSiNa dizAmeM samasta utpAta Adi kAryasoma Adi lokapAlokI adhyakSatA meM hI hote hai-yahI yAta praphaTakI jA rahI hai-'abUhIye' janUkhopa nAmake ima madhya jambUdvIpameM 'madarassa pathya yassa' sumeru paryataphI 'dAhiNaNaM' dakSiNa dizAmeM 'jAI imAi' jo pe sanazvara, sanda sarpa, 4, mudha, pati bhane nA. (saphassa Na deviMdassa deva rapaNo somasma mahAraSNo sacimAga palibhovama liI paNNacA) : 2, , zakanA lepAla sema mahArAjanI sthiti [AyukALa traNa bhAga sahita eka pa pabhanI le (AdhA amiNNA Na devANa erga palibhovama liI paNNacA) tayA sobhanA puAnIya svonI sthiti me. pAyAbhana hI ( eva mahirIe jAva mahAnumAge some mahArAyA) soma nAmanA a adla RL 2 mA samRddhi, mahaprabhAva AdithI yukta che - TAI-meru parvatanI dakSiNa dizAmAM utpAta Adi je kAryo thAya che te somAdi lokapAlathI ajJAta hetA nathI temanI adhyakSatAmAM ja te ye thAya che, ye bAta sUre mA sUtramA 48 4 // -'jayaDI dIve bhUdI nAmanA dIu (madarassa pancayassa) bhumeru patanI (hAriNeNa) kSa hiyAmA Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 - - - bhUtAH, anAryAH, ye cApyanye sayApakArAnate zApa devendrasya, devarAgAra somasya mahArAnasya ajJAtAH, aTA', abhrutA , asmRtAH, bhavizAtA, veSA pA semikAyikAnAM devAnA, zamasya devendrasya, devarAnaspa, somasa mahA rAmassa ime yayA'patyA', aminAtA amanan, tadyayA hAraka, zivAlA, lohitAkSaH, zanaipara, candra , mUrya', zukraH, puSa', mRhaspati , rAhu', zAstra sadAhAi vA, pANakkhayA, jaNapakhayA ghaNavambayA, kulAbayA, basaNa bhUyA, aNAriyA) savartakapavana yAmadArayAvat sanivezadAha, prANamaya, janakSaya, dhanakSaya, kulakSaya, vyasanabhUta, anArya-pApabhUta, tapA (ja yAvapaNe tahappagArA Na te sakpharasa deviMdasma devaraNo momasma mahA raNo annayA, adihA, asuyA, assuyA, aviNNAyA) isI makAraka aura bhI sapa jo upAya haiM ghe devendra devarAja zakrake lokapAla somase ajJAta nahIM hai, adRSTa nahIM hai, abhuta nahIM hai, asmRta nahIM hai, tathA avijJAta nahIM hai / (tasiMghA somaphAiyANa devANa samarasa se devidassa degharapaNo somassa mahArapaNoime ahAvA bhabhiNNAyA hotyA) apavAuna somakAyika devoMse ye sapa pAteM ahaSTa nahIM hai, bhamuta nahI hai, asmRta nahIM hai, avijJAta nahIM hai| devendra devarAja zakrake loka pAla somamahArAjako ye deva apasyarUpase aryAt putrasthAnIya abhimata hai / (tajAhA) dekhaye hai (gAlae, viyAlae, lohiyakkhe, saNivare, ghave, sUre, supha, ghuhe, pahassaI, rASTra) agAraka-maMgala, vikolika, dAhAipA, nAva sanivesadAra vA, pANakkhayA, jaNakhayA paNakhayA, kulaksayA, pasaNanmayA, aNAriyA) savata: 5pana, AbhAsI bhAbane saniveza prArakSara nakSaya nakSaya kSaya, 05sanabhUta banA-pabhUta tayA (je yASaNNe tA pagArA Na sakkassa devidarasa devaraNNo somassa mahAraSNo abhayA, adiThA, asayA, bhasmuyA, aviSNAyA) mA uTRat wlan 542 po yA te raja, devazaya thanA kapAla soma mahArAjathI ajJAta. aSTa, asata, adbhuta vijJAta sAtA nathI (tesi vA somakAyANa devANa sakkassa devidassa deparaNNA somassa mahAraNNo ime bhahAvA amiNNAyA hotyA) taka revandha, varAja zamanA kapAla sema mahArAjanA pasviAra 5 (sa tAnarUpa) maNiI para bAta sid me Rd bhUtanale jita hAta na0 (marA) vo nIya prabhAva-gArue, viyAmae, soriyAle, sanibare, caMde, hare, mukke, pure, bAssaI, rAha) AURs [bha], glastAkSa, Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 33.7.2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 787 bhenyuddhama 1, ulchekhayuddham 2, mazumadanayuddham 3, apasavyayuddhaJca 4 / asya vizeSajJAnArtha bRhatsahitAyA grahayuddhAdhyAyo'valokanIyaH / tata grahazRGgATaka- grahadaNDa- grahamuzala triSaye'pyuktam' cakra dhanu - zRGgATaka - daNDa- pura- pAsa vAsasthAnA, kSudrA dRSTile samaya ca mAnavendrANAm ||1|| iti cakrAkAra - dhanurAkAra - zaGgATakanAmaphalavizeSAkAra - daNDAkAra nagarAkAramAsanAmakAstravizeSAkAra - vajrAkArA meghA aspatAlpatrakArakA bhavantIti atha ca manujendrANAm yuddhotpAdakA bhavanti / iti zlokAya / 'gahAvasannA' ivA' grahApasavyAni uktagrahANA matikUlagamanAni iti vA kavi ' dakSiNe nApasavya syAt, uttareNa madakSiNam / grahANA candramA jJeyo namatrANA tathaiva ca // 1 // " honevAle aise grahoMkA yuddha pAmapAsarUpase aura anukramase cAra prakArakA parAzarAdi muniyoMne kahA hai // 3 // -- cAra prakArake yuddha ye haiM- medayuddha 1, ullekhayuddha 2, azumardana yuddha 3, aura apasavyayuddha 4 / isakI vizeSa jAnakArIke liye bRhatsa hito kA grahAdhyAya dekhanA cAhiye / phira grahazRGgATaka, grahadaNDa, grahamuzala, ke viSaya meM bhI kahA haike AkAravAle dhanuSake AkAravAle, siMghADeke AkAravAle, daNDa ke AkAravAle, nagarake AkAravAle, prAsanAmake astra vizeSake AkAra vAle aura patrake AkAra vAle megha-vAdala- atyanta thoDI SRSTikaranevAle tathA rAjAoMkA yuddhakarAne vAle hote haiM || 1 || 'gahAvasambAi SA' grahoMkI 'pratikUla cAla honA, athavA dakSiNenApasavya syAt uttareNa pradakSiNam / savAne lIdhe banyAnya atyanta nandIka dRSTIecara thavAvALA evA grahanuM yuddha najIka najIkamA anukrame cAra prakAranuM parAdi muniee phlu che nu cAra prakAranuM yuddha A pramANe che[1] zeTha yuddha [2] ullekha yuddha [3] bacu mana yuddha [4] ane asabhya yuddha tene vizeSa rUpathI spaSTa rIte jAvA mATe prasahitAnA mahAyazya joi levuM. vaLI guhAgATaka, maha43, mahamuzalanA viSayamAM paNa che--kranA bhAkAra vALa, dhanuSanA AkAravAlA cIMdhADAnA AkAravALA daDhanA AkAravALA nagaranA AkAra vALA, mAsa nAmanA basa vizeSanA bhAkAravALA ane vajranA AkAravALAM madhovAdaLa atyata thAya varSAda karavAvALA tathA zAnmAne yuddha karAvanArA thAya che. 15 'gAvasacyA mA' bhanI pratikUNa vyAsa thavI 'amAimA' bhana mana thava } Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 samutpadhante samudbhavanti samA' vayA-'gAdaMgAyA' prAramA iti grahANAM mAlAdInAM daNDAphAravirya gAyataNaya' 'gahasalA isAprapAmaNi iti vA uktagrahANAmAyanaNayaH 'gahagajiyA vA' prAganitAni-pAsapA rAdau stanitAni itimA, 'gahajudAimA' prahayudAni iti pA ephanAle umayoH grahayo dakSiNocararUpeNa samapaTTitayA avamyAnAni 'gahasiMghADagA kA prA hATakAni iti mA grANA pATakanAmAphalAkAreNAvasyAnAni / uktana-viyati gharatA prANAm-uparyupari aarmmaargssthaanaam| atidAd viSaye samatAmiya samayAvAnAm // 3 // bhAsana-kramayogAva-bhedo-lekhA-zumardanA 'pasamyai / yuddha catuSpakAra parAzarAparmunibhiruktam ||2||iti, AkAze gati kurvatAM svastra mArge upa pari sthitaanaam| atyantaprasAda parasparamatyAsabhatayA dRSTigocarANAm grahANAm AmannatyA kramatayA ca mAma kAraka yuddha parAzarAye munimi phadhitam tapAhi- . dhakSyamANa kArya 'mamuppanaMti' utpanna hote hai 'tajahA' jaise 'gAipAi va' maGgala Adi grahoMkI tirachI daNDAkAra thI bheNiyoM kA honA 'gadamusarAi vA' ina magala AdigrahoMkI Upara kI ora vistRta lampI aNiyoMkA honA, gahaganiyAi thA' gRhoMke sabAra mArike samayameM gajenAe homA, ' gaddhAi vA' eka nakSatrameM do prahotra dakSiNottararUpase mamaparitake rUpameM bhavasthAna honA, 'gahasiMghAragAiyA' prahakA miMdhAreke AkArameM avasthAna honA, kahA bhI hai-"AkAzameM gati karate hue, tathA apane apane mArga para upara upara se hue, tathA aspansa dUra honeke kAraNa paraspara atyanta najadIka radhigora 'jAra mA nA mAna / sAyakti bAta kapAta sAmathI ajJAta Adi hotA naSI nara jaI te maryA pAtA! se prabhASa -(gahadahAi vA' bhana IG nI tirachI ABR all mAlayA , 'gAramUsalAi bA' mA ahAnI 6 mA vistRta liyo 5vI, 'gAgajjiyAi pA' aDAnA sAra ra samaye nA manI, 'gAjudA vA' 8 nakSatra meM prAnu lilAvara samapati nA 'gasipAragAi pA' hanumAna maanvbhAzamAM gati jatA tathA pitapotAnA mArga para upa2 upara rahelA ane atyanta Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 33 7 2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 787 bhedayuddhama 1, ullekhayuddham 2, anumadanayuddham 3, avasavyayuddhakha 4 / asya vizeSajJAnArthaM bRhatsahitAyA grahayuddhAmyAyo'valoyanIya | ad grahazRGgATaka - prahadaNDa - grahamuzala triSaye'pyuktam < cakra dhanu - zRGgATaka- daNDa- pura- pAsa- vajrasasthAnA', - mudrA dRSTiloMke samaya ca mAnavendrANAm || 1 || iti cakrAkAra - dhanurAkAra- zaGgATakanAmaphalavizeSAkAra - daNDAkAra nagarAkAramAsanAmakAstravizeSAkAra - vajrAkArA meghA atyantApakArakA bhavantIti maya ca manujendrANAm yuddhotpAdakA bhavanti / iti zlokA / 'mahAnasA' ivA' grahApasavyAni ukta grahANA pratikUlagamanAni iti vA kavisu-' dakSiNenApasavya syAt, uttareNa pradakSiNam / grahANA candramA jJeyo nakSatrANA tathaiva ca // 1 // " honevAle aise grahoMkA yuddha pAmapAsarUpase aura anukramase cAra prakArakA parAzarAdi muniyoMne kahA hai ||3|| cAra prakArake yuddha ye haiM- medayuddha 1, ullekhayuddha 2, aMzumardanayuddha 3, aura apasavyayuddha 4 / isakI vizeSa jAnakArIke liye bRhatsa hito kA prahAbhyAya dekhanA cAhiye / phira prabhRGgATaka, mahadaNDa, grahamuzala, ke viSaya meM bhI kahA haicakra AkAravAle dhanuSake AkAravAle, siMghADeke AkAravAle, daNDake AkAravAle, nagarake AkAravAle, prAsanAmake astra vizeSake AkAra vA aura vajrake AkAra vAle megha - bAdala - atyanta thoDI dhRSTikaranevAle tathA rAjAoMkA yuddhakarAnevAle hote haiM // 1 // 'gahAvasaccAi SA' grahAMkI 'pratikUla cAla honA, athavA dakSiNenApasavya syAt uttareNa pradakSiNam / rAtrAne lIdhe anyAnya atyanta najadIka dRSTIgocara thavAvALA evA graheAnuM yuddha najIka najIkamA anukrame cAra prakAranuM parAzarada munie kyu che prasA cAra prakAranuM yuddha A pramANe che--{] bheda yuddha [2] ullekha yuddha [8] RjI mana yuddha [4] ane apasavya yuddha tene vizeSa rUpathI spaSTa rIte jANuvA mATe aesahitAnA mahApyAya joi levuM. vaLI gRhaTTa nATaka, pada, brahamuzalanA viSayamAM paNa tu che--cakranA AkAra vALA, panunanA AkAravAlA soMghADhanA AcaravALA iDanA mAkAmavALA nagaranA AkAra vALA, prAsa nAmanA asra vizeSanA bhAkAravALA ane vajanA AkAravALAM mauvAdaLa atyata thAya varSAda karavAvALA tathA zAene yuddha karAvanArA thAya che. 15 'gAvacA vA' anI pratipUNa yA thavI 'kanbhAra vA' bhanI gArDa bhara thava Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 samutpadhante samudbhavanti ta nahA' tapathA-'gAdegAvA'mAramA virA grahANA mAlAdInAM daNDAphAratiryagAyatazreNaya 'gahasamalA kA pramAvi iti vA uktagrahANAmUrdhAyanazreNayaH 'gaDagajiyA i vA' prAganitAni-pAsaMcA rAdau stanitAni itivA, 'gajudAi yA' grahayudAni tighA ekanasame umayo prahayo dakSiNottararUpeNa samapachi tapA avasthAnAni 'gasiMghAragA ivA' prA zazATakAni iti vA grahAgAM jhaTAnAmaphalAkAregAvasyAnAni / ukana-piyati cAtA mahANAm-uparyupari AtmamArgasasthAnAm, bhatidA viSaye samavAmitra samapAtAnAm // 1 // Asanna-kramayogAva-bhedo-llekhAM-zumardanA 'pasampai / yuddha catuSpakAra parAbharAdhermanibhiruktam ||2||iti, AkAze gati kurvatA svasva mArge uparyupari sthitAnAma, matyantadUrasAra parasparamatyAsanatayA dRSTigocarANAm grahANAm AsannatayA kramatayA ca tuma kArapha yuddha parAzarAya munimi phathitam tayAhi- . ghakSyamANa kArya 'samuppacati' utpanna hote hai 'tajahA' jaise-'gAvagA ya' maGgala Adi prahoMkI tirachI daNDAphAra sabhI bheNiyoM kA honA 'gahamusarAi ghA' ina magala AdigrahoMkI Upara kI ora vikRta lampI zreNiyoMkA honA, gahagajiyAi thA' gRhoMke sacAra bhASike samayameM gajenAe honA, 'gahajudhAi yA' eka nakSatra meM do pradoSA dakSiNocararUpase samapamtike rUpameM acasyAna honA, 'gahasiMghAragAha grahoMphA miMdhATeke AkArameM apasyAna honA, kahA bhI hai-"AkAzameM gati karate hue, tathA apane apane mArga para upara upara rahe e, tathA atyansa dara honeke kAraNa paraspara atyanta najadIka raSTigocara 'nA imAra' nA3 pramAnA yo ' samappajati bapanna bAyata anti bhAbhA jAta BC satA nI- jahA) yA [Sridi] para prabhAva -(gAdaDAi pA' bhAra panI ti 14R aial diyA kI, 'gAsasalAi pA' P bha ils I 85nI me vistRta sAdiyA mI, 'gahagajjiyAi pA' honA sAra MR abhare nAnA vI. janAra nA' : nakSatramA ne ThAna vittaya sabhapati mAvA vu 'gahasipAragAi pA' sArnu simAhAna remAna, para mAkAzamAM gati karatA tathA pittapAtAnA mArga para apAra para lA ane atyanta Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3u. 7 2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 787 medayuddhama 1, ullekhayuddham 2, anumadanayuddham 3, apasavyayuddhazva 4 / asya vizeSajJAnArthaM bRhatsahitAyA grahayuddhAdhyAyo'valoknIya | tara ahaGgATaka-grahadaNDa- grahamuzala vipaye'pyuktam - ' cakra dhanu - zRGgATaka- daNDa- pura- mAsa-vajrasasthAnA, kSudrA dRSTile samagaya ca mAnavendrANAm ||1|| iti cakrAkAra - dhanurAkAra-zRGgATakanAmaphalavizeSAkAra * daNDAkAra-nagarAkAra mAsanAmakAstravizeSAkAra - vajrAkArA meghA atyantAlpatrakArakA bhavantIti bhaya ca manujendrANAm yuddhotpAdakA bhavanti / iti zlokAar | 'gAvasaccA' ivA' grahApasavyAni ukta grahANA pratikUlagamanAni iti vA kacicu-' dakSiNe nApasavya syAta, uttareNa pradakSiNam / grahANA candramA jJeyo namatrANAM tathaiva ca // 1 // " honevAle aise grahoM kA yuddha pAmapAsarUpase aura anukramase pyAra prakArakA parAzarAdi muniyoMne kahA hai // 3 // cAra prakArake yuddha ye haiM- medayuddha 1, ullekhayuddha 2, aMzumardana yuddha 3, aura apasamyayuddha 4 / isakI vizeSa jAnakArIke liye bRhatsa hito kA grahAdhyAya dekhanA cAhiye / phira grahazRGgATaka, grahadaNDa, grahamuzala, ke viSaya meM bhI kahA haike AkAravAle dhanupake AkAravAle, siMghADeke AkAravAle, daNDa ke AkAravAle, nagarake AkAravAle, prAsanAmake astra vizeSake AkAra vA aura vajrake AkAravAle megha- ghAdala-atyanta thoDI SRSTikaranevAle tathA rAjAoMkA yuddhakarAnevAle hote haiN|| 1 // 'gahAvasambAi vA' grahAkI pratikUla cAla honA, athavA dakSiNenApasanya syAt uttareNa pradakSiNam / rAvAne lIdhe anyonya atyanta najIka dRSTIgecara thavAvALA evA graheAnuM yuddha najIka najIkamA anukrame cAra prakAranuM paramyarAdi muniee kahyu che nu cAra prakAranuM yuddha A pramANe che[1] bheda yuddha [2] ullekha yuddha [3] ajhu mana yuddha [4] ane apasavya yuddha tene vizeSa rUpathI spaSTa rIte jANuvA mATe hasahitAnA mahAkhyAya jJai leva.. vaLI gRhaTTagATaka, mada, amulanA viSayamA pazu paNa che--cakranA khAkAra vALA, dhanunA AkAravAlA soMghADAnA AkAravALA inA mAdAvALA nagaranA AkAra vALA, mAsa nAmanA Asa vizeSanA khAkAravALA ane vajanA AkAravALAM madhovAdaLa atyata thAya varSAda karavAvALA tathA zAene yuddha karAvanArA thAya che // 1 // 'gahAvasannA thA' anI pratikSaNa yA thavI, 'anmAi SA' bheo bhAu ra thavo - Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 - - samAnIko isyusvarUpamapasavyam / anmAiyA' abhrANi itivA, mepAramarAmi tv| 'anbhAvasvAipA' bhabhratA abhrANyeva prasAkArANi iti malA iti vA; taduktam 'daghi sahazAgro nIlo bhAnucchAdI gyamadhyago'pratama' iti / sasA iyA' sandhyA iti vA, divasarAtrimAmakAla 'gaMdhavanagarA vA manama rANi AkAze vyantaranirmitAni nagarAzArarUpANi iti vA, 'ubApApA hA ulkApAtA samakAza rekhAkAra-tArayapAtA iti yA, 'disidAgara pAriyAsa. dizuvidizu vA, anyatamAyA dizi apa prastAndhakArAH uparikArasamA dandaramAnanagaramaphAzasahazA ti vA, vasphalA-dAro dizA rAmamAya pItI dezampa nAzAyanAsamarNa ,pamAruNa myAnapasavyavAyu , sasyasya nAzaMsakarAti prahANAM candramA zeyo, nakSatrANA tathaiva ca gharoMkA isa prakArakA apasavyakA ronA, 'anmAi vA' meghoMkA Arampara honA 'bhAbha ruvAi ghA' vRkSoMke AkArarUpameM pAdalokA honA, karAbhIjI agrabhAgameM daSThIke samAna zveta ho pIcameM nIle ragakA ho aura sUryako ArachAdita karanevAlA ho, aisA AkAzake madhyabhAgameM rAne cAlA pAdala amratA kahalAtA hai, 'samAi pA, divasa aura rAtrika sagamakAlarUpa sampAkA honA, 'gadhanvanagarAiyA' gadharSanagaroMke AkAra meM grahoMkA honA athaSA AkAzameM nyantaroM mArAkI gaI namarokI bhAkRtiyoMkA honA 'uhApAyAi thA' uskApAtakA honA prakAzayukta rekhAkArameM tAroMkA giranA, visidAhAi mA' kisI eka dizA, jalatehae nagarake prakAzakI taraha nIce bheSakArakA dikhanA bhIra Upara prakAza dikhalAI denA, (isakA phala yadi digdAha pItavanakA dikhalAI paDe to vaha rAjAke liye azubha hotA hai, anike jaisA pAnAnu dheza, 'mAkhAA mA' pArnu hAnA mAremA, paq che-jano abrabhAba hInA je bhaveta keya, vacceno bhAga nIlara nI deya ane je sUryane bAbAhita karanArA hoya evA AkAzanA madhyabhAgamAM aA vadhAna 'prAta he samAi pA' si mane zarinA salama35 35 kI, 'pavanagarAe vA ganarAnA Inre pradAnu sthAna mA mantA nagarAnI mAtiyo zyAvI 'sakkApAyA. vA' Garud vAHavendrnA viA saya tArAnAnu ma disivAsApAmA dizAmAM saLagatA nagaranI jema para praznaza dekhAva bane nAme apAra khAvo. tena kA nIce pramANe " e dizAha pILA varUne rekhAya te sanane Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3u 78.2 zakasya momAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 789, ||1||'ityuktm / 'gajiyA 3 vA' garjitAni meghaganitAni iti vA, vijU i vA' vidyut iti vA, abhra vinA vidyullanAsphuraNam 'pamubuTTI ivA' pAmuSTiH dhUliSTiH iti vA, 'juve ivA'yUpA 'zuklapakSe pratipattithyAdidinatrayAvadhi sandhyAcchedAvarakA yUpakA iti kathyate, 'jaskhAlittae i vA' yakSAdIptAni AkAze vyantaravizeSa yakSakatamalanAni 'yUmiyA ikA' dhUmikA iti vA, dhUmAkaraghUsaravarNaghanIbhUta jalakaNarAzi. 'mariyAda vA' mahiyA iti vA seva IpatpANDarA 'rayugdhAeti vA' rajaudayAta. iti vA' dhUlisamUha. dizAM livyAptatvam 'cadovarAga i vA' candroparAgA candragrahaNAni ini vA, 'sarovarAgAi vA' noparAgA. mUryagrahaNAni iti vA, 'caMdaparivesA i vA' candrapariveSA iti yA, candrasya caturdikSu golAkAra varNaghAlA dikhalAI de, to vara dezake nAza ke liye hotA hai aura vaha yadi lAlaragaphA divasAIde to anAjake vinAzake liye hotA hai) 'gajjiyAi vA' meghoMkI garjanA chonA, 'vijjUi vA' vijalIkA camaphanA, 'pasuTThIi yA' dhUlikI varSA honA, 'jaha vA' zuklapakSameM pratipadA, doja aura tRtIyA tapha jisake dvArA sadhyA daphajAnA hai vaha yUpaka kahalAtA hai, isa yUpakakA honA, jakkhAlisapai AkAzameM vyantaravizepa yakSa dvArA dIptiyoMkA honA, 'dhUmiyAi vA' dhUmrake AkAra jaise-dhUsaravarNavAle-ghanIbhUta jaraphaNoM kA rAzirUpameM honA, 'mahiyAi ghA' kucha saphedavarNavAle jalakaNoMkA ghanIbhUta rAzimeM prakaTa honA, rayugghAetti vA' dizAmoMkA dhUlise vyApta honA, 'caMdo gharAgAi vA' cadragrahaNa honA, 'sUrovarAgAi vA' sUryagrahaNa honA, mATe azubha nIvaDe che, je te agninA varNane dekhAya te dezane mATe azubha gaNAya cha, mana ta mana bhAya to manAne bhoTe vinA manAma cha) 'gaji yAi vA' bheSanI gAyacI, 'pijjA vA' vANIna mArA thA, 'pamughuTTII maadhaan| 12sA yo, 'javeDa vA' 524 -meTa hai zupakSanI 4ma, bIja ane trIja paryanta jenA dvArA saMpAnI kinArI DhakAI jAya che te pUvaka yAnI yA nakkhAlittA vA' mArAmA 21 ARL liyo yavI, 'ghamiyAvA' dhUmasa yo-(dhubhAvanA vAM, nAtavAnA vA tarato sabha tene dhubhasa cha) 'mariyAra yA' sa pApA banIbhUta nA sAnA 2 5.3-42 // 54aa, 'rayagyApati yA dhagadhA saMdhI ziAnI sArita vI, 'caMdoSarAgAi pA' 5 5 5 'sarovarAgAi pA' Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 ityuktarUpamapasavyam / 'bhanmA imA' abhrANi itiyA, mepAramarAmi 'ammarukkhAipA' abhrakSA. abhrANyena rAkSApArANi iti manAlA iti thA, taduktam 'dadhi sarazAmro nIlo mAnucchAdI gyamadhyagotama.' iti / 'samA iyA' sandhyA iti yA, divasarAnisahamakAla 'gaMpananagarA havA' mAnaka rANi AmAze vyantaranirmitAni nagarAdhArarUpANi iti bA, 'usApAyA havA ulkApAtA samakAza rekhAkAra-tArapapAtA iti vA, 'disidArAnA' digadAna dikSuvidikSa vA, anyatamAyAM dizi apa mastAndhArA upari mAsamA dandAmAnanagaramakAzasahazA tighA, tasphlama-'dAro dizA rAmamayAya pIvI dezamya nAzAya nAzavarNa ,yazvAruNa myAdapasanyavAyu ,sasyasya nArA sakarAti ra prANA candramA jJeyo, nakSaghrANA sadhaiya ca' grasakA isa prakArakA apasavyaphA honA, 'ambhAi ghA' meghoMkA ADambara honA 'agna rukavAi vA' vRkSoMke AkArarUpameM pAdalokA honA, kahAbhI hai jo agrabhAgameM dahIke samAna zcata ho pIcameM nIle raMgakA ho bhora sUryako AcchAdita karanevAlA haro, aisA AkAzake madhyabhAgameM rahane vAlA pAdala abhramaru kahalAtA hai, 'saMsAi pA, divasa aura rAtrika sagamakAlarUpa sadhyAphA honA, 'gapavanagarAiyA' garvanagaroke AkAra meM grahoMkA honA athavA AkAzameM vyantaroM mArAkI gaI nagaroMkA AkRtiyoMkA honA 'ukApAyAi vA' ulkApAtakA honA prakAzayuktarekhAkArameM tAroMkA giranA, 'tisidAhAi thA' kisI eka dizAma, jalatehae nagarake prakAzakI taraha nIce adhakArakA dikhanA aura UpagmeM prakAza dikhalAI denA, (sakA phala yadi digdAra pItavarNakA dikhalAI paDe to vaha rAjAke liye azubha hotA hai, agnike jaisA pAjAmAnu gharAtu, 'marupavAra yA' ruk JAIL PAIR hemA, 8 55 che-jano abhAga hIMnA jevo veta hava, vacceno bhAga nIlagI hoya ane je sUryane AcchAdita karanArA hepa evA AkAzanA madhyabhAgamA raheNA vALAne 'na2 43 (r) samAi ghA' visa ne zani samabha35 sapA 44, gaMpanagarAi mA anazana re manusyAna garnu bhayAzA vyanta vA nagarAnI mAtA zAvA 'sapakApAyAbA' rid kAManusan tapanA bisaya mA sArnu ma 'disidAdA ' as I dizAmAM saLagatA nagaranI jema upara pramaza dekhAva ane nAma apAra khAvo. teinuM phaLa nIce pramANe manAya che--e dina, pILA thaIne baya te te zabane Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za 3 u 7.2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 791 kapiDasinA 'mogha mAcInavAtAiti vA, tatra udaphamatsyA matsyAphArameghA yA, phapi isitamitikapeIsanam "papihasitanAma yadA''kAzevAnaramukhasazasya vikRtamukhasya isanam" ityuktam / amoghA sUryodayasamaye ravikiraNavikArajanitA. AtAmrA., kRSNA , zyAmA vA phiraNasadRzA iti, phacitu-zuklA pharA' dinakRto, divAdimadhyAntagAmina snigdhA / avyucchinnA Rjavo TikarAste svamoghAkhyA 111" inyuktam / prAcIvAtA pUrvadiyavAtA pUrva dikpavanA 'paINavAyA i vA' pratI cIvAtA iti vA padhimadirUpavanA iti vA, 'jAva-savayavAyA ivA' yAvatsavartazcAtA iti cA ThaNAdisavarsanasvabhAvA , yAvatpadena-dakSiNavAtA iti yA, udIcIvAtA iti vA, urca vAtA iti vA, tiryagavAtA iti vA, vidigyAtA, kapiramiya amohapAThaNaghAyAiyA" matsyake AkArameM meghoMkA honA, 'kapihasita' AkAzameM vAnaramumbake mamAna vikRta hue mukhakA ha~sanA, 'amogha-sUryodayake samaya meM tathA astake mamayameM marya kI kiraNoMke viphArase janita, kuchalAla, kAlI-zyAma-kiraNa jaisI skIreM rekhA oMkA honA, tathA kisIke mantavyAnusAra dinakI AdimeM, madhyameM, eva ansameM sUrya kI rAta phiraNe snigdha avyucchinna, Rju aura vRSTiko karanevAlI jo hotI hai ye amogha hai-ina amoghoMkA honA, pUrvadizAphI vAyukA calanA 'paINavAyAi vA' pazcimadizAko ghAyuphA, calanA, 'sabaSTayavAyAiyA' savartaka tRNAdikoMke savartana svabhASaghAlI haghAphA calanA, yAcaspada se gRhIta-dakSiNavAyukA calanA, uttara dizAkI ghAyuphA calanA, uryadizAkI vAyukA calanA, aghodizAkI ghAyukA calanA, tirachIpAyukA calanA, vidigyAta-vidizAoMkI ghAyuoMkA pAyAi vA' matsyAyanA megha yA, mArAmA pAnarabhubha samAna vikRta bhumanu hasavuM, avasUryodaya samaye athavA susta samaye sUryanA kiranA vikArathI janita lA, khAma kiraNe jevI khAo thavI, athavA tene nIce pramANe artha paNa thAya divasanI zarUAtamAM madhyAnha tathA sAMje sUryanA zukala kiraNe snigdha, abhyachinna, Rju ane vRSTi ApanArA hoya che, e dine amegha kahe che e bhAdhAna , pUrva ziyAno pana vA 53 55o, 'paINapAyAi pA' pAkhabhanA pA pApA, 'sabadyayAyAi yA' savata':-tRmina B1R pAnA smApA pavana thavo "dhAvat padathI dakSiNa dizAne pavana, ittara didhyAne pavana, urvadizAne pavana, adizAne pavana tirachI dizAne vAyu vidizAone vAyuvegera thavAnI vAta Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maNDalavizepa, eva 'suparivesAiyA' maraparivepAH iti vA, parivAnA sammUnchitA ravIndro kiraNA pavanena maNDalIbhUtA', 'nAnApanI tapasamA vyonni parivepAH' iti zeyam / 'paDicadA ivA' pratibandrAH ritIkSamA iti cA, 'paDisUrAvA' pratisaryA dvitIyamaryA iti pA, udayAt prabhRti dinamahareka yArat tanupana mUryasamIpe yA bhavati, mahA sUryakiraNavazAt tatra dvitIya purya iva lakSyate sa pratimUrya ucyate, samasta samaye'pi sammavati / prati candraviSaye'pi evameva lakSaNa zreyam, 'imapAsa' indradhanuH iti ghA, 'udagamaccha-kavitasipamamoha-pAINanAyA damA' urakamahama'cadaparivesAi vA gharamA ke cAroM tarapha golAkAra maNalavizeSakA honA, 'sUra parivemAi cA' sUryake cAroM aura golAkara maNDalavizeSa kA honA, (pariSepakA-lakSaNa-sUrya aura candramAkI kiraNe ekatra hokara apa pavana se maNDalIbhUta ho jAtI hai aura unameM aneka varNa egha AkAra dikhalAI dene lagate hai isakA nAma pariveSa hai) paDicadAi ghA' bitIyapadrakA honA, 'pahimarAha mA' dUsare sUryakA homA sUryakA apa udaya ho jAtA hai tapa eka pahara dina calne taka patatA ghAdala sUryake samIpa jaya AjAtA hai-tapa sUrya kI kiraNoM pazase pahA para dUsarA sUrya jaisA pratibhAsita hone egatA hai isIkA mAma pratisUrya hai-isI tarahase parya jaba asta hotA hai taba bhI aisA hI pratibhAsa hone lagatA hai| praticandrake viSayameM bhI aisA hI lakSaNa jAnanA cAhiye / 'idadhaNUDa pA' indradhanuSakA honA, "udagamA sUya 69 d 'padaparivesAra pA' sanmAnI svAre tara vara meM rAI 'saparivesAha pA' sUryanAre 26 2 bha 42 (1' ane cakamanA kiraNa sammacchita thaIne jyAre pavanathI temane maThaLa racAya che ane temanA aneka varSa ane AkAra dekhAvA lAge che tyAre tene candrapariveSa ke sUrya pariva 3) 'pariSadAi yA tindra ya aa, 'parisarAA pA' pratisaya udaya thavo. (sUrya udaya thayA pachI eka pahA2 divasa che tyA sudhI eka pAtaLa vAdaLa sUryanI samIpe bhAvI jAya tyAre sUryanA kirane dha tyAM A sara, tame ya mane bhAsa thAya che ene pratisya kahe che sUryAsta vakhate paNa e ja pratibhAsa thAya che praticananA viSayamAM paNa pratisUrya mA ja sama) 'dapaNApA' bhae panuSa 2thA, 'sadagamacya-kapiisiya morapAIna Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za 3. u 7.2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 791 piDasitA 'mogha prAcInavAtAiti vA, tatra udakamatsyA matsyAkArameghA ghA, kapi hasitamiti peIsanam "va vihasita nAma yadA''kAze vAnara mukhasadRzasya vikRtamukhasya isanam" ityuktam | amoghA sUryodayasamaye ravikiraNa vikArajanitA. bhAtAmrA., kRSNA, zyAmA vA kiraNasadRzA iti, kacittu - " zuklA karAH dinakRto, divA dimabhyAntagAmina' snigdhA / avyucchinnA Rjavo dRSTirAste svamopAkhyA. | 1| " inyuktam / prAcItrAtA pUrvadigvAtA pUrvadipavanA 'paINavAyA ivA' matI cItrAtA prati vA pazcimadikapavanA iti vA, 'jAtra - savayavAyA ivA' yAvatsa uNAdisavartanasvabhAvA, yAtratpadena - dakSiNavAtA iti vA, udIcItA iti dhA, uvAtA iti vA, tiryagavAtA iti vA, vidigvAvA, kapihamiya amohapAhaNaSAyADavA" matsya ke AkAra meM meghoMkA honA, 'kapiSTasita' AkAzameM vAnaramugvake samAna vikRta hue mukhakA ha~sanA, 'amogha sUryodaya ke samaya meM tathA astake samaya meM sUrya kI kiraNoM ke vikArase janita, kuchalAla, kAlI - zyAma-kiraNa jaisI lakIreM rekhA oMkA honA, tathA kisIke mantavyAnusAra dinakI AdimeM, madhyameM, eva antameM sUrya kI zukla kiraNeM snigdha avyucchinna, Rju aura vRSTiko karanevAlI jo hotI hai ve amodha hai - ina amoghoMSA honA, pUrvadizAkI vAyukA calanA 'paINayAyAha vA' pazcimadizAphI vAyukA, calanA, 'savayadhAyAzvA' savartaka tRNAdikoMke savartana svabhASavAlI havAkA calanA, yAvaspara se gRhIta - dakSiNavAyukA calanA, uttara dizAkI vAyukA calanA, urdhvadizAkI SAyukA calanA, adhodizAkI vAyukA calanA, tirachIvAyukA calanA, vidigvAta vidizAoMkI vAyuoMkA mAyAi cA' bhatsyAmaranA meSa thavA, AmazabhA vAnaramukha samAna vidruta bhumanuM hasavuM, khamela-sUryAMya samaye athavA sA~sta samaye sUryaMnAM kinneAnA vikArathI janita zAla, spAma kiraNe jevI rekhAe thavI, athavA tene nIce pramANe atha paNa thAya che-divasanI zarUAtamA madhyAnDe tathA sAMje sUryanA zula kiraze! snigdha, abyucchinna, RjI ane vRSTi ApanArA hoya che e kriNene ameba kahe che e bhodhAnu dhanu, pUrva dizAno bhavana vA za3 thavo, 'paINavAyAi vA 'pazcimA vAyu vAvo, 'samahamAyA vA' sava-vRSyAmi bhAra aDavAnA svabhAvavANI pavana thavo yAvat padathI dakSiNa dizAnA pavana uttara dizAne pavana, urdhva dizAne pavana, adhAdizAnA pavana tirachI dizAnA vAyu vidizAone vAyuvagera thavAnI vAta Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 iti vA, vAtodbhamA iti ghA, vAtotra riyA iti pA, vAtamAsikA vimA, utkaliphAvAtA iti vA maNDaliyAvAtA iti thA, guApAtA iti vA, hamA vAtA iti yA' iti samApam / 'gAmadAhA pA' grAmadAsa. itivApApa saniyesadAhA ivA' yAvat-satipadAhAH iti yA / yAraskaramAra-bAranagara-nigama-kheTa-karpaTa-maDamya-droNamugva paTanA (pasana)''bhamasaIrAnA prAya marati / grahadaNDAdInAM sanivezadAhaparyantAnA yat phala bhAti tadA'pANakkhayA' ityAdi / mANakSayA palakSayA 'jaNakhayA' janakSayA lo maraNAni, 'dhaNakarakhayA' dhanakSayA sampacirinAzA , 'kulakambayA' mulagA calanA, ghAtodabhramavinA ThiyAnekI vAyukA ghaTanA, vAtIkariyAsamA kI kallolokI taraha ghAyukA calanA, vAtamaNDalikA-jArakI pavana calanA, uspharikAghAta-bArAtI puI hayAkA dharanA, maNDalikApAta kamI adhikarUpameM aura kabho madarUpameM isa tarahase maNDalikAsparma pAyukA calanA, gumAvAta sana manazanda karatI huI vAyukA calanA, samAjAta jhakoratI huI hapAkA calanA 'gAmadAhAi vA prAmadAha gAma jasane jaisA yAvat sanidhesadAhAi pA' sabhivezadAhakA honA (nigamadAha, rAjadhAnI dAise lekara savAdarUpadAhataka kA pATha yahA yAvat zandase liyA gayA hai| ye sapa azubha upadrava somalokapAlase ajJAta nahIM hai aisA sampa yahA~ lagAlenA caahiye| grahadaNDa Adise lekara mabhivezadAhatako upadroMkA kyA phala hotA hai-isa yAtako prakaTa karate hue sUtrakAra kahate hai ki 'pANarakhayA' aNapakhayA, ghaNakkhayA, phulakkhayA, basaNa karavI. vAtema--game te rIte vAyu kukAve, "vA kalikAsamudranI laheranI jema vAya Ava vAtama DalikA" sthI pavana phukAvo, "kavitavAta' lahezatI vI. cAlyA karavI, "ma vikravAta kyAreka jorathI ane kayAreka mada mA vAyu vAyA karavI, navAta' asavATA kastA pavana phUkA "jhAvAta pavananuM bhAre tenA jhAvAta thatA, 'gAmadApApA' mAmAyA-mAnA5 bhAratavAbhAva vA, mAya sanivesadAimA' zaniveza bhanna sthAnamA mAmaal rekhAva boDI pAvata parathI nigamata, saMsthAnI spI ne vADadA parvatane pATha kara che paranA saghaLA utpAtA-padravo soma kAlathI bajAramADAtA nathI, mA sa ba bharI lAgu karavI naIne mArI 9Ine nizAha payatanA mAvone e na maLe che, te mutra re nIcenA sUtradhArA mATe karyuM che - Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3u 7 2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 793 vanAzA. / upasaharamAha-vamaNanbhUyA' vyasanamUtA dukhadAyina' 'aNAriyA' manAryA adhamA utpAtA 'je yAvaNNe' ye cApyanye 'tahappagArA' tayAmakArA' tassadRzA bhavanti 'Na' te na te sarve 'sakssa deviMdassa devaraNNo' zakrasya devendra sya devarAjasya 'somarasa mahAraNNo' somasya mahArAjamya 'aNNAyA' ajJAtA bharyAt na kevala mANekSayAdaya eva, api ye cApyanye evyatiriktA' mANasayAdisazA vyasanabhUtA ApaNA anAryA pApAtmakA grahopadravAdimanyA pariNAmA bhavati te'pi zaklokpAlasomasya bhanAtA neti bhAvaH / eva te 'adiTThA' adRSTo pratyakSAdhaviSayIbhUtA , 'amuyA' 'azrutA zravaNagocarA. bhUyA aNAriyA' ina grahadaDha AdikoMke hone para prAya prANoMkA kSaya hetA hai, unake yalakA kSaya hotA hai, janakSaya-logoMkA maraNa hotA hai, dhanakA vinAza hotA hai vazakA kSaya hotA hai, tathA vyasanabhUta-dukhadAyI aghama 'je yAvaNNe' jo aura bhI dUsare 'sahappa gArA' isI prakArake utpAta hote hai, ve sapa 'saphassa deviMdasma davaraNo' devendra devarAja zakrake 'somassa mahAraNNo' lokapAla soma mahArAnako 'aNNAyA' ajJAta nahIM hai aryAt-grAdaNDAdikIke hone para jo prANakSaya Adi aniSTa pariNAma hote hai phevala ve hI somamahArAjase ajJApta nahIM hai kintu inase bhI bhinna jo inhI ke jaise bhApacirUpa pApAtmaka- azubha-aThopadravAdijanya pariNAma hote hai ve bhI zakke lokapAla momase ajJAta nahIM hote hai / isI taraha ke 'adivA pratyakSa Adi ke aviSayabhUta, bhI nahIM hote hai / 'asuyA' 'pANakkhayA, jaNakkhayA, dhaNakkhayA, kulakkhayA, saNagyA aNAriyA' e brahadaDa Adi utpAte thavAthI prAya prANIone nAza thAya che mANasone nAza thAya che, dhanano nAza thAya che, kaLIne nAza thAya che ane nAza thAya che tathA adhama vyasanata bIjA je da kha dAyIprakSaya, janakSaya, Adi karanArA utpAte 'je yAvaNNe tahappagArA' bhane meM mAranA bhI pa 2 mApApAta! yA samA apAta 'saphamsa devidassa devaraNo' hevendra he| zanA 'somassa mahAraNo 45ie soma mahArApakSI aNNAyA' ajJAta hotA nayA meTa 4 & da. Adi thAya tyAre je prAkSaya Adi aniSTa pariNAme Ave che e soma hekapAlathI ajJAta hotA nathI eTaluM ja nahI paNa ethI judA ja prakAranA, enA jevA ja Apatti25 pApAtmaka azubha, bahApadrava Adi janya pariNAme paNa sema kapAlavI majJAta hAtAnI 'adivA' bhadra-2-pratyakSa-2 2 hAtA nathI 'amuyA' EHIHITTER Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 792 iti ghA, vAtodbhamA iti pA, pAtoskalikA iti ghApAtamasina vipA, utkalikAtA iti vA maNDaliphAvAvA iti vA, guApAtA iti mAlA vAtA iti yA' iti samApam / 'gAmadAhAmA' grAmadAra itivA, bAra sanivesadAhA ivA' yAvat-sagnivezadAhA. iti vA / yAskaramAva-bAranagara-nigama-kheTa-karyaTa-mahamya-droNamugva paTanA (pacana)''bhamasasAnAM prAya bhavati / grahadaNDAdInAM sanivezadAhaparyantAnAM yat phala bharavi padAra'pANakkhayA' ityAdi / prANatayA palasayA 'jaNavAvayA' manAyA soya maraNAni, 'ghaNakkhayA' dhanakSA sampattirinAzA , 'kularakhayA' lAmA calanA, vAtodabhramadhinA ThiyAnekI vAyukA ghalanA, vAtIkaritAsamudra kI phallolophI sarara ghAyukA gharanA, vAtamaNDalikA-jArakI papana ghalanA, urakarikAcAta-erAtI eI dayAkA ghaTanA, mAlikAvAta kabhI adhipharUpameM aura kabhI madarUpameM isa tarahase maNalikAspama vAyuphA calanA, gunAvAta sana manazanda karatI huI vAyukA calanA, samAjAta jhakoratI huI havAkA calanA 'gAmadArAi vA grAmadAha gAma jalane jasA yAvat sanidhesadAhAi vA' sabhiSezadAhakA honA (nigamadAha, rAjadhAnI dAhase lekara sapAharUpadAitapha kA pATha yahA pAvat zandase liyA gyaa| ye sapa azubha upadragha somalokapAlase ajJAta nahIM hai aisA sambaMdha yahA~ lagAlenA cAhiye / prahadaNDa Adise lekara mabhivezadAitako upadrokA kyA phala hotA hai-sa pAtako prakaTa karate hue sUtrakAra kahate hai ki 'pANakkhayA' jaNakhayA, ghaNakkhayA, kulapamvayA, basaNa zraNa karavI. vAta jama--game te rIte vAyu kAve, vAtevikAnsamadranI hezanI * vAma Avavo vAtamaThalikA" jorathI pavana kAvo, kaliAvAta' lahezatI havA AlyA karavI, "ma ThalikAvAta kayAreka sthI ane kayAreka mada mada vA vAyA karavI, javAta" susavATA karUM pavana kAve 'jhAvAta pavananuM bhAre tejAna-nabavAta mA, 'gAmadAra mAgAbhA yA- mAmA Ama mAjabhAna patavArabhAva vA, 'bAva saniSesadArAiyA' bhaniveza pannA mAnA jAtA rekhAva thavo jArI mAvata' parathI nigamavAsAnIthI laine sa va patane pATha zrAkaza che uparanA saghaLA utpAtA-upadravo soma kapAtathI banatA nathI, e ja apa mArI lAgu karavo joIe. madadathI laIne saMnivezatA patana. hamatavAnuM za phaLa maLe che, te sutrA2 nIcenA sArA mATe kare che - Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3u 78 2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 793 vazanAzA / upasaharamAha-'vamaNabhUyA' vyasanamUtA dukhadAyina' 'aNAriyA' manAryAH madhamA utpAtA. 'je yAvaNNe' ye cApyanye 'tahappagArA' tayAmakArA' tatsadRzA bhavanti 'Na' te na te sarve 'sabassa deviMdassa devaraNNo' zakramya devendra sya devarAjasya 'somassa mahArANo' somamya mahArAjamya 'aNNAyA' ajJAtA maryAda na kevala mANekSayAdaya eva, api ye cApyanye echa yatiriktA' prANakSayAdisazA' vyasanabhUtA ApalA anAryA pApAtmakA grahopadravAdimanyA pariNAmA bhavati te'pi zakalokapAlasomasya ajJAtA neti bhAvaH / eva se 'adiSTA' adRSTo. pratyakSAdhavipayIbhUtA , 'amuyA' 'azrutA zravaNagocarAH bhUyA aNAriyA' ina graradaDa AdikoMke hone para prAya prANoMkA kSaya hetA hai, unake palakA kSaya rotA hai, janakSaya-logoMkA maraNa hotA hai, ghanakA vinAza hotA hai vazakA kSaya hotA hai, tathA vya sanabhUta-du pvadAyI adhama 'je yAvaNe' jo aura bhI dUsare 'tahappa gArA' isI prakArake utpAta hote hai, ve sapa 'saphassa devidasma dadharapaNo devendra devarAja zakrake 'somasma mahArapaNo' lokapAla soma mahArAjako 'aNNAyA' ajJAta nahIM hai aryAta-grAdaNDAdikoMke hone para jo prANakSaya Adi aniSTa pariNAma hote hai pheghala ye hI somamahArAjase ajJAta nahIM hai kintu inase bhI bhinna jo inhI ke jaise bhApatirUpa pApAtmaka- azubha-grahopadrayAdijanya pariNAma hote hai ye bhI zakke lokapAla momase ajJAta nahIM hote hai / isI saraha ve 'avihA' pratyakSa Adi ke ayipayabhUta, mI nahIM hote hai / 'asuyA' 'pANakkhayA, maNakkhayA, dhaNakkhayA, kulakkhayA, vasaNaThabhUyA aNAriyA' e praThadaDa Adi pAte thavAthI prAya prAlphIono nAza thAya che mANasone nAza thAya che, dhanane nAza thAya che, maLane nAza thAya che tene nAza thAya che tathA adhama vyasanabhUta bIjA je dukha dAyI pakSa, jana, Adi karanArA hatpAto. 'je yAvaNNe tahappagArA' mane se mAranA bhI 5622 maapaapaate| yA cha ta sapA Suido 'saphassa devidasma devaraSNo devendra 124 zAna 'somassa mahAraSNo asia soma mahArAdhI aNNAyA' ajJAta sAtA nayI theTa 4 ara daTha Adi thAya tyAre je prANukSaya Adi aniSTa pariNAmo Ave che e soma DhAka papalathI ajJAta letA nathI eTalu ja nahI paNa ethI judA ja prakAranA enA jevA ja Apatti5 pApAtmaka azubha grahopadrava Adi janya pariNAmo pazu sema lokapAlathI majJAna ta nayA 'adivA' ma-pratyakSa-12 mA hAvA nathI, 'amuyA' Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 75 2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 795 yayA'patyA yathA apatyAni tayA ye bhavanti te yathA'patyA devA putrasthAnIyA svAbhimatakAryakArisvAt 'abhiNNAyA' amijJAtA. abhimatA hotyA' santi, 'tajahA' tayathA-'igAlapa' aGgAraka mAla , 'viyAlae' vicAlaka graha-zepa keturityartha 'lageDiyarakhe' lohitAkSa grahavizepa 'saNicare' ganezvara , 'ca de' candra 'sUre mura sUrya 'mukke' zukra , 'buhe' judha , 'vaThassaI' bRhaspati , 'rASTra' rAhu , / iti atha momalopAlasya sthitikAlamAha 'sakamma Na' zakrasya gvala 'deviMdassa devarANo' devendrasya devarAjasya 'somassa mahAraNNo' momasya mahArAjasya 'saptimAga' sanibhAgam trimAgAdhikena sahita satribhAgam 'pali ovama' eka palyopamam 'ThiI' sthiti paNNacA bhajJaptA 'ahAvacA'bhinnAyANa' yathApanyAbhijJAtAnAm apatyatulyatayA'bhimatAnAm ' devANa' aGgArakAtiye vadhyamANa deva apatya ke jaise hote haiM-kyoM ki ve somake abhi mata kArya ko karanevAle hote hai| isI kAraNa ve somake liye 'abhiNNAyA' amimana 'zotthA' hai / 'tajahA' ve deva ye hai-'gAlae' agAraka-magalagraha, 'viyAlarA' ketu 'lohiyakkhe' lohitAkSa-isa nAmakA eka graha vizepa, 'saNizcare' zanaizvara, 'cade, sUre, suke cadra, sUrya, zukra 'ghuhe, padassaI vudha, vRhaspati aura 'rASTra' rA / apa soma lokapAlakI sthiti phitanI hai-isa pAtako sUtrakAra prakaTa karate haiM 'saphassa Na deviMdassa devaraNo' devendra devarAja zake lokapAla 'somassa mahAraNo' somamahArAjakI ThiI' sthiti 'sasimAga ega paliyama paNNanA' tribhAgasahita eka patyopamako hai / tathA 'ahA vaghA'minAyANa' apatyatulya mAne gaye 'devANa' devoMkI aGgAraka soma mArAjanA putra sthAnIya devo nIce pramANe che, temane putrasthAnIya kahevAnuM kAraNa e che ke teo semanA samata kAryo karanArA hoya che, te kAraNe teo emane mATe 'abhiNNAyA' abhimata hotyA' hAya che ' ta jahA' te he| nIce pramANe cha'igAlae' 124-bha 18, 'viyAee'tu, 'loDiyakkhe' alkala naabhne| B, 'saNicare sanezva2-zani nAbhana 8, 'ca, sare' madhe yandra, sU , 'cUhe, pAssai, rASTa' mudha, 62pati (20) bhane rAIsa sUtrA2 soma as pAnI sthiti (mAyu417) mI te 'makassa Na dedidassa devaraNo' hevedra 12001, nA 45ie 'somassa mahAraNo sema mahArAnI 'ThiI saci mArga egaM palioSama paNNA' sthiti 1i sahita 4 55bhanI hI cha tayA 'ahAvacA'bhibhAyANa devANa' tamanA pu-yAnI4 PMOU24 [2] HTHA Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 magaratIya 'asAmA' asmRtAH manogorA, 'bhaviSNAyA' bharijhAtA bhavaziAnA vipapIbhUtA api na mAta, 'ampAyA' ityArabhya 'aviSNAyA' ti paryantA sarve mAmasya avigitA na bhavanti pinta sarve tadanAnaviSayIbhatA santi / adha na kevala te sAmaspevArisAtA apita momaparivArabhUtAnAmapi nAvimAtA ityAha-'tasiM vA' tepaNa yA 'somapAiyANa devANa' somazAmi pAnA devAnA na te'vijJAtA sparSa , adha somamya apatyasyenAbhimatAna prAna bhatipAdayitumAra-'maphamma Na' zakramya khalu 'TaviMdamsa TavaraNI' devandrasya devarAjasya 'somamsa mahAraNo' somasya mahArAjamya me yakSyamANA 'bhASA' azruta bhI nahIM hote hai / 'assuyA' amRta-manake agocara bhI nahIM hote hai / 'aviNNAyA' moma ke avadhijJAna Adike aviSaya bhUta mI nahIM hote hai / hai / tAtparya yaha hai ki 'aNNAyA' padase lagAkara 'aviSNAyA' pada paryanta maya somarokapAlake mArA avidita ajAta nahIM rahate hai kintu umaphe jJAnake vipayabhUta hI ve sapa rAta hai / ye sapa grahoMpadravAdijanya pariNAma soma po hI adhirita nahIM rahate hai, phitu somake paridhArabhUta jo deSa hai ubhI ye saba sAta hI rAte hai-yahI pAta 'tesiM cA somaphAiyA Na' ityAdi sUtrapardo zarA vyakta kI gaI hai / arthAt somakAyika deghoMse bhI ve avijJAta nahIM hai / apa sUtrakAra isa potako prakaTa karate hai ki somane jina pradoko apatyAdirUpase mAnA hai ve ye haiM-'sakassa Na deviMdasma deva raNo' devendra deSarAja zakrake 'somassa mahAraNNo' sAmamahArAja ke masuta para khAtA nayI, 'bhassayA' bhRta-manadhI samannayanI vA sotA nayA 'ambiNAyA' sAmanA mizAna RIGnA vibhUta para khAtA nayI pArnu tAtparya e che ke e saghaLA pAte soma pAlane jJAta hoya -ethI te ajANa chevA nathI uparokata saghaLA kapAtA ane utpAta janya pariNAmothI sroma lokapAla te ajJAta heta nathI, paNa somanA parivAra 2pa devo che teo paNa temanAthI ajJAta hotA nathI eTale mAmi deve paNa temanAthI ajJAta hotA nathI eka pAva sUtra nayana svapaTI mArA 482 sesi mA somakAyA ' ityAdi ' have momanA sa tAnA5 che ? manAya che te nIce batAvyAM - naderidasso devaravNo' RIN Ainma (somassa mAraNo' Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 72 2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 795 yathA'patyA yathA apatyAni tathA ye bhavanti te yathA'patyA devA prasthAnIyA mvAmimatakAryazarisvAt 'abhiNNAyA' abhizAtA amimatA 'hotyA' santi, 'tajahA' tathyA-'igAlapa' ahAraka mahala , 'viyAe' vicAlaka grahanizepa keturityartha 'geDiyakkhe' lohinAkSa grahavizeSa saNighare' 'nezvara , 'ca de' candra 'sare mara sUrya 'mukke' zukra , 'cuhe' upa , 'vahassaI' vRhaspati , 'rASTra' rAhu , / iti aya yomamokapAlamya sthitisaramAra 'sakasma Na' zakrasya gvala 'deviMdamsa devaraNo' devendrasya devarAjasya 'somassa mahAraSNo' somamya mahArAjasya 'sattibhAga' satribhAgam vibhAgAdhikena sahita satribhAgam 'pali ovama' eka palyApamam 'ThiI' sthiti papNatA manaptA 'ahAvaccA'minAyANa' yathApanyAmizAtAnAm apatyatulyatayA'mimatAnAm ' devANa' aGgArakAdiye vadhyamANa deva apanya ke jaise zete haiM-kyoM ki ve somake abhi mata kArya ko karanevAle hote hai| isI kAraNa ghe somake liye 'abhiNNAyA' amimama 'hatyA' haiN| 'tajaSThA' ve deva ye haiM-'igAlae' agArapha-magalagraha, 'viyAlae' ketu 'lohiyakkhe' lohitAkSa-isa nAmakA eka graha vizepa, 'saNidhare' zanaizvara, 'cade, sUre, sukSe' cadra, sUrya, zukra 'vuhe, ghahassaI yudha, bRhaspati aura 'rAha' rAha / apa soma lokapAlakI sthiti kitanI hai-isa pAtako sUtrakAra prakaTa karate haiM 'saphassa Na deviMdassa deyaraNNoM devendra devarAja zakrake lokapAla 'somassa mahArapaNo' somamahArAjakI ThiI' sthiti 'sattimAga ega palioyama paNNatA' tribhAgasahita eka pakSyopamakI hai / tathA 'ahA yaccAmibhAyANa' apatyatulya mAne gaye ' devANa' deghoMkI aGgAraka sema mahArAjanA putrasthAnIya de nIce pramANe che, temane putra sthAnIya kahevAnuM kAraNa e che ke tene somanA samata kAryo karanArA hoya che, te kAraNe teo emane mATe 'abhiNNAyA' abhimata hotyA' sAya che ta jahA' a vo nA prabhAra the'igAepa' 24 // 24-18, 'viyArUpa', 'loSTiyakse' sitA nAmanA ara, 'saNicare' sanezvara-zani naamn| 8, 'cade sare' sake yandra, sU 'ghuI, pahassai, rAha' mudha, 25ti (12) bhane rAI ve sUtra ma bA pAnI sthiti (zAyu) 2ii cha tehe-'makarasa Na dedidassa devaraNo' 2 dezala, sana adule momassa mAraNyo 'sabha bhAzAlI ThiI sati bhArga ega palimoyama paNNAcA' sthiti vibhAga sahita 4 pakSyabhanI hI che tathA maharAvadhA'minAyANa pANa' tabhanA yAnI bhA24 [2] Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 794 bhagavatI 'assumA' bhasmRtA mano'gocarA, 'maviNAyA' avidhAtA amavidhAnAva viSayIbhUtA api na bhavati, 'aNAyA' ityArabhya 'aviNAyA' iti paryantA sarve sAmasya avigviA na bhavanti rintu sameM tAnaviSayIbhatA santi / atha na kevala ta momasyaivAvikAtA apitu momaparivArabhUtAnAmapi nAvijJAtA ityA-tasiM vA terA rA somapArayANa devANa' somayAyi pAnA devAnA na te'vijJAtAH spartha , bhaya sAmamya apatyasvanAmimahAna pradhAna pratipAdayitumAha-'sapamsa ' zakramya khalu 'daviMdamsa devarapaNoM' deva drasya devAjasya somamsa mahAraNo' somasya mahAgajamya ima pakSyamANA hAvA' bhazruta bhI nahIM hote hai / 'assuyA' asmRta-manake agocara bhI nahIM hote hai / 'avipaNAyA' moma ke avadhijJAna Adike aviSaya bhUta mI nahIM rote hai| hai| tAtparya yaha hai ki 'aNNAyA' padase lagAkara 'aviNNAyA' pada paryanta maya somalAkapAlake mAga avidita ajJAta nahIM rAte hai kintu usake jJAna ke viSayabhUta hI ve sapa rahate hai| ya sama grahoMpadravAdijanyapariNAma soma ko hI adhidita nahIM rahate hai, kitu somake paridhArabhUta jo degha hai ubhI ye saba bhAta hI rakhate haiM-yahI pAta 'temi vA momakAyA 'tyAdi sUtrapadoM dvArA vyakta kI gaI hai / arthAt somakAyika dose bhI ve avijJAta nahIM hai / apa sutrakAra isa yAtako prakaTa karate hai ki somane jina prahoMko apatyAdirUpase mAnA hai the ye hai-'sabassa Na devidassa deva raNNo davendra devarAja zakrake 'somamsa mahArapaNo' somamahArAja ke bhabhuta satA nayI, 'ammuyA bhUta-manapA samAnaya nahI pA jAtA nayA 'aviSyAyA' sAmanA apavijJAna mAnA vipata para nayI pArnu tAtparya e che ke e saghaLA utpAto soma lokapAlane jJAta hoya che--ethI te ajANa detA nathI uparokta saghaLA upAtA ane utpAta janya pariNAmethI soma kaMpA te ajJAta hekato nathI, paNa somanA parivAra 25 devo che te paNa temanAthI ajJAta hotA nathI eTale ke makavi rave paNa temanAthI ajJAta hotA nathI eka pAta tat sUpa Ta rIsesi vA somakAyA' ityAdi somanA va manA0 an-sArasa vitaramodebarambho / san 20N Unaa 24 somassa mahAramo' Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 79 2 zakrasya somAdilokapAlasvarUpanirUpaNam 795 yathA'patyA yayA apatyAni tayA ye bhavanti te yathA'patyA devA putramyAnIyA mvAmimatakAryakAritvAt 'abhiNNAyA' abhinAtA abhimatA hotyA' santi, 'tanahA' tapathA-'ugAlapa' mAraya mahala , 'ciyAlae' vicAlaka grahanizepa keturityartha 'lohiyakkhe' rohitAza grahavizeSa 'saNicare' ganezvara , 'ca de' candra sUre' mara sUrya 'mukke' zukra , 'he' budha , 'vahassaI' vRhaspati , 'rASTra rAhu , / uti aya momalokapAlasya sthitimAlamA 'mAsma Na' zakrasya gvala 'deviMdamsa devarANo' devendrasya devarAjasya 'somassa mahAraSNo' somamya mahArAnasya 'sattimAga' saprimAgam trimAgAdhikena sahita satribhAgam 'pali ocama' eka palyopamam 'ThiI sthiti paNNacA pakSaptA 'ahAyacA'minAyANa' yathApanyAmijhAtAnAm apatyatRSyatayA'bhimatAnAm 'devANa' baGgArakAdiye vadhyamANa deva apanya ke jaise hote haiM kyoM ki ve somake abhi mata kArya ko karaneyAle hote hai| hamI kAraNa ve somake liye 'amiNNAyA' amimama 'hotyA' haiN| 'tajahA' ghe deva ye haiM-'igAlae' agArapha-magalagraha, 'viyAlaga' ketu 'lohiyakkhe' lohitAkSa-usa nAmakA eka graha vizepa, 'saNizcare' zanaizcara, 'caTe, sUre, suphe' cadra, sUrya, zukra 'ghuhe, ghahassaI budha, vRhaspati aura 'rASTra rA / apa soma lokapAlaphI sthiti kitanI hai-isa yAtako sUtrakAra prakaTa karate haiM 'sakassa Na deviMdassa devaraNo' devendra devarAja zake lokapAla 'somassa mahArapaNo' somamahArAjakI ThiI' sthiti 'sattibhAga ega palibhoSama paNNatA' tribhAgasahita eka patyopamakI hai / tathA 'ahA yacA'bhibhAyANa' apatyatulya mAne gaye ' devANa' deyoMkI AjAraka ema mahArAjanA putra sthAnIya devo nIce pramANe che, temane putrasthAnIya kahevAnuM kAraNa e che ke teo semanA samata kAryo karanArA hoya che, te kAraNe teo emane mATe 'amiSNAyA' abhimata 'hotyA' sAya che ta jahA' ta ho nIya pramANe - 'igAe' ma 24-18, 'viyAee'heta, 'lohiyakkhe' sitAkSa meM nAbhane th, 'saNicare zane2-zani naamne| , 'cade, sare' ma' yandra, sU , 'he, cahassaha, rAha' supa, pati (guru) bhane rAma sUtrA2 sama als pAnI sthiti (ARIYen) va te 'maphassa Na deviMdassa devaraSNo' devadeva, nA 4ia somassa mahArayo 'sama mahArAnI "Thiya saci mArga pagaM paliovama paNNA' sthiti nimA sahita me manA hI che tathA ' ahAvacA'minAyANa devANa' tabhanA putrasthAnIya 24 [bha ] Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 bhagavatI devAnAm ' evaM paribhavama' eka palpopama 'TiI' sthiti' pannacA' mA 'eva' evamprakAreNa vargitarItyA 'mahiDie' maharddhika, 'jAna - mahAnubhAve' yAvat- mahAnubhAga 'some mahArAyA somI mahArAjo rAjate, yAvatkaraNAt mahAti mahAna mahAyazA mahAnubhAva, ityAdi sagrAyam // 2 // // yamanAmayalApAlanakavyatA mUlam -'kahi Na bhate ! sakkssa deviMdassa, devaraNNo jamassa mahAraNNo varasiTTe nAma mahAvimANe paNNatte ? goyamA / soha mma Disayassa mahAvimANassa dAhiNeNa sohamme kappe asavejAi joyaNasahassA bIIvaittA ettha Na sakkasta deviMdassa, devaraNNo, jamassa mahAraNNo varasiTTe nAma vimANe paNNace addhaterasa joyaNasayasahassAi, jahA somassa vimANa tahA jAva abhiseo, rAyahANI taheva, jAva- pAsAyapatIo, sakkssa Na deviMdassa devaraNNo, jamassa mahAraNNo ime devA ANA jAva cihnati, tajahA jamakAiyA i vA, jamadevakAiyA i vA, peyakAiyA i vA peyadevayakAiyA i vA asurakumArA asurakumArIo kadappA nirayavAlA, abhiyogA, je yAvaNNe tahappagArA sabbe te tabbha AdideSoM kI 'ga~ palionama ThiI paNNacA' sthiti eka pasyopamakI hai / 'e' isa prakAra pUrvokta varNitarItike anusAra 'some mahArAyA' somamahArAja 'mahiThINa jAgha mahANubhAge' mArddhika yAt mahAprabhA yazAlI hai | yahA yAvat' zabda se 'mahAyutika, mahAmala, mahAyaza ' ityAdipadakA grahaNa huA hai || sU0 2 / / hiDevona 'egaM palioSama ThiI paSNasA' sthiti kheDa yaha nocamanI hI 'eva ' '2 varSAcyA prabhathe 'soma mahArAyA' soma bhaddhA 'mahiDDI nAca mahANubhAge' mA RddhivAlA, bhaddhA tivAlA, mahAmarAvAnA mahAbaLavALA ane mahA prabhAvavALA che 1 sa. 2u Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramedacandrikATIkA za 3 u 7 2 3 yamanAmalokapAlasvarUpanirUpaNam 797 ttiyA, tappakkhiyA, tavbhAriyA, sakkassa deviMdassa, devaraSNo jamassa mahAraNNo ANAe, jAva ciTaMti, javuddIve dIve madarassa pacayassa dAhiNeNa jAi imAi samuppajjati tajahA-DiMvA i vA, DamarA i vA, kalahA i vA, volA i vA, khArA i vA, mahAjuddhA ivA, mahAsagAmAi vA, mahAsatthanivaDaNA ivA, eva mahApurisanivaDaNA i vA, mahAruhiranivaDaNA i vA, duvbhUyA i vA, kularogA i vA, gAmarogA i vA, maDalarogA ivA, nagararogA i vA, sIsaveyaNA i vA, acchiveyaNA i vA, kaNNaveyaNA i vA, nahaveyaNA i vA, dataveyaNA i vA, idaggahA i vA, khadaggahAi vA, kumAraggahA i vA, jakkhaggahAi vA, bhUyaggahAi vA, egAhiyA i cA, veyAhiAivA, teyAhiyA ivA, cAutthahiyA i vA, uveyagAi vA, kAsA i vA mAsA i vA, jarA i vA, dAhAi vA, kacchakohA ivA, ajIrayA ivA, paDurogA ivA, harisAi vA, bhagadarA i vA hiyayasUlA i vA, matthayasUlA i vA, joNisUlA i vA, pAsasUlA i vA, kucchisUlA i vA, gAmamArI i vA AgaramArI i vA, nagaramArI i vA, nigamamArI i vA kheDamArI ivA, kabbaDamArI i vA, mADamvamArI i vA, doNamuhamArI i vA, paTTaNamArI i vA, AsamamArI i vA, savAhamArI i vA, saNNiveptamArI i vA, pANakkhayA, jaNakkhayA, dhaNakkhayA kulakkhayA, vasaNabhUyA, aNAriyA, je yAvi anne tahappagArA Na te sakassa deviMdassa, devaraNo jamassa mahArapaNo aNNAyA, te Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 siM vA jamakoiyANa devANa, sakassa deviMdassa devaraNNo jamasta mahAraNNo ime devA ahAvaccA abhiNNAyA hotyA, tajahA-aMbe abariseceva, sAme sabale ti yAvaresdobasda kAle ya,mahAkAle ti yaavre||1|| asipatte dhaNa kume, vAlU veyaraNI ttiya kharassare mahA ghose emae pannarasA''hiyA, sakassa Na deviMdassa, devaraNNo jamassa mahArapaNo sattibhAga paliovama ThiI paNNattA, ahA vaccA bhiNNAyANa devANa ega paliovama ThiI paNNatA, evaM mAhiDDie, jAva-jame mahArAyA ||suu03|| __ chAyA-kuma gvala bhadanta ! zakramya devendramya devarAjamya yamasya mArAjasya caraziSTa nAma mahAvimAna prajaptam ? gautama! saudharmAvatasaraNa mA vimAnasya dakSiNe saudharma phalpe arAkheyAni yojanasahasrANi vyatitraya ana zakrasya devendrasya, devarAjasya yamasya mahArAmasya paraziSTa nAma vimAna __ 'kahi Na bhate ! sakasma devidasma' ityAdi / sUtrArtha-(kahi Na bhate ! saphasma deviMdassa deSaraNNo amassa mahArapaNo paramihe nAma mahAvimANe paNNatta ? he bhadanta ! devendra deva rAja zaphake lokapAla yama mahArAjakA gharaziSTa nAmakA mahAdhimAna kahA~ para hai ? (goyamA !) he gautama ! (sohammavassiyassa mahAvimANassa dAhiNeNa sohamme phappe) saudharmAvata sapha mahAdhimAnakI dakSiNa dizAmeM saudharmakarupa hai / usase (asakhedAi joyaNasahassAha thIIna iga) asakhyAta hajAra yojana Age dakSiNadizAmeM jAkara (espa Na samasta 'kahiNa bhate ! saphAssa deviMdassa' tyA sAtha-(phariNa bhate ! saphA deSidassa dekharaNNA' jamassa mAraNyo gharasiTe nAma mAvimANe paNNace? mahanta ! revendra, he5911 Lasna yabhabhArAnu paziSTa nAma vibhAna yA sAvarDa (goyamA gautama! sosammasiyassa mahAvimANassa dAriNeNa sohamme kappe) saupAvata sabhA vimAnanA si si sopabha'5 tyAcA (asakhegjAe joyaNasAssAI Hd M2 mApana 2ril ( esyaNa sapassa deviMdassa Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u 7 sU 3 yamanAma lokapAlasvarUpanirUpaNam 799 prAptam-ardhaprayodazayojanazatasahasrANi, yayA somasya vimAna tayA, yAvat amiSeya , rAjadhAnI tathaiva, yAvat-mAsAdapachktaya , zakrasya devendamya, deva rAjamya yamasya mahArAjasya ime devA AjhAyA yAvat-tiSThati, tadyathA-yamayAyikA iti vA, yamadevakAyikA uti vA, pretaphAyikA iti vA, pretadevatA kAyikA ti vA, asurakumArA , asurakumArya , ka darpA , nirayapAlA , ami yogA, ye cApyanya tathAprakArA sarve te tadbhaktiyA , tatpAlikA , tahAryAH, deviMdassa devaraNo ) ThIka yahIM para devendra devarAja zAke lokapAla (jamassa mahArapaNI) yama mazarAjakA (gharasiTTa nAma vimANe paNNatte) yaraziSTa nAmakA vimAna hai|(advtermjoynnmysrsmaaii)ddm vimAnakI lapAI cauDAI sADhe pArazalAgya yojanakI hai / (jarAnomasma vimANa tahA jAva abhiseo) yaha saya kathana moma ke vimAnakI tarahase hI jAnanA cAhiye yAvat abhipeka (rAyahANI saheca jAca pAmAyapatIo) rAjadhAnI tathA prAsAdakI paktiyo yAra maya bhI kathana pahilekI taraha se kahA gayA jAnanA cAhiye (sakpharasa Na devidassa devarANo) devendra devarAja zAke (jamasma mahAraNoM) lokapAla yama mahArAjayI (ime devA) ye deva jinakA nAmanirdeza Age kiyA jAyagA (ANA jAca ciTThati) AjJA mAdimeM rahate hai| (ta jahA) ye deva ye hai (jama kAiyAi ghA, jamadeva kAThayADa pA, peyakAiyAi ghA, peyadevayaphAiyAi ghA, asurakumArA, asurakumArIo, padappA, nirayavAlA, AbhiyogA) yamakAyipha, yamadeyakAyika, pretakAyika, pretadevakAyika, amarakumAra, devaraNo) devendra 3521 Astarsue ( jamassa mahArapaNo paramiTe nAma vimANe paNNace) yama masalanu pazi nAmarnu vimAna bhAve cha (advaterasa joyaNasayasahamsAra ) te vimAnanI mAd phegaa12|| sAmA 15 yasa abhAra cha (jatA somamsa bimANa ta jAva abhiseyo) te vimAna vidhanu abhiSeka paryantanuM samasta kathana soma kapAlana vimAna praNA ja samajavuM (rAyahANI saheva bhAva pAsAyapasIA) sayAnI tathA prAsAta patiyA viya 15 mA prabhAga 17na sabhA ( samassa deviMdassa devarapNo amassa mahAraSNo) revendra, 12 At artue soma bhaERING (ime devA prANA bhASa ciTThati) AjJA pATimA nArA devA (te jama) naye prabhAva jamamAiyA vA, amadevakAiyA vA, peyakAiyA vA, peyadevakAiyA SA, amurakumArA, bharakamArIbho, kadappA, nirayanAsA, AmipogA) 448, yabharepayis, Taafis Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 mamatI zakrasya devendrasya devarAjasya yamasya mahArAjasya AjJAyAM vAgya-hini jambUdvIpe dvIpe mandarasya paryavasya dakSiNe yAni imAna samutpadyante tathanADimbA iti vA, umarA iti vA, pahA udiyA, bolA iti kA, dhArA ivi vA, mahAyuddhAni iti vA mahAsayAmA isiyA, mahAzakha nipatanAni ivi bA eva mahApurupa nipatanAni iti vA, mahArudhiranipatanAni iti nA, durbhUtA iti vA, kularogA iti vA, grAmarogA iti vA, maNDalarogA iti vA, nagara asurakumAriyA darpa, narakapAla, abhiyoga (je yAvaNNe tapagArA sacce te samattigA, tappaviyA, tanbhAriyA) tathA aura bhI isI prakArake samasta deva usakI bhaktivAle, usake pakSameM rahanevAle aura usake vazameM rahanevAle haiM / (samarasma deviMdasma devaraNNo jamasma mahAraNo ) devendra devarAja zamake lokapAla yamamahArAjakI ( ANAejAva vihati) AjJAmeM yAvata ye sapa deva rahate haiM / (jabUddIne madarammapavyayassa dAriNeNa jAi imAi samuppajjaMti) jabUdvIpa nAmake dvIpameM madaraparvatakI dakSiNadizA kI ora jo ye utpAta hote hai (jahA) jaise ki (DighA vA umarAi thA, kaldAi thA, bolAi vA, vArAha vA, mahAjuddhAi bA, mahAsagAmAi yA mahAsamthanivaDA bA) Diba Damara, klacha, pola, khAra, mahAyuddha, mahAsagrAma, mahAzastranipatana, (eva mahApurisaniSaDaNAi ghA, mahAruhiranivaDhaNAra thA, dummyAi bA, kularogAi vA, gAmarogADa thA, masalarogATa vA, nagararogAi thA, atadevabhASika, asurakumArI, arabhArI 8 narabhyAsa bhAbhiyoga, (je yAvaNe sahapagArA sabbe se tammabhigA, sappakstriyA, tambhAriyA) tathA me abharanA jIta paNa ghaNA devo temanI bhaktivALA, temaneA pakSa karanArA, ane temane pIna rahenArA pache ( sakasa deviMdassa devaraNNo jamassa mahAraNNA) te samajA devaLe, devendra devarAma zarmAnA somyAsa yasa mahAzaktI (aNNAe jAba ciTThati ) AjJA mahimA 23 cha ( jaMbUrI dIve madarassa patrayassa dAriNeNaM jAi imAi sammuppaNDAMvi jahA bhUdrIya nAmanA dvIpamA aru parvatanI kSinAtha prabhAnA je utpAtA thAya che, te yama mahArAjathI ajJAta nathI. te pAte nIce pramANe - (Di~cAi SA, umarAi thA, kalahAra mA, dholAi bA, vArAha vA, mahAjudAi bA, mahAsagAmAra vA, mahAsasya nivaDaNAra vA ) Dina, umara losa, bhAra mahAyuddha mahAsabhA niyana (eva mahApurisanivaDaNAra mA, mahA "kahiranivaDaNAra thA, vugyUsA mA. kulagAMiyA, gAmarogAi vA maDarogAimA, " Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 801 prameyacandrikA TIkA za. 3 u 7 sU 3 yamanAmakaLokapAlasvarUpanirUpaNam rogA iti vA, zIrSavedanA iti vA, akSivedanA iti vA, varNavedanA iti nakhavedanA iti vA, dantavedanA iti vA indragrahA iti vA, skandagrahA iti vA, kumAragrahA iti vA, yakSagrahA iti vA, bhUtagrahA iti vA, ekAThikA iti vA dvayahikA uti vA, tryahiSA iti vA, caturahikA iti vA, udvejakA iti vA, kAsA iti vA, zvAsA iti vA jvarA iti vA, dAhA iti vA, kakSAkothA iti vA, ajIrNakA pANDurogA, arzAsi iti vA, bhagandarA iti vA, hRdayazUlAni iti vA, mastakazUlAni iti vA, yonizUlAni iti vA pArzvazUlAni iti vA kukSizUlAni iti vA grAmamArI iti vA, AramArI iti vA nagara sIsaveyAi ghA, acchiveyaNAi vA kaNNaveyaNAi yA, nahaveyaNAi vA, datavepaNA cA) isI taraha mahApuruSoM kA maraNa, mahArudhirakA nikalanA durbhUta, kularoga, grAmaroga, mahalaroga, nagararoga, ziradada AvoM kI pIDA kAna kI pIDA, nagvoMSI vedanA, dAtoMkA dukhanA (hadaggahAi vA, khadaggahAda cA, kumAraggahAi vA, jakkhaggahAi vA, bhUyaggahAi vA, pagAriyA vA beyAhiyAha vA teyAhiyAi vA ghAutthahiyA vA, vyagAra vA, kAsAi vA, sAsAi mA, jarAha ghA, dAhAha vA, phacchakohAi ghA, ajIrayA, paDurogA, harisAha vA bhagadarAi vA ) indramaha, skandagraha, kumAragraha yakSagraha, bhUtagraha, ekAntarajvara, tijadhArI, tInadinako choDakara AnevAlA jyara, cAradina ke bAda AnevAlAjvara, udvega, svAMsI, zvAsa, jvara, dAha, zarIra ke amukabhAgoM kA saDanA, ajIrNa, pAMDuroga, vayAsIra, bhagadara (hiyayaslAi vA ) hRdayazUla (masthaMnagararogAi vA, sIsaSeyaNAhavA, acchiveyaNAi vA, kaNNaveyaNADa vA, nahaveyaNAivA davaNAimA ) mahApuruSAna bhara, bhahAtapAta, hurlikSa, Dumaroga, grAmaroga, bhAMDaNa roga, nagara roga, zira huI, netraha, pIDA, namanI bhIrA hAtanu huI, (idagAha vA, khadaggaDAha vA, kumAraggahADa vA, jakkhaggahA bA, bhUyamgAi cA, eggahiyAi vA, veyAhiyAi vA, seyADiyAra yA, cAutyahiyAra mA, ucceyagAi SA, kAsAvA, sAsAra vA, jarAi vA, dAhAi vA, kacchakoDAi vA, ajIrayA, paDarogA, harisAha thA, bhagaMdarAi vA ) indra bhara, 8 a, bhArabhaDU, yakSama, bhUtama, ekAtariyA tAva, traNa dinane Atare Avate jvara cAra dinane AMtare bhAvato para, baga, yAMsI, zvAsa, vara, hADe, zarIranA monoso, mars', bhADurANa irasa, bhaga 42 (hiyayaslAi mA) hRyazuddha hRdaya roga (matyaya sUlAi ghA, jANilAi vA, pAsa sulAi SA, kucchislAi ghA, gAmamArIr3a vA, Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 gI mArI iti vA, nigamamArI iti vA, kheTamArI iti vA peTamArI iti vA, maDambamArI ivi yA droNamugvamArI iti yA, paTTamavArI iti vA, AzramamArI iti thA, sabAdhamArI iti nA, maniSedhamArI ivi dhanakSayA 'anAvI, kunkSayA upasanabhUtA', " vA, mANakSayA, janakSayA ye cApi anya tathAmakArA na te zamasya devendrasya devarAjasya yamasya mahArAjasva mAtA 5 teSA vA yamakAyikAnAM devAnAm zakrasya devendrasya devarAjasya yamasya mahArAjasya ime devA yathA'pasyA abhijJAtA abhavana, tadyathA-mambaH, ' , yasulAha ghA, jANilAi thA, pAsasUlAi vA kucchalAI bA, gAmamAroha thA, AramArI vA nagaramArIha vA, nigamamArIha bA, kheDamAroha yA, pavamArIha ghA, doNamuhamArI yA, mastakazula, yonizUla, pArzvazula, kakSAzUla, kakSAzUla, grAma mArI-hejA, nagaramArI, nigamamArI kheTamArI, paryaTamArI, droNamumbamArI, (maDambamArIha yA, paTTaNamArIha ghA, AsamamArI ghA, sabAhamArIha IT, saNNivesamArIha ghA) maDhampamArI, pattanamArI, AzramamArI, sabAdha mArI, sannivezamArI (pANayasvayA, jaNakkhayA, ghaNavakhayA, kukkhayA, saNa mUyA, aNAriyA) prANakSaya, janakSaya, dhanakSaya, kulakSaya, pa sanabhUta, anArya - pAparUpa (je yAvi ane tahapagArA Na te madarasa dei dasa devaraNNo namassa mahAraSNo aNNAyA) isI prakArake aura bhI dUsare aneka upadrava devendra devarAja zakake lokapAla yasa mahArAjake dvArA avijJAta nahIM haiM, (tesiM yA jamakAiyANa devANa) aura una tantus devoM dvArA ajJAta nahIM haiM / (saphassa deviMdassa devaraNo jamassa mahAraNNo ime devA ahAvA, abhiNNAyA hotyA) devendra deva antarvs vA nagaramArI vA, nigamamArI vA svamArIha thA, kavaDa mArI bA dANamuhamArIi bA) bhasta4 zubha, yonizUla, bhAva zuddha, kSA, AbhabhArI [maleza deva rAJabhANA]nagarabhArI bheTabhArI pUrva prabhArI, drobhumabhArI, (maDambamArIha SA, paTTaNamArIha ghA, AsamamArIi vA, savAhamArI yA, saSNivesamArI mA) bhaubhArI, pancanabhArI, zrAzramabhArI subhASabhArI zrannivezabhArI ( pANakstrayA, maNaksvayA, ghaNanasvayA, kuLakstrayA, vasaNanbhUyA, maNAriyA ) AyukSaya nanakSama, dhanakSaya, kuNAlaya, vyasana bhUta nAya - pAzya (je yAtri bhanne taTappagArA ga te sakasa deviMdassa deva raNNA namassa mahAraNNo aNNAyA ) upadravAnA vA nepa thAya te raeNvandra devarAya nA lekapAla yamamahAzathI ajANa hAtA nathI. (ta mA jamakAiyAma veSANa ) ane te pothI pazu hotA nathI. ( saphakssa deviMdassa devaraNNA namassa mahAraSNo ime devA ahAyacA, Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.7 s 3 yamanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 803 ambarIpa2 caiva zyAma 3 sapaLa.4 iti yo'para , rudro5-parudra 6 kAlabha7 mahApAla8 iti yo'paraH, asipano9 dhanu.10 kumbho11 vAla 12 vaitaraNI13 iti ca, kharasvaro14 mahAghopaH15, evamete pazcadazA''khyAtA', zakrasya devendrasya, devarAjasya yamasya mahArAjasya satribhAga palyopama sthiti mamatA, eva mahardika, yAvat-yamo mahArAjA2 / // sU0 3 // rAja zakrake lokapAla yama mahArAjako ye deva apatyake jaise abhimata haiM / (tajahA) yama mahArAjako jo devaapatya ke jaise abhimata haiM ve ye hai-(mabe, aMparise, ceva, sAme, sapale ti yAvare' rudovarude, kAle ya' mahAkAle ti yAvare, asipatte dhaNUkume, bAlU, veyaraNI ci ya, kharassare mahAghose, emee panarasAhiyA) apa, amparipa, zyAma, sapala, rudra, uparudra, kAla, mahAkAla, asipatra, dhanuSa, kuma, ghAlu, vaitaraNI, kharasvara aura mahAghoSa-isa prakAra ye 15 haiM / (sadhassa deviMdassa devaraNNo jamassa mahAraNNo mattibhAga palioSama ThiI paNNacA, ahAvacAmiNNAyANa devANa egaM palimovama ThiI paNNattA eva mahiDhIe jAva jame mahArAyA) devendra devarAja zakrake lokapAla ina yama mahArAjakI sthiti trisahita eka parayopamakI hai| tathA apatyarUpase abhimata deyoMkI sthiti eka palyopamakI hai| aimI par3I bhArI RddhiSAlA yAvat ye yama mahArAja he // amiNNAyA hotyA) devandra devarAla usu asia yama mahArAna punasthAnIya yo nAce prabhAre -'bhaye, bhaparise ceva, sAme sapache, ti yAvare, rudo varude, kALe ya, mahAkAle ti yApare, asipace, paNkame, pAla, veyaraNI ci ya, kharassare, mahAyose, emee pasarasA''riyA) 10. naviSa, zyAma, samasa, ot, 840 , Hansrm, asipatra, dhanuSa, 4, mAg, ta20I, ma2212 bane Hot cheSa e 5dara che __(saphassa Na deviMdassa devaragNo jamassa mahAraNo sacibhAga palimoSama ThiI paNNacA, bhAvavAmiNNAyANaM devANa ega palibhovamaM ThiI papNatA evaM mahiIe jApa ame mArAyA) devana, varA Anasua yama mAnI sthiti vibhAga sahita eka popamanI che, tathA yama mahArAjanA putra sthAnIya devanI sthiti eka palyopamanI che ghama mahArAja evI mahAaddhi AdidhI saMpanna che Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 bha , 9 mArI iti vA, nigamamArI iti thA, kheTamArI ivi yA karSaTamArI iti vA, maDambamArI iviSA droNamukhamArI iti yA, paTTanamAtI iti vA, AzramamArI iti vA, savAdhamArI iti vA matrivezamArI ivi vA, mANakSayA, janakSayA dhanakSayA, kulakSayA, upasanabhUtA, manAgI, ye cApi anya tathAmakArA na te zavasya devendrasya devarAjasya yamasya mahArAjasva ajJAta 5 teSA vA yamakAyikAnAM devAnAm zakrasya devendrasya devarAjasya yamasya mahArAjasya ime devA yathA'pasyA abhizAtA abhavan, tadyathA mamA' yasalAi vA, joNislAi ghA, pAsasUlAi vA kucchilAha vA gAmamAroha thA, AparamArIha vA nagaramArIha yA nigamamArI bA khemArIDa vA, phavaDamAroha vA, doNamuhamArI yA, mastaka rAla, yonizUla, pArzvazUla, kakSAzUla, grAma mArI- haijA, nagara mArI, nigamamArI kheTamArI, paryaTamArI, droNamukhamArI, (mahasvamArIha thA, paTTaNamArIha ghA, AsamamArIha vA, savAhamArIha saNNivemamArI ghA) mahampamArI, pattanamArI, AzramamArI, sabAdha mArI, sannivezamArI (pANathamvayA, jaNakkhayA, ghaNavakhayA, kulakkhanA, vasaNanmUyA, aNAriyA) prANakSaya, janakSaya, dhanakSaya, kulakSaya, mya sanabhUta, anArya - pAparUpa (je yAvi amne tahapagArA paNa te samasta deva dassa devaraNNo jamassa mahAraSNo aNNAyA) isI prakArake aura bhI dUsare aneka upadrava devendra devarAma zakke lokapAla yama mahArAjake dvArA avijJAta nahIM hai, (tesi ghA jamAiyANa devANa) aura una unifoe devoM dvArA ajJAta nahIM hai / (sassa deviMdassa devara yA, massa mahAraNNo ime devA mahAvadyA, abhiNNAyA hotyA) devendra deva Parents vA nagaramArIha bA, nigamamArIi vA kheTamArIi ghA, SaSpaDa mArI bA hamArI pA) sta4 zuSa, yonizUla, bhAva zuddha, mhAsa, bhAbhabhArI [abesa vo zaMbhAjInagarabhArI bheTabhArI pUrvaTabhArI, dolabhArI, (maDambamArIha vA, paTTaNamArI mA, AsamamArIhA, sabAhamArI bA, saSNiSesamArIi mA bhambhArI, pacanabhArI, zrAzramabhArI, sabhASabhArI anivezabhArI ( pANaksvayA, aNakkhayA, maNakyA, jhumakyA, vasaNanbhUyA, anAriyA) zukSaya kanakSaya, dhanakSaya, sujaya sana bhUta khanAya - pAya ( je yAtri anne tappagArA Na te sakasa deviMdassa devaraNo namassa mahAraSNo maNNAyA ) upadravAnA vA jIvo zAya te revendra, devazaya zanAyAsa mamabhAbhI jaba hotA nathI. (tesiM yA jamakAiyANa devANa ) ne te utpaate| mAthi pothI dina hotA nathI. ( samassa deviMdassa devaraNNA namassa mahAraSNo ise devA mahAvacA, Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rameyacandrikA TIkA za. 3 7 3 yamanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 805 ' - , mahArAjasya 'varasihe' 'nAma' 'vimANe' 'paNNaste' varaziSTa nAma vimAna prakSaptam, 'addhaterasajoyaNasaya saharasAi ' atrayodazayojanazatasahasrANi sArdhamAdaza lakSayojanAni 'jaDAsomassa vimANa' yathA somasya vimAnam 'tA' tathA ' jAva - abhiseo' yAvata abhiSeka, somasya prathamalokapAlasya pUrvavarNita vimAnAdyabhiSekaparyanta cAntavad yamasyApi vimAnAdyabhiSekaparyantavRttA nto'vaseya ' rAyahANI taheva yamasyAvi rAjadhAnI tathaiva somasya pUrvavarNita rAjadhAnIvadeva vodhyA, 'jAtra- pAsAyapatIo' yAvat - mAsAdaparUpa, tathAca yAvatkaraNAt - 'eka yojanazatasahasram lakSayojanaparimitam AyAma varaziSTa vimAna hai aisA 'paNNatte' kahA gayA hai / 'addhaterasa oya reseear' isa vimAnakI chapAI cauDAI sAr3he pAraha lAkha yojanakI hai / ityAdi samastakathana 'jahA somassa vimAna sahA jAva abhiseo' soma nAmaka lokapAla ke vimAnakI taraha jAnanA cAhiye aura yaha kathana somake abhiSeka paryanta ke kathana taka yahA grahaNa karanA cAhiye arthAt prathamalokapAla soma ke pUrvameM varNita vimAna AdikA abhiSeka takakA vRtAnta jaisA hai usI taraha se yamanAmaka -lokapAlakA bhI vimAna AdikA abhiSeka paryantakA ghRcAnta hai aisA jAnanA cAhiye | 'rAyahANI taheba' jaisI somakI rAjadhAnIkA varNana pahile kiyA gayA hai usI prakArase yamakI bhI rAjadhAnI cAhiye / 'jAba pAsAyapatIo aura usameM prAsAdapatiyoMkA varNana bhI somakI prAsAdapatiyoMkI tarahase hI samajhanA cAhiye / yahAM 'bhaddhaterasa jogaNasayasahassAi / te vimAnanI lebAjI-paheAi 1250000 (sAya bAra lAkha) ceAjanI che jahA seAmassa vimAna tahA jAtra abhiseo ' varaziSTa vimAnanu samasta vasuna sema lekapAsanA vimAnanA varNana pramANe samajavuM te varcuna mA sudhI mahaju karavuM ? seAmanA abhiSeka pantanA thana sudhI te varNana maheNu karavuM. kahevAnu tApa ne che ke pahelA vaikapAla semanA vimAnanu varNana pahelA sutramAM je pramANe mApyu che evuM ja varNana ahI pazu abhiSeka paryaMta zraddhAlu mArnu bahAko 'rAmavANI vaheba' somanI sobhA nAmanI rAjdhAnInu varSAna vastu 425 'jAba pAsAyapIo' mA AsAha tiyo paryantanu ne vana Ave che te hI yalu bhaSu thavu leha sahIM yAvata thI 'eka yojanazatasahasram lakSayojana parimita AyAmavivakhameNa paridhinA ca jabUdvIpamamANA vaimAnikAnA 9 " Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 804 amaratI TIpA-pamanAmaka datidigalokapAla varNayitu prastAti-karina bhne|' ityAdi / he bhadanta ! kuna sthAne balu 'sArasa deviMdassa devarako dhAraNa devendrasya devarAjasya 'jamarasa' yamanAmayasya ditIyalopAlasya 'mahArayoM' mahArAjasya 'parasihe varaziSTam 'nAma' nAma 'mArimANe mahAvimAnam 'paNa' mAptam ? bhagavAnAha-'goyamA ! he gautama ! 'sohammavadisayassa' saudharmAta saphAya 'mahAvimANassa' mahAvimAnasya 'dAhiNeNa dakSiNe dakSiNasyA dizi 'sohamme phappe saudharma palpe 'asakhejAI 'joyaNasAmsA' asalyeyAni pAlana sahasrANi 'vIIvAtA' yatimrajya vyatirampa 'pasya Na' atra khala 'samassa devidAsa devaraNo' zakasya devendrasya devarAnasya 'namasa' 'mahAraSNo' yamasya TokArya-mazrakAra isa sanagArA dakSiNadizAke svAmI yamanAmake lokapAlakA varNana kara rahe haiM usameM gautamane mamuse pUNaki- mate!' he madanta / kisa sthAnameM 'samassa deviMdarasa devarapaNo) devendra devarAja zakrake 'namassa' yama nAmake dUsare lokapAla 'mAAraNo' mahArAjakA 'gharasir3he paNNate gharaziSTa vimAna kahA gayA hai| uttara dete hue prabhu gautamase kahate hai ki-'goyamA' he gautama! 'sohammavarTisapa ssa' saudharmAvatasapha 'mahAdhimANassa' marAvimAnakI 'dAhiNeNa dakSiNa dizAmeM 'sohamme kappe saudharmaphalpase 'asakhelAI joyaNasahassA' asaMkhyAta hajAra yojanauko 'pIIvaittA' ullaghana karake jo sthAna AtA hai 'estha ' isI sthAna para 'sahassa deSidassa devarajyo' dekheM ndra devarAja zajhake 'jamassa mahAraNo' pama mahArAjakA 'varasiA tIkAma sUtramAM sarakAra zikSaNa ziAnA adhipati yama nAmanA lokonuM varjana karyuM che mamahArAjanuM vimAna kayA AveluM che, te jANavA mATe gautamasvAmI mahAvIra prabhune nIne prazna pUche -- bhave !! l-a ! 'samassa vidassa devaraSNo deva, deza urin salary aara 'namassa mahAraNo' yA mahArAsa 'parasiha mahAvimANe paSma' vaziSTa nAmanuM mahA vimAna mAM AveluM che? uttara-3 gotama ! ' sohammavaDisapassa mAASimANassa' parbhAvad : bhavimAnanI cAhiNeNa sohamme kappe kSimi sopI asazakAra joyaNasAssA vISAcA' madhyAta yA tAvAna , Heart mata syAne sAssa deviMdassa devaraNo ' devendra 3131, AnIla aisa, samassa mAraNyo ma bhAnu 'varasiSTe' 12vi nAbharnu vimAna mApe Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za 33 78 3 yamanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 805 mahArAjasya 'varasi?' 'nAma' 'vimANe' 'paNNace' paraziSTa nAma vimAna prakSaptam, 'addhaterasajoyaNasayasahassAi' arghaprayodazayojanazatasahasrANi sArghadvAdazarakSayojanAni 'nahAsomassa vimANa' yayA somasya vimAnam 'tahA' tathA ' nAva-abhiseo' yAvat abhiSeka., somasya prayamalokapAlasya pUrvavarNigavimAnAdhabhiSekaparyantaccAntavad yamasyApi vimAnAdhabhiSekaparyantacA nto'vaseya , 'rAyahANI taheva' yamasyAvi rAjadhAnI tathaiva-somasya pUrvavarNitarAjadhAnIvadeva vobhyA, 'jAva-pAsAyapatImo' yAvat-prAsAdapaGaya., tathA ca yAvatkaraNAt-'eka yojanazatasahasram lakSayojanaparimitam mAyAma gharaziSTha vimAna hai aisA 'paNpAtte' kahA gayA hai| 'maddhaterasa joya NasayasahassAi' isa vimAnakI lapAI cauDAI sADhe pArahalAva yojanakI hai / ityAdi samastakathana 'nahA somassa vimAnaM tahA jApa bhabhiseo' soma nAmaka lokapAla ke vimAnakI taraha jAnanA cAhiye aura yaha kathana somake abhiSeka paryanta ke kathana taka yahAM grahaNa karanA cAhiye arthAt prathamalokapAla soma ke pUrvameM varNita vimAna AdikA abhipepha taphaphA vRttAnta asA hai-usI taraha se yamanAmaka lokapAlakA mI ghimAna AdikA abhiSeka paryantakA vRtAnta hai aisA jAnanA sthAhiye / ' 'rAyahANI taheva' jaisI somakI rAjadhAnIkA varNana pahile kiyA gayA hai usI prakArase yamakI bhI rAjadhAnI pyAhiye / 'jAva pAsAyapatImo aura usameM prAsAdapaktiyoMSA varNana mI somakI prAsAdapaktiyoMkI tarahase hI samajhanA cAhiye / yahAM 'adasetsa joyaNasayasahassA vibhAnanI auv-varus 1250000 (sA -mAra am) yAnI cha jahA seomassa vimAna sahA jApa amiseyo' varaziSTa vimAnanu samasta varNana soma lekapAsanA vimAnanA varNana pramANe samajavuM te varNana kyA sudhI grahaNa karavuM? emanA abhiSeka paryantanA kathana sudhI te varNana grahaNa karavuM. kahevAnu tAtparya e che ke pahelA kapAla semanA vimAnanuM varNana pahelA sutramAM je pramANe ApyuM che evuM ja varNana ahI paNa abhiSeka paryata ra 41 me 'rAyahANI taheva somanI sobhA nAmanI rAjadhAnAnu paIna pazu 42dhU 'jAva pAsAyapatIo'tamA prAsA patiyo yantana 2 vakSana mAve ke te 8 5 mA ya E AT yAta 54ii 'eka yojanazatasahasram rukSayojanaparimita thAyAmaviSakhameNa paridhinA ca janThIpamamANA vaimAnikAnA Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 806 viSkambheNa, paridhinA ca jambUdvIpapramANA, vaimAnikAnAM vAsAdAdayAM kyAsyArthe jJAtavyA yAvada - uparitala poDazayojanasahasrANi AyAmaviSkammeva paJcAzat - yonanasahasrANi pazca ca saptanavatiryojanazatAni (50597) kicir nAni parikSepeNa pratasam, catasra" iti saprAyam etAdRkSya prAsAdayaH pan sakassa Na' zakasya khalu 'deviMdassa devarago' devendrasya devarAjasya 'namassa' yamasya 'mahAraNNo' mahArAjasya 'ime' vakSyamANA denA 'AjAra' bhAgAn 'jAva - ciTThati' yAvat - tiSThanti yAvatkaraNAt -' upapAta cayana nirdeze' ivi sagrAdyam, AzAdikAriNo devAna darzayati- 'tu jahA ' tathathA jamakAivA - , yAvat padase- 'eka yojanazatasahasram ' lakSayojana parimita bhASAmaviSkameNa pariSinAtha abUdvIpapramANA vaimAnikAnAM prAsAdAdInAM pramA NasyAce zAtavyA yAvat uparitala poTazayojana sahasrANi bhASAma ciSkrameNa paJcAzat yojanasahasrANi pacaca saptanavatiyoM jamazatAmi kiJcid vizeponAni parikSepeNa prajJaptam catasra:' isa pahile kahe gaye pAThakA sagraha kiyA gayA hai| isa tarahakI cAra prAsAda paMktiyAM hai| 'sakassa Na deviMdarasa devaraNNo devendra devarAja zakake dvitIyalokapAla 'amassa mahAraNNo' pamamahArAjakI 'ime' ye Age amIra jinakA nAma nirdeza hogA 'devA' deva 'ANAe' AjJAmeM 'jAva' yAvat 'citi' rahate haiM / yahAM yAvat padase 'upapAta - vacana nirdeze' isapAThakA saMgraha huA hai / 'jahA' ve deva ye hai- 'jamakAiyAi vA' yamakAyika yamakA prAsAdAdInAM pramANasyArSe jJAtavyA yASat upari SoDazayojanasAstrANi mAyAmaviSkameNa pazcAt yojanasahasrANi paJca ca saptanavatiyoM manazatAni phiza vizeponAni parikSepeNa matam catasraH' prabhAvanA bhAga bhAbI ayelA sUtrapArka grahaNa karavAmAM Avyo che zmA mAnI cAra prAsAda patti che 'saksa vedissa devaraSNo' devendra, devarAva zahanAjIla bomyAsa namassa devaramNo' yabha mahArAnI 'ime devA AjAe java cihna vijJAnAbhi nIce jaNAvelA devA te che nahIM 'thAvata' pAthI upapAta (sevA), vacana ane nirdeza zraNa karAyA che. kahevAnuM tAtya e che ke nIcenA devA sama mahAzanI bhAjI, sevA, vagana ane nisane anusare che < " namakAiyA ivA' Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3 u 7sU 3 yamanAmaphalokapAlasvarUpanirUpaNam 807 ivA' yamaphAyikAH iti vA yamasya kAyo nikAyo yepAmasti te yamakAyikA yamaparivArabhUtA ityartha 'jamadevayakAyA i vA' yamadaivatakAyikA iti vA, yamamya sAmAnikadevaparivArabhUtA syayaM 'peyakAuyA i vA' metakAyikA vyantara vizepA iti vA, 'peyadevayakAiyA ivA' metadevatAyiyA. pretAdhInadevAnA parivArA iti vA, 'amarakumArA amurakumArIo' amarakumArA amurakumArya 'kadappA' panapA kandarpabhAvanAmAktitvena phandarpazIlamambandhideveSu utpamA pandarpazIlavAtikeli 'nirayavAlA' nirayapAlA narakapAlakA , 'mAbhiyogA' bhmiyo| Adeza tadbhAvanAbhAvitatvena AbhiyogikadeveSu utpannA amiyogavartinaca devamiGkaramAyA / na kevalam ete eva apitu anye'pItyAi-je yAvaNNe tahappagArA' ityAdi / ye cApyanye tayAprakArA. manti 'samce te hai phAya-nikAya-mamUha jinakA ye yamakAyika haiM, ye yamake parivAramRta hAte haiM-'jamadevakAiyADa vA' yamadaivatakAyika yamake sAmAnika devoMke paridhArarUpadeva, 'peyakAiyAiyA' vyantaravizeparUpa pretakAyika, 'piyadeSayakAiyAi yA' metAdhInadevoMke paricArabhUta deva, 'asurakumArA' asurakumAra 'asurakumArIo' asurakumAriyA 'kadappA' kandamAvanA se bhAvita honeke kAraNa padapaMzIlasampandhI devoM meM utpanna hue deva, inakI prakRti padarpa-atikrIDA-meM hI ramanevAlI hotI hai 'nirayavAlA' narakapAlaka, 'AbhiyogA' Abhiyoga nAma AdezAkA haiisa AdezarUpa abhiyogakI bhAvanAse bharapUra hone ke kAraNa jo Abhiyogika devoMmeM utpanna hue haiM ve Amiyogika deva , ye sadA AvezapAlana karane meM hI lage rahate haiM / ata ye devoMke kira jaise hote haiN| ye itane hI deva yamakI AjJAke nahIM rahate haiM kintu 'je yAvaNNe' inase atirikta aura bhI 'tahappagArA' isI tarahake makAya samUha jemane che evA yamakAyika ra teo yamanA parivAra hey che 'bhamadevakAjhyA ivA, yaheta 48 vo to yamanA sAmAni devAnA parivAra 35 heve| che 'peyakAmyA pA' tami4 vA-2. 2nA vyanta2 vA cha, 'peyadevayakAiyAra vA tAdhAna honA paripA35 vA, asurakumArA' asura bhA, 'amurakumArIyo' mamuramAzA kadappA' 44522-(tisumanI bhAvanAthI bhAvita thavAne kAraNe karpazIla devomAM utpanna thayelA devane kadadeva kare 8) mA 445-tamAna na 2 'nirayavAlA' na245ia4, 'yAmi yogA' maniyAmA bhaatte| sAniyata va pIanatI AzA rnaa| hoya che Amigika ravo anAbhiyogika vinA kiMkarA jevA deya che karavAnuM tAtparya 24 te mAliyAmikA pAra pama bharAranI jAmA 22 je yAnapaNe tAppagArA' meM nA 55 52 he vo 84santa mA pA mAranA Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - viSphammeNa, paridhinA pa jammUdIpapramANA, paimAnikAnA mAsAdAsIno kA NasyA) mAvacyA, yAvada-uparitala poDazayojanasAmANi bhApAmavisammeva, pazcAzat-yojanasahasrANi, paza ca samanavaniyojana zatAni (5.597) kimi nAni parikSepeNa mahaptam , pavana ' iti samApam etAdRzya mAsAdAkapA ema sakassa Na' zakrasya khala 'deviMdassa devarago' devendrasya devarAmassa 'namassa' yamasya 'mahArANo' mahArAjasya 'ime' pakSyamANA devA 'mAnAra' mApAra 'jAva-cihati' yAvat-tiSThanti, yAvatkaraNA-' upapAta-capana-nida' iti sagrAmyam, AmAdikAriNo devAm darzayati-' nA' sapA mamagAnA yAvat padase-'eka yojanazatasahasram' rakSayojanaparimita bhASAmavipmeNa paridhinAca janUdIpapramANA paimAnikAnAM prAsAdAdInAM pramA NasyAdhai jJAtavyA yAvat uparitala poDazayojanasahasrANi bhASAma viSkameNa paJcAzat yojanasahasrANi pacadha saptanavatiyojamazatAni kizcid vizeponAni parikSepeNa prazasam catasra' isa pahile ko gape pAThaphA sagraha kiyA gayA hai / isa tarahakI cAra prAsAda paktiyAM / 'sakassa Na deviMdassa devarapNo devendra devarAja zakrake mitIyatokapAla 'jamassa mahAraNo' yamamahArAjako 'ime' ye bhAge amIra jimakA nAma nirdeza hogA 'devA' deva 'ANAe' AzAmeM 'jAva' yAvat 'citi' rahate haiN| yahAM yAvat padase 'upapAta-paSana nirdeze' isapAThakA sAha aahai| vajahA' ye deva ye hai-'jamakAyApA' yamakAyika yamakA prAsAdAdInAM pramANasyA zAvalyA yAvat uparitama goDasamoanasAmANi mAyAmaviSkameNa patrAzat yojanasahasrANi patra pa samanavatiyomanasatAni kitrida nizeponAni parikSepeNa mahatam pavana prabhAranA imad apehe supaNa grahaNa karavAmAM AvyA che A prAgnI cAra mAsa paMkti che. 'sakkassaNa dedipsa devaranno , desara sanA londutmamasma deparaNo' bha mAnA 'ime devA mANAe jApa hitiruuurel nI lAlA re ra che "mAvata' parI u5pAta (sevA), vajana ane ti mA kApA 6 karavAnuM tathA e ke nAnA deva yama mahArAjanI mA, sapA ne nana527 bhamakAyApArI Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3u. 7 3 yamanAmakalophapAlasvarUpanidhpaNam 809 , 1 , jJAtAni ityagreNa sambandha | utpAta prakArAnAha - ' va jahA ' tadyathA - 'DivAivA DimbA vighnA antarAyA iti vA, 'hamarA I vA' DamarA ekarAjye eva rAja kumArAdikRtopadravA 'kulahA i vo' kalahA klezakArakvAvivAdA, 'gholA ivA volA avyaktavarNadhvanisamRddA' iti vA, 'khArA ivA' kSArA anyonya massarA iti vA paraspara matsaramAvayuktA 'mahAjudrA ivA' mahAyuddhAni anyaafsthitagrAmA iti vA mahAgAmA ivA mahAsaMgrAmA vyavasthitacaka vyUDhAdiracanopetamahAyuddha, ni iti vA, ' mahAsatya nivaDaNA vA mahAzastra nipatinAni iti vA, eva tathaiva ' mahApurisanivaDaNA ivA mahApuruSanipatanAni viziSTapuruSamaraNAni iti vA, 'mahAruhiranivaDaNA vA mahArudhiranipatanAni atyantAviralarughiradhArApAtA iti vA, 'dubbhUyAra vA' durbhUtA duSTA janadhanadhAnyopadrava hetubhUtAbhUtA satvA mUSikazalabhapakSyAdItaya iti vA, 'kula lagAlenA cAhiye aba ve utpAta kauna se hote hai so 'tajahA' se makTa kiye jAte hai- 'DipATha vA' Dimba - vighna- antarAya, 'DamarAivA' umara - eka rAjyameM hI rAjakumAra AdikoM dvArA kiye gaye upadrava, 'kalahADayA' kalaha-klezakArakavAda vivAda, 'colAha ghA' avyaktavarNa vAThe dhvani samUharUpa yola, gvArAi vA, khAra - ApasI matsara bhAva 'mahAjuddhAra yA' vyavasthAse rahita mahAyuddha 'mahA sagAmAi vA' vyaSa sthita cakravyUha AdikI racanAse yukta mahAyuddha, 'mahAsatyanivaDhaNA havA' yuddhameM paDhera zastrakA paDhanA, eva' isI tarahase 'mahApurisaniya - suts yA' mahApuruSoM-viziSTa puruSoMkA yuddha maraNa honA, 'mahAruTira freeing ghA' atyanta avirala aimI rudhira kI dhArAkA yuddhameM nikalanA, 'dumyAivA' manuSyoMko tathA anAja vagairaha ko nukasAna 'va jahA' te utpAto nIce prabhA sabhA - ' DiMbA yA' bhbhi vizna antarAya, " umarAi ghA 3 Damara-eka rAjyamAM ja rAjakumAra khAdi dvArA karAtA upadrava 'phalahAi vA' 488-4sezamA 24 vA vivAha 'yolAi vA' josAyAsI manyastava vAlA dhvanisama3ya mAsa, 'khArAha bA' pyAra-dveSabhAva, 'mahAjudAi vA 'vyavasthAthI rakSita bhaDhAyuddha 'mahAsagAmAi yA ' vyavasthita ya4pyUra mAhitI dayanAthI yukta bhahAyuddha, 'mahAsatyanivaDaNAra SA' yuddhamA bhoTo moTA zakhonu patana ' evaM mahA purisa nivaDaNA yA mahApuruSAnu - viziSTa puruSo yuddhamA bhara 'mahAruhiranivaDaNAra trA' yuddhabhA honI atyanta vyavirata dhArA bahevI 'tumbhUyAi vA ' duSkALa paDavA athavA manuSyAne tathA anAja madine nuzAna karanArA uddeza tIU , " Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 tanmacigA' sarve'pi te tadbhaktikA yamasya bhaktikAriNaH saksiyA' taspAsikA yamapakSAnuyAyina. 'vanmAriyA' nAryA maraNaporanagamAH 'saphassa deviMdassa deparaNNo' samasya devendrasya devarAmasya 'namassa' samasta 'mahAraSNo' mahArAjasya 'ANAe' bhAtAyAm 'jAva-miti' vAda-vizanti, yAvat pharaNAva-'upapAta-vacana-nirdeze' iti saprAyam / atha jamhIpe mandarA calasya dakSiNe mAge sarve'pi vakSyamANA uspAtA etasyAdhyakSa eva bhAntI syAha-'jayadIve dIye' ityAdi / jambUdvIpe dvIpe 'madarassa pamayassa' mandarasya pavatasya 'dAhiNeNa' dakSiNe dakSiNadigamAge 'nA imAi' yAni imAni ko vakSyamANAni uspAtAdikAryANi 'samuppajjati' samaspadhante na tAni samasyA jo deva haiM 'te savve' ye bhI sapa tanmattigA usa lokapAla pamakI bhakti karanevAle haiM tappavikhayA usa yamake pakSake anuyaayii| 'sammAriyA' aura usake dvArA bharaNapoSaNa karane ke yogya honese usakI bhAryA jaise hote haiN| ye maya 'samassa deviMdassa devaraNoM jamassa mAraNNo ANAe jAva ciTThati' devendra devarAja zAke loka pAla yama mahArAjakI AjJAmeM yAvat sadA bane rahate hai / pahA yAvatpadase 'upapAta-vacana-nideza inatIna padoM kA praNa bhI hai| bhaya sUtrakAra yaha prakaTa karate hai ki janadIpa ke madara parvatakA dakSiNa dizAmeM jo nitane se prakaTa kiye jAnevAle upadrava hote haiM ghe sapa yamakI hI jAnakArImeM hote hai-janahISe dIve' jamUdIpa nAmake dIpameM 'maMdarassa pavyayassa' madara parvatakI 'dAriNeNa' dakSiNabhAgame 'jAi imAi' jo pe bhAge kahe jAnevAle utpAta bhAdi kArya sam ppajati utpana hote hai dhe yamase ajJAta nahIM hai aimA yahA~ sampanna 2 te sacce te savai vA para tnmcigaa| yamalAla alra 42naa|, 'tappakkhiyA' manA pakSa 42 // 2 // , 'tammAriyA' bane tamanA in parayayApana pAna Banii, temanI bhAryA samAna ta sapA vo 'sassa deviMdassa devaraNyo namassa mahAramNo mANAe mApa ciddhati vanta, rAsa zakanA bIjA lokapAla thama mahArAjanI AjJA sevA, vacana ane nirdazane nasara che have sUtrakAra e prakaTa kare che ke ja bahIpanA mAra parvatanI dakSiNa ziAmA je je upadravI thAya che, te yamamahArAjapI ajJAta hatA nahe. te upadrava nAma 'nIce dIpe' 55 nAmanA bImA 'madarassa pamayasya sa bhara kSiya'mAi imAra samappajjati' mA ulcan pramANe je upadrava pati thAya che, te yamarI khAte AvatA nathI. Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA 2 32.72 3 yamanAmakalokapAlasvarUpanimpaNam 809 jJAtAni ityagreNa sambandha / utpAta prakArAnAha-'ta jahA' tadyathA-'DivAivA DimbA vighnA antarAyA iti vA, 'imarA I vA' DamarA ekarAjye eva rAja kumArAdikatopadravA , 'kalahA i vo' phalahA klezakArakavAgavivADhA, 'yoga i vA yolA bhavyaktavarNadhvanisamUhA* iti vA, 'gvArA ivA' kSArA anyonya matsarA iti vA parasparamatsaramAvayuktA 'mahAjudrA i vA mahAyuddhAni avyacasthitasagrAmA iti vA 'mahAsagAmA havA' mahAsagrAmA vyavasthitacakra vyUhAdiracanopetamahAyuddha,ni iti vA, 'mahAsatyanivaDaNA havA' mahAzastra nipatinAni iti vA, eva tayaiva 'mahApurisanivaDaNA ivA' mahApuruSanipatanAni viziSTapurupamaraNAni iti vA, 'mahAhiraninaDaNAi vA mahArudhiranipatanAni atyantAviralarudhiradhArApAtA iti vA, 'dubhUyAi vA durbhUtA duSTA janadhanadhAnyopadrava hetubhUtAmUtA matvA mUpiphazalamapakSyAdItaya iti vA, 'phula lagAlenA cAhiye apa ve uspAta phonarase hote hai so 'tajahA' se makTa kiye jAte hai-'hiMghAi ghA' Dimba-pina-antarAya, 'umarAvA' imara-eka rAjyameM hI rAjakumAra Adiko dvArA kiye gaye upadrava, 'kalahAhavA' kalaha-klezakArapavAda vivAda, 'polAi ghA' anyataparNa ghAche idhani samRharUpa yola, svArAi vA, khAra-ApasI matsara bhAva 'mahAjuddhAi vA vyavasthAse rahita mahAyuddha 'mahAsagAmAi ghA' vyaSa sthita cakravyUha AdikI racanAse yukta mahAyuddha, 'mahAsatyaniyaDhaNA iyA' yuddha meM paDe2 zastrokA paTanA, evaM imI tarahase 'mahApurisanidhaupAi yA' mahApuruSoM-viziSTa purupokA yuddha maraNa honA, 'mahAruhira nighasaNA vA' atyanta avirala aisI rudhira kI dhArAkA yuddha meM nikalanA, 'dunbhUyAighA' manupyoko tathA anAja vagairaha ko nukasAna 'ta jahA' ta pAta nAya prabhAra samanapA-hiMvAra vA 6 vinamantarAya, 'umarAi vA ' bha2-4 mA sabhAra mA dA rAtA 561, 'phalahAi vA al-At24 418 vivAha 'volAra yA mArI -bhavyatavarSa pAmA pani 435 nAya, 'khArAi vA' bhAra-pAva, 'mahAjudAi vA vyavasthAyI rahita mahAyuddha, 'mahAsagAmAra yA vAsyata yaha -syanAthA yuta, bhAyuddha, 'mahAsatyaniSaDaNAi ghA' yuddhamA mATo mA yasonu patana, 'eva mahA purisa nivaDaNAi vA' mahApuruSAnu-viziSTa puruSArnu yuddhamA bharata 'mahAruhiranivaDaNAra vA' yudabhAbI satyanta, bhavisa dhArAmA paThedI 'nbhUyAi ghA! duSkALa paDe athavA manubene tathA anAja Adine nukazAna karanArA udare tIDa, Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 vanmattigA' sarve'pi te tadbhaktikAH yamasya maktikArikA tapaktiyA' tatpAkSikAH yamapalAnuyAyina. 'tammAriyA' nahAyA sabamaraNopayomA 'saphassa deviMdassa deparaNo' zamasya devendrasya devarAmasya mamassa' mAsa 'mahAraNo' mahArAjasya 'ANAe' AjJAyAm 'jAva-miTTati' bApaTa-ti , yAvada pharaNAva-'upapAta-vacana-nirdeza iti sapApam / apa amIpe mn| calasya dakSiNe bhAge sa'pi vakSyamANA utpAtA etasyAdhyataye samAntI spAi-'jIve dIye' ityAdi / jamyUtIpe dvIpe 'madarassa pamapassa' mandarasta pavatasya 'dAhiNeNa' dakSiNe dakSiNadigbhAge 'jAi imAi pAni imAni ko pakSyamANAni utpAtAdikAryANi 'samupajjati' samaspapante na tAni samasyA jo deva haiM te savve' ghe bhI sapa 'tammasigA' usa lokapAsa yamA bhakti karanevAle haiM 'tappavikhayA' uma yamake pakSake bhnuyaayii| 'tanmAriyA' aura usake bArA bharaNapoSaNa karaneke yogya hone usakI bhAryA jaise hote haiN| ye sapa 'samAsa TeviMdassa devarako jamassa mahAraNNo ANAe jAva ciTThati' devendra devarAja zAkelA pAla yama mahArAjakI AjJAmeM yAvat sadA pane rahate hai| pahA yAvatpadase 'upapAta-vacana-nirdeza inatIna padoM kA prANa hubho / bhapa sUtrakAra yaha prakaTa karate hai ki jamUsIpa ke madara parvatakA dakSiNa dizAmeM jo jitane se prakaTa kiye jAnevAle upadrava hote ! ghe sapa yamakI hI jAnakArImeM hote hai-jaMndIve dIve jaMbadIpa nAmaka dIpameM 'maMdarassa padhmayassa' madara parvatakI 'dAhiNeNa' dakSiNabhAgarma 'jAi imAi' jo ye Age kahe jAnevAle utpAta Adi kArya sama ppacati utpana hote hai ye yamase ajJAta nahIM hai aimA yahA~ sampanna revA' sambe' te para snmcigaa| mamA alfa 42nA hai, 'sappamistrayA' tamanA 5 42nArA che, 'vanmAriyA ne tamanA 622 // bhASAna pAtra hAvAmI, temanI bhAryA samAna 2 te do massa deviMdassa dekharaNo massa mahAraSNo mANAe jAva ciTati' hevana, rezama zakanA bIjA lekapAla yama mahArAjanI A sevA, vacana ane nike ane manasara che. have sUtrakAra e prakaTu kare che ke ja bukIpanA mAra parvatanI diE dizAmAM je je upahelI thAya , te yamamahArAjathI ajJAta detA nathI. te upadrava nI3 mata napaNIce dIye' hI nAmanA Aust 'madarassa pampayasva hAriNe bhara pavana kSaya, 'mAi imAI samApajavim wiforn pramANe je upadrava prati thAya che, te yamathI khAte hotA nathI. Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyacandrikA TI za 3 u 78 3 yamanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 811 ravA' dvaya hiphA iti vA eka dina madhye vyavadhAya matidinadvayAgantukA jvaravizeSA ityartha , 'teyADiyA i vA' pahiyA iti vA, pratidinadvayAnantarA gantukA jvaravizepA iti bhAva , 'ghAusyahiA ' caturahiphA', pratidinaprayAnantarAgantukA jvaravizeSAiti vA, 'unveyagA i vA' unakA iti vA umegA mAnasikaparitApavizepA tajjanakA janodvegayAriNastaskaraprabhRtayaH, 'phAsA ivA' kAsA iti vA, phAsA idgatA' rogavizepA iti vA 'khAsI' iti mApAyAm prasiddhAH, 'sAsA i vA zvAsA iti vA 'dammA iti bhApAmasiddhA, zvAsavarddhakA rogavizepA ityaya' 'jarA i vA' jvarA zArIrikatApavizeparogA valanAzakA iti vA, 'dAhA vA' dAhA iti vA, atyadhikavApajanakA roga vizepA ityartha , 'phacchakohA ivA' pakSAkoyA iti vA; kakSANAM zarIrAvayavavizepapArzvamAgAnA koyA kuyitvAni galitasvAni iti vA, 'ajIrayA davA' ajIrNakA ajIrNatA ti vA, 'paDDarogAi pA' ephaepha dinako choDa kara AnevAlA jvara, 'teyAchiyAi ghA' tIsare dina AnevAlA jvara, 'cAutsthAhiyAivA cauthedina bhAnevAlA jvara, 'uvyeyagAi vA ' mAnasipha paritopa vizeSa iSTaSiyoga aura aniSTasaMyogajanya cittameM utpannAhue duHkhavizepa athavA uchegako utpanna karanevAle caura vagairaha 'kAsAighA' svAsI, sAsAi SA' zvAsa-damA, inake paDhAnevAle roga vizeSa, jarAi ghA' zArIrake yalapho kSINa karanevAle rogavizepa-jaise sapedika (kSayaroga) Adi, dAhAi vA atyadhika tApa jinake mArA zarIrameM paTajAtA hai aise rogavizeSa, 'pacchakohAi dhA' kAkharI-zarIra ke avayava vizepoMmeM koSakA honA, arthAt kAkharI Adi avayavokA saranA, athavA dhanakI jhADiyoMkA sapanA, 'ajIrayAi ghA' ajIrNa 'paTurogAi SA' vA' 2 mAnA2 tApa, 'yAriyA vA me hivasane mAtara mApatAtApa, 'teyAdiyAi pA' sine mAtare mAvato tApa, 'cAutthAriyAra / ' yA2 hinane bhAtara mApata tApa (yAthI tA) ujveyagA ghA' asa vATanA kyAna athavA aniSTanA sAgathI cittamA je dukha thAya che tene haga kahe che--athavA PER B54 42naa| ye||2 pani vRddhi yapI, 'phAsA kA' mAsI 'sAsAi vA' vAsa-bha 'jarAi vA zarIrane bhI nAza kSaya vA zA, 'kaccha kohAiyA' He wult Robhaash| yo, 'dAhAi vA zarIramA ta panna 12naa| zo yA, 'ajIrayAi pA' A maI, 'paharogAi ghA' pAzama yo 'hari Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rogAravA' phularogA iti vA, gAmarogArA grAmarogA itivA, kalA iyA' maNDala 'prAnte' iti masidam tatsambandhino rogA mamatomA vikA 'nayararogAcA' nagararogA iti mA, 'sImaveyaNA imA' zIdanA misA pIDhA iti ghA, 'anchiyeyaNA havA' asivedanA nepraporA itiyA, yo yaNA pA' pharNavedanA iti vA, 'nAyeyaNAdA ' nambadanA iti bA, 'paMta veyaNA pA' dantavedanA iti vA, 'idaggahApA' indranA unmAdatA iti vA indakatopadravavizeSA indrAyegA itparya 'sadamA mAtra grahA. kArtikeyagrahA skandAvezA isiyA, 'kumAraggA ' mAranA vAlagrahA iti vA kumArAvegA 'japharavaggahA ivA' yasamA itivA, gayA vyantaravizepAstadgrA itparya / 'bhUyaggahAipA' bhUtabA iti bA, 'emA hiyA i vA' ekAhiphA pratidinAgantukA jvaravizepA iti bA, 'mAriyA pahu~cAneghAle mapipha, galama' pakSI AdikoMkA honA, 'kasarogAimA' kulameM rogoMkA honA, gAmarogAi ghA' grAmameM rogoMkA honA, maMDala rogAi ghA' prAtomeM rogoMkA honA, 'nayara rogAimA' nagara meM rogIkA honA, 'mImaveyaNA vA' ziroMmeM porAkA hogA 'acchiyaNA icA' AkhoMmeM pIDAkA honA, 'kaNNa deSaNAiyA' kAnoM meM pIDA phA honA 'nahadheyaNAhabA' naloMmeM bedanA kA honA, 'dataiyaNA ghA' dAMtoMmeM pIrAkA honA, 'idamgaharayA' indrakRta upadravarUpa unmAda bhAdikoMke kAraNoM kA honA, 'sadaggarAi vA, kIrtikeyagraha skandAiya, 'kumAraggahAi yA' bAlagraha, jaksamAhA thA, yakSampa pyantaravizeSakRta upadravarUpagraha 'muyaggAravA' bhUtagraha egAhiyAi ghA' pratidina bhAnevAlA jvara, 'zyAhimAbA' bhane pakSabAnI pati yavI, 'kularogAi yA' bhI zAna po bhayo, 'gAmarogAra yA' bhimAna vA vo, mararogADa mA mamA zAnI yo, 'nayararogAi pA' nAbhA zagAnA am ko, pIsa pAbhAvAnA hubhAvo pA, 'mapichaveyaNArA netrabhAvI , kaNNaveyaNAra mAnA x vI 'naiveyaNApA nA nA , 'dasarayaNA ghA' tael st' al, 'dAi vA Urga B5135 8-mA PUReq / svadamgAi pA 26 mAramgA RE, 'jaksaggara yA' 55 , 'yUpaggazayA bhUnie, 'egAriyAha Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI za 30 78 3 yamanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 813 iti vA, 'sapAhamArI i bA' sapAmArI iti mA, 'saNNivesamArI i vA' sannivezamArI iti vA, tatphalAnyAha-'pANakkhayA' ityAdi / 'pANakkhayA' mANakSayA 'jaNakkhayA' janakSayA 'dhaNakkhayA' dhanakSayA* 'kulakkhayA' kulakSayA., 'vasaNanbhUyA' vyasanabhUtA' 'aNAriyA' anAryA adhamA utpAtA. 'je yAvi yate' ye cApyanye 'tahappagArA' tapAmakArA tatsadRzA dukhadAyino vartante, __ 'Na te' na te 'sadhAssa deviMdassa devaraNNo' zakrasya devendrasya devarAjasya 'jama sasa mahAraNyo' yamasya mahArAjasya 'aNNAyA' azAtA santi, -na kevala te yamasyaiva nAjJAtA apitu yamaparinArANAmapi te nAzAtA ityAha-'tesi vA jama marakI kA honA, 'sapAhamArI vA' sapAhameM marakIkA honA, 'sanivesamAroIvA sanivezameM ye sapa upadrava-utpAta haiM aura ye saya upadrava yamalokapAlakI jAnakArImeM hote haiM / inakA phala yaha hotA hai ki-'pANakkhayA' inase prANoMkA kSaya ho jAtA hai, 'jaNakkhayA' manuSyoMkA vinAza hotA hai, 'dhaNapakhayA' dhanakA kSaya hotA hai, 'kulakkhayA' kulake kula naSTa ho jAte haiM, 'vasaNambhUyA' ye saya upadrava dukhadAyI adhamAti adhama upadragha hai-isIliye 'aNAriyA' pAparUpa haiN| tathA 'je yAvi anne, su gvadAyI jo aura bhI dUsare 'tahappagArA' isI prakArake upadrava hai 'Na te makasma deviMdassa devaraNNo jamassa mahA raNo aNNAyA, ye saba devendra devarAja zakke lokapAla yamamahArAja ke jJAnase yahibhUsa nahIM hai, arthAt usake dvArA jJAta hai, ina saya upadravoMkA jJAtA kevala yama hI hai aisI yAta nahIM hai kintu yama ke mAnamA 12 vI, 'sapAhamArIha vA savAra bha2 vI. 'saniyesa mArI vA sa nivezamA ma mAvi padravonu tu mA 5vo ala cama mahArAjanI jANa bahAra thatA nathI. have sarakAra uparanA upadravanuM zuM paNa bhAva cha ta matAche-pANakagvayA' parata padravodhI mane jvaan| [nn|] nAza yA che, 'aNakkhayA' manuSyono kSaya yAyale 'ghaNakkhayA' dhananA kSaya yAya cha 'phulakkhayA' bhane puNana saya 55 cha, 'vasaNanmUyA' mA padako mahAyI mane apabhamA ama hAya tathA 'aNAriyA' te pA5 35 cha tayA je yAvi bhanne sahappagArA' nA bAla pakSa Frut Gpal Apa cha ta 'Na se sakphassa devidassa devaraNNo jamassa mahArapaNo aNNAyA' devendra devarAja zakanA bIjA lokapAla cama mahArAjathI ajJAta hotA nathI--e badhA upadrave temanA Adhipata nI ja thatI hoya che amadeva te utpAtathI ajJAta nathI Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 pANDarogA iti vA, 'risAvA' prazasi tivA, 'pavAsIra iti mApA prasiddhAni' rudhirasAriNA gudArogavizeSA bhagadarAyA bhagandarA iti vA DiyayamalA i vA idayaglAni imiyA, 'matyaya maga inA' mamtAyanAni pati vA 'noNisAcA' yonizugani ti vA 'pAsamakA ' pArsa zUlAni iti vA 'kucchimUlA havA tilAni ti ghA, 'gAmamArI kA grAmamArI 'mahAmArI' iti masiTA, yA hi grAma mArayasisA tathoktA, parama 'pi vineyam 'AgaramArI hA AparamArI pati vA, 'nagaramArI yA nagara .mArI itighA, 'jigamamArI ivA' nigamamArI virA, kheDamArI pAkhara mArI iti ghA, 'gaccaDamArI :nA' parghaTamArI ini nA 'mahamma mArI yA maDambamArI hatiyA, 'doNamuhamArI ivA' droNamugvamArI iti thA, 'paTTaNamArI vA' pattanamArI iti ghA, pahanamArI pratimA 'AyamamArI ivA' AzramamArI pANDaroga' harisAi vA' payAsIra- arpa-mazA samaya para unamese khuna jharane lagatA hai| 'bhagadarAha cA' bhagadara yaha bhI gudAkA. eka mAmaya kara roga hai-jo jIvakI mamApti ke sAtha samApta hotA hai| 'hiyayasalAi cA' dayAla, matyayasalAha cA' mastakazUla, 'jANisalAha ghA' yonizula, pAmasalAha ghA' pasaliyoMko darda, kAncha salAi vA kukSizala-peTaphA darda, 'gAmamArIi dhA' grAmameM marakI panA, 'agaramAI ghA' agarameM maraphI kA honA 'nagaramArIiyA, nagarama marakI honA, 'nigamamArIIvA' vipayameM mahAmArIkA honA tA. mArI bA' kheTameM marakI honA, kadhasamArIDa ghA' karyaTameM marakIkA honA, 'doNamudamArIi yA'droNamukhameM marakI kA honA, 'maramamArI ivA' maDapameM maraphIkA honA, 'paTTaNamArIi thA, paTTaNa-pasanameM 'maraphIkA honA, 'AsamamArIha vA AzramameM tApasoM ke AzramameM sAA pA' 12sa yA magadarApA' mrne| zo , hiyayamatAvA' paya g 'masthayamalAi vA' mAta Pat'joNiyalAi vA yaunapa yatuM pAsamalAi yA' pAnI mAmA , 'kacchimatA vAzi -ne| bhAvo vA, 'gAmamArI yA' bhannAbhi , bharI ra rAja an, bharamAra vA' up nAbAnA svImA 'nagaramArI pAra nAmA mAnisamamA 'kheramArI pA' maL mArI (RBI) bhaRA mA za) yA kaparamArIibA, ramA bhAvI, doNamAmArI pA' bhusabhA bhI po yA, 'marepamArI sAmasabhA bhaRamA, 'paTTaNamArIi vA na 44 'mAsamamArIhA ' Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.3.2 7.3 yamanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 815 pazcaiva, yastu nairayikAn jIvAn karikAbhiH khaNDana' kartayitvA bhrASTrapAka yogyAn karoti, asau ambarIpasya bhrASTrasya sambandhAt 'ambarIpa" iti 2, 'sAme' uyAma', yastu varNena zyAma nairayikAn zAtapatiipIuyati sa 'zyAma' ityucyate 3, 'sayachetti yAvare' zavala iti cAparo deva ityarthaH, tathAca-yo hi varNena zapala pharbura, tepA nairayikANAm annapadayAdIni utpATayati sa 'zayala ' ityabhidhIyate 4, 'ruddo-caruhe' rudrA, uparudraya, tapa yaH khakuntA dipu tAn nairayikAn otaprotAn karoti saH rudratvAt phUrasvAt 'rudra' ityucyate 5, yastu tepAmeva azropAhAni cUrNayati sa atyantarudatvAt 'uparudra' jAphara vahAse unheM phira nIce paTakate hai isa kAraNa ye 'bhaya' pahalAte hai / 'ayariseceva' amyarIpa-ye deva nairayika jIvoMko keciyoM se kATa kATa kara arthAt unake TukaDe kara unheM bhAumeM pakAne ke bhUjaneke yogya panAte hai isa kAraNa inakA nAma ambarIpa bhrASTra bhAuke mAtha saMbaMdha rakhane se aparopa huA hai / 'sAme' zyAma ye deva varNase kAle hote hai-ye deva naraphajIyoMko pIThA Adi bArA pAsa pahuMcAte haiN| isase inakA nAma zyAma aisA huA hai / 'maghaletti yAyare' zapala nAmakA paramAdhArmika deva hai / yaha varNase pharyuracitaphayarA hotA hai / isakA kAma nArakoMphI AMtoko eca hRdayako phAunekA hai / isIse yaha zapala kahAgayA hai| rudoyaruhe' rudra aura uparudra, inameM jo nairayirkoko kuta-talavAra AdikomeM pirotA hai yaha ruA-phUra hone ke kAraNa rudra kahA gayA hai tathA jo nArakoke aga, aura upAhoMko gha2 kara detA hai usakA nAma yaha atyanta rudra paTake che, te kAraNe temane "aba kahe che. [2] 'pariseceva' magazaSa -tamA nA24InA yazazna ta2 TukaDA kare che ane tene bhaThThImAM pakAvavAne yogya banAve cheA rIte bASTra [bhADabhaThThI]nI sAthe saMbaMdha rAkhanArA te devone ambarISa kahe che [3] 'sAme zyAma- vo zyAma padanAya tamA nA2ne pAsa Adi dvArA rAsa Ape che 4] 'sapacheti yAvare Ame nAmanA 52bhASAbhi va sAya yA para cItarA varNanA hoya che teo nAranA atiraDA ane hRdayanuM vidAraNa karIne temane 41 5mA che tathA tabhane '8 cha [5] bhane [6] ' hoyaru 25 ane upUnArakane talavAra AdimA parovanArA dene radra kahe che, tene para hevAthI temane rudra kahe che nArakanA aga upAMgonA cUrepUrA karI nAkhanArA devane Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 mAtIhI kAiyANa devANa' tepI pA yamayAyiyAnAM devAnAmapi te uparyuktA mAmA na santIsparthaH, atha yamasya AmAdiyAriNa pAdaza paramanirdapAna paramAdhArmiphAna amuraniphAyAn masipAdayitumAha-'sarakAsa' ityAdi / kAsa 'deviMdassa devaraNo' devendraspa devarAmasya 'jamassa mahArago' yamaspa mA rAjasya ime pakSyamANA devA. 'bahAvayA' yathA'paspA' puSasthAnIyA bhAgAdi pAritayA vazavatiyA ca putravata miyA itparya. 'amiSNAyA' amizAtA ani matAH 'hotyA' santi, tAnAha-'ta jahA' tadyathA 'ame' mana , pakSyamANeSu paJcadazAsuranikoyAntarvattipu paramApArmikanikAyeSu deveSu yo devo nerapikAna gaganatache nIsvA aghaH pAtayati aso 'abhya' ityucyate', 'ararise cera' amarI parivAra ke jo devadevI hai ghe bhI ina tIna utpAtoM ke jJAtA hai yahI pAta tesiMvA jamaphAiyANa devANa, isa sUtra pATha dvArA vyakta kIgai hai / arthAt una pamaphAyika devoMse bhIye upadrava ajJAta nahI hai / apa samrakAra yaha prakaTa karate haiM ki ye Age kahe AnevAle pandraha prakArake deva yamake bhAjJAkArI hai ye sabake saba paramanideya hai, parama adhArmika hai, aura asuroMke nikAyavAle hai-'samassa deviMdassa devaraNNo jamassa mahArapaNo ime devA mahAvaccA bhabhiNNA yA hosthA, isa ghapATha bArA prakaTa kI gaI hai-devendra derarAja zakrake lokapAla jo yama mahArAja hai unako ye deva AjJA Adike karane pAle hone ke kAraNa aura unakI bhAdhInatAmeM rahaneke kAraNa putrake jaise priya hai / 'tajahA una 15 prakArake devoM ke nAma isa prakAra se hai 'a' ampamasuranikAyameM rahanevAle pandraha paramAdhArmika nikA pavAle deyoMmeM pe deva rahate hai pe deva nerayikoM ko bhAkAzameM le eTaluM ja nahIM paNa thamanA parivAthapa je deva-devIo che temanAthI paNa te utpAte. ajJAta detA nathI, e ja vAta sUtrakAra nIcenA dvArA prakaTa karI che- nA samakAiyANa dekhANa' & 8 bharapanA parivA35 mAthi vothA . upavo ajJAta letA namI AgaLa batAvyA pramANenA 15 devo yamane adhIna che te bamAM ghaNA niSa ane aparmika che. te aSA akSaranimaya kevo che A yAti vana, 125 khAna arue mabhanA 'ime devA bhAAramA amiNNAyA hotyA' zAnArI vo nIce pramANe che vaLI te kevo tenA sthAnIya devA gaNAya che'traa' 55 bhAna putra yAnI vo nI bhara * 1 ja asara nivAyamAM jenArA para paramAvAnijha nikAla vALA devomA mA ravAM paDe che te amba devo nArakane AkAzamAM vacce lai ne Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za 3 u 78.3 yamanAmaphalokapAlasvarUpanirUpaNam 815 pazcaiva, yastu nairayikAn jIvAn kartarikAmi khaNDana phartayitvA bhrASTrapAka yogyAna karoti, asau ambarIpasya bhrASTrasya sambandhAt 'ambarIpaH" iti 2, 'sAme' zyAmaH, yastu varNena zyAma nairayikAn zAtayatiipIDayati sa 'zyAma' ityucyate 3, 'sapaleci yAvare' zavala iti cAparo deva ityartha , tathAca-yo hi varNena zavala pharbura , tepA nairayikANAm antrahadayAdIni utpATayati sa 'zakla' ityabhidhIyate 4, 'rudo-caruhe' rudrA, uparudraya, upra yaH khaGgakuntA dipu tAn nairayikAn otaprotAn karoti sa rudratvAt phUrasvAt 'rudra' ityucyate 5, yastu tepAmeva aGgopAGgAni cUrNayati sa asyantandratvAt 'uparudra' jAkara vahAse unheM phira nIce paTakate hai isa kAraNa ye 'apa' phahalAte hai / 'aghariseceva' amparIpa-ye deva nairayika jIvoMko kaiciyoM se kATa kATa kara arthAt unake TukaDe kara unheM bhAThameM pakAneke bhUjaneke yogya panAte hai isa kAraNa inakA nAma amparIpa bhrASTra bhATake mAtha sapadha rakhane se aparIpa huA hai / 'sAma' zyAma ye deva varNase kAle hote haiM-ye deva narakajIvoMko pIDA Adi dvArA prAsa pahuMcAte haiM / isase inakA nAma zyAma aisA huA hai / 'maSaletti yAvare' zapala nAmakA paramAdhArmika deSa hai| yaha varNase koracitaphayarA hotA hai / isakA kAma nArakoMkI Atoko eSa hRdayako phAunekA hai / isIse yaha zayala phadAgayA hai| koSakade' rudra aura uparudra, inameM jo narayikoMko kuta-salapAra AdikomeM pirotA hai vaha ru-phara hone ke kAraNa rudra kahA gayA hai tathA jo nArakoke aga, aura upAko ca2 kara detA hai usakA nAma yaha atyanta rudra paTake che, te kAraNe temane "aba kahe che. [2] 'dhaMyariseceva' magarISa hAtamo nA24Ana AN2nA ta2 13 144 hukA kare che ane tene bhaThThImAM pakAvavAne yogya banAve che rIte bASTra [bhAbhaThThInI sAthe sa ba dha rAkhanArA te devane abarISa kahe che [3] 'sAme zyAma- vo syAma pAya che tamA nArAna pI Adi dvArA gAsa Ape che 4] 'saraleti yApareARE nAmanA 52mAyAmi devAya che tamyA AR vItarA varNanA hoya che teo nArakenA AtaraDA ane hadayanuM vidAraNa karIne temane pI pamA tathA bhane wa' [5] bhane [6] 'rudovo ' 5 ane upajha nArakane talavAra amiA parAvanArA devAne % kahe che, tene kura hovAthI temane ja kahe che nArakanA aga upaganA cUrecUrA karI nAkhanArA devane Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - 816 ityabhidhIyate 6, 'kAleya' phAlaya, ya' khalu kaTArAdipu vAna parati sa kRSNavarNatvAt bhayamadatvAca 'kAlA' iti vyapadizyate 0, 'magakAle si pAvara' mahAkAla iti cAparo deva , yo hi snigdhamAsAni karvapitvA nArakAna khAdayati varNana mahAzAlaveti sa 'mahAkAla" iti pathyate 8, 'asipatte' asi patra , sa devo yo'sitalyapatrANAM vana piracayya tanchAyAmilApeNa samA gAbhAraphiNo vikRtamAvAndolanapUrvakamasipaprapAtanena mbaNDazapiyanatti 9, 'gha' dhanuH ma yo dhanuSo vinirmuktararddhacandrApAraNiH pA~ThanAsAdInavayavAprArapiNAM chinatti / 10, 'ku meM kumma , yo hi deva sabhyAripu nArakAn, svabhAvakA hone ke kAraNa uparudra kahA gayA hai| kAleya kAla-isakA marNa pAlA hotA hai aura yaha naraka jIyAkA paDAI AdimeM pAtA hai tathA samaya2 para unheM bhayabhI detA rahatA hai isa kAraNa isakA nAma kAla aisA kahA gayA hai / 'marAkAlesiyAvare' mahAkAla yaha deva hai| yaha nArakoMke snigdha mAsoko kATakara svaya nAra koMko hI khilAtA hai| isakA varNa marAna kAlA hotA hai| isa kAraNa ise mahAkAla kahA gayA hai / 'asipatte' asipatra-yahadeva talavArakI dhArake jaise pattokA dhana panAkara vahA chAyAkI abhilASAse Aye hue nArakoMke vikRta pAyuke sacAlanase patroMko girAphara zarIra ke vaNDara karatA hai / 'ghaNU' dhanu-yaha dhanupase choTe gaye bhardayadrA kAra ghAle pANoM mArA nArakajIpoMke kAna, moSTa eva nAka Adi aSayoMkA chedana karatA hai / "kume kuma yaha kuma AdimeM nAraka jIvoMkA pakAtA hai isaliye upacAra se isemI kuMbha kaha dIyA gayA hai| 'pAla' pAla-yA bhArameM rahI huI tapsa dhajavAlakAmeM naarkupaja che teo atizaya Ara devAthI temanuM nAma upasTa pArTa che [7] zAleya poya te 52bhApabhiH vo nArasane rai na te pAravA295 pabhAu [4] 'mahAphAlesi' man-a nAnu niSTha mAsa kApI kApIne nArakone ja khavarAve che tene varSa atizaya yAma hAya para 38 [6] 'asipace' sipatra 25 tAsa dhAra jevA pAnavALa vana banAve che tyAM kAma meLavavAne mATe naraka mAne che tyAra nA mA bApanathI te pAnane nI beravIne nArakAnA rArIranA TukaDe TukA kare che. na dhanate navamAMthI kalA ardhacandrAra kApI nAnA mana, nAka, cheTha bAti avayavanuM chedana kare che 1] "" kuma-mA padmApArSi karavo nAne Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 378.2 yamanAma lokapAlamvarUpanirUpaNam 817 pacati so'pi upacArAta 'kumbha' utyucyate 11, 'bAlU' vAlu' bhrASTrastha taptavantrabAlukAsu nArayAna matahatyAra caNakAdIniva bharjayati 12, 'veyaraNI tti ya' caitaraNIti ca tatra yo deva vikurvaNayA kSetriyapUrudhirAdipUritaretaraNInAmanadIsvarUpa pati ma upanagarAta 'vaitaraNI ' iti nigadyate 13, 'gvarassare' varambara yo hi vacaNDAnvitazAlmalItarI bhAropya nArayAna atara varavara tIkSNasvara gardabhasvara vA kurvANAna svayapAkani AkarSati saH 'svarasvara' iti, 12, 'mahAghA' mahAdevo bhayena paya mAnAna nAgyAna jIvAna pani dhATe mahAghoSa karyana avaruNadrima' 'mahA 1 jI ko ghaTAte hue ghaNaka ghanA AdikI taraha sRjatA hai hama liye isakA nAma pAlu aisA huA hai / 'vegaraNI' vaitaraNI yaha apanI vikarSaNA se vaitaraNI nAmakI nadI banAtA hai vikriyAhI pUpIta, rudhira, Adi se use bhara detA hai hamaliye upacArase makA nAma mI 'vaitaraNI' pesA ho gayA hai / 'svarasmare' sarasvara para apanI vikarSaNA se zAmalI vRkSakA udghAna karatA hai aura unake 'jase phoToMse yukta use karake usa para narakajIyoMko car3hAtA hai, vaza ghe nAjI mAre kaSTa pahuta hI tIkSNa svara athavA gadhe jaisA svara karate hai athavA para svaya bhI aisA hI svara karatA hai aura una nAroMko se phira baghatA hai | hamA nAma para svara aisA pahA gayA hai / 'mahAbose' mahAghoSa yaha deva sabase mAgateM nAka jIvo ko pazuoM ke mamAna pAhoMmeM jAgyI AvAja karanA I sabhA rAdhe che tethI bhane bhAre '' hA prayoga hai [12] ' ghAlU ' bAlu-jema bhADamAM retI mAthe caNAne nakavAmAM Ave che, tema tama ratI sAthe nArakA nA zarIgne tavasamA zeThanAza parabhASAbhi devAne vA [13] 'veyaraNI' vaitaraNImA devI temanI vaikriya zaktithI vaitaraNI nadI banAve che. ane vaikriyatithI anAvedyA pAya, ghara mAhidhItene bharI [14] 'kharampara' vijAthI zamIvRkSa anAre cha tene vajanA jevA kAMTAthI yukta tenA upara caDAve che tyAre atyaMta pIghana kANe nArI cIMge pArTa -, athavA paramadhArmika deva pabu gaDhabanA jevI khavAja [15] 'mahAghome' bhadAdhIca -- bhayathI nAma rasvara-te tenI rIne nAyaka ne gadazanI jema avAja kare che athavA abhvara' deza Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 818 manAtIpaNe yopa" ityamiSIyate 15, 'emerA pamarasA' evam uktapakArena ete pUotA. yamasya punasthAnIyA denA pazcadazasasyakA 'riyA' AnyAtA: kavitA / bhaya yamasya tassambandhi yathA'patya devAnAbha spitimAra-'makkAsa meM' itpaadi| zakrasya skhala 'deviMdassa devaraNo' devendrasya devarAjamya 'mamassa mArano' yamasya mahArAnasya 'satimAga' sapribhAga palyopamasya tRtIyabhAgasasTima 'palibhoSama' eka palyopamam 'ThiI sthiti Ayupyam 'paSNatA' mAtA pitA 'bhAgavavAbhiNNAyANa' yathA'patyAmimAvAnAm apatyamAnatvenAmimatAnAm uparyuktAnAm 'devANa' devAnAm 'ega' ekam 'palionama' patyopamam ThiI sthitiH 'paNNatvA' prasaptA, evam uktaprakAreNa 'mahidie' mArmika 'bhArajame' yAvat-yama 'mahArAyA' mahArAjo ghartate, yAvatkaraNAt-'magadhutika, mAralA, mahAyazA mahAnubhAva ityAdi sarva sagrAmam // 0 3 // huA panda kara detA hai, isa kAraNa isakA nAma mahAghoSa aisA huA hai, 'emeNa patarasA' isa prakAra ye pUrvokta 'pannarasA' pandraha 15 deva yamake putra sthAnIya 'AhiyA' kahe gaye haiN| aba sUtrakAra 'sakphassa Na devidassa degharaNNo jamamsa mAraNo sacibha ga palimoyama ThiI paNNatA' isa sUtrapATha dvArA yaha prakaTa kara rahe haiM ki devendra devarAja zaka ke lokapAla yama mahArAjakI jo sthitibA trimAga sahita eka pakSyopamakI hai| tathA 'ahAvavAbhiNNApANa devANa paga palibhoSama ThiI paNNattA' apasya ke jaise mAne gape upa yukta deSokI sthiti keSala ekapalyApamakI haiN| 'eba mahiDIe jAba ame mahArAyA' isa taraha ukta prakArase mahAna RdivAle yAvat ye yama mahArAja haiN| yahA 'yAvat ' padase 'mahAgutipha -mahAputivAle bhAga karatA nAyaka chavone, bhaya kaza avAja karIne pazuonA vADA vI mA pUrI nA2 52bhASAmi4 khAne bhArA 'emee pamarasA mAriyA' apazapa 15 devone yamanA putra sthAnIya devo kahyA che besumAra mama Aruart sthiti [InH ni355 4. 'sAkassa Timma deparaNNo namassa mAraNo sacimArga palimorama ThiI paNNacA' devena, rAja zamanA bIjA vaipAla pama mahArAjanI sthiti vibhAga sahita eka basyopabhanIhI tayA bApacAmiNAyAma devANa : erga palimoyama ThiI pA, 4 ANI IRthAnIya svAnA miti 4 pA5mana pasa Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 7 sU 4 varuNanAmalokapAlasvarUpanirUpaNam 819 aya varuNanAmaka lokapAlasya vaktavyatAmAramUlam-kahi Na bhate / deviMdassa, devaraNNo varuNassa mahAraNo sayajale nAma mahAvimANe paNNatte 1 goyamA / tassa Na sohammavaDeMsayassa vimANassa paJcatthimeNa sohamme kappe asakhejjAi, jahA somassa tahA vimANa-rAyahANIo bhANi yavvA, jAva-pAsAyaba. sayA, navara-nAma nANatta, sakassa NaM jAva-varuNassa mahAraNo jAva-citi, ta jahA-varuNakAiyA i vA, varuNadevakAiyA i vA, nAgakumArA, nAgakumArIo, udahikumArA, udahikumArIo thaNiyakumArA, thaNiyakumArIo, je yAvapaNe tahappagArA savvete tabhattiA, jAva-citi, jabUhIve dIve madarassa pavayassa dAhiNeNa jAi imAi samuppajati, ta jahA-aivAsA i vA, madavAsA i vA, suvuTTI i vA, duvuTTI i vA, udabhedA i vA, udApIlA i vA, uvAhA ivA, pacahA ivA, gAmavAhA i vA, jAva-sanivesavAhA i vA, pANakkhayA, jAva-tesiM vA varuNakAiANa devANa sakassa Na devidassa, devarapaNo varuNassa mahAraNo jAva-ahAvaccA'bhiNNAyA hotyA, ta jahAM-kakkoDae, kadamae, ajaNe, sakhavAlae, puDe, palAse, moe jae, dahimuhe, ayapule, kAyarie, sakkassa Na mahApala -mahAn thalavAle, mAyazavAle, mahAnumAya mahAprabhAvadhAle,' ina padoMkA sagraha haA hai // m03 // mahiraDIe mAva jame mArAyA' yama bhaAN B5yuta maharanI malA Re mahAvRti baLa ane mahAprabhAvathI mukta che ke 3 che Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 - magatIne deviMdassa, devarANo, varuNassa mahAraNNo desUNAi, do paliovamAi, ThiI paNNattA, ahAvacyA bhiNNa yANaM devANa ega paliobama ThiI paNNattA, e mahiddaDhoe jAva-varaNe mahArAyA ||s 4 // DAyA-kuma khalu bhadanta ! zAmya davendrasya devarAmasya varuNamya mahA rAjasya svaya jvala nAma mAvimAna manatam ? gautama / tampa bala sIpamA vatasaramya vimAnamya pabhimena saudharma phalpe asaspeyAni yathA somasya tathA vimAnanAjaghAnpo maNitavyA , yAvat-mAsAdAvatasakA, navaram-nAmanAnA ghamaNa nAmake lokapAlakI vaktavyatA'kahiNa mate ' ityAdi / manArtha-(kati Na mate ! sarakasma deviMdAsa devaraNo varuNassa mahAraNNo sayajale nAma mAvimANe papaNase) he madanta ! devendra deva gaja zakrake tRtIyalokapAla varuNa mahArAjakA sthayajvala nAma kA vimAna pisa sthAna para hai ? (goyamA) he gautama ! (sassa Na sohamma vaDe sayassa vimANassa paJcarithameNa sohamme kappe asalevAi-jahA momasma tahA ghimANa-rAyahANoo) saudharmAvatasaka vimAnakI pazcima dizAmeM saudharmaphalapa hai| yahA se asakhyAta hajAra yojana Age calakara pazcimadizA meM dharuNa mAzarAja kA svapajyala nAmakA vimAna hai| isa viSaya se lagatA huA samasta kapana soma mahArAja ke vimAna ke kathanakI taraha se hI jAnanA cAhiye, tathA vimAna, evaM lepAla varuNanuM varNana ' iNa mate tyA sUnA- (kahi Na mate ! sakassa daviMdassa kSecaraNo paThaNassa mahA ramNo sayamache nAma mahAvimANe pappAse 1) 3 mahanta ! ravendra pratA mI albua 5 mahArAnak time nAmanu vimAna ? (goyamA) gautama (sassa hA sohammapare sayassa rimANassa pacatyimeNa sommeM chappe asakhejmA-jahA somassa tA vimANa-rAyahANIbho sodhAvata vimAnanI pazcima dizAmAM saudharma kapa che tyathiI basa khyAta hajAra yojana dura javAthI varuNa mahArAjanuM svayala nAmanuM vimAna che vimAna, zakkAnI Adina samasta kathana soma lepAlanA vimAna, zajadhAnI dinA pUrvokta kathana pramANe Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 7 sU.4 varuNanAmalokapAlamvarUpanirUpaNam 821 tvam zakrasya khalu (yAtrat) varuNasya mahArAjasya yAvat - tiSThanti, tathayAvaruNakAyikA iti nA, varuNadevatA kAyikA uti vA, nAgakumArA, nAga kumArya, udadhikumArA, udadhikumArya, stanitakumArA, stanitakumArya, ye cA pyanye tathAprakArA, sarve te taddmaktikA yAvat tiSThanti, jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena yAni imAni samutpadyante, tadyathA - ativarSA iti rAjadhAnI Adi kA mI (jAva pAsAyavaDe sayA bhANiyaJcA) kathana yAvat prAmAdAvatasaka ke kathana taka jAnanA cAhiye / (navara) usa kathanameM aura isa kathanameM jo antara hai vaha isa prakArase hai ki (nAma nANaca ) yahA nAmameM antara (bheda ) haiM / (sakkasma Na jAba varuNa ssa mahAraNNo jAva citi) devendra devarAja zakake varuNa mahArAjakI AjJA meM yAvata ye deva rahate hai (ta jahA) unake nAma isa prakAra se (vA, varuNadevakADayA imA, nAgakumArA, nAgakumA o, udari kumArA, udahikumArIo, dhaNiyakumArA, thaNiyakumArIo) NA, varuNadeva kAyika, nAgakumAra, nAgakumAriyA, udadhi kumAra, udadhikumAriyA, stanitakumAra, stanitakumAriyA, (je yAyaNNe tappagArA savye te samattiyA jAva viTTati ) tathA isI prakAra ke jo aura bhI dUsare deva haiM ve saya usakI maktivAle hokara yAvat bhAjJA sadA rahate haiM / (jabUddIye dIve madarassa panyayassa dAhiNeNa ) jIpa nAma ke isa dvIpameM madaraparvata kI dakSiNa dizAme ( jAha sabharg (jAva pAsAyaghaDe sayA bhANiyavvA) AsAhAvata nA uthana paryantanu bhana khADI yaha Tharavu (navara nAma nAmatta) te banne sthAnamA 34 naamne| 26|2.42ve (sakkssa paNa jAva varuNassa mahAraNNo jAvaciTTha ti) devendra, devarAna rAnAtrI ho pAsa paruSNunI AjJAmo rahenArA devA nIye prabhAve che - (vajapA) temnaanaabhe| nIce pramA che - ( varuNAyA ivA, varuNadevakAiyA ivA, nAgakumArA, nAgakumArIo, ukumArA, udaSTikamArIo, yaNiyakumArA, yaNiyakumArIo ) varuzubhayika, vastu kAyika nAgakumAra nAgakumArI, udadhiSumAra, udadhikumArIe, stanitakumAra stanitakumArI (je yAvaNe sahapagArA sacve te tanmasiyA jAva vihati ) tathA e prakAranA bIjA pazu je taive hoya che, tee temanI bhaktivALA hoya che mane AjJAhinu pAsana haranArA hAya hai jabUddIve hIve madarassa pavtrayassa dANi) dvAya nAmanA dvIpamA mahara devananI kSi dizAmA ( jATha imAi Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 pA, mandavarSA iti thA, muSTi iti bA, hiH iti vA, ummedA iti dA, udayAhA iti vA, apavAhA iti vA, pravAsa iti gA, grAmabAga iti cA, yAvat-sabhivezanAhA itivA, mANakSayA , yAvat-teSAM gA pasnakApiyAnA devAnAm, zakrasya devendrasya, devarAnasya varuNasya magarAnaspa yAvat-payA 'pasyA'minAsA amavana, tapathA-poTapa', pardamaka, aJjana , pAilapAsA, puNDU , palAzaH, moda , jaya , dapimukha', ayapula , kAtarika, akrasya deve imAI) jo pe utpAta rupa kArya (samuppana ti) uspana hote hai (ta jahA) jaise-(bhAvAsAvA) ativarSA, (madavAmA ivA) madayA, (sughuTTI iSA) supRSTi, (dupaTTI ivA) duSTi, (udanmedAi bA) udaka meda (udappIlA i pA) udakospoDA (uccAhAivA) bhapavAra-bharUpapravAha (paJcahAi vA) pravAha (gAmavAddAi ghA) grAmavAra (jAva sanibesabAhAha mA) yAvat sannivezavAra (pANakkhayA jAva) prANakSaya-ye saba varuNa mahArAja se yAvat (temi vA varuNakAiyANa devANaM) varuNakAyika devoM se ajJAta nahIM hai| (saphphassa Na dedissa devaraNo varuNassa mahA raNNo jApa ahApayAmiNNAga hotyA) devendra devarAja zakraketRtIya lokapAla gharuNa mahArAjako ye dekha apatyake se abhimata haiN| (te jahA) ghe deva ye hai-kapakohae, kAmae, ajaNe, salavAlae, pure, palAse, moe, jae, dahimuhe, ayapule, kAparie) karkoTaka, kardamaka, samappaNjati ) 2 vyA xaudit R 85 bAya 3 ruma bha L and nayI- (mahA) asalnA nAma nIya prabhAva- (AbAsAhamA, maMdapAsA pA) tiva, mA , (ahIda vA dupaTTII pA)aSTapaTa ( udanmedAi pA) 865 , (udappIlAi vA) Girlls (ubAgA mA) apanA-HE5pAsa, (pannahAra vA) all (gAmapAhAra vA) bhAbhapApI (nASa saniSesavAdAra pA) ne zaniveza patana : (bhaNamA dary ) (pANarakhayA mAya) prAkSa5 mA SuR para bhAzayI ajJAta navI (tesiMghA baraNakAiyANa devANa) ne puruSAmi devIthI 55 mata nA. (sakkassaNa devidassa devaraNNo varuNassa mahAragNo jAva mahApaccA'miSNAyA sthA dene 15 nA alsue varuna putrAnIya va sapAya, bhanA nAma nAma abhAra-(kakorae, kAmapa, amaNe, salagAe. pure, palAse, moe, mara, darimaI, bhayapuche, kAyarie) #s, bhA Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u7 sa 4 varuNanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 823 ndrasya, devarAjasya, varuNasya mahArAjasya dezone dve palyopame sthiti. manaptA, yayA'patyAbhijJAtAnA davAnAm eka palyopamam sthitiH manaptA, eva mahardikA, yAvat-varuNo mahArAja // mR0 4 // TIkA-varUNanAma ThatIyalokapAla nirUpayitu prastauti-'kahiNa mate!' ityAdi / gautama pRcchati-he bhadanta ! kuna khalu 'sakphassa devidassa devaramNo' zakrasya devendrasya devarAjamya 'varuNassa mahAraNo' varuNasya mahArAjasya 'saya jale' svayajvala 'nAma' nAma 'mahAvimANe mahAvimAnam 'paNNatte' manna ajana, zakhapAlaka, puNDU, palAza, moda, jaya, dadhimukha, ayapula,, kAtarika (sakkassa Na deviMdamma degharaNNo varuNasma mahArapaNo desaNAi dopalioSamAi ThiI paNNatto) devendra devarAja zakrake lokapAla gharuNa mahArAjakI kucha kama do palyopamakI sthiti kahI gaI hai / tathA(ahAvadhA'bhiNNAyANa devANaM ega palimoghama ThiI paNNAsA) varuNa mahArAjake dvArA apatya jaise mAne gaye devoMkI sthiti eka palpopama ko kahI gaI hai| (eghamahididIe jAya varuNe mahArAyA ) isa taraha ye gharuNa mahArAja isa prakArakI mahAn Rddhi Adi ghAle hai| ___TIkArtha-isa sUtra dvArA bhUtrakAra ne tRtIyalokapAla varuNa kA nirUpaNa kiyA hai gautama prabhu se pUchate haiM ki 'mate ! he bhavanta ! 'sakkassa deviMdassa devaraNo' devendra devarAja zanake 'varuNassa mahAraNo' varuNa mahArAjakA 'sayajale' svayajvala 'nAma' nAmakA 'mahAvimANe' mAvimAna 'kahiNa paNNatte kahA para prajJapta kahA gayA hai ? bhagavAn anana, A mulas, 55, mI sya, dRdhibhuma, jayaya, ta2i4 ( saphassa Na deviMdassa devaraNNo varuNassa mahAraNNo deraNAi dopaliocamAi ThiI paNNatA ) deva, devarAja zamanA trIjA kapAla varu mahArAjanI sthiti be pakSepama kALa 42vA saDerA nyUna 44ii cha (mahAmAcA 5 miSNAyANa devANa ega paliocama ThiA caNacA) 10 mahAra sAmanA bhalAda sthiI sapanna (r) _ _ kArSa-sUtrakAre A sUtramAM kendranA trIjA lokapAla varunuM nirUpaNa karyuM cha gotama spAbhI masAvI2 abhune pUche the- 'bhate 46d! 'sarakasta' dekhidassa devarapaNo devendra devarAna thAnA 'varuNassa mahAraNo' alon asia, para mahAzaganu 'sayajale nAma mahAmimANe, sare nAma bhavimAna 'kahiNa pannate 4ye sthAne Ava cha ? Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 bhagavatIle thA, mandavarSA iti vA, sudRSTi itimA, durhaSTi iti yA, urakameza iti dA, udaghADA iti yA, apatrAdA iti vA, pravAhA iti vA, grAmabANa iti vA, yAvat - sanbhivezavAdA itivA, mANakSayA yAtrat tenAM vA vakmakAyikAnAM devAnAm, zakrasya devendrasya devarAjasya varuNasya mahArAjasya yAvat - mathA spasyA'bhijAtA abhavana, tadyathA-karkoTaka, kardamaka, maJjana, khapAsa, puNDU, palAza, moda, jaya, dadhimukha, ayapula, kATharika', zakrasya deve imAI ) jo ye utpAta rUpa kArya (samuppajja ti) utpana hote hai (ta jahA) jaise- (aDavAsA inA) ativarSA, (madavAmA ivA) madamarSA, (sughuTTI i ghA) supRSTi, (muTThI havA) durdRSTi, (udanmedA i bA) udaka meda ( udappIlAi ghA) udakopoDA (uvyAhA i vA) apavAha-adhpamavADa (pavyahAra vA ) pravAra ( gAmavAdAi vA ) grAmavAha (jAva sanivesabAhAha vA) yAvat sanivezavAra (pANakkhayA jAya ) prANakSaya- ye saba varuNa mahArAja se yAda (temiM vA varuNakAiyANa devANa) varuNakAyika devoM se ajJAta nahIM hai / (sakkassa Na deviMdassa devaraNNo vamNassa mahA raNNo jAba ahAvacA'bhiNNAyA dosthA) devendra devarAja zakake tRtIya lokpAla varuNa mahArAjako ye deva apatyake jaise abhimata hai / (taM ahA) ve deva ye hai - (kakkoDae, kadamae, aMjaNe, sasbavAlae, puNe, palAse, moe, jae, dahimuhe, ayapule, kAyarie ) karkoTaka, kardamaka, samuppajjati ) nIce darzAcyA prabhAvanA ? upadrava thAya bhAbhI ajJAta nathI - ( sajahA ) te upadravAna nAma nItha prabhA - ( ai vAsAi nA, #qanca) laqui, Heari, ( #ggir ar gadf at ) vale, sale ( udappIlAi ghA) atthIThA (uSpAhAra SA) mA ) ( gAmAdAra vA ) grAmavADI laIne saniveza pa tanA vAha (jaLarelamAM taNAI mahityAto vastu mahArAjyI ajJAta nathI. (versi vA varuNakAiyANa devANa) ne subhASita devAthI palu ajJAta nathI. (Hreer deviMdassa debaraNNo varuNassa mahAraSNo jAva mahAmavAmiSNAyA hoyA) devendra, devarAma zahanA yA sunA he putrasthAnIya hevA aAya cha, (saMjaDA ) temanA nAma nAma prabhA - (koDara, karamae, amaNe, sasvaSAmaNa, puDe, palAse, moe, jae, dahimure, ayapuLe, kAyarima) hameMTa, bha4 te pa ( udanmedAra SA ) Gas 6, athavA pavAra, ( patrakAra ( nAva sanibesavAhAr3a bI ) ) (pANakstrayA jAva ) Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ameyacandrikA TIkA za 3 u 7 ma 4 varuNanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 823 ndrasya, devarAjasya, varuNasya mahArAjasya dezone dve palyopame sthiti. pakSaptA, yathA'patyAbhijJAtAnA davAnAm eka palyopamam sthitiH prajJaptA, eva mahardika, yAvat-varuNo mahArAja // mU0 4 // ___TIkA-varUNanAma vatIyalokpAla nirUpayitu prastauti-'kahiNa mate !' ityAdi / gautama pRcchati-he bhadanta ! phutra khalu 'sakphassa deviMdassa devaramNo' zakrasya devendrasya devarAjamya 'varuNassa mahAraNNo' varuNasya mahArAjasya 'saya jale' svayajvala 'nAma' nAma 'mahAvimANe' mahAvimAnam 'paNNate' prajJa aJjana, zakhapAlaka, puNDU, palAza, moda, jaya, dadhimukha, ayapula, kAtarika (sakkassa Na deviMdamma devaraNo varuNasma mahAraNNo desaNAi dopalioSamAi ThiI paNNatto) devendra devarAja zaphake lokapAla varuNa mahArAjakI kucha kama do palyopamakI sthiti kahI gaI hai / tathA(ahavicA'bhiNNAyANa devANa ega palioSama ThiI paNNatA) varuNa mahArAjake dvArA apatya jaise mAne gaye deyoMkI spisi epha palyopama kI kahI gaI hai / (eSamahiridIe jAva varuNe mahArAyA) isa taraha ye varuNa mahArAja isa prakArakI mahAn jhaddhi Adi vAle hai| TIkArpa-isa sUtra dvArA mumrakAra ne uttIyalokapAla varuNa kA nirUpaNa kiyA hai gautama prabhu se pUchate hai ki 'mate ! he bhadanta ! 'sakkasma deviMdassa devaraNo' devendra devarAja zakrake 'varuNasma mahAraNo' varuNa mahArAjakA 'samajale' svayajvala 'nAma' nAmakA 'mAvimANe' mahAvimAna 'kahiNa paNNatte kahAM para prajapta kahA gayA hai ? bhagavAn ANA, A wias, Y5 mAsya, vibhuma, Miya, ta4i ( makassa Na devidassa devaraNNo varuNassa mahArapaNo desUNAi dopaliyocamAi ThiI paNNacA) vandra, devarAja zAnA trIjA lepAla varuNa mahArAjanI sthiti che 50pama kALe 42vA sahana nyUna 4ii che (aThAvaccA ' miNNAyANa devANa ega palimoSama ThiA yaSNacA) 109 mA mA no bhAdi mAhithI sapanna. TIkASa-sUtrakAre A satramAM kendranA trIjA lokapAla varunuM nirUpaNa karyuM cha gautama svAmI mahAvIra prasana pache- 'bhate bhAta! 'saphpharasa' deSidassa devaraNo' 22, 212 yAnI 'paNasa mAraNo' alon asia, para mahArAsa 'saya jale nAma mahAvimANe, 55 nAmanu bhAvAna 'kahiNa pnn|| 4ye syAne bhAva cha ? Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 bhagatIne sam ? kathitam ? bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama ! 'tassa meM' tasya saka pUrvoktasya 'sohammada sayasya vimANassa ' sIdharmAvitasakampa vimAnaspa 'pacatthimeNa' pavimena pazcimadigbhAge 'sohamme kappe' sodharme kalpe 'asaMlekhA' asakhyeyAni - 'jahAsomassa' yathA somasya ' tahArimANa - rAyahAnIoo ' tathA vimAna - rAjadhAnya 'mANimannA' maNitavyA 'jAna - pAsAyacaDeM savA' yAgatamAsAdAvata sakA, tathAca yAvatkaraNAt somavat sarva varNana bodhyam / 'nagara' nagaram aya vizeSa - 'nAmanANasaM' nAmanAnAtvam tadabhina nAmasva vartate iti bodhya, varuNasya bhAzAdi kAriNo devAna pradarzayitumAha 'sakkssa ma' ityAdi / isakA uttara dete hue gautama se karate hai ki- goyamA' hai gautama ! 'sa' pUrvokta 'sohammaghaDe mayassa vimANassa' moghamavataMsaka vimAna ke 'pacatpiNa' pazcimadizAmeM 'mohamme kappe' saudharmakapapa meM 'asale khAH' asakhyAta hajAra yojana Age jAkara pazcimadizA meM varuNa mahArAjakA svayajala vimAna hai - aisA saMbadha yahAM lagA lenA cAhiye, yahI pAta 'jahA somassa saSThA vimANa rAyahANIo bhANiyaSyA' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai tathA "isa viSaya se sambandha rakhane ghAlA kathana' soma lokapAlake kathita vimAnakI tarahase hI jAnanA cAhiye, rAjadhAnI Adi kA 'jAba pAsAyaghaDe sayA' prAsAdAnatasaka takakA saya kathana bhI somakI varNita rAjadhAnI Adi kI taraha se TrI jAnanA cAhiye yaha samajhAyA gayA hai 'navara' vizeSatA sirpha 'nAma nAca' bhinna nAmako hi lekara hai arthAt inakA nAma varuNa hai / - uttara- ' goyamA !' se jotabha! 'tassa sohamma sayassa vimANassa' pUrvoThita saudharbhAvita vibhAnanI ' pacyasthimeNa' pazcima dizAmA 'sohamme kappe' saudharbha' asakhejjAda sa'jyAta utara 6 ceAjana dUra javAthI vastu mahArAjanuM svayaM vala. nAmanuM mahAvimAna AAve che evA sabaMdha hI sahaNu karavA. e ja bAta nAthenA sUtrapATha dvArA aSTarI -'naza somassa vahA bimAmarAyANImo bhAbhiyasyA' hevAnuM tAtparya me che hai varuNunA vibhAjanuM tathA varunI zadhAnInu samasta uthana - zobhanA vibhAnA khAne somanI zandhAna prabhAte sama 'jAtra pAsAsA' kA sahI paryantanu samasta na ca somanI zavAnIna dAsaprabhAve sabha ''navaraM ' te bhanne thyene vizeSatA chete 'nAma nAja 34 nAmanI apekSA te vanamA kayA somanu nAbha khAte tA A varNanamAM vajhunuM nAma mUkavuM have kharuNunI khAnAmAM rahenArA " ,, Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TIkA za 3 u 7 sa 4 varuNanAmaka lokapAlasvarUpanirUpaNam 825 zakrasya balla 'TeviMdassa devaraNNo' (devendramya devarAjasya) 'varuNassa' varuNasya 'mahAraSNo' mahArAjasya 'jAva-ciTTa ti' yAvat-tiSThanti, yAvatkaraNAt 'ime devA AmA-upapAta-vacana-nirdeze' iti samAdyam / 'ta jahA'-tadyathA-'varaNa phAiAvA' varuNAyikA varuNaparivArabhUtA devA iti vA, 'varuNadevaya pAiA havA' varuNadevatakAyiyA varuNa sAmAnika devaparivArabhUtA iti vA 'nAgakumArA, nAgakumArIpro' nAgakumArA nAmakumArya , 'udahikumArA' udadhi kumArA 'udaDikumArIo' udadhikumArya 'thaNibhakumArA' stanitakumArA 'yaNiakumArIbho' mtanitakumArya , 'je yAvaNe tahappagArA' ye cApyanye tathA makArA tatsadRzA , 'sanvate nabhattibhA' sarve te nadbhaktikA 'nAva-ciTTa ti' apa varuNakI AzA Adiko mAnanevAle devoMko nigvAneke liye sUtrakAra kahatehe-ki-sakkassa Na deviMdassa devaraNNo devendra devarAja zakrake loka pAla 'varuNassa mahAraNo' varuNa mahArAja 'jAva ciTTati'kI ye deva'AjJA meM, upapAta-sevAmeM, vacana meM egha nirdezameM rahate hai-aimA pATha yahA~ lagA lenA cAziye-yA vAta 'jAva' padase kahI gaI hai| jo deva varuNa mahArAjakA AjJA AdimeM rahate hai 'ta jahA' unake nAma ima prakAra se hai-'varuNakAiyA havA' ghaNakAyika varuNake parivArabhUta, 'varUNadevaDakAiyA vA caruNa devatakAyiya-varuNake mAmAnika devoMke parivAra bhUtadeva 'nAgakumArA' nAgakumAradeva' 'nAgakumArIo' nAga kumAriyA, 'udahikumArA' udadhikumAra, 'udahikumArIo' udadhikumA riyA 'thaNiyakumArA' stanitakamAra, 'thaNiyakumArIoM' stanitakumAriyA~, tathA 'je yAvaNNe tahappagArA' aura bhI dasare isI prakAra ke jo deva 'madhete' ye saba 'tanmasiyA' usa gharuNakI bhakti meM tatpara devAnu ni355 42vAna sUtra40 4- 'sassa Na deviMdassa devaraNo' vandra rAya yanA 'varuNamsa mahAraSNojI pAra paNa mahArAnI nAba ciTThati / zAjJAmA sevAmA, vayAnana manusa2vAmA bhane nibhA rhenaa| pA, (tajahA) tamanA nAma nAye amAya -varuNakArayA vA' 105|yi4 hevo-vakSanA pazciA235 va varuNadekhA kAiyADa vAparuSata Aya: deva- panA sAmAna devAnI parivAra35 ravAnA parivA235 4aa, 'nAgaku mArA' nAgabhA2 // , 'nAgAmArIyo / nAgabhAzayA, 'udarimArA' AdhabhAra devo, 'uhikamArIyo adhibhArImA, 'yaNiyakumArA' stAnata kumaa261| 'paNiyakumArIo stanita bhArImA, tathA 'je yAvaNe tahappagArA' mAnA bhI pare vA 'sase se tame sarva sammattiyA' Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 826 bhagavatIko yAvat-tiSThanti, yAvat pharaNAt-taspAtiyA tamAryA , zApa derendrasya ThevarAjasya varuNasya mahArAjasya AmA-upapAta-vacana-nirdeza ti saprAyam / atha jambUdvIpe meruparvatasya dakSiNA nizi utpAtakAryavizepAH vasamasyA dhyakSarave eva bhavantItyAha-'jayUDIve dIpe' jambUdvIpe dvIpe 'marassa pamaparasa' mandarasya pavatasya meru parvatampa 'dAhiNeNa' dakSiNena dakSiNasyA dizi 'jAra imAI' yAni imAni agre vakSyamANAni utpAtavizeSakAryANi 'samuppaja ti' samutpadyante 'ta jahA' tadyathA 'avAptA gA' atirapA pati vA, atizaya vA~ vegazAli varNaNoni ityartha 'madavAsA vA' mandavarSA iti pA, bhane marpaNAni 'mubUTTI ivA' muSTi iti vA, samyagazaSTi dhAnyAdi masyasampatti henuvarNaNAni samikSa kArakANi 'yuTTI / vA' duSTi ivi yA durmitahetubhUtA 'ciTThati' rahate hai, yahAM ' yAvat' zabdase " tatpAkSikA tadbhAryA zakrasya devendrasya devarAjaraya varuNasya mahArAjasya AjJA upapAtavayana nirdeze' isa pAThakA magraha huA hai / apa sUtrakAra yaha bAta prakaTa karate hai ki janUdIpa meM meruparvata kI dakSiNadizAmeM jo utpAtarUpa kAryavizepa hote hai ye sapa dharuNadevakI jAnakArI meM hI hote haiM'jaMbUhIve dIve' jasIpa nAmake ima dIpameM 'madarassa pavvayassa' 'dAhiNeNa' dakSiNadizA meM 'jAi imAI' jo ye Age kahe jAnevAleuspAtarUpa vizeSakAge 'samuppana ti utpanna hote hai-'ta jahA' jaise 'bhahavAmA vA atyanta dhegazAlinI sRSTikA honA, 'mada vAsAvA' manda-dhIre 2-yokA honA, 'suTTI ivA' dhAnya Adi bhanAja ko vizeSarUpa se utpama karAnevAlI-aisI subhikSakI kAraNabhUta macchI para analanI matimA 'ciTThati ' ta52 5 mahA mAva' ta 'tatpAsiyA tAryAH zakrasya devendrasya devarAmasya, varuNasya mahArAjasya AnA upapAta pacana nirdeze' mA pA ra 4saya 6 sUtra ne bAta prakTa kare che ke jabudvIpamAM meru parvatanI dakSiNe je utpAtApa kA thAya che te paravAnA namasAra utA nayI 'japUtIye dIye' 5 nAbhanA nA dIpabhA 'madarassa pazcayassa dAhiNeNa ' meru panI kSiya ziAmA jAra mAda samappajati' nAya yAvyA prabhAvanA 2 pAtA yAya, tapasa bhAmA sAta na ( tamA) te japatAnA nAma nAma abhA 'prAmAmA vA matiya5 natil at yA, 'madavAsA vA' ma dipIdhAra dhAra l yI ''mughuvIra yA' manAn ki sutr pAnAra sAra Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 33 7 sa 4 varuNanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 87 pavarNaNAni, 'udammedA ivA' udakameTA iti vA, udapho dA giri taTAdibhyo maraNAtmakajalodabhavA 'udappIlA havA' udakonpIlA iti vA, taDAgAdi jalarAzaya 'unvAhA ivA' apavAhA uti vA, apavarpa yuktAni alpAni udaka vahanAni, yadvA-UrcagamanamrUpeNa jalasya vahanam 'pabAhA uvA' pavAhA iti vA, prakRSTAni udayabahanAni avinchanna dhArAmavATa isyaya 'gAmavAhA ivA' prAmavAhA iti vA; grAmANAmapi pravahaNakArakA jalapravAhA pUravizepA ityarya. 'jAva-sanivemavAhA ivA' yAvat sanidezavAhA iti vA, yAvat-manivezAnAmapi pravaDaNAkArakA jalapurA yAvataraNAt-'nagaravAhA iti vA, kheTavAhA iti vA, phaTavAhA iti vA, drANamukhabAhA iti vA, maDambabAhA uni ghA, pRSTikA honA, 'duvuddhI havA' durbhikSa-akAlakI kAraNamRta alpa-dhosI sI varamAda kA honA, 'udagmedAI ghA' parvata pradezoM se jharanA Adi ke rUpameM pAnIkA nikalanA 'udappIlAi ghA' udakotpIla-tahAga Adi meM jalakI rAzikA panA rahanA, 'unvAhA rayA' thoDA pAnIkA pAnA, athavA Upara hokara pAnIkA pahanA, 'pavyAhAra ghA' avicchima (nirantara) dhArA se jalakA pahanA 'gAmavAhAha vA' gAMva ke gAva yaha nAyeM isa prakAra se jalake pUra AnA, 'jAya' yAvat 'sanivesaghAi yA' saniveza bhI para jAyeM aise pUra kA AnA, 'pAvat ' pada se 'nagara vAhADa vA' nagara ke nagara taka vaha jAyeM aise jalapravAha kA AnA, kheDavAhAra yA' kheTa yaha jAve aise pUrakA AnA, 'paTavAhA i ghA' pharyaToko yahAnevAle pUroMkA AnA, 'droNamukhadhAhADa yA' droNamukhAMko pahAnevAle pUroM kA AnA, 'madampavAhADa ghA' maDamyoM ko pahAnevAle pUrokA AnA, 'paTTanayAhADa vA' pahanako ghahA dene vAle pUroM paramA yo 'dasaTIDa vA du 5 vo 12sA yA 'udanmedAI vA' huna pradezamAthI RAILE 35 pAlI paDhe, 'udappIlAi vA' Bikela vA mAhimA pahana dhyA 23vo 'unyArAha cA' pAnA thaa| pravAI pahA mayA 652 yAne pANI hetu, pamyAhAra vA' nirata2 3 paariin| bhAi paThevA, 'gAmamA vA' mane gAma ta ya mevu pAlA 5 mApa 'nAva sanivesapAhA yA' maniza patanA sthaan| ta naya me 52 gAva zaharI 'jAna' pakSI 'nagaravAhA: vA, veDavAhADa vA, kghaTavAvA dvANamugvavAhAvA, 'maDambavAdhAra pA, pahanagADa nA, AsamavAhAvA, savAhavAhAvA' mA sUtrapA8 ana 42 // 5 // tena bhAvArya nIya prabhA Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 bhagavatI panavAdA iti nA, AzramamAhA iti vA, savAhanAhA iti vA itisAdham uparyuktotpAtAnA phalAnyAha - ' pANavayA jAva - ityA | mANakSayA, yAbada tathAca yAcatvaraNAta - 'janakSayA, dhanamayA, kulyA vyasanabhUtA', anAma, ye cAnye tathA mArA, na te zakrasya devendrasya devarAjasya varuNasya mahA rAjasya ajJAto. iti sagrAdyam / ' tersi vA varuNakA bhANa devANa ' teSA vA varuNakAkAnA saNaparivArabhUtAnA devAnAm pUrvoktA vyasanAdayo na ajJAtAH kA AnA, 'AmamadhArAha thA' AzramoMko paharA denevAle pUrokA AnA, 'savAravArA havA' saMcAra ko pA dene vAle prati AnA' gahAM taka kA pATha praNa kiyA gayA hai / ina uppAtarUpa kAryo kA kyA phala hotA hai ? hama pAtako 'pANakkhayA jAva' hama sUtra pATha dvArA prakaTa kiyA gayA hai- yAvatpada se yA 'janakSayA, dhanakSayA, kulakSayA, vyasanamUnA anAryA ye cApyanye tathA prakArA, na te zakrasya deve ndrasya devarAjasya dharuNasya mahArAjasya ajJAtA :" isa pAThakA sagraha huA hai / isakA artha isa prakAra hai-janakA kSaya honA, ghana kA kSaya honA, kulakA kSaya honA, vyasana kaSTa mata eSa dukhadAyI hone se anArya hai tathA aura isa prakArake jo hai so zaka devendra ke lokapAla varuNa mahArAjake jAnakArI meM hotA hai / ye saba pUrvokta vyasana bhAdika 'sesi vA varuNakAiyANa devANa' varuNakAyika devaka varuNake parivArabhUtadevoMke dvArA azAta nahIM haiM / 1 aneka nagarA, ane kheA, aneka kama TA ane droNumukha, neka mahA mane pAnA (pattanA) aneka Azrame kheMcavA aneka savArane tANI jAya evI jaLarela AvavI ItyAdi kAryAM vastu mahArAjathI khannAta hatA navI have sutrakAra a atyAvazya anuja nIthenA sUtra dvArA aTa 12 - 'pANakkhayA bhASa' bhane 'jAma' yaha yAtreSu tenA dvArA 'janakSayA ghanakSayAH, kulakSayA, vyasana bhUtAH anAryAM ye cApyanye tathA prakArAH, na te zakrasya devendrasya, devarAjasya varuNasya mahArAjasya bhalAsA' yA sUtrA aru rAmo nA sArAza nIce pramANe che--prArukSaya janA dhanakSaya, ane kuTuMbane kSaya, khyAti vyasana (kaSTA) duHkhadAyI heAvAthI anAya (pAparUpa) gaNAya che te upadravI tathA e prakAranA bIjA je upadravo thAya che te zakendranA leAkapAta vastu mahArAjathI ajJAta zvetA nathI "si mA varuNAyAnaM deSANa' nahI pAtu vasUnA parivArarUpa varuNaSika ravAthI paNa te ajJAta nathI. 1 Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 7sU 4 varuNa nAmaphalopAlasvarUpanirUpaNam 829 santi atha varuNamya puprasthAnIya devAna pratipAdayitumAha 'sakphassa Na' ityaadi| zamamya gvala 'devissa' devendrasya devaraNoM' devagajamya varuNassa' varuNamya 'mahArapaNo mahArAjasya 'jAva-bahAvacA'bhiSNA yA hotyA' yAvara yathA patyAminAtA apatyasadRzatayA amimatA., yAvatkaraNA-' ime devA iti sagrAhyam, tAnevAha-'ta jahA' tadhayA 'pakkoDae' karkoTaka , karkoTaka nAmA anuvelandhara nAgarAjAvAmabhRta parvata lavaNasamudrasyaizAnyA dizi varvate tanni vAsI nAgarAja' 'koTaka ' iti, 'kAmae' phaImaya , lavaNasamudrasyAgnegyA dizi vidyutmabhaparvata nivAsI 'kardamako ' nAma nAgarAja , 'manaNe' aJjana ; velambanAma vAyukumArarAjamya 'baJjanAbhidhAno lokapAlA, 'sakhavAlae' zaza apa varuNake putra sthAnIya devoko yatAneke liye makkasma Na deviMdassa devarapaNo' ityAdi pATha karate hA satrakAra kahate hai ki-devendra devarAja zake lokapAla 'varuNasma' gharuNa 'mahArapaNo' mahArAjako 'jASa ahAvacA'bhiNNAyA hotyA' ye Age jinakA nirdeza kiyA gayA haideva apatyake putra ke-jaise mAnya hue hai| vahA yAvatpadase 'ime devA' ina padoM kA saMgraha huA hai / 'ta jarA' putrake jaise jo deva mAne gaye hai ve ye hai 'kaskohae' karkoTaka anuvelandhara nAgarAja kA AvAsabhUta karkoTaka nAmakA eka parvata hai, jo ki lavaNasamudra kI IzAna dizAmeM hai-usa para rahane ke kAraNa nAgarAja kA bhI karkoTaka aisA nAma ho gayA hai| "kadamae" pardamaka-lavaNa samudrakI Agneya dizAma viputprama nAmakA eka parvata hai| isa parvata para rahanevAlA 'adama' usa nAmakA yara nAgarAja hai| ajaNe' ajana-ghelampa nAmaka vAyukumAra ke rAjAkA vaha isa nAmakA lokapAla hai| 'sakhavAlae' sUtrA2 pavanA putrasthAnIya svArnu ni35 re -'sakassa Na dekhi dassa devaraNoM devandra, 12 thAnA'varuNamsa mahAraNo' alsue 13mArAnA 'nAva mahAvaccAmiNayA hosthA' purasthAnIya vo nI3 gaou pramANe - (hI 'jA' pAyo 'ime devA' 56 mara rAyu cha) (tamahA) panA putrasthAnIya devanA nAma nIce pramANe che "phakohae" -anusandhara nAyarAnA bhAvAsa35 88128 nAmanA pata cha ta 4 52 ddenaa| nAzapa tre' Re "kAmapa" 44-1 samudranA agnimAM vivRtmaNa nAmane parvata che. te parvata para "ma' nAmane nAgarA rahecha "ajaNe" marana-ve nAbhana vAsabhAzanA zabananA 'rana' +nA alsue "sasvamAlapa" Awe:-para nAbhanA nAmasaranA Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SHATTERNETRAge magavatINe pAlakA, dharaNAmidhAnanAgarAjasya 'zazavapAlaka' nAmA lopAlA, 'pure' puNDaH, 'palAse' palAzA, 'moe' moda', 'jae' jaya , 'damire' daNimA, 'ayapurale ayapula , 'kAyarie' pAtarika , ese gvalu puNDrAdizAtarikaparyantA devA dharuNa lokapAlasyApatya sthAnIyA devAH santIti, aya yarugAde ripati kAlamAha-saphassa Na' ityAdi / zamasya vastu 'deviMdassa' devensya 'deva. raNo' devarAnasya 'gharuNassa' paruNasya 'mahAraNo' mahArAjamya 'dekhaNAra' dezone do cha pizcinyUna he 'palibhIyamAi' palyopame 'ThiI' sthiti 'paNNA' mamatA 'mahAvacA'miNNAyANa' yathA'patyAbhinAtAnAm putrasthAnIyAmimatAnA pUrvoktAnAm 'devANa' devAnAm 'ega palibhogama' eka palyopamam 'ThiI sthitiH 'papNatA prAptA 'emaTTiIe' evam ukta prakArako mahardikaH zakhapAlaka-dharaNa nAmake nAgarAjA yaha isa nAmakA lopAla hai| 'puDhe' puNDa-palAse' palAza, 'moe' moda, 'jae' jaya, 'dadimuhe' dadhimukha, 'ayapule' ayapula 'kAparie' kAtarika ye sapa puSahase lekara kAtarika taka ke deva gharuNa lokapAlake apatya sthAnIya deva haiN| apa samrakAra ina gharuNa Adi devoko sthitikAlako prakaTa karane ke liye kahate hai ki 'saphassa Na deviMdassa devarapaNo ghamaNasa mahA raNoM' devendra devarAja zakrake tIsare lokapAla ina varuNa mahArAmakI 'ThiI' sthiti 'dekhaNA palioSamAI kucha kama do palyopama kii| sayA 'ahAvayAmiNNAyANa' bhapatya ke jaise mAne gaye pUoka 'devAga' devoMkI ThiI sthiti 'erga palioSama paNNasA' eka pasyopamakI hai| 'emahiTIe Aya ghamaNe mahArAyA' aisI parI samRddhivAlA pAvana AHIR "pure" , "pakAse" vals "moe" bhAra, "ja" sya, "dami abhibhuma, "ayapuche" iya, "kAyariye" tazi meM sakSaNA re va lokapAlanA putrAsthAnIya deva gaNAya che. kahevAnuM tAtparya e che ke eNTathI kAtarika pAnA upayukta devA, varunA putrasthAnIya re manAya che have sarakAra nIcenA sa dvArA varuNe A viAnI sthiti (khAyakALa) prakaTa kare che "samassa Na deviMdassa deSaraNNo paruNassa mahAraNo" indra, 11 sAnA asia 121 mahArAnI "ThiI devaNAra palimonamA" sthiti 2 patyAyama Halfna nyUna bhAna yA "mahASacAmiNNAyANa devASNa ThiI egaM paliocama paNNamA varunA purayAnI 34 monI sthiti me pazyopamanI "eva mahiraTIe bhAva paruNe mahArAyA" paru ma 2 di. HTHHATH Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u 7 sU 5 vaizramaNanAmakalopAlasvarUpanirUpaNam 831 'jAba-varuNe mahArAyA' yAvat-varuNo mahArAjo virAjate, yAvaskaraNA'mahAyutiSa mahAvala mahAyazA mahAnubhAva ' inyAdi sarva sagrAyam / 104 // adha vaizramaNanAmalokapAlavaktanyatA prastAva mUlam-'kaNi bhate / sakassa deviMdassa, devaraNo vesamaNassa mahAraNo vaggU NAma mahAvimANe paNNatte ? goyamA ! tassa Na sohammavaDisayassa mahAvimANassa uttareNa jahA somassa mahAvimANa-rAyahANi vattavvayA tahA neyavA, jAva-pAsAyavahaeNsayA, sakassa Na deviMdasta, devaraNo vesamaNassa ime devA ANA-uvavAya-vayaNa-nidese citi, ta jahA-vesamaNakAiA i vA vesamaNadevaya kAiA i vA, suvaNNakumArA, suvaNNakumArIo, dIvakumArA dIvakumArIo disAkumArA, disokumArIo, vANamatarA, vANamatarIo, je yAvaNNe tahappagArA sote tanbhatiA, jAva ciTThati, jaddIve dIve madarassa pacca yassa dAhiNe Na jAi imADa samuppajjati, ta jahA-'ayAgarA i vA, tauyAgarA ivA, tavAgarA i vA, eva sIsAgaga i vA, hirapaNAgarA i vA, suvapaNAgarA i vA, rayaNAgarA i vA, vairA garA i vA, vasahArA i vA, hiraNNavAsA i vA, suSaNNavAsA hai vA, rayaNavAsA i vA, vairavAsA ivA, AbharaNavAsA i vA pattavAsA i vA, puphphavAsAi vA, phalavAsA ivA, vIavAsA gharuNa mahArAja hai| 'pAyat' padase mahAputima, mahoyala , mahAyazA , mahAnubhASa " syAdi samasta kathanakA samrATa huA hai // 4 // gAdithI yukta che ahI " pahathI e batAvyuM che ke varuNa mahArAja mahAdyuti, mahAbaLa mahAyaza ane mahA prabhAvathI yukta che je mU 4 / Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamapatIce i vA, mallavAsA i vA, vaNNavAsA i vA, cuNNavAsA ivA, gadhavAsA i vA, vatthavAsA i vA, hiraNNayuTTI i vA, suSaNNa buTTI i vA, rayaNavuTTI i vA, vaira buTTI i vA AbharaNabuTTI ivA, patta vuTThI i vA, puphphavuTThI i vA, phalapaTTI i vA, vIayaTTI i vA, mallayuTrI ivA, vaNNavuTTI i vA, cuNNayuTTI ivA, gadhayuTTIivA vattha vuThI i vA, bhAyaNavuThI i vA, khIra buTTI i vA, sukAlA i vA dukkAlA i vA, appagghA i vA, mahagghA i vA, subhikkhA i vA dubhikkhA i vA, kayavikkayAi vA, sannihI i vA, sanicayA ivA, nihI i vA, nihANAi vA, ciraporANAi vA, pahINasAmi Ai vA, pahINasau Ai vA, pahINa maggANi vA, pahINagottA gArAi vA, ucchaNNasAmi Ai vA, ucchaNNaseu Ai vA, ucchaNa gottA gArAi vA, siMghADaga-tiga-caukka caJcara-caummuhamahApaha pahesa vA, nagaraniddhamaNesu vA, susANagiri-kadara-sati selo-baTTANa-bhavaNagihesu sanikkhitAi, citi, na tAi sakassa deviMdassa, devaraNo vesamaNassa, mahArapaNo aNNAyAi adivAi, amaAi, assu (mu) Ai, avicNAyAi, tersi yA vesamaNakAiANa devANa, sakassa devidassa, devaraphNo vesamaNassa mahAraNNo ime devA ahAvadyA'bhiNNAyA hotyA, ta jahA-puNNabhade, maNibhade, sAlibhare, cake, rakkhe, puNNa rakkhe, savANe, savajase sabakAme, samiddhe, amohe, asage, sakassa Na deviMdassa, devaraNNo vesamaNassa mahAraNNo do Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI za 3u 'su 5 vaizramaNanAmakalokapAlamvarUpanirUpaNam 833. paliovamANi ThiI paNNatA, ahovacA'bhiNNAyANaM devANa ega paliovama ThiI paNNattA, emahiDDhIe, jAva-vesamaNe mahArAyA, seva bhate ! seva bhate / ti // sU0 5 // taIyasayamsa sattamo uddesA sammatto chAyA-kutra khalu madanta ! zakrasya devendramya devarAjasya vaizramaNasya mahArAjasya balgunAma mahAvimAna prasaptam ' gautama! tasya khala saudharmA batasarasya mahAvimAnamya uttareNa yathA somamya mahAvimAna - rAjadhAnI vaktavyatA tayA jJAtavyA, yAvat-mAsAdAvatasakA , zakrasya khallu devendrasya zakeTake cauthe lokapAla vaizramaNakA varNana 'kahiNa bhate' ityAdi / sUtrArtha(kaSNi mase ! sakasma deviMdassa devarapaNo vesamaNarasa mahArapaNo ghaggU nAma mahAvimANe paNNatte) he bhadanta ! devendra deva gaja zakrake caturthalokapAla vaizramaNa pahArAja pA calA nAmakA mahA vimAna kima sthAna para hai (goyamA) he gautama ! (tasma Na sora mmapaDisayamsa mahAnimANasma uttareNa jahA momasana mahAvimANarAyaTANivattanvayA tA neyamvA) paizramaNa mahArAjakA vimAna sodharmAvatasaka mahAvimAnakI uttara dizAmeM asakhyAta hajAra yojana jAkara hai | isa mavadha meM samasta kathana soma mahArAjake vimAnakI taraha jAnanA cAhie / rAjadhAnI kI vaktavyatA mI soma mahArAjakI rAjadhAnIkI taraha se hI samajhanI cAhiye / (jAya pAsAyava sayA) yAvat mAsAdAvatasaka taka kA hI yaha sAma mahArAjake vimAna Adikoko taraha kA kathana yahA grahaNa - kendranA cethA lokapAla zramaNanuM varNana 'kahiNa mate !' yA - snAya' - (kahiNa mate ! samAssa devidassa devaraNNo vesamaNassa mahAraSNo ra nAma mahAvimANe paNa ?) mahanta ! revandra 05 nA yAyA palabhara mahArAnu nAmarnu mAvimAna 4yA syAne cha / (goyamA ) - ! (tassa Na sohammavaDiMsayassa mahAvimANamsa utsareNa jahA somassa pamANa - rAyahANivattambayA sahA neyavA) bhanu mahArAnu vimAna maphata saka mahAvimAnanI uttara dizAmAM asa gyAta hajAjana dUra javAthI Ave 1 vimAna viSayaka samasta kathana temanA jApAnI jA pAnAnu na pa sAmanI satyAnInA vana prabhAle bhAvu (jAva pAsAya sayA ) prAmAta mana parsana mantanu samasta 4yana mI ma ryu junI Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 834 devarAmasya zramaNaspa mahArAjasya ime devA AzA-upAsa-na-gine tiSThanti, tadyathA-zramaNakAyikA iti vA, vezramamatakApikA iti bA, muvarNakumArA , savarNakumArya, dIpAmArA, dIpakumArya , dilamArA , dikumArya , vAnavyantarAH, dhAnanyantarya , ya cApaye tathA prakArAH sarve te tadbhaktikA yAvat-viSThanti, jammUdIpe dIpe mandarasya paryatasya dakSiNena yAni imAni samaspadhante, tadyathA-aya AmarA iti pA, prA AkarAiti nA, karanA cAhiye / (sakassa Na deviMdassa devaraNo samaNassa ime devA ANA-uvavAya vapaNa-niseciddhati) devendra devarAja zAke lokapAla vaizramaNa mahArAja kI ye abhI abhI kahe jAne vAle deva mAjhA meM, sevAmeM, ghadhana meM aura nirdezameM rahate haiN| (ta jAdA) deva ye hai(vesamaNakAiyADa ghA, samaNadevakAiyAi ghA, suvaNNakamArA, suSapaNa kumAromo, dIva kumArA, dIva kumArIo, disA mArA, dimAkumArIo, vANamasarA, vANamatarIbho) pramaNakAyika, vaimamaNadeva kAyika, suSarNaphumAra, suvarNa kumArikAe~ bIpakumAra, sIpakumArikAe~, dipakumAra dipakumArikAe~, pAnaSyatara aura vAnamyatArikAe~ / tapA je pAvaNe tahappagArA savve te tanbhaciyA, jApa citi) jo bhora bhI dUsare isI prakArake deva haiM, ve saba usakI bhasivA pAvat hai| (japUrI dIve madarassa pavyayassa dAhiNeNa jAI imAi samupAti) janUmIpa nAmake dIpameM mumeru parvatakI dakSiNa dizAmeM jo pe vizeSa (sakassa Na deviMdassa deparaNo pesamaNassa ime devA mAmA-upacApa vayaNanirase piTa si ) , 3 Atit asie manI bhAsA, sevA, 12na yine mnusnaa| vinA nAma nIma prabhAva (IT) (vesamaNakAjhyA bA, samaNadevakAiyAi pA, mubaSNahamArA; supaNNAmArIbho, sIvakamArA, dIpakumArIo, disAimArA, disAhamArImo, vANamaMtarA, ApasarIo) dezabhari vezabhare suparabhAza, apabhArI, topamA, hIpakumArIe hikamANe himArIe, vAnakhyattara, vAna banatI tayA (je yAvaraNe sAppagArA samya te namattiyA, jAma ciTati) te prakAranA bIjA paNa je kevo che te sarve tenA pratye bhakitabhAva mAhibI masta che (jayI dIve madarassa pampapassa dAhiNeNa jAi mAi samappajjati) ja bahApa nAmanA dvIpamA madara (bhrame) pavatanI dakSiNe nIce darzAvyA pramAjanA Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 37 7 5 vaizramaNanAmaklopAlasvarUpanimpaNam 835 vAmrA''karA iti vA, sIsakA''karA iti vA hiraNyA''karA isi vA, muvarNA''pharA iti vA, ratnAkarA iti vA, vajA''karA iti vA, vasudhArA prati ghA, hiraNyavarNa iti vA, suvarNavarNa iti vA, ratnavarpA iti cA, vajavarSA prati vA, AbharaNavarNa iti vA, patravarpA iti thA, puSpavarSA iti vA, phalavarSA iti vA, vIjavarSA iti vA, mAlyarpA iti vA, varNavarSA iti vA, cUrNavarmA iti vA, gandhavA iti vA, vanavarSA iti ghA, hiraNyadRSTi iti vA, suvarNaraSTi gati vA, ratnadRSTi iti vA, vaSTi iti vA, AmaraNadRSTi iti vA, papravRSTiH iti vA, puSpavRSTi iti vA, phala dRSTi iti vA, vIja padArtha utpanna hote haiM (ta jahA) jaise ki(ayAgarAi vA, tauyAgarAi vA, tayAgarA , vA, eva mImAgarA vA, piraNNAgarAi vA, suvaNNAgarA / ghA) lohe kI mvAna, rAgako khAna, tAMyekI svAna, hiraNyako myAna, suvarNakI khAna, (rayaNAgarA i ghA, kArAgarA i vA, vasuhArAi thA, hiraNNa yAsAi ghA, suvaNNavAsA vA, rayaNavAsAi vA, vaharavAmAi vA) ratnakI mvAna, vanako khAna, vasudhArA, hiraNyako (mAne pyAdI) varmA, suvarNakIvarSA, ratnakIvarpA, vajrakI vo, (AmaraNavAsAha vA) AbharaNakI varSA, (pattaghAsAi vA, puSpha vAsAda yA, phalavAsAi vA, yIyaghAmAha yA) patroM kI varSA, puSpoMkI varSA, phaloMkI varSA, pIjoko varSA, (mallaSAsAi vA ghaNNavAsA vA, cuNNaSAsAi cA, gadhavAsAi vA, patthavAsAi vA, hiraNNabuTTIha vA, suvaNNavuTTIi vA, rayaNabuDIha thA, vaharaghuSTIha ghA, AmaraNabuTTIi cA, patayuTIha vA, pupphabuTIha vA ) mAlyakI varSA, varNakI varSA, cUrNakI mere viziSTa pahAya pana yA tajahA) te pahAyanA nAma nI pramANe - (ayAgarAi pA)dinI maale| (sauyAgarAi vA) 4615nI mAta, (taSAgarAi vA) tApAnI mAlA (enaM sIsAgarAA mA) bhausAnI mAda (hiraNmAgarAivA) adinI mAvA (suSaNNAgarADa pA) sAnAnI mAda, (rayaNAgarAi bA, phairAgarAi vA, anuhArAi bA, hiraNyavAsAra vA, muvaSNavAsA ivA, rayaNavAsAi cA, pArapAsApA) ratnAnI pA!, 4 (81) mAle, sudhA, nyAdAnA varSA ratnAna vardhA, panI varSA (bAbharaNavAsAra vA) bhAbhUpadAna varmA, pacavAsAi vA pupphavAsA vA) pAnI parcA pu.cAnI varSA, (phalavAsAi vA) pavana pA, pIyavAsAi pA) bhAnanI 4, (mallavAsAi vA, vaNNayAsAibA, ghuNNAsAra pA) bhAAmAnI parnA, 2 janA vardhA, yUrpanI , gadhavAsAvA, (ne Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 836 gamavatIsame iti vA, dRSTi iti vA, mAlpavRSTi iti yA, varNa praSTi itiyA, cUrNa gandha dRSTi iti vA, matra vRSTi iti pA, bhAjana dRSTi iti vA, kSIra Ti usi vA, mukAlA iti yA, duSkAlA iti vA alpA'paH iti vA, mahArSA iti SA, subhikSA iti vA, durbhikSA iti vA krayavikrayAH iti vA, sanniyaya iti vA, sanighayA iti vA, nidhaya iti vA, nidhAnAni iti vA, cirapurANAni iti zrA, mahINasvAmikAni iti mA, prahINasecakAni iti nA, varpA, gadhako varSA, vastroMkI varSA, hiraNyapI vRSTi, suvarNakI vRSTi, ratnakI dRSTi, cakI dRSTi, AbharaNoM ko vRSTi, patroMkI vRSTi, puSpoM kI dRSTi, (phalyuTTIha vA, yIyayuTTIha vA, malabuTTI i bA, vakNa suTTIhavA, puNNasuTTIhavA, gadhayuTTI vA vatthamuTTI iSA, bhASaNa khuTTI i dhA, khIrakhuTTIra havA) phaloMkI vRSTi, bIjoMkI vRSTi, mArayoM kI dRSTi, varNokI dRSTi, cUrNakI dRSTi, gaMdhakI vRSTi, vastroMkI vRSTi, bhAjanokI dRSTi, kSIrakI vRSTi, ( sukAlAi thA, dukAlA ivA, appagvAra vA, mahagghA vA, subhikskhAimA dugbhivamvAi vA kayavikkayADa vA, sakSihI ghA sanidhayAi vA nihIi vA, nihANAi vA, cira porANAi ghA) sukAla, supphAla, sastAI, ma~hagAI, bhikSAkI samRddhi, mikSAkI hAni, kharIda, beMca arthAt kraya aura vikrayakA samaya, puta guTa vagairaha kA sagraha karanA, anAjakA sagraha karanA, nidhi dhanakI samaha, nidhAna - jamIna meM gar3hA huA bhaMDAra purAmI dravyarAzi kaI vayavAsAraSA, baraNIDa vA, suSaSNamuTTIi SA, rayaNachuTTIi vA, maharakhuTTI mA ,,mmugir a, qugir a) a'ual auf, amildil qut, aid ft. jhuvAnI dRSTi, ratnAnI vRSTi, banI (hIrAnI) dRSTi, AbhUSAdAnI vRSTi, pAnanIdRSTi, puNyAnI dRSTi, (phalabuddhI nA, bIyamuTTI vA, malabuTTI nA, SaSNabuDI mA, cuSNahI yA, gadhavuDI vA patyazDI SA, bhAyaNapuTTIDA, khIrakhuTTI vA ) kaLAnI vRSTi nenI vRSTi, sALAeAnI vRSTi sadhananI vRddhi pUrAnI vRSTi, [panI vRSTi, vonI STi, vAmaNAnI dRSTi kSIranI dRSTi (kAlAi mA, phAlA mA, mapavAra yA, mahaggho SA, sumikhAi thA, dummi khAibA, kayavikrayA nA, samihI SA, sanicayAi pA, niSThIr3a mA, nihANAM vA, cirapArANA vA ) subhANa, huSThANa sAMdhavArI, mAdhavArI, anAjanI samRddhi anAjanI hAni, kharIda vecANa eTale ke kharIdma ane viAmanA samaya samara [vI gALa, anAja khAdino samaDha] iiSadhanane samraha nidhAna-jamInamAM dATelu Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA 3.u 7 5 vaizramaNanAmaklokapAlasvarUpanirUpaNam 837 mahINamArgANi iti trA, mahINagotrAgArANi iti vA, ussannasvAmiSAnI iti vA, utsanna setukAni iti vA, utsannagotrAgArANi iti cA, bhRGgATakatrika- catuSkacatvara- caturmu gva- mahApathapatheSu vA nagara nirdhamaneSu vA, zmazAnagiri - kandarA - zAnti kaulo-pasthAna- bhavanagRheSu sanikSiptAni viSThanti, na tAni pIDhiyoMkI kamAI huI parAzi (parINasAmiyAi vA, pahINaseuyAhavA, pINamaggANi vA, pahINagottAgArAha thA, ucchaSNasAmiyAi vA, ucNNaseuyAi vA, uccaSNagottAgArA vA, siMghADaga-tiga- caukka cacara-caummura mahApada- pahesuvA nagaranidbhavaNesuyA ki jisakA svAmI naSTa ho gayA hai, sabhAla karanevAle manuSya jisake dhoDe rahe gaye haiM, prINamArga jisako prAptikA mArga naSTa ho cukA hai, mahINagotrAgAra - jisake svAmiyoM ke gotroMke ghara virale raha gae haiM ucchinnasyAmIka jisake svAmI pilakula naSTa ho cuke hai, ucchinnasetuka - jisake Upara unake mAlikoMkI sattA nahIM rahI hai, utsannagozrAgAra - jinake dhanI godhavAlA ghara eka bhI nahIM rahA hai, tathA jo zrRMgATaka, trika, catuSka, cara, caturmukha, mahApatha eva patha inameM paDI huI hai (mANa girikadara mati-seloSaTThANa bhavanagihesu sanivikhaptAha viTTa ti) zmazAna meM, pahADI kadarAmeM, dharmakriyA karaneke sthAna meM, pahADako kATakara banAye hue gharameM sabhA bhavana meM rahane ke gharameM jamInake dhana peDhI harapeDhInI bhAInA dhanarAzi (pahINasAmiyAi vA, pahINaseuyAi ghA, paDINamaggANi vA, pahINa gosAgArAi vA, ucchaSNasAmiyAi vA, ucchaSNa seuyAi vA, ucThaNNa govAgA rAi vA, siMghADagatiga ghaDaka cacara caummuha - mahApadapadesumA nagaraniddhavaNeSu vA) nenA svAbhI bharI paravAryA, jenI sabhAja zamanAza manuSyo ghaNA ochA bAkI rahyA che, prahIzumA--jenI prAptine mA nAza pAmyA che, mahIsugAtrAgAra-jenA svAmInA gotranA dhaNA ochAM gharA ja bAkI rahyA che, cinna svAmIka jenA svAmInA bilakula uzkeH [nAza] thaI gayA che. jacchinnasetuka-jenA upara tenA mAlikInI sattA rahI nathI, utpannagotrAgAra jenA mAlinA betravALAnuM . 4 pala ghara mAhI raghu nadhI tathA neTa [zigoDAnA hAranA bhArga] tribhu, [traNa rastA jyA maLavA DAya tevuM sthAna, catu, catva caturmu`kha mahApatha ane pathamA paTesI, (lasANa-giriSadara - savi, selovadvANa - bhaSanagihekhu, saniSigvatAi ciTuti) zmazAnamA paThAunI 4harAma dharmasthAnAmA, paDhAune hotarIne manAvevA - Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 zakrasya devendrasya devarAjasya bhamaNasya mArAmaspa mahAvAni, mamApi, azrutAni, asmRtAni, bhavijJAtAni, teSA mA zramaNakApikAnAM devAnA, zamasya devendrasya devarAmasya vaidhamaNasya mahArAmasya ime devA yathA'patyA'bhinnAtA abhavana , tapayA - pUrNamadrA, manibhadra, pAmimA, mumanobhadrA, pA, rasa., pUrNarakSaH, sadvAnaH, sarpayazA', sarvakAma , sapaba, bhItara paTI huI hai-arthAt ina sthAnoM meM anajAnI jo pragyarAzivibhUti-bhUmike bhItara gaDhI huI athavA nahIM garI huI ragbI hai (na tAha sabassa deviMdassa devarapaNo pesamaNasma mahAraNo, amA pAI) vaha devendra devarAja zamake lokapAla ina vebhramaNa mahArAja se ajJAta nahIM, (adihAi) mahaSTa nahIM, (asuyAi) amRta nahI hai| (assuyAi) asmRta nahIM hai, 'aviNNAyAi) avinAta nhiiN| aura (temi vA ghesamaNakAiyANa devANa) na usa vepramaNa sokapAlake unapemaNa yAyika devoMse bhI bhaSTa Adi nahIM hai| (samAmsa deviMdamsa devarapaNo vesamaNassa mahArapaNo ime devA ahApaccAbhiNNAyA hosthA) devendra devarAma zakake lokapAla vaizramaNa mArAjako ye Age kahe gaye deva putrake jaise abhimata hai| (ta jahA) ye deva ye hai(puNNamahe mANibhade, sAlima sumaNamare, pakke, rakse, puNNararale, savANe, sadhvajase, samyakAme, samiddhe, bhamohe, asage) pUrNamA maNibhadra, zAlibhadra sumanobhadra, cakra, rakSa, pUrNarakSa, samAna, sarva zakAgomAM, sabhAbhavanamAM ane rahevAnA gharamAM paththI-eTale ke te sthAnamAM rahetI yA vinAnI 2 yati 54ii cha (na tAi samassa devidassa devarako samaNassa mahAraNyo mannAyAi) te sva., devarA thAnA asha sabhA bhasAzI mata napA (madihADaM) ma nayI, (amayAI) bhabhuta nA, (massayAi) mabhUta nI bhane (aviNAyAI) vijJAta nA bane (lesiyA vesamaNakAiyANa devANa) te pAta te samAnAmapita tethI paNa ajJAta aSTa Adi nathI. (sakaphassa deviMdassa devaraNNA samassa mAraNNo ime dekhA mahApAmiNAmA hosthA-tamA) 23, 1r at asta manA mAnAya svAnA prabhAre - (kRSNabhade, mANimare, sAlimare, mumamamare, pake, rakakhe, pugNaramale, samyANe, madhyamase, samyakAme samide, mamore, ja pUjai, maNibhadra zaba sumanAma ke rasa, rakSa, khAna sayaya, sama, sabhaka samApa bane asama Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TI 23 u.7sU 5 vaizramaNanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNan 839 amogha , asana, akrasya gvala devendrasya devarAnasya vaizramaNasya mahArAjasya dve palyopame sthiti pramaptA, yayA'patyA'bhimAnAnA devAnAm eka palyopama sthini manaptA, eva mahardipha., yAvat-zramaNo mahArAja , tadeva madanta ! vadava bhadanta ! iti // sU 5 // , // utIya zatakasya saptamodezaka samApta. // 3-7 // ___TIkA- cazramaNanAmaphacaturyalokapAla varNayitu prastauti-'kahiNa bhase !' utyAdi / gautama pRnchati- he madanta ! kutra mbala kasmin myAne kila 'saphassa deviMdassa devaragNo' zakramya devendrasya devarAjasya 'vesamaNasma paza, sarvakAma, samRddha, amogha aura amg| (sakassa Na deyivassa devarapaNo, vesamaNassa mahAraNI do palioSamAi ThiI paNNatA) devendra devarAja zaphake lokapAla uma pramaNa mahArAjako sthiti do parayo pamako kaho gaI hai / (ahAvacA'bhiNNAyANa devANa egaM palio bama ThiI paNNattA, evamahaDhIe jAva vesamaNe mArAyA) tathA-apa spake jaise mAne gaye devoMkI sthiti eka pasyopamakI kahI gaI hai| isa prakArakI mahAna RddhivAlA yAyat yA zramaNa lokapAla hai| (seva bhaMte ! seva bhate ti) he bhadanta ! Apane jaisA kA hai paha aisA hI hai he bhadanta ! bA aisA hI hai-ima prakAra kaha kara yAvat ve apane sthAna para virAjamAna ho gaye // TIkArya-isa sUtradhArA sUtrakAra cauye thepramaNa lokapAlakA varNana kara rahe hai-gautama pramuse pUchate haiM ki 'bhaMte' he bhadanta ! 'samarasa (sakphassa Na deviMdassa devaraNNA, vesamaNassa mahAraNNo, do palibhoSamAra ThiI pamNatA) upendra devarA Aaili asia vaibha mAnI sthiti meM pazyopabhanI jI (mahAracA'miNNAyANa devANa ega palioSama ThiI paNNacA) bhane tamanA sthAnIya revonI sthiti me4 pakSyApabhanI hI cha (pavamahaDIe nAva samaNe mahArAyA) te zrama ala Suns mahAbhUti use yuTata (seva mte| mesa bhate ti) 3 mahanta! sAnI d tadana enIra 35 mA viSayanuM je pratipAdana karyuM te yathArtha che A prakAranA zabda itima svAmI va kANA namaskAra karIne temane sthAne besI gayA. ,rakiya--A sUtramAM sUtrakAra dranA dayA lopAla vamanuM varNana karyuM 7 gatama svAmI mahAvIra prabhane 57 - 'mate manta' (sakkasa satya che japa A Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 gamatIda zakrasya devendrasya devarAjasya bhramaNasya mahArAjasya mahAvAni, mahAi azrutAni, asmRtAni, bhavijJAtAni tenA yA bhramaNakAyikAnAM devAnAm, zakrasya devendrasya devarAjasya vaidhamaNasya mahArAjasya ime devA yathA'pasyA'bhilAvA abhavana, tadyathA - pUrNamadraH, maNibhadra, zramimAH sumanobhadraH, cana, rakSaH, pUrNarakSaH, sadvAna, sarvayakSA, sarvakAma, samaja bhItara paDI huI hai- arthAt ina sthAnoM meM anajAnI jo dravyarAzivibhUti bhUmike bhItara gar3hI huI athavA nahIM gaDhI huI rambI hai ( na sAha sassa deviMdassa devaraNNo vesamaNassa mahAraNNo, bhavA gAI) vara devendra devarAja zakake lokapAla ina vaizramaNa mahArAja se ajJAta nahIM hai, (adiTThAra) adRSTa nahIM hai, (anuyAi) adbhuta nahIM haiM / (assuyAha) asmRta nahIM hai, 'aviSNAyAi) avijJAta nahIM hai| aura (tesiM vA vesamaNakAyANa devANa) na usa vaizramaNa somapAlake arrer for devoMse bhI adRSTa Adi nahIM hai / (samsa deviMdamsa devaraNNo vemamaNasma mahAraNNo hame devA ahAvayAmiSNAyA hotyA) devendra devarAja zakake lokapAla vazramaNa mahArAjako ye Age kahe gaye deva putrake jaise abhimata hai| (ta jahA) ve deva ye hai(puNNama mANibhadde, sAlimahe sumaNamare, cakke, rakse, puNNarakle, sadhvANe, samvajase, mavvakAme, samiddhe, amohe, asage) pUrNabhaGga, maNibhadra, zAlibhadra sumanobhadra, cakra, rakSa, pUrNarakSa, sadvAna, sarva zukAmAM, sabhAbhavanamA ane rahevAnA gharamAM paDelI eTale ke te sthAnamAM retI ghaTayA vinAnI ne dravyazazi pabI che (na sAi sakasa deviMdassa devaro demaNassa mahAraNNo annAyAi ) te devendra devarAnazAnA vaibhabha mahArAjathI ajJAta nakSI (bhadidvAra ) dRSTa nakSI, (asuyAi) azruta nathI (anuyAI) vasbhUta nahIM bane (aviSNAyAI) vijJAMta nahI bane ( tersi nA vesamaNavAiyANa deSANa) te vAta te vaizrAyAnA zrabhAsi devAthI paNa ajJAta aSTa Adi nathI. ( sakkassa deviMdassa devaravaNo besamassa mahAraNNA ime devA bhAvanA'miNAyA hotyA-saMmA) devendra, devazana zAlAyA vaizrabhanA putrasthAnIya deve| nIca prabhA - (punnamadhe, mANibhade, sAlimadde, sumanabhaI, cakke, rakakhe, puSparamaNe, samvANe, madhvaNase, savvakAme samiddhe, mamore, asaMge) bhadra, bhalibhadra zAsana, sumanobhadra 2, surakSa, sajJAna sarva yaza, sarvakAma, samRddha, abheSa bane saJa Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyacandrikA TI za 3 u.78 5 vaizramaNanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 839 amogha , masana, zakrasya gvala devendrasya devarAnasya vaizramaNasya mahArAjasya de palyopame sthiti mamatA, yathA'patyA'mijhAtAnA devAnAm eka palyopama sthini bhannatA, eva maharTika , yAvat-zramaNo mahArAna , tadeva madanta ! vadeva bhadanta ! iti // sU 5 // ||tiiy zatapasya saptamodezaka samAptaH // 3-7 // ___TIkA-' vabhramaNanAmakacaturyalokapAla varNayitu mastauti-'kahiNa mate !' ityAdi / gautama pRcchati- he bhadanta ! kutra ballu kasmin myAne mila 'sakassa devissa devaragNo' zakrasya devendrasya devarAjasya 'dhesamaNasma yaza, sarvakAma, samRddha, amogha aura asg| (sakassa Na deviMdassa devaraNo, vesamaNassa mahAraNNo do paliovamAi ThiI paNNattA) devendra devarAja zaphake lokapAla ima vaizramaNa mahArAjako sthiti do palyo pamako kaho gaI hai| (adAvacA'bhiNNAyANa devANa pagaM palio yama ThiI paNNattA, evamahaDhIe jAva vesamaNe mArAyA) tathA-apa tyake jaise mAne gaye devoMkI sthiti eka palyopamakI kahI gaI hai| isa prakArakI mahAna RdvivAlA yAvat yA zramaNa lokapAla hai| (seva mate ! seSa bhate ci) he bhadanta ! Apane jaisA phahA hai yaha aisA hI hai he bhadanta ! yaha aisA hI hai-isa prakAra kaha kara yAvat ghe apane sthAna para virAjamAna ho gaye // TIkArya-isa sUtradhArA sUtraphAra cauye pramaNa lokapAlakA varNana kara rahe haiM-gautama pramuse pUchate haiM ki "mate' he bhadanta ! 'sakassa (saraphassa Na devidassa devaraNNA, yesamaNassa mahAraNyo, do palibhovamAI ThiI paNNacA) heva he Alt as vaidhabhara masarAnI sthiti ne patyApabhanI dI (mahAvavAmiNNAyANa devANa ega palimocama ThiI paNNacA) ane tebhAnA sthAnIya devAnI sthiti me pakSyAyamana hI (emamahaTTAe jAya vesamaNe mahArAyA) te vaibhaalkie Sun mahAbhUti yA muzta cha (seva mate ! seva bhate ti) 3 mahanta! ApanI pAta tadana che ke A viSayanuM je pratipAdana karyuM. te yathArtha che. A prakAranA zabda bAlIne potama svAmI vatrA namaskAra karIne temane sthAne besI gayA. TakAtha-A sUtramAM sUtrakAre zo dvanA zAthA panna zamanuM varNana karyuM cha mAtama svAmI mahAvIra prabhune - 'mate ! 3 mahanta ' (sakphasa Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - mahAraNo' vebhamaNasya mahArAjasya vaggunAma' panAma mAniye mAvimAnam 'paNNase' mannAm ? bhagavAnAra-'gogamA gautama ! 'nassa vamya gvala 'sohammADhisayassa' saudharmAvatasamasya mAvimAnassa' mAvimAnasa 'uttareNa' utareNa uttarasyA dizi 'nA-somamsa' yathA somaspa 'magatimAna rAyahANi ratanayA' mahAvimAna - ganapAnI vaktaHpatA 'tA neyamA tathA jJAtavyA 'jAra-pAsAyavaTesapA' yAvat-prAsAdAvanasA , nijhayA vaizramaNasya AjJAdi kAriNo devAna pratipAdayitumAha-'sakasa' zAsma khalu 'devidassa devaraSNoM devendrasya devarAjasya 'vesamaNassa mArano' deviMdassa devaraNo' devendra devarAja zakrake 'mamaNassa mAraNo dhaibhamaNa marAjakA 'vaggunAma' yagu nAmakA 'mahAmimANe' mahAvimAna 'pariNa paNNa' kahA para - kisa gdhAna para-kahA gayA hai| isa praznakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki 'goyamA' he gautama / 'tassa ' usayA ghagg vimAna 'sohammavaDimayasma' saudharmAvatasaka 'mahAvimANassa' mahAvimAnase 'utsareNa ' ucaradizAmeM haiN| 'jahA somassa mahAvimANa-rAyahANivatsabbayA' jaisI somake mahAnimAnakI evaM rAjadhAnIkI vakanyatA hai 'tahA' usI tarahakI vaktavyatA gAyana pAsAyavaDe sayA' yAvat mAsAdAvatasaka taka 'neyaSyA' jAnanI cAhiye / aba sUtrakAra vebhamaNa lokapAlake jo mAjJAkArI deva hai samakA kathana karaneke liye kahate haiM ki-'samassa NaM deviMdassa debaraNmI' demendra devarAja zakrake 'vesamaNassa mahAraNo' bhamaNa mahArAjake dessiA paraNo) 23 2za nA 'samaNassa mAraNo' yA ma mahArAnu 'mahArimANe' bhavibhAna 'pahiNa paNa pAra ng ! mahAvIra prabhu pApa nApa- 'tassa da pa vibhAna 'morammapaTisayassa' zopamA ut 'mApimANassa' bhavibhAnanI 'ucareNa' uttaR GARL mA che 'jarA somassa: mApimANa- rAyamaNi pabayA' svI rIte gomanA mahAvimAnanuM ane temanI rAjadhAnInuM varNana AgaLa karyuM che. 'sahA bhAva pAsAyaparesayA neyamA' ra vaimanA bhavimAna ne jadhAnInuM varNana samajavuM- asArAvata saka paryanta te vana nahIM bata karavA Ranalist mAjJAna kA mipa 42-'samakAmA maraNo' va 220 sAnA 'vesamaNassa mahAraNNo' asia Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uvA ityartha paniSadeva parivAra dIvakumArA' STAo' pameyacandrikA TIkA za 3 u 75 vaizramaNanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 841 vaizramaNasya mahArAjasya ime vakSyamANA devA 'ANA-uvavAya-cayaNa-nidese' AzA-upapAta-vacana-nirdeze 'citi' tiSThanti, tAnevAha-tajahA'-tadyathA 'vesamagakAuAuvA' vaizramaNakAyikA iti vA, vaizramaNasya parivArabhUtA utA itparya , 'dhesamaNadevayakAimAinA' vaizramaNadevatakAyikAiti vA, vaibhramaNasya sAmAniyadeva parivArabhUtA ityartha , 'suvaNNakumArA' suvarNakumArA , 'muvaNNakumArIo' muvarNakumArya , 'dIvakumArA' dIpakumArA 'dIvakumArIo' dIpakumArya , 'disAkumArA' dikkumArA 'disAkumArIo' dikkumArya, nANamatarA' vAnanyantarAH 'vANamatarIo' vAnavya varya , 'je yAvapaNe tahappagArA' ye cApyanye tayA prakArA 'sance te tanmatibhA' sarve te tadbhaktikA , 'ime ye vadhyamANa Age kahe jAne vAle deva 'ANA-uvavAya-yaNa nidese' usakI AjJA meM upapAta meM-sevA meM vacanameM aura nirdeza (ye kAma karo) pAlana karane meM kaTiyara rahate hai / 'ta jahA' ve deva kauna se hai ? to isakA uttara dete hue prabhu kahate hai ki ye deva ye hai - vesamaNakAiyAi vA' vaizramaNakAyika-ye deva zramaNa ke parivAra bhUta deSa hai, 'dhesamaNa devayakAiyAivA' vaizramaNadevakAyika deva ye deva paizramaNa ke sAmAnika devoM ke parivArabhUta deva hote haiM 'sughaNNakumArA' suvarNakumAra' 'suSaNNakumArIbho' suSa NekumArikAe~ 'dISakumArA' dIpakumAra 'dIvakumArIo' bIpakumAriyA 'disAkumArA' 'dipakumAra' disAphumArIo dikkumAriyA 'vANamatarA' pAnavyantara, vANamatarIo, vAnavyantariyA ye tathA 'je yAvaNe' jA ora bhI dUsare 'sahappagArA' isI prakAra ke deva haiM 'te savve ARma mahArAnI 'ANA uvavAya- mayaNa- nise-tajA-' mAtA, savA, vacana ane nirdezane pALavAne kaTibaddha rahetA ravAnA nAma nIce pramANe che___ 'samaNakAiyA bA. samAthi devo,- tAmanA parivA235 23 / gAya / 'dhesamaNadevakAiyA yA' bhava- he4i - bhAnunA sAmAna vAnA parivA235 vo , 'muSaNNakumArA' suvartha bhAza, 'muvaNNakumArImao' bhubhArIbho, 'dIvakumArA' diipmaa| dIyakamArImo' dIpabhAzayA, "disAmumArA' bimArI 'disAkumArIo' 'vANamatarA' marI, 'vANamatarIyo' pAna , tayA 'je yAvaNe tahappagArA' 1 HR zrI padako sadhde to samaya sammaciyA' mama pratla Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 manastIho 'bhAva-cisi' yAvat miti, gAvataraNAt 'tatpAsikA', damAH , pArasa devendraspa devarAjaspa vedhamaNasya mahArAjasya bhAgAupapAta - pavana - nirane iti samAgam / sarvAgyeSa bhautpAtikAni kAryANi vaizramaNaspe para marantIsyA-'mam sIce dI' itpAdi / jamnadIpe dIpe 'madarAsa pAyarasa' mandarasya parvataspa 'dAhiNaNa' dakSiNena dakSiNadigbhAge 'nAi imAI' yAni imAni bo yasya mANAni kAryANi 'gamuppajjati' mamuspadhante, vAnyeyAra- 'tana' tathapA'bhayAgarA inA, apa (moDa) ApharA isa yA, 'taugAgArA inA, adhumAkarA ani ghA, prapupA rAjAnAm ApharA ityartha 'tamAgarA ibA, tAmrAkarA iti vA, maya tanmapiyA' umaphI bhaktimeM satpara rhte| jAva miti usake pakSameM rahate hai aura usake AdhIna rahate hai| isa taraha pe sapake saya deva davendra devarAja zakrake vezramaNa mahArAjakI AmA pAlanameM, sevA karane meM, pacana aura nirdezakI ArAdhanAmeM lage rahate hai / yahI pATha yadA yAvat zandase grahaNa kiyA gayA hai| samasta dI autpAsika kArya vaizramaNa mahArAja kI jAnakArI meM hI hote haiM isa pAta ko ava sUtrakAra prakaTa karaneke liye satra kahate 'jIdhe dIye' ityAdi ganadIpa nAmake isa DIpameM 'madarassa pavyayassa) madaraparvatakI 'dAhiNaNa' dakSiNa dizAmeM, dakSiNa digmAgameM 'jAi imAI' jo ye amIra prakaTa kiye jAnevAle kArya 'samuppajati' utpama hote rahate hai jahA' jaise ki 'ayAgarAi yA' lohekI khAneM, 'tauyA. garAi ghA, rogakI khAneM 'tapAgarAi vA' tAkI svAne, 'eva' isI hitamA zo 'bhASa citi' manA 5 cha, bhane sAdhIna rahena rIte, e sabaLA deva, ramaNa lApAnI AjJA pALe che, sevA kare che, vacana ane niza mAnusa24- sUtrA6 malA 'jAva' 54 saya cha have sarakAra e batAve che ke samata tpatita kArya verAma mahArAjanI jAnakArImAM ja thAya che e vAta sUtrakAra nIcenA sUtro dvArA prakaTa kare - se dIjali nAmanA niumA 'madarassa padhyayassa' 2 ( 2) nAriNA zizima (nAza bhAi samappajgaMti' nI mAyA majamanA je je karyo karyA kare che te vikramaNa mahArAjathI ajJAta nathI evo sa ba dha samarako 'samahA' tIna prabhAva - 'mayAgarA vA' ani , 'tauyAgarA thA' 46 mA 'sapAgarAi pA' tAmAna mAla para Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 78 5 vaizramaNa nAmaphlophapAlasvarUpanirUpaNam 843 eva tayera 'sIsAgarAivA' sIsakAkarA itivA, "hiraNNAgarAivA' hiraNyApharA iti thA, 'muvaNNAgarAivA' muvarNAkarA iti vA 'rayaNAgarADavA' ratnAkarA isi vA, 'vaigarAivA' bajAkarA iti vA hIrakApharA ityartha 'vamuhArAiyA' vasudhArA tIrthakara janmanAdiSu tayA bhAvitAtmA'nagArasya pAraNAdiSu gamanAt dravyadRSTaya iti vA, 'hiraNNavAsAvA' hiraNyavarNa iti vA. hiraNya rUpyam 'suvaSNavAsAcA' suvarNavarpA itivA, 'rayaNavAsAivA' ratnavAitivA 'vaDarAvAmAivA' vanavarSA tivA, 'AmaraNavAsAivA' AmaraNavA iti vA, 'pacavAsAivA' papravarNa iti vA, 'puSphavAmAivA' puSpaparNa iti yA 'phalavAsAyA' phalabarga iti vA, 'bIjavAsAivA' bIjavarSA iti vA, 'mallavAmAAvA' mAlyavarpA iti vA, mAlya, prayitapuSpAgi tadvarSA tyaya , 'vaNNavAsAuyA' varNavarga iti vA, varNacandanam navarSA ityartha , prakArase 'mIsAgarATha vA' mImAkI mbAneM, 'hirapaNAgarAi yA' hiraNya cAdIkI gvAne, 'suvaNNAgarAi vA' sonekI gvAne, 'rayaNAgarAi cA, ratnoMkI khAne , 'ghaharAgarATha vA, vasarasnakI hIrAkI gvAne , 'ghasuhArA' vasudharA tIthakara prabhuke janmakalyANaka Adike samaya meM, tathA mAvi tAtmA anagArakI pAraNA Adike samayameM AphAza se draSpavRSTi, "hiraNNavAsA vA' cAdI kI vo, 'suvaNNayAsAi vA sonekI paryA, 'rayaNavAsAra yA' ratnoM kI varSA, 'vaharAghosAyA' hIrAkI varSA, AmaraNavAmAi ghA, ApaNoMkI varSA, 'pasavAsAi vA' poMkI varSA, pupphavAsAi cA, adhicapuppaoNphI varSA, phalaghAsAi ghA, phalodhI gharSA, 'pIyavAsAi vA' yIjoMkI tharpA 'mallavAsA vA' sUtrameM gthe hue puppokI mAlAoMkI gharpA, caNNavAmAi ghA, gharNa candanakI gharSA, puNNa sIsAgarAi yA' sIsAnI bhAle, 'hiraNNAgarAi yA' yAhI bhAle, 'savaNNAgarADa yA' sAnAnI mAle, 'rayaNAgarA vA' sananI mAle, 'maharAgarAi ghA' qAnanI Huii mAyA, 'mamahArA! pasaghAsa- taya 42 samavAnanA sabhA prasane tayA bhAvitAtmA aNagaranA pariNA Adine samaye AkAzamAMthI thatI dravyavaSTi hiraNavAsAi vA' yAdI al, 'muvaNNavAsAi pA' sonAnI arl' 'rayaNavAsAha vA' ratnAnI parcA, bArAbAsAha pA' hIrAnI pakSa bhAmaraNayAsAi vA' naabhuussH| // varSA pacanAsAha thA' pAnanA ql, 'pupphavAsA mA citta puNyAnI patha, 'phalavAsAi vA' gAnA af, 'pIyavAsAi yA bAnI varSA 'mallavAsAi vA' pupAnI bhAjApAnI l 'aNNamAsAra yA varSa-yananI 5l 'cuNNamAmAi Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 844 "ghuNNavAsAivA' cUrNa iti pA, piSTa sugandhidrampa yastAra 'gapavAsAinA' gandhavaryA iti yA, gabhA koThATAiparateSAM pA 'yasthavAsAivA' vastro iti vA, virasamadhutaramamakamavaNa varmA, mupalAdhAraniravadhimajalayarpaNa tiriti umayomeMda ayoktarASTimAra-'hiraNNaSudrI' bA, hiraNya pRSTi ti ghA, 'sabamADImA suvarNa TiH iti vA, 'ragaNayuTTIDa vA' ratnadRSTi iti vA, pArazInA, samaSTiH iti vA 'AmaraNamuTThIivA' AmaraNadRSTi iti vA pattAhImA' pASTiH iti pA, 'pupphavRSTIdavA' puSparaSTi iti thA, 'phasabuTThIdavA' phavRSTi iti yA, 'vImavuDhIvA' pInadRSTiH iti vA, 'matsabuTTIcyA' mArA iti ghA, 'yaNNapuSThI itrA, parNaSTiH iti vA, 'cuNabuDI imA' pUrNahiH iti cA gaMdhayuTThIivA ganpaSTiH isi thA, 'vasyavuTTImA' vasaSTi iti vA, ghAsAi vA' miSTasugadhita dravyarUpa pUrNakI varSA, gaMdhavAsAi vA' koSThapuTapApha AdirUpa gaghakI , 'dhatyavAsAi vA, vasokI varSA (virala 2rUpameM choTI2 daukA parasanA isakA nAma varSA hai aura mUsalAdhAra se pAnIkA parasanA isakA nAma vRSTi hai| yahI varSA aura ghRSTimeM meda hai) 'hiraNNaSuTThIha vA' hiraNNa bAMdIkI dRSTi, 'suSaNNadhuDhIi thA' suvarNakI vRSTi rayaNapuTTIi vA rasnokI STi, 'vA rasuTTIi vA' hIrAkI pRSTI, 'bhAbharaNabuTTIi vA, bhAmaraNakI pRSTI, ' paTTIi vA' patravRSTi, puSpahI thA' puSpoM kI pRSTI, 'phasaDIha vA' phaloMkI vRSTi, 'vIyapuTTIi pA' pIjakI pRSTi, 'mallayaDIha pA' mAlA oMkI vRSTi, 'vaNNapuTThIi SA' candanakI vRSTi, 'cuNNabaDhIi vA pUrNakI vRSThi, 'gaghayuTIi vA' gadhakI vRSTi, 'yasthapuTTIi bA, panakI dRSTi, sugalti dayanI 'gavAsA vAgaNyAta banA , HaripAnI l (pAnA nAnA nAnA kSaya pe mAsamA 2sA paNa hAya to tene varSo te che mUsaLadhAra varasAdane vaSTi kahe che STi ane varasAda Tadaa) "hiraNapudIivA' All , manapaTI pA' sAnAnA para 'yinIhavA' ratnAnI ale, 'vaharuTThIi yA' sanI 4 'bhAmaraNapaTTI bA' bhAvanA hiM'pacayuTTIi pA' pAnanI ale, 'puSpapIhA'-pAnI phaladIpA' vAnI sle, 'bIyapuDhIi SA' nITa 'malhapAThI vA bhAganAnI paha, 'vaSNavaTIiyA' anhananA cAra, 'cuNNavahI pAnI , pATIpAsunadhiER vyA Ti, 'aspadI kA pAnI re ' 'mAyaNapuDIDavA' Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u 7 s 5 vaidhamaNanAmaphalokapAlasvarUpanirUpaNam 845-- 'mAyaNapuTTIcA' mAnanavRSTiH iti vA, gvIrakhuTTIivA, kSIradugdhaSTi iti vA, 'mukAlAivA' muphAlA iti vA, dukAlA 'itrA duSkAlA" iti vA 'appagdhA vA, alpArdhA. iti vA, alpamUlyA padAryA ityarthaH, 'mAgdhA ivA' mahArghA, iti vA mahAmUlya padAryA 'mubhikkhA ivA' mumikSA. iti vA, sasyasampatti paripUrNasamayA ityartha , 'dumikakhAivA' dubhikSA iti vA, sasyAdisampati hIna samayA , kayavikayA vA' krayavikrayA iti vA, vANijyavyApArAdi samayAH 'mamihIivA' sannidhaya iti ghA, dhRtaguDAdi vastUnA samyaka tayA myApanAni, 'sanicayA ivA' manicayA iti vA, dhAnyAdi sagraDA itparya , 'nitI ivA' nighaya uti vA, lasAdi sakhyaka dravya sthApanAni, 'nihoNAi vA' nipAni iti vA, bhUmigata sahasrAdi dravya sthApanAni 'ciraporANAi vA' cira purANAni iti ghA bahukAma pratiSThitatvena purANAni jIrNazIrNa prAyANi 'mAyaNaghuTTIDa yA' bhAjanoMphISTI, 'svIrakhuTTIi ghA' dghakI pRSTi, 'sukA lAi vA sukAla, 'dukAlAi vA duSkAla, 'appagdhAi vA alpampaya meM padArthokA milanA, 'mahagyAi pA' pachu mUlyameM padArthokA milanA 'subhisvAi yA' subhikSA masyarUpa sapapsise yukta -samayakA honA, 'dunmimvAi vA durbhikSa sasyAdi sampatti se rahita samayakA honA, 'phayavikayAi SA' pANijya vyApAra AdikA samaya, 'sabhihIi vA ghRta guha Adi vastuoMko acchI tarahase sagraha karake rakhanA, sanicayAi thA, anAmako sagraha karake rakhanA, nihI thA, lAca AdikI sakhyAmeM rupaye Adi dravyakA rakhanA, 'nihANAi thA' bhUmimeM hajAra AdikI maNyAmeM sapyA Adiko gAkara rambanA' ciraporANAI ghA, yahata mamayase gaDI huI rakhI rahane ke kAraNa Ne, 'khIrakhuTTIi vA dhanI tyA bhae aslel mula sid nayA, bhane 'muphAlAi pA' sumaNa, "hukkAlA yA' huNa, 'appagbAi pA' yA2, mAigyA bhASavArI, 'mamikkhAra yA nA mAnI bhaI hA 'dumbhimakhAi vA dumika- R HIGA mAvA, 'kayavikphayAi vA' pAlama vyApAra mahinA samaya, sannihI yA pI, saani| sArA yakAsanicayAi vA manAnA sa , 'nihI cA' sAnI manAnA sa yo, 'nizANA sAnAmA 3piyAmAnabhUbhamA miyA, 'piraporANAi pA' yA samayI bhInamA yesI pAne sumimakvAi vA dhANijya vyApAra ise saMgraha karaka sa je mAma Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 846 ityarthaH ata eva 'pahINasAmibhAra vAmINa svAmikAni, nAmardazana itparyaH, 'pahINa seubhAra vA, prINasecakAni iti vA, pImA sampI bhUtA sanayA danyanikSeptAro pAM sAni, 'parINa maggANi bA, mINa mArgANi iti bA, 'pahINagonAgArA ivA' mahINagoprAgArANi iti kA mahINam alpIbhUtamanupyagogAgAra tatsvAmi goyA yemA tAni, 'usama sAmiyAivA' utsama gyAmiphAni iti pA, AdhipatyasattA rahitamabhUmi, (uccaNNaseumAyA utsama setusazani iti vA, nAmamAtrAvaziSTasetukAni 'unaNNagocAgArADa yA' utsanagozagArANi iti vA, naSTa gopani ityarthaH, 'siMghADaga-tiga-caupa-caghara-ghaummuhamahApaha-pahesugA' bhRnATakabhipa-catuSpa-casvara-caturmukha-mahApaya-papepuvA vA zrRGgATake zrRgATaka phalAkAra jIrNazIrNa avasthAmeM huI aimI ghara vibhUti ki 'pahINasAmiyAi' jisake gAdanevAle svAmItaka naSTataka ho cuke haiM yA milate nahIM hai pahINaseuyAi cA, athavA jisakI vRddhi karane vAle bhI aba koI nahIM rahe haiM, 'pahINamaggANi ghA, prApti karane ke mArga mI jimake naSTa hocuke haiM 'pariNa gotAgArAi ghA' athavA jinake svAmiyoM ke gotra, ke ghara alpa raha gaye haiM, 'ucchaNNamAmiyAi vA, athavA jisake svAmI hai bhI parantu unI usa para koDa sattA nahIM rahI hai, 'ucchapaNaseuyAra pA' sattA hone para bhI jisakI saMbhAla karanevAlA koI nahIM hai nAma mAtra hI jisakI sabhAla paraneSAle avaziSTa haiM, ucchaNNagosAgArAi ghA' jisake svAmiya, ke gotro ke ghara pilakula hI naSTa ho cuke haiN| jo 'siMghADaga-tiga-paThama-bAbara ghasammuha-mahApaTapahesu ghA, siMghAre ke AkAra se mArgama, trika Rav thAmA 22bI vimati 05fu] 8 parINasAmiyAnA bhalita bharI 52pAryA cha, 'pahINaseuyAi pA' yAnI vRddhi 23 5910 nayI 'pINagocAgArAi pA' yA nA bhAbinA HE abhAbhI ci cha, 'pahiNamaggANi vA' yA 22 mA 42vAnA bhAnA 59 nAza pAya ucchaNNasAmiyAi bA' yA nA svAbhAnu Maa mita nA 52 tenA svAbhAnI s cA 20ii nakSI, 'acchaNa seThayAumA jenI sabhAchI rAkhanAra ke i ja nathI - athavA jenI bhALa rAkhanAra aura nAmanAta mA pAsa cha ' uramaNa gocAgArA pA' sAbhAvinA 52 are gaTa 24 gayA 7, 2 'siMgAraga tima' cakka. cacara, caumgAmApA-pahesa vA' yAsanA manAta Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - prameyacandrikA TIkA za 3 u 7 su.5 zramaNanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 847 mArgevA nike midiggamanamArge vA canupke caturdiggamanamArga vA (caupha isi mApA masiddhe ) casvare anekamArgasagame tayo caturmukhe caturvIthIsamAgamamArgevA, mahApadhe-rAjamArge vA, pathe sAmAnyamArge vA, 'nayaraniddhamaNemU 'nagaraniddhamaneSu vA nagarajalanigamanamArgepu vA(nAlA gaTara iti prasidre)susANa giri-kadara-sati-selo-caTTANa-bhavaNa-gihesa' zmazAna-giri-kandarA-zAntizailopasyAna-bhavana-gRheSu, tapa zmazAnada pizyanagRhe vA girigRhe parvatopari racitagRhe vA kandarAgRhe, guphAhe vA, zAntigRhe zAntirmayazAdhanuSThAna bhaNDape vA zailagRhe parvatAnta gvAtadvArA racita gRhe vA, upasthAnagRhe samasyAnagRhe pA, bhavanagRhe kuTumbinivAsa gRhe vA 'saMnikrivattAi / sanikSiptAni sagopya sasthApitAni rUpyakAdIni pUrvoktAni dravyANi "caTTati' tiSThanti, 'na vAha, na tAni dravyANi 'sakassa, zakasya 'deviMdassa' sInadizAbhoMkA jAnevAle mArga jahApara Akara mile ho aise mArgameM, catuSka-cAroM dizAoko jAne ke cAra mArga jahA~ para Aphara mile ho, aise mArgameM, cazvara-aneka bhAgAkA sagama jahA~para hubhA ho aise mAgameM, caturmukha-cAra rAstA vAlA mArgameM, mahApadha rAjamArgameM, patha sAmAnya mArgameM, tathA 'nayaraniddhamaNesu, nagara kA jala jisa myAnase nikalatA ho aise nAlemeM 'susANa-giri-kadara-sapti-seloghaTANa-maSaNa gihesa, zmazAna meM, parvata ke Upara bane hue prahameM, kandarAguphAmeM, zAntigRhameM-zAntikarma jahApara kiye jAte ho aise malapameM, upasthAnameM parvatako kATakara panAye hue gharameM, bhavanagRhameM kampijanaka nivAsa mUsa gharameM, 'maMnikkhitAi citi' chupAkara rakha dI gaI ho arthAt vikamA spiA traNa dizAmAM javAnA mArge maLatA hoya evI jagyAmAM] catuSkamAM cAre dizAomAM javAnA mArge jyAM maLatA hoya evI jagyAmA] catvaramAM aneka mAge yA maLatA hoya evI jagyAmA] caturmukhamAM ciAra rastAvALA mAgabhA, mahAmamA sabhAmabhA] pathabhA [sAmAnya bhAgama!) tayA nayaranida maNesU' nAma mAthInI Aya kA nAma, 'sasANa' giri phaMdaramAsa-seSThApaThANa-mavaNa-gihesammazAnamA, pata 52 manA sabhA, kSamA zakti mA jyA zAntikarma karAya che evA ma Da5 Adi spAnamAM, upabhyAnamAM parvatane khodIne banAvelA gharAmA, bhavanomoTuMbIonA nivAsasthAna ahemA 'sanikrisattAra citi' mupAnavAmA mAvazI jAya , pUti hA prakAranI dravyanAzi ke jene pUrvokata sthAnamAM chUpAvavAmAM athavA dATavAmAM AvelI che, Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 devendrasya 'devaraNNo devarAjasya 've samaNassa, begamavasya 'mahArajyo mahArAjasya 'annApAI' ajJAnAni jJAnAviSayI bhUtAni 'di' mahAni pa pakSAviSayI bhUtAni, 'bhanubhA' azrutAni, bhaknAmocarIkRtAgi, 'asmA' asmRtAni vismRtAni 'aviSNAyAra' avijJAtAni anumAnAdyanipI bhUtAni santi, na kevala tAni vaizramaNasyaiva avijJAtAni na, apitu tatpari cArabhUtAnAmapi devAnAmapi na tAni avijJAtAni ityAha- 'tesi vA besamma rUpayA Adi pUrvokta dravya ina uparyukta sthAnoMmeM chipAkara yA jamInameM gADhakara rakhI huI ho aisI 'tAha' vaha dravya 'deviMdassa deva rAjassa sassa, devendra devarAja zakake 'vesamaNassa mahAraSNo' lokapAla vezramaNa mahArAja se 'na abhAyAra' ajJAta nahIM ho sakatI hai arthAt unake jJAna ke aviSayabhUta nahIM hote hai 'adiDAI' adRSTa cAkSupa pratyakSa jJAna ke dvArA ajJeya nahIM hote hai 'asuyAi' bhabane ndriyajanya jJAna ke dvArA aviSayIbhUta nahIM hotI hai 'assuyAi' smaraNajJAnake dvArA nahIM jAtI huI nahIM hotI hai, 'aviSNAyAi' anumAna dvArA ananumita nahIM hotI hai arthAt vaizramaNa mahArAja aisI pUrvokta vastuoMko jAnate haiM, dekhate haiM. zravaNajJAna se unheM sunate haiM, smaraNajJAnase unheM apanI smRti meM rakhate haiM, aura vaizramaNa mahArAja hI ina pUrvokta sthAnoM meM bahuta pahile se rakhI huI ina pUrvoka rUpyaka Adi vastuoMko jAnase Adi hoM mo bAta nahIM hai kintu tesiMbA 'vA' te dravyarAzi 'deviMdassa devarAmassa sakkssa' devendra devarAma sanA 'vesamaNassa mahAraSNo' mAthA Thapa zranubhAzI 'na bannAyAi' hoI zaktI namI bheTahI hai terA temanI mahAra hotI nahI, 'avidvAha' adRSTa hotI nathI beTI hai teA tena bhI 'asuyAI' adbhuta hotI namImalendriyajanya jJAnadvArA aviSayabhUta hotI nathI 'aspAI' mana dvArA aviSayabhUta hotI nathI, 'bhaviSyAbAI' anumAna jJAna dvArA bhaviyAM namI kahenAnuM tApama e che ke naimamaNu mahArAja pUta vastunene badhuM che e 7, zravaNa jJAnathI temanA viSe sAMbhaLe che, maravu jJAnathI yAda rAkhe che ane temane niSe satata aNakArI rAkhatA ya che. vaizamaNu mahAzajaja kti sthAnAmA samI bhUsI zazine nAbe me tersi vA besamamakAiyAna 1 Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 33 7.5 vaizramaNanAmakalokapAlasvarUpanirUpaNam 849 kAiyA Na devANa' tepA vA vaizravaNakAyikAnA devAnAmapi nAmnAtAni ipa / atha vaizramaNasya putrasthAnIya devAnAha - 'sakasa' zakrasya ' deviMdasya ' devendrasya ' devaraNNo ' devarAjasya 'vesamaNassa ' vaizramaNasya ' mahAraSNo ' mahArAjasya ime vakSyamANarUpA denA ' ahAnaccA'bhiSNAyA ' yathA'patyA'bhi zatA, putra sadRzatvenAbhimatA ' hotyA ' santi, tAnevATha - 'ta jahA ' - tadyathA 'puSNamadde' pUrNabhadra, 'maNimadde' maNibhadra, 'sAlibha' zAlibhadra, 'sumaNabhadde' sumano bhadra, 'cakke' cakra' 'rakkhe' rakSaka, 'puNNarakkhe' pUrNarakSa 'saSvANe' savAna 'saccajase ' sarva yazA ' sA' sarvakAma, 'samiddhe' samRddha 'amAdde' amogha, 'asage' asa uti atha vaimaNasya sthitimA - 'sakasa' ve samaNakAiyANa devANa' vaibhramaNa mahArAja ke jo vaizramaNakAyikadeva hU~ unase bhI ye pUrvoka rUpyaka Adi dravya pUrvokta sthAnoMmeM paDI huI hone para ajJAta, adRSTa, azruta, vismRta aura avijJAta nahIM rahatI haiM / arthAt ye unake dvArA bhI jAta, dRSTa, zruta, smRta aura vijJAta hI rahatI haiM / atha sUtrakAra vaizramaNa mahArAja ke putrasthAnIya devoM ko prakaTa karate hue kahate haiM ki 'sakassa deviMdassa devaraNNo' deve ndra devarAja zakra ke ye jo caturtha lokapAla 'vesamaNassa mahAraNNo' vaizramaNa mahArAja haiM, inako 'ime devA' ye devakI jinakA nAma nirdeza abhI kahate hai 'ahAvaccA'bhipraNAyA' putrarUpase abhimata hai 'ta jahA ' unake nAma ye haiM 'puNNabhadde' pUrNa bhadra, 'maNimahe' maNibhadra' 'sAlibha' zAlibhadra, sumaNabhA~' sumaneAbhadra, 'cake' cakra, 'rakkhe' rakSaka, 'puNNa khe' pUrNarakSa, 'savANe' sadadhAn 'sandhajase' sarvayaza, 'sambakAme' sarvakAma, 'mamiddhe' samRddha, 'amohe' amogha, 'asage' asaga vaizramaNa devANa' manA nai devA cakSu tenAthI sajJAna Adi hotA nathI shrmduSika revA dvarA paNa te dravyarAzi jJAta dRSTa, muna, smRta ane vijJAta ja rahe che have sUtrakAra vaizramajI leAkapAlanA putrasthAnIya davAnu nirUpaNuM kare che- vANa deviMdassa devara'Na' havendra devarAma za4nA 'samaNassa mahAraNgo' yA myAsa zramadAnA 'ime deSA mahAvaccA'bhigAyA' putrasthAnIya devA ( tajahA ) nAva prabhA 'puNNa madde' 'bhadra 'maNimahe' mabhidra, 'sAlimadde' zAlibhadra 'sumaNamadde' sumanobhadra, 'cakke' 224, 'rakkhe' 24, 'puNNararakhe' surakSa 'savvANe' sadavAna ' sadhvaja se' savayaza 'samvakAme sarvabha 'samiddhe' samRddha 'bhamohe' abhASa, 'asa' ne asa ve vaizrama soDapAsanI sthitinu nizcaya 42vA jAve - 'deviMdamsa devaraNNo sakkassa' have, devarAya zahanA yo Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 magavatIce ityAdi / zamasya 'deviMdassa devaraNo' devendrasya devarAmamya besamabassa mahArago' dhezramaNasya mahArAnasya dopaligotramANi' patyopame 'I' sthiti 'paNyAcA' mamatA 'mahAmA'bhiSNAyANa' yathA'patyA'mijhAnAnAm mapasya sahazasvenAmigatAnAm 'devANa' dezAnAm 'paga palibhorama' eka paspo pama 'ThiI ' sthiti: 'paNNatA' mamatA, kathitA, 'emaDIe' param-uparyukta rItyA mahardika 'jAva-vesamaNe' yAvara-vaidhamaga 'mahArAyA' mArAmA barvate yAvatkaraNAt 'mahAtipha mahArala' mahAyazAH mahAnumAva" iti samApam / / 105 // pratizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlabativira citApA zrI bhagavatIsuSamya ameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyA utIyazataphaspa saptamodezakA samApta // 3-7 // mazarAjapI sthiti prakaTa karate paNa sUtrakAra karate haiM 'deviMdasma deva raNNo sakasma' devendra devarAja zaka ke ghesamaNasa mAraNNA' kSetra maNa mahArAjakI 'ThiI' sthiti dopalioyamANi' do palpopamakI 'paNNattA' kahI gaI hai| tathA 'AvicA'bhiNNAyANa devANa' apatya rUpa se abhimata hue devoMkI 'ThiI sthiti 'ega palibhoSama paNNacA' eka pakyopamakI kahI gaI hai| evamazidIe jAva ghesamaNe mahArAyA' isa taraha uparyukta rIti ke anusAra vaizramaNa mahArAja yAvat mahAna RddhivAle haiN| yahA 'yAvat ' padase 'mahAyutika , mahAyalA, mahAyazA, mahAnubhAdhA' ina padoMkA sagraha huA hai|| 5 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' kI prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake saptama uddezaka samAsa // 3-7 // atla vesamaNamsa mahAraNo' bhae mahAna ThiI do palibhovamANi HT ta [MItn] me pAyAcamanI dI tathA 'bahAvayA'bhiSNAyAma devANa tamanA putra sabhAna manAta Bus4d vAnI ThiI ega palibhovama paNNacA sAmopabhanI (r) eva mahiTIe bhASa desamaNe mhaaraayaa| Ama mahArAja nA prakAranI mahAmaha, maigti maMAbaLa, mahAya, ane me prabhAvI ta 'seSa maMte ! seva mate / ti gautama svAmI bhakta ! ApanI vAta sAcI che Ape A viSayanuM je pratipAdana " te yathArtha che Ama karIne vaNA namaskAra karIne temAM temane smAne besI gayA. te ja paur nAyAsa A bAsIlAlajI maharAjakta "bhagavatI' satranI priyadakinI vyAkhyAnA trIjA zatakano sAtame uo samApta. pact Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___851 aSTamoddezaka prArabhyate aSTamodezakasya sakSiptaviSayavivaraNam / / rAmagRhanagare magavata samavasaraNam / asurakumArANAmadhipataya kiyanta ! prati gautamasya prazna., dazetyuttaram / tepA nAmakyana ca / evam-nAgakumArasuvarNakumAra-vidyukumArA-nikumAra-dvIpakumAro-dapikumAra-dikkumAra pavanakumArastanita kumArANAmadhipativiSaye prazna / epA nAgakumArAdi navAnA pratyeka dazadazAvipataya santItyuttaram, tepA nAmakathana ca / pizAce vAnavyantarANAmadhi parikyanam / jyotiSyANA candramayoM dvI indrI / saudharmazAnadevalokayodezadazAdhipataya , teSAM nAmanirdezazca tato vihAra // tIsare zatakakA AThavA ubhzaka prAramarAjagRha nagarameM bhagavAnakA samavasaraNa / asurakumAreki adhipati kitane haiM? aisA gautamasvAmIkA prazna ! daza adhipati hai aisA uttara una sayakA nAma kahanA / isI prakAra zepanAgakumAra, suvarNakumAra viNsphumAra, agnikumAra, dIpakumAra, udadhikumAra, dizAkumAra pavanakumAra aura stanitakumAra, ina nau mavanapatiyoM ke AdhipatiyoMke viSaya meM gautamasvAmIkA prazna / inameM pratyeka ke dazadaza adhipati hai, aisA utsara tathA ina sapakA nAma kahanA / pizAca, bhUta Adi ghAnanyantaroMke adhipatiyoM kA nAma nirdeza karanA aura unake daza daza adhipatiyoM ke nAma kahanA / jyotiSiyoMke candra sUrya do indra hai / saudharma aura trIjA zatakane AThamo udezaka prArabhaAThamA harezakanA vivapanuM saMkSipta nirUpa rAjagaha nagaramAM mahAvIra prabhunuM samavasaraNa-gautamane prama- "asurakumAranA daTalA adhipati che uttara- dasa adhipati che temanA nAmanuM kathana. e ja pramANe zeSanAgakumAra suvaNakamAra, vidhutakumAra, agnikumAra hIpakumAra, dhamAra dizAkumAra pavanakumAra ane svanitakumAra, e nava bhavanapatinA nAthapatinA viSayamAM gautamanA prame. te darekanA dasa dasa adhipati che evA uttara ane temanA nAmAnuM kathana. pizAca, bhUta Adi vAnabhyantaranA adhipatinA nAnuM kathana temane paNa dasa dasa adhipati che. jotiviyenA be Ino- sUrva ane cana evuM kathana- saudharma ane IzAna Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 bhagavatIca ityAdi / zakraspa deviMdasA devaraNNo devandrasya devarAnamya 'samassa mahAraNNo premamaNasya mahArAjasya 'dopalibhomANi pazyopama 'ThiI' sthiti 'pagatA' mazaptA ' ahAnacA'bhiNNAyANa' yathA'pasyA'bhijJAtAnAm matya saravenAbhigatAnAm 'devA' deAnAm 'ega panioma' eka spo pama 'ThiI ' sthiti 'gaNNatA' mamatA, kavitA, 'emaDI' evam uparyukta rItyA maharddhika 'jAyacesamaNe' yAvat-vaizramaNa 'mahArAyA' mahArAja yAvatkaraNAda- 'mahAdhutika mahAlaH mahAyazA mahAnubhAva" iti saprAgram ||sU05|| itithI - jainAcArya - jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlayativira fearer zrI bhagavatIprasya mameyacandrikAkhyAyA vyAkhyAyA adhyaant saptamoddezaka samApta // 3-7 // te - * " mahArAjapI sthiti prakaTa karate hue sUtrakAra karate he 'deviMdasma deva raNNo mukasma' devendra devarAja zaka ke vesamaNassa mahAraNNA' vaiya maNa mahArAjakI 'ThiI' sthiti 'dopaliodyamANi' do patyopamakI 'paNNattA' hI gaI hai / tathA 'arAvanA'bhiNNAyANa devANa' apatya rUpa se abhimata ee deghoMpI 'ThiI' sthiti 'ega palioyama paNNattA' eka patyopamI kahI gaI hai| evamahihIe jAva vemamaNe mahArAyA' ima taraha uparyukta rIti ke anusAra maizramaNa mahArAja yAvat mahAn RddhivAle haiM / yahA 'yAvat ' padase 'mahAyutika, mahAyala, mahAyazAH, mahAnubhAva ' ina padoMkA samaha huA hai // 5 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' kI prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake saptama uddezaka samApta // 3-7 // sAmyAta vesamaNassa mahAraSNo' vaizrama mahArAnI 'ThiI do palizrotramAni' paNacA' sthiti [mAyuyAnI che tathA 'mahAvaccA'bhipNAyAtha deSANa' tebhanA putra samAna manAtA uparyukta khAnI ThiI eMga palibhogama paSNacA sthiti eka paLyapamanI kahI che puSa mahiTI AI vesamaNe mahArAyA vaizramaNa mahArAja A prakAranI mahAddhi, mahAvruti, mahAmaLa, sahAya, ane mahA abhAvadhA yukta 'seva bhave 1 seva bhate / ci' gautama bhI banta ! ApanI vAta sAcI che. Ape A vizvanuM je pratipAdana karUM te thathAya che Ama hIne vA namaskAra karIne tene temane sthAne besI gayA. 11 sU pA jainAcAya A ghAsIdAsajI mAMzajata bhagavatI sUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA trIna rAkanA sAtamA kayA samApta. prA Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.33 8sa 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 853 jalarUya, jalakata, jalappabha, disokumArANa amiagaI, ami avAhaNe, turiagaI, khippagaI, sIhagaI, sIhavikkamagaI, vAukumArANa, velaba, pabhajaNa kAla, mahAkAla, ajaNa, riha thaNiakumArANa-ghosa, mahAghosa, Avatta, viyAvatta, nadiAvatta, mahAnadiAvattA, eva bhANianca, jahA-asurakumArA, some ya kAlavAle, citta, pabha, teo, taha sve ceva, jala, taha turiyagaiyA kAla, Avatta pddhmaao| pisoyANa pucchA ? goyamA / do devA Ahebacca, jAva-viharati, ta jahA 'kAle ya mahAkAle surUva-paDirUve- puNNabhadde ya, amaravaI mANibhahe, bhIme ya tahA mahAbhImeM kinnara-kiMpurise khalu sappurise khalla tadA mahApurise, aikAya-mahAkAe, gIaraI, ceva, gIajase, ee vANamatarANa devANaM, joisiANa devANa do devA Ahe vaJca jAva-viharati, sa jahA-cade ya, sure ya, sohammIsANesuNa bhate / kappesu kai devA AhevaJca jAva-viharati 1 goyamA! dasa devA jAva viharati, ta jahA -sakke devide, devarAyA, some, jame, varuNe, vesamaNe, IsANe devide, devarAyA, some, jame, varuNe vesamaNe esA vattavayA sadhesa vi kappesu eeceva bhANiyabA, je ya idA, te ya bhANiyacA, seva bhate / seva bhata / ti // sU0 1 // taIyasaye aTamoso sambhatto / chAyA-rAnagRhe nagare yAmata-paryupAsIna evamayAdIta-amurakumArANAM madanta / devAnA pati devA Adhipaspa yAvata-riharanti ? gautama ! darAThavA Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 - - - - bhagavatI devasampandhivizepavaktApatAmAra- - mUlam-rAyagihe nayare jAva pajjuvAsamANe eva kyAsI asurakumArANaM bhate / devANa kai devA Ahe va jAvaviharati ? goyamA / dasa devA Ahe vaJca jAva-viharati, ta jahA camare asuriMde asurarAyA, some, jame, varuNe, vesamaNe, valI vairoyaNide vairoyaNarAyA, some, jame varuNe vesamaNe nAgakumArANa bhate! pucchA 1 goymaa| dasa devA Ahebacca, jAva-viharati, ta jahA-dharaNe Na nAgakumAride nAgakumArarAyA kAlavAle, kolavAle, selavAle, sakhavAle, mRyANade, nAgakumAriMde nAgakumArarAyA-kAlavAle, kolavAle, sakhavAle, selavAle / ta jahA nAgakumAriMdANa eyAe vattavayAe neyaca eva imANa neyava, suvaNNakumArANa-gheNudeve veNudAlI, citte, vicitte cittapakkhe, vicittapakkhe, vijukumArANa-harikata, harissaha, pabha, sumpabha, pabhakata, supyabhakata, aggikumArANa-aggisIha, aggimANava, teu, teusIha, teukata, teuppama, dIvakumArANa puNNa, visiTra, sya, tyasa, rUyakata, rUyappabha, udahikamArANa-jalakate, jalappabha, jala, zAna devaloka daza daza adhipati hai aisA kahanA tathA inakA nAma nirdeza pharanA / phira bhagavAnakA rAmagRhanagarase vihAra / / 'rAyagihe napare jAva' ityAdi / thatA ca sa adhipati che temanA nAmane niHza bhagavAnane rAjA nAbhA / vi.2 "rAyagire napare nAra" Rule Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3u 8 ma 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 853 jalarUya, jalakata, jalappabha, disAkumArANa amiagaI, ami avAhaNe, turiagaI, khippagaI, sIhagaI, sIhavikkamagaI, vAukumArANa, velava, pabhajaNa kAla, mahAkAla, ajaNa, riha thaNiakumArANa-ghosa, mahAghosa, Avatta, viyAvatta, nadiAvatta, mahAnadiAvattA, eva bhANiaba, jahA-asurakumArA, some ya kAlavAle citta, pabha, teo, taha ruve ceva, jala, taha turiyagaiyA kAla, Avatta pddhmaao| pisoyANa pucchA ? goyamA / do devA AhevaJca, jAva-viharati, ta jahA 'kAle ya mahAkAle suruva-paDirUve- puNNabhadde ya, amaravaI mANibhadde, bhIme ya tahA mahAbhImeM kinnara-kiMpurise khalla sappurise khalla tahA mahApurise, aikAya-mahAkAe, gIaraI, ceva, gIajase, ee vANamatarANa devANa, joisiANa devANa do devA Ahe vacca jAva-viharati, sa jahA-cade ya, sUre ya, sohammIsANesuNa bhate! kappesu kai devA Ahevazca jAba viharati ? goyamA! dasa devA jAva-viharati, ta jahA -samke devide, devarAyA, some, jame, varuNe, vesamaNe, IsANe devide, devarAyA, some, jame, varuNe vesamaNe esA vattavayA sadhesu vi kappesu eeceva bhANiabA, je ya idA, te ya bhANiyabA, seva bhate / seva mate! ci // sU0 1 // taIyasaye aTramodeso sammatto / chAyA-rAnagRhe nagare yApada-paryupAsIna evamavAdIna-asurakumArANAM madanta ! devAnAM pati devA Adhipatya yAvat-viharanti ? gautama ! dazadevA Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatIpaNe devasambandhivizeSava vpatAmAhamUlam - rAyagihe nayare jAtra pajjuvAsamANe eva vayAsI asurakumArANa bhate / devANa kaha devA Ahe vaca jAbaviharati ? goyamA / dasa devA Ahe vacca jAva- viharati, ta jahA camare asuriMde asurarAyA, some, jame, varuNe, vesamaNe calIM vairoyaNiMde vairoyaNarAyA, some jame varuNe vesamaNe nAgakumArANa bhate / pucchA ? goyamA / dasa devA Ahevacca, jAva - viharati ta jahA - dharaNe Na nAgakumAriMde nAgakumArarAyA. kAlavAle, kolavAle, selavAle, sakhavAle, bhUyANade, nAgakumAriMde nAgakumArarAyA - kAlavAle, kolavAle, sakhavAle, selavAle / ta jahA nAgakumAridANa eyAe vacaayA neya eva imANa neyava, suvaNNakumArANa - veNudeve veNudAlI, citte, vicitte cittapakhe, vicittapakkhe, vijjukumArANa - harikata, harissaha, pabha, sumbha, pabhakata, suppabhakata, aggikumArANa - aggisIha, aggimANava, teu, teusIha, teukata, teuppabha, dIvakumArANa puNNa, visiTTa, rUya, rUyasa, rUyakata, rUyappabha, udahikumArANa - jalakate, jalappabha, jala, IzAna devalokake daza daza adhipati hai aisA kahanA tathA inakA nAma nirdeza karanA | phira bhagavAnakA rAjagRhanagarase vihAra | ! 'rAyagihe napare jAva' ityAdi / 852 devaleTanA dasa dasa adhipatiye che temanA nAmeAne nirdeza nagaramA vihAra " rAyagidde nayare nAma" Sculla bhagavAnanA rAjagRha Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 8 sa 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 855 pAla , kolapAla', zakupAla* zailapAlaH yathA nAgakumArANAm anayA vaktavya tayA sAtavyam evam epA jJAtavyam, muvarNakumArANA veNudeva , veNudAli , citra , vicitra', citrapakSa vicitrapakSaH, vidyutkumArANAm-hariyAnta , harisaha , mama , sumabhaH, pramakAnta , sumamakAnta, agnikumArANAm-agnisiMhaH, agni Na nAgakumAriMde nAgakumArarAyA, kAlavAle, kolavAle, selavAle,zakhavAle bhUyANade, nAgakumAriMde nAgakumArarAyA, kAlavAle, kolavAle, sakhaghAle, sevAle) nAgakumArendra nAgakumArarAja gharaNa, kAlapAla, yolapAla, zelapAla zakhapAla, nAgakumArendra nAgakumArarAja bhUtAnanda, kArapAla, kola pAla, zailapAla aura zavapAla ! (jarA nAgakumAriMdANa eyAe vattanvayAe neyanca, eca imANa neyanva) jima prakAra nAgakumAra devoM ke indroM ke sayadhameM isa vaktavyatA dvArA samajhAyA gayA hai usI prakArase ina devoMke sapadhameM bhI samajhanA cAriye (suvaNNakumArANa veNudeve veNudArI citta, vicitte, cittapakkhe, vicittapakkhe) suvarNa kumAroMke Upara ye dazadeva adhipatitva karate hue yAvat vicAra te hai unake nAma ye hai eka veNudeva, dUsare veNudAlI inadonoM ke lokapAla ye hai citra, vicitra, citrapakSa aura vicitrapakSa / vijju kumArANa harikata, harismai pama, suppama, pamakata, suppabhakapta) vidyu nAma- gharaNe Na nAgakumAriMde nAgakumArarAyA, phAlabAche, pholabAche, selavAle, sambabAle, bhUyANade, nAgakumAriMde nAgakumArarAyA, kAlavAle, kolavAle, saravAle, selavAle) [1] nAgabhArendra nAgabhAzaya 52 [2 thI 5] ghanA cAra lokapAlo- kAlapA, kolapAla, calapAla ane zakhapAla, [6] nAgakumAra, nAkamArAya bhUtAna hi thI 10] bhUtAna danA cAra pAla- kAyapAla, kAlapA, Nela bhane sabhA (jahA nAgakumAridANa eyAe vacancayAe neyanca, eca imANa neyantra) 2 zata nAgabhAra svAnA bhandA viSayamA pata pakSana samajAvavAmAM AvyuM che, e ja pramANe nIce darzAvelA tenA viSayamAM paNa '3- (muvaNNakumArANa veNudeve veNuvAlI - cine vicice cittapakkhe, citapakkhe) sparSamA 52 nayana vArnu vipatitya RIG yA chA chu, 2 varNakAlI tathA e bannenA cAra pAra pAnacitra, vicitra, 22 rana vAyatra56 (vijaphamArA Na harikaMsa, harissA- pama, muppama, pamaphata, muppamata) vibhA2 vA 52 nAyanAsa vonu dhipatitva na - tA. 2 Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 bagatIne , namaH, bhAdhipasya yAvat-vidaranti tadyathA camaraH amurendraH amurarAjaH somaH namaH, varuNa "pevaNa, rocanendra', vairocanarAjaH, somaH, varuNaH, vaizravaNaH, nAgakumArANAM bhadanta / pRcchA 1 gautama ! basa devAH bhASi pasya yAda - vidarzanta, tadyathA dharaNa khalu nAgakumArendra nAgakumArarAja kA sUtrArtha - (rAyagihe navare jAva pajjuvAsamANe eva vayAsI asurakumArAja bhate ! devANa kaha devA Ahevaca jAva viharati ) rAjagRhanagara meM yAvat paryupAsanA karate hue zrI gautamasvAmIne bhagavAna se isa prakAra pUchA he bhadanta ! asurakumAra devoMke Upara kitane deva adhipatitva karate hue yAvat vigharate hai ? (goyamA ! dasadenA Ahevacca jAva viharati ) gautama / asurakumAra devAMke Upara daza daza deva adhipatitva karate hue yAvat vicarate haiM / (tajaddA) dazabhaghanapati ke nAma pe haiM (camare asuriMde asurarAyA, some, jame, varuNe, ghemamaNe, balI, baharoga ziMde, baharoya NarAyA, some, jame, gharaNe, vesamaNe) asurendra, asurarAja camara 1, soma 2, yama 3, gharuNa 4, zramaNa 5, berocanendra, bairocanarAjarSAli 6, soma 7, yama 8, varuNa 9, aura caizramaNa 40, (nAgakumArANa bhate ! pucchA) he bhadanta 1 nAgakumAra devoMke Upara kitane deva adhipatitva karate hue yAvat vicarate haiM ? (goyamA !) he gautama ! ( dasadevA Ahe bacca jAva viharati ) nAgakumAra devoM ke Upara dazadeva adhipatitva karate hue yAvat vicarate haiM / (ta jahA) unake nAma ye hai (dharaNe sUtrArtha - ( rAyagihe nayare jAva pajjutrAsamANe eva bayAsI- arasukumArAja mate / devANu kara davA Ahevacca jAe fvaharati 1) rAmagRha nagaramA bhAbara svAmI padhAryA ityAdi saMmAM kathana ane grahaNa karavuM pa'pAsanA karIne gautama svAmIe A pramANuM pUchyuM- OM bhAnta ! asurakumAae paNa keTalA devAnuM adhipatitva sahi Ahe he ?' (goyamA !) ke jautama ! ( dasa devA AhevaracaM 1) jAtra viravi) tenA para isa devAnu adhipatitva hi khAle che. (vajA) teisa devAnAM nAma nAma prabhA - (ghamare - amariMde asurarAyA, some, jame, varuNe, samaNe, bI-vAroyiMde, paharoyaNarAyA, some, jame, varuNe vesamaNe) (1) surendra asurazana abhara, (2 thA the) zubharanA pyAra homyAsa soma, nabha, varu ane vaizramaNa, [6] bairAyanendra baizayanarAja bali, cha thI 10] alinA cAra TUMkapAto sobha, yama, varulu bhane naizramasya (nAgakumAna mate / pucchA) ke bhAva 1 nAgakumAra devA para TalA devAnu vyadhipatitva ? (goyamA ! dasa deSA bhAvasi jAva SiharaMsi) ke gautama! nAJanubhAza para usa devAnu mititva cha (rAjA) temanA Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 8 sU.1 bhavanapasyAdidevasvarUpanirUpaNam 855 pAla , kolapAla', zazapAla zailapAlaH yathA nAgakumArANAm anayA vaktavya taga jJAtanpam evam epA jJAtavyam, suvarNakumArANA veNudeva , veNudAli , citra', vicitra , citrapakSa vicitrapakSa , vidyutkumArANAm-harizAnta , harisaha , mama , mumama , mamakAnta , sumabhakAnta , agnikumArANAm-agnisiMhaH, agni Na nAgakumAriMde nAgakumArarAyA, kAlasAle, kolayAle, selavAle,zakhavAle bhUyANade, nAgaphumAgdei nAgakumArarAyA, kAlavAle, kolavAle, sagvavAle, selavAle) nAgakumArendra nAgakumArarAja gharaNa, kAlapAla, yolapAla, zalapAla zavapAla, nAgakumArendra nAgakumArarAja bhUtAnanda, kArapAla, kolpAla, zailapAla aura zavapAla / (jahA nAgakumAriMdANa eyAe vattavayAe neyatva, eSa imANa neyavya) jisa prakAra nAgakumAra devaki indroM ke samadhameM isa vaktavyatA dhArA samajhAyA gayA hai usI prakArase ina devoMke sapadhameM bhI samajhanA cAhiye (suSaNNakumArANa yeNudeve veNudAlI citta, vicitte, cittapakkhe, vicittapakkhe) suvarNa kumAroke Upara ye dazadeva adhipatitva karate hue yAvat vicAra te hai unake nAma ye hai eka yeNudeva, dUsare veNudAlI inadonoM ke lokapAla ye hai citra, vicitra, citrapakSa aura vicitrapakSa / 'vijju kumArANa harikata, harismai pama, suppama, pabhAta, suppamakata) vidyu nAma- dharaNe Na nAgakumAriMde nAgakumArarAyA, kAlavAle, kolavAle, selavAle, samvavAle, bhUyANade, nAgakumAride nAgakumArarAyA, kAlavAle, kolavAle, samvavAle, selabALe) [1] nAmamArendra nAgabhAzaya para 2 thI 5] paranA cAra lokapAlo- kAlapA, kolapAla, zivapAla ane za khapAla, [6] nAgakumAra, nAgakumAra rAya bhUtAna thI 10] bhUtAnanA cAra pAle- kAlapAla, kolapAla, Haie mana mAsa (jahA nAgakumAridANa eyAe pattabdhayAe neyacca, evaM pramANa neyamba) rezana nasabhA2 ravAnA 4-drInA viSayamA pata vana dvArA samajAvavAmAM AvyuM che, e ja pramANe nIce dazAvelA devanA viSayamAM paNa - (muvapaNakumArAga veNudeve veNudAlI - cine vicice cittapakkhe, vicitapakkhe) sUpadamAza para nayana svAnu padhipatiyaRIE - 18 vasudeva, 2i] velI tathA e bannenA cAra, pAra kapAcitra, vicitra tapakSa ne tripakSa (vijjukamArA Na harikaMta, harissA- pama, muppama, pamaphata, muppamakta) pimA vA 52 nAnA sa svAnu dhipati hai Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856 bhAratIya mANava , tejaH, tena.siMhaH, tenastAnta , tena. mama', DomArAmAra, viziSTa , rUpa., rUpAzA, rUpakAnta , rUpanamA, udapikamArAnA-sAnta, malamamaH, jala , jalarUpa , jalakAntA, jalapama, dikkumArAnAm-amitagatiH skumAra devaki Upara ye dazadeva adhipatitva karate hue pAkta vihAra karate hai, unake nAma ye hai harikAnta aura harisA tathA inadonoM ke lokpAla inake lokapAloM ke nAma ye hai prabha, suprabha, prabhAkAnta suprabhAkAnta / (bhaggikumArANa aggisaura, aggimANava teu, teusIra, teukata, seThappama) amikumAroM ke Upara ye dazadeva adhipatistha karate hue yAvat vihAra karate hai unake nAma ye hai amizikha, amimA Nava, tathA ina donoM ke rokapAla inake lokpAloke nAma isa prakArase hai teja, tejasiMha, tenakAta aura tejaprama (dIvakumArANa puNNa, visiTTha, sya-rUpama, jyApta, syappama) dIpakumAroM ke Upara adhi patitva karanevAle ye deva hai-pUrNa aura viziSTa tathA inake lokapAla rUpa, rUpAza, rUpakAta aura rUpaprama (udarikumArANa jalakate, alappama, jala, jalarUpa, jalaphata, jalappama) udadhikumAra devo ke Upara adhipatitva karanevAle pe daza deva hai jalakAnta aura jalaprama tathA ina donoM ke lokapAla jala, jalarUpa, jalakAnsa eva jlprm| (disA [1] sahita [2] asisa, [3 thI 1.] te bhannenA bAra, yAra bAan- sa sUma, prabhAkAnta ane subhAkAta (agiphamarANa aggisIra, aggimANava,-teTha teusIta. tetakaMta. teuppama) agnikumArA para nIcenA dasa devo adhipati va Adi kare che- 1] agnizikha, agnimANava, [3 thI 10] tathA te bannenA cAra vAra kapA- teja, tejasiMha, tejakAta ane tejaprabha (dIvakumArAma puNma, visiha, sya-syasa, syakata, syappama)ImAza para nAmanA dasa revanuM adhipatitva Adi cAle - [1] pUrNa ]i viziSTa [3 thI 1] paNa ane viziSTanA cAra cAra lokapAlA- 15 pAMza 25Ata ane upaprabha. (udahikamArANa-malakate, jayappama-jae, bhAsya; ammata, asappama) dhimArA para nIcenA dasa adhipatitva. mAri kara - [1] jAnta vi) jalaprabha ki thI 1] te bannenA cAra cAra lokapAle- , jalarUpa jahakAnta mana ma. Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3 u 85 1 bhavanapasyAdidevasvarUpanirUpaNam 857 amitacAinA, ryagati , sipragati , siMhagati , siMhavikramagati', vAyukumArA NAm-velampa., prabhaJjana , pAlA, mahAkAla', aJjana , riSTa , stanitakumArANAm ghopa , mahAghopa , pAvarta , vyAvarsa , nanyAya , mahAnandhAvata', pava bhaNita myam, yathA-mamurakumArA , somaH, pAlapAla , citra', prama', teja , rUta , kumAgaNa amiyagaI, bhamiyavANe, turiyagaI, khippagaI, sIhagaI, sIravikamagaI) dizAkumAra devoMke Upara adhipatitva karanevAle amitagati aura amitavArana tathA inake lokapAla svaritagati, kSipragati, siMhagati aura siMghavikramagami ye daza hai / (vAukumArANa velaMpa, pabhajana, kAla, mahAphAla, majaNariha) vAyukumAra devoM ke Upara adhipatitva karanevAThe velapa aura pramajana tathA inake lokapAla, kAla, mahAkAla, bhajana aura riSTa hai| (dhaNiyakumArANa ghAmamahAghoma, mAvatta, viyAvaca, nadiyAvatta, mahAnadiyAvatta egha bhANiyavya jahA asurakumArA) stanitakamAroke Upara adhipatitva karanevAle yopa, aura mahAghopa, tathA inake lopAla Ayarna, vyApata, nandikAyata, eva mahAnandikAvarI' pe daza deza hai, isa prakArase samasta phathana bhasurakumAroMkI tarahase hI jAnanA cAhiye / (someya kAlathAle, citta, pama, teo saharUve gheva, jala, sahaturiyagaTa yA phAla, Avatta disAkumArANa amiyagA, amiyavAdaNe, turiyagara, vippagai, sIgai, sohavikamaga) himAza 5. nInA vA adhipati - [J amitagati, [2] amitavAhana [3 thI 5) tathA temanA cAra cAra lokapAle- tvaritagati kSipragati, siMhagati ane siMhavikramagati (vAukumArANa velaba, prabhajana, kAla, mahAkAla, ajaNariha) vaayubhaar| para nIcenA dasa devonuM adhipatitva khAdi cAle che- [1] vela ba, [2] prabhajana ki mI 10] temanA cAra cAra kapAla- kAla, mahAkAla, ajana ane vijha. ___(paNiyakumArANa ghosa, mahAghosa - bhApatta, viyAvasa, nadiyAvatta, mAnadiyAyaca eva mANiyaca jaga asurakumArA) nitamA 52 nAyanA 10 devo adhipati va Adi kare che- [1] ghoSa, 2) mahAdeSa, 2i thI 10) ane temane cAra cAra lokyA- Avatta, pAvatta nikAvatta, ane mahAnanikAp mA prabhAva sabhAta :yana bhabhurabhubhArAnA 4yana prabhAva abhaI (some ya pAkhvAle, cica, pama, temo, saharUveceva, jana, tudariyagaDa yA pAla Avatta Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856 bhagavatIle mAnava', teja, teja. siMha, tejaskAnta, teja prama, hopakumArAbhAva - pUrva, viziSTaH, rUpa, rUpAMza, rUpakAnta, rUpaprabhaH, udabhikumArANAm-makAnA, jalamabhaH, jala, jalarUpaH, jalakAntaH, jalapama, dikkumArANAm-mamitagati, skumAra devaki Upara ye dazadeva adhipatitva karate hue yAvat bihAra karate hai, unake nAma ye hai harikAnta aura harisaha tathA inadonoM ke lompAla inake lokapAloM ke nAma ye hai prabha, suprabha, prabhAkAnta suprabhAkAnta / (aggikumArANa aggisIra, aggimANava teDa, tesI, teukata, uppama) abhikumAroM ke Upara ye dazadeva adhipatitva karate hue bhAvat vihAra karate hai unake nAma ye he agnizila, agnimApAva, tathA ina donoM ke lokapAla inake lokapAloMke nAma isa prakArase hai teja, tejasiMha, tejakAta aura tejaprabha ( dIvakumArAma puNNa, visiha, rUpa rUpama, rUyata, rUyappama) dvIpakumAroM ke Upara adhi patitva karanevAle ye deva hai-pUrNa aura viziSTa tathA inake lokapAla rUpa, rUpAza, rUpakAta aura rUpaprabha (udahikumArANa alkate, jalappama, jala, jalarUpa, jalakata, jalappama) udadhikumAra devo ke Upara adhipatitva karanevAle ye daza deva hai jalakAnta aura jalaprabha tathA ina donoM ke lokapAla jala, jalarUpa, jalakAnta eva jalaprabha hai / (disA rohayo-ama, [1] rA [2] hRdi [ bhI 10] te annenAra, suprabha, prabhAkAnta ane subhAkAnta (ampikumarANa aggisIha, aggimANana, - teu seusIha, beThakaMta, teuppama ) agnikumAre para nIcenA dasa devo adhipatitva Adi kare che [1] agnizikha, agnimANava, [3 thI 10] tathA te bannenA cAra cAra leAle- teja te siMha, tekAnta ane tejaprama ( dIvakumArANa puSNa, visiddha, rUya-rUyasa, rUpakaMva, rUpappabha) zrIkumArI para nIcenA dasa devonuM adhipatitva Adi Ave che [1] pUy', [2] viziSTa [3 thI 12] pUNa ane viziSThanA mAra cAra vepAlAnuM rUpa, pa, rUpAtta ane rUpaprabha (udahikumArANa - jalate, janappama - acha, jalarUya askata, appama) hASiNamArA para nIcenA dasa deza adhipatitva khAdi kare che [1] javAnta [2] WAN [3] bhI 10] te mannenA aura pyAra soyAsa, wazu Waived mane jalaprakSa + + Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u.8 ra 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 859 Adhipatya yAvat viharata , taghayA-candrazca, sUryazva, saudharmezAnayo bhadanta / palpayo kati devA Adhipatya yAvat-viharanti ? gautama ! dazadevA yAvadabiharanti, taghayA zakro devendraH, devarAja , soma , yama , varuNa , vaizravaNa , IzAno devendra., devarAja , soma , yama , varuNa , vaizravaga epA vaktavyatAsarveSvapi phalpeSu ete cava maNitavyA , ye cendrAmte'pi maNitanyAH / tadeva madanta ! tadeva bhadanta ! iti / sU0 1 // (utIyazatake aSTamopdezaka samApta) devoMke indra hai / (joisiyANa devANa do devA AhebaccajAva viharati, ta jahA ghadeya mureya) jyotipika devoM ke Upara adhipatila karane ghAle do deva yAvat hai candra ora marya / (mohammImANesu Na bhate ! kappesa phai devA Ahevacca jAva yiharati) he madanta saudharma aura IzAna ina devalokoMmeM adhipanitva karanevAle stine deva yASata rahate hai / (gauyamA) he gautama / (dazadevA jAya viharati) saudharma aura IzAna ina devalAkomeM adhipatitva karane vAle dazadeva yAvata rahate hai / (tajahA) ghe ye hai (sakke devine devagayA some, jame, dharaNe, vesamaNe, ImANe dekhiMde devarAyA, some, jame, karuNe, yesamANe) dekhe. ndra devarAja zakra aura zakrake lokapAla soma, yama gharuNa eSa vedhamaNa tathA devendra devarAja IzAna aura IzAna ke lokapAla soma, yama, paruNa eSa zramaNa (pasA battazcayA sanvesa vi sampesu eeceva mANi yavA) yahavaktavyatA mamasta kalpomeM jAnanA cAhiye aura inameM jo pAnavyantara sonA che (jo'siyANa devANa do devA Ahevaccha jAva viharati-tanahA ghade ya, mare ya) yAlipi ho 52 adhipati:1 mAta 42nA nIya prabhAle re vo hai- [1] yan bhane [2] sya (sohammIsANesu Na mate ! phApemu phA dekhA AhesalyA jAba viharati ?) Bre-! koyama bhane UR RAR mA bhavipativamA nAso ch| (goyamA 1) a gautama! (isa devA jAba viharati) soyama' bhane dhyAnamA kA vipatiM RANG re (tamA) bhanA nAma nI pramANe - (sakke devide devarAyA, soma, name, varuNe, samaNe, IsANe devi devarAyA, some, ame, caNe, vesamaNe) (1) devendra devarAja zAka (2 thI 5 zamanA vaipA-sema yama, varuNa ane geramaNa (esA vacanmayA sanSema vi kappemu ee ceva bhANiyacA- je idA te ya mANiyannA ) 23 mA 52 prabhAra pAtayatA samApI mana te 124nA tamanA nAma hevA medhane (seva mate! seya mate! ti) Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 858 bhAstIyo jala, sUryagatiH, pAla., Ayukta, pizAcAnAM pRSThA gautama ! ho devI Adhipatya yAzva-viharata'-vadhayAyAlaya mahAkAmA, susa-pratimA pUrNapamadha bhamarapati maNi madro, bhImaya tahA mAmImaH, vibhA, kiMpuruSA, khalla satpurupa , khalu tathA mahApuru, atikAyo mAhAyo gItaratiSa gItayazA , ete cAnavpannarANA devAnAm, jyoniSkANAm devAnAm nau deto paDhamAA) apa sUtraphAra dakSiNamamanapatike indI ke prathama lAkapAloM ke nAmoM ko prakaTa karaneke nimitta karate hai ki soma, kAlapAla, cighra, prabha, teja, rUpa, jala, svaritagati, kAla, Avarga, (pisAyaphumAgaNa pucchA) he bhadanta ! pizAyazumAroM ke Upara aghi patitya karanevAle kitane deva hai ? (goyamA) he gautama ! (do davA AheSAca, jAva viharati) pizAcakumAroM ke Upara adhipatista karane dhAle yAvat do do deva haiM / (ta jahA) ghe isa prakArase haiM (kAsepa mahAkAle, suruva-paDhirUgha puNNabhada ya, amaracaImANibhare, bhImeya, tahA marAbhome, kiMnara kiMpurise khala sappurise khalu tadA mahApurise mahakAe mahAkAe, gIyaraI ceva, gIyajase, ee dhANamatarAma devAla joisiyANa devANa do deghA mAheSazca jApa viharati) kAla evaM mahAkAla, surUpa epa pratirUpa pUrNabhadra eva amarapati maNibhadra, bhIma eva mahAmoma, kinnara egha ki puruSa, satpuruSa evaM mahApuruSa , ati kAya evaM mahAkAya, gItarati egha gItayaza ye saba vAnavyantara paDhamAyo) 64 R di sapanapatinAdvAna para asharat nAma nIra pramANe batAve che- sema kalapa, citra, prabha, teja 25, jaa, tvaritagati, kAla mane bhApata (pisAyakumArANa pucchA) sAnta! piyAmA 52 48 sva. vipatitva ! (poyamA) se goma(do devA deva jAma viraMti) niyati 2nArA mAne yA cha (mahA) tamanA nAma abhAle che- (phAleya mahAkAya, suruSa-paDirUma puNNamare ya, amaragaI maNimare bhIme ya, tahA mahAmIme, vimara-kipurise khalla sappurise khacha vA mahApurise kAya-mahAkAe, gIyaraha bema, gIpamase, e e vANamatarANa devANa moisiyANa devANa do devA AhevA bhAva hirati) lanne masuta .5 pane tirUpa, pUjA ane amarapati mahila, bhIma ane mahAbhIma kinnara ane kiparuSa, satya ane mahApuruSa, atimaya ane mahAkA, gItarati ane gItA e badhA Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pameyacandrikA TI za.3 u 8 sa 1 bhavanapatyAdidevamvarUpanirUpaNam 861 ____ bhagavAnAra- goyamA' he gautama ! 'dasa devA' dazadevA 'Ahevaca ' mAdhipatya kurvanta. 'jAva-viharati' yAvata-viharanti, yAvaskaraNAva-pUrvokta paurapasyAki sagrAyam / 'ta jahA' tadyathA tAn daza devAn pratipAdayati 'camare bhamugdei, camara asurendaH, amurarAja 1 tallokapAlAzcatvAra.-'someM soma * 'name' yama ,3 'varuNe' varuNa , 4 'vesamaNe' vaizravaNazca 5 'palI baheroyaNide vairoyaNarAyA' palivarocanedraH rocanarAja 1 tallokapAlApatvAro yathA-'some 1 soma', 'name'2 yama', 'varuNe'3 paruNa , 'vesamaNe'4 vaizravaNaya gautama punaH pRcchati 'nAgakumArANa' nAgakumArANAm ' gate ! pucchA' poSakatva' isa pAThakA sagraha kiyA gayA hai| isa praznakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki-'goyamA' he gautama ! dasa devA Ahevaca jAva viharati' dazadeva Adhipatya yAvat karate hai arthAt asurakumAra devoMke Upara 10 10 deva adhipati rUpameM hokara rahate hai yahAMpara bhI 'yAvat padase pUrvokta paurapatya Adi vizeSaNapada gRhIta kiye gaye hai / 'tajAhA' ye dazadeva isa mArase hai 'dhamare asuriMde asurarAyo' 1amarendra asurarAja camara tathA isa ghamara ke ye cAra lokapAla 'some, jame, varuNe, samANe' soma, yama, varuNa aura paizramaNa, dUsarA 'vairoyaNiMde paharoyaNarAyA palI' pairocanendra pairocanarAja pali sathA imake ye cAra lokapAla 'some, jame, varuNe' vesamANe' soma, yama, varuNa, aura vezramaNa / apa gautama puna prabhuse pUchate hai ki 'nAgakumArANa bhate ! pucchA' prabhu nIce na e pramANe Ape - 'gauyamA' gotama! 'dasa devA mAhebacce jAma pirati' asurakumAra deva upara dasa TenuM Adhipatya khAdi cAle che ahI paNa "vAra 54yA paurapatya MEAN ABR 42vAmA mAlyA 'sajA' sonA nAma nAya bhAle cha- 'camare amariMde asurarAyA' [1] surendra, suzrAya sabha2 jane vana yA sit- momejame. gharuNe, vesamaNe' [2] sebhi [3] yama, [4] 121 jana [5] bhara paroyaNide pAroyaNarAyA palI' [9] reyane , royanarAya male tayAtanA yA asial-'some, yame, paruNe, samaNe [7] soma [8] yama, [e] 105 mana [10] zrama ___ -'nAgakumArANa maMte ! pucchA' sAnta ! nAgabhAna viSayamA 59 Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 manAtIla _____TIkA-devasambandhivizeSavaktavyamAra-'rAyagire nayare ityAdi / gamako nagare 'jAva-pajjuvAmamANe' yAvat-paryupAsIna , gautama 'm' gapamAna prakAreNa 'prayAso' bhavAdIna-cArakaraNAta 'vAmI samavasta , parSada nirgati, pavigatA parpat iti samAgam / 'bharakamArANa mate " bhAnta ! para chamAgaNAm 'devANa' devAnAm upari 'kaha denA' pati devA Ahe nAva-viharati' Adhipatya kurvanta yAvat-viharanti ? tiSThanti ? yAvarakaravAda'paurapatya sAmitva bhava pAlAta popayasvam' iti samayam / indra hai uheM kara lenA caahiye| (seSa bhate / seva mate ti) he bhadanta! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai, he bhadanta ! vaha aisA hI hai aisA kahAra pAvat gautama apane sthAna para peTha gaye // TIkArya-isa satra mArA samrakArane deva sapadho vizeSa bAtamyatA ko kahA hai-rAyagihe napare' rAjagRha nagarameM 'jAba' yAvat 'pajju. vAsamANe paryupAsanA karate hupa, gonamane 'vaM' Age kahe jAne vAle prakArase 'ghayAsI' prabhuse pUchA yahA 'yAvat' zammake pAThase svAmI samavasta , papat nirgacchati pratigatA parSat' isakA artha isa prakAra hai bhagavAn padhAre, parpad bhAI bhagavAna ke dharmadezanA sunakara parSad pApisa gaI, phira gautamasvAmIne pramuse pUNa ki 'asurakamA gaNa mate ! devaraNa, he bhadanta ! asurakumAradevoM ke Upara kaI deyA' ktine deva 'bhAivaSa Ava vidarati, amipatipanA yAvat karata haiM? yahAM yAvat zabda se 'paurapatyaM, svAmitva, matsya, pAlakara, "he bhadanta Apano vAta sAcI che A viSayamAM Ape je pratipAdana karyuM te samaye che' jema kahIne gautama svAmI vadA namaskAra karIne temane ne besI gayA aya-sAre sunamA revAnu qir ni55 'rAyagire naya, nagaramA bhalAvIra svAmI payAryA pApa 48 zvAne parikA nIjI. dha poya sAmAna pariSA parI 'bhASa panjavAsamANe eka bayAsI' tyArabAda prabhune namaskAra karIne botama svAmIe vinayapUrvaka A pramANe mukha('jaapaayaa 49 rAyala Balu 82 saya - 'amarakumArANa bhate! devANa' bhan! M bhAra 2 'paI devA' hA deva 'Arevara mAra viharati vipatitva ? A mAyAta pacI 'paurapatya svAmisva, maIsvaM, pAsapasya, poSakara' A sapATha maeNa karAve che, jene artha AgaLa AvI gayo che prayane uttara Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TI za.3 u 8 sU 1 mavanapatyAdidevamvarUpanirUpaNam 861 bhagavAnAra- goyamA ' he gautama ! 'dasa devA' dazadevA 'hevaca ' mAdhipatya kurvanta' 'jAva-viharati ' yAvata-viharanti, yAvatkaraNAva-pUrvokta paurapatyAki samAdham / 'ta jahA' tadyathA tAna daza devAn pratipAdayati 'camare bhamugdei, camara asurendrA, amurarAja 1 tallopAlAcatvAra.-'some' somaH2 'name' yama ,3 'varuNe' varuNa , 4 'vesamaNe' vaizravaNadha 5 'palI bar3eroyaNiMde vairoyaNarAyA' palibarocanedra vairocanarAjaH 1 tallokapAlAyatvAro yathA-some1 somaH, 'jame2 yama , 'gharuNe'3 varuNa', 'vesamaNe'4 vaizravaNaya gautama puna pRcchati 'nAgakumArANa' nAgakumArANAm 'mate ! pucchA' poSakatva' isa pAThakA sagraha kiyA gayA hai| isa praznakA uttara dete hue pramu gautamase kahate haiM ki-'goyamA' he gautama ! dasa devA Ahebaca jAba viharati' dazadeva Adhipatya yAvat karate hai aryAta asurakumAra devauke Upara 10 10 deva adhipati rUpameM hokara rahate hai yahopara bhI 'yAvat padase pUrvokta paurapasya Adi vizeSaNapada gRhIta kiye gaye hai / 'tajahA' ye dazadeva isa prakArase hai 'camare asuriMde asurarAyo' 1amarendra asurarAja camara tathA isa camara ke ye cAra lokapAla 'some, jame, gharuNe, vesamANe' soma, yama, varuNa aura vaizramaNa, dUsarA 'baharoyaNiMde vairoyaNarAyA palI' vairocanendra gharoghanarAja pali tathA imake ye ghAra lokapAla 'some, jame, varuNe' vesamANe' soma, yama, varuNa, aura vezramaNa / ___ apa gautama puna pramuse pUchate hai ki 'nAgakumArANa bhate ! puNchA' prabhu nIce nIce pramANe Ape che gauyamA ! ke gotamA 'dasa devA AhebAnaM bhASa pirati' asukumAra re upara dasa racanuM Adhipatya bAri cAle che ahI paNa "vAra 54yA paurapatya vizeSa bhara 42vAmA pAyA 'tamA tesa ponA nAma nAthe prabhAra - 'camare asaride asararAyA' [1] bhabhure, murarAma sabhara bane ant Rasual- mome jame, varuNe, besamaNe' [2] soma [3] yama, [v] 125 bhane [5] ANbha, mAroyarNide pAroyaNarAyA palI' [9] gharenyane, vayanarAya ma tayAtanA yA adia-'some, yame, paruNe, ghesamaNe [7] soma [4] yama, [e] 19 mane [10] zrama ara-nAgaUmArANa maMse ! purachA' mahanta' nAgabhAzana viSayamA pada Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H 860 , TIkA-devasampandhivizeSaSataSpamAha-'rAyagire napare' ityAdi / rAgo nagare 'jAva-panurAmamANe' yAvat-paryupAsIna , gautama 'evam' bAlamAna makAreNa 'bayAsI' avAdI-yAvatkaraNAt 'svAmI samavastaH, parpada nirgati, mavigatA parpat iti samAgam / 'amurajhamArANa mate he madanta ! asura kumArINAm 'devANa' devAnAm upari 'kaha devA' pati devA 'Arekha nAva-virati' Adhipatya phurvandha yArat-viharanti ? tiSThanti / yAkaraNAda 'paurapatya svAmitva bhava pAlazta popaphsvam' iti samayam / indra hai uheM kAlenA cAhiye / (seSa bhate / seva bhate ti) he bhadanta! jaisA Apane kahA hai vaha aisA hI hai, he bhadanta ! baha aisA hI aisA kahAra ghAvat gautama apane sthAna para peTha gaye // TIkArya-isa satra mArA sUtradhArane deva sapagho vizeSa bAtamyatA ko kahA hai-'rAyagihe nayare' rAjagRha nagarameM 'Ara' yAvat 'paJja vAsamANe' paryupAsanA karate ee, gautamane 'evaM Age kahe jAne vAle prakArase 'payAsI' pramuse pUchA yahA 'yAvat' zanake pAThase svAmI samavasta , parpat nirgati pratigatA parSat' isakA artha sa prakAra hai bhagavAn padhAre, parpad bhAI bhagavAna ke dharmadezanA sunakara parSed vApisa gaI, phira gautamasvAmIne prabhuse pUchA ki 'asurakumA gaNa mate / devANa, he bhadanta ! asurakumAradevoM ke Upara kaI devA' sine dekha 'mAheSaNa Ava viharati, adhipatipanA thAvat karate haiM? yahA yAvat zabda se 'paurapatya, svAmitva, bhasma, pAlakatva, "he bhanta ApanI vAta sAcI che A viSayamAM A5 je pratipAdana karyuM te yathArtha che ema kahIne gautama svAmI vajA namaskAra karIne temane sthAne besI gayA - snAra mA sunamA vArnu ni ni bhu. 'rAyagio nayare sanamamA bhAvIra svAmI pAyaryA bhI maravAne 24 mI. dhApIya sAmagIna pati UAEL. 'mAva paglAsamANe paNa cayAsI' tyArabAda prabhune paNa namaskAra karIne gotama svAmIe vinayapUvaka nA pramANe pra1ST padathI karAyela sutrapAThane sAzi upara Ape che 4- 'asaraphumArANa bhate! devANa' bhanna! M bhAra para dekhA' va 'Arera jAya viharavi, lipatitva ? BREA mA pApa 4 'paurapatya svAmisma, maIsva, pAsapatya, popako A sapATha grahaNa kare che, jene artha bAgaLa AvI gayo che ane ttara ! Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA va 30u 8mR. 1 bhatranapatyAdidevasvarUpanirUpaNam " 863 bhUANade '1 bhUtAnanda. ' nAgakumAriMde' nAgakumArendra. 'nAgakumArarAyA ' nAgakumArarAja, tallokpAlAnAha' vAlavAle' 2 pAlapAla' 'polavAche' 3 kolapAla 'sakhavAle4' zaGkhapAla, 'selavAle' zailapAlazca / ete dharaNendrAdaya daza devA nAgakumArA devAnAmAdhipasyAdika kurvanto viharanti / jahA - 'nAgakumAriMdANa' yathA nAgakumArendrANAm 'eAe vacantrayAe' anayA uparyu tayA vaktavyatayA 'neyantra' jJAtavyam pratipAditam 'eva tathaiva 'imANa neyantra' epA vakSyamANAnA devAnAmapi jJAtapam cetivyam, tathAhi 'suvaSNakumArANa' suvarNa kumArANAm upari daza devA adhipatyAdika kurvanto viharanti / 'veNudeve' veNudeva. 'veNudAlI' 'veNudAliyeti dvau suvarNakumArendrau sta, 'veNudeve '1 veNu devendra tasya lompAlAzcatvAra 'cite' [catra 'vicitte' 3 vicitra 'citta pakkhe' 4 citrapakSa 'vicicapakkhe' 5 vipakSa, ' veNudAlI' veNudAlIndra tasya lAkpAlAzcatvAra tanAmakA etra 'citte' 2 citra 'vicitte' 3 vicitra, 'citta pakkhe' 4 citrapakSa 'vicicapavakhe 8 vicitrapakSa tathA 'vijju jahA nAgakumAridANa eyAe vasannayAe 'neyanvaM' jisa prakArase nAga kumAroMke idroMke viSayameM yaha pratipAdana kiyA hai 'eva' vaisA hI pratipAdana 'imANa neyaSa' inavakSyamANa devoM ke indroMke viSayameM bhI jAnanA cAhiye / jaise 'suvaNNakumArANa' suvarNakumAroMke Upara adhipanitya karanevAle 'veNudeye veNudAlI cise, vizvize, cittapakkhe, vicipakhe' peNudevendra aura veNudrAlondra hai / ye do suvarNakumAroM ke indra hai / inake dhAraloka 'citra, vicitra, citrapakva, aura vicitrapakva' ye hai / arthAt veNudevendra ke bhI inhIM nAmake cAra lokapAla hai aura veNugIndra bhI inhIM nAmake cAra lokapAla hai / isa prakAra veNudeva Adi 10 deva suvarNakumAroMke Upara Adhipatya Adika karate hai / nAgakumAridANa eyAe battanyayAe neyantra' nAgakumAra devInA indronA viSayabhA uparyukta ne pratipAdana 4 'ena' mena atipAhana 'umANa ne pacca' nAthe dhAvidyA devAnA IndronA viSayamA samana - 'suvaNNakumArANa' suvarSAnubhAza upara adhipatitva Adi nArA veNudeve, veNudAsI - citte, vicitte, cipakhe, vicipakhe' isa devo nIce prabhA hai [1] vasudevendra bhane [2] vezlIndra e e suvarNa mArAnA indrI che te dareka indranA cAra, cAra lokapAlo[3 thI 10] citra vicitra, citrakSa ane vicitrapakSa [bannenA cAra lokapAlInA nAmamA keIpaNa jAtanA tAvata nathI] A rIte e indro ane temanA mATe vAkapAlo suvarNa kumAre para adhipatitva paurapatya, bhartRtva Adi karatA hoya che 4 * Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ he bhadanta ! pRSThA vartate ? aryAt nAgakumArANAm upari kavi nAmamAratA AdhipatpapaurapatyAdika kurvanto viharanti ? bhagavAnAra-goSamA / " ityaadi| he gautama | nAgakumArANAm upari 'dasa devA' daza denA 'mAheraca' maSi paspa kurvantaH 'nAra-vidaraMti' yAvat-viharanti, yAvatpadena paurapatyAdi sagrAyam / sAn dazakumAradevAn pradarzayati-'ta jaga'-apanA-parane nAgakumAride ' paraNa 1 khala nAgakumArendra 'nAgakumArarAyA' nAgahamArAma, caturastallospAsAnAi- kAlapAche' ityAdi / 'phAvAle'2 kAsapAsa ko pAche'3 korapAla 'semvAche'4 zailapAlA, 'sambavAle'5 zAlA - hai bhadanta ! mAgakumAra devoM ke viSaya meM bhI merI yahI pUchA bharthAt nAgaphumAra devaki Upara kitane nAgakumAra deva Adhipatya paurapatya Adi karate hai ? bhagavAna isa praznakA uttara dete hue gautama se kahate hai ki 'goyamA' he gautama ! nAgakumAroMke Upara 'dasa devA Ahevaca jAva viharati' daza nAgakumAra deva Adhipatya yAvat karata haiM / yahApara bhI 'yAvat' padase pUrvokta paurapatya Adipada gRhIta hue haiM / 'tanahA' ghe nAgakumAra deva isa prakAra se haiM 'dharaNeNa nAgakumArire nAgakumArarAyA' eka nAgaphumAroM ke indra nAgakumAroM ke rajA dharaNena tathA inake pe pAra lokapAla 'phAlavAle, kolavAle, sesavAle, sakha pAle' phAlapAla, kolapAla, zalpAla, zavapAla aura dUsarA 'nAga kumAriMde nAgakumArarAyA' nAgakumArendra nAgakumArarAja bhUtAnanda tathA inake pe hI cAra lokapAla 'kAlaSAle, kolapAche, selapAle, salavA' kAlapAla, pholapAla, zailapAla, bhaura zavapAla ye dharaNendra bhAdi 10 daza desa nAgakumAra devoM ke Upara adhipatistha karate rahate hai| mArA eja prazna che- eTale ke nAgakumAra ravo para keTalA Tevo adhipatitva, paurapatra bAri kare che? uttara- 'goymaa|' gautama! naagbhaare| 852 'dasa devA mArepa HIN virati nAgabhAra deva dipatitpa, po25, ma - sana nAma nAya bhAle paraNema mAgamAriMde nAgahamArAyA' [Go nAgakamAna, nAgakamAkAya para, ri thI 5) tenA cAra vokapAlo ke kolamAle, selavAle, savapAche' Rela zavle, Nala vue, 'nAgammAride 'nAgakumArarAyA' [FnAgAbhArandra, naagbhaa2|5 bhUtAna1101 bhavAna nA cAra vokapAlo- kAlapAla kAlA, pAla ane za khapAla Mr Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za 3 3 8.1 mavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 863 'bhUmANade1 bhUtAnandaH 'nAgakumAriMde' nAgaphumArendraH nAgakumArarAyA' nAgakumArarAja, tallokpAlAnAi-'kAlavAle' 2 kAlapAla 'pholapAche'3 pholapAla 'sakhavAle4' zavapAla , 'selavAle' zailapAlama / ete dharaNendrAdaya daza devA nAgakumArA devAnAmAdhipasyAdika kurvanto viharanti / jaga'nAgakumAriMdANa' yathA nAgakumArendrANAm 'emAe vacabayAe' anayA uparyu ktayA vaktavyasayA 'neyacca' sAtavyam pratipAditam 'eva tava 'imANa neyantra' epA vakSyamANAnA devAnAmapi jJAtavyam vegtivyam, tayAri 'suvaSNakumArANa' suvarNa kumArANAm upari daza devA AdhipatyAdika kurvanto viharanti / 'veNudeve' veNudeva 'veNudAlI' 'veNudAliyeti dau suvarNakumArendrausta , 'gheNudeve 1 veNu devedra tasya lokapAlAzcatvAra 'citte' citra , 'vicice'3 vicitra 'citta pakkhe'4 citrapakSa 'vicittapakkhe'5 vipitrapakSa , 'yeNudAlI' veNudAlIndraH tasya lAkpAlAcatvAra tanAmakA eva 'citte'2 citra 'vicise'3 vicitra , 'citta pakkhe'4 citrapakSa, 'vicittapakkhe 5 vicitrapakSaya, tathA 'vijju jahA nAgakumAriMdANa eyAe pattanbayAe 'neyamva' jisa prakArase nAga kumAroMke indroM ke vipayameM yaha pratipAdana kiyA hai evaM vaisA hI pratipAdana 'imANa neyadha' inavakSyamANa deSoM ke indroM ke viSayameM bhI jAnanA cAhiye / jese 'suvaNNakumArANa' suvarNakumAroMke Upara adhipanitva karanevAle 'gheNudeve veNudAlI citte, vicitte, pittaparakhe, picittapakkhe' gheNudevendra aura yeNudAgendra hai| ye do suvarNakumAroM ke indra hai| inake cAraloka 'citra, vicitra, citrapakva, aura vicitrapakSa' ye hai / arthAt gheNudevendra ke bhI inhIM nAmoMke cAra lokapAla hai aura veNudAlIndrake bhI inhIM nAmake pAra lokapAla hai / isa prakAra gheNudeva bhAdi 10 deva suvarNakumArIke Upara bhAdhipatya Adika phAte hai / nAgakumAriMdANa eyAe vacanmayApa neyaca nAgabhAra hAnA nnA viSayamA yuta pratibhA cha 'e' medu prati pramANa ne paca' nAye sufai revAnandrInA viSayamA para sabhA - 'muSaNNakumArANa' bhupmaa| 852 madhipatiyA 226 gheNudeve, veNudAsI-citte, vicitte, citapazkhe, vicitrapakkhe isa he nAthe prabhA [1 devandra bane [2] veNunIndra e be suvarNakamAnA InDI che te dareka nA cAra, cAra lokapAlo[thI 10ne citra vicitra, citrapakSa ane vicitrapakSa binnenA cAra lopArInA nAmamAM koIpaNa jAtano taphAvata nathI] A rIte be Indro ane temanA ATha vAkapAlo suvarNamA para adhipatitva pampatya, bhartata Adi karatA hoya che Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 he madanta ! pRchA dhartate ? arthAt nAgakumArANAm upari kati mAmalA AdhipatyaparipatyAkSi kurvanto tiharanti ? magavAnAra-'goSamA isvaadi| he gautama ! nAgakumArANAm upari 'dasa devA' daza denAH 'mAhera' api patya kurvanta 'jAra-viharavi' yAvada-viharanti, yApapadena paurapatyAdi samAdham / mAn dazakumAradevAna pradarzapati- jaa-paabhrne| nAgakumAriMde, ' dharaNa 1 khalu nAgakumArendra 'nAgAmArarAyA' nAgahamArarAmA, caturastalloSapAmAnAi-phAlavAche' ityAdi / 'kAlabAche'2 kAsapA ko vAche'3 pholpAla 'sevAche'4 zailpAla , 'samvavAle5 sAla, ba. hai bhadanta ! nAgakumAra dezoM ke viSaya meM bhI merI yahI pAre arthAt nAgakumAra deyoMki Upara kitane nAgakumAra deva bhAdhipatya paurapatya Adi karate hai ? bhagagana isa praznakA uttara dete hue gautama se kahate hai ki 'gAyamA' he gautama ! nAgakumAroMke Upara 'dasa denA Aheyaca jAva viSTharati' daza nAgakumAra deva Adhipatya yAvat karate hai| yahApara bhI 'yAvat' padase pUrvokta paurapasya Adipada gRhIta hue haiM / 'tamadA ghe nAgakumAra deva isa prakAra se haiM 'dharaNeNa nAgakumAriye nAgaphumArarAyA' eka nAgakumAroM ke indra nAgakumAroM ke rajA bharaNendra tathA inake ye pyAra lokapAla 'phAlaghAle, kolavAle, sehavAle, sara. vAle' kAlapAla, kolapAla, zailapAla, zavapAla aura dUsarA 'nAga. kumAriMde nAgakumArarAyA' nAgakumArendra nAgakumArarAja bhUvAnanda tapA inake ye hI cAra lokapAla 'kAlavAle, pholavAThe, selayAle, salavAle' kAlapAla, pholapAla, zelapAla, aura zaMkhapAla ye gharaNendra bhAdi 10 daza deva nAgakumAra deSoM ke Upara adhipatitva karate rahate haiN| mAre e ja prazna che- eTale ke nAgakumAra dave para keTalA devI adhipatitva, pauDha nahi kare che? Stta- 'goyamA / bhotama! naamaa| 852 'dasa devA mAra mAsa virati nArAmAra vA navipatitya, po250, mala - sAnA nAma na prabhAdecha paraNeNa nAgamAriMde nAgahamArApA' nimArata nAgabhAzaya 12, 2 5) tanA thARatia'kAmagAre kosanA selamAche, sastavAle' Rana, tale, NatiaAmit 'nAgamAriMde nAgAmArarAyA' [J nArAmAra, nAgabhAratAnA bhUtAna nA cAra vokapAva- kAla B uin- alla Bials, bhane ma 'bhA Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA 3 u 8 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam , 863 bhUANade '1 bhUtAnanda. ' nAgakumAriMde' nAgakumArendraH nAgakumArarAyA ' nAgakumArarAja, tallokpAlAnAha - ' gAlavAle' 2 bAlapAla' 'bolavAle'3 kolapAla 'sakhavAle4' zaGkhapAla 'selavAle5' zailapAlaya / ete ghagNendrAdayaH daza devA nAgakumArA devAnAmAdhipatyAdika kurvanto viharanti / jahA'nAgakumAridANa' yathA nAgakumArendrANAm 'eAe vacantrayAe' anayA uparyu yA vaktavyatayA 'neyantra' jJAtavyam pratipAditam ' eva tathaiva 'imANa neyanva' epA vakSyamANAnA devAnAmapi jJAtavyam vetivyam, tathAhi 'suvaNNakumArANa' suvarNa kumArANAm upari daza devA mAdhipasyAdi kurvanto viharanti / 'veNudeve' veNudeva. 'veNudAlI' 'veNudAliyeti dvau suvarNakumArendrau sta, 'veNudeve 11 veNu devendra tasya lokapAlAcatvAra 'cite' citra, 'vicite' 3 vicitra 'citta pakkhe' 4 citrapakSa 'vicittapakkhe' 5 vidhitrapakSa ' veNudAlI' veNudAlIndra tasya lo pAlAzcatvAra vanAmakA etra 'citte' 2 citra 'tricitte' 3 vicitra, 'citta pakkhe' 4 citrapakSa 'vicitta pakkhe 17 vicitrapakSaya, tathA 'trijju jahA nAgakumAridANa eyAe vasannayAe 'neyanvaM' jisa prakArase nAga kumArIke indroMke viSaya meM yaha pratipAdana kiyA hai 'eva' vaisA hI pratipAdana 'imANa neya' inavakSyamANa devoM ke indroMke viSaya meM bhI jAnanA caahiye| jaise 'suvaNNakumArANa' suvarNakumAroMke Upara aghipatitva karanevAle 'veNudeve veNudAlI cinse, vizvise, vittapakkhe, vicipakhe' veNudevendra aura veNudAlAndra hai| ye do suvarNakumAroM ke indra hai / inake cAra loka 'citra, vicitra, citrapakkha, aura vicitrapakkha' ye hai / arthAt veNudevendra ke bhI inhIM nAmake cAra lokapAla hai aura vedAndra bhI inhIM nAmake cAra lokapAla hai / isa prakAra veNudeva Adi 10 deva suvarNakumAroMke Upara Adhipatya Adika kahate hai / nAgakumAridANa eyAe bacantrayAe neyantra' nAgakumAra devInA aindronA viSayabhA uparyukta ne pratipAdana 'e' kona atipAdhana 'imANa ne paccha' nIce havedyA revonA IndronA viSayamA saman - 'sutraSNakumArANa' suSamA para adhipatitva khAhi haranArA veNudeve, veNudAsI citte, vicite, free, vicitrapakhe' isa devo nIce prabhA - [1] veludevendra [2] vedAtIndra e e suvarNa kumArAnA inTrI che te dareka indranA bhAra, cAra lokapAlo[3 thI 10] citra vicitra, citrapakSa ane vicitrapakSa [bannenA cAra lokapAlInA nAmamAM keopaNu jAtanA taphAvata nathI] mA rIte be indro ane temanA ATha lAkapAlo suvarcu kumAre para adhipati paurapatya, bhartRtva Adi karatA hAya che 4 } , Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 gaNapatI kumArANa' vizuskumArANAmupari daza davAH AdhipatyAdika harnamyo viharAMta vayAhi vidyutkumArasya - harikAnta harisarati ho indro satra - 'rikale 1 hari kAnta' indraH tasya lokpAlAvAra - 'pama 2 prama 'suppama'3 sunama 'padma phata' 4 mamakAntaH 'suppabhakta 5 supamakAnta vatra 'risa' ra 1 chan tasya lokapAlApatvAra. - ' pama' mama 2 'suppama' suprabha 3 'pamakata' pramakA ta0, 4 'suppamaphata ' supramakAnta 5 iti daza / , bhasya vyAkhyA pUrvavat kartavyA / etram 'aggikumArANa' manikumArANApari daza devA adhipatyAdika kurvanto viharanti tatra ' aggisIDa ' bhi siMha 'aggimANava ' agnimANavameti dvApi amikumAredrI, tayo lokapAlAnA - 'teu' ityAdi / teja, 'teusIha' tenaH siMha, 'teThakarA' tejaskAnyaH, 'taiuppama' 'tena mamaya, bhaspa vyAkhyA pUrvavat kartavyA, em ' dItrakumArANa vijjukumArANa harikata harimsaha-pabha-suppama - pabhakta suppamata' vidyutkumAradevoMke harikAnta aura harisaha ye do indra hai| inake lokapAla prabha, suprabha, prabhakAnta, suprabhakAnta ye cAra hai / arthAt irikAta indra ke isInAma ke cAra lokapAla hai aura irisaha indrake bhI ihIM nAmoMke cAra lokapAla hai / isa prakAra ye 10 deva bir3a skumAra, ke Upara adhipatisyAdi karate rahate hai aggikumArA aggisIha, aggimANava teDa, teusIha, teSThakata, Thappana' abhikumAraki Upara daza 10 deva AdhipatyAdika karate hai unake nAma isa prakAra se hai -amisiMha aura agnimANava ye to do indra hai aura inake teja tejasiMha tejakAnta aura tejaprabha pe cAra cAra lokapAla hai - 1 'SinjukumArANa harikata, irissaha-pama, suppama, pamarkata, suppamakata' vidyutakumAra devonA e inDo- [1] harakata ane e siha che temanA gAra mAra lokapAlo- prazna, suprala, prabakAnta ane sumAkAnta che. te banne praznanA leAkapAlonA nAme eka sarakhA che te be mano ane gATha UpAlo be rIte dasa Devo vimArA para adhipatitva Adi emane che 'aggikumArA Na bhaggisIra, amgimANava- teTha, peusIha, veTakaMta vetappasa' kumArI para isa do adhipatitva mahilAbhane bhanI nAma nIce pramANe che-- [1] agnihi ane [2] bhagni mANava, e e temanA skvo te inonA cAra cAra lokapAlo- teja, tejasa haiM, tejaskAnta ane tejaprazna. A rIte e patro ane mADha topANo temanA para Adhipatya bhAti bhAgave che Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI za3 u8 sU 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 865 6 , dvIpakumArANAmupari daza devA bhAdhipatyAdika kurvanto viharanti, tatra 'puNNa' pUrNa, visiddha' viziSTaveti dvau dvIpakumArendrau tallokpAlAnAha - 'rua' rUpa, 'rUama' rUpAza 'rUbhakata' rUpakAnta, rUpama rUpamamadha, tathA asya vyAkhyA pUrvavat kartavyA - ' udaDi kumArANa' udadhikumArANAmupari daza devA AdhipatyAdika kurvato viharanti tatra 'jaba te' jalakAnta 'jalappabha' jalapramatheti dvau udadhikumArendrau tayorlokapAlAnAha - 'jala' jala 'jalarUya' jala rUpa 'jalaka va ' jalakAnta, 'jalappama' jalaprabhava, evam asya vyAkhyA pUrvavat 'dIvakumArANa puNNa - vimIdva-sya, rUyasa, rUpakata, syappabha' dvIpaku mAroke Upara adhipatitva Adi karanevAle ye dasa 10 deva hai inameM puNya aura viziSTa ye to do indra hai aura inake rUpa, rUpAza, rUpa kAnta, aura rUpaprabha ye cAra lokpAla hai / ima prakAra puNya indra aura inake cAra lokapAla eva viziSTa indra aura inake cAra lokapAla milakara daza deva dIpakumAroMke Upara apanA prabhutva sthApita kiye hue haiM / ' udahikumArANa' udadhikumAroMke Upara adhipatisva Adi rakhane vAle ye daza deva hai jalaka te jalappabha' inameM jalakAnta aura jalaprabha ye do to indra hai tathA ina donoMke 'jala, jalarUya, jalakaMta, jalappabha' jala, jalarUpa, jalakAnta, aura jalaprabha ye cAra lokapAla hai / isa prakAra jalakAnta indra aura unake ye vAra lokapAla, jalaprabha indra aura unake ye cAra lokapAla milakara daza deya udadhikumAra devoMke Upara apanA prabhutva Adi sthApita kiye 'dIvakumArANa puNNa, visiddha- rUpa, rUpasa, rUyakata, rUyappabha' dvIpakumArA para nIcenA dasa devo adhipatitva paurapatya bhAdi bhegave che [1] puSya, [2] viziSTa [ 3 thI 10] puSya ane viziSTanA bAra bAra soyaasorUpa, rUpAtha, rUpakAta, rUpaprazna puyaane viziSTa temanA indro che. bannenA cAra, cAra yo4yAdyAnA nAma mehasamA cha] 'udahikumArA Na' SibhArI para Adhipatya syAdi 42nAza isa devonA nAma nAtha prabhA cha- 'jaLakate, jalappame' [1) 474 ta bhane [2] bhAbha ko temanA meM indro, bhane 'jala, jalarUpa, jalakata, jalappama' [3 thI 10] jala, javarUpa, jalakAnta ane jalaprabha, e nAmanA cAra, cAra leAkapAlo mA rIte be no ane ATha leAkapAlo maLIne kula adhipatitva khAdi bhAgave che dasarave SikumArI para Page #1132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 bhagavatIle kumArANa' vizuskumArANAmupari daza davAH AdhipatyAdika invo kita vayAhi vidyutkumArasya - harikAnta harisahakheti dvau indro satra - 'irikate' 1 iri kAnta indraH tasya lokpAlA bharavAra' - ' pama' 2 mama' ''3 suma phasa' 4 mamakAnta' 'suppabhakta 5 supamakAnta tathaitra 'risa' hariH 1 tra tasya lokapAlA mahavAra - 'pama' mama 2 'suppama' supabha 3 'pamakasa' pramakA ta0, 4 'suppamakata' sumamakAnta iti daza / , asya pAyA pUrvavat kartavyA / evam 'agikumArAba' mahimArAmAsupari daza devA AdhipatyAdika kurvanto viharanti tatra 'agnisIDa ' bhi siMha 'aggimANava ' agnimANatrayeti dvAvapi amikumArendrau tayo sakapAlAnA i- 'teu' ityAdi / tejaH, 'teusIha' teja siMha 'teukarA' tejaskAntaH, 'seuppana' 'tejaHpramatha, bhasya vyAkhyA pUrvavat kartavyA, evam 'dIvakumArAja vijjukumArANa harita harimsae-pabha-suppabha-pabhakta suppabharkasa' vidyutkumAradevoMke harikAnta aura harisara ye do indra hai / inake lokapAla prabhU, sumana, prabhakAnta, suprabhakAnta ye cAra hai / arthAt harikAMta indra ke isonAma ke cAra lokapAla hai aura irisaha indrake bhI inhIM nAmaka cAra lokapAla hai / isa prakAra ye 10 deva bilu kumAra ke Upara adhipatityAdi karate rahate hai aggikumArA va aggisIha, aggimANava teja, teusIha, tevakata, teuppama' abhikumArIke Upara daza 10 deva AdhipatyAdika karate hai unake nAma isa prakAra se hai -amisiMha aura agnimANava ye to do indra hai aura inake teja tejasiMha tejakAnta aura tejaprabha ye cAra cAra lokapAla hai / padma 'bijjukumArANa harikta, harissaha-pama, suppama, pamakata, suppa bhakata' vidyutakumAra devonA e ino- [1] haSThita ane be hrasiddha che. temanA cAra gAra lokapAlo- prA, suprazna, prazAnta ane suprabhakAnta che te amane indranA lepAtInA nAmeA eka sarakhA che te be no ane mAThu lokapAlo e rIte dasa jevo vidyutamArA para adhipatitva Adi zAgave che 'aggikumArA ma aggisIra, amgimAnava- teTha, teusIha, teThakarA, uppasa' nikumArI supara isa vyayitatva yAhi zobhane 4 tebhanI nA nIce pramANe che [1] agnisika ane [2] agnimANava, e je temanA prazno ke te inonA cAra cAra lokapAlo- teja, tejasa ha, vaijaskAnta ane tejaza thA rIte e paeNnko ane nA topAlo temanA para Adhipatya mAti gave che Page #1133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI za3 3.81 matranapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 865 " , dvIpakumArANAmupari dakSa devA' AdhipatyAdi kurvanto viharanti, tatra 'puNNa' pUrNa, visiddha' viziSTaceti dvau dvIpakumArendrau tallokpAlAnAha - 'rubha' rUpa, 'rUsa' rUpAza 'rUaka ta' rUpakAnta, rUappama rUpamabhava, tathA asya vyAkhyA pUrvavat kartavyA - ' udahi kumArANa' udadhikumArANAmupari daza devA AdhipatyAdika kurvanto viharanti tatra 'jalaya te' jalakAnta 'jalappabha' jalaprabhaceti dvau udadhikumArendrau tayorlokapAlAnAha - 'jala' jala 'jalarUya' jala rUpa 'jalaka ta' jalakrAntaH 'jalappama' jalapramatha, evam asya vyAkhyA pUrvavat 'dIvakumArANa puNNa vimITTa khya, khyasa, rUyakata, syappabha' dvIpaka mAroke Upara adhipatitva Adi karanevAle ye dasa 10 deva hai inameM puNya aura viziSTa ye to do indra hai aura unake rUpa, pAza, rUpa kAnta, aura rUpaprabha ye cAra lokapAla hai / hama prakAra puNya indra aura inake cAra lophapAla eva viziSTa indra aura inake cAra lokapAla milakara daza deva dIpakumAroMke Upara apanA prabhutva sthApita kiye hue haiM / ' udahikumArANa' udaghikumAroMke Upara adhipatitva Adi rakhane vAle ye daza deva hai jalaka te jalappana' inameM jalakAnta aura jalaprabha ye do to indra hai tathA ina donoMke 'ala, jalarUya, jalakata, jalappabha' jala, jalarUpa, jalakAnta, aura jalaprabha ye cAra lokapAla hai / isa prakAra jalakAnta indra aura unake ye cAra lokapAla, alaprabha indra aura unake ye cAra lokapAla milakara daya deva udadhikumAra devoMke Upara apanA prabhutva Adi sthApita kiye 'dIvakumArANa puNNa, visiddha- rUya, rUpasa, rUpakata, rUyappabha' dvIpakumArA para nIcenA dasa vo adhipatitva, pau-patya mAdi bhegave che [1] puSya, [2] viziSTa [ 3 thI [10] puSya bhane viziSTanA aura bhAra bomyaasorUpa, rUpAtha rUpakAMta, paprabha. [puyaane viziSTa temanA indro che. annenA cAra, cAra so4yAsAnA nAma semsaramA cha] 'udavikumArA Na' adhibhArI para Adhipatya yAdi 42nArA isa dvevonA nAma nAtha prabhA - 'jaLakate, jaThappa meM ' [1) bajA chAne [2] naNaya ko tebhanA meM indro, khane 'jala, jalarUpa, jalaphata, jalappama' [3 thI 10] jala, jalarUpa, jalakAnta ane jalaprabha, e nAmanA cAra, cAra akapAloA rIte e indro ane ATha kapAlo maLIne kula adhipatitva khAdi bhAgave che dasa vASikumArA para Page #1134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mamaktIyo patavyA 'dizAkumArANa' dikkumArANAmupari daza devA AdhipastAvikato viharanti, vaza 'amiyagaI' amitagati' 'bhamiyavAANe' amitamAmayati dvau dikkumArendrau, tayorlokapAlAnAha-'hariyagaI' svaritagati , 'viSpagaI' timagatiH, 'sIhagaI ' zIghragati', 'sIha vikkamagaI' zIghravikramagaviSa, eva 'ghAukumArANa' vAyukumArANAmupari daza devA' AdhipatyAdika inno viharanti, tatra 'thelaca' yelampa , 'pamanaNa' pamaanati dI vAyugamArendrau tayorlokapAlAnAi-phAla' pAlA, 'mahAkAla' mahArAla', 'anaNa' amana' rahate hai 'disAkumArANa' divakumAroMke Upara ye dazadeva apanA aSi patistha Adi karate rahate hai ve isa prakAra se haiM 'amiyagaI, ami yavAhaNe' amitagati aura amitaghAhana ye do to dikkumAraki ina hai tathA 'turiyagaI, khippagaI, sImagaI, sIhavikkamagaI' svaritagati, zIghragati aura zIghravikramagati ye cAra lokapAla haiN| isa prakAra amitagati indra aura usake ye cAra lokapAla eva ami tayAhana indra aura usake isI nAmake cAralokapAla milakara daza deva dipakumAroM ke Upara sadA apanA adhipatitva bhAdi karate rahate hai| 'ghAukumArANa ghelapa pabhajaNa' vAyakramAroMke Upara apanA bhASipatya rakhanevAle ye dasadeva va-ghelamya aura prabhajana ye doto inake indra hai tathA inake 'phAla mahAkAla bhajaNa rikAla kahAkAla bhejana aura riSTa ye cAra lokapAla hai / isa prakAra belamba indra aura imake cAra lokapAla, tathA marmajana indra aura isake cAra lokapAla milakara daza deSa vAyukumAroMke Upara sadA apanA pramutva Adi 'disAkamArANa' Giag52 nAnA isa vAna vipatitpa, Ita'mamiyagaI, amiyavAhaNe' bhitajati mane mitAna, bhA -dI) TAL 'sUriyagaI, khippagaI, siiegii| sIivikphamargA timati, lila, si Thagati ane sihavikramati nAmanA temanA cAra, cAra lokapAlo che A rIte amita gati nAmane indra ane tenA cAra vopAlo dikakumAro para adhipavi bAra bhogave che 'ghAukumArANa' bhaa| 82 niiyn| haya devonu dhipatitva 22 - belAya. pamanaNa' mane prasana manAndro cha bhanne nA sAla mahAkAsa, majaNa gdi' , bhaR, Mna bhane 24 nAbhana bhAra, cAra lokapAlo che e che ? ATha kapA maLIne kula dasa devo temanA Page #1135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 867 mameyacandrikA TIkA za 3 3.8 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 'riha' rige, athaiva 'paNiyakumArANa' stanitakumArANAmupari daza devA. adhi patyAdika kurvanto viharanti tatra ' ghosa' ghopa 'mahAghosa' mahAghopameti dvau svanitakumArendrau tayorlokapAlAnAha- 'Avata' Avarca', 'viyAvata' vyAvartta ' nadiyAvatta' nandyAvartta 'mahAnadiyAvatta' mahAnandyAvartaca, 'eva anayA rItyA 'mANiyantra' bhaNitavyam 'jahA asurakumArA' yathA arakumArA - sarvamaTara kumAravad vijJeyam ityarthaM / atha dazadakSiNamatrana patIndrANAm prathama prathama lokapAlanAmA nimADa- 'some ya' ityAdi / soma 1, kAlavAla 2 citra 3, mama 4, tejaH 5, rUpa 6, jala 7, svarita 8, kAla 9, bhAvartta 10, sthApita kiye rahate hai / 'yaNiyakumArANa' stanitakumAroM ke Upara ye daza deva Adhipatya Adi karate hai 'ghosa mahAghosa' ghoSa aura mahA ghoSa ye do to inake indra hai / inake 'Avatta-viyAvanta-navibhAvaca, mahAnadiyAvata' ye Avarca, vyAvarta' nathAvarta aura mahAnathAparta, ye cAra lokapAla hai | isa prakAra ghoSa indra aura unake ye cAra loka pAla, tathA mahAghoSa indra aura inhIM nAmake pehI cAra lokapAla isa prakAra dazadeva stanitakumAroM ke Upara apanA adhipatitva Adi sthApita kiye rahate hai / arthAt stanitakumAra ina daza devoMke AdhIna rahate hai / 'eva bhANipavyaM jahA asurakumArA' nAgakumAra AdikoM kA aura bhI avaziSTa samasta kathana asurakumAroM kI taraha jAnanA cAhiye / tya dakSiNa bhavanapati indra, ke jo cAlIsa 40 lokpAla kahe gaye hai unameM se pratyeka indra ke pahile pahile lokapAlake nAma prakaTa kiye jAte hai - soma 1, kAlapAla 2, vizra 3, prabha 4, teja 5, rUpa 6, para abhiyatitva, porapatya, bhartRtva loga he 'thaNiyakumArANa' stanitabhAza para nInA isa pornu adhipatitva - 'ghosa, mahAghosa' ghoSa ne mahAghoSa nAbhanA tebhanA meM indro tathA te annendra 'Adhatta, viyAvatta, nadibhAvata, mahAnadibhASatta' bhAvate vyAvartta, nadyAvarta bhane mahAnadyAvarta meM nAmanA pyAra, cAra lokapAlo che. A rIte veSa, dveSanA cAra lokapAaA, mahAgheSa ane mAthASanA cAra lokapAlo, ema kula dasa devo temanA upara adhipatitva mAdi bheLave che 'eSa mANiyamya jahA asurakumArA' nAgakumAra vagerenu nAhI samasta prathana asurakumAMrAnA kathana pramANe samajavuM dakSiNa bhavanapatti ndronA je cAlIza (40) leAkapAlo DhaDhyA che. te lokapAlomAnA pratyeka IndranA pahelA lokapAlanu nAma sUtrakAra nIcenA sUtradvArA prakaTa kare che- [1] Page #1136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 866 mamavatIyale kartavyA 'dizAkumArANa' dipakumArANAmupari daza devA ApipasvAdika dhanto viharanti, tA 'amiyagaI ' amitagatiH 'amiyavATaNe' amitamAnapati dvI dikkumArendrI, tayolokapAlAnAha-'tariyagaI svaritagatiH, 'vipaI' simagatiH, 'sIhagaI' zIghragati', 'sIha vikkamagaI' zIpravikramagatidha, eva 'vAukumArANa' vAyukumArANAmupari dA devA bhASipasyAdika into viharanti, tatra 'pelaya' ghelamba , 'pamanaNa' pamaanati dI vAyurumArenau tayorlokapAlAnAra-'kAla' yAla , 'mahApAsa' mahAkAlA, 'ajaNa ' aJjanA rahate hai 'disAkumArANa' dipakumAroMke Upara ye dazadeva apanA adhi patistha Adi karate rahate hai ve isa prakAra se hai 'amigagaI, ami yadhAraNe' amitagati aura amitaghArana ye do to dikkumAraki indra haiM tathA 'turiyagaI, khippagaI, mIragaI, sIhavikkamagaI' tvaritagati, zIghragati aura jIvikramagati ye pyAra lokapAla hai| isa prakAra amitagati indra aura usake ye cAra lokapAla eva ami tavAhana indra aura usake isI nAmake cAralokapAla milakara daza deva dipakumAroM ke Upara sadA apanA adhipatitva Adi karate rahate 6 / 'ghAukumArANa ghelaya pabhajaNa' ghAyakumAroMke Upara apanA Adhi patya rakhanevAle ye dasadeva hai-yelamya aura prabhaMjana ye doto inake indra hai tathA inake 'kAla mahAkAla majaNa riha kAla kahAkAla ajana aura riSTa ye cAra lokapAla hai| isa prakAra velamba indra bhora imake cAra lokapAla, tathA marmajana indra aura isake cAra lokapAla milakara daza deva yAmukumAroMke Upara sadA apanA prabhutva Adi disAkumArANa' mA 52 nAyanA isa vAna vipatitva, ltanan'bhasiyagaI, amiyavAhaNe' mabhitazati bane mitavAna, tamanA -dI) tayA 'suriyagaI, sippagaI, siidgii| siissikphmgii| saritagati, Mad, sikagati ane si kavimigati nAmanA temanA vAra, cAra lokapAlo che A rIte amita gati nAmano indra ane tene mAra lokapAlo kingmAro para adhipatvi ADhi bhegave che. 'bAukamArANa' vAyumAza 2 nAyanA dhyadevonu madhipati 38 haibelAya. pamajaNa' magana sakana tabhanA kI tamanne sandanA "kAla. mAyAla, ajaNa, ddhi' are, Hare, AND bhataranAbhanA zAra. cAra lokapAlo che e rIte be Ino ATha lokapAlo maLIne kula dasa devA temanA Page #1137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 8 s 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 869 " " ( rUpazva, yakSendrau - 'puNNamaya amaravaI mANibhadde' pUrNabhadra, amarapati, mANibhadrava, rAkSasendro 'bhIme tahA muhAmIme' bhImasvayA mahAbhImatha, kinnarendra- 'phibhara kiMpurise khala' kinnara, kimpurupaca khallu, kimpurupendrau 'sappurise khalu taDA mahA purise' satpuruSa, khalu tathA mahApuruSa mahoragendrau - 'aikAya mahAkAe' atikAyaH mahAkAya, gandharvendrau - gIbharaIceva gIbhajase' gIvarati gItayazAcaiva; 'ee vANamatarANa devANa' 'ete uparyuktA vAnavyantarANAM devAnAm indrA vatante / atra lokapAlA na bhavanti patra ' joisiANa' jyotiSikANAm 'devANa' devAhe / ' sukhvapaDirUva ' surUpa aura pratirUpa ye do indra bhUtoMke hai / ' puNNamaddeya amaravaI mANibhadde ' pUrNabhadra aura amarapati, mANibhadra ye do indra yakSoMke hai / bhIya tahA mahAbhIme ya' mIma aura mahAbhIma ye do indra rAkSaso ke hai, kinnarakiMpurise khalu kinnara aura kiM puruSa ye do indra kinnaroMke hai / ' mappurise khalu tahA mahApurise' satpurupa aura mahApuruSa ye do indra kiM puruSoMke haiN| 'ahakA mahAkA' atikAya aura mahAkAya ye do indra mahorago ke haiM / ' gIyaraI ceva gIyajase' gItarati aura gItayaza ye do indra gandhava ke hai / 'ee ghANamatarANa devANa' ye pUrvokta indra mAnavyantara devoM ke hai / ' lokaSarjyA vyantarajyotiSkA ' ke anusAra yahA vyantara nikAya meM lokapAla nahIM hote haiN| isa liye do do indra hI vya ntaroMke Upara Adhipatya karate hai / ' joisiyANa devANa do devA pizAyanA meM indrI ke 'surUSa paDhirUSa' supa bhane pratizya ko bhUtonA ne indroche 'puSNamaddeya amaravaImANimadde' bAdra ane samazyati mAlibhadra, me yakSonA e indro che 4 'mIme ya vA mahAbhImeya' zrIbha bhane mahAlIma ko rAkSasonA me indra che 'kirakiMpurise khalu' Thinnara bhane hi puruSa, mezinA ne che 'sappurise svacha vahA mahApurise' satpuruSa bhane mahApuruSa me ThipuruSonA meM indro 'aikAya mahAkAra' atimaya bhane mahAmAyo mahoragonA meM ndro cha 'goparaI cetra gIyanase' zItarati bhane gItayaza, dharvonA meM indro che ee Torna devA' ajathI sadhane gItayaza paryantanA upara izavidyA vAnavyantara havAnA indro che 'lokavayaH vyantarajyotiko ' A yana anusAra jyAra nikAyama lokavo DAtA nathI. tethI dareka prakAranA vAnabhyantara vA upara ambre praznonuM ja adhipatitva Adi hoya che Page #1138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 868 mamaratIyo iti / te ca uparyuktA eveti, atha dhyantaraviSayaka mAmA-'pisApA pucchA' iti pizAcAnAmadhipati vipaNA panchA bhagavAnAra-'gopamAre gautama ! 'do deza mAhevaca' dvau dvau vakSyamANamakArI devI Adhipatya janto jAra viharati' yAvat viharata', yAvarakaraNAt 'paurapasya, mAmitya, marvayaM, pAlakatva popayasvam' iti manApam / tAnevAha-'ta nA' vapayA-pizAcendro'phAle ya mahAkAche' pAla , mahAkAlamA bhUtendrI 'saruva-paDirUva' murUpa , pati jala 7, tvarita 8, phAla 9, aura Avata 10 / ye pratyeka indra ke prathama prathama lokapAla hai / jaise asurakumAra ke indra ke pahale lokapAlakA nAma soma hai aura nAgakumAroM ke indrake pAle lokapAlakA nAma kArapAla hai isa taraha sarvatra samajhalenA caahiye| aba prabhu se gotama kahate hai ki he bhadanta / 'ma apa yaha jAnanA cAhatA ki-pizAca jo phi nyantara nikAya hai unake Upara kitane deva Adhipatya karate hai yahIpAta 'pisAyA Na pucchA' isa sUtrapATha bArA vyakta kI gaI hai imake uttarameM prabhu gautama se kahate hai ki-'goyamA' he gautama ! 'do devA' do do deSa pizAcakumAroM ke Upara ' Ahegara jAva ciha rati' Adhipatya Adi karate hai| yahAM para yAvaspadase 'paripatpa, svAmitva, maI tva, pAlakasya popakatya, ina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai| 'ta jahA' isa viSayameM khulAzA artha isa prakAra se hai 'kAle ya mahAphAle ya' kAla aura mahAkAla ye do indra pizAcoM ke sAbha, [2] Reyle, [a] yatra ) mama [5] tela, [6] 35, [7] [8] tvarita [9] kAla ane [1] Avarta A rIte pratyeka indranA pahelA kapAlanuM nAma upara, ajaba che jemake asuzkamApanA IndranA pahelA lopAlanuM nAma sema che ane nAgakumAranA indranA pahelA kabAlanuM nAma kAlapala che eja pramANe bIna inonA pahelA temanA nAma citra, prazna Aje samajavA have pizAca nAmanA khyatra devenA adhipatinA viSayamA botama svAmI bhakSApI25bhune bhUche - 'pisAyANa pucyA' Herd! CHARImaare| para keTalA ? adhipatitva Ati bhogave che? " uttara- 'goyamA' he gautama! 'do devA' piyamA 51 23 // bAresama jAra ziravi madhipatitvamA so (hI mAsa kI paurapatya, svAbhitpa, mitala, larki pAramA parI 12 ) (sa ) tabhanA nAma nIya prabhAde- 'kATheya mAphAleya' R2 ma nAmanA Page #1139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI ca 3 u 8 sU 1 bhavana patyAdidevasvarUpanirUpaNam 871 na santi, gautama puna pRcchati - 'sohammI sANeNa bhate 1' ityAdi / he madanta ! saudharme - zAnayo dakSiNottaravartinoH khalu 'phappesa' kalpayo: ' kaDadevA" kati devA ' ' Aheca jAva viharanti ' Adhipatya kurvanto yAvat viharanti ? yAtratpadena porapatyAdika sagrAdyam / 'goyamA / ' he gautama ! bhagavAnAha vAhana isa prakAra se do do indra hai / ina pratyeka indro ke 4-4 lokapAla hote hai / jinakA nAma Upara batAyA jA cukA hai| nya ntaro meM lokapAla hote nahIM haiM indra hote haiM vyantaroM ke bhedapizAca, bhUta, yakSa, rAkSasa kinnara, kiM puruSa, mahoraga, gandharSa, ye haiM / unameM pratyeka ke do do indra hai jaise pizAco ke kAla, mahAkAla, bhUtake surUpa pratirUpa, yakSake pUNabhadra, amarapati mANibhadrasva, rAkSasake- bhIma, mahAbhIma, kinnaroMke kinnara aura kiMpuruSoM kiMpuruSoMke satpuruSa aura mahApuruSa, mahoraga ke atikAya aura mahAkAya, gavarSo ke gItarati aura gItayaza / jyotiSka devaki sUrya, candramA, graha, nakSatra aura prakIrNaka tAreM isa prakAra 5 bheda hai / inameM bhI loka pAla nahIM hote haiM / ina ke sUrya aura candramA ye do hI indra hote hai / 1 apa gautama prabhu se vaimAnika devoM ke introM ko jAnane ke viSaya meM pUchate haiM ki 'sohammIsANe kappesu Na mate / ' he madanta 1 dakSiNottaravartI saudharma aura IzAna phalpa meM rahanevAle devoMke Upara 'kaha devA Ahebaca jAva viharati kitane deva Adhipatya Adi karate nAmeA pahelA batAvavAmA AvyAM che. antarAmA lokapAla DAtA nathI pazu chendra ja TAya che. antarAnA bheda- pizAca, bhUta, yakSa, rAkSasa, kinnara kiMpuruSa, mahArA ane gadha te darekanA e ino hAya che jemake pizAceAnA kAla ane mahAkAla, bhUtAnA sApa ane pratirUpa, cakSanA pUbhadra ane amarapati mANibhadra, rAkSasanA bhIma ane mahAbhIma, kinnaronA nnira ane puruSa, kipuruSAnA satpuruSa ane mahApuruSa, mAragana takAma ane mahAkAya ane garvanA me indro gItati ane gItayazache jyAtiSTha devAnA pAMca bheda che surya, candramA, graha, nakSatra ane prIbhu tArAo. jyAtiSThAmAM pazu lokapAla DAtA nathI temanAM e inDo Ama che [1] sUrya ane [2] candramA have gautama svAmI vaimAnika haeNvenA IndranA viSayamAM mahAvIra prabhune prazna puNe - 'sohammIsANesu kappe Na mate !' he sahanta dakSiSThAdha' bhane uttarArdha bhA khAdyA saudharma bhane prazAna uthamA rahanAza devo para 'kaha devA AhevaM jAva viharati sA devo adhipatitva Adi bhogave che ! (mahI 'jAna' pathI popatya Adi zabdo maheNu karAyA che) Page #1140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 870 bhaga 1 } nAm upari 'do devA' dvau devoM vakSyamANarUpI ' Ahe paNa nAva viharati ' Adhipatya kurvantau yAvat-viharata yAvatpadena paurakhalyAdiyuktaM satra vAghevAha - 'ta jahA ' tadyathA- 'cadeya yUrena' candrama, sUryatha / atrApi mokapAlA Aheca jApa area' jyotiSka devoMke Upara ye vakSyamANa do deva Adhipatya Adi karate hai / yahA para bhI pAvaspadase 'pUrvokta paurapasya Adi pada gRhIta hue hai / 'ta jahA' ghe isa prakArase hai- 'caMdeya sUreva' caMdramA aura sUrya / isa devanikAya meM bhI lokapAla nahIM hote haiN| tAtparya yaha hai ki-' pUrvayo hIndrA ' ke anusAra bhavanavAsiyoM meM aura vyantara devoM meM pratyeka meda meM do do indra hote hai / bhavanabA siyoM ke asurakumAra, nAgakumAra, vidyutkumAra, suvarNakumAra, abhikumAra, vAyukumAra, stanitakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra, aura di pakumAra ye daza meda hai / asurakumAroke camara aura bali, nAgakumAroM ke dharaNa aura mRtAnandoM vidyutkumAro ke hari aura harisaha, subarNa kumAroM ke veNudeva aura veNudAlI agnikumAroM ke anizila aura agnimANava, vAyukumAroM ke velampa aura prabhajana, stanitakumAroM ke sughoSa aura mahAghoSa, udadhikumAroM ke jalakAnta aura jalaprabha, dvIpa kumArekei pUrNa aura viziSTha, dipakumAroM ke amitagati aura amita 'jo siyANa devANa do devA AheSacca jAva viharati' jyotiSTha ve upara je tenA adhipatitva, svAmitva bhatRtva, pAlakatva ane pApatya bhAgave che 'jahA - cade ya sUre ya' te devAnA nAma- sandra bhane sUrya ke jyotiSThAmA cAlu AyAta hotAnA vA tAtparya nAtha prabhAva - 'pUrvayo bIndrA' A kathana anusAra bhavanavAsI devA ane byantara vAnI pratyeka jAtimAM babbe no hAtha che. bhavanavAsI devAnA nIce pramANe isa prakAra che [1] masukumAra [P] nAmakumAra, [3] va bhAra, [4] vidyutabhAra [4] nibhAra [9] dvIyabhAra, [7] adhibhAra, [8] dvizAmbhAra, [s] vAyubhAra bhane [10] stanitakumAra asura mArAnA e indro vamara ane li che nAgamArAnA be ndro paraNa ane bhUtAnanA che. vidyutamArAnA be to hara ane harisaha e indro veNudeva ane vejudAdI che. nagnikumAzanA e indro agnimANuva che vAyubhArAnA e indro velamba ane prabhajana che e indro sudhAna ane mahAdheSa che. vikramArAnA be zno jalakAnta mane javapro dvIpamAM mArAnA be cha dro pUrNa ane viziSTha che ane vikAmArAnA be putro amitagati ane mitavAna che te dareka rdInA pAra cAra vaipAya che jemanA suvarNakumAzanA agniziSa ane stanitakumArAnA Page #1141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI za3 u 82 1 bhavana patyAdidevasvarUpanirUpaNam 871 na santi, gautama puna pRcchati- sohammI sANeNa mate !' ityAdi / he madanta ! saudharma-zAnayo dakSiNonaravartinoH khalu 'kappema' phlpayo 'phaDadevA" pati devA' 'Ahebaca jAba viharanti ' Adhipatya kurvanto yAvat viharanti ? yAvatpadena porapatyAdika' sagrAhyam / bhagavAnAha 'goyamA !' he gautama ! pArana isa prakAra se do do indra hai| ina pratyeka indro ke 4-4 lokapAla hote haiN| jinakA nAma Upara patAyA jA cukA hai| vya ntaro meM lokapAla hote nahIM haiM undra hote haiM vyantaroM ke medapizAca, bhUta, yakSa, rAkSama kinnara, kiM puruSa, mahoraga, gandharSa, ye hai| inameM pratyeka ke do do indra hai jaise pizAco ke kAla, mahAkAla, bhUtake surUpo pratirUpa, yakSake pUrNabhadra, amarapati mANibhadrazya, rAkSasake-mIma, mahAbhIma, kinnaroMke kinnara aura kiMpuruSoM kiMpuruSoM satpurupa aura mahApurupa, mahoraga ke atikAya aura mahAkAya, garyo ke gItarati aura gItayaza / jyotipka devoMke sUrya, candramA, graha, nakSatra aura prakIrNaka tAreM isa prakAra 5 meda haiN| inameM bhI loka pAla nahIM hote haiN| ina ke sUrya aura candramA ye do hI indra hote hai / .. bhaya gautama prabhu se vaimAnika devoM ke indroM ko jAnane ke viSaya meM pUchate haiM ki 'soSThammIsANesu kappesu Na bhate!' he bhadanta ! dakSiNottaravartI saudharma aura IzAna phalpa meM rahanevAle deSoMka Upara 'kaha devA AheSaca jAya viharati kitane deva Adhipatya Adi pharate nAmo pahelA batAvavAmAM AvyAM che bAremAM lokapAla hatA nathI paNa che ja (Aya che bantanA bheda- pizAca, bhata, yakSa, rAkSasa, kinnara jhiMpuruSa, mAraga ane garva te darekanA be Indro hoya che jemake pizAnA kAla ane mahAkAla, bhUtAnA -sApa ane pratirUpa yakSanA pUrNabhadra ane amarapati mANibhadra, rAkSasanA bhIma ane mahAbhIma, kinnarenA kinnara ane kipha, ki purunA puruSa ane mahApuruSa, maheragana takAya ane mahAkAya mane gadhanA be ko gItarati ane gIta che bhaitika devenA pAMca bheda che- surya, candramA, maTha nakSatra ane prakaNa tArA jAtimAM pa lokapAla hetA nathI temanAM be indro heva che [1] sUrya ane 2] yanamA have gautama svAmI vimAnika denA IndranA viSayamAM mahAvIra prabhune prA 57 - 'sohammIsANesa phaspesa mate -kSiA bhane uttarAbhA tan soya bhane zAna 95mA senaa| devo 642 'kara devA AIvaJca bhASa viharati / devA adhipatitva mAhisAve ! (mI 'jAva' yA porapatya Adi zabdo mahaNa karAyA che) Page #1142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 bhagavatI ' dasa devAH jAva' daza devA yAvat- ' viharati viharati yAvatkaraNAt ' Adhipatya paurapatyAdika kurvanta iti savrAbam / , tAnebAda{ va jahA ' tadyathA 'sakke devide' zakro devendra devarAyA' devarAma saudharmakalpanA madakSiNArddhadevalokAdhipati tallokapAlAbha ime bodhyA-'some, jame, varuNe, cesamaNe' soma 1, yama 2 varuNa 3, vezravaNa 4, bhau dIcyA devalokAdhipatimAha 'IsA Ne 1 devide devarAyA' IzAno devendro deva rAja, tallokapAlAca pUrvoktA evetyAha- 'some, jame; varuNe besamaNe ' somaH 2, yamaH 3, varuNa 8, vaibhavaNazeti / 'esA vasanyA' eSA saudharmezAnayoruktA vaktavyatA 'sanyesa trippe ' sarveSvapi sanatkumArAdi-acyu hai ? yahA yAvatpada se pUrvokta paurapatpa Adi padakA grahaNa huA hai| isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate hai- 'goyamA' he gautama! dasa devA jAva viharati ' daza deva Adhipatya yAvat karate hai / yahA~ para bhI yAvat pada se paurapatya Adi pada grahIta hue ta jahA ' isI pAtako aya nAmadizepa pUrvaka prakaTa kiyA jAtA hai'sakke deviMde devarAyA, some, jame, varuNe, vesamaNe' saudharmakalpa meM rahanevAle devoMke Upara Adhipatya Adi karanevAlA devendra devarAja zakra hai aura isake cAra lokapAla hai-soma, yama, baruNa, vaizramaNa yaha devendra devarAja zakra saudharmakalpa nAmake dakSiNArtha devaloka kA adhipati hai / udIcyA devaloka kA adhipati devendra devarAja IzAna hai, isake bhI ye hI soma, yama, varaNa aura baizramaNa cAra lokapAla hai / esA vacaSmA' saudharma aura IzAnakarUpameM kahI gaI yaha vaktavyatA avaziSTa samasta kaSpoM meM sanatkumAra 8 " 6 Gttara- 'goyamA !' he gItama! 'dasa deSA mAtra viharati tebhanA para isa devonu vyAdhiyatya sahi hoya ''mahA' te isa bonA nAma nIma abhAva sakke devide devarAyA, some, yame, baruNe, vesamaNe ' saudhama kapa nivAsI. devo upara devendra devarAja zAnuM tathA tenA sAra lokapAlonuM sima, yama, varuNa ane vaizamaNunuM) adhipati che. tevendra devAja zakra dakSiNA devalokanA adhipati che.. uttarA devalokanA adhipati revendra devarAja IMzAna che. te pAnendranA cAra lekapAkonuM nAma pada sobha, yabha, baru bane zrama 'esA macaSayA' sauSabha bhane sthAna banA devonA Indre midhipati]nA viSayanuM mA yana sanamAthI amruta Page #1143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikATIkA za 3 u 88 1 bhavanapatyAdidevasvarUpanirUpaNam 873 tAnteSu kalpapu-devalokeSu indranivAsamyAneSu 'eeceva mANiyannA' pate caitra maNitavyA tayAhi paJcakeSu sanatkumArAdi-indrayugmeSu dakSiNendrApekSayA uttarenTamamyancilospAlAnA ThatIyacaturthayo yaMtyAmo vidheya aryAta utIyasyAne caturya , caturtha myAne ThatIyo yobhya , utIyasthAne baruNa tatra vaizravaNa iti coya , caturtha myAne vaizravaNa tara varuNa iti bodhya kintu pati devalopha somAdaya evaM lokapAlA vakta yA na tu bhavanapatIndrANAmiva minna minnA , 'je ya idA te ya bhANiyaco' ye ca zakAdayo daza indrA ne ca se lekara anyuta tapha ke phalpoM meM indrA ke nivAmabhUta sthAnoM meM bhI karanI ghAriye-tayA prati devaloka meM imI nAmake soma, yama, varaNa, vepramaNa nAmake lokapAla bhI jAnanA cAhiye / parantu vizepatA yaha hai ki sanatkumAra Adi pAca indra yugaloMmeM dakSiNendrakI apekSA se uttarendra sayadhI lokapAloM ke bIca meM se tRtIya ora cauye lokapAla kA myatyaya-usTaphera-karalenA cAriye, adhAt tRtIya lokapAla ke sthA nameM caturtha lokapAlamA catuthalokapAla ke sthAnameM tRtIya lokapAlaphA pATa polanA cAriye, tRptIyamdhAna meM varuNa hai so ghaTapira vaizramaNa aimA, aura caizramaNa caturtha sthAnameM hai so ghahApara varuNa aisA phaTanA cAhiye / parantu prati devalokameM memAdika hI lokapAla hai aisA jAnanA cAhiye / bhayanapatike indroMkI taraha bhinna lokapAla inameM hai aisA nahIM jAnanA cAhiye / 'je ya idA teya mANiyanvA' arthAt vaimAnikAyameM haraeka palpameM eka eka indra hai saudharmakarupameM zakra, IzAnakarUpameM IzAna, sanaskumArameM sanatkumAra nAmaka indra hai parvatanA devalokanA IndrAnA viSayamAM paNa grahaNa karavuM te pratyeka devalokamAM paNa ema thama varuNa ane vikramaNa nAmanA cAra, cAra lokapAlo che ema samajavuM paNa te kathanamAM nIce pramANe pheraphAra karavo- sanakumAra Adi pAca cha ka yugalomA dakSiNe nA lokapAla kastAM uttarendranA lokapAlanA kramamAM nIce pheraphAra karavo. trIjA lokapAlane cA garavA ane cothA lokapAlane trIne ga. eTale ke trIsa lokapAla va ane cA lokapAla vaizramaNa kahevAne badale trIje lokapAla vaimamaNa ane cAle lokapAla varuNa che pratyeka devomA sema, yama viSNu ane pramaNa cAra lokapAlo che ema samajavuM bhavanapatinI jema vaimAnikamAM bhinna bhinna je ya idA te ya mANiyabyA' vaimAnibhA pratye: 45bhA me, che che mATe soSama kempane Indra zaka IzAna kapane indra IzAna, sanakumAra Page #1144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 bhagastIne maNitavyAH, antime devalocatuSpa invaya samAgat / nevanAgi kendrAH 1 zakra., 2 IzAna , 3 manatkumAra, 4 mAhendra , 5 grAma, sAnsapha , 7 mahAzura , 8 sahasrAra , 9 mAnatamANatayoH mAnatenA, 10 mAraNa acyutayo anyatendrati dazarodhyA , mate gautamastassobA-'se mate ! seva mate / ti / tadeva madanta ! tadeva madanta ! iti, bhAta ! svadukta sarva satyamevetyarthaH / / sa0 1 // itizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI pAsIlAmyatirikSa citAyAM zrI bhagavatIsapramya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tIyazataramya aTamodezaka' samAla ||3-8 // isI tarahase Uparake devalokomeM una2 davalokoMke nAmavAlA ekara indra hai| sirpha vizepatA isanI sI hai ki Anata prANata ina do karasoM kA indra eka hai isakA nAma prANata hai| AraNa acyuna ina do karapAkA indra eka hai isakA nAma agyuta hai| isa prakAra ye daza zakrAdika indra hai| inake sapake nAma isa prakAra se hai zakara, IzAnara, sanatkumArA3, mahendra4, brahma5, lAntaka6, mahAzukra7, sahamAra8 prANatara aura acyuta 10, ansameM prabhuke kathanako svIkAra karate hue gotamane segha mate! segha bhate / ni' he bhadanta ! jaisA Apa devAnupriyane kahA he vaha sapa sarvathA satya hI hai, he bhadanta ! vaha saba sarvathA satya hI hai' ityAdi kahakara apanA sthAna para virAjamAna ho gaye // 1 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsama' kI prameyathandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake aSTama uddezaka samApta // 3-8 // pane sanamA2, tyAra pachInA devalokamAM te devalokanA nAmane eka eka che. paNa vizeSatA eTalI ja che ke Anata ane prAkRta nAmanA be ane prAkRta nAmanA eka ja Indra che. ApaNuM ane agruta nAmanA be pena ammata nAmane eka ja ina che A rIte bAra devalokana zA Avi dasa Ino che te dasa inonAM nAma nI mujaba - 1i] , [2] IzAna, a] senamAra, 11 mahena pi bA ? hatika, [7] mahayu, [8] sahastrAra, prAkRta ane [10] apsata. prabhunA kAnamAM Raa vyasatA gautama svAbhA 434 'seva mate! seva bhate! ci' ha ta] zrApana spana sava yA satya che ke bhadantI bApanI vAta mAya che ema kahIne prabhune vada namaskAra karIne gotama svAmI temane sthAne besI ba. sa 1 jenAcArya zrI bAsIlAlajI mahArAjA bhagavatI satranI priyadarinI vyAkhyAnA trIjA zatakanA AThamA u samApta. 85 Page #1145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha navamodezaka prArabhyateindriya viSayavaktavyatAmastAva mUlam - 'rAyagihe jAva eva vayAsI - kavihe Na bhate / idiyavisa paNNatte ? goyamA / pacavihe idiyavisae paNatte, ta jahA- soidiyavisae jIvAbhigame joisiyaudde sao neyavvo, apariseso // sU 1 // chAyA - rAjagRhe yAvat - patram avAdIt katividha sva viSaya prApta ? gautama / paJcavidha indriyaviSaya makSapta vipayo jIvAbhigame jyotiSiyoM ko jJAtavyo'parizeSa | tIsare zatakaphA navamA uddezaka prArabha'rAyagihe jAva eva yayAsI' ityAdi / sUtrArtha - ( rAyagihe jAva eva vayAsI) rAjagRha nagara meM yAvat gautamane pramuse isa prakAra pUchA- ( kai viheNa bhate / idiya visara paNNatte he bhadanta / indriyoMke viSaya kitane prakArake kahe gaye haiM ? (goyamA ) he gautama ! ( pacavihe idiyasipa paNNatte) indriyoMke viSaya pAMca prakArake kahe gaye haiM / (ta jahA ) ve isa prakArase haiM (moidiyaghisae, jIvAbhigame joisiya uddesao neyanyo apariseso) bhograindriyakA viSaya, jIvAmigamasUtra meM kathita samasta jyotipika uddezakase jAnanA cAhiye / trIjA rAtanA navamA uddezakanA mAra bha- 'rAyagi jAma eva vayAsI' chatyAhi bhadanta / indriya tadyathA zrotrendriya - sU0 1 // sutrArtha - (rAyagihe jAma eSa vayAsI) 20gRha nagaramA bhahAvIra akSu padhAryA pariSada vikharAyA pachI gautama svAmIe pappu pAsanA karIne temane puchyu - ( phaiviSeNa mate ! idiyasie paSNate ? ) De lai 11 IniyAnA viSaye keTalA amaranA yA che? (goyamA ! ) 3 gautama ! ( pacavihe idiyavisa paNNase ) indriyonA viSayAnA pAya amara 4 (tamA) te pAtha ahaa| nIce prabhAle 7( soiMdiyavisapa, bhISAbhigame joisiya uddesabhI neyamyo apariseso ) motreniyanA viSaya, ityAdi jIvAbhigama sUtranA byAtiSTa uddezakamA Avatu samasta kaMcana nahI maheNu karavuM joie Page #1146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 mammatIne maNitavyA , antime devalocatuepa indraya samAcAt / tesa mAmi kendrAH 1 zaka., 2 IzAna, 3 manatkumAra, 4 mAhendra , 5 grAma , 1 chAntapa , 7 mahAzukra , 8 sahasAra , 9 AnatamANatayo mAnatendra', 1. mAraNa acyutayo. anyatendrati dazamodhyA , mate gautamamnastoibAra-se mate ! seva mate ' ti / nadeva madanta ! tadeva bhadanta ! iti, bhAta ! tvadukta sarva satyamevetyayaH // sa0 1 // itizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAstratiSira pivAyAM zrI bhagavatIsUtramya prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM utIyazavapamya aSTamodezaka samApta // 3-8 // isI tarAse Uparake dekhalokomeM una2 devalokoMke nAmavAlA ekara indra hai| sirpha vizepatA ivanI sI hai ki Anata prANata ina do kalpoM kA indra eka hai isakA nAma prAgata hai| AraNa acyuna ina do kalpokA indra eka hai usakA nAma acyuta hai| isa prakAra ye daza zakAdika indra hai / inake sapake nAma isa prakAra se hai zakara, IzAna, sanatkumArA3, mahendra4, brAma5, sAntaka6, mahAzukra7, sahanAra8 prANatara aura acyuta 10, anta meM prabhuke kathanako svIkAra karate hue gautamane seSa bhaMte! seSa bhate / ti' he bhadanta ! jaisA Apa devAnupriyane kahA hai yaha sapa sarvathA sasya hI hai, he bhadanta ! vaha saba sarpapA satya hI he' ityAdi kahakara apanA sthAna para virAjamAna ho gaye // 30 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAnakRta 'bhagavatIsUtra' kI prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake maSTama uddezaka samApta // 3-8 // pinA sana bhAra, tyA bhAvanA nAbhanA 4. para vizeSatA eTalI ja che ke mAnata ane prAkRta nAmanA be pAne mAta na nAmanA eka ja Indra che Arayu ane khammata nAmanA be kapane amRta nAmane eka ja pranTa che A rIte bAra devalokanA zake aAdi dasa Iko che te dasa InonA nAma nI ma [ar, [2] thAna, [8] sanamAra, [4] bhara [5] [6) taka, [] mahA [8] sahAra, 9i] prANuta ane [10] azruta prabhunA kathanamAM aai ourat gotama svAmI 00'sema mate! seva bhate! ci' bhatA ApanuM kathana sarvathA satya che ke bhadanta ApanI vAta yathArtha che? ema kahIne prabhune vahu namaskAra karIne gotama svAmI temane sthAne besI gayA. sa. 1 jenAcArya zrI vAsIlAlajI mahArAjakta "bhagavatI satranI priyadarzinI vyAkhyAnA trIjA tane AThamo uze samApta. gha3-hya. Page #1147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3 9 1 idriyavipayasvarUpanirUpaNam 877 6 > 'jIvAmigame' 'jIvAbhigame sUtre' joDasiya usao' jyotiSiko dezako 'neyatro' jJAtavya. 'apariseso' aparizeSa sapUrNa utparya, tathAhi 'jIvAbhigamana' 'soidiya sie, jAba- phAsiMdiya visae, soDa diyavisae Na bhate ! poggala pariNAme kas vihe paNNatte ? goyamA ! dubihe paNNatte, ta jahA - summisadapariNAme ya, dunmasadapariNAme ya, cagvitiyavisae pucchA ? goyamA ! duvihe paSNate, va jahA - mukhatrapariNAme ya, dukhatrapariNAme ya, ghANidiyavisae pucchA ? goyamA ! duvihe paNNatte va jahA - subhigadha pariNAme ya, dubbhigadha pariNAme ya, eva jibhiriya vimae pucchA, goyamA / duvihe paNNace va jahA surasapariNAmeya, durasapariNAme ya, phArsidiya sie pucchA ? goyamA ! dAtrahe paNNace ta jahA suhaphAsapariNAme ya, duhaphAmapariNAme ya ' ityuktam zrotrendriyaviSayaH, yAtrat - sparzendriyaviSaya, zrotrendriyavipayo bhadanta ! pudgalapariNAma ka vigha ma ? gautama / dvividha mazapta tadyathA surabhizabdapariNAma durabhi vipaya pAca prakArakA kahA gayA hai (tajahA) jo ima prakArase hai 'soidiya sie' zrotrendriyakA viSaya 'jIvAbhigame' jIvAmigamasUtrameM 'joisiya uddesao' jyotipika uddezakameM kahA gayA hai so 'apariseso' vaha samastauddeza yahA para indriyoM ke viSaya ko Anane ke liye grahaNa kara lenA cAhiye / vaha isa prakAra se hai zrotra indriya kA viSaya jAnane ke liya gautamane vahA para prabhu se bhambha kiyA hai ki he bhadanta ! zrotra indriyakA vipayabhUta pudgala - pariNAma kitane prakAra kA kahA gayA hai ! varSa isake uttarameM prabhune gautamase kahA hai ki he gautama ! zrIndriyakA vipayabhUta puJjala pariNAma do prakArakA kahA gayA hai / eka to zubha zabdarUpa pariNAma aura dUsarA azubha zabdarUpa pariNAma, tAtparya kahanekA yaha hai ki bhApASaNAoMSA pariNamana ahAnA 'mahA' te yA prahAre nIce prabhA 'soi diyatrisae' zrotrendriyanA viSaya 'jIvAbhigame' chapAbhigama sUtramA 'joyasiya uddesao' jyotiSiSTha uddezammA mA viSayabhane pratipAdana mvAmA khAnyu he, te 'apariseso samasta varSoMna A viSayamAM ahI grahaNa karavuM joie te vana nIce pramANe chete uddezakamAM zrotendriyane viSaya jANavAne mATe gautama svAmIe prabhune khA prahAranA prazna karyAM - 3 bhadantA zronendriyanA viSayarUpa puddhava pariNAma keTalA prakAranuM kahyuMche uttara hai gautama! zrotrendriyanA viSayarUpa pudgala pazuiAma e prakAranuM karyuM 4- (1) zubha zu0 35 parikSAma, (2) azubha zaNDya parikSAma tenAbhAvAya nI Page #1148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 bhagavatI TIkA - asurakumArAdidevAnAm avadhijJAnadaNAyAmapi indriyopayogA'pi vidyate'tasteSAm indriyaviSaya marUpayitu naramozana mastauti' rAyagihe ' ityAdi / rAjagRhe gautamo yAvat eva yamApakAreNa 'trayAsI' vA dIva - bhapRcchat- 'raviNa bhate / ' he bhadanta / pratinidha'lu 'diva sie' indriya viSaya 'paSNase' malapta ? yAvatkaraNAt 'nagare lAmI samaya sRtaH paryat nirgacchati, matigatA paryat paryupAsIna iti saprAyam / bhagavAn Aha- gopamA !" he gautama ' pacavihe ' patravidhaH / 'divasa' indriyaviSaya 'paSNace' pratapta ' va jarA ' tadyathA 'sodiya trimae' zrotrendriyaviSaya TIkArya asurakumAra AdidevoMke abhijJAnake sadbhAva meM bhI indri kA upayoga bhI maujuda rahatA hai isaliye unakI indriyoMke viSa rat prarUpaNa karaneke liye sugakArane ima naume uddezaka kA prAraMbha kiyA hai / 'rAyagihe' ityAdi 'rAyagihe' rAjagRhameM gautamane yAvat isa prakAra pUchA -yahA isa prakAra se sabadha lagAnA cAhiye ki rAjagRha nagara meM mahAvIra svAmI samavata have, parSada nikalI, prabhu dvArA dharmakA upadeza sunakara phira yaha pIche calI gii| gautamane prasukI paryupAsanA kI aura paryupAsanA karate hue hI unase unhoMne isa prakAra pUchA yahI yAta yahA 'jAva' padase sUcita kI gaI hai| gautamane prabhuse 'kaha viheNa bhase ! idiyavisa paNa, he bhadanta ! kisane prakArakA indriyoMkA vipaya kahA gayA hai, isa prakArase pUchA taba prane kahA 'goyamA' gautama | iMdiyaSisa pacavihe paNNase' indriyoMkA TIkA-masura mAra di devAmAM avadhijJAnane samAna AvA chatA paNa niyAnA upayAga paNa thatA hoya che tethI temanA mandriyanA viSayanI prApaNA karavAne bhATe sUtradhAre yA namI deza 3 yache 'rAyagi' rA nagarabha mahAvIra prabhu padhAryAM nahI bhAtra' pAmI nIcenA sUtrapATha maheNu karAve che amepadeza pravaNa karavAne pariSada nIkaLI dharmopadeza sAMbhaLIne pariSada pArTI pUrI tyAra bAda mahAvIra prabhune paNA namastara karIne gautama svAmIe vinaya pUrvaka nAcanA bhazna pUchayo- 'are ga payAsI' bhI sUtrapAta bhayo akSa- 'kaviNa bhate / idiyavisae paSyate' he bhAnta ] indriyonA viSaya keTalA prakAranA ghA che mahAnIra prabhu tene javAba noMdha pramANe Ape che. 'goyamA ?' gautama ! 'idiyasipa pacavihe paNa 'endriyAnA viSaya ghoSa Page #1149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za 3 u 9 m 1 indrayavipayasvarUpanirUpaNam 9 877 9 'jIvAbhigame' 'jIvAbhigame sUtre' joDasiya uddasatra' jyotiSiko dezako 'neyalo' jJAtavya' 'apariseso' aparizeSa sapUrNa ityartha, tathAhi 'jItrAbhigamasUtre' 'soidiya sie, jAva - phAsiMdiya visae, soDa diyavisae Na bhate ! poggala pariNAme ss vihe paNNatte ' goyamA ! duvihe paSNatte, ta jahA - summisadapariNAme ya, dumisaddapariNAme ya, cagvityisie pucchA ? goyamA ! duvihe paSNace, va jahA - suruvapariNAme ya, durUvapariNAme ya, ghArNidiyavisae pucchA ? goyamA ! dubihe paNa te va jahA - sumigadha pariNAme ya, dubbhigaMdha pariNAme ya, eva jimiTiya vima pucchA, goyamA / duvihe paNNace va jahA surasapariNAmeya, durasapariNAme ya, phArsidiya visae pucchA ? goyamA ! duAvahe paNNace ta jahA suhaphAsapariNAme ya, dRDhaphAsapariNAme ya ' ityuktam ' bhotrendriyaviSayaH, yAvat - sparzendriyaviSaya, zrotrendriyavipayo bhadanta ! pudgalapariNAma kati vitra mata ? gautama ! dvividha prazaptaH, tadyathA surabhizabdapariNAma dura mi viSaya pAca prakArakA kahA gayA hai (ta jahA) jo isa prakAra se hai 'soidiya sipa' zrotrendriyakA viSaya 'jIvAbhigame' jIvAmigamasUtrameM ' joisiya uddesao' jyotiSika uddezakameM kahA gayA hai so 'apariseso' vaha samasta uddeza yA para indriyoM ke viSaya ko jAnane ke liye grahaNa kara lenA cAhiye / vaha isa prakAra se hai-ona indriya kA viSaya jAnane ke liye gautamane vahA para prabhu se prazna kiyA hai ki he bhadanta / zrotra indriyakA viSayabhUta puhula - pariNAma kitane prakArakA kahA gayA hai / tatha isake uttara meM prabhune gautamase kahA hai ki hai gautama ! ndriyakA viSayabhUta pudgala pariNAma do prakArakA kA gayA hai / eka to zubha zabdarUpa pariNAma aura dUsarA azubha zabdarUpa pariNAma, tAtparya kahanekA yaha hai ki bhApAvargaNAbhakA pariNamana aAranA yA 'vajaDA' te pAyA nIce prabhAche- 'soidiyavisae' zrotrendriyanA viSaya 'jIvAbhigame' vAbhigama sUtramA 'joyasiya uddesao' jyotiSiTha uddezammA yA viSayabhane pratipAdana vA mAnche' te 'apariseso samasta varSoMna A viSayamAM ahIM brahaNu karavuM oie te varNana nIce pramANe chete uddezkamAM zrotrandriyanA viSaya bhaNavAne mATe gautama svAmIe prabhune khA prakAranA prazna karyAM che-- De madanta zrotrandriyanA viSayarUpa punala pariNAma keTalA prakAranuM kahyuMche uttara- gautama! onendriyanA viSayarUpa puddagala pariAma be prakAranuM kahyuM kendra (1) zuma zabdarUpa pariNAma, (2) azubha camtarUpa pariNAma tenA zAvAya nIce Page #1150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 manasvIre TIkA-amarakumArAdidevAnAm avadhimAnadanAyAmapi niyopayogo'pi vidyate'tastepAm idriyavipaya marUpayitu navamozaSa mAtAti-'rAgire' ityAdi / rAjagRhe gautamo yAvat-eva kSyamANapakAreNa 'bayAsI' mA dIda-mapRcchat- 'kAviNa mate !' he gadanta ! pativiSa balu 'riya visae' indriya vipaya 'paNNate' manapta ? yAvatmaraNAta 'nagara svAmI samaya mRta , parpat nirgachati, pratigatA parpada paryupAsIna ti saprAyam / bhagavAn bhAi-'goyamA ' he gautama 'paravihe ' patravidha / 'idiyasie' indriya viSaya 'paNNatte' prApta 'ta jahA' ughayA 'moDadiya visae' bholiparipayA TIkArya asurakumAra AdidevoMke avadhijJAnake madbhAvameM bhI ini yA~kA upayoga bhI maujuda rahatA hai isaliye unakI indriyoM ke viSayako prarUpaNa karaneke liye sarakArane ima naume udezaka kA prArama piyA hai| 'rAyagihe' ityAdi 'rAyagihe' rAjagRhameM gautamane yAvat isa prakAra pUchA-yA ima praphArase sapatha lagAnA cAhiye ki rAjagRha nagarameM mAghIra svAmI samavasta huye, parSada nikalI, prama mArA dharmakA upadeza sunaphara phira vaha pIche calI gaI! gautamane pramuphI paryupAsanA kI aura paryupAsanA karate hue hI unase unoMne isa prakAra pUchA yarI pAta yahA 'jAva' padase mUcita kI gaI hai| gautamane prabhuse 'kai yiheNa bhave ! iMdiyaSisae paNNate, he bhavanta ! kitane prakArakA indriyoMkA viSaya kA gayA hai, isa prakArase pUNa taba pramune kahA 'goyamA' gautama ! iMdiyavisara pacaSi paNNapte' indriyoMkA TIkA-sumAra Adi devAmAM avadhijJAnane sadabAva hovA chatA paNa inino upayoga paNa thatuM hoya che tethI temanI indrinA viSayanI ApaNA karavAne mATe sUtrakAre A nAme zika zarU karyo che ja nagaramAM mahAvIra prabhu payAya nahI 'bhAva' yA nayanA au URBAN haidharmopadeza mana karavAne pariSada nIkaLI Sapadeza sAMbhaLIne pariSada pAchI pharI tyAra bAda mahAvIra prabhune vada namakSa karIne gotama svAmIe vinampa pUrvaka nInA 1 57yA- 'jApa eka bayAsI' 54 524ta sUtrapA8 a5 42 // - 'kAviheNa mate! idiyavisara paNNace' manta! bhandriyAnA viSaya keTalA prakAranA kA che! mahAvIra prabhu teno javAba nAma pramANe Ape - 'goyamA " gautama! 'idiyarisae paSihe paNNatte' ndrimAna viSaya para Page #1151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.3 u 9 sU 1 indriyatripayasvarUpanirUpaNam 879 muramI' tondriyayipayanana madarzitameva, uccAvacamUga tvevam-'se guNa mate ! ucAvahiM sahapariNAgehiM pariNamamANA poggalA pariNamatIti vacava siyA ? hatA, goyamA !' ityAdi / tad nUna bhagavan ! ucAvacai zabdapariNAmai pari NamamAnA pudgatA pariNamantIti vaktavya syAt ? inta, gautama ! iti / tatra uccAvacazampyutpattistu udaka ca bhavAk ca iti vigrahe mayakhya sakAditvAmsamAsena bonyA 'sanmiNo' ida mUtra punarevam-'se guNa mate ! kahA hai ki hamakA pariNAma mI sukhasparzarUpa pariNAma aura dukhamparzarUpa pariNAma ke menase do prakArakA hotA hai| dUsarI jagaha 'idiyavimA uccAvaya subhiNo' aimA pATha hai isakA tAtparya aisA hai phi indriyoM ke vipayakA sUtra, ucAvacasmra aura suramisUtra isataraha nIna sUna yI kahanA cAhiye, mo indriya vipayasayadhI sUtra to yahA yaha para hI diyA gayA hai / aya rahA ucAvadhasUtra so vaha isa prakAra se hai-'se gUrNa mate ! uccAvaehi sahapariNAmehiM pariNamamANA poggalA pariNamatitI vattavva siyA-hatA, gauyamA ityAdi he madanta ! ucAvaca zabdapariNAmoM dvArA pariNAmako prApta hue pudgala pariNamate haiM kyA aisA kara sakate hai he gautama ! hA aisA kaha makate haiM ityAdi, 'ucAvaca' zandakI vyutpatti 'udaya' aghAyaisa prakArake vigraha karane para mamAmayArA huI jAnanI cAhiye / 'surabhisUtra isa prakArase hai 'seNaM bhate ! sunmisApoggalA dunbhisAtAe pari be prakAranA kahyA che- sukhasparzarUpa pariNAma ane dukhasparzarUpa pariNAma A rIte paci IndriyenA viSayanuM tyAM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che bhI pAme diyasisapa ucAvayamanmiNo' / Bcha tenA bhAvArtha e che ke chadrinA viSayane stra uccAvAcasana, ane surakSisUtra', e traNa sutro ahI kahevA joIe temAMnA indriya viSayaka sUganuM to kathana upara 42vAmA bhAvI Ayu yAyasUtramA prabhAva - 'se guNa mate ! umAvaera sahapariNAmeDiM pariNamamANA poggalA pariNamasIti vacava siyA ?? bhadana! uccAvaca zakha pariNAme dvArA pariNamana pAmelA pAgalo pariName che mahA 5 ma.? hatA. goyamA , gItamA me hI sAya che yA zanI vyutpati nAya prabhAde- 'udaka ca avAka gha' 'samasUtra - 'se gRNa mate! munmisarapoggalA dunmimanAe pariNamati?' khA pra Page #1152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 zandapariNAmaya (zamArAmabhandapariNAma itpry|) tavA parimAriSa pRcchA ? gautama ! siviSa mamataH, sadyathA-purUpapariNAmaH epapariNAmaya, sato ghANendriyavipaye pRcchA ? gautama ! vividha prAptaH, tapA-puravitA pariNAmoduramigandhapariNAmadha, evaM nivendriyaripaye pRSNa ! gautama ! vividha. mApta tadyathA purasapariNAma', dUsa'pariNAmaya, tathA madirA vipaye pRcchA? dviviSa mamataH mukhasparzapariNAma , du svasparzapariNAmaka pariNa 'idiya vimae, uccApaya-mRnmiNo' iti dRzyate 'mundriyaviSayaH, sacApa do prakArakA hotA hai-epha zubha zandarUpa aura dUsarA azubha zabdarUpa isI prakAra se unhoMne pahA ghAindriyake viSayameM bhI prabha kiyA hai aura isakA ucara pramune 'cakSurindriya ke viSayabhUta hue rupakA pariNAma-zubha aura azubharUpa do prakAra se hotA hai| aisA kahA hai / nAsikA indriyake viSaya meM bhI aisA hI prabha prabhuse panoMne pUNa hai aura isake uttarameM pramune unase mividhaH prazatA tathA suramigandhapariNAma durabhirgaMdhapariNAmaca ' aisA rahA hai adi ghrANendriya ke vipayabhUta kahe gaye gaMdha guNakA pariNAma surabhi gaMdharUpase aura durabhigagharUpa se hotA hai jihA indriya ke viSayamUta rasa guNakA pariNAma bhI isa prakArase do prakArakA surasaspa pari NAma aura dUrasa-cUrerasarUpa pariNAma isa taraha do tarahakA prakaTa kiyA gayA hai / sparzana indriyake vipayabhUta sparzana guNameM bhI isI prakArase prabha kiyA gayA hai aura pramune isake sattarameM unhoMse aisA pramANe che- bhASAvargonuM pariNamana be prakAranuM hoya che- (1) zaba zabApa parimana ane (2) aAma zabApa pariNamana e ja prakArane prazna aNu IjipanA viSayamAM paNa tame pUcha che ane mahAvIra prabhue tene bA pramANe uttara ame che. adhiniya dvArA viSayabhUta banelA rUpanuM pariNAma be prakAranuM hAya - suba ane maNabha. rAniyanA viSayamAM paNa evo ja prazna pUchavAmAM Avye che ane mahAvIra prabhArI bhArata mAyA cha- 'diviSaH prAptA tapapA sarabhigamma pariNAma daramiganpapariNAmama' kAdAyanA viSayabhUta ganA mAranA parijhama kALA - savabhiga dharUpa pariNAma ane surabhigapampa pariNAma. rasaneniyanA vipayabhata rarsa zujhanA pariNAma paNa be prakAranA ghA - surasApa pariNAma ane. vasa (kharAba ra) 15 pariNAma sparzana prapanA viSayabhUta sparzasaranA pavitra Page #1153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIrA za.3 u 9 s 1 indriyaviSayasvarUpanirUpaNam 879 muramo' sondriyayipayamatra pradarzitameva, ughAvacA tvevam-'se gUNa mate ! ucAvahiM sahapariNAgehiM pariNamamANA poggalA pariNamatIti vacava siyA ? hatA, goyamA !' ityAdi / tad nana bhagavan ! uccAvacaiH zabdapariNAma pari NamamAnA pudgalA pariNamantIti vaktavya syAt ? hanta, gautama 1 iti / tatra uccAvaca vyutpattistu utpha gha avAk ca iti vigrahe mayUravya sakAditvAmsamAsana yodhyA 'mubhiNo' uda mUna punarevam-'se guNa bhate ! kahA hai ki isakA pariNAma mI sukhasparzarUpa pariNAma aura dukhamparzarUpa pariNAma ke meTase do prakArakA hotA hai| dUsarI jagaha 'idiyavimA ucAvaya sunmiNo' aimA pATha hai isakA tAtparya aisA hai ki indriyoM ke vipayakA sUtra, ucAvacasUtra aura suramistra isataraha nIna sana yA kahanA cAhiye, mo indriya vipapasapadhI sUtra to yahA para kAra hI diyA gayA hai / aya rahA ucAvayasUtra so vaha isa prakAra se hai-'se gRNaM mate ! uccAvaehiM sapariNAmehiM pariNama mANA poggalA pariNamatitI yattavya siyA-hatA, goyamA ityAdi he madanta ! ucAvaca zandapariNAmoM dvArA pariNAmako mApta hue punala pariNamate meM kyA aisA kaha sakate haiM he gotama ! hA aisA kaha majhate haiM ityAdi, 'uccAvaca' zabdakI vyutpati 'udakUca' aghAcAsa makArake vigraha karane para samAmadArAI nAnanI caahiye| 'suramisUtra isa prakArase hai 'sekrNaM bhate ! sunmisaipoggalA dunmisAttAe pribe prakAranA kahyA che- sukhasparzarUpa pariNAma ane dukhaspazarUpa pariNAma A rIte pAMca indriyanA viSayanuM tyAM nirUpaNa karavAmAM AvyuM che bhI pAye 'idiyavisapa ucAvayamranmiNo' 48 cha / bhAvArtha e che ke indriyanA viSamana sutra sAvacana, ane surakSisUtra', e traNa sura aDI kahevA joIe temAnA indriya viSayaka sUnuM te kathana upara 32pAmA nApI gayu vayasUtra kA prabhA- 'se pUNa mate / uccApani sahapariNAmehiM pariNamamANA poggalA pariNamasIti bacaba siyA ? ( bhadanA uccAvaca zakha parijJAme vAra pariNamana pAmelA yugalo parime che sabha 5 ma hatA, goyamA! sa, gItamA sI zarAya cha bhAva' zanI vyutpatti na prabhArI - 'udaka ca avAka ca' 'bhuzamasUtra mA prabhAle - 'se guNa mate / manmisaipoggalA dunmimaiyAe pariNamati?' Page #1154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 zabdapariNAmaba " bhagavada (mAzumapariNAma ityarthaH) tataH paridhidhi pRcchA ? gautama ! vividha mahata, tadyathA-murUpapariNAmaH pariNAmama rAto prANendriyaviSaye pRcchA 1 gautama / dvividhaH zapta tathA surabhimanya pariNAmodurabhigabha pariNAmadha, evaM jivendriyaviSaye pRcchA ! gautama ! dvividha malapta tadyathA murasapariNAmaH, dUrasa' pariNAmatha tathA 'spardhendrava vipaye pRcchA? dvividha mahataH sukhasparzapariNAma, du khasparzapariNAmaca kaSipu 'idiya visara, uccASaya - sumiNo' iti dRzyate ' sundriyaviSaya, uccAvaca do prakArakA hotA hai- eka zubha zabdarUpa aura dUsarA azubha zabdarUpa isI prakAra se unhoMne gharA cakSuindriyake viSayameM bhI prazna kiyA hai aura isakA uttara prabhune 'cakSurindriya ke viSayabhUta hue rUpakA pariNAma- zubha aura azubharUpa do prakAra se hotA hai' aisA kahA hai / nAsikA indriyake viSayameM bhI aisA hI prazna prabhuse unhoMne pUchA hai aura isake uttara meM prabhune unase 'vividha prazapsa tathathA surabhigandhapariNAma durabhigaMdhapariNAma ' aisA kahA hai arthAt prANendriya ke viSayabhUta kahe gaye gadha guNakA pariNAma surabhi virUpase aura durabhigagharUpa se hotA hai jihA indriya ke viSayabhUta rasa guNakA pariNAma bhI isa prakArase do prakArakA surasarUpa pari NAma aura dUrasa - ghUrerasarUpa pariNAma isa taraha do tarahakA prakaTa kiyA gayA hai / sparzana indriyake vipayabhUta sparzana guNameM bhI isI prakArase prabha kiyA gayA hai aura prasune isake uttara meM unhoMse aisA pramANe che- bhASAva rAmanuM pariNamana be prakAranuM hoya che- (1) cuSa zabdapa pariNamana ane (2) ala zabdarUpa pariNamana. e ja prakArane prazna cakSu indriyanA viSayamA paNa gautama pUchayeA che ane mahAvIra prabhue tene mA pramANe uttara bhAgye che cakSuminiya dvArA viSayamRta anetA rUpanuM pariNAma e prakAranuM hoya che-zuza ane amula. jJaplendriyanA viSayamAM pazu evAja prazna pUchavAmA Avye che ane mahAvIra tena prabhAttara'viSamataH tathamA surabhigandhapariNAma durabhigandhapariNAmaba' brAjhendriyanI viSayabhUta goranA meM ahAranA pariNAma kahyA che- surabhigamapa pariNAma ane kubhaMgarUpa piraNAma. sanendriyanA viSayabhUta rasa guNanA pariNAma pakSa be prakAranA kahyA che. rasarUpa pariNAma ane rasa (khAkha sa) 25 pariNAma spana IndriyanA viSayabhUta za guNanA pariNAma Page #1155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha dazamodezaka prArabhyate // devAnA maovaktavyatAprastAva // mUlam-'rAyagihe jAva eva vayAsI-camarassa Na bhate / asuriMdassa, asuraraNNo kai parisAo paNNattAo ? goyamA ! tao parisAo paNNattAo ta jahA samiA, caDA, jAyA eva jahANapuvIe jAva-accuo kappo, seva bhate / seva bhate ! tti / // sU0 1 // chAyA-rAjagRhe yAvata-evam avAdI-camarasya bhadanta ! amurendrasya mamurarAjasya kati pada prAptA ' gautama ! tisra parpada prAptA , tadyayA zamiyA (zamitA) caNDA, jAtA, evam yayA''nupUrvyA yAvat acyuta. kalpa , tadeva bhadanta / tadeva bhadanta ! iti / // sU0 1 // tImare zatakakA dazamA uddezaka prArabha devoMkI sabhAkI vaktavyatA'rAyagihe jAva eva cayAsI' ityAdi / sUtrArtha-(rAyagihe jAva eva ghayAsI) rAjagRha nagarameM gautamane yAvat prabhu se isa prakAra pUchA-(camarassa Na mate ! asuriMdassa asuraraNNo kaha parisAo paNNattAo) he bhadanta ! amurendra asura rAja ghamara kI kitanI sabhAe~ kaho gaI haiM ? (goyamA) he gautama ! (sao parisAo paNNattAo) asurendra asurarAja camarakI tIna samAe kahI gaI hai| (ta jahA) jo usa prakAra se haiM-(samiyA, trIjA zatakano dasamo uddezaka prAra bhadevanI sabhAnuM varNana'raaygihe jApa eva vayAsI' svArtha- (rAyagihe nayara jAva ema payAsI) za nasabhA (yavata) gautama svAmI mahApA2 prabhu 571- (camarassa Na mate! amuridassa VNA kA parisAo paNNatAmo ?) 3 mahanta ! masurendra sasurAla yabharanI pAmA 881 - (goyamA ! tayo parisAmo papNacAo) bhurendra, suzana abharanI na samAye hI - (jahA) te ra samAna nAma Page #1156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 880 bhagavatIle munmi sahapoggalA dunmi sahacAe pariNamati ? hatA, gopamA tyAdi / 'sada nUna bhagavan / murabhizandapudgalA duramizamdatayA pariNamandi ! nta, gautama ! ityAdi / / sU0 1 // iti zrIjainAcArya-janadharmadivApara-pUjyazrIghAsIlAlAvigira. citAya zrImagaratImprasya prameyacandrikAkhyAyA vyAsyAyoM utIyazatapasya navamorezaka samApta // 3-9 // Namati' ityAdi he bhadanta / acche zabda ke pudgala pUre zabda ke pandrata rUpase pariNama sakate hai kyA ' hA gautama ! pariNama sakate hai| ityAdi // sU0 1 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsatra kI prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake nauvA uddezapha samAsa // 3-9 // ke bAdanA sArA zabdanA pagale kharAba zabdano pudagalapare parime che kharA ? 'hatA, goyamA , gautama! paribhI 80 // 1 // janAcArya zrI bAsIlAlajI mahArAjA bhagavatI' sUtranI prayadrika. AkhyAnA trIjA zatakanA navame samApta kansA Page #1157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za 3 u 10 sU0 1 devAnA samAsvarUpanirUpaNam 883 malA ? bhagavAnAha - ' gopamA !' he gautama / 'tao parisAo' tisra' parpadaH 'paNNanAo' majJaptA, vA evAha-'ta jA' - udyathA - 'samibhA' zamikA, zreSThatvena zAntasthiramakRvitayA zamavatI athavA atyantopAdeyavacanatayA svasvAmina krodhItyAdibhAvAn zamayatIti, 'zamikA' tathA 'cahA' caNDA, prathamatrat dicatevarmAvena kiJcitkrodhAdisatrAta 'caNDA' iti vyapadizyate, eva 'jAyA' jAvA, anuttamatvena makRtyAdimahatvarahitatayA anavasare kopAdinA jAyamAnatvAt 'jAtA' iti vyavahiyate, evAzva tisra. kramazaH 'abhyatarA ' rarAja 'camarassa' camarakI 'parimAo paripadA 'kapaNNattAo' kitanI kahI gaI haiM ? isakA uttara dete hue bhagavAnne gautamase kahA 'goyamA' gautama ! asurendra asurarAja ghamarakI paripadA 'tao' paNNattAo' tIna kahI gaI hai 'ta jahA' ve isa prakAra se haiM 'samiyA' zamikA apanI zAnta eva sthira prakRtike dvArA zreSTha honese zamavatI, athavA atyanta upAdeya vacanavAlI honeke kAraNa apane svAmI ke krodha eSa autsukya Adi bhAvoMke zamana karanevAlI honese zamikA, tathA 'ghaDA' zamikA pariSadA kI taraha usa prakArake mahatvakA abhASa honese kucha2 krodhAdika ke sadbhAva ho jAneke kAraNa isa nAmAvAlI, zAnta prakRti Adise rahita honeke kAraNa anuttama hone se, kopA frent for rasarake bhI karanevAlI honeke kAraNa 'jAtA' isa raat - aisI ye tIna paripadAe~ haiM / prathama paripadA jo zamikA hai vaha asuraraSNo camarassa' asurendra, asurarAna, abharatI 'parisAo kai paNNattAyo ?' TheTalI pariSada (sabhA) mhI che ? uttara-- 'goyamA !' he gautama! surendra, asurarAna yabharanI 'parisAbho to paNNattAo' priss| yahI che 'tajahA' tenAM nAma nIce prabhA - 'samiyA, vaDA, jAtA' miThA ( samitA), thaDA bane latA. 'samikA' yA pariSada potAnI zAnna bhane sthira mahUti dvArA zreSTha hovAthI zamatAyukta che athavA atyata upAdeya vacanavALI hAvAthI tenA svAminA jApa, maullukya (utsukatA) bhAdi bhAvAnuM zamana karanArI hAvAthI tenuM nAma mikA che va'A pariSada cATa bhaze sAdikanA saddabhAvavALI hovAthI tenuM nAma caDA paraMtu 'mAtA' yA pariSaTha zAnta amRti sAhithI rahita hovAthI anuttama hAvAthI koI paNa prakAranA tarOM vinA pArdika karanArI DhAvAthI, tenuM nAma jAtA paDyuM che A prakAranI traNa pariSade che. pahelI mikA nAmanI pariSada mAbhyantara Page #1158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 manasvIra TIkA-navamodezake indriyANi uktAni-tadvantaba devA iti pAra bhUtadevaraktapatA dazamoddezaka procyate 'rAyagihe nAva-syAdi / ' rAmago yAvat-gItamA 'evam' yakSyamANamayAreNa 'vayAsI' avAdIva pAparAbAda 'nagare svAmI samavasataH, parpada nirganchati, gitA parpada, paryupAsIna iti samAgam / 'camarasta Na bhate / he bhadanta !' camarasya khalu 'amariMdassa' bhamare ndrasya 'amuraraNo' amurarAjasya 'phaparisAbho' kati parpada. 'paanncaano|' cahA jAyA) zamikA-zamitA cahA aura jAtA (va jahANupuppIe jAva accumao kappo-seca mate ! segha mate ! ti) isa prakAra se kramapUrvaka yAvat anyuta kalpa tA jAnanA cAhiye / he bhadanta ! Apake dvArA kahA huA yaha vipaya sarvathA masyIhai, sarvathA satya hI hai isa prakAra yaha kara yAvat gautama apane sthAna para virAje // ___TIkArtha-naume uddezakameM indriyoMkA pratipAdana kiyA gayA hai indriyA deyoMke bhI hotI haiM / ata parSadamUta devoMkI basamyatA isa dazaveM uddezakameM sUtrakAra yArA pratipAdita kI jA rahI hai| yahAM para isa prakArase saSadha lagAlenA cAhiye-rAjagRha nagarameM mahAvIra svAmIkA samaghasaraNa huA apane2 sthAnase parSad manuSyoMkA samA pramuphI dezanA sunaneke liye unake pAsa gayA-prabhune una dharmakA upadeza diyA-dharmaphA upadeza sunakara janatA apane2 sthAna para pIche vApisa calI gaI / isanemeM pramuphI paryupAsanA karate hue gautamane pramuse pUNa ki he bhadanta ! 'asuriMdassa asuraraNoM' asurendra asu (samiyA, carA, mAyA) -bhitA 24 mata - (ega jarANapumbhIra jAya accuo kappo-seva maMse! sema mate ! ci me prabhAra nubhi gammata japa paryanta samajavuM gautama svAmI kahe che- he bhadantA bApe mA viSayane je pratipAdana karyuM te sarvathA satya che ke bhadanta! bApe je karavuM te yathArtha che Ama karIne teo temane sthAne besI gayA ( zakA- navamAM uzakamAM IndriyonuM pratipAna karAyuM devane paNa Ini ya che tethI mA satramAM pariSadamAM gayelA devonuM varNana sarakAre karyuM che zarUAtamAM nIcene sutrApATha zahag karavo- rAjaya nagaramAM mahAvIra svAmInuM mAgamana thayu temane pareza sAbhaLavAne mATe pariSada (janasama) nIkaLI prabhune temane amepa mAM para sAbhaLIne pariSada pAchI pharI. tyAra bAda mahAvIra prabhune paNa nabha212 zata gautama kAmA vinaya pUchA- anantA 'amastisma Page #1159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u 10 sU 1 devAnA sabhAsvarUpanirUpaNam 883 mamatA. ? bhagavAnAha-'goyamA " he gautama ! 'to parisAo' tisa parpada 'paNNanAyo' prajJaptA , tA evAha-'ta jahA'-tadyathA-'samiA' zamiyA, zreSThatvena zAntasthiramakatitayA zamavatI athavA atyantopAdeyavacanavayA svasvAmina koSotmukyAdibhAvAn zamayatIti, 'zamikA' tathA 'cahA' caNDA, prathamavat vAzimahattvAbhAvena kizcitkrodhAdisacAva 'caNDA' iti vyapadizyate, etra 'jAyA jAtA, anuttamatvena prakRtyAdimahatcarahitatayA anavasare phopAdinA jAyamAnatvAt 'jAvA' iti nyazyite, etAca tisa kramaza 'abhyantarA' rarAja 'camarassa' camarakI 'parisAo' paripadA 'karapaNNatAo' phitanI yahI gaI haiM ? isakA uttara dete hue bhagavAnne gautamase kahA 'goyamA' gautama ! asurendra asurarAja camarakI paripadA 'to' paNNattAo' tIna kahI gaI hai 'ta jahA' ve isa prakArase haiM 'samiyA' zamikA apanI zAnta paya sthira prakRtike dvArA zreSTha honese zamavatI, athavA-atyanta upAdeya vacanavAlo honeke kAraNa apane svAmI ke krodha para autsukya Adi bhAvoMke zamana karanevAlI honese zamikA, tathA 'cahA' zamikA paripadA kI taraha usa prakArake mahatvakA abhASa honese phuTa2 modhAdika ke sadbhAva ho jAneke kAraNa isa nAmAvAlI, zAta prakRti Adise rahita honeke kAraNa anuttama hone se, kopA diphako vinA aghasarake bhI karanevAlI honeke phAraNa 'jAtA' isa nAmAvAlI-aisI ye tIna paripadAe~ haiN| prathama paripadA jo zamikA he yaha amararaNNo camarassa' surendra asu2zana, yabharanI 'parisAyo phara paNNatAmo?' keTalI pariSada (samA) kahI che? uttara- 'goyamA!' gItamA narendra, smu22|21 yabharanI 'parisAmo samo paNNacAo' traya pariSada hI cha tajahA' ta nAma nAya pramANe - 'samiyA, ghaDA, jAtA' samiTa (mitA), 25 bhane ta __ 'samikA' mA paripaTa pAtAnI zAsana niya2 prati vA sApAyA ramatAyukta che athavA atyaMta upAdeya vacanavALI hovAthI tenA svAminA Adha, asjika (ulsA ) khAdi bhAvonuM zamana karanArI hovAthI tenuM nAma zumikA che 'cahA' mA paripata yo mahinA samApavANI pAyI tu nAma 431 che "nA A parivaha zAnta prakRti AdithI rahita hevAthI, anuttama hAvAthI keI paNa prakAranA kara vinA kepakika karanArI hovAthI, tenuM nAma jAtA" pagya che A prakAranI traNa pariSade che pahelI zamikA nAmanI pariSada bhAgyantara Page #1160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 . ... .. ... .. . . bhagavatIkSo TIkA-navamoddezakai indriyANi utAni-tavantatra devA iti paSad bhUtadevavaktavyatA dazamodezake mocyate-rApagi jA' syAdi / rAmapaI yAvat-gautamaH 'evam' yakSyamANaprakAreNa 'vyAsI' avAdIta : yAvarakaraNAt 'nagare svAmI samavastaH, parpada nirganchati, gitA parpata, paryupAsInaH iti samAvam / 'camatssa NaM bhaMte ! he bhadanta / camarasya khalu 'amuriMdassa' amure ndrasya 'amararaNyo ' avararAjasya 'kaiparisAo kati parpadaH 'paNattAo?' caMDA jAyA) zamikA-zamitA caMDA aura jAtA (evaM jahANUpuvIe jAvaM acyuo kappo-sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte !' ti) isa prakAra se kramapUrvaka 'yAvat acyuta 'kalpa taka jAnanA caahiye| he bhadanta ! Apake dvArA kahA huA yaha viSaya sarvathA satya hI hai. sarvadhA satya hI hai isa prakAra kA phara yAvat gautama apane sthAna para virAje // . TIkArtha-naume "uddezakameM indriyoMkA pratipAdana kiyA gayA hai indriyAM devoMke bhI hotI haiN| ataH parpabhUta devoMkI vaktavyatA isa dazaveM uddezakameM sUtrakAra dvArA pratipAdita kI jA rahI hai / yahAM para isa prakArase saMbaMdha lagAlenA cAhiye-rAjagRha nagarameM . mahAvIrasvAmIkA samavasaraNa huA apane2 sthAnase parSad manuSyoMkA samUha prabhukI dezanA sunaneke liye unake pAsa gayA-prabhune unheM dharmakA upadeza diyA-dharmakA upadeza sunakara janatA apane sthAna para pIche vApisa calI gii| itane meM prabhukI paryapAsanA karate hue gotamane prabhuse pUchA ki he bhadanta ! 'asuriMdassa asuraraNNo' asurendraM asu (samiyA, caMDA, jAyA) bhitA, yA bhane ta cha- (evaM jahANuputrIe jAva accuo kappo sevaM bhaMteM! sevaM bhaMte ! ti .. . prabhAga : manune amRta ka5 paryata samajavuM. gautama svAmI kahe che- "he bhadata! Ape A viSayanuM je pratipAdana karyuM te sarvathA satya che. he bhadata! Ape je kahyuM te yathArtha che,' ema kahIne teo temane sthAne besI gayA. , zakAI... navamAM udazakamAM IndriyenuM pratipAdana karAyuM. devone paNa Indriye hoya che. tethI A sUtramAM, pariSadamAM gayelA devonuM varNana sUtrakAre karyuM che. zarUAtamAM nIceno sUtrapATha grahaNa karava- rAjaguDa nagaramAM mahAvIra svAmInuM Agamana thayuM. temane upadeza sAMbhaLavAne mATe pariSada (janasamUha) nIkaLI. prabhue temane papadeza karyo, dharmopadeza sAMbhaLIne pariSada, pAchI pharI. tyAra bAda mahAvIra prabhune vaMda nabha72 zana gautama sAmIme vinayapUrva 57 - 3 maha-ta! 'amariMdassa Page #1161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.10 sU.1 devAnAM sabhAsvarUpanirUpaNam 883 prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! to parisAo' tisraH parpadaH 'paNNanAo' prajJaptAH, tA evAi-'taM jahA'-tadyathA-'samiA' zamikA,. zreSThatvena. zAntasthiraprakRtitayA zamavatI athavA atyantopAdeyavacanatayA svasvAmina : krodhItsukyAdibhAvAn zamayatIti, 'zamikA' tathA 'caMDA' caNDA, prathamavat tAdRzamahattvAbhAvena kiJcitkrodhAdisavAt 'caNDA' iti vyapadizyate, evaM 'jAyA' jAtA, anuttamatvena prakRtyAdimahatvarahitatayA anavasare kopAdinA. jAyamAnatvAt 'jAtA' iti vyarahiyate, etAzca tisraH kramazaH 'abhyantarA' rarAja 'camarassa' camarakI 'parisAo' paripadA 'kaipaNNatAo' kitanI kahI gaI haiM ? isakA uttara dete hue bhagavAnne gautamase kahA 'goyamA' gautama ! asurendra asurarAja camarakI paripadA"tao' paNNattAo' tIna kahI gaI haiM 'taM jahA' ve isa prakArase haiM 'samiyA' zamikA apanI zAnta evaM sthira prakRtike dvArA zreSTha honese zamavatI, athavA-atyanta upAdeya vacanavAlI honeke kAraNa apane svAmI ke krodha evaM autsukya Adi bhAvoMke zamana karanevAlI honese zamikA, tathA 'caMDA' zamikA paripadA kI taraha usa prakArake mahatvakA abhAva honese kucha2 krodhAdika ke sadbhAva ho jAneke kAraNa isa nAmAvAlI, zAnta prakRti Adise rahita honeke kAraNa anuttama hone se, kopA. dikako vinA avasarake bhI karanevAlI honeke kAraNa 'jAtA' isa nAmAvAlI-aisI ye tIna paripadAe~ haiM / prathama paripadA jo zamikA hai vaha asuraraNNo camarassa' masurendra, msu22||24, yamanI 'parisAo kai paNNattAo ?' 4sI prissh| (samAmA) hI cha ? __ ttara- 'goyamA!' gautama! asurendra, ssu22|04 yamaranA 'parisAo to paNNattAo' ra paripa! 4DI che. 'jahA' tena nAma nIya pramANe - 'samiyA, caMDA, jAtA' smi| (sabhitA), yo bhane tA. , 'samikA' mA pariSada pAtAnI zAnta bhane sthi2 pratidvArA zreSTha DAvAthA zamatAyukta che. athavA atyaMta upAdeya vacanavALI hovAthI tenA svAminA kepa,, oskaya (utsukatA) Adi bhAvenuM zamana karanArI hovAthI tenuM nAma zamikA che. 'caMDA' A pariSaH thoDe bhaye apAhinA samApavANI DAvAthI tarnu nAma / 5.yu cha. 'jAtA' mA pari56 zAnta prati mAhiyA rahita vAthI, anuttama hevAthI; kaI paNa prakAranA kAraNa vinA ke pAdika karanArI hevAthI, tenuM nAma "jAtA" paDayuM che. A prakAranI traNa pariSade che. pahelI zamikA nAmanI pariSada sabhyantara Page #1162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 bhagavatIkSA TIkA-navamoddezakai indriyANi uktAni tadvataca devA iti pada bhUnadevavaktavyatA dezamoddezaka mocyate-rAyagihe jAsyAdi / rAjayare yAvat-gautamaH 'eMvam - vakSyamANabhakAreNa 'vayAsI' avAdIta : yAvarakaraNAt 'nagare svAmI samavasataH, parSad nirgacchati, gitA parpata, paryupAsInaH iti saMgrAhyam / 'camarasta NaM bhaMte / he bhadanta / camarasya khalu 'amariMdassa' asurendrasya 'asuraraNNo' anurarAjasya 'kaiparisAyo kati parSadaH "paNattAo?' caMDA jAyA) zamikA-zamitA caMDA aura jAtA (evaM jahANupubdhIe jAvaM accuo kappo-sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti) isa prakAra se kramapUrvaka yAvat acyuta 'kalpa taka jAnanA caahiye| he bhadanta ! Apake dvArA kahA huA yaha vipaya sarvathA satya hI hai. sarvathA satya hI hai isa prakAra kaha kara yAvat gautama apane sthAna para virAje // . TIkArtha-naume uddezakameM indriyoMkA pratipAdana kiyA gayA hai indriyAM devoMke bhI hotI haiM / ataH parSadbhuta devoMkI vaktavyatA isa dazaveM uddezajhameM sUtrakAra dvArA pratipAdita kI jA rahI hai / yahAM para isa prakArase saMbaMdha lagAlenA cAhiye-rAjagRha nagarameM mahAvIra svAmIkA samavasaraNa huA apane2 sthAnase parSad manuSyoMkA samUha prabhukI dezanA sunaneke liye unake pAsa gayA-prabhune unheM dhamekA upadeza diyA-dharmakA upadeza sunakara janatA apane2 sthAna. para pIche vApisa calI gaI / itane meM prabhukI paryupAsanA karate hae gautamane prabhuse pUchA ki he bhadanta ! 'asuriMdassa asuraraNo' asurendra asu(samiyA, caMDA, jAyA) -bhitA, 431 bhane ta cha- (evaM jahANupubIe jAva accuo kappo-seve bhaMte !"sevaM bhaMte ! ti meM prabhArI .. anubha abhyata ka65 paryarata samajavuM. gautama svAmI. kahe che- he bhada-ta! Ape A viSayanuM je pratipAdana karyuM te sarvathA satya che. he bhadanta! Ape je kahyuM te yathArtha che. Ama kahIne teo temane sthAne besI gayA. - kAI- navamAM udezakamAM IndriyanuM pratipAdana karAyuM. devone. paNa InidrA hiMya che. tethI A sUtramAM pariSadamAM gayelA devonuM varNana sUtrakAre karyuM che. zarUAtamAM nIce sutrapATha grahaNa karavo- rAjagRhanagaramAM mahAvIra svAmInuM Agamana thayuM. temane upadeza sAMbhaLavAne mATe pariSada (janasamUha) nIkaLI. prabhue temane dharmopadeza karyo dhame sAMbhaLIne pariSada. pAchI pharI. tyAra bAda mahAvIra prabhune vaMdaNa nbh24||2 azara gautama kAmI vinayapUrva 574- '3 RE-d! 'amariMdarasa Page #1163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.3 u.10 sU.1 devAnAM sabhAsvarUpanirUpaNam 885 devyazca kramazaH tispu sabhAma sArdhatrizatasaMkhyakAH, trizatasaMkhyakAH, sArdhadvizanasaMkhyakAH sabhAsado bhavanti, tadevAnAmAyuzca kramazaH sArtha dvayAni palyopamAni; de palyopame, sArdhaka palyopamaJca, devInAntu kramazaH sArdhaka palyopamam , eka palyopamam, ardhapalyopamaJca; evaM balerapi devAnAM yodhyam, navaram tayavAnyapAmapi bodhyamityAzayenAha-evaM jahANupuncIe jAva accuo kappo' evam uktaprakAreNa yathAnupRA yathAkrameNa yAvat-acyutaH kalpo'vaseyaH tathA ca yAvatkaraNAt tadatiriktabhavanapatIndra yAnavyantara-jyotipikendra-saudharmAdyacyusabhAmeM tInasau pacAsa 350 haiM, dvitIya sabhAmeM tInasau 300 aura tRtIya sabhAmeM aDhAIsau 250 deviyAM haiM / prathama sabhAke devoMkI Ayu aDhI 2 // palyopamakI hai, dvitIya sabhAke devoMkI Ayu do pAyApamako aura tIsarI sabhAke devoMkI Ayu 1 // DeDha palyopamakI hai / isI tarahase Abhyantara sabhAkI devIyoMkI Ayu Der3ha 1 // palyopamakI, madhyamA sabhAkI deviyoMkI Ayu eka palyopamakI aura bAhyA. sabhAkI deviyoMkI Ayu Adhe palyopamakI hai / isI tarahase ghalike mA devoMke saMbaMdhameM jAnanA cAhiye / parantu jo vizeSatA hai vaha isa kArasa hai-ki sabhAsada devoMkI jo saMkhyA Upara prakaTa kI gaI hai samasa cAra cAra hajAra deva kama karate jAnA cAhiye aura UparameM kaTako gaI deviyoMkI saMkhyAmeM aura deviyoM kI saMkhyA aura adhika rata jAnA cAhiye / AyukA praNANa pUrvoktarUpase ho jAnanA cAhiya / vizepa yaha ki palyopamase adhika samajhanA, isa taraha acyuta kalpataka pratyeka indrakI tIna tInasabhAe~ jAnanI caahiye| devIe, bIjImAM 300 devA devonuM Ayu rAka devIonuM Ayu eka che temAM nIce pramANe vizeSatA samaja te darekamAM 4, 4 hajAra devo ochA sara vadhAre kare. AyunuM pramANa upara mujaba ja ? | darzAvelA mA, bIjImAM 300 devIo ane trIjamAM 250 devIo hoya che. prathama sabhAnA 3 aApu rAma palyopamanuM che, bIjI sabhAnA devonuM Ayu be pApamanuM, ane zAnA devonuM Ayu deDha (1) papamanuM hoya che. A5tara sabhAnI * Ayu eka palyopamanuM ane bAdasabhAnI devIonuM Ayu 0 (adhI) 11manuM samajavuM. balinA devanA viSayamAM paNa upara mujaba samajavuM. parantu te pramANe vizeSatA samajavI - sabhAsada devonI upara je saMkhyA ApI che 2, 4 hajAra devo ochA samajavA ane devIonI saMkhyAmAM 100-100ne 5 AyunuM pramANa upara mujaba ja samajavuM. vizeSatA e che ke upara 1lA palyopamathI adhika Aya samajavuM. acuta ka5 paryantanA pratyeka indranI Page #1164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 bhagavatIsa J madhyamA, bAhyA, ca iti kathyante tatra devAdhipatinA atyAvazyaka prayojanavazAt AdarapUrvakAyamAnatayA 'abhyantarA' nAma prathamA sabhA gauravAnvitA mahaccAspadIbhUtA vijJAyate / dvitIyA ca madhyamA nAma sabhA rAjJA kacidAhUtA kacicAnAhUtA'pi samAgacchati iti manAg mAvazAlitayA 'madhyamA' iti 'jJAyate, tRtIyA ca 'bAbA' nAma sabhA svAminA anAhUtaiva samAgacchatIti 'bAbA' iti jJAyate, tatra prathamAyAM caturviMzatisahasrasaMkhyakadevAH dvitIyasyAm aSTAviMzatisahasrasaMkhyaka devAH tRtIyasyAM dvAtriMzatsahasrasaMkhyakadevAH sabhyA bhavanti Abhyantara sabhA hai, bocakI pariSadA jo caMDA hai vaha madhyama sabhA hai aura tIsarI pariSadA jo jAtA hai vaha bAhya sabhA hai| inameM Abhyantara paripadAkI rIti yaha hai ki jaba devAdhipati indrako apane koI atyadhika prayojana ko saphala banAne kI AvazyakatA hotI hai usa samaya isa paripadAko caha devendra vaDhe Adara ke sAtha bulAtA hai / tabhI ve deva usake pAsa ati haiM / isa kAraNa se yaha prathama sabhA gaurava se yukta aura mahatva se viziSTa mAnI gaI hai / dUsarI jo madhyabhA sabhA hai vaha bulAne para aura nahIM bhI bulAne para AtI hai isa kAraNa usakA mahatva kucha kama hai ataH vaha madhyama sabhA kahI gaI hai| vAhyasabhA svAmI ke vinA bulAye bhI AjAtI hai / isa kAraNa usakA nAma bAhyA sabhA aisA kahA gayA hai / prathamasabhA meM 24 hajAra deva haiM, dvitIyasabhA meM 28 hajAra deva haiM / tRtIyasabhA meM battIsa 32 hajAra deva haiM / deviyA~ prathama. sabhA che, caMDA madhyama sabhA che ane trIjI jAtA nAmanI khAdya sabhA che. Abhyantara sabhA kayAre maLe che? jyAre devAdhipati indrane kai atizaya mahAna prayajanane saphaLa anAvavuM hAya, tyAre te A pariSadane Adara pUrvaka khelAve che. tyAre te devo tenI pAse Ave che. te kAraNe te sabhAne gauravayukata ane mahattvanI mAnelI che. 3 khIjI madhyamA nAmanI sabhA devAdhipati indranA AlAvavAthI paNa maLe che, ane khelAvyA vinA paNa maLe che. tethI tenuM mahattva Abhyantara sabhAthI ochuM che. tethI tene madhyamA sabhA kahI che. 'khAhya sabhA indranA khelAvyA vinA paNa maLe che. te kAraNe tenuM mahattva sauthI ochuM che. prathama sabhAmAM 24000 devA, khIjImAM 28000 devo, ane trIjImAM 32000 devo bhegA maLe che. pahelI sabhAmAM 350 = Page #1165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TIkA za.3 u.10 su.1 devAnAM sabhAsvarUpanirUpaNam 885 devyazca kramazaH tisRSu sabhAmu sArvatrizatasaMkhyakAH, trizatasaMgkhyakAH, sAdvizatasaMkhyakAH sabhAsado bhavanti, taddevAnAmAyuzca kramazaH sArtha dvayAni palyopamAni; de palyopame, sArdhaka palyopamaJca, devonAntu kramazaH sArdheka palyopamam , eka palyopamam, ardhapalyopamaJca evaM balerapi devAnAM vodhyam, navaram tavAnyepAmapi yodhyamityAzayenAha-evaM jahANupundhIe jAva accubho kappo' evam uktamakAreNa yathAnupRA yathAkrameNa yAvata-acyutaH kalpo'vaseyaH tathA ca yAvatkaraNAra tadatiriktabhavanapatIndra-vAnavyantara-jyotipikendra-saudharmAdhacyusabhAmeM tInasau pacAsa 350 haiM, dvitIya sabhAmeM tInasau 300 aura tRtIya sabhAmeM aDhAIsau 250 deviyAM haiN| prathama sabhAke devoMkI Ayu aDhI 2 // palyopamakI hai, dvitIya sabhAke devoMkI Ayu do patyopamako aura tIsarI sabhAke devoMkI Aya 1 // DeDha palyopamakI hai / isI tarahase Abhyantara sabhAkI devIyoMkI Ayu Der3ha 1 // palyopamakI, madhyamA sabhAkI deviyoMkI Aya eka palyopamakI aura bAhyA. sabhAkI deciyoMkI Ayu Adhe palyopamakI hai / isI tarahase thalike bhA devoMke saMbaMdhameM jAnanA cAhiye / parantu jo vizeSatA hai vaha isa prakArase hai-ki sabhAsada devoMkI jo saMkhyA Upara prakaTa kI gaI hai samasa cAra cAra hajAra deva kama karate jAnA cAhiye aura Uparama bhakaTakI gaI deviyoM kI saMkhyAmeM aura deviyoMkI saMkhyA aura adhika karate jAnA caahiye| AyakA praNANa pUrvoktarUpase ho jAnanA cAhiyaM / vizeSa yaha ki palyopanase adhika samajhanA, isa taraha jayuta kalpataka pratyeka indrakI tIna tInasabhAe~ jAnanI caahiye| , bIjImAM 300 devIe ane trIjamAM 250 devIo hoya che. prathama sabhAnA ayu rA papamanuM che, bIjI sabhAnA devonuM Ayu be papamanuM, ane jInA devonuM Ayu deDha (1) popamanuM hoya che. Abhyatara sabhAnI che AvuM eka palyopamanuM ane bAhyasabhAnI devIonuM Ayu pI (a) manuM samajavuM. balinA devanA viSayamAM paNa upara mujaba samajavuM. paranta * pramANe vizeSatA samajavI sabhAsada devonI upara je saMkhyA ApI che [, 4 hajAra devo ochA samajavA ane devIonI saMkhyAmAM 100-100 5 AyunuM pramANa upara mujaba ja samajavuM. vizeSatA e che ke upara amathI adhika Ayu samajavuM. acuta kupa paryantanA pratyeka IndranI devIe, bIjImAM devonuM Ayu rAja trIjI sabhAnA devonuM aNu che devIonuM A eka paryopamanuM samajavuM mana temAM nIce pramANe vizeSatA sa te darekamAM 4, 4 hajAra devo vadhAro kare. AyunuM pramANa 35 darzAvelA pApamathI adhika Ayu sajja Page #1166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagaratIyale tAnta devendrANAM pratyeka tisaH parSado bhavanti nAmataH, devAMdimAnavAsthitimAnatatha --kivibhedavatyo - jIvAbhigamasUtrAd-vijJeyAna-kAgautamo bhagavadavAkyaM pramANayamAha-' sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti / tadevaM bhadanta / tadevaM bhadanta / iti' he bhadanta / bhavaduktaM sarva satyameveti // 201 // iti-zrI-vizvavikhyAta-jagahallabha-prasiddhavAcaka panadazabhASAkalita lalita... ' phalApAlApaka-pravicaMda gadyapadhanaikagraMthanirmApaka vAdimAnamardaka zrI. zAhacchatrapati kolhApurarAja padana "jainazAstrAcArya" padabhUSita . ' kolhApurarAnaM guru-pAlabrahmacArI-jainazAstrAcArya-jaina dharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlaprativiracitAyAM / * "dhI bhagavatImatrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyazatakaM sampUrNam // 3-10 // ina sabhAoMke nAma, inake sabhAsada deva aura deviyoMkI saMkhyA tathA ina sabakI AyukA pramANa ina sabameM kahIM2 bhinnatA hai yaha sayaM cipayaM jIvAbhiMgaMmasUtrase jAnA jA sakatA hai| yahAM jo 'jahANupuccIe jAca pada AyA hai usase yahI bAta samajhAI gaI hai, . ki isa sUtra dvArA kevala camarakA hI varNana kiyA hai so, isa varNana ke atirikta jo bhavanapatike iMndra, vAnavyantaroMke indra, jyotiSkadevoM ke indraM, tathA saudharmakalpase lekara acyutakalpatakake indra haiM una, saMghakI pratyekakI tIna tIna sabhAe~ / ina sabake nAmameM, devAdikoM . ke pramANa meM aura sthiti ke pramANa meM aura sthitike pramANameM jo kucha2. antara hai vaha sarvajIvAbhigama sUtrase jAnalenA cAhiye / anta. traNa sabhAe samajavI. te saMbhAonAM nAma, temanA sabhAsada devonI ane devIonI saMkhyA, tathA temanA AyunA pramANamAM je kaMI bhinnatA che, te jIvAbhigamasUtranI bhAyI one Aya cha. mI jahANupubIe jAva' yaha mAyu, nA. dvArA e ja vAta samajAvavAmAM AvI che ke A sUtramAM te camaranI traNa sabhAonuM varNana karavAmAM AvyuM che, paNa te sivAyanA bhavanapatinA Indra, vAtavyantarAnA Indra tiSka devone indra ane saudharmaka95thI amyuta paryantanA ka95nA Indra-e pratyekanI zrA slaam|baay che..tabhanA nAmAbho, va havAmAnI sayAmA bhane saath| pramANamAM je kaMI pheraphAra che, te jIvAbhigama sUtranI madadathI jANI le joIe. Page #1167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za. 3 u. 10 sU0 1 devAnAM sabhAsvarUpanirUpaNam meM gautamasvAmI bhagavAna ke vacanoM meM svataH pramANatA prakaTa karate hue kahate haiM ki he bhadanta ! Apa devAnupriyane jo yaha saba pratipAdita kiyA hai vaha saba aisA hI hai arthAt saya sarvathA satya hI hai, he bhadanta ! sarvathA satya hI hai | sU0 1 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' kI prameyacandrikA vyAkhyAke tIsare zatakake dazama uddezaka samApta // 3- 10 // tRtIyazataka sampUrNa 887 uddezakane ante gautama svAmI mahAvIra prabhunA vacanane pramANabhUta mAnIne, te vayanAbhAM potAnI zraddhA auTa 42 cha 'sevaM bhaMte ! tyAhi' he hevAnupriya ApanI vAta sathA satya che. Ape A viSayanuM je pratipAdana karyuM te yathAya che.? ema kahIne mahAvIra prabhune vaMdA namaskAra karIne tee temane sthAne besI gayA su.1 jainAcAryAM zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatI' sUtranI priyadarzanI vyAkhyAnA trIjA rAtakanA darAme udeze samApta tA3-10nA trIjI zataka saMpUNa Page #1168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 bhagavatIle . tAnta devendrANAM pratyeka tisraH parpado bhavanti nAmataH, devAdimAnava sthitimAnatazca - kizcidabhedavatyo.. jIvAbhigamasUtrAd--vijJeyA:---- gautamo bhagavadavAkyaM pramANayannAi-' sevaM bhaMte / sevaM bhaMte ! ti / tadevaM bhadanta / tadevaM bhadanta / iti' he bhadanta ! bhavaduktaM sarva satyameveti // 01|| iti-zrI-vizvavikhyAta-jagaDhallabha-prasiddhavAcaka paJcadazabhASAkalitaM. lalita-. . kalApAlApaka-pavizuddha gadhapadyanaikagraMthanirmApaka vAdimAnamardaka zrI. '' zAhacchatrapati kolhApurarAja pradatta "janazAstrAcArya" padabhUSita - ' kolhApurarAja guru-pAlabrahmacArI-jainazAstrAcArya-jaina dharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlaprativiracitAyAM * "dhI bhagavatIsUtrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyazatakaM sampUrNam // 3-10 // - ina sabhAoMke nAma, inake sabhAsada deva aura deviyoMkI saMkhyA tathA ina sabakI AyukA pramANa ina sabameM kahIM2 bhimatA hai yaha, sarva viSayaM jIvAbhigamasUtrase "jAnA jA sakatA hai| yahAM jo 'jahANupuccIe jAva' pada 'AyA hai usase yahI bAta samajhAI gaI.hai,.. ki isa sUtra dvArA kevala carmarakA hI varNana kiyA hai so isa varNana ke atirikta jo bhavanapatike iMndra, vAnavyantaroMke indra, jyotiSkadevoM ke indra, tathA saudharmakalpase lekara acyutakalpatakake indra haiM una., saMbakI pratyekakI tIna tIna sabhAe~ / ina sabake nAmameM, 'devAdikoM . ke pramANameM aura sthiti ke pramANa meM aura sthitike pramANameM jo kucha2. antara hai vaha sayajIvAbhigama sUtrase jAnalenA cAhiye / anta. traNa sabhAe samajavI. te sabhAonAM nAma, temanA sabhAsada devonI ane devIonI saMkhyA, tathA temanA AyunA pramANamAM je kaMI bhinnatA che, te jIvAbhigamasUtranI mahAyA omell Aya cha. 8. 'jahANupubIe' jAva' 56 mAyu, na. dvArA e ja vAta samajAvavAmAM AvI che ke A sUtramAM te camaranI traNa sabhAonuM - varNana karavAmAM AvyuM che, paNa te sivAyanA bhavanapatinA Indra, vAnabhyantaranA Indra tiSka devone indra ane sodhamaMka95thI azruta paryantanA ka5nA Indra-e pratyekanI - ! samAmAkhAya che.. tamanA :nAbhAbhI, dehavAmAna sAbhAMsa mAya 8 pramANamAM je kaMI pheraphAra che, te jIvAbhigama sUtranI madadathI jANI le joIe. Page #1169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.4 u.1-4 sU.1 devasambandhivimAnarAjadhAnInirUpaNam 889 asaye tahA isANassa vi jAva-aJcaNiA sammattA cauNhaM vi logapAlANaM vimANe vimANe uddesao, causu vi vimANesu cattAri uddesA aparisesA, navaraM-Thiie nANataM, Aidua ti bhAgRNA paliyA dhaNayassa hoti doceva, do sati bhAgA varuNe paliyamahAvaJcadevANaM // sU0 1 // cautthe sae paDhamaviiya taiya cautthA uddelA sammattA / 4-4 chAyA gAthA-catvAro vimAnacatvArazca bhavanti rAjadhAnIbhiH / nairayikolezyAbhizca dazauddezAzcaturthazate // cauthA zatakakA prAraMbha-- caturtha zatakakA prathama uddezakase ATha uddezaka prAraMbha devoM ke vimAna aura rAjadhAnIkI vaktavyatA (gAhA-gAthA) cattAri vimANehi, cattAri ya hoti rAyahANIhiM / neraIe lessAhiM ya dasa uddesA cautthasae // - isa caturdhazataka meM daza uddezaka haiM inameM se pahileke cAra udazakoM meM vimAnoMkA varNana hai| dasare cAra uddezakoM meM rAjadhAniyokA varNana hai / ve uddezaka meM nArakoM kA varNana hai / aura dazavaM uddezakameM lezyAoM kA varNana hai| isa prakAra ke daza uddezaka isa zataka meM haiN| - yAthu zata prAsa cethA zatakanA 1 thI 8 uddezakadevonAM vimAna ane rAjadhAnInuM varNana (gAhA) uthA- cattAri vimANehi, cattAri ya hoti rAyahANIhi / neraIe chessAhiM ya dasa udesA cautthasae // A cethA zatakamAM dasa udezaka che. temAMnA pahelAM cAra uddezamAM vimAnanuM varNana karyuM che. tyAra pachInA cAra udezakemAM rAjadhAnIonuM varNana che. navamAM uddezakamAM nArakanuM ane dasamA udezakamAM lezyAonuM nirUpaNa karyuM che. Page #1170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha catuthazatakaH prArabhyatecaturthazataphasya prathama-dvitIya-tRtIya-caturya-paJcama-paSTa-saptamASTamasamarezakeSu devasambandhivimAnarAjadhAnIvaktavyatAmastAkaH // // mulam / / gAhA-cattAri vimANe hiM cattAri ya hoMti rAyahANIhi, neraIe lessAhiya dasa uddesA cauttha sae / 'rAyagihe nayare jAva-evaM vayAsI-IsANassa NaM bhaMte ! deviMdassa, devaraNo kaI logapAlA papaNattA, ? goyamA ! cattAri logapAlA paNNatA, taM jahA-some, jame, varuNe vesamaNe, eesi NaM bhaMte ! logapAlANaM kai vimANA paNNatA ? goyamA ! cattAri vimANA paNNatA, taM jahA sumaNe, savaobhadde, vaggU, suvaggU, kahi NaM bhaMte ! IsANassa deviMdassa, devaraNNo somassa mahAraNo sumaNe nAmaM mahA vimANe paNNatte goyamA ! jaMbaddIve dIve maMdarassa pavayassa uttareNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe jAva-IsANe NAmaM kappe papaNatte, tattha NaM jAva-paMca vaDeMsayA paNNattA, taM jahA-aMka vaDeMsae, phaliha vaDeMsae, rayaNa vaDasae, majjhe IsANavaDeMsae, tassa the IsANavaDeMsayassa mahAvimANassa purathimeNaM tiriyamasaMkhajAI, joyaNasahassAI, vIivaittA, esthaNaM isANassa deviMdassa, devaraNo somassa mahArapaNo sumaNe nAmaM mahAvimANe paNNatte, addhaterasajoyaNasayasahassAI, jahA-sakassa vattavvayA tai Page #1171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - prameyaMcandrikA TIkA za.43.1-42.1 devasambandhIvimAnAdisvarUpanimpaNam 891 ratnaprabhAyAH pRthivyAH yAvat-IzAno nAma kalpaH prajJaptaH, tatra yAvat pazca avataMsakAH prajJaptA, tadyathA-aGkAvataMsakaH, sphaTikAvataMsakaH, ratnAvataMsakA, jAtarUpAvataMsakaH, madhye IzAnAvataMsakaH, tasya IzAnAvataMsakasya mahAvimAnasya paurastyena tiryag asaMkheyAni yojanasahasrANi vyativrajya tatra IzAnasya devendrasya, devarAjasya, somasya mahArAjasya mumano nAma mahAvimAnaM prajJaptam , paNNatte) he bhadanta ! devendra devarAja IzAna ke lokapAla soma mahA. rAjakA sumana nAmakA mahAvimAna kahAM para sthita hai ? (goyamA) he gautama ! (jaMbUddIve dIve maMdarassa pacayassa uttareNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe jAva IsANe NAmaM kappe paNNatte) jaMbUdIpa nAmake dvIpa meM maMdara parvatakI uttaradizAmeM isa ratnaprabhA pRthivIke yAvat bahusamaramaNIya bhUmibhAga se Upara-IzAna nAmakA kalpa kahA hai / (tattha NaM jAvapaMca baDhesayA paNNattA) usameM pAMca aMvataMsaka kahe gaye haiN| (taM jahA) ve ye haiM (aMkava.sae, phalivaDeMsae, rayaNavaDe sae, jAya svayaDeMsae, majjhe IsANavaDeMsae) aMkAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, ratnAvataMsaka, aura jAtarUpAvataMsaka, aura inake bIcameM IzAnAvataMsaka (tassa NaM IsANavaDeMsayassa mahAvimAnassa purathimeNaM tiriyamasaMkhe. jjAiM joyaNasahassAI vIhavaittA, ettha NaM IsANassa deviMdassa devaraNoM somassa mahArapaNo sumaNe nAmaM mahAvimANe paNNatta) usa IzAnAvataMsaka mahAvimAnakI pUrvadizAkI ora tirache asaMkhyAta -devarAja IzAnanA lepAla soma mahArAjanuM sumana nAmanuM mahAvimAna kayAM AveluM che? (goyamA !) 3 gautama! jaMbUdIve dIve maMdarassa pabvayassa uttareNaM imIse rayaNappabhAe puDhavIe jAva IsANe NAmaM kappe paNNatte) bhUdA5 nAmanA dIpamA maMdara parvatanI uttara dizAmAM ratnaprabhA pRthvInA (yAvarta) bahu samatala ane suMdara bhUmimAthI 52 - 4thAna nAmarnu TRat cha. (tatthaNaM jAna paMcavaDeMsayA paNNattA) tabhA pAMya avata' (zreSTha AvAsa1) che. (taMjahA) tamanA nAma mA prabhAe cha. (aMkabaDesae, phalihavaDhe sae, rayaNava.sae, jAyasvavaDe sae, majjhe IsANavaDe sae) aMkAvAMsaka, TikAvavaMsaka, ratnAvalaMsaka, jAtarUpAvataMsaka, ane te cArenI vaccovacca dhyAnAta sa4. (tassaNaM IsANavaDhsayasa mahAvimANassa purasthimeNaM tiriyamasakhejjAI joyaNasahassAI vIivaittA, etthaNaM IsANassa deviMdassa devaraNNo sAmassa mahAraNo sumaNe nAmaM mahAvimANe paNNatte) te dhyAnAta mhaavimAnanA pUrva dizAmAM tirachAM asaMkhyAta hajAra yojana AgaLa javAthI, deva Page #1172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 890 mamapatI rAjagRhe nagare yAvat-evam avAdIda-IzAnasya khalu bhadanta ! devenala, devarAjasya kati lokapAlAH prajJaptAH ? gautama ! catvAro lokapAlAH prasAra tadyathA-soma, yamaH varuNaH vaizramaNaH, eteSAM khalu bhadanna ! lokapAlAnAM kati vimAnAni prAptAni ? gautama ! cAvAri vimAnAni prasAni tadyathA-mumanaH, sarvatobhadraH, balguH, mughalguH / kutra khalu bhadanta ! IzAnastha devendrasya devarAjasya somasya mahArAnasya sumano nAma mahAvimAnaM prAptam ? gautama | jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya uttareNa asyAH 'rAyagihe nayare' ityAdi / sUtrArtha-(rAyagihe nayare jAva evaM vayAmI) rAjagRha nagara meM yAvat gautama svAmIne isa prakArase kahA-pUchA-(ImANassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaraNo kaha logapAlA paNNattA) he bhadanta ! devendra deva.. rAja IzAnake kitane lokapAla kahe gaye haiM ? (goyamA) he gotama! (cattAri lIgapAlA paNNattA) cAra lokapAla kahe gaye haiN| (taM jahA) ve isa prakArase haiM-(some yame varuNe vesamaNe) soma, yama, varuNa, aura vaizramaNa / (eesiNaM bhaMte ! logapAlANaM kaI vimANA paNNattA) he bhadanta ! ina lokapAloMke kitane vimAna kahe gaye haiM ?.(goyamA) he gautama ! (cattAri vimANA paNNatA) cAra vimAna kahe gaye haiN| (taM jahA) ve isa prakAra se haiM / (sumaNe, savvaobhadde. vaggU, suvaggU) sumana, sarvatobhadra, valgu aura suvatyu / (kahiNaM bhaMte / IsANassa deviMdassa devaraNo somassa mahAraNo sumaNe NAmaM mahAvimANe 'rAyagihe nayare' tyAha* sUtrA- (rAyagihe nayare jAva evaM vayAsI) nagaramA mahAvIra prabhune gautama svAbhI 20 HR prazna pUchayA- (isANassa bhaMte! deviMdassa devaraNNo kai logapAlA paNNatA ?) 3 mahata! vandra, 11 zAnanA asia mA cha? (goyamA!) gItama! (cattAri logapAlA paNNattA-taM jahA) tenA yA pAlA che. temana nAma nAya pramANe - (some, yame, varuNe vesamaNe) soma, yama, 129 bhane zrama.. (ee si NaM bhaMte ! logapAlANaM kaI vimANA paNAttA) 3 mahanta ! ma alspahAnI 32sA bhAna 4aa cha? (goyamA) gautama! (cattAri vimANA paNNattA).tamanA nyAya vibhAna 4 cha. (taMjahA) tabhana nAmamA prabhArI cha- (sumaNe, sabaobhadde, vagga, suvaggU.) sumana, sapatAladra, pazu bhane suvA. (kahi Na bhaMte ! IssANassa deviMdarasa devaraNo somassa mahAraNo sumaNe NAmaM mahAvimANe paNNate ?) . mahata!vandra - Page #1173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za. 4. u. 1 - 4sU. 1 devasambandhivimAnAdisvarUpanirUpaNam 893 TIkA - tRtIyazatake devasambandhivikurvaNAdivaktavyatA nirUpitA, caturtha zatake'pi devasambandhivaktavyataiva nirUpayiSyate tatra uddezakAryasaMgraho gAthayA kriyate- 'gADA - cattAri vimANehiM' ityAdi / 'cautyasae' caturthazata ke 'cattAri ' catvAraH uddezAH 'vimANehiM' vimAnaiH 'hoti' bhavanti sampadyante 'cattAriya' catvArazca uddezAH 'rAyahANIhiM' rAjadhAnIbhiH evam aSTau 'nairaie' nairayikaH - bhAga kama eka palyopamakI hai / dhanada-vaizramaNa kI sthiti do palyo-pamakI hai / tathA varuNakI sthiti tInabhAga sahita do palyopamakI hai / apatyarUpa devoM kI sthiti eka patyopamakI hai / TIkArtha - tRtIyazataka meM devasaMbaMdhI vikurvaNA Adi ke viSaya meM kathana kiyA hai / isa caturtha zataka meM bhI vahI devasaMbaMdhI karAna kiyA jAvegA / sarva prathama sUtrakAra isa uddezakake artha-saMgraha ko gAdhAse prakaTa karate haiM - arthAt isa caturtha zataka ke uddezakoM meM kisa ra vipayakI carcA kI jAvegI isa bAta ko prakaTa karanevAlI gAthA ve kahate haiM - ' cattAri vimANehiM ' ityAdi isa gAthA dvArA unhoMne yaha pragaTa kiyA hai ki - ' cattAri vimANehi hoti' pahile ke cAra uddezaka vimAnoM dvArA sampAdita hue haiM - arthAt prathamake cAra uddeza meM vimAna saMbaMdhI vaktavyatAkA pratipAdana kiyA gayA hai / ' cattAriya hANIhiM' anta ke cAra uddezaka- arthAt paMcama, paSTama, saptama aura aSTama ye cAra uddezaka rAjadhAniyoM dvArA sampAdita hue haiM- ina cAra uddezakoM meM rAjadhAniyoMkI vaktavyatA saMbaMdhI kathana kiyA gayA hai / rAya pakSeApamathI tribhAga nyUna che. dhanada (vaizramaNu)nI sthiti e paDyeApamanI che, varuNunI sthiti traNa bhAga sahita be patyeApamanI che, ane putrasthAnIya devanI sthiti eka patyeApamanI che. TIkA"-- trIjA zatakamAM devAnI vidhruvaNA AdinuM nirUpaNa karAyuM. A cethA satakamAM paNa e devAnuM vizeSa nirupaNa karavAmAM Avyu che. A zatakanAM 10 uddezakeAmAM je je viSayanuM nirUpaNa karavAmAM Avela che, e darzAvanArI eka gAthA zarUAtamAM myApekSI che- 'cattAri vimANahiM' ityAhi- pahalA yAra ozobhAM vibhAnonI pativyatAnuM pratiyAdhna 42vAmAM Ayu che. 'cattAri ya rAyahANIhiM' yA cha, sAtamAM ane AThamAM, e cAra uddezamAM rAjadhAnI ekanI vatavyatAnuM pratipAdana Page #1174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - 892 . bhagavatIko ardhatrayodazayojanazatasahasrANi. yathA zakasya vaktavyatA utIyanatake vA IzAnasyApi yAvat-arcanikA samAptA, caturNAmapi lokapAlAnAM vimAne vimAne uddezakaH, caturyu api vimAneSu catvAraH uddezAH aparizeSAH, navaram-sthitI nAnAtvam, Adhau dvau tribhAgonI palpopamo dhanadasya bhavato Tau na, do sami bhAgI varuNasya, palyopamam yayA'patyadevAnAm // 20 1 // hajAra yojana Age jAne para ThIka isI sthAna para devendra devarAja IzAnake lokapAla soma mahArAja kA sumana nAmakA mahAvimAna sthita hai / (addhaterasa joyaNasayasahassAI jahA sakassa battanvayA taIyasae, tahA IsANassa vi jAya acaNiyA sammattA) isakI laMbAI cauDAI sADA pAra lAkha yojana kI hai ityAdi samasta, kathana tIsare zataka meM kahI gaI vaktavyatA ke anusAra IzAna ke saMbaMdha meM bhI yAvat arcanikA kI samApti taka kaha lenA cAhiye / (pauNhaM vi logapAlANaM vimANe vimANe udesao) isa taraha cAroM lokapAloM ke pratyeka vimAnameM eka eka uddezaka jAnanA cAhiye / (caUsu vi vimANesu cattAri uddesA aparisesA) ataH cAroM vimAnoMmeM isa prakAra se cAra uddeze samApta ho jAte haiM / (navaraM) vizeSatA yahI hai hai ki (ThiIe nANata) sthitikI apekSA se bheda ho jAtA hai jaise (Adiduya tibhAgUNa paliyA dhaNayassa hA~ti do ceva, do satibhAgA varuNe paliyamahAvaJca devANaM) Adike do lokapAloM kI sthiti tIna 314 zAnanA 4 soma nAmanu mahAvibhAna Ave che. (addhaterasa joyaNa sayasahassAI jahA sakkassa kttavyayA taIyasae tahA IsANassa vi jAna accaNiyA sammattA) te sumana mAvimAnanI & pA .12sAma yorananI. te vimAna viSenuM samasta , kathana: trIjA zatakamAM, zakrendranA lokapAla semanA vimAna vinA kathana anusAra samajavuM. acaMnikanI samApti paryantanuM kathana grahaNa karavuM. . (caupahaM vi logapAlANaM vimANe vimANe udesao) meM prabhArI thAre pAkhAnA pratye vimAna viyanA me me zas oneyo. (cakasa vi vimANesu cattari udesA aparisesA) mA zata nyAre vimAnAnA vanamA yAra ! 51 thAya. ma pa tabhI mAmA 3232 cha. (ThiIe nANata) sthitinISTiko asAra DA. rebhaDe (Adiduya tibhAgRNA paliyA dhaNayassa hoMti do cetra, do satibhAgA varuNe paliyamahAvacca devANaM) paDatApAnI sthiti me Page #1175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.43.1 sU. 1 devasambandhivimAnAdisvarUpanirUpaNam 895 'taM jahA' tathA 'some, jame varuNe vesamaNe, somaH, yamaH, varuNaH vaizravaNaH gautamaH pRcchati ? ee siNaM bhaMte he bhadanta ! etepAM khalu somAdInAm 'logapAlANaM' lokapAlAnAm 'kai vimANA' kati vimAnAH 'paNNatA?' prajJaptAH kathitAH ? bhagavAnAha 'goyamA' he gautama ! cattAri vimANA paNNattA' catvAraH vimAnAH prajJAptAH, 'taM jahA tadyathA 'mumaNe sumanaH, 'sabaobhadde' sarvatobhadrA, 'vaggU' valguH 'muvaggu' suvalguzca / gautamaH punaH pRcchati 'kahiNaM bhaMte !' ityAdi / he bhadanta ! kutra khala 'IsANassa deviMdassa devaraNNo' IzAnasya devendrasya devarAjasya 'somarasa mahAraNo' somasya mahArAjasya 'sumaNo NAma' sumanonAma 'mahAvimANe' mahAvimAnam 'paNNatte? prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'jaMbUhIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMdararassa pabvayassa' mandarasya varuNa aura vaizramaNa / ava gautama punaH prabhu se pUchate haiM ki-'eesi NaM bhaMte' he bhadanta ! ina soma Adi logapAlANaM' lokapAloM ke 'kaha vimANA' kitane vimAna 'paNNattA' kahe gaye hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM-'goyamA' gautama ! 'cattAri vimANA paNNattA' cAra vimAna kahe gaye hai| 'taM jahA' ve isa prakAra se hai-'sumaNe! sumana, 'sacao bhadde' sarvatobhadra, 'vaggU' balgu aura 'suvaggU' suvalgu isa para gautama prabhu se pUchate haiM ki- bhaMte' he bhadanta ! 'IsANassa devidassa devarapaNo devendra devarAja IzAnake 'somassa mahArapaNo' ina soma mahArAjakA 'sumaNoNAmaM' sumana nAmakA 'mahAvimANe' mahAvimAna 'kahi NaM' kahAM para 'paNNatte' kahA gayA hai ? taba prabhu kahete hai ki- 'goyamA' he gautama! 'jaMbUhIve dIve' vRddhIpa nAmake dvIpameM sthita 'maMdarassa pavvayassa' mandara parvatakI 'uttareNaM' gautama svAmI mahAvIra prabhune cha cha 'eesiNaM bhaMte ! mahata! saubha mAhi 'logapAlANaM sAtonai kA vimANA paNNatA?? 2 vimAna yA cha ? GHR- 'goyamA ! gautama! 'cattAri vimANA paNNatAmanA nyAra vibhAna 4i cha. 'taMjaDA' tabhanA nAma nIya prabhArI cha- 'sumaNe' (1) sumana, 'sabaobhadde' (2) saptA, 'vaggU' (3) paEY bhane mubaggU' (4) sukSY. prazna- bhaMte ! 3 mahanta! 'IsANassa deviMdassa devaraNo' hevendra, 3124 zAnanA, 'somassa mahAraNo' paDatA sopAsa, soma mArnu 'sumaNo NAmaM mahAvimANe' sumana nAmanu mahAvibhAna 'kahiNaM paNNatte?' cyA sthAna AhuM ? utta2- 'goyamA gautama! jaMbahIve dIve mUDhI5 nAmanA tApamA AvelA mAvA 'maMdarassa pavyayassa uttare' bhanda2 (subheka) yavatanI uttara dizAmA, ka Page #1176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 894 mamapatIne ( navamaH) uddezaH 'lessAhiya' dazamaH chezyAbhitra sampadyate, ivi rItyA 'dasauddesA' daza uddezAH sampadyante / vaktavyaviSayaM prastauti 'rAyagihe nagare' rAjagRhe nagare' 'jAba - evaM kyAsI' yAvat evaM vakSyamANaprakAreNa gautamaH ' bayAsI' avAdIt - 'IsANassa NaM maMte !" de madanta / IzAnasya khala 'deviMdassa devaranno' devendrasya devarAjasya 'kailogapAlA' kati lokapAlAH 'paNNattA' maMtrasAH 1 bhaga vAnAha 'goyamA !' 'cacAri logapAlA' catvAro lokapAlAH 'paNNattA' mazaptAH, 'neraie' navama uddezaka nerayika saMbaMdhI hai arthAt nauve uddezaka meM nairayika saMbaMdhI uktavyatA kA pratipAdana kiyA gayA hai| tathA dazavAM uzaka 'lessAhi' lezyAoM se saMpAdita huA hai arthAt dazavaM uddezaka meM lezyAoM kA varNana kiyA gayA hai / isa taraha se isa caturtha zataka meM daza uddezaka haiM / aya sUtrakAra vaktavya viSayako prastuta karate haiM - 'rAyagihe nayare jAva evaM payAsI' rAjagRha nagara meM yAvat isa prakAra se gautamane kahA pUchA, ki-IsANassa NaM bhaMte !' he bhadanta | IzAnake jo ki ' deviMdassa devaraSNo' devAMkA indra aura devoM kA rAjA hai 'kaI logapAlA' kitane lokapAla ' paNNattA' kahe gaye haiM ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM ki 'goyamA' he gautama! 6 cattAri logapAlA ' cAra lokapAla paNNattA ' kahe gaye haiM / ' taM jahA ' be isa prakAra se hai- 'some, name, varuNe, vesamaNe' soma, yama, * 6 A yu N che. 'neraie' navabho uddeza4 nAraanA viSayamA che. te uddezambha nAznI vakRtavyatAnuM pratipAdana karava mAM ALyuM che. tathA sabhI lezvA enA viSayamAM varNana karavAmAM Avyu che. A rIte uddezake che. have sUtrakAra vakatavyanA viSayanuM vivecana kare chejaav evaM vayAsI' rAjagRha nagaramA mahAvIra svAbhInuM sabhavasara dharmAMpadeza sAMbhaLIne pariSada pAchI pharI. tyArakhAda mahAvIra prabhune mI pramANe amana zya- 'IsANassa NaM bhaMte !' he mahat!' 'deviMdasse devaraNNo' hevendra devarAna prazAnanA 'kaI logapAlA paNNattA ?" soDayAto DeTA hai ? te aznana! uttara mApatA mahAvIra alu udhu - 'goyamA !' he gautama! 'cattAri logapAlA' 4zAnendranA yAra soDapAso 'paNNattA', 'taMja' temanAM nAbha yA prabhAche- 'some, jame, varuNe, vesamaNe' sobha, yama, varuNu ne vaizrama uddezaubhAM - 'lessA hiM' ceAthA zatakamAM dasa 'rAyagihe nayare pariSada nIjI - gautama svAmIe Page #1177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.43.1 sU. 1 devasambandhivimAnAdisvarUpanirUpaNam 895 'ta jahA' tadyayA 'some, jame varuNe vesamaNe, somaH, yamaH, varuNaH vaizravaNaH gautamaH pRcchati ? ee siNaM bhaMte / he bhadanta ! eteSAM khala somAdInAm 'logapAlANaM' lokapAlAnAm 'kai vimANA' kati vimAnAH 'paNNattA?' prajJaptAH kathitAH ? bhagavAnAha 'goyamA' he gautama ! cattAri vimANA paNNattA' catvAraH vimAnAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA 'mumaNe' mumanaH, 'sancobhadde' sarvatobhadraH, 'vaggU' balguH 'mubaggu' suvalguzca / gautamaH punaH pRcchati 'kahiNaM bhaMte !" ityAdi / he bhadanta ! kutra khalu 'IsANassa deviMdassa devaraNo' IzAnasya devendrasya devarAjasya 'somarasa mahAraNo' somasya mahArAjasya 'mumaNo NAma' mumaneonAma 'mahAvimANe' mahAvimAnam 'paNNate? prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama! 'jaMbuddIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMdararassa pavvayassa' mandarasya varuNa aura vaizramaNa / ava gautama punaH mabhu se pUchate haiM ki-'eesi NaM bhaMte ! he bhadanta ! ina soma Adi 'logapAlANaM' lokapAloM ke 'kaha vimANA' kitane vimAna 'paNNattA' kahe gaye hai ? isakA uttara dete hue prabhu kahate haiM-goyamA' gautama ! 'cattAri vimANA paNNattA' cAra vimAna kahe gaye hai / 'taM jahA' ve isa prakAra se hai-'sumaNe' sumana, 'savyao bhadde' sarvatobhadra, vaggU' balgu aura 'suvaggU' suvalgu isa para gautama prabhu se pUchate haiM ki-bhaMte' he bhadanta ! 'IsANassa devidassa devaraNNo devendra devarAja IzAnake 'somassa mahAraNoM' ina soma mahArAjakA 'sumaNoNAma' sumana nAmakA 'mahAvimANe mahAvimAna 'kahiNaM' kahAM para 'paNNatte' kahA gayA hai ? taba prabhu kahete hai ki- 'goyamA' he gautama ! 'jaMbUddIve dIve' jaMbUdvIpa nAmake dvIpameM sthita 'maMdaramsa patrayassa' mandara parvatakI 'uttareNaM' gautama svAmI mahAvIra prabhune cha , 'eesiNaM bhaMte saha-dla soma mAhi 'logapAlANaM' yAsonai 'kA vimANA paNNatA?' seal vibhAna 4aa cha ? uttara- 'goyamA ! gautama! 'cattAri vimANA paNNatA' tamanA yA2 vibhAno 4 cha. 'taMjahA' tamanA nAma nIya pramANucha- 'mumaNe' (1) sumana, 'sabaobhadde' (2) satAra, vaggU' (3) pazu mane mubaggU' (4) supaY. __prabha- "bhaMte ! 7 manta! 'IsANassa deviMdassa devaraNo' hevendra, herA zAnanA, 'somassa mahAraNo' poIlA sAsa, soma bhAnuM 'mumaNo NAmaM mahAvimANe sumana nAmanu mahAvimAna kahiNaM papaNate?' 4yA sthAna bhASA: ___ttara- 'goyamA!' he gItama! 'jaMbahIye dIve mRddhI5 nAbhanA art bhAvamA 'maMdarasma pavyayassa uttareNaM' bhanda2 (subhe) patanI uttara dizAbhI, Page #1178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 896 : bhagavatI parvatasya 'uttareNaM' uttareNa uttarasyAM dizi 'imIse' asyAH 'rayaNappabhAe' ratnaprabhAyAH 'puDhacIe' pRthivyAH 'jAva-IsANeNAmaM' yAvat - IsAno nAma 'kappe paNNatte' kalpaH mazaptaH yAvatkaraNAta 'bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAdUrdhvam iti saMgrAm / 'tattha NaM' tatra khalu IzAne kalpe 'jAtra- paMcavaDeMsayA paNNattA' yAvat paJca avataMsakAH mazatAH, yAvatkaraNAt 'candra-sUrya graha-nakSatra - tArArUpANAm bahUni yojanAni Urdhvam' iti saMgrAyam / 'taM jahA' tathathA- 'vyaMkavaDeMsaye' aGkAvataMsakaH, 'phalihavaDeMsaye' sphaTikAvataMsakaH, 'rayaNavaDeMsaye' ratnAvataMsakaH, 'jAyakhvavaDeMsaye' jAtarUpAvataMsakaH, gajjhe IsANa vaDe saye ' madhye IzAnAvataMsakaH, 'tassa NaM' tasya khalu 'IsANavaDeMsayassa' IzAnAvataMsakasya 'mahAvimA - uttaradizAmeM 'imIse rayaNappabhAe puDhavIe ' isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se Upara yaha IzAna nAmakA kalpa hai' yaha grahaNa kiyA gayA haiM / 'tattha NaM' usa IzAna kalpameM 'jAvapaMca vaDeMsayA paNNattA' yAvat pAMca avataMsaka kahe gaye hai ye pAMca avataMsaka 'candra, sUrya, grahagaNa, nakSatra, aura tArArUpoMse aneka yojano taka Upara jAne para hai / yaha bAta yahA~ 'yAvat' padase makaTa kI gaI hai / 'taM jahA' ve pAMca avataMsaka ye hai- 'aMkavaDeMsae' 'aMkAvataMsaka, 'phalihavaDe sae' sphaTikAvataMsaka, 'rayaNavaDeMsae' ratnAvataMsaka, 'jAyakhcavaDeMsa e' jAtarUpAvataMsaka 'majjhe IsANavaDeMsae' aura ina ke bIcameM IzAnAvataMsaka 1 : "gad xaqqnig gefig' 241 2<<Page #1179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * prameyacandrikA TI. za. 4 u. 1 - 8 . 1 devasambandhivimAnAdisvarUpanirUpaNam 897. rea' mahAvimAnasya 'purasthimeNaM' paurastyena pUrvadigbhAge 'tiriyamasaMkhejjAI' tiryag asaMkhyeyAni 'joyaNasahassAr3a' yojanasahasrANi 'bII ittA' vyatitrajya atikramya 'ettha NaM' atra khalu 'IsANassa deviMdassa devarapaNo' IzAnasya devendrasya devarAjasya 'somassa mahAraNNo' somasya mahArAjasya 'sumaNe NAmaM ' sumano nAma 'mahAvimANe' mahAvimAnam 'paNNatte' prajJaptam, 'adbhuterasajoyaNasayasahassAI ' atrayodazayojanazatasahasrANi sArdhadvAdazalakSayojanAni 'jahA sakkas vatantrayA taiasaye' yathA zakrasya vaktavyatA tRtIyazatake 'tahA IsANassa vi jAva - acaNiA. samattA' tathA IzAnasyApi yAvat arcanikA samAptA tathAca tRtIyazatakIya zakravaktavyatAnusAram ' sArdhadvAdazalakSayoja 'tassaNaM' usa 'IsANAvaDe mayassa' IzAnAvataMsaka 'mahAcimANassa' mahAvimAna kI 'puratthameNaM' pUrvadigvibhAga meM 'tiriyamasaMkhejAI' tirache asaMkhyAta 'joyaNamahassAI' yojana hajAra arthAt-asaMkhyAta hajAra yojanotaka 'vIvaittA' Age nikala jAne para 'etyaNa' jo sthAna AtA hai ThIka isI sthAna para 'IsANassa deviMdassa devaraNNo' deveMndra devarAja IzAna ke ' somassa mahAraNNo' lokapAla soma mahArAja kA 'sumaNe NAmaM ' sumana nAmakA 'mahAvimANe' mahAvimAna 'paNNatte' kahA gayA hai / 'addhaterasa joyaNasyasahassAI' isa vimAnakI laMbAI aura cauDAI 12 // lAkha yojana kI hai / 'jahA sakasa vattavayA tayasae tahA IsANassa vi jAva accaNiyA sammattA' isa sUtrapATha dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki jisa prakAra ke tRtIyazataka meM zakra ke lokapAla soma mahArAja ke saMdhyAmabha vimAna kI laMbAI cauDAi 12 || lAkha yojana kI kahI gaI hai aura paridhi kA vistAra 3922848 yojana mahAvibhAnanI pUrva dizAmA 'tiriyamasaMkhejjAI jIyaNasahassAI tirachA dizAmAM asaMkhyAta hattara yonjana prabhA atarane 'vIvattA' pAra 42, 'ettha NaM ? sthAna Ave che, me sthAna para 'IsANassa deviMdassa devaraNNo' havendra, hevarAna IzAnanA 'somasta mahAraNNo' somyAsa soma mahArAjanuM 'mumaNe NAmaM' subhana nAmanuM 'mahAvimANe paNNatte' mahAvibhAna che. 'addhaterasa joyaNasayasahassAI ' te vimAnanI laMbAi ane paheALAi 1rA! lAkha ce!jananI che. 'jahA sakassa vatantrayA taiyasae tahA IsANassa vi jAva accaNiyA sammattA' yA sUtrA bhAvAtha nIce pramANe che- trIjA zatakamAM zakrendranA sAma leAkapAlanA sabhyAprabha vimAnanI lakhAi-paheALAi 12aa lAkha ceAjananI kahI che, ane paridhi 352848 ' Page #1180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 bhagavatIle nAni AyAmaviSkambheNa, ekonacatvAriMzatyo janazatasahasrANi, viSayA. zacca sahasrANi aSTI caapacatvAriMzada yojanazatAni aSTacatvAribhadapikASTazatottara dvipaJcAzatsahasrAdhikaikonacatvAriMzallakSa yojanAni kitrivizeSAdhikAni parikSepeNa prazaptam , ityantaM svayamRhanIyam / / 'cauNhaM ci logapAlANaM' caturNAmapi lokapAlAnAm vimANe vimANe' vimAne vimAne ephaivimAnavarNane 'usAo' ekAdezako bodhyaH caturNAmapi vimAnAnAm catvArauddezakA bhavanti, ataeva mUtrakAra Aha-'caUmu tri vimANemu caturpu api vimAnepu 'canAri catvAraH 'uddesA' uddezakAH 'aparisesA' aparizepAH paripUrNA bhavanti somasya 'sumana' nAmavimAnava yamasya 'sarvatobhadde' nAmavimAnasya, zragaNasya 'balgu' nAmavimAnasya varuNasya ca 'suvaragu' nAmavimAnasya cApi AyAma-vistAra-paridhi-pramANAdi-varNana se bhI kucha adhika kahA gayA hai, usI prakAra se isa sumana nAma ke vimAna ke vipaya meM bhI jAnanA cAhiye / 'cauNhaM vi logapAlANaM' cAra lokapAloMke bhI 'vimANe vimANe' eka eka vimAnake varNanameM 'uddesao' ekara uddezaka jAnanA caahiye| isa taraha cAroM bhI vimAnoMke cAra udezaka ho jAte haiM / isI liye sUtrakArane kahA hai ki 'causu vi vimANesu cattAri uddesA aparisesA' cAroM bhI vimAnoM meM cAra uddezaka paripUrNa ho jAte haiM / 'somake sumana nAmake vimAnakI taraha yamake sarvatobhadra nAmaka vimAnakA, vaizramaNake valgunAmaka vimAnakA, aura varuNake suvalgu nAmaka vimAnakA bhI laMbAI cauDAI evaM paridhike vistAra AdikA varNana bhI zakrake lokapAloMke vimAnoke varNana jaisA hI jAnanA cAhiye / tAtparya kahanekA yaha hai ki pIche zakrake lokapAlIke-soma cijanathI paNa gheADI vadhAre kahI che. IzAnendranA sema lokapAlane "sumana mahAvimAna" nA viSayamAM paNa e ja pramANe samajavuM. 'cauNhaM vi logapAlANaM' yAre dona 'vimANe vimANe pratye: vibhAnanA varNananA 'uddesao' meM se deza sabhA . mA zata yA vimAnanA yAra za ya ya cha tathA sUtradhAre dhuM che :-'causu vi vimANesu cattAri udesA aparisesA' yA vimAnArnu pani 42vAmAM nyAre deza paripUrNa thAya che. " simanA sumana nAmanA vimAnanI jema, yamanA sarva bhadra nAmanA vimAnanI, vathamaNunA valsa nAmane vimAnanI, ane varuNanA suvar nAmanA vimAnanI laMbAI pahoLAI, paridhinuM varNana paNa zarkanA lokapAlonAM vimAnanAM varNana jevuM ja samajavuM Page #1181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.43.1-8.1 devasambandhivimAnAdisvarUpanirUpaNam 899 zakralokapAlatulyaM svayamUhanIyam , 'navaraM' kevalaM vizeSastu 'ThiIe' sthityAm 'nANattaM' nAnAtvam vibhinnatvaM bhavati, 'Adiduya' Ayau dvau somayamo 'tibhAgRNA paliyA' tribhAgona (lyopamo somayamayoH tRtIyabhAganyunaM palyopamaM sthitiH 'dhaNadassa hoti doceva' dhanadasya vaizravaNasya bhavato dve caiva patyopame sthitiH 'do satibhAgA varuNe' de satribhAge palyopamasya, tRtIyabhAgAdhike dve elyopame sthitiH varuNasya, arthAt somavimAnArthaH prathamoddezakaH, yama-varuNa aura vaizramaNake vimAnoM kA varNana kiyA gayA hai so usI varNanake anusAra IzAnake ina soma, yama, Adi cAroM lokapAloMke sumana AdicAroM vimAnoMkA bhI varNana jAnanA cAhiye / 'navaraM ThiIe nANattaM' vizepatA yadi hai to vaha sthiti kI apekSA se hI hai aura vaha yahAM isa prakArase hai 'Adidvaya tibhAgUNA paliyA dhaNayassa hoti doceva, do satibhAgA varuNe paliya mahAvaccadevANaM' soma aura yama ina donoMko sthiti tRtIyabhAga kama eka palyopamakI hai tathA vaizramaNakI do palyopamakI aura varuNakI tRtIyabhAga adhika do palyopamakI sthiti hai / tAtparya yaha hai zakrake jo cAra lokapAla haiM unameM somalokapAlakI sthiti tIna bhAga sahita eka palyopamakI hai / yamakI bhI sthiti itanI hI hai / varuNakI kucha adhika do palyopamakI aura vaizramaNakI kevala do hI palyopamakI sthiti hai / taba ki yahAM jo IzAnake lokapAla soma aura yama haiM unakI sthiti tRtIyabhAganyUna 1 palyopamakI hai / vaizramaNakI do palyopamakI trIjA zatakamAM zakranA lokapAlo sema-yamavaruNa ane vaizramaNa)nAM vimAnanuM varNana karavAmAM AvyuM che. IzAnendranA cAre kapAlanAM sumana Adi vimAnanuM paNa e ja prabhArI sabhAg. 'navaraM ThiIe nANataM' sthitinI apekSAye tamAmA thAhI viziSTatA cha. te vizeSatA mA prabhArI cha- 'Adi duya tibhAgNA paliyA dhaNayassa hoti do cetra, do satibhAgAvaruNe paliyamahAvaccadevANaM ' soma mane yamanI sthiti eka palyopama karatAM vibhAga nyUna che, vizramaNanI be palyopamanI, varuNanI be palyopama karatAM tribhAga adhika ane temanA putrasthAnIya devonI eka palyopamanI sthiti che. kahevAnuM tAtparya e che ke zakranA je cAra lokapAle che temAMnA temanI sthiti tribhAga sahita eka popamanI che, camanI sthiti paNa eTalI ja che, varuNanI sthiti be papamathI DI adhika ane vaizramaNanI sthiti be palyopamanI Page #1182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 bhagavatIsUtre nAni AyAmaviSkambheNa, ekonacatvAriMzatyojanazatasahasrANi dvipacAzacca sahasrANi aSTau ca aSTacatvAriMzad yojanazatAni aSTacatvAriMzadadhikazato tara dvipaJcAzatsahasrAdhikaikonacatvAriMzallakSa yojanAni kicidavizeSAdhikAni parikSepeNa masam ityantaM svayamRddanIyam / 'ca ci logapAlANaM' caturNAmapi lokapAlAnAm 'vimANe vimANe' vimAne vimAne ekaikavimAnavarNane 'uddesAo' ekaikAdezako bodhyaH caturNAmapi vimAnAnAm catvArauddezakA bhavanti, ataeva sUtrakAra Aha- 'caU vi vimANesu' caturSu api vimAneSu 'cAri' catvAraH 'udesA' uddezakAH 'aparisesA' aparizeSAH paripUrNA bhavanti somasya 'sumana' nAmavimAnavat yamasya sarvatobhadde' nAmavimAnasya, vaithanaNasya 'valgu' nAmavimAnasya varuNasya ca 'gu' nAmavimAnasya cApi AyAma - vistAra-paridhi - mamANAdi-varNanaM se bhI kucha adhika kahA gayA hai, usI prakAra se isa sumana nAma ke vimAna ke viSaya meM bhI jAnanA cAhiye / 6 ' cahuM ci logapAlANaM' cAra lokapAloMke bhI 'vimANe vimANe' eka eka vimAnake varNana meM 'uddesao' ekara uddezaka jAnanA cAhiye / isa taraha cAroM bhI vimAnoMke cAra uddezaka ho jAte haiM / isI liye sUtrakArane kahA hai ki 'ghau vi vimANesu cattAri udesA aparisemA' cAroM bhI vimAnoM meM cAra uddezaka paripUrNa ho jAte haiM / 'somake sumana nAmake vimAnakI taraha yamake sarvatobhadra nAmaka vimAnakA, vaizramaNake valgunAmaka vimAnakA aura varuNake suvalgu nAmaka vimAnakA bhI laMbAI cauDAI evaM paridhike vistAra AdikA varNana bhI zaka lokapAla ke vimAnoMke varNana jaisA hI jAnanA cAhiye / tAtparya kahanekA yaha hai ki pIche zatrake lokapAloMke moma ceAjanathI paNa gheADI vadhAre kahI che. izAnendranA sAma leAkapAlanA 'sumana mahAvimAna' nA viSayamAM paNa e ja pramANe samajavuM. 'caunheM vi logapAlANaM' thAre somyAlonA V 'vimANe vimANe' pratyeka vibhAnanA varSAnanA 'uddesao' me me uddeza samanvA A rIte yAre vibhAnanA yAra uddeza thAI vnayache tethI sUtrabhare dhuMche - 'causu trivimANemu cattAri uddesA aparisesA' thAre vibhAnAnu varSAna vAmAM yAre uddesh| paripUrNa thAya che, sAmanA sumana nAmanA vimAnanI jema, yamanA sarvatAbhadra nAmanA vimAnanI, vaizramaNanA varcu nAmanA vimAnanI ane varuNanA suvarcu nAmanA vimAnanI laMbAi, paheALAma, vidhanuM varNana paNa zakranA lokapAlono vimeneAnAM varNana jevuM ja samajavuM. Page #1183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TI. za.4.3.1-8sU.1 devasambandhivimAnAdisvarUpanirUpayAm 901 TIkA--atha soma-yama-vaizravaNa-bamaNarUpacaturlokapAlAnAM rAjadhAnI vaktavyatAM prastauti-rAyahANisu vi' ityAdi / rAjadhAnIpvapi 'cattAri' catvAraH paJcama-paSTa-saptamA-emAH 'uddesA' uddezakAH 'bhANiyavvA' bhaNitavyA vaktavyAH 'jAva-mahihIe' yAvat maharddhikaH' arthAt catasRNAmapi caturlokapAlarAjadhAnInAm ekaikaparipUrNarAjadhAnIvarNanArtham caturuddezakeSu sampUrNa kaikoddezako yodhyA, yAvat-maharddhikaH tathA caivam yAvatpadena kahiNaM bhaMte ! IsANassa deviMdassa, devaraNo somassa gAraNNo somA nAma rAyahANI paNNattA ? goyamA mumaNassa mahAvimANassa ahe mapakkhi, sapaDidisi asaMkhejAI joyaNe (saya) sahassAI ogAhitA etthaNaM IsANassa deviMdassa, devaraNo somassa mahAraNo jAnanA cAhiye aura ve yAvat maharddhika tathA yAvat varuNa mahArA jataka hI grahaNa karanA cAhiye / TIkArtha-satrakArane isa mutradvArA soma, yama, vaizramaNa aura varuNa inacAra lokapAlokI rAjadhAnI vaktavyatAko prakaTa kiyA haiN| isameM unhoMne kahA hai ki rAjadhAnIyoMke vipayameM bhI cAra uddezaka haiN| aura ve pAcavAM uddezaka, chaThavAM uddezaka, saptama uddezaka aura aSTama uddezakarUpa haiN| tAtparya yaha hai ki cArobhI lokapAloMkI cAra rAjadhAniyoM meM se eka2 paripUrNa rAjadhAnIke varNanake liye cAra uddezakoMmeM sampUrNa ekara uddezaka hai aisA jAnanA cAhiye / 'jAva mahiiDhie' pATha yaha prakaTa karatA hai ki ekara rAjadhAnIke varNana karanevAle uddezakakA prAraMbha isa prakArase karanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! IsA. Nassa deviMdassa devarapaNo somassa mahArapaNo somA nAmaM rAyahANI ane te (kAvata) mahaddhika ane (kAvata) varuNa mahArAja paryata ja grahaNa karavA joIe. TIkAtha- sUtrakAre A sUtra dvArA sema, yama, vaizramaNa ane varuNa, e cAra lokapAlanI rAjadhAnIonuM nirUpaNa karyuM che. temAM temaNe batAvyuM che ke rAjadhAnI viSe paNa cAra udezake che. te cAra udezakene cothA zatakanA pAMcamA, chaThA, sAtamA ane AThamAM udeza tarIke gaNavAmAM AvyA che. cAra lokapAlanI cAra rAjadhAnI che, pratyaka rAjadhAnInuM saMpUrNa varNana karavA mATe eka eka udezaka che. e rIte cAra / thAre rAdhAnImArnu sapU vAna zayu cha. 'jAva mahiiDhoe' 8 meM che dareka rAjadhAnInuM varNana karatA uddezakano prAraMbha A pramANe tha joie. Na bhate ! isANassa deviMdassa devaraNgo somassa mahAraNo somA nAma atae Page #1184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 900 bhagavatImaMge mAnArthI dvitIyadezakaH, vaizravaNavimAnArthaH tRtIyodezakaH vimA nArthacaturtho dezako bodhyaH 'paliyamahAtravadevANaM' patyApamaM yathApatyadevAnAm putrasthAnIya devAnAm ekapalyIpamaM sthitiH prAptA // sU0 1 // somAdilokapAlAnAM rAjadhAnI vaktavyatAmastAnaH " mUlam -- 'rAyahANIsu cattAri uddesA bhANiyavA, jAva - mahiDraDhIe, jAva- varuNe mahArAyA // sU0 2 // // cautthe sae paMcama chaTTu satta aTTamA uddesA samattA // chAyA - rAjadhAnISu api catvAraH uddezakAH bhaNitavyAH yAvat-maharddhikaH, yAvat varuNo mahArAjaH // 02 // aura varuNakI tRtIyabhAga adhika do patyopamakI hai / isa kAraNa yahAM para sthitikI apekSA vizeSatA great gaI hai / isa taraha somake vimAnarUpa arthavAlA prathama uddeza, yamake vimAnarUpa arthavAlA faaratan, vaizramaNake vimAnarUpa arthavAlA tIsarA uddezaka aura varuNake vimAnarUpa ardhavAlA cauthA uddezaka hotA hai aisA jAnanA cAhiye | 'paliyamahAvaca devANaM' tathA IzAnendrake lokapAloMke jo apatyabhUta putra sthAnIya deva hai una sabakI sthiti eka palyopamakI hai / suu.1|| somAdika lokapAla kI rAjadhAnIko vaktavyatA'rAhANIsu cattArI' ityAdi / sUtrArtha - (rAyANIsu) rAjadhAnIyoMkI vaktavyatAmeM cAra uddezaka che. parantu izAnendranA sAma ane yama nAmanA leAkapAlInI sthiti tribhAganyUna eka pacepamanI, vaizramaNunI e patyeApamanI, ane varuNunI sthiti tribhAga sahita e pacepamanI che. te kAraNe ahIM sthitinI apekSAe bhinnatA, kaMDelI che, khA rIte sAmanA vimAnanuM varNana karatA pahelA uddezaka, yamanA vimAnanuM varNana karatA bIjo uddezaka, vaizravaNanA vimAnanuM varNana karate trIjo uddezaka ane varuNanA vimAnanuM varNana utA yethe he sabhAsa thAya che. 'paliya mahAvaJcadevANa' thAnendranA soyAsonA apaNabhUta (putra sthAnIya je devA che, e saunI sthiti eka patyeApamanI che. Asu, 1aa sAsa Adi lAkapAlAnI rAjadhAnIonuM vaNuna'raahaanniisu cattAra' !tyAhi sUtrArtha - (rAyaddANIsu) rAjadhAnImonuM varzanaM karatAM yAra haiza saMbhavA Page #1185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.4u.1-8m.1 devasambandhivimAnAdisvarUpanirUpaNam 903 Naue joyaNasaye kiMci visesUrNa parikkheveNaM paNNatte, pAsAyANaM cattAri parivADIo sesA Natthi' ityAdi saMgrAhyam 'kutra khalu bhagavan ! IzAnasya devendrasya devarAjasya somasya mahArAjasya somA nAma rAjadhAnI prajJaptA ? gautama ! sumanasya mahAvimAnasya adhaH sapakSaM samatidizam , asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atra khalu IzAnasya devendrasya devarAjasya momasya mahArAjasya somA nAma rAjadhAnI prajJaptA, ekaM yojanazatasahasram AyAmaviSkambheNa jambUdvIpa pramANA, vaimAnikAnAM (prAsAdInAM) pramANasya arddha jJAtavyA, yAvat-uparitalaM khalu poDazayojanasahasrANi AyAmaviSkambheNa, paJcAzayojanasahasrANi paJca ca saptanavatiryojanazatAni kiJcidvizeSonAni parikSepeNe prajJaptam , prAsAdAnAM catasraH paripATayaH paMktayo jJAtavyAH zepA nAsti' ityAdi pUrvoktAnusAreNa jIvAbhigamoktavijayarAjadhAnI varNanAnusAreNa ca ekaikarAjadhAnIviSaye ekaika uddezako vaktavyaH, evam mahaddhikaH 'jAva-varuNe mahArAyA' yAvat kiyA gayA hai aisA jAnanA cAhiye / 'solasajoyaNasahassAI AyAmavizvaMbheNaM, paNNAsaM joyaNasahassAiM paMca ya sattANaue josaNasae kiMcivisesUNe parivikheveNaM paNNatte' gharake pIThabaMdhakA AyAma aura viSkaMbha solaha-hajAra yojanakA hai aura paridhikA pramANa pacAsahajAra pAMcasau sattAnaveM yojanase bhI kucha adhika hai| 'pAsAyANaM cattAri parivADIo NeyavAo, sesA Nasthi' ityAdi. prAsAdoMkI cAra paripATiyAM yahA~ kahanI cAhiye, sabhA Adi yahAM para nahIM haiM ityAdirUpase pUrvameM kahe gaye kathanake anusAra aura jIvAbhigamasUtra meM ukta vijaya rAjadhAnIke varNanake anusAra ekaeka rAjadhAnIke vipayameM eka2 uddezaka kahalenA caahiye| 'evaM maharddhikaH'. isaprakArakI RddhivAlA yaha somalokapAla hai / 'jAvaM varuNe mahArAyA' mema sabhAj. 'solasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaM bheNaM, paNNAsa joyaNasahassAI paMca ya sattANaue joyaNasae kiMcivisemaNe parikkheveNaM paNNate' DanA pAnI bhane pahA saNa tara yAnanI che, gane parIdhi 50567 poranathA sahara adhi4 che. 'pAsAyANaM cattAri parivADIo NeyavAo. sesA Nasthi nyAhi. prAsAhInI yA2 paripATiyA (zreNiyo) ahIM kahevI joIe. sabhA Adi ahIM nathI. A rIte pUrvokata kathana anusAra (trIjA zatakanA kathana anusAra) ane jIvAbhigama satramAM vijaya rAjadhAnInuM jenuM varNana karyuM che evuM varNana, ahIM paNa pratyeka rAjadhAnInA pratyeka uddezakamAM karavuM ma. 'evaM mahardika: soma sA mA prAnI saddhithI yuti cha. 'jAva Page #1186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 magaratIce somA NAmaM rAyahANI paNNatA, egaM joyaNasayasahassaM AyAmavisaMmeNaM javRddIvappamANA, mANiANaM pamANassa addhaM NeyanA, jAna-upariyoNa, solasanoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, paNNAsaM joyaNasahassAI paMca ya sattApaNNattA' he bhadanta ! devendra devarAja IzAnake lokapAla somamahArAja kI somA nAmaka rAjadhAnI kahAM para hai? to isa prasakA uttara dete hue prabhu gotamase kahate haiM ki 'goyamA' he gautama / 'sumaNassa. mahAvimANassa ahe sapakkhi sapaDhidisi asaMkhebAI joyaNasaya. sahassAI ogAhittA' sumana mahAvimAnake nIce cAroM dizAokI ora asaMkhyAta lAkhayojanoM taka Age jAkara jo sthAna AtA hai 'etya ' ThIka isI sthAna para 'IsANassa deviMdassa devarapaNo devendra devarAja IzAnake 'somassa mahAraNo' soma mahArAnakI 'somANAmaM rAyahANI paNNattA' somAnAmakI rAjadhAnI kahI gaI hai 'egaM joyaNa sayasahassaM AyAmavikhabheNaM jaMbUddIvappamANA' isakI laMbAIcauDAI eka lAkha yojanakI hai aura isI kAraNase ise jaMbaDIpake pramANa tulya kahA gayA hai / vemANiyA NaM pamANassa bhaddhaM NeyavA' isameM Aye hue koTa prAsAda AdikoMkA pramANa vAnika devoMke koTa prAkAra prAsAda AdikoMkI apekSA AdhA AdhA hai / aura yaha AdhAra pramANa 'jAva uvariyaleNaM' gRhake pIThabaMdha taka hI grahaNa rAyahANI paNNatA? BHd! hevendra, 1 thAnA sapAsa sAbhamAnI samA nAmanI rAjadhAnI kayAM AvelI che? mahAvIra prabhu uttara ApatAM kahe che ke'goymaa gAyA! sumaNassa mahAvimANassa ahe sapakkhi sapaDidisi asaMkhejjAI joyaNasayasahassAI ogAhitA' subhana bhAvibhAlanI naye nyAre dizA ane vidizAo (khUNAo)mAM asaMkhyAta lAkha jina paryanta AgaLa Mait bhAna bhAva cha 'etthaNa' me 2thAna 52 'IsANassa deviMdassa devaraNo devendra, 2004 zAnanA aslel 'somassa. mahAraNNo' sAbha . mahArAwit 'somANAmaM rAyahANI paNNattA' somA nAmanA ArdhAnI DIje- 'egaM joyaNa sayasahassaM AyAmavivakhaMbheNaM jaddIcappamANA' tenI & mane pahANA eka lAkha jananI che. tethI te rAjadhAnInuM pramANa jaMbudvIpanA samAna kahyuM che. 'vemANiyA NaM pamANassa addhaM NeyavA' tabhA mAtA prAsATa bhAki pramANa (mA5) vaimAnika devAnA prAsAda, kaiTa AdinA pramANathI ardha samajavuM. ane madhu prmaa| 'jAva uvariyaleNaM nA pIya paryanta 495 42vAnu cha, Page #1187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha navamoddezakaH prArabhyate || nArakavaktavyatA // mUlam - 'neraie NaM bhaMte ! neraiesu uvavajar3a anerar3ae nerasee uars ? paNNatraNAe lessAe taio uddesao bhANiyantro jAva-nANAi // sU0 1 // chAyA - nairayikaH khalu bhadanta ! nairayikeSu upapadyate ?' anairayiko nairayikeSu upapadyate ? prajJApanAyAH lezyApade tRtIyauddezako bhaNitavyaH yAvat - jJAnAni // mU0 1 // TIkA-pUrvasmin uddezake devavaktavyatA pratipAditA, iti devazarIrasAdharmyAt nArakavaktavyatAM prastauti - 'nerapaNaM bhaMte / " ityAdi / gautamaH caturthazataka nauvAM uddezaka prAraMbha nArakavaktavyatA 'nerahae NaM bhaMte ! neraiesa uvavajjaha' ityAdi / sUtrArtha - (nera NaM bhaMte! neraha uvavajjai, aneraie neraiesa uvavajjai) he bhadanta ! nairayika jIva hotA hai vahI narakameM utpanna hotA hai, ki anairayika jIva nairaka meM utpanna hotA hai ? (goyamA) he gautama ! (paNNavaNAe lessAe taIo - uddesao bhANi vo jAva nAha) prajJApanA sUtrameM kathita lezyApadakA tRtIya uddezaka yahAM para isa praznake samAdhAna nimitta yAvat jJAnapada taka kahanA cAhiye || TIkArya pUrva uddezaka meM devavaktavyatA kahI jA cukI hai aba isa naumeM uddeza meM nArakI saMbaMdhI kathana karanA hai kAraNa ki jisa ceAthA zatakanA navA uddezaka prAraMbhanArakAnI vatavyatA'ner eNaM bhaMte / neraiemu uvavajjai' dhatyAhi sUtrArtha - (nerahaechu NaM bhaMte / nerahaesa uvavajjaha, aneraie nerahae uvavajjai ? ) he sahanta! nAra vo nAromA utpanna thAya che, anAra chavI nArobhAM utpanna thAya che ? (goyamA !) he gautama! (paNNatraNAe lessApae tuIo uddesao bhANiyantro jAva nANAi) prajJApanAsUtramA uDe trIje uccaka, jJAnapada paryanta, A praznanA samAdhAna mATe kahevA joie. dezyApahI TIkA -- pahelAnA uddezamAM devenuM nirUpaNu karAyu. have A navamAM Page #1188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 - magaratIsare varuNo mahArAjaH, tathAca yAvatkaraNena soma-yama-vaizravaNAnAM saMgrahaNa kAryam / avaziSTatrayANAm yamavaizravaNayaruNAnAM rAjadhAnInAmapi AyAmadayaparidhi prAsAdAdimamANAdivarNanaM somarAjadhAnIvadUhanIyam // suu02|| itizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrIghAsIlAlaprativiracitAyAM zrImagavatItramya prameyacandrikAruyAyAM vyAkhyAyAM caturtha zatakasya prathamato'mo dezakAvadhi samAptam // isI tarahakA kathana varuNa lokapAlataka jAnanA caahiye| yahAM jo yAvat pada AyA hai usase avaziSTa 'soma, yama aura vaizravaNa lokapAlokA grahaNa kiyA gayA hai| isase yaha samajhanA cAhiye ki avaziSTa ina yama, vaizramaNa, aura varuNakI rAjadhAniyoMkA A. yAmalaMbAI, vipkaMbha cauDAI tathA paridhikA pramANa, prAsAda AdikA pramANa saba somakI rAjadhAnIke varNanakI tarahase hI jAnanA cAhiye ||suu.2|| isaprakAra yahAMtaka caturyazatakake 1,2,3,4,5,6,7 aura 8 uddezaka samApta ho jAte haiM | jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' kI prameyacandrikA vyAkhyAke caturtha zatakake prathamase aSTama paryaMta uddezaka samAsa // 4-8 // caruNe mahArAyA' me 2 4thana 125 45 pati sabhA. mahAra - kAvata' pada AvyuM che tenA dvArA sama, thama ane vizramaNa lokapAlo grahaNa karAyA che. tenuM tAtparya e che ke bAkInA lekapAle (yama, vaizramaNa ane varuNa) nI rAjadhAnIonI laMbAI, pahoLAI ane paridhinuM pramANa, prAsAda AdinuM pramANa vagere samasta varNana temanI rAjadhAnInA varNana pramANe ja samajavuM. sU, zA ' ratAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatI sUtranI priyadarzinI vyAkhyAnA cethA zatakanA pahelA udezathI ATha uddezaka samApta. 4-8 Page #1189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.4 u.9 sU.1 nArakasvarUpanirUpaNam . .907 trocyate-yato nairayikAdibhavopagrAhakasyAyupa eva tatra hetutayA nArakAghAyuH prathamasamayasaMvedanakAla eva RjumUtranayadarzanena nArakAdiyavahAro bhavati, asya udazakasya prajJApanAyA jJAnAdhikAraparyantaviSayakatvamAha-'jAvanANAI' yAvat-jJAnAdhikAra paryantamayamuddezako bhaNitavyaH, tathA ca yAvatpadena prakAra ke kathanameM kAraNatA honeke kAraNa, nAraka Adi Ayuke prathama samayake saMvedana kAlameM hI RjusUtranayakI mAnyatAke anusAra usa jIvameM nAraka AdikA vyavahAra hone lagatA hai| tAtparya yaha hai ki narakAyukA baMdha karake kisI jIvako narakameM utpanna honA hai to vaha jaya maraNa karane lagatA hai taba usake maraNa samayameM jaba ki vaha manuSya Adi bhavameM vartamAna hai narakAyukA udaya hojAtA hai isa kAraNa vaha jIva narakAyuke udaya ho jAneke kAraNa nAraka kahalAne lagatA hai / ataHnAraka jIvahI narakoMmeM utpanna hotA hai yaha kathana vartamAnasamayamAtra paryAyako grahaNa karanevAle Rjustra nayakI dRSTike anusAra ThIka bana jAtA hai / kAraNa naraka AyuSya ke baMdha kiye vinA jIva naraka gatikA adhikArI nahIM banatA hai / pUrvagatiko choDakara jAte hue usa jIvake usa samaya pUrvagatike AyupyakA udaya to hai nahIM, udaya to narakAyukA hai / ataH vaha jIva nAraka hI kahalAvegA aisA jAnanA cAhiye / / _ 'jAva nANAI aisA jo kahA gayA hai so isakA abhiprAya aisA kAraNa nIce pramANe che- RjusUranayanI mAnyatA pramANe nAraka Adi AyunA prathama samayanA saMvedana kALamAM, te jIvamAM nAraka Adine vyavahAra thavA mAMDe che. A kathananuM tAtparya nIce pramANe che-- naraka Ayune baMdha bAMdhIne je jIva nArakamAM utpanna thavAnuM hoya che, te jIvane maraNakALa samIpa Ave tyAre ja-te manuSyabhavamAM rahelo hovA chatAM paNa tenA narakAyune udaya thaI jAya che. AvI rIte tenA narakAyune udaya thaI javAthI tene nAraka kahevAmAM Ave che. te kAraNe nAraka jIve ja narakamAM utpanna thAya che, A kathana, vartamAna samaya mAtra paryAyane grahaNa karanArA jusUtra nayanI dRSTie saMgata banI jAya che. kAraNa ke narakAsuno baMdha bAMdhyA vinA jIva narakagatine adhikArI banatA nathI. pUrvagatine choDIne jatA te jIvana pUrvagatinA AyuSyane udaya to te samaya heta nathI, udaya te narakAsuno hoya che. tethI te jIvane nAraka ja kahevo joIe. 'jAva nANAI nuM tAtparya nAya prabhAho - Page #1190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ magavatIle pRcchati-he bhadanta ! narayikaH khalu jIvaH kim 'neraiemu nerapikeSu mA 'ubavajjai ?' upapadyate ? 'aneraharA' anairayikA anArako vA 'naraharama' nairayikepu 'uvavajjai ?' upapadyate ? iti praznA, bhagavAnAha-panavaNAra' prajJApanAyA: 'lessApae' lezyApade saptadaze lezyApade 'taio' vatIyaH udesamo' unakA 'bhANiyabo' bhaNitavyaH, tathA coktaM prajJApanAyAm-'goyamA ! neraie neraiesa uccajjai, . no aneraie Nerar3aera uvayajai' he gautama ! narayiko nAyikepu utpadyate, na punaranarayikaH nairayikeSu utpadyate, kayametat ? iti cedamakArase devIke vaiphiyazarIra hotA hai usI prakArase nArakajIyoMke bhI vaikriya zarIra hotA hai / isaliye devoMkI vaktavyatAke yAda nArakoMkI vaktavyatAkA pratipAdana saMgata hI hai| ataHnArakoMkI vaktavyatA isa mUtradvArA mutrakAra karate haiM prabhuse gautama pUchate haiM ki he bhadanta! nArakajIva nairayikabhavoM meM utpanna hotA haiM ki jo nAraka nahIM hotA hai vaha nairayika bhavoMmeM utpanna hotA hai? isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki he gautama ! 'panavaNAe' majJApanAkSatrake 'lessApae ' satrahaveM lezyApadameM 'taio' tRtIya 'uddesao' uddezaka 'bhANiyanvo' kahanA cAhiye / prajJApanAmeM isa vipayameM isamakArase kahA gayA hai 'goyamA' he gautama! 'neraieneraiesu upavajA, no aneraie geraiesu uvavajaha' nairayika narakameM utpanna hotA hai, anairayika. narakameM utpanna nahIM hotaa| isakA kAraNa yaha hai ki nairayika Adi bhavopagrAhaka AyukarmameM hI isa udezakamAM nAnuM nirUpaNa karavAnuM kAraNa e che ke devane jema vakriya zarIra hoya che, tema naraka jIne paNa vaikriya zarIra hoya che. tethI devanuM nirUpaNa karyA pachI narakanuM nirUpaNa karAya che temAM asaMgata kazuM nathI. gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che ke he bhadanta! nAraka che ja nArakImAM (nAraka paM ) utpanna thAya che, ke anAraka che nAraka na hoya evA cho) nArakImAM utpanna thAya che? tene uttara ApatA mahAvIra prabhu 4 cheDe - panavaNAe lesApae taIo' uddesao bhANiyabyo', gautama! A praznananA samAdhAna mATe prajJApanAsUtranA sattaramAM vezyAne trIjo uddezaka kahevo v. ajJApanAmA mA viSayarnu nIya pramANe pratipAdana 42.yu cha- 'goyamA / / gautama! niraie neraiemu uvavajjai, no aneraie Neraiema uvavajjai' nAraka chavo ja nArakamAM utpanna thAya che, ane nAramAM utpanna thatA nathI. tenuM HAILEEOHI Page #1191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.4 u.9 m.1 nArakasvarUpanirUpaNam .907 . trocyate-yato nairayikAdibhavopagrAhakasyAyupa eva tatra hetutayA nArakAdhAyuH prathamasamayasaMvedanakAla eva RjumUtranayadarzanena nArakAdiSyavahAro bhavati, asya udazakasya prajJApanAyA jJAnAdhikAraparyantavipayakatvamAha-'jAvanANAI' yAvat-jJAnAdhikAra paryantamayamuddezako bhaNitavyaH, tathA ca yAvatpadena prakAra ke kathanameM kAraNatA honeke kAraNa, nAraka Adi Ayuke prathama samayake saMvedana kAlameM hI RjusUtranayakI mAnyatAke anusAra usa jIvameM nAraka AdikA vyavahAra hone lagatA hai| tAtparya yaha hai ki narakAyukA baMdha karake kisI jIvako narakameM utpanna honA hai to vaha jaya maraNa karane lagatA hai taba usake maraNa samayameM jaba ki vaha manupya Adi bhayameM vartamAna hai narakAyukA udaya hojAtA hai isa kAraNa vaha jIva narakAyuke udagra ho jAneke kAraNa nAraka kahalAne lagatA hai / ataHnAraka jIvahI narakoMmeM utpanna hotA hai yaha kathana vartamAnasamayamAtra paryAyako grahaNa karanevAle RjusUtra nayakI dRSTike anusAra ThIka bana jAtA hai / kAraNa naraka Ayupyake ghaMdha kiye vinA jIva naraka gatikA adhikArI nahIM banatA hai / pUrvagatiko choDakara jAte hue usa jIvake usa samaya pUrvagatike AyuSyakA udaya to hai nahIM, udaya to narakAyukA hai / ataH vaha jIva nAraka hI kahalAyegA aisA jAnanA cAhiye / ___ 'jAva nANAI aisA jo kahA gayA hai so isakA abhiprAya aisA kAraNe nIce pramANe che- ajusUtranayanI mAnyatA pramANe nAraka Adi AyunA prathama samayanA saMvedana kALamAM, te jIvamAM nAraka Adine vyavahAra thavA mAMDe che. A kathananuM tAtparya nIce pramANe che naraka Ayune baMdha bAMdhIne je jIva nArakamAM utpanna thavAnuM hoya che, te jIvana maraNakALa samIpa Ave tyAre ja-te manuSyabhavamAM rahelo hovA chatAM paNa tenA narakAyune udaya thaI jAya che. AvI rIte tenA narakAsune udaya thaI javAthI tene nAraka kahevAmAM Ave che. te kAraNe nAraka javo ja narakamAM utpanna thAya che, A kathana, vartamAna samaya mAtra paryAyane grahaNa karanArA jusUtra nayanI dRSTie saMgata banI jAya che. kAraNa ke narakAcane baMdha bAMdhyA vinA jIva narakagatinA adhikArI banatA nathI. pUrvagatine choDIne jatA te jIvane pUrvagatinA AyuSyane udaya che te 'hAtA nathI, udaya te narakAyune hoya che. tethI te jIvane nAraka ja kahevo joIe. 'jAva nANAI nu tAtpayanIya pramANe - samaya. Page #1192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 908 bhagavatIce 'kaNhalesseNaM bhaMte ! jIve phaima (phayaresa) nANemu dojA ! goSamA : dovA, timu cA, causu vA nANema honA, dosa hojamANe AbhiNiyoriSamuanANemu hojjA' ityAdi / kRSNaTezyo bhadanta ! jIvaH katiSu jJAneSu bhavet ? gautama ! dvayorcA, tripu cA, caturpu vA jJAneSu bhavet, yobhavana Ami nivodhika-zruta-jJAnayorbhavet' ityAdi / sU0 1 // itizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlaprativiracitAyAM zrI bhagavatIsUtrasya mameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM . caturthazatakasya navamoddezakaH samAptaH // 4-9 // hai ki isa vipayameM yaha uddezaka jJAnAdhikArataka hI grahaNa karanA cAhiye / vaha isa prakArase hai bhadanta ! kRSNalezyAvAlA jIva kitane jJAnoMmeM rahatA haiM ? he gautama ! vaha jIva do jJAnoMmeM, tIna jJAnoM meM athavA cArajJAnoM meM rahatA hai / do jJAnoMmeM yadi rahatA hai to matijJAna aura zrutajJAna meM rahatA hai, aura yadi tInajJAna meM rahatA hai to matijJAna, zrutajJAna aura avadhijJAnameM rahatA hai| ityAdi rUpase jAnanA cAhiye // sU0 1 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsatra' kI prameyacandrikA vyAkhyAphe cauthe zatakake navavA uddezaka samApta // 4-9 // A viSayamAM jJAnAdhikAra paMtane ja A udezaka grahaNa karavo joIe. te A pramANe che- "he bhadantA kRSNalezyAvALA jIva keTalAM jJAmAM rahe che? " he gautama! te jIva be jJAnamAM, traNa jJAnamAM athavA cAra jJAnamAM rahe che. je be jJAnamAM rahetuM hoya te matijJAna ane zrutajJAnamAM rahe che, traNa jJAnamAM rahetA hoya te matijJAna, zrutajJAna ane avadhijJAnamAM rahe che. jJAnAdhikAra A prakAra che, ema samajavuM. savA janAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatI sUtranI priyadarzinI. tyAkhyAnA cethA zatakanA navA udeza samApta 4-lA . * - Page #1193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha dazamoddezakaH prArabhyate ___atha lezyApariNAmavaktavyatAmUlam-'se NUNaM bhaMte! kaNha lessA nIlalessaM pappa tArUvattAe, tAvaNNattAe ? evaM cauttho uddesao papaNavaNAe ceva leslApade Neyado, jAva-pariNAma-vapaNa-rasa-gaMdha-suddha-apasasthasaMkiliTTa-pahA, gai-pariNAma--paeso--gAha-vaggaNA-TrANa-mappacahuM_ sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte tti // sU0 1 // ___chAyA-tad nUnaM bhadanta ! kRSNalezyA nIlalezyAM prApya tadrUpatayA, tadvarNatayA ? evaM caturthaH uddezakaH prajJApanAyAzcaiva lezyApade jJAtavyaH, yAvatpariNAma-varNa-rasa-gandha-zuddha-aprazasta-saMkliSToSNAH / gati-pariNAma pradezA'vagAha-vargaNA-sthAnAlpabahutvam / tadevaM bhagavana ! tadevaM bhagavan ! iti ||s.1|| caturthazatakakA dazamA uddezaka prAraMbha lezyApariNAmavaktavyatA___ 'se gRNaM bhaMte ! kaNhalessA' ityAdi / sUtrArtha-(se gRNaM bhaMte ! kaNhalessA nIlalessaM pappa tArUvattAe, tAvaNNattAe) he bhadanta / kRSNalezyA nIlalezyAke saMyogako prAptakara kyA nIlalezyAke rUpameM aura usake varNarUpameM badala jAtI hai ? (evaM cauttho uddesao paNNavaNAe ceva lessapie Neyavvo) he gautama! - prajJApanAsUtra meM kathita lezyApadakA cauthA uddezakake yahAM kahanA cAhiye aura vaha (jAva pariNAma vaNNa rasa gaMdha suddha apasattha saMkiliTTha-NhA, cethA zatakane dasame udezaka prAraMbha vezyA pariNAmarnu ni35- . 'se guNaM bhaMte ! kaNharessA' tyAhi-- sUtrArtha- (se pUrNa bhNte| kaNhalessA nIlalessaM pappa tArUvattAe, tAvaNNattAe.) Ed! zu zyA nAsozyAnA sayA pAbhAna nasatazyA 3 ne nIlezyAnA varNana manI taya 1 (evaM cautyo uddesao paNNavaNAe ceva lessApae preyaco) gItamA prajJApanamA mAsA sezyApahanA yaa| aza: mahIna . (jAca pariNAma-vaNNa-rasa-gaMdhasuddha-apasatya Page #1194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 ''kaNhalesseNaM bhaMte ! jIye kAmu (phayaresa) nANemu rojA ! gokmA ! doSa vA, timu vA, causu vA nANesa hojA, dosa hojamANe AminiyotisuanANemu hojA' ityAdi / kRSNaTezyo bhadanta ! jIvaH kati mAne bhavet ? gautama! dvayorvA, tripu vA, catarSu yA zAneSu bhaveda, yormavana mAmi niyodhika-zruta-jJAnayorbhavet' ityAdi // sU0 1 // itizrI-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlabativiracitAyAM zrI bhagavatIsUtrasya mameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM / caturthazatakasya navamodezakaH samAptaH // 4-9 // ____ hai ki isa viSayameM yaha uddezaka jJAnAdhikArataka hI grahaNa karanA cAhiye / vaha isa prakArase hai bhadanta ! kRSNalezyAvAlA jIva kitane jJAnoM meM rahatA hai ? he gautama ! vaha jIva do jJAnoMmeM, tIna jJAnI meM athavA cArakhAnoM meM rahatA hai| do jJAnoM meM yadi rahatA hai to matijJAna aura zrutajJAna meM rahatA hai, aura yadi tInajJAnI meM rahatA hai to matijJAna, zrutajJAna aura avadhijJAnameM rahatA hai| ityAdi rUpase jAnanA cAhiye // sU0 1 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' kI prameyacandrikA vyAkhyAke cauthe zatakake navavA uddezaka samApta // 4-9 // A viSayamAM jJAnAdhikAra paMntane ja A udezaka grahaNa karavo joIe. te A pramANe che- "he bhadanta! kRSNalezyAvALo jIva keTalA jJAnamAM rahe che?" "he gautama! te chava be jJAnamAM, traNa jJAnamAM athavA cAra jJAmAM rahe che. je be jJAnamAM rahetuM hoya te matijJAna ane zrutajJAnamAM rahe che, traNa jJAnamAM rahetA hoya te matijJAna, zratajJAna ane avadhijJAnamAM rahe che. jJAnAdhikAra A prakAra che, ema samajavuM. sU15 nAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAja ta "bhagavatI sUtranI priyadazinI vyAkhyAnA cethA zatakanA navA udeza samApta. 4-lA . ' Page #1195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ candrikA TIkA za. 4 u. 10 sU. 1 lezyApariNAmanirUpaNam .911 bhagavAnAha~'evaM cauttho uddesao' evaM pUrvavat caturtha uddezakaH 'paNNavaNAra ce' prajJApanAyAeva 'lessApade' lezyApade saptadazasaMkhyake 'Neyacco' netavyaH jJAtavyaH tathAca majJApanAyAM lezyAyA vakSyamANapariNAmAdiviSayaka caturthI dezakArya - saMgrahAya avadhimadarzanapUrvakaM dvAragAthAmAha - 'jAna - pariNAma-vaNNa-rasa-gaMdhamuddha - apasatya- saMkiliThu NDA | gaipariNAma paeso gAhU vaggaNA dvANamappabahu iti / yAvat pariNAma varNa-rasa-gandha-zuddha-aprazasta saMkliSTo - SNAH, gati pariNAma bhadezA-vagAha - vargaNA - sthAna alpabahutvam' iti evaJcoktadvAragAthArtha vizadI karaNAya yAvatkaraNAt prajJApanAyAH saMgRhItaM pratipAdyate - 'tAgaMdhattAe, tArasattAe, tAphAsattAe, jo bhujo pariNamati ? haMtA, goyamA ? kaNhausake gaMdha jaise gaMdhavAlI hojAtI hai ? isa prakAra gautamane jaba prabhuse prazna kiyA taba prabhune isake uttara meM kahA ki 'evaM cauttho uddesao' pUrvakI taraha cauthA uddezaka 'paNNavaNAe ceva' prajJApanA kA hI jo ki satrahaveM 'lessApae' lezyApada meM kahA gayA hai yahAM isake uttara meM jAnane yogya hai| prajJApanAke caturtha uddezaka meM lezyAke pariNAma AdikoM kA saMgraha kiyA gayA hai / isIliye sUtrakArane usa uddezakako yahAM jAnane ke liye kahA hai / ina pariNAma AdikoM ko saMgraha karanevAlI dvAra gAdhA isa prakArase hai 'pariNAma - vaNNa-rasa gaMdha-suddha-apasatya-saMkilihu - vhA / gai pariNAnapaesogAha caggaNA dvANa maSpabahu' isa dvAragAthAke arthako vizada karaneke liye hI yahAM 'jAva' padakA prayoga kiyA gayA hai / 'yAvat' pada yaha prakaTa karatA bhaDAvIra prabhu tenA yA pramANe uttara Aye hai- 'evaM cauttho uddesao paNNatraNA lessAe Neyavtro' mA praznanA samAdhAna bhATe ajJAyanAsUtrabhAM ApekSA sattaramAM lesyApadanA ceAthe udarzaka kahevA joie. prajJApanAnA cethA uddazakamAM lezyAnA pariNAma AdinuM pratipAdana karyu" che- te kAraNe sUtrakAre ahIM te dazakanA ullekha Y=ryo che. te parilAbha mahinA saMgraha karanArI dvAragAthA mA prabhA - 'pariNAma, vaNNa, rasa, gaMdha, suddha, apasattha, saMkiliThu - hA gaha, pariNAma, paeso, gahU, vaggaNA, dvANamappa hu' yA dvAraNAthAnA marthenuM spaSTI ukhAne bhATe nahIM 'jAna' phne| prayoga thayo che. 'yAvat' yaha se atAve he ? ma dvAragAthArbhA AvatAM padonuM pratipAdana prajJApanAsUtranA ceAthA udezakamAM karAyuM che. te e dvArAnI Page #1196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 bhagavatIsace TIkA- lezyAdhikArAt tadudvizeSapariNAmAdIn pratipAdayitumAha 'se pUNaM bhaMte / " ityAdi / gautamaH pRcchati - he bhadanta / tad nUnaM saMbhavati etat 'kaNDalessA' kRSNalezyA, 'nIlalessaM' nIlalezyAm 'pappa' prApya 'vAsvatAra' tadrUpatayA nIlalezyA svarUpeNa tadeva sphuTayati- ' tAvaNNasAra' tadvarNatayA tasyAH nIlalezyAyA varNa iva varNo yasyAH sA tadvarNA tasyA bhAvastathA tayA tadvarNatayA pariNamati ? evaM udrasatayA tadgandhatayA, ityAdi gautamasya praznAzayaH svayamRhanIyaH gaipariNAma esogAvaggaNAdvANamappapaTu ) pariNAma, varNa, rasa, gaMdha, zuddha, aprazasta, saMkliSTa, uSNa, gati, pariNAma, pradeza, abagAhanA, vargaNA, sthAna aura alpabahutva isa gAthA taka grahaNa karanA cAhiye / (secaM bhaMte ! sevaM bhaMte !) he bhadanta ! jaisA, Apa devAnupriyane kahA hai vaha aisA hI hai bhadanta / vaha aisA hI hai isa prakAra kahakara gautama apane sthAna para virAjamAna ho gaye || TIkArya - isa sUtradvArA sUtrakArane lezyAkA adhikAra honeke kAraNa lezyAke vizeSa pariNAma AdikoMkA pratipAdana kiyA hai| gautamane prabhuse pUchA hai ki he bhadanta ! kyA yaha bAta saMbhava sakatI hai ki 'kahalessA' kRSNalezyA' 'nIla lessaM" nIla lezyA ko prApta karake 'tArUvattAe' nIlalezyAke svarUpa meM badalakara 'tAvaNNattAe' nIlalezyAke varNa jaise varNavAlI ho jAtI hai ? usake rasa jaise rasavAlI ho jAtI hai ? saMki liTThu - pahA - gai, pariNAma - parasogAha-vaggaNNAdvANamappa bahu) ane A gAthA paryAntanuM te baherAunu uthana graha 42 me - 'pariNAma, varSA, rasa, gaMdha, zuddha, saMprazasta, saMviSTa, uSNu, gati, pariNAma, pradeza, avagAhanA, vargazA, sthAna, mane syamahutva' (sevaM bhaMte !: sevaM bhaMte . !) ' 3 mahanta ! ApanI vAta sarvathA satya che, hu bhadanta ! ApanI vAta yathArtha che,' A pramANe kahIne gautama vAmI temane sthAne besI gayA. TIkAtha-- A sUtramAM sUtrakAre lezyAnA pariNAma AdinuM pratipAdana karyu che. gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che ke zuM evI vAta sabhavI zake che ke 'kaNNalessA' SNulezyA 'nIlalessaM pappa nIlalezyAne * saMcAga pAmIna 'tAruvattAe' nIsasezyAnA sva3pamA ghusAI nhAne 'tAvaNNattAe' nIlalezyAnA jevAM ja varNanI khanI jAya che? ane tenA jevA ja vAsa ke gaMdhavALI khanI jAya che? Page #1197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.4 u.10 sU.1 lezyApariNAmanirUpaNam bhagavAnAha-evaM cautyo uddesamo' evaM pUrvavat caturtha uddezakaH 'paNNavaNAe ceva' prajJApanAyAeva 'lessApade' lezyApade saptadazasaMkhyake 'Neyabbo' netavyaH jJAtavyaH,tathAca prajJApanAyAM lezyAyA vakSyamANapariNAmAdiviSayakacaturtho dezakArthasaMgrahAya avadhipradarzanapUrvakaM dvAragAthAmAha-'jAva pariNAma-vaNNa-rasa-gaMdha. muddha-apasatya-saMkiliThu NDA / gaipariNAma-paeso-gAha-vaggaNA-DhANamappavarlDa iti / yAvat-pariNAma-varNa-rasa-gandha-zuddha-aprazasta-saMkliSTo-pNAH, gati pariNAma pradezA-'vagAha-vargaNA-sthAna alpabahutvam' iti, evaJcoktadvAragAthArtha vizadI karaNAya yAvatkaraNAt majJApanAyAH saMgRhItaM pratipAdyate-'tAgaMdhattAe, tAramattAe, tAphAsattAe, bhujo bhujo pariNamati ? haMtA, goyamA ? kaNhausake gaMdha jaise gaMdhavAlI hojAtI hai ? isa prakAra gautamane jaba prabhuse prazna kiyA taya prabhune isake uttarameM kahA ki 'evaM cauttho uddesao' pUrvakI taraha cauthA uddezaka 'paNNavaNAe ceva' prajJApanA kA hI jo ki satrahaveM 'lessApae' lezyApadameM kahA gayA hai yahAM isake uttara meM jAnane yogya hai| prajJApanAke caturtha uddezakameM lezyAke pariNAma AdikoMkA saMgraha kiyA gayA hai / isIliye sUtrakArane usa uddezakako yahAM jAnane ke liye kahA hai| ina pariNAma AdikoM ko saMgraha karanevAlI dvAra gAthA isa prakArase hai 'pariNAma-caNNa-rasa gaMdha-suddha-apasattha-saMkiliTTha-pahA / gai pariNAmapaesogAhra vaggaNA hANa mapparahu~' isa dvAragAthAke arthako vizada karaneke liye hI yahAM 'jAva' padakA prayoga kiyA gayA hai| "yAvat' pada yaha prakaTa karatA ___ maDAvIra prabhu tano bhA pramANe utta2 mA cha- 'evaM cautyo udesao 'paNNavaNAe lessApae Neyanyo' mA praznAnA samAdhAna bhATe ajJApanAsubamA sattaramAM lesyApadane ceAthe udazaka kahe joie. prajJApanAnA cethA udazakamAM sthAnA pariNAma AdinuM pratipAdana karyuM che- te kAraNe sUtrakAre ahIM te uddezakane ulekha thA che. te pariNAma mAhinA saDa 32nArI dvAragAthA mA prabhArI I-- 'pariNAma, vaNNa, rasa, gaMdha, suddha, apasattha, saMkilichu-hA gaha, pariNAma, paeso, gAhU, vaggaNA, hANamappavaha' mA dvArAthAnA manu spaSTI21 42pAne bhATe mahI jAva' phne| prayoga yaye. cha. 'yAra' 56 matAcha 3 mA vAgAthAbhA sAvatA padanuM pratipAdana prajJApanA sannanA cothA udezakamAM karAyuM che. te e kArenI Page #1198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 bhagavatI 1 TIkA - lezyAdhikArAt taduvizeSapariNAmAdIn pratipAdayitumAha se guNaM bhaMte / " ityAdi / gautamaH pRcchati - he bhadanta / tad nUnaM saMbhavati etat 'kaNDalessA' kRSNalezyA, 'nIlalessaM' nIlalezyAm 'pappa' prApya 'vArUvatAra' taMdrUpatayA nIlalezyA svarUpeNa tadeva sphuTayati- ' tAvaNNatA' tadavarNatayA tasyAH nIlalezyAyA varNa iva varNo yasyAH sA tadUvaNo tasyA bhAvastathA tayA tadvarNatayA pariNamati ? evaM vadrasatayA tadgandhatayA, ityAdi gautamasya praznAzayaH svayamUhanIyaH gaipariNAma esogAvaggaNAdvANamappapaTu ) pariNAma, varNa, rasa, gaMdha, zuddha, aprazasta, saMkliSTa, uSNa, gati, pariNAma, pradeza, avagAhanA, vargaNA, sthAna aura alpabahutva isa gAthA taka grahaNa karanA cAhiye / (sevaM bhaMte / seyaM bhaMte!) he bhadanta ! jaisA, Apa devAnupriyane kahA hai vaha aisA hI hai bhadanta ! vaha aisA hI hai isa prakAra kahakara gautama apane sthAna para virAjamAna ho gaye || TIkArya isa sUtradvArA sUtrakArane lezyAkA adhikAra honeke kAraNa lezyAke vizeSa pariNAma AdikoMkA pratipAdana kiyA hai / gautamane prabhuse pUchA hai ki he bhadanta ! kyA yaha ghAta saMbhava sakatI hai ki 'kaNhalessA' kRSNalezyA' 'nIlalessaM "nIla lezyAko prApta karake 'tArUvattAe' nIlalezyA svarUpa meM badalakara 'tAvaNNattAe' nIlalezyAke varNa jaise varNavAlI ho jAtI hai ? usake rasa jaise rasavAlI ho jAtI hai ? saMki liTTu - pahA - gahU, pariNAma - parasogAha-vaggaNNAdvANamappa bahuM bhane mA zAdhA paryantanuM te uddeza4nu uthana grahayu 42 lebhe- 'pariNAma, varga, rasa, gaMdha, zuddha, aprazasta, saMviSTa, uSya, gati, pariNAma, pradeza, saMvagAhanA, varga, sthAna, zamane hamahutva' (sevaM bhaMte !: sevaM bhaMte . !) 'he mahanta / apanI vAta sarvathA satya che, huM badanta ! ApanI vAta cathAya che,' A pramANe kahIne gautama svAmI temane sthAne besI gayA. TIkAtha-- A sUtramAM sUtrakAre lezyAnA pariNAma AdinuM pratipAdana karyu` che. gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che ke zuM evA. vAta saMbhavI zake che ke 'kaNNalessA' dhRSNulezyA 'nIlalessaM pappa' nIsasezyAnA saMyoga cAbhIne 'tAruvattAe' nIsasezyAnA sva3pabhAM pasaTAI rahane 'tAvaNNattAe' nIlasezyAnA jevAM ja vaNunI khanI jAya che ? ane tenA jevAja vAsa ke gaMdhavALI banI jAya che ? Page #1199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mameyacandrikA TIkA za.4 u.10 sU.1 lezyApariNAmanirUpaNam 911 bhagavAnAha-evaM cauttho uddesao' evaM pUrvavat caturtha uddezakaH 'paNNavaNAe ce' prajJApanAyAeva 'lessApadeM lezyApade saptadazasaMkhyake 'Neyanyo' netanyaH jJAtavyaH,tathAca prajJApanAyAM lezyAyA vakSyamANapariNAmAdiviSayakacaturthoddezakArthasaMgrahAya avadhipradarzanapUrvakaM dvAragAthAmAha-'jAva-pariNAma-vaNNa-rasa-gaMdhasuddha-apasatya-saMkiliThu NDA } gaipariNAma-paeso-gAha-vaggaNA-hANamappavahuM iti / yAvat-pariNAma-varNa-rasa-gandha-zuddha-aprazasta-saMkliSTo-pNAH, gati pariNAma pradezA-'vagAha-vargaNA-sthAna alpabahutvam' iti, evaJcoktadvAragAthArtha vizadI karaNAya yAvatkaraNAt prajJApanAyAH saMgRhItaM pratipAdyate-'tAgaMdhattAe, tArasattAe, tAphAsattAe, bhujo bhunno pariNamati ? haMtA, goyamA ? kaNDausake gaMdha jaise gaMdhavAlI hojAtI hai ? isa prakAra gautamane jaya prabhuse prazna kiyA taba prabhune isake uttarameM kahA ki 'evaM cauttho uddesao' pUrvakI taraha cauthA uddezaka 'paNNavaNAe ceva' prajJApanA kA hI jo ki satrahaveM 'lessApae' lezyApadameM kahA gayA hai yahAM isake uttarameM jAnane yogya hai| prajJApanAke caturtha uddezakameM lezyAke pariNAma AdikokA saMgraha kiyA gayA hai / isIliye sUtrakArane usa uddezakako yahAM jAnane ke liye kahA hai| ina pariNAma AdikoM ko saMgraha karanevAlI dvAra gAthA isa prakArase hai 'pariNAma-vaNNa-rasa gNdh-suddh-apstth-sNkilitthtth-haa| gai pariNAmapaesogAhU vaggaNA TThANa mappayatuM' isa dvAragAthAke arthako vizada karaneke liye hI yahAM 'jAva' padakA prayoga kiyA gayA hai| yAvat' pada yaha prakaTa karatA maDAvIra prabhu tena 20 pramANe uttara bhASecha- 'evaM cauttho udesao _ 'paNNavaNAe lessApae Neyaco' mA na samAdhAna bhAra prajJApanAsUtramA mApekSA sattaramAM lakSyApadano ceAthe udazaka kahe joie. prajJApanAnA cethA udazakamAM lesthAnA pariNAma AdinuM pratipAdana karyuM che te kAraNe sUtrakAre ahIM te udazakane ulekha yA che. te pariNAma mAhinA sayaDa 32nArI dvArAthA mA prabhArI cha- 'pariNAma, vaNa, rasa, gaMdha, muddha, apasattha, saMkiliTha-hA gaha, pariNAma, paeso, gAhU, gaNA, hANamappavaha' sA dvArAthAnA manuM spaSTI42 42vAna bhATa mahA 15nA prayAga thye| cha. 'yAvata' 56 matAcheu mA 6||yaamaa dina prajJApanA sUtranA cethA udezakamAM karAyuM che. te e dvAronI 'jAna' 5 aAvatAM Page #1200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 - . . . . mamastIpaNe lessA, nIlaTherasaM pappa tArUvattAe, tAvaNNatAe, tAgaMpattAe, tArasapAe, tAphAsattAe bhujo bhanno pariNamai' tadganyatayA, tasatayA, taparvatayA, bhUyo bhUyaH pariNamati ? inta, gautama ! kRpNalezyA nIloiyAM prApya tadrUpa tayA, taduvarNatayA, tadgandhatayA, nadrasatayA, tatsparzanayA, bhUyo bhUyaH pariNamati, 'arthAt kRSNalezyApariNato jIyo yadA nIlalelyAyogyAni dravyANi paryA dAya kAlaM karoti tadA nIlalezyApariNata utpadyate, uktaza-' jaslesAI davAI pariAitA kAlaM karei, tallese upayajaI' yallezyAni dravyANi paryAdAya kAlaM karoti tallezya utpadyate' iti / tato gautamaH pRcchati-'se hai ki isa bAra gAyokta padoMkA vizadIkaraNa prajJApanAke caturtha uhe. zakameM huA hai isaliye ina bArIkI samApti takahI isa uddezakako grahaNa karanA cAhiye / pariNAma saMbaMdhI kathanakA abhiprAya isa prakAra se hai gautama prabhuse pUcha rahe haiM ki he bhadanta ! kRSNalezyA nIlalezyA ko prAptakara kyA usake jaisI varNavAlI, gaMdhavAlI; rasavAlI bAra2 hotI rahatI hai ? taba isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki gautama! hAM, kRSNalezyA nIlalezyAke rUpameM jaba badala jAtI hai to vaha usake jaise varNavAlI, usake jaise gaMdhavAlI, aura usake jaise rasavAlI cAra2 hotI rahatI hai / tAtparya kahanekA yaha hai ki jaya kRSNalezyAke pariNAmavAlA jIva nIlalezyAke yogya dravyoMko grahaNa karake maratA hai, taba vaha nIlalezyAke pariNAmavAlA hokara hI anyatra utpanna hotA hai / kyoM ki yaha siddhAnta hai ki 'jallessAI davvAI pariyAittA kAlaM karei, tallese uvavajaI' 'jIva jisa lezyAke (A kAragAthAnI) samApti paryantanuM ja kathana ahIM grahaNa karavuM joIe. pariNAma viSayaka kathana nIce pramANe che gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che- "he bhadanta! kRSNalezyA nalalesthAne saMyoga pAmIne tenA jevA varNavALI, tenA jevI gaMdhavALI ane tenA jevA rasavALI manatI he cha?' uttara- "he gautama! hA, evuM ja bane che. kRSNalezyA jyAre nIlalesthArUpe palaTAi jAya che, tyAre te tenA jevA varNavALI, tenA jevI gaMdhavALI ane tenA jevA rasavALI thatI rahe che- A kathanane bhAvArtha nIce pramANe che- je kamalezyAnA pariNAmavALe jIva nIlezyAne yogya dravyane grahaNa karIne mare che, te te nIlezyAnA parAbhavANI manIna. manyatra bhanna thAya cha- savA siddhAMta che .. jalalesAI davAI pariyAittA kAlaM karei, tallese uvavajjaI' zyAnA dravyana ay Page #1201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 4 u. 10 su. 1 lezyApariNAma nirUpaNam 913 hNaNaM bhaMte! evaM bucai - kaNhalessA nIlalessaM pappa tA rUvattAe, tA vaNNatAe, tA gaMdhattAe, tA rasattAe, tA phAsattAe bhulo bhujo pariNama ? goyamA ! se jahAnAmae khIre dursi pappa, suddhe vA vatye rAgaM pappa tA rUvattAe, tA vaNNattAe, tA gaMdhattAe, tA rasattAe, tA phAsattAe bhujjo bhujjo pariNamar3a se eeNaTTeNaM goyamA 1 evaM bucar3a kaNDalessA0' ityAdi / tat kenArthena bhagavan ! evam ucyate- kRSNalezyA nIlalezyAM prApya tadrUpatayA, tadvarNatayA, tadgandhatayA, tadarasatayA; tatsparzatayA, bhUyo bhUyaH pariNaNati ? gautama ! tadyathA nAma kSIraM dRSIM (takram ) prApya. zuddhaM vA ra dravyoMko grahaNa karake maratA hai vaha usI lezyAvAlA hokara dUsarI jagaha utpanna hotA hai' / yahI bAta 'tAgaMdhanAe tArasattAe, tAphAsatAe, bhujjo bhujo pariNamaMti' ityAdi padoM dvArA vyakta kI gaI hai / aba gautama prabhuse pUchate haiM ki ' se keNaNaM bhaMte ! evaM bucar3a kaNhalessA nIlalessaM pappa tAkhvattAe tAvaNNattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujjo bhujjo pariNama' he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNase kahate haiM ki kRSNalezyA nIlalezyAko prAptakara usake jaise rUpameM, usake jaise varNameM, usake jaise gaMdhameM, usake jaise rasa meM, usake jaise sparzameM bAra2, pariNata hotI rahatI hai ? taba isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki jaise dUdha taka ko prApta hokara usake jaise rUpame pariNama jAtA hai, usake jaise varNa meM pariNama jAtA hai, usakI jaisI gaMdhavAlA ho jAtA hai, usake jaise rasavAlA ho jAtA haiM, aura usake jaisA sparzacAlA ho jAtA hai; karIne jIva mare che, e lesyAnA pariNAmavALA thaIne te jIva bIjI jagyAe utpanna thAya che.' vA 'tA gaMdhattAe, tA rassattAe, tA phAsattAe bhujo bhujjo pariNamaMti' dhatyAhi yaha dvArA vyakata karavAmAM Avela che. have gautama svAbhI bhahAvIra abhune pUche che De ' se keNaNaM bhaMte! evaM buccai kaNNalessA nIlalessaM pappa tArUvattAe tAvaNNattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsUnAe bhujjo bhujjo pariNamai' he lahanta ! Aya thA aro me ho cho ke kRSNalezyA nIlalezyAnA sacega pAmIne tenA jevA rUpamAM, tenA jevA vamAM, tenA jevI gaMdhamAM, tenA jevA rasamAM ane tenA jevA spardhAmAM vAravAra pariNamatI rahe che ? uttara-- he gautama! jevI rIte dUdha sAthe chAzanA sayoga thavAthI, dUdha chAza rUpe pariName che, tenAM rUpa, vaNa, gaMdha, rasa ane sparzI chAzanA jevAM ja banI jAya Page #1202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - THANI mamastIpaNe lessA, nIlaTherasaM pappa tArUvattAe, tAvaNNatAe, tAgaMpattAra, vArasacAe, tAphAsattAe bhujo bhanno pariNamai' tadganyatayA, tadrasatayA, tasparvatayA, bhUyo bhUyaH pariNamati ? hanta, gautama ! kRSNalezyA nIlaleiyAM prApya tadrUpa tayA, tavarNatayA, tadgandhatayA, tadrasatayA, tatsparzatayA, bhUyo bhUyaH pariNamati, arthAt kRSNalezyApariNato jIvo yadA nIlalezyAyogyAni draSyANi paryAdAya kAlaM karoti tadA nIlalezyApariNata utpadyate, usana- jallesAI davAI pariAittA kAlaM karei, tallese uvayajjaI' yallezyAni dranyANi paryAdAya kAlaM karoti tallezya utpadyate' iti / tato gItamaH pRcchati-' se hai ki isa dvAra gAyokta padokA vizadIkaraNa prajJApanAke caturya uddezakameM huA hai isaliye ina dvAroMkI samApti takahI isa uddezakako grahaNa karanA cAhiye / pariNAma saMbaMdhI kathanakA abhiprAya isa prakAra se hai gautama prabhuse pUcha rahe haiM ki he bhadanta ! kRSNalezyA nIlalezyA ko prAptakara kyA usake jaisI varNavAlI, gaMdhavAlI; rasavAlI bAra2 hotI rahatI hai ? taba isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate hai ki gautama! hAM, kRSNalezyA nIlalezyAke rUpameM jaba badala jAtI hai to vaha usake jaise varNavAlI, usake jaise gaMdhavAlI, aura usake jaise rasavAlI bAra2 hotI rahatI hai / tAtparya kahanekA yaha hai ki jaya kRSNalezyAke pariNAmavAlA jIva nIlalezyAke yogya dravyoko grahaNa karake maratA hai, taba vaha nIlalezyAke pariNAmavAlA hokara hI anyatra utpanna hotA hai / kyoM ki yaha siddhAnta hai ki 'jallessAI duvvAI pariyAittA kAlaM karei, tallese uvavajaI' 'jIva jisa lezyAke (A dvAragAthAnI) samApti paryantanuM ja kathana ahIM grahaNa karavuM joIe. pariNAma viSayaka kathana nIce pramANe che! gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che- "he bhadantA kRSNalezyA nIlalesthAne saMga pAmIne tenA jevA varNavALI; tenA jevI gaMdhavALI ane tenA jevA rasavALI zumanatI 29 che?' * uttara- he gautama! hA, evuM ja bane che. kRSNalezyA jyAre nIlalezyArUpe palaTAI jAya che, tyAre te tenA jevA varNavALI, tenA jevI gaMdhavALI ane tenA jevA rasavALI thatI rahe che- A kathanane bhAvArtha nIce pramANe che- je ' kulezyAnA pariNAmavALe jIva nalalezyAne yogya dravyone grahaNuM karIne mare che, te te nIlezyAnA pariNAmavANA manIna manyatra bhanna thAya cha- mevA * siddha cha : jalesAI dabAI pariyAittA kAlaM karei, tallese uvavajjaI' ra dezyAnA anya Page #1203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za.4 u.10 sU.1 lezyApariNAmanirUpaNam 913 keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai-kaNhalessA nIlalessaM pappa tA rUpattAe, tA vaNNatAe, tA gaMdhattAe, tA rasattAe, tA phAsattAe munno bhujo pariNamai ? goyamA ! se jahAnAmae khIre dRsi pappa, suddhe vA batthe rAgaM pappa, tA svattAe, tA caNNattAe, tA gaMdhattAe, tA rasattAe, tA phAsattAe bhujo bhujo pariNamai, se eeNaTeNaM goyamA ! eka cuccai kaNDalessA0' ityAdi / tava kenAryana bhagavan ! evam ucyate-kRSNalezyA nIlalezyAM prApya tadrapatayA, tadvarNatayA, tadgandhatayA, tadasatayA; tatsparzatayA, bhUyo bhUyaH pariNaNati ? gautama ! tadyathA nAma kSIraM dapI (takram ) prApya. zuddhaM vA vastraM dravyoMko grahaNa karake maratA hai vaha usI lezyAvAlA hokara dUsarI jagaha utpanna hotA hai| yahI bAta 'tAgaMdhanAe tArasattAe, tAphAsattAe, bhujo bhujjo pariNamati' ityAdi padoM dvArA vyaktakI gaI hai| aya gautama prabhuse pUchate haiM ki ' se keNaTeNaM bhaMte ! evaM ghucai kaNhalessA nIlalessaM pappa tArUvattAe tAvaNNattAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhuno bhujjo pariNamaI' he bhadanta ! Apa aisA kisa kAraNase kahate haiM ki kRSNalezyA nIlalezyAko prAptakara usake jase rUpameM, usake jaise varNameM, usake jaise gaMdhameM, usake jaise rasameM, usake jaise sparzameM bAra2, pariNata hotI rahatI hai ? taba isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki jaise dUdha takra ko prApta hokara usake jaise rUpame pariNama jAtA hai, usake jaise varNameM pariNama jAtA hai, usakI jaisI gaMdhavAlA ho jAtA hai, usake jaise rasavAlA ho jAtA haiM, aura usake jaisA sparzavAlA ho jAtA hai; karIne jIva mare che, e lesthAnA pariNA mavALa thaIne te jIva bIjI jagyAe utpanna thAya cha.' se vAta 'tA gaMdhattAe. tA rassattAe, tA phAsattAe bhujA bhujjA pariNamaMti' tyAhi ha dvArA 054 42vAmAM mAveta. have gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche the , 'se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai kaNNalessA nIlalessaM pappa tArUvattAe tAvaNNatAe tAgaMdhattAe tArasattAe tAphAsattAe bhujo bhujo pariNamaI' B mahanta! yApa thANe me 4aa ch| ka kRSNalaizyA nIlalesthAne saMga pAmIne tenA jevA rUpamAM, tenA jevA varNamAM, tenA jevI gaMdhamAM, tenA jevA rasamAM ane tenA jevA sparzamAM vAraMvAra pariNamatI rahe che ke uttara- he gautama jevI rIte dUdha sAthe chAza saMyoga thavAthI, dUdha chAza 25 pAraNume che, tenAM rUpa, varNa, gaMdha, rasa ane sparza chAzanA jevA ja banI jAya Page #1204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - - - - samastIpaNe lessA, nIlachessaM pappa tArUvattAe, tAvaNNasAe, tAgaMpalAe, tArasapAe, tAphAsattAe bhuno bhanno pariNamai ' tadganyatayA, tasanayA, tatpatiyA, bhUyo bhUyaH pariNamati ? hanta, gautama ! kRSNalezyA nIlachezyAM prApya tadrUpa tayA, taduvarNatayA, tadgandhatayA, udrasatayA, tatsparzatayA, bhUyo bhUpaH pariNamati, 'arthAt kRSNalezyApariNato jIyo yadA nIlaleiyAyogyAni dravyANi paryA. dAya kAlaM karoti tadA nIlalezyApariNata utpadyate, uktA- jalesAI davAI pariAittA kAlaM karei, tallese uvayajjaI' yallezyAni dravyANi paryAdAya kAlaM karoti tallezya utpayate ' iti / tato gautamaH pRcchati-se hai ki isa dAra gAyokta padokA vizadIkaraNa prajJApanAke caturya uhe. zakameM huA hai isaliye ina dAroMkI samApti takahI isa udezakako grahaNa karanA cAhiye / pariNAma saMbaMdhI kadhanakA abhiprAya isa prakAra se hai gautama prabhuse pUcha rahe haiM ki he bhadanta ! kRSNalezyA nIlalezyA ko prAptakara kyA usake jaisI varNavAlI, gaMdhavAlI, rasavAlI dhAra2 hotI rahatI hai ? taba isakA uttara dete hue prabhu gautamase kahate haiM ki gautama! hAM, kRSNalezyA nIlalezyAke rUpameM jaya badala jAtI hai to vaha usake jaise varNavAlI, usake jaise gaMdhavAlI, aura usake jaise rasavAlI cAra2 hotI rahatI hai / tAtparya kahanekA yaha hai ki jaya kRSNalezyAke pariNAmavAlA jIva nIlalezyAke yogya dravyoko grahaNa karake maratA hai, taba vaha nIlalezyAke pariNAmavAlA hokara hI anyatra utpanna hotA hai / kyoM ki yaha siddhAnta hai ki 'jallessAI duvvAI pariyAittA kAlaM karei, tallese uvavajaI' 'jIva jisa lezyAke (AhAragAthAnI) samApti patanuM ja kathana ahIM grahaNa karavuM joIe. pariNAma viSaya 4thana nIya pramANe - : gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che- "he bhadantA kRSNalezyA nIlalezyAne coga pAmIne tenA jevA varNavALI, tenA jevI gaMdhavALI ane tenA jevA rasavALI zumanatI 29-?' - uttara- he gautama! hA, evuM ja bane che. kRSNale jyAre nIlalesthArUpe palaTAi jAya che, tyAre te tenA jevA varNavALI, tenA jevI gaMdhavALI ane tenA jevA rasavALI thatI rahe che- A kathanane bhAvArtha nIce pramANe che- je kaNalezvAnA riNAmavALe jIva nalalezyAne gya dravyane grahaNa karIne mare che. te te nIlalezyAnA bhavANA sanIna. manyatra GUnna thAya cha- mA. siddhAMta.che hai jalesAI dabAI pariyAittA kAlaM karei, tallese uvajjaI' ne zyAnA dravya Page #1205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikATIkA za.4 u.10 sa. 1 lezyApariNAmanirUpaNam varNena prAptA ? bhagavAnAha-kRSNalezyA kRSNavarNA kRSNavarNameghAdivata, nIlalezyA nIlavarNA bhRGgAdivat , mayUragrIvAvadvA, kApotI kapotavarNA khadirasArAdivat, tejasI lohitavarNA zazakarudhirAdivata, padmA pItavarNA campakAdivat, zuklA zuklavarNA zahAdivat , evaM . lezyAyA rasavipaye bhagavataH samAdhAnam-kRSNA kaTurasA nimbAdivara, nIlA tiktarasA marIcapippalyAdivata, kApotI kapAya rasA apakvavadaravana, tejolezyA AmlamadhurA pakyAmrAdiphalAdivata, padama lezyA kaTukapAya madhurarasA candraprabhAmadirAdivata, zuklalezyA madhurarasA _guDasitAdivat , lezyAgandhavipaye bhagavata uttaram- AdyAstisro durabhigandhAH, kRSNalezyA kA varNa kRSNavarNavAle megha AdikI taraha kAlA kahA gayA hai / nIlalezyA kA varNa zRMga-bhramara-Adi ke varNa jaisA athavA mayara kI grIvA ke raMga jaisA nIla kahA gayA haiM / kApotIlezyA kA varNa khairasAra (katthA) ke raMga jaisA kahA gayA hai / taijasIlezyA kA varNa zazaka-kharagoza ke rakta jaisA lAla kahA gayA hai| padmalezyA kA vaNe campaka Adi ke varNa kI taraha pIta kahA gayA hai| zuklalezyA kA varNa zaMkha ke varNa kI taraha bilakula zveta prakaTa kiyA gayA hai| isI prakAra se rasa ke viSaya meM bhI prabhune aisA samajhAyA hai ki kRSNalezyA kA rasa nimpa Adi ke rasa kI taraha kaDavA, nIlalezyA kA rasa mirca pIpala Adi kI taraha tIkhA, kApotIlezyA kA rasa apaka-vinApake hue yadarIphala ke rasa kI taraha kapAyalA, tejAlezyA kA rasa pake hue Amraphala ke rasa kI taraha Amlamadhura-khaTTA-miTThA, padmalezyA kA rasa candraprabhAmadirA kI taraha tIkhA, kaSAlA aura madhura kahA gayA haiN| tathA zuklalezyA kA rasa guDa evaM mizrI ke je zyAma [kALo] kahyo che. nalalezyAno varNa bhramara AdinA raMga jevA athavA meranI DokanA je nIla kahyo che. kApotalezyAne varNa kabUtaranA je kahyo che. tejalezyAne varNa sasalAnA lohI je lAla kahyo che, pAlezyAne varNa caMpAnA phUla je pI kahyo che, ane zakalalezyAne varNa zaMkhanA vaNuM je sapheda kahyo che. e ja pramANe vezyAonA rasanA viSayamAM mahAvIra prabhue gautama svAmIne A pramANe kahyuM- kuNasthAne rasa lIMbanA je kaDa, nIlalezyAne rasa maracAM samAna tIkho, kApatalesthAne rasa apakava berala je tare, tejalezyAne rasa pAkI kerInA je khaTamIThTho, patralezyAne rasa candramabhA madirAnA je tIkha, sure ane madhura, tathA zukalAne rasa gALa ane sAkara jevo madhura kahyA che. Page #1206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 914 bhagavatIne rAgaM mApya, tadrUpatayA tadUvarNatayA tadgandhatayA tadrasatayA tattpadayA, bhUyo bhUyaH pariNamati, tattenArthena gautama / evam ucyate kRSNalezyA. ityAdi / etenaiva abhilApena kramazo nIlalezyA kApotIm, kApotI taijasIm, vaijasI padmAm, padmA zuklAM mApya tadvatvAdinA pariNamati iti ghodhyam / tato lezyAvarNaviSaye gautamaH pRcchati- 'kaSNachessANaM bhaMte ! kerisibha vaNNaM paNNattA! ityAdi / kRSNalezyA khalu bhagavan! kIdRzI athavA - jaise zuddhavastra rAga-raMgase raMgo jAne para raMga ke rUpavAlA, raMga ke varNavAlA, raMgakI gaMdhavAlA, raMgake rasavAlA, raMgake sparzatrAlA ho jAtA hai, arthAt padArtha jaisA saMyoga prApta karatA hai vaha usa ke rUpa rasa Adi guNavAlA bana jAtA hai- isI prakAra he gautama! kRSNalezyA nIlalezyA ke pariNAmako prApta hokara usake rUpa-rasa-gaMdha Adi guNavAlI bana jAtI hai / isa kAraNa maiMne aisA kahA hai / isI abhiprAya se yaha bhI samajha lenA cAhie ki nIlalezyA kApotIlezyA ko prApta hokara, kApotIlezyA tejasIleiyA ko prApta hokara, tejasIlezyA padmAlezyA ko prApta hokara, padmalezyA zuklalezyA ko prApta hokara usa lezyA ke rUpa rasa Adi rUpa se pariNama jAtI hai / . aba gautamasvAmI prabhu se lezyAoM kA varNa kaisA hai- isa bAta ko pUchate haiM- bhadanta ! 'kaNhalessANaM kerisiyA vaNNeNaM pnnnntt| ' ityAdi - kRSNalezyA kA varNa kaisA kahA gayA hai ? he gautama ! che, vaLI jevI rIte zuddha vastra (zubha vajra) ne raMgavAmAM Ave te te vastra te raMganA rUpa, vaNu, gaMdha, rasa ane sparza' Adi guNaiAthI yukata mane che, evI ja rIte kRSNavezyA nIlalezyA rUpe pariNamIne tenAM rUpa, rasa, gaMdha Adi guNAvALI anI jAya - te kAraNe meM evuM kahyuM che. eja pramANe nIlalezyA kApAta vaizyArUpe pariNamIne tanAM rUpa, va, rasa Adi guNAvALI khanI jAya che, kApAtalaizyA tejalezyArUpe pariNamIne tenA rUpAdi guNavALI khanI jAya che, tejalezyA padmalezyArUpe pariNamIne padmavaizyAnA rUpAdi ghAvALI banI jAya che, ane padmalezyA zukalalezyarUpe pariNamIne zukalalezyAnA rUpa, vArtha, rasa Adi guzavAjI manI laya che,' zrebha. sabhaj. have gautama svAmI lezyAnAM. varNo jANavAne mATe mahAIra prabhune pUche che ke ' he lata! ' kaNhalessANaM kerisiyA vaNNeNaM paSNatA ? dhRtyAhi' kRSNamukhezyAnA vaNa kevA kahyo .che? uttara- 'he gautama ! kRSNulesyAne varNa zyAmavarNanA megha AdinA Page #1207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prameyacandrikA TIkA za. 4 u. 10 su.1 lezyApariNAmanirUpaNam 917. pradezAvagADhAH, vargaNAvipaye ca kRSNalezyAdiyogyadravyavargaNAH anantAH audArikAdivargaNAvat, sthAnavipaye ca tAratamyena vicitrAdhyavasAyanivandhanAni asaMkhyeyAni kRSNAdidravyANi, adhyavasAyasthAnAnAmasaMkhyAtatvAt, lezyAsthAnAnAmalpabahutvaM vAcyam / taccaivam- 'eesiNaM bhaMte ! kaNhalesAThANA NaM jAva - sukkalesAThANANa ya jahannagANaM davaTThayAe payesaTTayAe davaTThapayesaTTayAe kayare kayarehito appA cA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA? goyamA savvatthovA jahannagA kAulesA asaMnyAta (kSetra) pradezo meM hai / audArikAdika vargaNAoM kI taraha kRSNalezyA Adi ke yogya dravyavargaNAeM ananta hai| taratama Adi rUpa se vicitra bane hue aise adhyavasAyoM ke kAraNabhUta kRSNAdidravya bhI taratamAdirUpase asaMkhyAta hai| kyoMki adhyavasAya sthAna asaMkhyAta hote hai / tAtparya kahanekA yaha hai ki jaba adhyavasAyoke sthAna asaMkhyAta hai to adhyavasAya bhI asaMkhyAta hI hai| aura jaba adhyavasAya asaMkhyAta hai to ina asaMkhyAta adhyavasAyoM ke kAraNabhUta kRSNAdi dravya bhI unake taratamAdirUpa ko lekara asaMkhyAta hai| lezyAoM ke sthAnoM kA alpavahutva isa prakAra se haiM prabhu se gautama pUchate haiM ki hai bhadanta ! kRSNalezyA ke jaghanyasthAnoM meM aura yAvat zuklalezyA ke jaghanyasthanoM meM dravyArtha rUpa se, pradezArtharUpa tathA dravyArthama dezArtha donoM rUpa se kauna sthAna kina sthAnoM kI apekSA se alpa hai, kauna sthAna kina sthAnoM ko apekSA se bahuta haiM, kauna sthAna kina sthAnoM kI apekSA samAna haiM, tathA kauna se sthAna kina sthAnoM kI che. dArika Adi vargaNAonI jema kuSNalezyA Adine cagya dravyavagaNae anaMta che. taratama Adi rUpe vicitra banelA evA adhyavasAyenA kAraNarUpa kRSNAdi paNa taratama AdirUpe asaMkhyAta che, kAraNa ke adhyavasAya sthAna asaMkhyAta utha che. tenuM tAtparya e che ke je adhyavasAyanA sthAna asaMkhyAta haya, tA athavasAya paNa asaMkhyAta ja hoya. ane je adhyavasAya asaMkhyAta hoya to te vAta adhyavasAyenA kAraNabhUta kRSNAdi dravya paNa temanA taratama Adi rUpanI A asaMkhyAta hoya che. vezyAonAM sthAnanuM alpa bahatva nIce pramANe chesavAmI mahAvIra prabhune pUche che- "he bhadanta! kRSNalezyAthI zukalalesyA sthAonAM jaghanya oichAmAM ocho rasthAnamAM dravyArtharUpa, pradezArtharUpa, apekSA paryantanI lesthAonAM jaghanya oichAmAM Page #1208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 916 bhagavatIne antyAstisraH murabhigandhAH, chezyA zuddha viSaye tyevam-AdhAstito'zudAH, antyAstisraH svAdizuddhAH, evam AcAstisro'prazastAH, antyAstisa prastA, evam-AdhAstisraH saMklipTAH, antyAH tisraH asaMkliSTA, patram-AdhAstina zItAH rUkSAna, antyAtisaH uSNAH snigdhAza, ebamAvAstiso durgatihetavaH, antyAstu tisa mugatihetavaH, jaghanya-madhyama-utkRSTabhedena tridhA pariNAmastAsAM kramazaH, pratyekamanantapradezA etAH, avagAhanAvipaye zaitAH asaMkhyAtakSetra rasa kI taraha kahA gayA hai| gaMdha ke viSaya meM prabhune jo kahA hai vaha isa prakAra se hai-Adi kI tIna lezyAoM kA gaMdhaguNa durabhigaMdhavAlA hai arthAt Adi kI tIna lezyAeM durgadhavAlI haiM aura anta kI tIna-pIta, pana aura zurulezyAeM sugaMdhitaguNavAlI haiN| zaddhatA ke vipaya meM isa prakAra se jAnanA cAhie ki Adi kI tIna-kRpaNa, nIla aura kApotI lezyAeM azuddha haiM aura anta kI tIna lezyAeM prazasta haiN| Adi kI tona lezyAeM saMkliSTa aura anta kI tIna lezyAeM asaMlkiSTa haiN| isI taraha se Adi kI tIna lezyAeM zIta aura rUkSa haiM anta kI tIna lezyAeM uSNa aura snigdha haiN| Adi kI tIna lezyAeM jIva ko durgati kA kAraNa hotI haiM aura anta kI tIna lezyAeM sugati kA kAraNa hotI hai| lezyAoM ke pariNAma kramazaH jaghanya, madhyama aura uttama haiN| lezyAoM ke .pratyeka ke pradeza ananta hote hai / avagAhanA ke viSaya meM isa prakAra se samajhanA cAhie ki-ina lezyAoM kI avagAhanA te lezyAonA gaMdha vize mahAvIra prabhue A pramANe kahyuM pahelI traNa lezyAo (kRSNa, nIla, kApita) durgapayukata che. chellI traNa vezyAmA (tI, 5Re) sugaMdhayuta che. te lezyAonI zuddhatAnA viSayamAM kahyuM che ke pahelI traNa lezyAo azuddha che ane chellI traNa vezyAo zuddha che. pahelI gaNu lesthAo aprazasta che, chelI traNa prazasta che. pahelI traNa lezyAo saMkilaSTa che ane chellI traNa asaMkilaSTa che. pahelI traNa leyAo zIta ane rukSa che, chelI traNa uSNu ane ribdha che. pahelI traNa lekSAo jIvane durgati apAvanArI che, chellI traNa sugati-sati apAvanArI che. vezyAonAM pariNAma anakrame jaghanya, madhyama ane uttama che. pratyeka sezyAnA pradeza anaMta che. avagAhanI viSayamAM A pramANe samajavuM. A lezyAonI avagAhanA asaMkhyAta (kSatra pradezamAM Page #1209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 917 prameyacandrikA TIkA za. 4 u. 10 sU. 1 dezyApariNAmanirUpaNam madezAvagADhA, vargaNAviSaye ca kRSNalerayAdiyogyadravyavargagAH anantAH audArikAdivargaNAvat, sthAnaviSaye ca tAratamyena vicitrAvyavasAyanibandhanAni asaMkhyeyAni kRSNAdidravyANi adhyavasAyasthAnAnAmasaMkhyAtatvAt, bezyAsthAnAnAmalpabahutvaM vAcyam | no 'papugine / kaNDa lesAThANA NaM jAba - sukkalesAThANANa ya jamnagANaM ityA paTTayAe paTTayAe kayare kamarehiMto appA vA bahuyA vA, tullA vA visesAhiyA cA ? goyamA ! savvatyAMcA mahAgA kAmA asaMkhyAta (kSetra) pradezo meM hai / audArikAdika vargaNAoM kI mara kRSNalezyA Adi ke yogya dravyavargaNAeM ananna hai| nagnama Adi rUpa se vicitra bane hue aise adhyavasAyoM ke kAraNa kRSNAdiya bhI taratamAdirUpa se asaMkhyAta hai| kyoMki adhyavasAya sthAna asaNyAma hote hai / tAtparya kahanekA yaha hai ki jaba adhyavasAyeoSa dhyAna asaMgrAma hai to adhyavasAya bhI asaMkhyAta hI hai / aura jama asaMkhyAta hai to ina asaMkhyAta adhyavasAyI ke kAraNavRta kRSNAdi dravya bhI unake TharatamAdirUpa ko lekara asaMkhyAta hai| gAya ke sthAnoM kA alpabahutva isa prakAra se haiM-ma meM gana he bhadanta ! kRSNalezyA ke jaghanyasthAna meM aura gAyana jaghanyasthanoM meM dravyArtha rUpa se, pradezArthamapa yA donoM rUpa se kauna sthAna kina sthAnoM kI apekSA A kauna sthAna kina sthAnoM ko apekSA meM yama hai, phona na kima sthAnoM kI apekSA samAna haiM, tathA phona meM sthAna dina yAnI zrI ka ke . mohAri yAhi vargAgonI ne mahi anaMta che. taratabha yahi 3ye vibhitra manavAyA ha dravya yA taratama diye gAnA hoya che. tenuM tAtparya me che che ko gAnA yA kSaNa, 41 adhyavasAya pazu asaMkhyAta soya asaMkhyAta adhyavasAyonA azubhUta hotI apekSAye asaMkhyAta hoya che sezyAdhAnA - gautama khAbhI bhahAvIra prabhune - sent yA dhA paryantanI zyAmAnAM dhanya kA prabaMdha Page #1210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 916 bhagavatIsUtre antyAstisraH surabhigandhAH, lezyA zuddha viSaye svetram - bhAcAstisro'ddhA, antyAstisraH tyAdizuddhAH evam AyAstisro'mazastAH anyAstisraH prazastAH, evam AdhAstisraH saMkliSTAH, antyAH tisraH bhakliSTAH evam-AdhAstisra zItAH rUkSAzra, antyAtisraH uSNAH snigdhAma, evamAyAstisro durgatidetatraH, antyastu tisra sugatihetavaH, jaghanya-madhyama-utkRSTabhedena tridhA pariNAmastAsAM kramazaH, pratyekamanantamadezA etAH bhavagAhanAviSaye cetAH asaMkhyAtakSetra rasa kI taraha kahA gayA hai| gaMdha ke viSaya meM prabhune jo kahA hai yaha isa prakAra se hai-Adi kI tIna lezyAoM kA gaMdhaguNa dura gaMdhavAlA hai arthAt Adi kI tIna vezyAeM durgAvavAlI haiM aura anta kI tIna-pIta, padma aura zulalezyAeM sugaMdhita guNavAlI haiN| zuddhatA ke viSaya meM isa prakAra se jAnanA cAhie ki Adi kI tIna-kRSNa, nIla aura kApotI lezyAeM azuddha haiM aura anta kI tIna leyAeM prazasta haiN| Adi kI tona lezyAeM saMkliSTa aura anta kI tIna lezyAeM ariSTa hai| isI taraha se Adi kI tIna lezyAeM zIta aura rUkSa haiM anta kI tIna lezyAeM uSNa aura snigdha haiN| Adi kI tIna lezyAeM jIva ko durgati kA kAraNa hotI haiM aura anta kI tIna lezyAeM sugati kA kAraNa hotI haiM / lezyAoM ke pariNAma kramazaH jaghanya, madhyama aura uttama haiM / lezyAoM ke pratyeka ke pradeza ananta hote hai / avagAhanA ke viSaya meM isa prakAra se samajhanA cAhie ki ina lezyAoM kI avagAhanA te lezyAonA gaMdha vize mahAvIra prabhue A pramANe kahyuM pahelI traNa lezyAo (kRSNa, nIla, kApeAta) durgaMdhayukta che. chellI traNa shyaao| (tena, padma, zubhsa) sugaMdhayukta che. te lezyAonI zuddhatAnA viSayamAM kahyuM che ke ane chellI traNa leyAe zuddha che. pahelI traNa lezmAe azuddha che pahelI traNa lekSAo aprazasta che, chellI traNa prazasta che. pahenrI RNu vaizyAo sakilaSTa che ane chellI traNa sakilaSTa che. pahelI traNa lezmAe zIta ane rUkSa che, chellI traNa uSNu ane snigdha che. pahelI traNa leyAo jIvane druti apAvanArI che, chellI traNa sugati-saMgati apAvanArI che. lezyAonAM pariNAma anue jaghanya, madhyama ane uttama che. pratyeka zyAnA pradeza anaMta che. avagAhanI viSayamAM A pramANe samajavuM. A lezyAnI avagAhanA asakhyAta .(kSetra) pradezamAM Page #1211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 917 mameyacandrikA TIkA za. 4 u 10 sU.1 lezyApariNAma nirUpaNam pradezAvagADhAH, vargaNAviSaye ca kRSNalezyAdiyogyadravyavargaNAH anantAH audArikAdivargaNAvat, sthAnaviSaye ca tAratamyena vicitrAdhyavasAyanibandhanAni asaMkhyeyAni kRSNAdidravyANi, adhyavasAyasthAnAnAma saMkhyAtatvAt lezyAsthAnAnAmalpabahutvaM vAcyam / taccaivam- 'ee siNaM bhaMte! kaNDa lesAThANA NaM jAva - sukkalesAThANANa ya jahamnagANaM davvaTTayAe pAe pasAe kayare kayarehitA appA vA, bahuyA vA, tullA vA, visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA jahannagA kAulesA asaMkhyAta (kSetra) pradezo meM hai / audArikAdika vargaNAoM kI taraha kRSNalezyA Adi ke yogya dravyavargaNAeM ananta hai| taratama Adi rUpa se vicitra bane hue aise adhyavasAyoM ke kAraNabhUta kRSNAddrivya bhI taratamAdirUpase asaMkhyAta hai / kyoMki adhyavasAya sthAna asaMkhyAta hote hai / tAtparya kahanekA yaha haiM ki jaba adhyavasAyeoke sthAna asaMkhyAta hai to adhyavasAya bhI asaMkhyAta hI hai / aura jaba adhyavasAya asaMkhyAta hai to ina asaMkhyAta adhyavasAyoM ke kAraNabhUta kRSNAdi dravya bhI unake taratamAdirUpa ko lekara asaMkhyAta hai / lezyAoM ke sthAnoM kA alpabahutva isa prakAra se haiM- prabhu se gautama pUchate haiM ki he bhadanta ! kRSNalezyA ke jaghanyasthAnoM meM aura yAvat zuklalezyA ke jaghanyasthanoM meM dravyArtha rUpa se, pradezArtharUpa tathA dravyArthama dezArtha donoM rUpa se phauna sthAna kina sthAnoM kI apekSA se alpa hai, kauna sthAna kina sthAnoM ko apekSA se bahuta haiM, kauna sthAna kina sthAnoM kI apekSA samAna haiM, tathA kauna se sthAna kina sthAnoM kI che. audArika Adi vaNAonI jema kRSNalezyA Adine cagya vyavagaNA anaMta che. taratama Adi rUpe vicitra khanelA evA adhyavasAyAnA kAraNarUpa kRSNAdi dravya paNa taratama AdirUpe asaMkhyAta che, kAraNa ke avyavasAya sthAna asakhyAta hAya che. tenuM tAtparya e che ke je adhyavasAyanA sthAna asakhyAta hAya, te adhyavasAya paNa asakhyAta ja hAya, ane jo vyavasAya asaMkhyAta hAya toM te asakhyAta adhyavasAyenA kAraNabhUta kRSNAdi dravya paNa temanA taratama Adi rUpanI apekSAe asa MkhyAta hAya che.lezyAonAM sthAnanuM alpa mahutva nIce pramANe che gautama svAmI mahAvIra prabhune pUche che- 'he bhadanta ! kRSNulesyAthI zukalalezyA pantanI lezyAonAM jaghanya [AchAmAM eAchAM] sthAneAmAM drabyArtharUpa, pradezArtharUpa, Page #1212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 918 ThANA dabaTTayAe, jAmagAnIlachessA ThANA dalahayAe asaMkhajaekA kA phAhalessA ThANA dadhvasyAe asaMkhenaguNA, jAmagA teusA / dabaTTayAe asaMkhejjaguNA, jAmagA pamakhesA TANA dalahAe asalelA jahannagA sukkalessA ThANA dabadvAra asaMkhena guNA' ityAdi / e bhagavan ! kRSNalezyAsthAnAnAM yAvada-bhuklalezyAsthAnAnAja japanyA dravyArthatayA pradezArthatayA dranyArthamadezArthatayA katarANi katarebhyo'tsAni bahukAni vA, tulyAni bA,. vizeSAdhikAni vA ? gautama ! sarvastoga jaghanyakAni kApotalezyAsyAnAni dravyArthatayA, jaghanyakAni nIlale. sthAnAni dravyAryatayA asaMkhyeyaguNAni, jaghanyakAni kRSNalezyAsyA dravyAtayA'saMkhyeyaguNAni, jaghanyakAni tejo lezyAsthAnAni dvanyAya 'saMkhyeyaguNAni, jaghanyakAni padmaThezyAsthAnAni dravyArthatayA'saMkhyeyaguNa apekSA vizeSAdhika haiM ? isa kA uttara dete hue prabhu gautA kahate haiM ki- he gautama! dravyAryarUpa se kApotalezyAke jaghanya / sabase dhauDe hai| dravyAyarUpase nIlalezyAke jaghanyasthAna asaMha guNita hai| dravyArtharUpase kRSNalezyAke jaghanyasthAna asaMkhyAga haiN| dravyArtharUpase padmalezyAke jaghanyasthAna asaMkhyAtaguNita hai| vyArtharUse zuklalezyAkebhI jaghanyasthAna asaMkhyAtaguNita haiM isa isI tarahase pradezArtharUpase dravyArtha aura pradezArtha donoM rUparaM jAnanA cAhiye / antameM prabhu ke kathana ko svataH pramANabhUta ma tathA dravyartha pradezArtha banne rUpa sthAnemAMthI kayAM rasthAna kayAM sthAne karatA e kayAM kenAM karatAM vadhAre che, kayAM kenA samAna che, ane kayA sthAne che karatAM vizeSAdhika che? teno uttara ApatA mahAvIra prabhu kahe ke dravyArtharUpe kApatalezyAnAM sthAne sauthI thoDAM che, dravyArtharUpe nIlezyAnA jaghanyarathAne tenA karatAM ara gaNAM che, vyArtharUpe kRSNalezyAnAM jadhanya sthAne asaMkhyAta gaNu che, dara : aoNlasthAnAM jaghanya sthAne asaMkhyAta gaNAM che, vyArtharUpe padhalesthAnAM jaghane asakhyAta gaNuM che, tathA dagyArtharUpe zukalezyAnAM paNa jaghanya rasthAna ara ' DamAM- che. e ja pramANe pradezArtharUpe, ane vyArthapradezArtharUpe jaghanya : : viSayamA samA. Page #1213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - prameyacandrikA TIkA za. 4 u. 10 su. 1 lezyApariNAmanirUpaNam 919 jayanyakAni zuklalezyAsthAnAni dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAni' ityAdi / evaM pradezArthatayA dracyArthamadezArthatayA'pi bodhyam / ante gautamaH strIkaroti-' sevaM bhaMte ! sevaM bhaMte ! ti / tadevaM bhadanta ! tadevaM bhadanta ! iti // mU. 1 // iti-zrI-vizvavikhyAta-jagahallabha-prasiddhavAcaka paJcadazabhApAkalita lalitakalApAlApaka-pravizuddha gadyapadyanaikagraMthanirmApaka vAdimAnamardaka zrI zAhacchatrapati kolhApurarAja pradatta "janazAstrAcArya" padabhUpita kolhApurarAja guru-bAlabrAhmacArI-jainazAstrAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlaprativiracitAyAM "thI bhagavatImatrasya" prameyacandrikAkhyAyAM vyAkhyAyAM caturthazatakaM sampUrNam // 4-10 // pa gautama prabhuse kahate hai ki 'sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! ti / bhadanta ! jaisA Apa devAnupriya ! ne kahA hai vaha aisA hI haibhadanta ! yaha aisA hI hai / isa prakAra kaha kara gautama apane gAna para virAjamAna ho gaye // sU. 1 // jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta 'bhagavatIsUtra' kI prameyacandrikA vyAkhyAse caturthazataka kA dazavAM uddezaka samApta // 4-10 // mahAvIra prabhunAM vacanAmAM zraddhA, bhakitabhAva ane pramANabhUtatA prakaTa karatA ma. pAbhI tebhane 43 cha, "sevaM bhaMte! sevaM bhaMte! ti" " mahanta ApanI Data bilakula satya che. te bhakta. A viSayanuM Ape je pratipAdana karyuM, te yathArtha che," ema kahIne mahAvIra prabhune vaMdaNA namaskAra karIne teo temane sthAne besI gayA. jainAcArya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta "bhagavatI satranA prameyacandrakA vayAkhyAtA ceAthI rAtakanA dazamo uddeza samApta che 4-10 che Page #1214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 918 ThANA dagnaTTayAe, nAmagAnIThassA ThANA damApAra masaMkhajAnA, pAla phAhalessA ThANA dabayAe asaMkhenaguNA, jAmagA teusA ThAbA dabaTTayAe asaMkhenaguNA, jAmagA pamalesA ThAmA dambAra asobalA. jAmagA supakalesA ThANA dabaDhAe asaMkhena guNA' ityaadi| bhagavan / kRSNalepyAsthAnAnAM yAvada-bhuslaTezyAsthAnAnA aphrakA dravyArthatayA pradezaryatayA dranyArthapradezAryatayA katarANi katarebhyo'sAni kA, pahuphAni vA, tulyAni bA,. vizeSAdhikAni kA ? gautama ! sarastogavi jaghanyakAni kApotalezyAmyAnAni dravyArthatayA, jaghanyakAni nIlorapA sthAnAni dravyAryatayA asaMkhyeyaguNAni, jaghanyakAni kRSNalezyAsthAnAni dravyAryatayA'saMkhyeyaguNAni, jaghanyakAni tejo lezyAsthAnAni dranyAryatayA 'saMgkhyeyaguNAni, jaghanyakAni padmalezyAsthAnAni dravyAryatayA'saMkhyeyaguNAni' apekSA vizeSAdhika haiM? isa kA uttara dete hue prabhu gautama se kahate haiM ki- he gautama! dravyArtharUpa se kApotalerayAke jaghanya sthAna sapase ghauDe hai| dravyAryarUpase nIlalezyAke jaghanyasthAna asaMkhyAta. guNita hai| nyArtharUpase kRSNalezyAke jaghanyasthAna asaMkhya haiN| dravyArtharUpase padmalezyAke jaghanyasthAna asaMkhyAtaguNita hai| dravyArtharUse zuklalezyAkebhI jaghanyasthAna asaMkhyAtaguNita haiM ityAdi isI tarahase pradezArtharUpase dravyArtha aura pradezArtha donoM rUpase bhI jAnanA cAhiye / antameM prabhu ke kathana ko svataH pramANabhUta mAnate tathA dravyArtha pradezArtha banne rUpa sthAnamAMthI kayAM rathAna kayAM sthAne karatA ochI che. kayAM kenAM karatAM vadhAre che, kayAM kenAM samAna che, ane kayA sthAne kena karatAM vizeSAdhika che? teno uttara ApatA mahAvIra prabhu kahe ke dravyotherUpa kApalalezyAnA jaghanya sthAne sauthI thoDAM che, dagyArtharUpe nIlazyAne jaghanya sthAne tenA karatAM asaMkhya gaNAM che, dravyArtharUpe kRSNalezyAnAM jaghanyasthAne asaMkhyAta gaNuM che, drA telesyAnAM jaghanya sthAne asaMkhyAta gaNu che, dravyAtharUpe padmasthAnAM jaI thasthAne asaMkhyAta gaNuM che, tathA vyArtharUpe zukalayAnAM paNa jaghanya sthAne che DANAM che. e ja pramANe pradezArtharUpe, ane dravyArthapradezArtharUpe jaghanya che viSayamA samA. . . - ... , , dhanya sthAne asaMkhyAta