Pratya Saraswat Vibhram Dan Shatrinshika Visheshanvati Vinshatika Cha

Author(s): Rushabhdev Kesarimal Samstha
Publisher: Rushabhdev Kesarimal Samstha
Catalog link: https://jainqq.org/explore/600390/1

Page #1

ി ജയരായവയായയായ ശ്രദ്ധയായ प्रत्या०सारस्वतविभ्रमः,दानपटिशका,विशेषणवती,विंशतिका च ह ।
आद्यं मूलमात्रं द्वितीयं सवृत्तिकं तृतीयं सावतारं मूलमात्रं चान्त्यद्वयं. श्रीयशोदेवचारित्रसिंहराजशेखरैः कृतमाद्यत्रयं श्रीमजिनभद्रसूरिवर्यहरिभद्राचार्यैः कृत पारस्पादक
- प्रसिद्धकर्ता-रतलाम श्रीऋषभदेवजी केशरीमलजी संस्था.
बुहारिवास्तव्यश्रीष्ठिसुरचन्द्रसुपुत्रीमणिवाइविहितद्रव्यसहायार्धभागेन . मुद्रणकृत्-इंदौर पीपलीबाजार श्रीजैनबन्धुयन्त्रालयाधिपः शा. जुहारमल मिश्रीलाल पालरेचा.
वीरसंवत् २४५४ विक्रमसंवत् १९८४ . क्राइष्ट १९२७ प्रतयः ५०० पण्यम्.१-४-० - ಔಾವಹಾಹಾಹಾಹಾಹಾಹಾಹಾಹಾಹಾಸನಕನಕ

Page #2

पृष्ठांक:
अनुक्रमणिका. मुद्रितप्रायाः
मुद्रयिष्यमाणाः विषयः
| १ पंचाशक-धर्मसंग्रहणी-उपदेशमाला- १ नन्दीसूत्रस्य चूर्णिः हारिभद्रीया वृत्तिच. १ श्रीमद्यशोदेवमूरिसत्रितं
उपदेशपद-कर्मप्रकृति--पंचसंग्रह-जीव- २ आवश्यकचूर्णिः प्रत्याख्यानस्वरूपं. १-२६ / समास-ज्योतिष्करण्डक रूपं ग्रन्थाष्टकं ३ दशकालिकचूर्णिः २ कातंत्र (सारस्वत) विभ्रमः
मृलमात्रं स्वाध्यायधारणोपयोगि- ३-०-० ४ उत्तराध्ययनचूर्णिः सवृत्तिकः चारित्रसिंहकृतः २७-५२
२ अनुयोगद्वाराणां चूर्णिःहारिभद्रीया वृत्तिश्च ५ आचारांगचूर्णिः ३ दानपछिं शिका सावतारा
२-०-० ६ सूत्रकृतांगचूर्णिः श्रीराजशेखराचार्यकृता. ५३-६६ / ३ ज्योतिष्करण्डकः श्रीमन्मलयागिर्याचार्यकृत४ श्रीमज्जिनभद्राचार्यकृता शास्त्रशंका- वृत्तियुक्तः ३-८-०
समीहा चेत् मुद्रितप्रायमुद्रयिष्यमाणेषु निवारणात्मिका विशेषणवती २८/ ४ पयरणसंदोहो-अष्टाविंशतिग्रन्थमयः१-०.०/ स्वनाम्ना मुद्रण एतपामेकादेषो स ज्ञापयतु ५ श्रीमद्धरिभद्राचार्यकृता
द्रितपूर्वाः-प्रकरणसमुच्चयः विंशतिर्विशिकाः
अहिंसाष्टकसर्वज्ञसिद्धिऐन्द्रस्तुतयः ||
श संस्थामेताम्.

Page #3

RENC0
॥ॐनमः जिनाय ||
विधिद्वार
श्रीयशोदेबीये प्रत्या
ख्यान
श्रीमद्यशोदेवसूरिसूत्रितं प्रत्याख्यानस्वरूप।
C
स्वरूप
॥१॥
तवझाणानलनिवदुट्टकम्मिधणं जिणं नमिउं । पच्चक्खाणसरूवं भणामि सुत्ताणुसारेण ॥ १॥ पइदिणमुका वओगाओ लेसेणाहारगोयरं पायं । अद्धापच्चक्खाणं वोच्छं नवकारमाईयं ॥ २॥ पञ्चक्खाणं नियमो अभिग्गहो | विरमणं वयं विरई । आसवदारनिरोहो निवित्ति एगट्टिया सहा ॥३॥ पडिकूलमविरईए विरईभावस्स आभिमुक्खणं । खाणं कहण सम्म पच्चक्खाणं विणिद्दिढ ॥ ४ ॥ अद्धा कालो भण्णइ तप्परिमाणादभेदबुद्धीए । करितमेवमद्धापच्चक्खाणं मुणेयव्वं ॥५॥ अद्धापच्चक्खाणपुरस्सरमेगासणाइ पाएण । पडिवज्जिज्जइ तेणं अद्धारूवं तयंपि मयं ॥ ६॥ गहणे विहिं १ विसुद्धिं २ सुत्तवियारं च ३ पारणविहिं च ४ । सयपालणं५ फलं चिय ६ एयस्स
भणामि ऽहाकमसो ॥ ७॥ नवकाराई सुत्तं सव्वं पयवंजणेहि जाणतो । अत्थं च तस्स सम्मं आहारागारमाईयं 2॥८॥ सूरे अणुट्ठिएच्चिय गुरुणो चरणुज्जयस्स गीयस्स । काऊण सुत्तविहिणा विणयं किइकम्ममाईयं ॥९॥
गिण्हइ पच्चक्खाणं उवउत्तो साबगो व साहू वा । अणुभासंतो वयणं गुरुणो लहुतरसरेण च ॥ १० ॥गुरुविरहे

Page #4

वीये
श्रीयशोदे-पडिवज्जइ वियप्पमेत्तेण उस्सुगो संतो। अहवा सुत्तं भणिउं ससक्खिगं चेव थिरचित्तो ॥११॥ जिणबिंबसक्खिगा विधिद्वारं
वा ठवणायरियस्स अहव पच्चक्खं । गिण्हइ पचक्वाणं जं करणिज्ज तहिं काले ॥१२॥ पच्छा गुरुसंजोगे विशुद्धिद्वारं प्रत्या
सयंगिहीयं पुणोऽवि तप्पुरओ। गुरुसक्खिगत्तहेर्ड पडिवज्जइ पुबनीतीए ॥ १३ ॥ गुरुसामग्गीअभावे सम्म ख्यान
पालेइ जं सयंविहियं । परमुस्सुगत्तगहियं सयमेव पुणो कुणइ विहिणा ॥ १४ ॥ केवलमिह चउभंगो जाणतो स्वरूपे.
जाणगस्स पासम्मि । बीओ अयाणमाणो गिण्हइ जाणतगसमीवे ॥ १५ ॥ तइयम्मि जाणमाणे गिण्हा पासे ॥२॥ अयाणमाणस्स । चरिमे अयाणमाणो अयाण माणात मूलम्ति ॥ १६ ॥ एत्थ य पढमो सुद्धो सम्मन्नाणस्स तत्थ
भावाओ। विरईए नाणं चिय सुद्धीए कारणं जेणं ॥१७ ।। बीए जाणावेडं ओहेणाहारविगइमाईयं । देज्जा पच्चक्खाणं इहरा दोण्हवि मुसावाओ ॥ १८॥ तइए गुरू अजाणं जेठो भाया व माउलाई वा। गुरुपूहउत्ति काउं तस्स उ पूया कया होउ ॥ १९ ॥ अप्पत्तियं च एयरस वज्जिय होउ कारणेणेवं । गिण्हइ पच्चक्खाणं इहरा दोसो अगीयम्मि ॥ २० ॥ जो पुण सयं न याणइ गिण्हइ पासे अयाणमाणस्स । सो सयमंधो लग्गइ मग्गे अन्नस्स अंधस्स ॥ २१ ।। इय नाऊणं सम्म जाणंतो जाणगस्स पासम्मि । कुज्जा पच्चक्खाणं मोक्खफलं जेण | त होइ ॥ २२॥ भणियं गहणविहाणं संखेवेणं सुयाणुसारेणं । इहि छब्बिहसुद्धिं तह चेव भणामि एयस्स
॥ २ ॥ ४॥ २३ ॥ दा. १ ।

Page #5

श्रीयशोदेवी
प्रत्या
ख्यान
स्वरूपे.
॥ ३ ॥
सा पुण सहहणे जाणणे य विणणुभासणे तह य । अणुपालणम्मि भावे छव्विहसुद्धी मुणेयब्वा ॥ २४ ॥ पच्चक्खाणवियारं सयलं सद्दहइ तह य जो मुणइ । तस्स उ पच्चक्खाणं सद्दहणाजाणणासुद्धं ॥ २५ ॥ जं काउं किइकम्मं दरोणओ पंजलीऽभिमुहवयणो । गिण्हइ पच्चक्खाणं तं भण्णइ विणयसुद्धं तु ।। २६ ।। अणुभासह गुरुवयणं अक्खरपयवंजणेहिं परिसुद्धं । गुरुसहलहुयसद्दो तं जाणऽणुभासणासुद्धं ॥ २७ || पच्चक्खइ वोसिरई एयं नवरं गुरू समुच्चरइ । सोसो पच्चक्खामित्ति वोसिरामित्ति भासे ॥ २८ ॥ तथा-पच्चक्खाया सूरी पंचविहायारधारगो गीओ । सीसं पडुच्च जम्हा आहारनिसेहणं कुणइ ॥ २९ ॥ पञ्चखावितो पुण सोसो समुवट्टिओ सयं चैव । नियगाहारनिसे हे पउंजई गुरुजणं जेण । दा ॥ ३० ॥ अणुपालणाविसुद्धं आवइपत्तोऽवि जमणुपालेइ । सम्मं अचलियचित्तो तययं उवओगओ चेव । दा ||३१|| जं नो कोहा माणा माया लोभा भया व सोगा वा । नो जसकित्तिनिमित्तं नो पूयागारवनिमित्तं ॥ ३२ ॥ इहपर लोग संसारहिओ जं कुणइ निज्जराहेउं । इंदियवियाविरओ भावविशुद्धं तयं नेयं ॥ ३३ ॥ जं पुण को हाइस उम्मत्तो वावि सुमिणमज्झे वा । गिण्हइ पंच्चक्खाणं तं न पमाणं सुहराणं ॥ ३४ ॥ अन्नं मणम्मि कार्ड अन्नं वायाए कुगइ जं सहसा । तत्थवि मणं | माणं न पमाणं वंजणच्छलणा || ३५ ।। इय सुद्धीहिं विशुद्धं पञ्चक्खाणं भगति मोक्लंगं । एयाहि अपरिसुद्धं विवरीयं तं मुणेयव्वं ॥ ३६ ॥ भणियं विशुद्विदारं सुत्तविषारंति संपयं भणिमो | नवकार माइयाणं कमेण सुत्ताणुसारेणं ॥ ३७ ॥ दा. २ ।
विशुद्धिद्वारं सूत्रविचार द्वारं
॥३॥

Page #6

श्रीयशोदेवीये प्रत्याख्यान
स्वरूपे
॥ ४ ॥
नवकार १ पोरिसीए २ पुरिमड्ढे ३ कासणे ४ गठाणे ५ य । आयंबिल ६ भत्तठ्ठे ७ चरिमे य८ अभिग्गहे ९ | विगई १० ||३८|| दो चैव नमुकारे आगारा छच्च पोरिसीए उ । सत्तेव य पुरिमड्ढे एगासणगम्मि अट्ठेव ॥ ३९ ॥ सत्तेगट्ठाणस्स उ अट्ठेवायंबिलम्मि आगारा । पंचेव अभत्तट्ठे छप्पाणे चरिमि चत्तारि ॥ ४० ॥ पंच चउरो अभिग्गहि निव्विइए अट्ठ नब य आगारा । अप्पाउरणे पंच उ हवंति सेसेसु चत्तारि ॥ ४१ ॥ पंचपरमेट्ठिनमणं नवकारो तेण संजयं सहियं । जाव नवकारपाढं होइ न पाओवि एयंति ॥ ४२ ॥ न य संकेइगतुल्लं एवं एवं मुहुत्तमज्झेऽवि । नवकारपाढमेत्ते न पुज्जई जेणिमं किंतु ||४३|| नवकारमुहुत्तेर्हि पुज्जइ जम्हा सुए इमं भणियं । अद्धापच्चक्खाणं सूरुदयविसेसणपयाओ ॥ ४४ ॥ पोरिसिपच्चक्खाणे सूरुदयविसेसणेण जह पढमा । पोरिसि लब्भइ एगा पढममुहुत्तो तहेपि ||४५ || सुत्ते अविसेसेवि हु मुहुत्तअवहीए कारणं एत्था । अइभोवागारतं थोवे काले मुणेयवं ॥ ४६ ॥ पोरिसिमाईयाणं मुहुत्तविरहेण लहुयरो अवही । अन्नो न कोइ भणिओ तम्हा गाहा इमा तत्थ ॥ ४७ ॥ अद्धापच्चक्खाणं जं तं कालप्यमाणछेएणं । पुरिमङ्कपोरिसीहिं मुहुत्तमासमासेहिं ॥ ४८ ॥ तम्हा मुहुत्तविगमे नवकारे भासिए हवइ पुणं । एयं पच्चक्खाणं तत्थ य सुत इमं नेयं ॥ ४९ ॥
उग्गए सूरे नमुक्कारसहियं पच्चकुखाइ, चउव्विर्हपि आहारं असणं पाणं खाइमं साइमं, अन्नत्थऽणाभोगेणं सहसागारेणं वोसिरह ।
%%%%%%
सूत्रविचारद्वारं
॥ ४॥

Page #7

श्रीयशोदेवये प्रत्याख्यान स्वरूपे
॥ ५ ॥
तत्थुग्गयम्मि सूरे सूरुदयाओ समारभेऊण | नवकारस्सहियं जे पच्चक्वाइत्ति गिव्हेइ ॥ ५० ॥ कह चउविपिन पुणो एगविहं चैव दुविहमेवऽहवा । तिविहं चेवाहारं अन्भवहारं समासज्ज ॥ ५१ ॥ अहव नवकारसहियं पच्चक्खड़ तत्थ चउहमाहारं । वोसिरइ वज्जेई इय संबंधो मुणेयव्वो ।। ५२ ।। एवं किर पाएणं चउविहाहार गोयरं चैत्र । रयणी भोयणविरमणतीरणपायंतिकाऊ ||१३|| असणं पाणं इच्चाइणा उ आहारभयनिद्देसं । वयभंगदोसवज्जणहेउं चाऽऽगारदुगमाह ॥ ५४ ॥ आभोगो उबओगो तस्साभावे भवे अणाभोगो । अच्चतं विम्हरणं पच्चक्खाणस्स जं भणियं || ५५ || अन्नत्थ अणाभोगा णाभोगं मोतु चयइ आहारं । पंचम्मत्थे तझ्या सहसाकारेवि एमेव ।। ५६ ।। सो पुण इह विन्नेओ पवत्तजोगानियत्तणसरूवो । जम्मी सुमरंतस्सवि शत्ति मुंहे किंपि पविसेज्जा ॥ ५७ ॥ एवमणाभोगेणं भुंजतस्सवि हवेज्ज मा भंगो । सहसाकारेण वा मुहं पविद्वेवि आहारे ।। ५८ ।। तो आगारा भणिया अववाया कारणाणि छिड्डीओ । इय बहुविहपज्जाया दो चैव य एत्थ सुतम ||५९ ॥ एतो असणाईयं वोच्छामि चउव्विपि आहारं । सुत्ताणुसारओ खलु तस्स विवक्वं चणाहारं ||| ६० || आहारजाइओ एस एत्थ एकोऽवि दंसिओ चउहा । असणाइजाइभेया सुहावबोहाइजणणत्थं ॥ ६१ ॥ नाणं सदहणं गहणपालणा विरइवुड्डि चैवंति । होइ इहरा उ मोहा विवज्जओ भणियभावाणं ।। ६२ ।। असणं ओयणसत्तुगमुग्गजगाराइ खज्जगविही य । खीराइ सूरणाई मंडगपभिई य विन्नेयं ॥ ६३ ॥ इत्यशनं । पाणं सोवीरजवोद्गाइ चित्तं सुराइयं चेव । आउक्काओ सब्बो संगरकइराइनीरं च ॥ ६४ ॥ खज्जूरदक्खदाडिम
सूत्रविचारे नमस्कार
सहितं
॥ ५॥

Page #8

श्रीयशोदे
वीये
&ा पौरुषी
प्रत्याख्यान स्वरूपे.
चिंचापाणाइतकामक्खुरसो । गुडखंडाईनीरं आयामुस्सयमाई य॥ ६५ ॥ पाणगआगारेहिं कएहिं एयाइं होंति सूत्रविचारे | कप्पाइं । इहरा न हुंति कप्पा मोत्तुं उसिणोदगाईयं ।। ६६ ॥ इति पानं । भत्तोसं दंताई खज्जूरं नलिकरदक्खाई। कक्कडियंचगफणसाइ बहुविहं खाइम नेयं ॥ ६७ !! गोहुमचणगाईयं भुग्गं भत्तोसमिह समक्खायं । गुरुसंभियदं| तवणाइ देसरूढीए दंतंति ।। ६८॥ इति खादिमं । दंतवणं तंबोलं चित्तं तुलसी कुहेडगाईयं । महुपिप्पलसुंठाइ | अणेगहा साइमं होइ ॥ ६९॥ इति स्वादिमं । लेसुद्देसेणेए भेया एएसि दंसिया एवं । एयाणुसारओ च्चिय सेसा | एमेव नायव्वा ।। ७० ॥ निंबाईणं छल्ली पत्तफलाई य मोय भूईओ। अन्नं चेयपगारं दव्वमणि हुँअणाहारो॥७॥ | अलमेत्थ वित्थरेणं संपइ वोच्छामि पोरिसवियारं । पुरिसो पुरिससरीरं अहवा संकू भवे पुरिसो ।।७२॥ पुंरिसो |पमाणमेईऍ पोरिसी वन्निया इहं छाया । सा भवइ जत्थ काले सोऽवि मओ पोरिसीपहरो ।। ७३ ।। कक्कडसंकंतिदिणे पोरिसिमाणं इमं मुणेयव्वं । तत्तो परं तु वुड्डी दक्षिणअयणे इमा नेया ॥७४॥ अट्ठगसहिभागा पइदिवसं|
अंगुलस्स वडति । उत्तरअयणम्मि पुणो ते च्चिय हायंति पइदियहं ।। ७५ ॥ एयं पोरिसमाणं पुरिसच्छायापया| ण संखाए । सत्तजुयाए अहवा चउयालसयाहिए भाए ॥ ७६ ॥ लद्धं एत्थ विहीणं घडियाओ सेसमेयसद्विगुणे ।। तह चेव हिए लड़े एगविहणिं पले मुणह ॥७७।। पुवण्हे गयमाणं एयं अवरहि जाण दिणसेसं। नवरं दिणप्पमाणं आगमभणियं इमं नेयं ।। ७८ ॥ कक्कडसंकंतिदिणे छत्तीसं नाडिगाओ दिणमाणं । चउवीसं घडियाओ रयणि- ता ॥ ६ ॥ पमाणं विणिहिटुं ॥७९॥ तीयदिणा चउगुणिया सट्टिविहत्ता हवंति घडियाओ । एयासि हाणिवुड्डी दिणरयणीसु
मायब्वं । तत्तो पर
पडदियहं ।। ७५॥ एयवाओ सेसमयसटिगुण

Page #9

श्रीयशोदेवी
प्रत्या
ख्यान
स्वरूपे.
॥ ७ ॥
तओ परओ ॥ ८० ॥ किञ्चिदूनत्वाविवक्षया चतुर्भिर्गुणनं । मयरे पुण दिणमाणं चउवीसं नाडिगाओ पढमदिणे । छत्तीसं घड़ियाओ रयणिपमाणं मुणेयत्र्वं ॥ ८१ ॥ परओ दिणस्स वुड्डी रयणीहाणी य पुव्वनिद्दिष्ठा । ता नायव्वा | जाव उ उत्तरअयणस्स चरिमदिणं ॥ ८२ ॥ एवं च पडह चडर व घडिया पक्खेण दोन्नि मासेण । दिणरयणिपमाणाओ भणियविहाणेण अयणदुगे ॥ ८३ ॥ पोरिसिविसओ नियमोवि पोरिसी तत्थ सुत्तमेयं तु । आगारछकजुत्तं भणियं जिणगणहरिदेहिं ॥ ८४ ॥
पोरिमिं पच्चक्खाट उग्गए सूरे, चउव्विपि आहारं असणं ४, अन्नत्थणाभोगेणं सहसागारेण | पच्छन्नकाणं दिसामोहेणं साहुत्रयणेणं सव्वसमाहिवत्तियागारेणं वोसिरइति ॥
एयस्सवि वक्खाणं जह नवकारे तदेव कायव्वं । नवरं पच्छन्नेणं कालेणं एवमवसेयं ॥ ८५ ॥ मेहमहियारयाईछन्ने सूरे न नज्जई दिवसो । तो पच्छन्ने काले पुन्ने पहरोत्ति कलिऊण ॥ ८६ ॥ भुजंतस्स न भंगो अह भुंजतो स कहवि जाणेज्जा । नो पुन्नो तो सहसा ठाएज्ज न ठाइ तो भंगो ॥ ८७॥ तथा--कोऽवि हु कहिंपि देसे दिसिमोहा पच्छिमंति पुव्वंपि । कालिऊण गओ पहरो इमोऽवरण्होत्ति बुद्धीए ॥ ८८ ॥ भुंजेज्जा न य भंगो मोहावगमाइणा उ विन्नाए । ठायच्वं नो टायर जह निरवेक्खस्स तो भंगो ॥ ८९ ॥ साहुवयणं तु एत्थं उग्घाडा पोरिसित्ति एमाई । सोच्चा भुंजत दोसो नाए पुर्ण इहवि ठाएज्जा ॥ ९० ॥ एत्थ इमो भावत्थो जइणो भासंति सच्चमेव गिरं । तो
सूत्र विचारे पौरुषी
॥७॥

Page #10

श्रीयशोदेवये प्रत्याख्यान स्वरूपे
11 2 11
तेच्चिय गज्झवया न जहिच्छावाइणो इयरे ॥ ९१ ॥ भासादोसविहिन्नू साहू साहुस्स कारणवसेणं । साहइ कालपमाणं पोरिसिपुरिमडुमाईयं ॥ ९२॥ तं सोउं भुजंतो पच्चक्खाणस्स होइ नहु भंगो । अहणाभोगा मुणिणा कालपमाणं समुल्लवियं ॥ ९३ ॥ अन्न वा उवलद्धो ठायव्वं तत्थ मुहगयं सव्वं । रक्खाइसु खिवियव्वं हत्थगयं भायणे चेव ॥ ९४ ॥ आयमिउ इहरा वा खमियव्वं जाव पुज्जए नियमो । पुण्णे पच्चक्खाणे पुणोऽवि भुंजेज्ज | सरिणं ॥ ९५ ॥ सव्वसमाही एसा गाढायंकाइ विरहियत्तं जं । तप्पच्चय आगारो तीए च्चिय पच्चक्खाणंति ||१६|| तिब्वसूलाइदुक्खा संजाए अहरोद्दझाणन्नि । तस्सोवसमनिमित्तं ओसहपत्थाइकरणेऽवि ॥ ९७ ॥ नो भंगो | संपज्जइ दुक्खावगमे समाहिलाभे उ । ठायव्वं नो ठायह तो भंगो होइ नियमस्स ॥ ९८ ॥ पोरिसिपच्चक्खाणं भणियं संपइ भणामि पुरिमङ्कं । तत्थ य एयं सुत्तं सत्तविहागारसंजुत्तं ॥ ९९ ॥
सूरे उग्गए पुरिमड्ढं पच्चक्खाह, चउव्विपि आहारं असणं ४, अन्नत्थणा भोगेणं सहसागारेणं पच्छन्नका लेणं दिसामोहेणं साहुवयणेणं महत्तरागारेणं सव्वसमाहिवत्तियागारेणं वोसिरइति ।
सूरुग्गमाइयाणं पयाण अत्थो इहेब तह चैव । जह पोरिसीऍ भणिओ नवरि विसेसो इमो इत्थ ॥ १०० ॥ पुरिमं पढमं अद्धं दिणस्स पुरिमडमेयविसयं तु । पच्चक्खाणंपि भवे पुरिम तइयगो नियमो ॥ १०१ ॥ मयहरयं गुरुतरयं पच्चक्खाणाणुपालणाओऽवि । बहुनिज्जरानिमित्तं तहेव पुरिसंतरासज्यं ॥ १०२॥ चेइयगिलाणसंघाइयाण
सूत्रविचारे पुरिमार्ज
11 2 11

Page #11

श्रीयशोदेवीये प्रत्याख्यान
स्वरूपे
॥ ९॥
कज्जे तमेव आगारो। पच्चक्रवाण डबवाओ भन्नइ इह महयरागारो ॥ १०३ ॥ तेगं भुजंतस्सवि गुरुणो आणाए निरभिलाभस्स । तं चैव फलं जायइ पच्चक्खाणस्स जं भणियं ॥ १०४ ॥ एयस्सिहेव गहणं न पुणो नवकारस हियमाईसु । कालस्सऽप्पबहुत्तं मन्नामो कारणं तत्थ ॥ १०५ ॥ वक्वायं पुरिमड्ढे इहि एकासणं पवक्खामि । तत्थ य सुत्तं इणमो अट्ठविहागारसंजुत्तं ॥ १०६ ।।
एक्कासणं पच्चखाइ चउव्विपि आहारं असणं ४, अन्नत्थणाभोगणं सहसागारेणं सागारिया| गारेणं आउंटणपसारेण गुरुअन्भुट्टाणेण पारिट्ठावणियागारेणं महत्तरागारेणं सव्वसमाहिवत्तियागारणं वोसिर ।
एकं असणं अहवावि आसणं जत्थ निच्चलपुयस्स । तं एक्कासणमुत्तं इगवेला भोयणे नियमो ॥ १०७ ॥ तं पच्चखाइ विहेययाए अंगीकरेइ सेसत्थो । एत्थवि तहेव नेओ नवरि विसेसो इहं एसो ॥ १०८ ॥ सागारिओगिहत्थो परलिंगी वा स एव आगारो। पच्चक्खाणववाओ भन्नइ सागारियागारो ॥ १०९ ॥ सागारियरस पुरओ जम्हा भोतुं न कप्पड़ जईणं । पवयणउवघायाओ एत्तीच्चिय आगमें भणियं ॥ ११० ॥ छक्कायदयावंतोवि संजओ दुल्लहं कुणइ बोहिं । आहारे नीहारे दुर्गुछिए पिंडगहणे वा ॥ १११ ॥ तो भुंजंतस्स जया साग
एकासण सूत्र व्याख्या
॥९॥

Page #12

वीये
ख्यान
श्रीयशोदे नारिओ आगओ थिरी होज्जा । सज्झायाइविधाओत्ति गंतुमन्नत्थ तो भुंजे ॥११२॥ गिहिणो पुण सागरिओ
एकासण जच्चक्खुनिरिक्खियं न जीरेज्जा । अन्नं वा पाणभयं जत्तो होज्जा धणभयं वा ॥११३॥ आउंटणं च जंघाइयाण
सूत्र प्रत्यासंकोयणं मुणेयव्वं । आकुंचियाण तेसिं पसारणं इह रिजूकरणं ॥ ११४ ॥ असहू नरेण तम्मी कीरंते किंचि
व्याख्या आसणं चलइ । तत्तो तं मोत्तूणं पच्चक्खाइत्ति भावस्थो ॥११५॥ एत्थ गुरू आयरिओ पाहुणगो वावि तस्स स्वरूपे.
| कायव्वं । अन्भुट्ठाणं आसणचयणं जीयंति सयकालं ॥११६ ॥ तम्हा भुजंतेणवि अन्भुट्टाणं इमस्स कायव्वं । ॥१०॥ |गुरुलाघवचिंताए जम्हा धम्मो समक्खाओ ॥ ११७ ।। पारिद्यावणियं पुण उग्गमउप्पायणेसणासुद्धे । विहिगहिए ।
|विहिभुत्ते उठवरियं जमसणाईहिं ।। ११८ ॥ छंडिज्जंते दोसा बहुतरगा तत्थ हुति तो गुरुणा। भणिओ वियरेज्ज
तयं अट्ठमछट्ठाइकारीणं ॥ ११९ ॥ पच्छाणुपुब्वियाए ता देज्जा जाव निम्वियतवस्सी । अह कहवि होज्ज बहुयं | सव्वेसिं चेव तो देयं ॥ १२० ॥ तुल्ले तवोविससे बालाबालाण कस्स दायव्वं ? । भन्नइ बाले दाउं देज्जा इयरेवि जइ बहुगं ।। १२१ ॥ दोण्ह बालाण मज्झे दायव्वं असहुणो न इयरस्स । दोण्हं असणं पुण दायव्वं हिंडग-18 स्सेव ॥ १२२॥ दोण्हवि हिंडताणं दायव्वं पाहुणे न वत्थव्वे । जइ पाणगआहारो पच्चक्खाओ न एएहिं॥१२॥ अह पाणगंपि होज्जा विगिंचियव्वं तओ उ दायव्वं । पाणगआहाराओ विरयाविरयाण दोण्हंपि ॥ १२४ ॥दसमाइविगिट्टतवस्सियाण नो दिज्जई इमं जेण । पायोसिणभत्तुंचिया जेणं व सदेवया ते उ ॥ १२५ ॥ केसिंचि | अट्टमाइ तवो विगिट्ठो तओ नतं देयं । अहमतवस्सियाणवि कारणमेत्थंपितं चेव ॥ १२६ ॥ सोविजई जइसुइयं
१०॥

Page #13

श्रीयशोदे
बीये
| एकस्थानं आचामाम्लंच
प्रत्याख्यान स्वरूपे.
॥११॥
तो गुरुभणिओ विसुद्धपरिणामो । वंदणपुव्वं विहिणा भुंजइतं संदिसावेडं ॥१२७।। जो पुणतं उच्छि8 वियरहा अन्नस्स जो व तं भुजे । गुरुवयणमंतरेणं तेसिं गुरुगो भवे दंडो॥ १२८॥ गच्छाओ निज्जूहण आउहाणं च पंचकल्लाणं । डंडो जिणेहिं भणिओ दोण्हवि गिण्हेतदेंताणं ।। १२९ ॥ एसागारो गिहिणो न भवइ सुत्तं तहावि अखंडं । उच्चरइ जहा गुरुणो अहवा आगाढजोगित्ति ॥ १३० ।। वोसिरई परिहरई चउहाहारं अणेगमत्तं वा । इय एक्कासणमुत्तं एगट्ठाणं अओ वोच्छं ॥ १३१ ॥ एगं अचालणेणं ठाणं अंगाण जत्थ तं भणियं । एगट्ठाणं तम्मी आगारा हुंति सत्तेव ॥ १३२ ॥
एगट्टाणं पच्चक्खाइ चउब्विहंपि आहारमित्यादि । जह एगासणमुत्तं एगट्ठाणंपि तह मुणेयव्वं । आउंटणप्पसारणमिह आगारो नवरि नथि ॥ १३३ ॥ मुहहस्थवज्जियाणं अंगावयवाण चालणारहियं । होइ इमं नियमेणं तम्हा सत्तेत्थ आगारा ॥१३४॥ आयंपिलमुत्तत्थं अहुणा वोच्छामि तत्थ सुत्तमिमं । आगारगसहियं पन्नत्तं लोगनाहोर्ह ॥ १३५ ।।
___ आयंत्रिलं पच्चक्खाइ अन्नत्थणाभोगणं सहमागारेणं लेवालेवेणं उक्खित्तविवेगेणं गिहत्थसंसटेणं | पारिद्वावणियागारेणं महत्तरागारेणं सव्वसमाहिवत्तियागारेणं वोसिरह ।

Page #14

*
श्रीयशोदे आयाममंबिलच्चिय पाएणं वंजणो जहिं भत्ते । कुम्मासोयणसत्तगपमुहे आयंबिलं तंति ॥ १३६ ॥ तग्गय आचामायि प्रत्यार पच्चक्खाणं भण्णइ आयंबिलंति तस्सत्थो । जह पुव्वं तह नेओ नवरि विसेसो इमो एत्थ ॥ १३७ ॥ ज पच्च- लिम्लमुपवासः ख्यान क्खइ तं चिय भोत्तव्वं अज्ज मेत्ति नियमेइ । जम्हा पवित्तिवयणो निवित्तिवयणो य वयसहो ॥ १३८ ॥ लेवो
पानास्वरूपे
काराश्च | मुणिभोयणभाणस्स विगईय लेवडेणं वा । एवं लित्तस्स पुणो कराइणा सोहणमलेवो ।। १३९ ॥ लेवो य अलेवो ॥१२॥दाय लेवालेवं तओ य भन्नत्थ । भाणे खीराइऽवयवभावेवि न होइ भंगोत्ति ॥ १४० ॥ सुकोयणाइभत्ते अहवदहि
माइ निवडियं दव्वं । इह उक्खित्तं भण्णइ तस्स विवेगो समुद्धरणं ॥ १४१ ॥ तो सम्मं तम्मि कए अंबिलपाउग्ग भोयणे भुत्ते । तदजोगफासिएवि हुन होइ भंगोत्ति परमत्थो ॥ १४२ ॥ जावइयं उवजुज्जइ तावइयं भा| यणे गहेऊणं । जलनिब्बुडू काउं भोत्तव्वं एस एत्थ विही ॥१४३।। दायगगिहिणो संबंधि भायणं जं करोडगाईयं । संसर्ट उवलित्तं विगईए लेवडेणं व ।। १४४ ॥ ता तेण दीयमाणं अकप्पदव्वेण होइ सम्मिस्सं। न य तं
भुजंतस्सवि भंगो भवइत्ति भावत्थो ॥१४२ ॥ वोसिरइ अणायंवं वुत्तं आयंबिलं अओ वोच्छं । पंचागारसलमेयं अभत्तटुं गणहरूढेि ॥ १४६ ॥ नो भत्तेणं अट्टो पओयणं जत्थ सो अभत्तहो । पच्चक्वाणविसेसो तत्थ
IX॥१२॥ इमं वन्नियं सुत्तं ॥ १४७ ॥
...सूरे उग्गए अभत्तहँ पञ्चक्खाइ चउविहंपि आहारं असणं ४, अन्नत्थणाभोगेणं सहसागारेणं
RECARE

Page #15

श्री यशोदेवीये
प्रत्या
ख्यान स्वरूपे
॥ १३ ॥
এ
पारिट्ठावणियागारणं महत्तरागारेणं सव्वसमाहिवत्तियागारेण वोसिरइ ॥
आहारागाराणं अत्थो एत्थंपि तह मुणेयव्वो । जह पुव्वं निधिट्ठो नवरि विसेसो इमो नेओ ॥ १४८ ॥ सूरम्मि उग्गयम्मि सूरोदयवेलमाइओ काउं । अभतङ्कं पच्चक्खड़ कायव्वभिांति गिण्हेइ ।। १४९ ॥ वोसिरइ य भत्तट्ठ चउहाहारं च जइ पुणो कुणइ । पोरिसिपुरिमेगासणअभतट्ठे तिविह आहारे ॥ १५० ॥ तो पाणगमुद्दिसिउं लेवाडेणेव माझ्यं कुणइ । आगाराणं छकं तत्थ य सुत्तं इमं भणियं ॥ १५१ ॥
लेवाडेण वा १ अलेवाडेण वा २ अच्छेण वा ३ बहलेण वा ४ ससित्थेण वा ५ असित्थेण वा६ वोसिर ।
एत्थवि अन्नत्थपयं अणुवत्त पंचमी अत्थम्मि । तइया तहा विभत्ती तो लेवाडाओ अन्नत्थ ॥ १५२ ॥ खज्जूरपाणपमुहं पिच्छिलभावेण भायणाईणं । उवलेवकारणत्ता कयलेवं तं विवज्जेत्ता ॥ १५३ ॥ वोसिरइ तिहाहारं संबंधो एवमेत्थ कायव्वो । वासही अविसेसं अलेवडेणं भाइ तस्स ॥ १५४ ॥ उववासमाइयाणं जह चेव अलेवकारिपाणेणं । तह लेवकारिणावि हु न होइ भंगोत्ति भावत्थो ।। १५५ ।। एवमलेवाडाओ अपिच्छलाओ तब अच्छाओ । निम्मलउ सिणोदय माझ्याओ जइपाणजोगाओ ।। १५६ ।। बहलाओ गड्डुलाओ तिलतंडुलघोषणाहरूवाओ । सस्सित्थपाणगाओ आयामप्पमुहनीराओ ।। १५७ ।। तह चेव असित्थाओ पाणाहाराउ सित्थवज्जाओ ।
अभक्तार्थपानका
काराः
॥ १३ ॥

Page #16

श्रीयशो
देवीये
प्रत्या ख्यान स्वरूपे
॥१४॥
वासदेणं अत्यो पढमगमेणं भणेयव्वो ॥ १५८ ॥-चरिमो अंतिमभागो दिवसस्स भवस्स चेव नायव्यो। तब्वि-चरमप्रत्यासयं इह भण्णइ पच्चक्खाणंपि चरिमंति ॥ १५९ ॥ दुविहेवि तम्मि चउरो आगारा हुंति नवरि भवचरिमं । ख्यानानि सागारमणागारं पढमदुर्ग तत्थऽणागारे ॥ १६० ।। तणवत्थंगुलिपमुहे मुहं पविढे हवेज्ज मा भंगो। तो तत्थवि आगारा न उणो आहारबुद्धीए ।। १६१॥
सूत्राणि चामूनि-दिवसचरिमं पच्चक्खाइ चउन्विहंपि आहारं असणं०४, अन्नत्थणाभोगेणं सहसागारेणं महत्तरागारेणं सव्वसमाहिवत्तियागारेणं वोसिरइ॥ भवचरिमं पच्चक्खाइ तिविहंपि चउन्विहंपि वा आहारं असणं० ४, अन्नत्थणाभोगेणं सहसागारणं महत्तरागारणं सव्वसमाहिवत्तियागारेणं वोसरद ॥ निरागारे तु-भवचरिमं पच्चक्खाइ तिविहंपि चउव्विहंपि वा आहारं असणं० ४, अन्नत्थणाभोगेणं सहमागारेणं वोसिरह ॥
एक्कासणगेवि कए दिणचरिमं सफलमेव जेण तयं । थोवागारं इयरं बहुआगारं विणिहिटुं॥१६२॥ एकासणाइ एत्तो देवसियं चेव होइ नायव्वं । निसिविरई जा जीवं तिविहंतिविहेण जेण कया।। १६३ ।। एत्तोत्ति बह्वाकारत्वतः। गिहिणो पडुच्च दिवसं रूढिवसाओ भणंतऽहोरत्तं । तो तेसिं निसिभोयणविरयाणवि गुणकरं चेव ॥१६४ ॥
R
॥१४॥

Page #17

पशोदेवीये प्रत्याख्यान स्वरूप
C२-२५
देशावकाशिकमभिग्रहाश्च
॥१५॥
पाएण होइ एयं रयणीभोयणवयस्स ज तेसिं । आगाराण बहुत्तं इमंच संखित्तआगारं॥१६५।। जइ पुण निसिभत्तवयं दुक्कालभयाइकारणेहि विणा । गिहिणावि हु पडिवन्नं चउविहाहारविसयं च ॥ १६६ ॥ तो तस्सवि देवसियं एवं संभवह तो दिणे सेसे । थोए वा बहुए वा कायव्वं न उण रयणीए ॥ १६७ ॥-भणियं चरममियार्णि आभिग्गहियं भणामि लेसेण । तत्थागारा चउरो अहवावि हवंति पञ्चेव ॥ १६८।। देसावगासिगाइसु दंडगगहणाइगोयरेसुं च । अंगुट्ठमुट्ठिमाइसु नियमेसु हवंति चत्तारि ॥ १६९ ।। अप्पाउरणे पंच उ तं पुण सीयाइसहणबुद्धीए । कोइ पवज्जइ पुरिसो मोत्तुं सव्वंपि पाउरणं ॥ १७ ॥ सो सागरियभएणं चोलगपट्टस्स परिहणनिमित्तं । चोलगपट्टागारं करेइ तेणेह ते पंच ॥ १७१ ॥
सूत्राणि च,-देसावगासियं उवभोगपरिभोगं (द्रव्य सचित्त० ) प० अन्नत्थणाभोगणं सहसागारेणं महत्तरागारेणं सव्वसमाहिवत्तियागारेणं वोसिरह ॥ एवं डंडगगहणअंगुट्टमुटिंगठीघरसउस्सास(जोइथिबुगाइसुवि चत्तारि आगारा दट्टव्वा। अप्पाउरण पच्चक्खाइ अन्नत्थणाभोगेणं सहसागारेणं चोलपट्टगागारेणं महत्तरागारेणं सब्बसमाहिवत्तियागारेणं वोसिरह ॥
भणियं आभिग्गहियं निव्वीयं संपयं पवक्खामि । विगईचागाउ इमं ताओच्चिय ताव तो भणिमो। १७१ ।। | खीरं दहि नवणीयं घयं तहा तेल्लमेव गुल मज्जं । महु मंसं चेव तहा ओगाहिमगं च दस विगई ॥ १७३ ।।
*
॥१५॥

Page #18

श्री यशोदेवीये
प्रत्या
ख्यान
स्वरूपे
॥ १६ ॥
गोमहिसिउहि अयएलगाण वीराणि पंच चत्तारि । दहिमाईया जम्हा उट्टीणं ताणि न हु होंति ॥ ९७४ ॥ चत्तारि हुति तेल्ला तिलअयसिकुसुंभसरिसवाणं च । विगईओ सेसाई महुयफलाईण नो विगई ॥ १७५ ॥ दवगुडपिंड - गुडा दो मज्जं पुण कट्ठपिट्ठनिष्पन्नं । मच्छियकोत्तियभामरभेयं च तिहा महुं होइ ॥ १७६ ॥ जलथलखहयरमंसं चम्मं वस सोणियं तिहेयंपि । आइल्लतिन्नि चलचल ओगाहिमगा य विगईओ ॥ १७७ ॥ चलचलसदेविया नेहोगाहेण जे उ पच्चति । ओगाहिमगा नेया वडगाई खज्जगविसेसा ।। १७८ ॥ तिन्हं घाणाण परओ एए विगई न हुंति जइ न खिवे । अन्नंपि तत्थ नेहं तो ते कप्पति जंभणियं ॥ १७९ ॥ सेसा न हुंति विगई अजोगवाहीण ते उ कप्पंति । परिभुज्जंति न पायं जं निच्छयओ न नज्जति ॥ १८० ॥ एगेण चैव तवओ पूरेज्जइ पूयएण जो तावो । बीओऽवि स पुण कप्पद अस्ववियनेतरो नवरं ।। १८१ ।। दहिअवयवओ मंथू विगई तक्कं न होइ विगईओ । खीरं तु निरावयवं नवणी ओगाहिमं चैव ॥ १८२ ॥ घरघट्टो पुण विगई वीदणमो य केइ इच्छति । | तेलगुलाणमविगई सोमालियखंडमाईणि ॥ १८३ ॥ एत्थ य घयघट्टो मेहाहुव वीदणमदडघयमज्झे । छूढेहिं तंदुलेहिं जिणलं (जिण्णा लं) होइ न । यच्वं ॥ १८४ ॥ सोमालियं वियाणह सन्निय तह सेल्लियं च जं बिंति । आदिग्गहणेण गहिया सक्करवर सोलगाईवि ।। १८५ || मज्जमहुणो तु खोला मयणा विगइओ पोरगले पिंडो । रसओ पुण तद्वयवो सो पुण नियमा भवे विगई ।। १८६ ॥ मयकच्चसं तु खोला मंसं पुण पुग्गलं मुणेयब्वं । कालेजं पुण पिंडो | सरसो भन्नए रसओ || १८७ ॥ खज्जूरमुद्दियादा डिमाण पीलुच्छुचिंचमाईणं । पिंडरसा न विगईओ नियमा
निर्विकृति
प्रत्या
ख्याने
विकृति
गतानि
॥ १६ ॥

Page #19

श्री | पुण हुँति लेवकडा ॥१८८॥ एमेव बयर रायण वारंग कविट्र अंबजवीरे। टिंबरुय चारुकयले बिजउरे नालिएरे य
इन्द्रियजययशोदेवीये|2|॥१८९।। नवरं इह परिभोगो निम्विइयाणंपि कारणावक्खो।उकोसगदव्याण तओ विसेसेण विन्नेओ॥१९०॥आव
निर्विकृतिप्रत्या- ननिविगइयस्स असहुणो जुज्जए परीभोगो । इंदियजयबुद्धीए विगईचायम्मि नो जुत्तो ॥१९१॥ जो पुण विगई-18के न विकख्यान
| चायं काऊणं खाइ निद्धमहुराइ । उकोसगदम्वाणं तुच्छ फलो तस्स सो नेओ ॥१९२॥ दीसंति य केइ इहं पच्चक्खा-है तिगतानि स्वरूपे
एवि मंदधम्माणो । कारणियं पडिसेवं अकारणेणावि कुणमाणा ॥ १९३ ॥ तिलमोयगतिलवहिं वरिसोलगनालि| केरखंडाई । अइबहलघोलखीरं घयपप्पुयवंजणाइं च ॥ १९४ ॥ घयबुहुमंडगाई दहिदुद्धकरंवपेयमाईयं । झल्लरिचूरिमपमुहं अकारणे केइ भुंजंति ॥ १९५ ।। न य तंपि इह पमाणं जहुत्तकाराण आगमन्नूणं । जरजम्ममरणभीसणभवन्नवुव्विग्गचित्ताणं ॥१९६॥ मोत्तुं जिणाणमाणं जियाण बहुदुहदवग्गितवियाणं । न हु अन्नो | पडियारो कोई इहं भववणे जेण ॥ १९७ ॥ विगई परिणइधम्मो मोहो जमुदिजए उदिन्ने य । सुटुवि चित्तजयपरो कहं अकज्जे न वहिहिह ॥१९८ ॥ दावानल मझगओकोतवसम्मट्टयाए जलमाई। संतेविन सेविज्जा? | मोहानलदीविए उवमा ॥ १९९ ॥ तथा-विगई विगईभीओ विगइगयं जो उ भुंजए साहू । विगई विगइसहावा विगई विगई बला नेइ ॥२००॥ विकृति-चेतोविकारमाश्रित्य विगतिभीत:-कुगतित्रस्तो विकृतिगत-क्षीरादिविकृतिजातं यो भुङ्क्ते साधु
॥१७॥ | विकृति:-क्षीरादिका विकृतिस्वभावा-चेतोविकारकरणशीला अतो विकृतिः-श्रीरादिका विगति-कुगतिं बलानयतीति । - इय दोसकरिं नाउं वयंति धीरा इमं जहासत्तिं । महुमज्जमक्खणाई मंसं च विसेसओ निच्चं ॥२०१॥

Page #20

श्रीयशोदेवीये
प्रत्या
ख्यान
स्वरूपे
॥ १८ ॥
एत्थ य पच्चक्खाणे आगारा अट्ठ अहव नव हुंति । विगइविसेसोवेक्खा तेसि विभागो इमो नेओ ॥ २०२ ॥ |नवणीओगाहिमए अद्दवदहि पिसियघयगुलेसुं च । नव आगारा नेया उक्त्ति विवेगसंभवओ ॥२०३॥ खीरमहुमज्जतेले दवेसु घयपिसियदहिगुलेसुं च । अट्ठेव य आगारा उक्खित्त विवेगऽभावाओ ॥ २०४ ॥ अन्नयरविगहनियमो निव्विययं भण्णए तओ कुणइ । अद्दवविगइविवज्जी उक्खित्तविवेगमागारं ||२०५ || इयरो न तमुच्चारइ वयणप्पामन्नाओ भणतेगे । अन्ने भांति एयं वियारमेत्तं मुणेयव्वं ॥ २०६ ॥ तो सव्वविगइचाई असव्वचाई य उच्चरइ एयं । जह भगवइजोगो जई गिहत्थसंसट्टपभिईयं ॥ २०७ ॥
सूत्रं चेदम्- निव्विगइयं पच्चक्खाइ अन्नत्थऽणा भोगणं सहसागारेणं लेवालेवेणं हित्यसंमणं उक्त विवेगेणं पडुच्चमक्खिणं पारिट्ठावणियागारेणं महत्तरागारेणं सव्वसमाहिवत्तियागाणं वोसिर ||
arari चिय एवं नवरि विसेसो गिहत्थसंसट्टे । गिहिणा नियकज्जेणं संसट्टो ओयणो पयसो ॥ २०८ ॥ तं जइ तमइकमिउं उकोसेणंगुलाणि चत्तारि । उवरिं वदृद्द तइया न तयं दुद्धं भवे विगई ।। २०९ ॥ पंचमगे पारद्धे नियमा विगई अणेण नाएण । दहिवियडमाइयाउवि भणियमिणं जेण सुत्तम्मि ॥ २९० ॥ खीरदहीवियडाणं |चत्तारि उ अंगुलाई संसद्धं । फाणियतेल्लयाणं अंगुल मेगं तु संसङ्कं ॥ २११ ॥ महुपोग्गलरसयाणं अर्द्धगुलगं तु
निर्विकृतिके आकाराः
11 36 11

Page #21

प
श्री
ख्यान
१९॥
होइ संसट्ठ । गुलपुग्गलनवणीयं अद्दामलगं तु संसटुं॥२१२॥ आमलक-पीलूमयूरः इति सम्प्रदायः । अइरुयशोदेवीये
विकृतिपमक्खमंडगाई पडुच्च जं मक्खियं व पडिहाइ । तं पडुच्चमक्खियं खलु मक्खिय आभासमिइ भावो ॥२१३।। जहरिमाणयप्रत्या
| अंगुलीए घेत्तुं घयतेल्लाईहिं मंडगाईयं । मक्खइ तइया कप्पइ धाराए न कप्पइ अणुंपि ॥२१४।। निविगइयभणणाओ | शनसार्ध स्वरूपे विगइपमाणंपि एत्थ न विरुद्धं । अपमायवुड्डिहे उत्तणेण आयरणओ चेव ॥२१५॥ एत्तोच्चिय सुत्तेसु चउहाहा
पौरुष्य रस्स विरइभणणेऽवि । दुविहतिविहस्स करणं न विरुद्ध पोरिसाईसुं ।। २१६ ॥ एगासणसुत्तेणं बेयासणगंपि एत्थ पार्थसिद्धिः न विरुद्धं । आसणधणिसाहम्मा विगईपरिमाणकरणं च ॥ २१७ ।। अन्नं च इमं भणियं पयडं गिहिदेससह | जम्हा । तम्हा गहणे सुत्तं एयस्सवि किंपि दहव्वं ।। २१८ ॥ न य वच्चमभिग्गहियं सुत्तं एयस्स चउविहागारं । जेणेगासणगेणं समजोगक्खममेयंपि ॥ २१९ ॥ एवं पुरिमड्रेणं अवड्डमवि सूइयं मुणेयव्वं । जम्हा महानिसीहे तयंपि भणियं फुडं चेव ॥ २२० ॥ इय सडपोरिसीविय पोरिसिसुत्तेण सूइया चेव । न य पुण कत्थवि दिट्ठा
गंभीरं नवरि जिणवयणं ॥ २२१ । भणिओ सुत्तवियागे पइसुत्तं तत्थ देसियागारा । तेसिभिहाणम्मि पुणो 19 कारणमिणमो मुणेयव्वं ॥ २२२ ॥ वयभंगे गुरुदोसो थेवस्सवि पालणा गुणकरी ओ । गुरुलाघवं च नेयं
धम्मम्मि अओ उ आगारा ॥ २२३ ॥ जहगहियपालणणं अपमाओ सेविओ धुवं होइ । सो तह सेविज्जतो वद्ध इयरं विणासेइ ॥ २२४ ॥ अन्भत्थो य पमाओ तत्तो मा होज्ज कहवि भंगोत्ति । भंगे आणाईया तओ य सब्वे अणत्यत्ति ॥ २२५ ॥ (अत्राह परः) एवं पमाइणो कह पव्वज्जा होइ (गुरुराह) चरणपरिणामा । न य तस्स
RECAसकस
॥१९॥

Page #22

श्री
मा
त्ताणतरमेव पमाओ खयं जाइ ॥ २२६ ॥ जमणाइभवभत्थो तस्सेव खयत्थमुज्जएणेह । जहगहियपालणेणं पारणक यशोदेवीये ४ अपमाओ सेवियब्वोत्ति ॥२२७॥३॥ अलमेत्थ पसंगणं संपइ वोच्छामि पारणविहाणं । साहूण सावगाण य जहर
विचारः प्रत्याख्यान
भणियं पुबसूरीहिं ॥ २२८ ॥ सड्डो पच्चक्खाणे पुन्नेवि गए उ थेवकालम्मि । संपूइय तित्थयरं वंदित्ता तह य स्वरूपे भावेणं ॥ २२९ ॥दाऊण उचियदाणं पडिलाभिय साहुणो विससेणं । संभालिय परिवार काउं तस्सोचियं किच्च ॥२०॥
8॥ २३० ॥ उचियासणठाणगओ मंगलपाढं करेत्तु उवउत्तो । सुहधाउजोगभावेऽकिच्छेणमणाउलेण तहा | |॥ २३१ ॥ जम्हा भयकोहपरब्बसेण लुद्धण रणतिसिएण । मणसा सेविज्जतं अन्नं सम्मं न परिणमइ ॥२३२॥
सरिउं च विसेसेणं पच्चक्खायं इमं मए पच्छा । भुंजइ पगइविरुद्धं वज्जंतो जुत्तमाहारं ॥ २३३॥ एएणं चिय विहिणा समणावि कुणंति पारणं पायं । जो पुण तेसि विसेसो तमहं वोच्छं समासेणं ॥ २३४ ॥ सुत्तत्थ* परिसीओ काउं संवेगभावियमई य । सुत्तुत्तविहाणेण य उवउत्तो हिडिंडं भिक्खं ॥ २३५ ॥ आलोइय तं* विहिणा-दंसिय गुरुणो करेन्तु उस्सग्गं । मज्झालोगस काउं मंगल्लाई य झाएत्ता ॥ २३६ ॥ विणएण पट्टवेत्ता सज्झायं काउ तो मुहुत्तागं । मंडलिय भुजमाणे पाहुणगाई णिमंतेउं ॥ २३७ ॥ इच्छेज्ज न इच्छेज्जा तहबिय% पयओ निमंतए साहू । परिमाणविसुद्धीए उ निज्जरा होअगहिएवि ॥ २३८ ॥ परिणामविसुद्धीए विणा उ गहिएऽवि निज्जरा थोवा । तम्हा विहिभत्तीए छदिज्जा तह य वियरेज्जा ॥२३९॥ मंडलिभोई उ पुणो सत्तीए

Page #23

पशोदेवीये प्रत्याख्यान स्वरूपे
पारणक विधिः स्वयंपालना
॥२१॥
बहुंपि काउ समायं । धम्मं कहं नु कुज्ज संजमगाहं च नियमणं ॥२४०॥ देति तओ अणुसटिं संविग्गो अप्पणा उ जीवस्स । रागहोसाभावं परमरहस्सं गणेमाणो ॥२४१बायालीसेसणसंकडम्मि गहणम्मि जीव ! नऽसि छलिओ। इहिं जह न छलिज्जसि भुंजंतो रागदोसेहिं ॥२४२।। रागहोसविरहिया वणलेवाइउवमाए भुंजंति । कड़ेत्तु नमोकारं विहीए गुरुणा अणुन्नाया ॥ २४३ ॥ रागेण सइंगालं दोसेण सधूमगं मुणेयव्वं रागद्दोसविरहिया भुजति जई उ परमत्थो ॥२४४॥ जइभागगया मत्ता रागाईणं तहा चओ कम्मे । रागाइविहुरयाविय पायं वत्थूण विहुरत्ता ॥२४५।। नियमेण भावणाओ विवक्खभूयाउ सुप्पउत्ताओ। होइ खओ दोसाणं रागाईणं विसुद्धाओ ।।२४६।। जे वन्नाइनिमित्तं एत्तो आलंबणेण वऽन्नेण। भुंजंति तेसिंबंधो नेओतप्पच्चओ तिव्वो ॥२४७॥ भणिओपारणगविही पच्चक्खाणस्स पुव्वमुणिसिहो। एत्तो य समासेणं वोच्छ सयपालणादारं ॥२४८॥ आह जह जीवघाए पच्चक्खाए न कारए अन्नं । भंगभयाऽसणदाणे धुवकारवणंति नणु दोसो॥२४९ ततश्च-नो कयपच्चक्वाणो आयरियाईण देज्ज असणाई । न य विरइपालणाओ वेयावच्चं पहाणयरं ॥२५०॥ यतः- दाणमोरभिएणावि,चंडालेणवि दीया। जेण वा तेण वासीलं, न सकमभिरक्खि ॥सीलं च चिरतिः।।२५१॥अत्रोत्तरम्-नो तिविहंतिविहेणं पच्चक्खाणन्नदाणकारवणं । सुद्धस्स तओ मुणिणो न होइ तभंगहेउत्ति ॥२५२॥ सयमेवष्णुपालणियं दाणुवएसा यह पडिसिद्धा। ता दिज्ज उवदिसेज्ज व जहासमाहीए अन्नेसिं ॥२५३।। कयपच्चक्वाणोवि य आयरियगिलाणबालवुड्डाणं । दज्जासणाइ संत लाहे कयवीरियायारो ॥२५४|| संविग्गअन्नसंभोइयाण दंसेज्ज सगकुलाणि । अतरंतो वा संभोइयाण जह वा समाहीए ॥२५५।। एवमिह सावगाणं दाणुवएसाइ संगयं चेव । पाणासणाइविसयं अविसेसेणं जइ
॥२१॥

Page #24

श्री शोदेवीये
प्रत्या
ख्यान स्वरूपे
॥ २२ ॥
जणम्मि || २५६ || संभोइयाइभेओ नत्थि गिहत्थाण तेण जो सत्तो । अविसेसेण पयच्छइ असमत्थो देइ उवएसं ||| २५७॥ एवं वत्थाईणिवि दाणे गिहिणो विही इमो चैव । तुच्छो पणमिय गुरुणो तप्परिवारस्स वा देह ॥२५८॥ एसो अविसेसेणं दाउमसत्तोत्ति धम्मसूरीणं । दुप्पडियारत्तणओ विसेसओ पूयणिज्जाणं ॥ २५९ ॥ देह विसेसेसिं तप्परिवारस्स वावि गुणनिहिणो । अह उवगरणं गुरुणोवि अत्थि परेसिं च तं नत्थि || २६० ॥ तो तेसि तं पयच्छह अह दोण्हं नत्थि तत्थ दायव्वं । लद्भिविहीणाणं चिय अह लद्धिविवज्जिया दोवि || २६१|| तो गुरुणो च्चिय देयं इहरा दोसा विवेगविरहाओ । आणा भंगऽणवत्थामिच्छत्तविराहणाईया ॥२६२॥ अहतुच्छो पुण दोषहं संतेऽसंते व लद्धिजुत्ताणं । लद्वीऍ विउत्ताण व तुल्लगुणापि समणाणं || २६३ || जइ देज्जा दरवज्जिय तो तस्सममत्तदूसियमणस्स | अविवेइणो य धणियं सम्मं गुणभात्तसुन्नस्स || २६४ || नियमेण होंति दोसा आणाभंगाणवत्थमाईया । एत्तोच्चिय भणियमिणं जयजीवहिए जिणमयम्मि || २६५ || सङ्केण सह विभवे साहूणं वत्थमाइ दायव्वं । गुणवंताण विसेसा दिसाए तत्थवि न जेसऽत्थि ॥ तत्रापि येषां साधूनां वस्त्रादि नास्ति तेभ्यो देयमित्यर्थः ||| २६६ ॥ तथा संतं वज्झमणिच्चं ठाणे दाणपि जो न वियरेइ । इय खुड्डगो कहं सो सीलं अइदुद्धरं घरइ ? || २६७ || दिसाविवरणायाह-दीसइ जीए सीसो सेहदिसा सूरिमाइया नेया । जह एस अमुगसीसो तदंतिए बोहिलाभाओ || २६८|| आभव्वावेक्खाए दिसा गिहत्थाण आगमे भणिया । पव्वज्जाभिमुहाणं मुक्कवयाणं च नन्नेसिं ॥ २६९॥ | जो पत्र्वइउं इच्छइ सामाइयमाइसुत्तपाढी य । सो चरणुज्जय गुरुणो तिन्नि समा तदुवरिं भयणा ||२७० ।। तथा
श्रावकाणांदानविधिः
॥ २२ ॥

Page #25

श्री यशोदेवीये
प्रत्या
ख्यान
स्वरूपे
॥ २३ ॥
परलिंगिनिण्हए व सम्मसणजढे उ उवसंते । तदिवसमेव इच्छा सम्मत्तजुए समा तिन्नि || २७१ || मुक्कवओ पुण दुविहो सारूवी होइ तह गिहत्थो य । तत्थ य रयहरणवज्जिय जइवेसधरो उ सारूवी ॥ २७२ ॥ किंच- मुंडसिरो सियवत्था स भज्जऽभज्जो व मुक्ककच्छो य । पत्तेहि भमइ भिक्खं अबंभयारी य सारूवी ॥ २७३॥ सो जाजीव गुरुणो तेण य मुंडीकयाणिवि तहेव । तेणेव बोहियाणं अमुंडियाणं पुणो इच्छा || २७४ || अणवच्चे सेसविही पुत्र्वायरियस्स तस्सऽवच्चाइ । आभव्वाइं नियमा मुंडिय इयराई नऽन्नस्स ।। २७५ || जो पुण गिहत्थमुंडो अहव अमुंडो उ तिन्ह वरिसाण । आरेण पव्वावे सयं च पुब्वायरिय सव्वे ॥ २७६ ।। भरहस्स पुव्वजम्मो आहरणं होइ साहुणो दाणे । गिहिणो घणसत्थवइदिहंतो जुन्नसेट्ठी वा ॥ २७७ ॥ हरिण वणछेइणो वा अहवा गामस्स चिंतगो पुरिसो । कउन्नसालि भद्दा दाणफले अहव दिट्ठता ॥ २७८ ॥ भरणं पुत्र्वभवे वेयावच्चं कथं सुविहियाणं । तो तस्स पभावेणं जाओ भरहाहिवो राया ॥ २७९ ॥ लद्धूण केवलसिरिं लक्खं पुत्रवाण संजमं काउं । नीसेसकम्ममुको भरहरिसी सिवपय पत्तो ॥ २८० ॥ दाणेण मुणिवराणं धणोवि कल्लाणभायणं होउं । तेलुकनमियचलणो जुगाइदेवो जिणो जाओ || २८१ ॥ आह कह जुन्नसेट्ठीदितो अत्थादिन्नदाणोवि ? | दिन्नं चिय भावेणं सोच्चिय जं उत्तमो एत्थ || २८२ || अविय तस्सेरिसपरिणामो जेण तया केवलंपि पावितो । जिणपारणवृत्तंतं जइ न सुर्णेतो स्वर्ण एकं ।। २८३ ।। एत्तोच्चिय नवसेट्ठी जिणस्स वीरस्स लोगनाहस्स । जाइच्छियदाणेणं न भायणं सग्गमोक्खाणं ॥ २८४ ॥ अह पडिया तस्स गिहे वसुहारा तेण भावहीणंपि । दाणं तस्सवि सहलं (आचा० ) किं इमिणा एग
दाने दिग्विधिः
॥ २३ ॥

Page #26

श्रीयशो
दाने दृष्टान्ताः
देवीये
प्रत्या ख्यान स्वरूपे
| भविएणं ? ॥२८५॥ बलएवमहामुणिणो तवस्सिणो संखधवलदेहस्सा वड्डइणा पाहेयं दिन्नं परमाए भत्तीए॥ २८६ ॥
संवेगपुलइएणं अणमिसबाहुल्ललोयणजुएणं । जाइस्सरहरिणेणंऽणुमोइयं तं च भावेणं ॥ २८७॥ ते तिन्निवि सुर| लोए पवरविमाणे महिड्डिया देवा । एगावसेसगम्भा उववन्ना दिव्वबादिधरा ॥ २८८ ॥ अवरविदेहे गामस्स चिन्तओ रायदारुवणगमणं । साहू भिक्खनिमित्तं सत्था हीणे तहिं पासे ॥ २८९ ॥ दाणन्नपंथनयणं अणुकंप गुरूण कहण सम्मत्तं । सोहम्मे उववन्नो पलिआउसुरो महिड्डीओ ॥ २९० ।। लघृण य सम्मत्तं अणुकंपाए उसो सुविहियाणं । भासुरवरबोंदिधरो देवो वेमाणिओ जाओ ॥२९१॥ चइऊण देवलोगा इह चेव य भारहम्मि वास| म्मि । इक्खागुकुले जाओ उसुभसुयसुओ मरीइत्ति ।। २९२ ॥ तत्तो कमेण लड़े केसवचकित्तणाई सो जाओ। | तिहुयणजणियाणंदो चरमजिणो बद्धमाणोत्ति ॥ २९३ ॥ कयउन्नसालिभद्दा दरिद्दभावेऽवि पुवजम्मेसु । पत्तेसु सुद्धदाणं दाऊणं सुद्धबुद्धीया ॥ २९४ ॥ लोगच्छेरयभूयं रूवं रिद्धिं मुहं च लहिऊण । जाया महातवस्सी उत्तमपयसाहगा खिप्पं ॥ २९५ ॥ पासंगियभोगेणं वेयावच्चमिह मोक्खफलमेव । आणाआराहणओ अणुकंपाइ व्व विसयम्मि ॥ २९६ ॥ सुहतरुछायाइजुओ जहमग्गो होइ कस्सइ पुरस्स । एक्को अन्नो नेवं सिवपुरमग्गोवि इय नेओ॥ २९७ ।। अणुकंप वेयावच्च पाविओ पढमगो जिणाईणं । तयजत्तगो उ इयरो सदेव सामन्नसाहण||२९८॥ ता नस्थि एत्थ दोसो पच्चक्खाएवि निरहिगरणमि । गुणभावाओ य तहा एवं च इमं हवइ सुद्धं ॥ एत्यत्ति-भक्तादिदानादौ ।। २९९ ॥ फासियं पालियं चेव, सोहियं तीरियं तहा। किट्टियमाराहियं चेव, जएज्जेयारिसम्मि उ

Page #27

श्री यशोदेवीये प्रत्या
ख्यान स्वरूपे
॥ २५ ॥
॥ ३०० ॥ उचिए काले विहिणा पत्तं जं फासियं तयं भणियं । तह पालियं तु असई सम्मं उवओगपडियरियं ।। ३०१ ॥ गुरुदाणसेसभोयण सेवणयाए उ सोहियं जाण । पुन्नेऽवि थेवकालावत्थाणा तीरियं होइ ॥ ३०२ ॥ भोयणकाले अमुर्ग पच्चक्खायंति भुंज किट्टिययं । आराहिय पगारेहिं सम्ममेएहिं निट्ठवियं ॥ ३०३ ॥ फासियपमुहपयाणं भणियत्थाणंपि इह पुणो भणणं । मंदमइ सुमरणत्थं बहुसत्थपसिद्धिओ चेव ।। ३०४ ।। आह किमयं संते पञ्चक्वेयम्मि अह असंतम्मिः । जइ संते तो जुत्तं साहीणे चागजोगाओ || ३०५ || आहु असंते एवं सर्वपि संढस्स बंभयारितं । तो विजमाणविसयं पञ्चक्खाणं हवइ सहलं ||३०६ || (आचा० ) बज्झाभावेवि इमं पञ्चक्रवतस्स गुणकरं चेव । आसवनिरोह भावा आणाआराहणाओ य || ३०७ || न य एत्थवि एगंतो सगडाहरणाइ एत्थ दिहंतो | संतंपि नासह लहुं होइ असंतंपि एमेव ॥ ३०८ ||सगडोया (डस्सा) हरणं पुण किर केणइ माहणेण गीयत्थ । मुणिपुंगवपयमूले नाणाविहगोयरे नियमे ॥ ३०९ ॥ पडिवज्जंते बहुए तहाविहे माणवे निएऊणं । निग्गोयरत्ति अहला निय | मा इइ मन्त्रमाणेणं ॥ ३१० ॥ उवहासवुद्धिण च्चिय निव्विसयपि हु हवेज्ज जइ सहलं । पच्चक्खाणं मज्झवि सफलं होउत्ति भणिऊणं ।। ३११ ।। जावज्जीवंपि इओ सगडं मे सव्वहा न भोक्तव्वं । नियमो एवंरूवो गहिओ साहू| पच्चखं || ३१२ || तस्सऽन्नया कयाई कंतारुत्तिन्न हाकलंतस्स । एगा नरवधूया अववसणकए पयत्तेण ॥ ३१३ ॥ उद्भूलियजंघजुयं अप्पुत्र्वं माहणं पलोहंती । पक्कन्नमयं सगडं वियरइ पत्तीए काऊण || ३१४ || तो सो तं दट्टणं चिंतह साहहिं सोहणं भणिय । अस्संभविवत्थूणवि कहिंचि जह संभवो होइ ।। ३१५ ।। तो सव्वमेव स
प्रत्याख्याने
शुद्धयः विषयश्च
।। २५ ।।

Page #28

श्री यशोदेवीये
प्रत्या
ख्यान
स्वरूपे
॥ २६ ॥
कचं पच्चक्खाणं इमं च मे सगड़ं । भक्खत्ताए पत्तं कहं अहं निययवायाए ।। ३१६ ।। चइऊण साहुपुरओ नियवयणं लोविऊण भक्खमि ? । इय चिंतिय तं सगडं परिहरई सो दिओ सहसा ।। ३१७ ॥ मुणिवयणजायसद्धो नरवइधूयाए बोहणानीमित्तं । सयलं नियवृत्तंतं कहेइ तीए सवित्थारं ।। ३१८ ॥ सयपालणत्तिदारं सपसंग वन्नियं अओ वोच्छं । पच्चक्खाणस्स फलं समासओ सुत्तनिहिं ॥ ३१९ ।। एयं पच्चक्खाणं विसुद्धभावस्स होइ जीवस्स । चरणारा हणजोगा नित्र्त्राणफलं जिणा बिंति ।। ३२० ॥ पच्चक्खाणेण जिया थेवेणवि भावणाए चिन्नेणं । पावेंति सुहसमिद्धिं दामन्नगसत्तवइणोव्व ॥ ३२१ || दामन्नग कुलपुत्तो वहविरहं पालिऊण दढचित्तो । तरिऊण आवयाओ जाओ भोगाण आभागी ।। ३२२ ।। अमुणियफल सत्तपए निवइकलत्तं च कायमंसं च । चइऊणं सुरलोए उबवन्नो सत्तवइओऽवि ।। ३२३ ।। पच्चक्खाणेण मुणी तवोविसेसेहिं चित्तरूवेहिं । नाणाविहारद्वीए सणंकुमारोव्व पार्श्वेति ॥ ३२४ ॥ पच्चक्खाणेण जिओ आसवदारस्स निग्गहं कुणई। संवरिया सवदारो कम्मेहिं न बज्झए कहवि ।। ३२५ ।। पच्चक्खाणेण तवो तवेण कम्माण निज्जरा होइ । निज्जरितकम्मकवओ जीवो पावेइ परमपयं ।। ३२६ ।। पच्चक्खाणामेणं सेविऊण भावेण जिणवरुद्दिद्धं । पत्ता अनंतजीवा सासयसोक्खं लहुं मोक्खं ।। ३२७ || आवस्सयपंचासयपणवत्थुयविवरणाणुसारेणं । पच्चक्खाणसरूवं भणियं जसएवसूरीहिं ॥ ३२८ ॥ पच्चक्खरगणणाए गंथपमाणं स्याणि चत्तारि । नयणव सुरुद्द माणो ( ११८२ ) विक्रमनिववच्छरो एत्थ ।। ३२९ ॥ ॥ इइ सिरिज सोएवसूरिसुत्तियं पच्चक्खाणसरूवं सम्मत्तं ॥ ग्रन्थाग्रम् ४०० ।।
शकटो
दाहरणं
प्रत्याख्या
नफले
दामन्नकाद्याः
॥ २६ ॥

Page #29

कातन्त्र (सारस्वत) विभ्रमे
नमः सरस्वत्यै।
श्रीकातन्त्र (सारस्वत) विभ्रमसूत्रं सवृत्तिकं लिख्यते.
प्रस्तावना
१ श्लोके डा१३ धातु
रूपाणि
॥ २७॥
नत्वा जिनेन्द्रं स्वगुरुंच भक्त्या, तत्सत्प्रसादाप्तसुसिद्विशत्या । सत्सम्प्रदायादवचूर्णिमेतां, लिखामि सारस्वतसूत्रयुक्त्या ॥१॥ प्रायः प्रयोगा दुर्जेयाः, किल कातन्त्रविभ्रमे ।। येषु मोमुह्यते श्रेष्ठः, शाब्दिकोऽपि यथा जडः॥२॥ कातन्त्रसूत्रविसरः खलु साम्प्रतं यत्, नातिप्रसिद्ध इह चातिखरो गरीयान् ।
स्वस्येतरस्य च सुवोधविवर्द्धनास्त्वित्थं ममात्र सफलो लिखनप्रयासः॥३॥ कस्य धातोस्तिबादीनामेकस्मिन् प्रत्यये स्फुटम् । परस्परविरुद्धानि, रूपाणि स्युस्त्रयोदश॥१॥ 'कस्ये त्यादि प्रश्नोत्र उत्तरं, गिरतरवपूर्वस्थानद्यतन्यामात्मने पदे मध्यमध्वमि सम्प्राप्ते रूपाणि स्युस्खयोदश, 'गृ निगरले' गृ अष्टसु स्थानेषु स्थाप्यः अवपूर्वः, अग्रे अनद्यतनध्वंप्रत्ययः, 'भूते सि' (७२-७) रिति सिः, इकारस्योचारणार्थत्वात् स् ,

Page #30

कातन्त्र दिबादावडि' त्यडागमः, 'सिसतासीस्यपा' मिति (७-४-१०४) इद्, 'ध्वे च सेर्लोपो' गुणः, गर्, 'इटो ग्रहा' (७-४-१२०)- त्याचन्ता(सारस्वत) है। मिति बहुवचनेन वृङ् सं० वृञ् वरणे दीर्घऋवर्णान्तानां इटो वा दीर्घत्वमिति क्षेमेन्द्रकृतव्याख्यातः वेट ईद, स्वरहीनं, अवाग
भः स्यादिः विभ्रमे | रिध्वं अवागरीध्वं, वा लत्वं र् ल, अवागलिध्वं अवागलीध्वं, तथा 'नामिनोऽचतुर्णा धो ढ' (७-४-१२१) इत्यनेन सेटो हसावे
श्लोकः२ शति वक्तव्यम् , ध्वमित्यस्य दवं, अवागरीदवं अवागलीदवं अवागरिध्वं अवागलिध्वं, गृ निगरणे ४ अवपूर्वः तनादिगणस्थः ध्वं प्र०, पूर्वमडागमः, भृते स्प्रत्ययः, 'स्वरान्तानां हन्ग्रहदृशां भावकर्मणोः सिसतासीस्यपा मिति इद्, णित्त्वाद् वृद्धौ गार् ४ स्वरहीनं प० नाम्यन्ताद्धातोः ध्वं वं वा, वा लत्वं, अवागारिध्वं अवागालिध्वं अवागारिवं अवागालिदवं ४, इडभावे गृ ध्वं दिवादावद् भूतस् प्र. अवपूर्वः 'ध्वे च सेर्लोप' इति स् लोपः 'ऋत इर् ' (७-४-१०२) इति इर् अवागिर ध्वं इति स्थिते यवोर्विहस इति दीर्घः गीर्, स्वरहीनं, नाम्यन्तात् ध्वमित्यस्य वं, अवागावं इति सिद्ध, एवंविधानि त्रयोदश रूपाणि ॥१॥
अग्निभ्यः पार्थिवेभ्यश्च, प्रथमान्तं पदद्वयम् । एषेति नैतदायन्तं, इवानस्येति च साधुता ॥२॥
अग्निभ्य' इति चतुर्थीपञ्चम्योबहुवचनान्तमसदिग्धं, प्रथमान्तं च सन्दिग्धमिति साध्यते, 'भ्यसि भ्यये' भ्यम् म्यसतीति क्विप् क्विप् सर्वापहारी लोपः, अग्निपूर्वः, अग्नेयः आग्निभ्य इति पञ्चमी तत्पुरुषे प्रथमैकवचनं सिः 'हसेपस्सेर्लोप'(३-२-३),
॥२८॥ 'स्रोविसर्गः' (४-४-९) अग्निभ्यः, यद्वा 'भये तु भी' रित्येकाक्षरनिघण्टौ, भीर्भयम् अग्नेय॑ः १-३ । इभ्यः पार्थिवपूर्वः पार्थिव
१ यद्वा बिभी भये ' अग्नेर्बिभेतीति विप् १-३ अग्निभ्यः

Page #31

कातन्त्र (सारस्वत)
विभ्रारे
॥ २९ ॥
स्य-राज्ञः इभ्यः - ईश्वरः पार्थिवेभ्यः, अथवा इभी-हस्तिनी, पार्थिवस्य इभ्यो - हस्तिन्य इति प्रथमाबहुवचनं पार्थिवेभ्यः, एष गतौ, एषतीति एष् क्विप् लोपः, तृतीयैकवचने एषा अथवा नसे - नासिकायै हितं नस्यं, हितार्थे यप्रत्ययः, नञ्पूर्वः, न विद्यते नस्यं अस्येत्यनस्यं, श्वेवानस्यं श्वानस्यं तस्य सम्बोधनं हे श्वानस्य', यद्वा 'अण् प्राणने ' अन् अननं आनः, 'भावे घञ' (घञ् भावे ८-३-४) इ. तिघञ् प्रत्ययः ञित्वाद् वृद्धौ आन इति सिद्धं, शुनः आनः प्राणः श्वानः तस्य श्वानस्य, षष्ठीतत्पुरुषः, यद्वा ' षोऽन्तकर्म्मणि' षो ' आदेः ष्णः स्नः ' (७-४-७७) अग्रे हि, 'दिवादेर्य' (७-१-१५) इति यप्रत्ययः 'वो' रिति ( ७४-७२ ) ओकारलोपः, 'अत (७-३-१३) इति हेर्लुक् स्य, श्वान आमन्त्रणे, सिलोपः, हे श्वान स्य, श्वानशब्दस्याभिधानकोशोक्तस्य विषयतैव नास्ति, 'शुनः श्वानो गृहमृग' इति हैमः ||२||
भवेतामिति शब्दोऽयं, बहुत्वे वर्त्तते कथम् । यागः षष्ठीसमासः स्यात्, पञ्चमी पर्वतात् न तु ॥३॥
' भवेता ' मिति, प्रश्नार्थस्य सुगमत्वान्निर्वचनमेव निर्वच्मः, 'इण् गतौ' इ भवः पूर्वः, भवं संसारं यान्ति - गच्छन्ति इति क्विप ' हस्वस्य पिति कृति तुगि' (८-४-२२) ति तुक, विवत्त्वादन्ते क्विप् लोपः भवेत्, षष्ठीबहुवचने आमि भवेतामिति सिद्धं । इ:कामस्तस्य आगः, यद्वा ई:लक्ष्मीस्तस्या आगः - अपराधः यद्वा या लक्ष्मीस्तस्या अगः पर्वतः पादपो वा, यागः, त्रिष्वप्यर्थेषु षष्ठीतत्पुरुषः, यद्वा 'यस्तु वाते यमेऽपि चे 'त्येकाक्षरनिघण्टुवचनात् यः - यमस्तस्यागः - अपराधः यद्वा 'यमो यः कथितः शिष्टैर्यो दातरि च १ वा एषणं एष. २ विनाशे.
त्याद्यन्ता
भः स्यादिः श्लो. ३-४
॥ २९ ॥

Page #32

कातन्त्र
(सारस्वत) विभ्रमे
॥ ३० ॥
शब्दित' इत्युक्तत्वाद्यः दाता तस्यागः पर्वतो द्रुमश्र, इत्थमपि समाससम्भवः, पूर्व पर्व सर्व पूरणे पर्व अग्रे हि, अप् कर्त्तरी ७-१-१२) - त्यप् प्रत्ययः स्वरहीनं, तुह्योस्तातङ्ङनशिषि वे ( ) ति है : स्थाने तात् पर्वतात्, यद्वा 'अद भक्षणे' अद् तिप् प्रत्ययः 'अप् कर्त्तरी' त्यपू 'अदादेर्लुगि' (७-१-१३) त्यपो लुक्, अत्ति, पर्वतम् अत्तीति क्विप् क्विपो लोपः प्रथमैकवचनं सिः 'हसेपः सेर्लोपः' ( ३-२-३) 'वावसाने' (४-२-२७) पर्वतात्, यद्वा पर्वतमततीति, 'अत सातत्यगमने' इत्यस्मात् क्विप्, एवं वृक्षात्, घटादित्यादयो ज्ञेयाः ॥३॥
पंचडूलानि साधुत्वं कथं याति च लक्षणात् । मुनीनामिति नो षष्ठी, त्याद्यन्तं चाश्व इत्यपि ||४|| 'पंचलानी 'ति, अत्रापि प्रश्नार्थस्य सुगमत्वानिर्वचनं ब्रूमः, एवमुत्तरश्लोकेऽप्यूह्यं. पंचन् १-३ अग्रे षष् १-३ पंच षटू च पंचषाः, पंच वा षट् वा परिमाणमेषां 'टाडका' इति ( ६-३-१५) डप्रत्यये पंचपाः, पंचपानाचक्षते 'ञिर्डित्करणे' (७-४-६) इति ञिप्रत्ययः, डिस्चाट्टिलोपः, पंचषि अप कर्त्तरि गुणायादेशौ पंचषयन्तीति क्विप् प्रत्ययः, क्त्रिप् लोपे 'जे' रिति ( ७-४-७१ ) त्रिलोपे पञ्चष्, स्थित एव पञ्चष् १-३, अग्रे हलानि, पंचषां हलानि पञ्चङ्गुलानि, मध्ये 'पो डः' (४-४-५) ड्, अन्तवर्त्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदान्तत्वं तस्माद् 'वाऽवसाने' (४-२-२७) अत्र हि वाशब्दस्य व्यवस्थितविकल्पार्थत्वाच्च पः ड्, ' हो झभाः ' इति ( २-३-४ ) हस्य ढः पञ्चलानि सिद्धं । मुनिः इनो यस्याः सा मुनीना तां मुनीनां यद्वा मुनीनां इना-स्वामिनी तां २-१ अश्त्र इत्यस्य स्याद्यन्तत्वं प्रसिद्धं, त्याद्यन्तत्वं कथमिति प्रश्नः, 'ओ श्वि गतिवृद्धयोः' श्वि दिवादिगणस्थः, सिपि प्र०स दिवादावाड (७-२-४) त्यद् 'लित्युषादे'| (७-२-१५) रित्यादिशब्दाद् ङः प्र०, श्वयतेः खादेशः प्रयोगवशात् स्वरहीनं 'स्रोर्विसर्गः' ( ४-४-९) अश्वः ॥४॥
१ भौवादिकः
२ त्यादिस्या| दिविवेकः श्लो. ५-६
॥ ३० ॥

Page #33

RAS
स्याद्यन्तप्रतिरूपकास्त्यादयः
कातन्त्र अष्टाविति कथं द्वित्वं, राजेभ्य इति साधुता । तेनेत्येतत्याद्यन्तं स्यादत्यावन्तं भवेदिति ॥५॥ (सारस्वता "अष्टाविति' 'अशु व्याप्ती' अशूङ अश्यतेऽस्म 'तक्तवत' इति (८-२-१३)क्तप्रत्ययः, 'छशपराजादेःषः' इति (४-४-१८) विभ्रमे
पः,'ष्टुभिःष्टु'रिति(२-३-७)टः, प्रथमाद्विवचनं औ, अष्टौ। राज्ञामिभ्यो राजेभ्यः षष्ठीतत्पुरुषः१-१॥'तनू विस्तारे' णवादिस्थोऽप्रत्ययः ॥३२॥ 'द्विश्च' (७-४-४३) 'लोपः पचा कित्ये चास्येति(७-४-४५) पूर्वद्विवचनलोपः अकारस्यैकारः, स्वरहीनं० तेन । 'इण गतो भवपूर्वः भव संसारं शङ्करं वा एतीति क्विप् तुक्, क्विब्लोपे भवेत् १-१, 'हसेपः सर्लोपः' (३-२-३ ) ॥५॥
हस्तौ द्विवचनं नेदं, शोभनेष्वित्यसप्तमी । क्षीरस्येति न षष्ठीयं, त्यावन्तं वायुरित्यपि ॥ ६॥ &ा हस्ता' विति हस्ताविति द्विवचनान्तं प्रसिद्धं, द्विवचनान्तं नेदं कथमिति प्रश्नः, तत्र 'हस हसने हस् 'स्त्रियां क्ति' रिति (८४-१६) भक्तिः स्वरहीनं हस्तिः , ७-१'डेरौ डित्' (३-२-२१)। शोभना इषवो-बाणा यत्र कुले तत् शोभनेषु, 'नपुंसकात् स्यमोर्लक् (३-३-११)।
हे क्षीर स्येति, 'षोऽन्तकर्मणि' धातुः, साधना प्राग्वत्, अथवा क्षीरमिच्छतीति 'करणे च यः' (बिर्डित्करणे ७-४-६) इति सूत्रस्थचकारात् क्वचिदितीच्छायामपि यः प्रत्ययः, सुगागमोऽसुगागमश्चेति ज्ञातव्यमिति पुंजराजव्याख्यानात, अनेन यः प्रत्ययः सुकागमः ‘स धातु' रिति (७-४-१०) धातुत्वात् अग्रे हि 'अतः' (७-३-१३) इति हेर्लकि क्षीर स्येत्यषष्ठयन्तं । 'वा गति गन्धनयोः' वा विधिसम्भावनयोः यादादिस्थो युस् प्रत्ययः, अप्प्रत्ययः अदादेलुक, वायुः ॥ ६॥
दधिस्येति कथं साधु, मधुस्येति तथा परम् । केनेत्येतददान्तं स्यादपापा इत्यसुप्तता ॥७॥
RSSASSASSIS
पुजराजव्याख्यानात, अने.
X॥३१॥
पायादादिस्थो युस प्रत्याह 'अतः' (७-३-१३)
*

Page #34

विभ्रमे
बहुवचनप्रतिरूपकाणामेकदचनता
कातन्त्र
'दधिस्येति' दधि मधु, दना भोजनमिच्छति मध्विच्छति, 'करणे च य' इति यप्रत्ययः,सुगागमः हि अप् प्रत्ययः, अदेऽलोपः, 'अत' (सारस्वता (७-३-१३)इति हेर्लुक्, दधिस्य मधुस्य,असुगागमे दध्यस्य मध्वस्येति सिद्धं । कं-वारि तस्य इनः-स्वामी केनस्तस्य सम्बोधनं केन, अपापा
इत्यसुप्तता-अस्यावन्तता त्याद्यन्तता साध्यते 'पर्द कुत्सिते शब्दे' पर्दु अत्यर्थ पर्दते 'आतिशये हसादेय'डिति(७-३-५७) यङ्प्रत्ययः, ॥३२॥ वा अन्यत्रेति (८-२-२७) यङ्लुक्, 'द्विश्च' पपई 'आत' इति (७-४-३५) पूर्वस्य दीर्घः, अनद्यतनस्प्रत्ययः, 'दिबादाव'
&(७-२-४) 'सोऽपदान्ते रेफप्रकृत्योरपि दधो रत्त्वं इति व्याकरणान्तरसूत्रेण दस्य र द्, 'दिस्योर्हसा'दिति (७३-३) स्लोपः, |'रिलोपो दीर्घश्चेति (२-४-१२) रलोपः पूर्वस्य च दीर्घः 'स्रोर्विसर्गः' (४-४-९) अपापा इति सिद्धं, एवं स्पर्द्धर्नद्धश्च अपास्पाः अनाना इति भवति, एवमन्येषामप्येवंजातीयानां यलुगन्तानामूह्यानि रूपाणि ॥ ७ ॥
एतेषां कथमेकत्त्वं, वनानि ब्राह्मणैरमी । वृक्षाः पचन्ति येषां यान , वायुभ्यः पार्थिवाः सुराः॥८॥
'एतेषा' मिति वैषम्यमेव लिखामः, 'वन षण संभक्तो' वन्, तुबादिस्थ आनिप्प्रत्ययः, 'अप् कर्तरि' 'सवर्णे दीर्घः' (२-१-१४ ) सह, वनानि । ब्राह्मण सम्बोधनं अग्रे 'इण गतौ इ, दिबादिस्प्रत्ययः 'अप् कर्तरि' 'अदादेलक' 'दिबादावद 'अइए' (२-१-१५) स्वरादेः 'ए ऐ ऐ' (२-१-१९) ऐः ब्राह्मणैः, हे ब्राह्मण ! त्वं ऐः-गच्छ इत्यर्थः । अमोऽस्यास्तीत्यमि 'मान्तोपधात्विना' विति ( ६-१-३६ ) इन्प्रत्यये अमी। 'अस क्षेपणे' अस् वृक्षपूर्वः, वृक्षान् अस्यतीति कि लोपः, प्रथमैकवचनं सिः १-१ 'हसेपः से०' वृक्षा । 'डु पच पाके' पच्, पचतीति 'शतृशानौ तिप्तेवत्क्रियाया' मिति (८-२-१७) शतृ

Page #35

(सारस्वत
विभ्रारे
24-36*
KI प्रत्ययः, शकारश्चतुर्वत्कार्यार्थः, कारोऽनुबन्धो नुमागमार्थः, 'अप्ययोरा' दिति (३-२-३२) नुमागमः 'व्रित' (६-२-४) स्यादिबह
इतीप, पचन्ती, धौ इस्वः, हे पचन्ति ! । 'येष प्रयत्ने' येष, येषणं येषा 'गुरोर्हसा' दिति (८-४-२०) अप्रत्ययः, स्त्रीत्वादाप् | त्वतां
१-१ तां । 'या प्रापणे' , या यातीति यान्, 'शतृशाना' विति शत, 'सवर्णे दीर्घः सहे' ति (२-१-१४ ) दीर्घः, 'वितो नु' मितित्याधेकत्वं WI( ३-२-३०) नुम् १-१ । 'भ्यसि भये' भुवादिः वायुपूर्वः, वायोर्यसतीति वायुभ्यः, विपप्रत्ययः लोपः, 'हसेपः सेर्लोप:'।
(३-२-३) स्रो०। 'असु क्षेपणे' अस् पार्थिवपूर्वः, पार्थिवं अस्यतीति क्विप् लोपः १-१ हसेपः 'स्रोविसर्गः' पार्थिवाः । 'पुन् | अभिषवे' षु, 'आदेः ष्णः नः' (७-४-७७) सु सु रापूर्वः, सुरां सुनोतीति क्विप् 'हस्वस्य पिति कृति तुगि' ति (८-४-२२) *तुक, सुरासुत् तमाचष्टे 'जिर्डित्करणे' इति (७-४-६) जिः, स च डिव, टिलोपे सुरासि, सुरासयतीति क्विप, लोपः 'जे'-1K रिति (७-४-७१) जिलोपः सुरास् प्रथमैकवचनं सिः सुराः । यद्वा सुरानस्यतीति सुराः साधना प्राग्वत् । यद्वा रैशब्दः सुपूर्वः शोभना राः सुराः १-१ 'रैस्भी' त्याकारः 'स्रोर्विसर्गः' सुराः ॥८॥
शेषाणि पूर्वाणि समान्यजानां, फलानि मूलानि हलान्यगूनाम् । अभ्राणि नीलानि दलान्यतस्यः, शूलानि कूलानि तटान्यपापाः ॥९॥
k॥३३॥ 'शेषाणी'ति, इह वक्ष्यमाणे च वृत्ते प्रथमादिबहुवचनान्तप्रतिरूपकाण्येकवचनान्तानि कथं स्युरिति प्रश्नार्थे वयं वच्मः, 'कष8 शष जप झष वष मष मुषरुष यूष जूष शिष हिंसायां' शिष्पूर्वः 'पर्व(पूर्व)सर्व पूरणे' पूर्व, 'षमष्टम वैक्लव्ये' पम्, 'आदेःप्नः स्वः'(७-४-७७)सम्
445

Page #36

विभ्रमे
कातन्त्र सतुवाद्युत्तमपुरुषे आनिए, अप कर्तरी' (७-१-१२) त्या शिषधातोरुपधागुणः, स्वरहीन, सवर्णे दीर्घः सह, शेषाणि पूर्वाणि समानि।।४ स्यादिबहु(सारस्वत) | 'ज्ञा अवबोधने ज्ञा, दिवा० अम् , अड् 'ना ज्यादे रिति (७-१-२०) ना प्र०,'ज्ञाजनोर्जा' इति (७-४-८५) जा आदेशः, सवर्णे,
त्ववतां मोऽनुस्वारः, अजानां । 'फल निष्पत्ती' फल, 'मूल प्रतिष्ठायां' मूल 'हल विलेखने' हल्, तुवाद्युत्तमपुरुषैकवचने आनिप् , 'अप् कर्तरी |
मित्यायेकत्वं ॥३४॥
त्यप , सवर्णे दीर्घः सहेति दीर्घत्वे फलानि मूलानि हलानि सिद्धयन्ति, यद्वा फलपूर्वः ‘णी प्रापणे' णी, 'आदेष्णः स्वः' नी, | फलमानयति यत् कुलं क्विप् प्रत्ययः, लोपः, नामसंज्ञायां स्यादिः, प्रथमैकवचने १-१ 'नपुंसकस्येति (४-२-७) इस्वत्त्वे 'नपुंसकात् स्यमोलुंगिति (३-३-११) सिलोपे फलानि इति सिद्धः, एवमन्यावपि प्रयोगौ। न विद्यते गौर्येषां ते अगवः 'ना'(६-४-५)इति नोऽकारः, 'गो' (४-२-६) रिति हस्वः, तेषां अगूनामिति बहुवचनान्तं स्यात् , एकवचनान्तं तु 'गु पुरीपोत्सर्ग' गुवति स्म 'गत्यर्थाद-14 कर्मका'दिति क्तप्रत्ययः, 'वाद्योदितश्चेति (८-४-३७) तस्य नत्वं, 'दुग्वोर्दीर्घश्चेति ज्ञापकादीर्घत्वे गूना, स्त्रीवादाप, न गूना अगूना
तां २-१ सिद्धम् । 'अभ्र वभ्रमभ्र गतौ' अभ्र चरेति गत्यर्थाः, 'नील वणे, नील् , 'दल त्रिफला विशरणे' दल, आनि प्रत्ययः, अपि | प्रत्यये इष्टरूपसिद्धिः। अतसीशब्दाज्जसि बहुत्त्वं, एकत्त्वं पुनरित्थं-'तस क्षये तस्, दिवादि स्प्र०,दिवादावद् ,'दिवादेयः (७-१-१५)
स्वरहीनं, स्रो०, अतस्य इति सिद्धम् । 'शूल रुजायां' 'कूज आवरणे' 'तट समुच्छ्राये' सर्वत्राकारोऽनुबन्धः, साधना सुगमाऽभ्राणि3वत्। 'पा पाने 'पा रक्षणे वा, अपपूर्वः, दिवादिः स्, 'दिवादाव' (७-२-४) भृते सिरिति(७-२-७)स् प्रत्ययः, 'दादेःप(७-३-१०)मा & इति सिप्रत्ययलोपः, स्रोविसर्गः, अपापाः, पर्दधातुना निष्पादितेन पूर्वश्लोकोक्तेन अनेन प्रयोगेण न पौनरुत्यं, धात्वन्तरत्वाद-18 शान्तरत्वाच्च ॥९॥
३४॥

Page #37

कातन्त्र (सारस्वत) विभ्रमे
॥ ३५ ॥
सुखानि शीलानि नखान्यसानाः, खलानि पापानि बलान्यचर्चाः । पुराणि वर्षाणि मठान्यमीना, घनानि सर्वाणि बिलान्यपां च ॥ १० ॥
'सुखानी 'ति, कथमेकत्वमित्यनुवर्त्तते, सुष्ठु - शोभनाः खानयो यत्र कुले तत् सुखानि १-१, यथा खनिशब्दस्तथा खानिशब्दोऽपि 'खनिः खानी' ति हैमलिंगानुशासनोक्तः, यद्वा सुखमिवाचरति 'कर्त्तर्यङ्' (७-४-५) अत्रार्थे क्विरपि वाच्य इति क्विप् प्रत्ययः, ‘वे’रिति(८-४-२७) विलोपे आनिप्प्रत्यये सुखानि, अथवा सु-शोभनं खं-छिद्रादि तदिवाचरतीति, अथवा 'अन प्राणने' अन् सुखपूर्वः, सुखेन अनितीत्येवंशीलं 'णिनिरतीते' इति णिन्प्रत्ययः, णित्त्वाद् वृद्धौ प्रथमैकवचने 'नपुंसकात् स्यमोलुगि 'ति (३-३-११) सेर्लुकि सुखानि, यद्वा सुखमानयति यत्कुलं तत् सुखानि, फलानीतिवत्साध्यं, पंचाथः। 'शील समाधौ ' उख नख णख वखे 'ति दण्डकधातुः, प्राग्वत्साध्यानि शीलानि नखानि । असास्ना इति न विद्यते सास्ना येषां तेऽसास्नाः 'सास्ना तु गलकम्बल' इत्यमरः इति भूम्नि प्रसिद्धं, एकत्वं तु 'ष्णा शौचे' ष्णा, 'आदेः ष्णः स्नः' 'निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याभावः' इति स्ना, अत्यर्थ स्नाति 'अतिशये हसादेर्यङ 'द्विश्वे 'ति (७-३-५७) यङ्-प्रत्ययः, 'वाऽन्यत्रे' ति ( ८-२-२७) यङ्लुक्, द्वित्वं स्ना स्ना, 'पूर्वस्य हसादिः शेष' इति (७-४-२४) नकार लोपः, 'सधातु' (७-४-१०) रिति दिवादिगणगतसिप्प्रत्ययः स्, 'स्त्रोर्विसर्गः' असास्नाः । 'खल संचये' खल, आनिप्प्रत्यये अपि खलानि सिद्धं । 'पा पाने' पा, अत्यर्थं पिबति, अतिशये यङ्, 'वान्यत्रे' ति ( ८-२-२७)यङ् लुक् 'ह्वादिवच्च द्रष्टव्य' मिति वचनादप्प्रत्ययः, 'ह्वादेर्द्विश्व' (७-१-१४) त्यपो लुक् द्विश्व, तुवादिपरस्मैपदोत्तमपुरुषैकवचने आनिपि सिद्धं पापानि । 'बल प्राणधारणे' बल. आनिपि
स्वाद्यन्ताभानि
त्याद्यन्तानि
।। ३५ ।।

Page #38

कातन्त्र बलानि न विद्यते चर्चा येषां ते अचर्चाः इति बहुत्त्वं, एकत्वे प्रश्नः, 'घृती ग्रन्थे हिंसायां च' चुत् , 'अतिशये हसादेर्यङि'ति (७-३-५७) स्याद्य(सारस्वत) यङ्, यङ्लुकि चहादित्वादप लुक् द्विश्व, 'र' इति(७-४-२८)रत्वे 'ऋदन्तानामृदुपधानांचे'ति(८-२-३०)पूर्वस्य रुक, दिवादिस्प्र०,गुणः,
न्ताभानि विभ्रमे तस्य रत्वे 'रिलोपो दीर्घश्चे' (२-४१२) तिरस्य लुकि पूर्वस्य दीर्घे अचर्चाः, यद्वा चर्चा इवाचरति 'कर्तुर्यङि'ति (७-४-५) 'अत्रार्थे क्विरपि
त्याद्यवाच्य इति क्षेमेन्द्रोक्तः, 'वेरिति(८-४-२७) विलोप, अनद्यतने स्प्रत्ययः, दिबादावद् ,स्रोवि०,अचर्चाः। 'पुर अग्रगमने' पुर्, तुदादि॥३६॥
न्तानि तुबादिस्थ आनिप, तुदादेरप्रत्ययस्यापित्त्वानोपधागुणः, णत्वं, पुराणि । 'वृष सेचने वृष् आनिप् , अप्प्रत्ययः, अपः पित्त्वाद् 'उपधाया लघो' रिति(७-४-६०)गुणः, ऋकारस्य अर् , णत्वं, वर्षाणि। 'मठ मदनिवासयोः' मठ , आनिपि अपि मठानि । न विद्यन्ते मीना-मत्स्या येषु ते अमीनाः, मीनशब्दे सत्ययं समासः, एकत्त्वं तु 'मी हिंसायां' दिवादिसिः, दिबादावद् , 'नाक्रथादे' रिति || (७-१-२०) ना प्र०, स्रोवि० अमीना इति सिद्धं । घन इवाचरति 'कर्तुर्यङि' ति यङ्, यङ् लोपःआनिपि धनानि रूपं सिद्धयति । 'अन प्राणने अन् सर्वपूर्वः सर्वमनितीत्येवंशीलं 'णिनिरतीते' (८-२-११) णिन् प्रत्ययः, णत्वं १-१ 'नपुंसकात् स्यमोलक' 'सवणे दीर्घः सर्वाणि । 'बिल भेदने बिल्, आनिप् प्र. 'तुदादेर' (७-१-१९) गुणनिषेधः विलानि । 'पा पाने' अनद्यतने अम् दिवादावट भूते सिर 'दादेः प' इति (७-३-१०) सेर्लोपः 'सवर्णे दीर्घः सह' 'मोऽनुस्वारः (२-३-१८) अपां,यद्वा 'पा रक्षणे' पा, अमद्यतने अम् , अप्कहाचरीत्यप् , अदादेलक (७-१-१३) सवर्णे दीर्घः सहापामिति सिद्धयति ॥१०॥ समुच्चयाच्चकारस्य स्याद्यन्तं भवतीत्यपि ।
तथा जग्लो दधौ मम्लौ, ददावित्यादयोऽपरे ॥१॥ जग्ले पपे ददे मम्ले, जज्ञे सने मुखास्तथा। विना परोक्षम-18॥३६ ॥ भ्यूह्याः, स्याद्यन्ता बहवो बुधैः ॥२॥ अनयोः सोपयोगित्वात किंचिल्लिख्यते-'भू सत्तायां' भू, भवतीति 'शतृशाना'

Page #39

आदितः किर्द्विश्रे' ति (८-२-३१
र जगिः इति जातं इकारान्त ३.२.१८) सूत्रेण एकारे |
कातन्त्र & विति अत्प्रत्ययः, अप कर्तरीत्यप् (७-१-१२) गुणः, ओ अब् , 'ट्व्रित' (६-२-४) इतीप् भवति, सम्बोधने हे भवति', 'धौ&ा त्यादौ (सारस्वत)
Pइस्व' इति (३-२-११) इस्वः। 'ग्लै हर्षक्षये' 'म्लै गात्रविनामे' 'डुधांधारणपोषणयोः' 'डुदादाने' 'पा रक्षणे' 'ला आदाने 'कै गैरै विपरीतानि विभ्रमे
शब्द' सन्ध्यक्षराणामा' (७-४-७३) इत्याकारः, ग्लायति स्म म्लायति स्म दधाति स्म ददाति स्म पाति स्म लाति स्म रायति | रूपाणि
&स्म एभ्यो धातुभ्य आदितः किर्तिश्चे' ति (८-२-३१) सूत्रेण कि प्रत्ययः, पश्चाद् द्विवचनं हस्वः 'आतोऽनपी (७-४-६९) ३७॥
त्याकारलोपः, स्वरहीन, जग्लिः मम्लिः दधिः ददिः पोपः ललिः रिः जगिः इति जातं इकारान्तं, ७-१ डेरोर्डित्' (३-२-२१)
जग्लो मम्लौ दधौ ददौ पपौ ललौ ररौ जगी, एवं जग्लिमम्लिपपिदधिददिशब्देषु सम्बोधने 'धा' विति (३-२-१८) सूत्रेण एकारे & कृते जग्ले मम्ले पपे इत्यादयः प्रयोगाः स्युः । 'सृ गतौ सृ, सरति स्म आदृतः किद्धिश्चे ति (८२-३१) किः, ककारः
कित्कार्यार्थः, इप्रत्ययः, द्वित्त्वं, सृ सृ इति स्थिते 'र' (७-४-२८ ) इति पूर्व ऋकारस्य अत्वं, 'कर' मिति (२-१-३) रत्त्वं सत्रिः, इकारान्तत्त्वे 'समानाद्धेर्लोपोऽधातो' रिति ( ३-१-६ )धोपे 'धा' विति (३-२-१८) एत्त्वे सटे इति सिद्धं । 'जनी प्रादुर्भावे' ईकार | 'आदीदित' इति सूत्रविशेषणार्थः, जन्, 'आदृतः किश्चि' ति चकारादुपधालोपिन इति क्षेमेन्द्रोक्तेः चकाराद्गमिजनिहनिभ्यः किरिति मण्डनव्याख्यातश्च किप्रत्ययः, द्वित्त्वं, ज जन् इ इति स्थिते 'गमा स्वर' (७-४-६८) इत्युपधोलापे, स्वरहीनं, जज्ञि,
A५॥३७॥ पश्चादिकारान्तत्त्वेन हरिशब्दवत् सम्बोधने जज्ञे इति सिद्धं, एवं जग्मे जघ्ने इत्यादयोऽपि साध्याः। (जगाम न गमे रूपं ) 'कै गै |रै शब्दे' सन्ध्यक्षराणामाः, गा, गायतीत्येवंशीलः 'आदृतः कि' रिति किप्रत्ययः, द्विश्व, 'कुहोश्चु' रिति (७-४-२६) गस्य कः,
BREAKIWARE

Page #40

कातन्त्र (सारस्वत विभ्रमे ॥३८॥
'आतोऽनपी' (७-४-६९) त्याकारलोपे जगिः, जैगिमाचष्टे 'जिर्डित्करणे' इति (७-४-६) विप्रत्यये जगयति, जगयतीति किए लोपः131 जग्, जग् इवाचरति 'कर्तुर्यङि' ति (७-४-५) यङ्, यङ लोपः, तुवादिः आम जगाम इति रूपमनुक्तमपि प्रसङ्गादिह लिखितम् ॥
से विपरीतानि अधीये नोपसृष्टस्य, शक्यतीत्यस्य साधुता । जागति न जागतरुच्यतीतिं च साधुता ॥ ११ ॥
रूपाणि 'अधीये' इत्यादि, अधीये इति रूपं उपसृष्टस्य-उपसर्गसहितस्य 'इङ् अध्ययने' इ इडिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः इति है सदा अधिपूर्वः, वर्तमाने ए, 'नुधातो' रिति (३-४-२१) इय् स्वर० अधीये, किन्त्वन्यथा साध्यते, 'धीङ् अनादरे धी, अनद्य
|तने इ, दिवादावद्, 'दिबादेयः' (७-१-१५) 'अइ ए' (२-१-१५) अधीये, यद्वा 'डुधाञ् धारणपोषणयो' रित्यस्य धातोर्याक 8. प्रत्यये इ परे रूपं सिद्धम् । 'शक्ल शक्तौ इति धातोर्यकि प्रत्यये कृते शक्यते इति भाव्यम् , 'शक मर्षणे शक् , वर्तमाने तिप्प्रत्ययःद्र दिवादेय इति यः, शक्यति, यद्वा शक्य इवाचरति कत्तुङिति यङ्, लोपः, वर्तमाने तिप्, अप् कत्तरि इत्यप, अदादेर्लुक्, शक्यति रूपं सिद्धं । जागीति 'जाग निद्राक्षये' इत्यस्य प्रसिद्धं, तत्र नेदमस्येति पृच्छयते, 'गृ निगरणे गर्हितं गिरति 'अतिशये | हसादे' रिति (७-३-५७) यङ्, 'वाऽन्यत्रे ति (८-२-२७) यङ् लुक्, 'हादिवच्च द्रष्टव्य मित्युक्तत्त्वाद् द्वित्त्वं, 'र' इत्यकार:, 'कुहोश्चु रिति (७-४-२६ ) गस्य जः 'आत' इति (७-४-३५) दीर्घः, ऋकारान्तत्त्वान्न ऋगादयः, गुणः, जागर्ति । 'वच परिभाषणे' वच्, यक्, संप्रसारणे उच्यते इति भाव्यम् , साधुत्वं तु 'उच समवाये' उच्, वर्तमाने तिप्, दिवादेर्य इति य प्रत्यये सिद्धं उच्यति ॥ ११ ॥
१-जगिश्छान्दस इति हेमः २-त्यस्येतिद्विः

Page #41

कातन्त्र
(सारस्वत) विभ्रमे
॥ ३९ ॥
अस्यन्निति न शत्रन्तं, व्याघ्रा इत्यस्य चैकधा । बहुत्त्वं च तथैतेषामसुर्मेषारुरेव च ॥ १२ ॥
'अस्यन्निति' शत्रन्तं इति तावत् 'असु क्षेपणे' अस् अस्यतीति 'शत्रुशाना' विति (८-२-१७) शतृप्रत्ययः दिवादेर्यः, अस्यन्, अशत्रन्तं तु 'षोऽन्तकर्म्मणि' षो, 'आदेः ष्णः स्नः' सो, दिवादिस्थः अन् प्रत्ययः, दिवादावद्, 'दिवादेर्यः' ( ७-१-१५) 'वो'रिति (७-४-७२) ओकारलोपः, 'अदे' (७-३-१४ ) इत्यलोपः अस्यन् सिद्धं । व्याघ्रा इति जसन्तं प्रसिद्धम्, एकत्वं पुनरित्थं'घ्रा गन्धोपादाने' घ्रा, दिवादि स्, भूते सिः दिवादावद्, विआङ्पूर्वः 'घ्रासाच्छाशाधेटा' मिति सिलोपः स्रो० व्याघ्राः सिद्धं । तथा एतेषां वक्ष्यमाणानां बहुत्त्वम्, असुः इति, असुशब्दः प्राणवाचकः १-१, बहुत्वं तु 'षोऽन्तकर्म्मणि' षो, दिवादि अन्, 'आदेः ष्णः स्नः', सो, 'भूते सि:' 'घासाच्छाशा धेटा' मिति सिलोपः, 'स्थाविद' (७-३-२१) इत्यन उस्, 'उस्यालोप' (७-३-३३) इत्यालोपः, स्वरहीनं, स्रो०, असुरिति सिद्धं, मेषेति मेषशब्दात् सम्बुद्धौ एकत्वं प्रसिद्धं, बहुत्त्वं तु 'कष शष जप झषे' त्यादि, मष हिंसायां मष्, परोक्षे अग्रे अ, द्विश्व 'लोपः पचां किस्ये चास्ये' ति पूर्वलोपः एकारः, मेष सिद्धम् । अरुष शब्दो मर्मवाची, 'दोषां रः' १ - १, बहुत्त्वं तु 'रा दाने' रा, अनद्यतने अन् प्रत्ययः, अप्, 'अदादेर्लुगि' (७-१-१३) त्यपो लुक्, 'स्याविद' (७-३-२१) इत्यन उस्, उस्यालोपः स्रो०, अरुः सिद्धम् ||१२|| पुनः समुच्चयाच्चस्य, शसन्तं पर्वतस्त्विति । आगमोऽनुजगृहे राजसे हरहरेऽ व्ययम् ॥ १ ॥ चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् पर्वत इति द्वितीयाबहुवचनान्तं पर्व धातोः शतृप्रत्यये पर्वतशब्दात् २-३ पर्वतः, 'गम्लु गतौ' गम्, आङ्पूर्वः दिबादि स्, 'लित्पुषादेर्ड' (७-२-१५ ) इति अप्रत्ययः दिवादावद्, स्रो० 'गमां स्वरे' (७-४-६८) इत्यत्र न दे
विभक्तिव्या त्ययवन्ति
॥ ३९ ॥

Page #42

कातन्त्र माइति वक्तव्यं, तेनाऽऽगमदित्यत्रालोपाभावः इति क्षेमेन्द्रवचनात् आगमः सिद्धम् । अनुजातः अनुजस्तस्य गृहमनुजगृहं ततः ७१ (सारस्वत स्याद्यन्तं, त्याद्यन्तं कथं ?, 'ग्रह उपादाने' ग्रह, णबादि ए द्विश्च 'णवादौ पूर्वस्येति' (८-४-३२) सम्प्रसारणं, रस्य ऋकारः, 'र'
भानित्याविभ्रमे # इत्यः 'कुहोश्चुः' (७-४-२६) 'ग्रहाकिति चे ति (८-४-३१) द्वितीयसम्प्रसारणं, अनुपूर्वः अनुजगृहे सिद्धं । सह इना वर्त्तते इति है
| धन्तानि ॥४॥ सेः, राज्ञः सेः संबुद्धौ इति स्याद्यन्तं, त्याद्यन्तं तु 'राज दीप्त्या' मिति धातोः सेप्रत्यये अपि राजसे सिद्धम् । 'हृञ् हरणे' तुबादि
हौ अप्प्रत्यये गुणे 'अत' इति (७-३-१३ ) हे कि सिद्धं हर, अस्यैव धातोरुभयपदित्वाद्वर्त्तमाने एप्रत्यये हरे रूपं साधु, अव्ययमिति 'व्यञ् संवरणे' इत्यस्य दिवाद्यमिप्प्रत्यये अपि दिवादावडित्यटि, अयि व्यय गतावित्यस्य वा रूपम् ॥
एतानि न स्याद्यन्तानि, यस्य तस्याश्वमस्य च । शेलर्षिभीतको वेणुः, पञ्चेते स्म ऋणानि च ॥१३॥
'एतानी' ति, यस्येत्यादीनि स्याद्यन्तत्त्वेन प्रसिद्धानि, तानि त्याद्यन्तानि कथमिति प्रश्नः, तत्र 'यस्ये' ति 'यस् प्रयत्ने हो &| दिवादेर्य इति यप्रत्यये हेलुकि सिद्धम् । एवं 'तस क्षये' तस्य 'अस् क्षेपणे' इत्यस्य अस्य रूपं, यथा पूर्व 'ओश्वि गतिवृद्धयो' रिति &
धातोः अश्व इति रूपं निष्पादितं तथा अमि प्रत्यये अश्वमिति सिद्धम् । शेलुः श्लेष्मातक इत्यभिधानात् १-१ स्याद्यन्तं, त्याद्यन्तं |तु 'पल फल शल गतौ' शल्, यथा पेचुः तथा शेलुः सिद्धयति । बिभीतकः-प्रतीतः, त्याद्यन्तं तु 'जिभी भये' भी, वर्त० तस्, | अकर्त्तरीत्यप्, 'हादेश्चि' 'झपानां जबचपाः' 'हस्वः' विभीतः, 'अव्ययसर्वनाम्ना' मिति सूत्रे चकारादाख्यातेऽप्यक् । 'अण रण वण व्रण गतौ' वण् वा 'वण शब्द' इत्यस्य वेणुरिति प्रयोगो न भवति, बकारादीनां पूर्वलोपादेनिषेधात् , तस्माद् रेणुरिति पाठो

Page #43

स्याद्यन्ताभानित्या द्यन्तानि
कातन्त्र है द्रष्टव्यः, रण शब्दे, साधना शेलुवत् , वेणुरित्याह च हेमसूरिः, पञ्च इतः-प्राप्तः पञ्चभिः पञ्चभ्य इतः प्राप्तः तस्मिन् पञ्चते (सारस्वत)
इति स्याद्यन्तं, त्याद्यन्तं तु 'पचि व्यक्तीकरणे' पच्, वर्त्तमाने आते, अप् प्रत्ययः, 'इदित' इति (७-४-९६) नुम् 'आदाथ इ.' विभ्रमे
(७-३-१६) पञ्चेते सिद्धं । स्म इति अतीतद्योतकः, स्मेति निपाति हस्वः णत्त्वं ऋणानि सिद्धम् ॥१३॥ चस्य समुच्चयार्थत्वात् समुच्चयात्पुनश्चस्य, प्रयोगास्त्यादिजा अमी । अस्यास्तस्याश्च यस्याश्च, कस्या इति चतुष्टयी ॥१॥ 'अस् क्षेपणे'
'यस मोक्षणे 'तस क्षये 'कस गतिशातनयोः' कस्, आशिषि यास् , स्वरहीनं, अस्याः तस्याः यस्याः कस्याः इति रूपाणि स्युः । ॥४१॥
एकस्य कस्य धातोः स्यात्त्यादौ रूपचतुष्टयम् । पर्वाणि पर्वतं पर्व पर्वतोऽपूर्वमेव च ॥१४॥ | 'एकस्ये ति कस्यैकस्य धातोः त्यादौ स्याद्यन्तप्रतिरूपकं रूपचतुष्टयं भवतीति प्रश्नार्थः, 'पूर्व पर्व सर्व पूरणे' पर्व, परतः | आनि तस् हि तुबादि तं प्रत्ययः, सर्वत्राप्प्रत्यये पर्वाणि पर्वतः पर्व पर्वतमिति रूपचतुष्टयं, पूर्वधातोर्दिवाद्यम्प्रत्ययेऽपि अटि 'अदे' अपूर्व सिद्धम् ॥ १४ ॥
चस्य समुच्चयार्थत्वात् । जलानि वातो वातं च, वातः प्रातस्तथैवहि । श्यामाऽध्यायोऽनलश्चाप्यक्षरं चस्य | समुच्चयात् ॥ १॥ 'जल धान्ये' जल, आनिपि अपि जलानि । वा गतिगन्धनयोः वा, अत्र तस् तुवादि तं त, अप् 'अदादेल वातः वातं वात इतिश्रूपाणि । 'प्रा पालनपूरणयों' प्रा, वर्तमाने तसि अपि अदादेर्लक् प्रातः। 'श्ये गतौ, श्ये, वर्तमाने मस्,'
१ तुबादिमप्रत्यये 'अस् भुवि ' इत्यस्य स्मेति । 'ऋश्गतौ' ज्यादौ ल्वादौ आनिपि णत्वे ह्रस्वेऋणानि.
॥४१॥

Page #44

कातन्त्र (सारस्वत) विभ्रमे
॥४२॥
KACAECECENESIRECTEGGARCASSA
सन्ध्यक्षराणामाः,अप, अदादलक्, श्यामः,यद्वाशो तनूकरणे' इत्यस्य मसि रूपं । 'ध्यै चिन्तायां'ध्यै, दिबादिस्, अप्कर्तरीत्यप, स्याद्यन्ताअडागमः, ऐ आय् अध्यायः । 'णल गन्धे आदेःष्ण नल्, अनद्यतने स्, अप् अद्, अनलः। 'क्षर सञ्चलने क्षर, अनद्यतने अम्,
भानि त्या| दिवादावद, अक्षरमिति इति समुच्चयरूपाणि भवन्ति ॥ वेम नेम मम स्यामो, दाम विश्राम वाम च । बहुत्वं कथमेषां ||
धन्तानि स्यादेकत्वं भवतामपि ॥१॥ आदिदेवेत्यसम्बुद्धिः, पाथ इत्यनपुंसकम् । अजागाः कथमेकत्वं, कथं सिद्धयेत्तथा मधुक् ॥२॥ इदं श्लोकद्वयमवचूरिकृता कृतमस्ति प्रसङ्गतः ।
अशोकोऽनौस्तथा वातादश्रीणामरुणोऽवनम् । वनानि स्वोऽखिलं यानि, शुभानि च रणानि च ॥ १५ ॥ ___'अशोक०' इति स्याद्यन्ताः प्रायः सुगमा एवेति त्याद्यन्ता एव दर्श्यन्ते, 'शुक गतौ' शुक, अनद्यतने स्, दिवादावद् , अप कर्तरीत्यप, उपधाया लघोरिति गुणः, स्रो०, अशोकः सिद्धं । न नौरिति अनौः-तरेरन्यत् इति स्याद्यन्तं, त्याद्यन्तं तु 'णु स्तुतौ' णु 'आदेः ष्णः स्नः' नु, अनद्यतने स्, दिबादावट , 'ओरा' (७-४-८२) वित्यौकारः, अनौः सिद्धं । 'वा गतिगन्धनयोः' वा, तुप्त अप अदादेलक्, 'तुह्योस्तातङि' ति तात् हेरपि वातात् । 'श्री पाके' श्री, दिबादि अम् , 'ना ऋथादेः' दिवादावट , सवर्णे दीर्घः सह, णत्वं प्वादिष्वपाठान्न हस्वत्त्वं, नाप्रत्ययस्य ङित्त्वाद् गुणाभावः, अश्रीणामिति सिद्धम् । अरुणः सूर्यस्य सारथिः वर्ण| विशेषो वा, त्याद्यन्तं तु 'रुधिर् आवरणे' रुध्, 'रुधार्दनम्' (७-१-१७) दिवादावद् , णत्वं, 'दिस्योहसा' दिति (७-३-३) स्& लोपः, 'वाऽवसाने (४-२-२७) इति धस्य दत्त्वे, 'दः स (४-४-२४ ) इति सत्वं, अरुणः । 'वन पण संभक्तौ' वन् भौवादिका,
RICARICAS 4X67%
॥४२॥

Page #45

स्याद्यन्ताभानि त्या| घन्तानि
कातन्त्र है| दिवादि अम् , अप, अवनम् , एवमानिष्प्रत्यये वनानि सिद्धयति, यद्वा 'अन प्राणने' वनपूर्वः वनमनिति स्मेति णिनिरतीते' (सारस्वत)
(८-२-११) इति इन , वनानि १-१, 'नपुंसकात् स्यमोलुगि' ति लुक् । 'अस भुवि' इति धातोर्वसि प्रत्यये 'नमसोऽस्ये' (७-३-२६) विभ्रमे
त्यलोपे स्वः इति सिद्धम् । खिलमिवाचरं 'कत्तुयेङि' ति क्विप लोपः, अनद्यतनेष्म, अप लक अखिलं सिद्धं । 'या प्रापणे' इत्यस्य ॥४३॥
| आनिपि यानिरूपं । 'शुभ शुभ शोभार्थे' शुभ तुदादिः, 'रण शब्दे' रण भुवादिः, आनिपि परे शुभानि रणानि सिद्धम् ॥१५॥ | उपलक्षणतो लोके, इति रूपस्य विभ्रमे । कुण्डे पिण्डे तथा मुण्डे, मुण्डे चण्डे च खण्डके ॥ १ ॥ 'कुडि दाहे' कुड्, दूध 'पिडि सङ्घाते' पिड 'मुडि मज्जने उद्यमे वा' मुड्, चडि कोपे चड् 'खडि मन्थने' खड्, सर्वत्र वर्तमाने ए प्रत्ययः, 'इदित' (७-४-९६)
इति नुम्, कुण्डे पिण्डे इत्यादिरूपाणि स्युः, एतानि सप्तम्येकवचनप्रतिरूपकाणि प्रथमाद्वितीयाद्विवचनसदृशानि वा । । सास्नाया अकृशोऽताता, अमर्मा अवटोऽनृणाम् । रेफ वेष रवेऽपेपेरदोधूर्तानिलः कुतः॥ १६ ॥
___'सास्नाया' इति, इहापि प्रायः स्याद्यन्तप्रतिरूपकाः, सास्नाशब्दस्य षष्ठयेकवचनान्तस्यादौ रूपं, क्रिया तु 'ष्णा शौचे | 'आदेः ष्णः स्नः' (७४-७७ ) स्ना, अत्यर्थं स्नाति, 'अतिशये हसादे' (७-३-५७) रिति यङ् , यडो लोपे द्विवचनं 'पूर्वस्य | हसादिः शेष' इति (७-४-२४) नस्य लोपे आशीर्यास्प्रत्ययः, सास्नायाः सिद्धं । 'कृश तनूकरणे' कृश , अनद्यतने स् , दिवादावट | 'लित्पुषादे' (७-२-१५)रित्यप्रत्ययः, स्वर० अकृशः इति सिद्धम् । नास्ति तातो येषां तेऽताताः१-३ स्याद्यन्ते, क्रिया तु 'तर्द हिंसायां' तर्द, अत्यर्थ तर्दति यङ्, यङ् लुक्, द्विश्च, अनद्यतने स्, अट्, सौ पदान्ते रेफप्रकृत्योरपि दधो रत्वं, 'आत' इति (७-४-३५) पूर्वस्य
WASTARFSEMISS
30

Page #46

कातन्त्र . (सारस्वत)
विभ्रमे
॥ ४४ ॥
दीर्घत्वे 'दिस्योर्हसादि' ति स्लोपः, 'रिलोपो दीर्घ' ति (२-४-१२) रलोपः, अताताः, अथवा 'तनूकरणे तन्' अत्यर्थ तनोति 'तनोतेर्ना वा' इति ( तनोतेर्वा ७-४-७५ ) नस्याचं, शेषं प्राग्वत् । न विद्यते मर्म यासां ता इति विग्रहे 'टाडका' इति (६-३-१५) डप्रत्यये 'आवतः स्त्रिया' ( ६-२-१) मित्यापि अममः १-३ रूपं, क्रिया तु 'मृद क्षोदे' मृद्, अत्यर्थं मृद्नाति यङ् लुक् द्विश्व रः 'ऋदुपधाना (रटि उपधायाः ७-४-३७) मिति ऋगागमः, अनद्यतने स् गुणः अर्, दकारस्य रच्त्वे 'दिस्योर्हसादि' ति सिपि लुप्ते 'रि लोपो दीर्घश्चे' ति अमर्मा इति सिद्धं । 'वट वेष्टने' वद्, अनद्यतने स् दिबादावद् अप् कर्त्तरीत्यप्, स्रो०, अवटः सिद्धं, 'वट परिभाषणे' इत्यस्य वा रूपं, अन्यथा तु 'अवटो गर्त्तः' । 'अनृणा' मिति, 'नॄञ नये' नृ, अनद्यतने अम्, 'ना क्रथादेः' ( ७-१-२०) 'प्वा देईस्व:' ( ७-४-९३ ) णत्वं, सवर्णे०, अद् अनृणामिति सिद्धम्, नृशब्दः नञ्पूर्वः न नरोऽनरस्तेषामिति स्याद्यन्तं । 'वर्फ रफ रिफ गतौ' रफ्, परोक्षेऽप्रत्ययः, द्विश्व, 'लोपः पचां कित्ये चास्ये' (७-४-४५ ) ति पूर्वलोपः अकारस्यैकहसस्यैकारः, स्वर० रेफ सिद्धं । 'जिष् विष् मिष् निष् पृष् वृष् सेचने' विष्, तुदादि हिः, 'अप्कर्त्तरी' त्यप् 'उपधाया लघो' रिति ( ७-४-६० ) गुणः, 'अत' इति (७-३-१३) हेर्लुक्, स्व०, वेष सिद्धं । केचित्तु ' वष हिंसाया' मित्यस्य णादिमध्यमपुरुषबहुत्वे वेषेत्याहुः, तदसत्, लोपः वचां कित्ये चास्येति सूत्रे चकाराद्वकारादित्वादेत्त्वपूर्व लोपयोरसम्भवात् । रविशब्दादामन्त्रणे सौ, यद्वा खशब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तस्य स्याद्यन्तता, क्रिया तु 'रुड् रोषणे' रु, वर्त्त० ए, 'अप्कर्त्तरी' त्यप् गुणः, 'अदे' ( ७-३-१४ ) इत्यलोपः, अइ ए, खे सिद्धं । 'पि गतौ' पि इत्यस्माद्यङि लुकि द्वित्वे 'यी' ति ( ७-४-३४) पूर्वस्य गुणे गुण इति परस्य गुणे दिवादिसिप्प्रत्यये स्रोर्वि॰ अपेषेः, यद्वा 'पिसृ पेसृ वेसृ गतौ' पिस्, अत्यर्थं पेसति 'अतिशये हसादे' रिति यङ् 'वाऽन्यत्रे' ति यङ्लुकि
स्याद्यन्ता
भानि त्याद्यन्तानि
॥ ४४ ॥

Page #47

कातन्त्र (सारस्वत विभ्रमे
॥४५॥
DOESCRECRCE
| दिवादिसिप, दिवादावट , गुणः, 'दिस्योर्हसादि ति सिप्लोपः, 'स्रोविः' अपेपेरिति सिद्धम् । 'उदै तुर्वै धुर्वे दुवै धुर्वे जुर्वे अर्व भव | स्यादित्याशर्व हिंसायां' धुर्व, ऐकार ऐदित्कार्यार्थः, अत्यर्थ धूर्वति ‘अतिशये हसादे' रिति । ७-३-५७) यङ् लुक् द्वित्त्वं 'झपानां जवच
यंताभानि (बाश्च ) पा' इति (७-४-२७) पूर्वधस्य दः, 'यडी' ति (७-४-३४) पूर्वनामिनो गुणः, 'लोपो व्योर्वस' इति क्षेमेन्द्रकृतवृत्ति& सूत्रेण वकारलोपः, दो धुर् इति स्थिते दिवादितप्रत्ययः, दिबादावट इत्यर्, 'यबोर्विहसे' (७-४-१३ ) इति दीर्घत्त्वे रेफस्योर्ध्वग| मने द्वित्वे अदोधूर्त सिद्धं । अनिल इति 'णिल गहने जिल्, तुदादिः, 'आदेः ष्णः स्नः' इति नत्वे दिवादिसिप्प्रत्यये 'तुदादेर।
(७१-१९) इत्यप्रत्ययेऽनिलः । कुत इति 'टु क्षु रु कुक् शब्दे ककारः परस्मैपदार्थः, वर्त० तस् , अप , अदादेलगित्यपि लुकि | कुतः सिद्धम्, स्याद्यन्तता सुगमेति न लिखिता ॥ १६ ॥
अरये नभसे पयसे वयसे लोके नसे गवे वृक्षे । अहयोऽकवेऽयसे लेखे रेखे रजसि रेजेऽलिट् ॥१७॥
'अरये' इत्यादि, स्याद्यन्ताः सुगमाः, क्रियारूपे तु साधनां ब्रूमः, 'अय वय पय मय नय रय गतौ' भ्वादिः रय, दिवादिइप्रत्ययः, अपकर्तरीत्यप, दिबादावद् , अइ एअरये । 'णुभ णभ हिंसायां' णम् , आदेः ष्णः नः, नम्, वर्त० सेप् नभसे। 'अय वय |पय मय गतौ' पय् वय , नभसेवत् साधना, पयसे वयसे । 'लोक दर्शने' लोक् , वर्त० ए, अप्, अदे, अइए, लोके। 'णस् कोटिल्ये शब्दे वा' णस्, आदेः ष्णः स्वः, नस् , वर्तमाने ए, 'अय् करो'त्यपि नसे, नासिकाशब्दस्य चतुर्थ्येकवचने नसादेशे, यद्वा शकटपर्याये अनस्शब्दे चतुर्थेकवचनान्ते ज्ञेयं स्याद्यन्तं । उङ् कुङ् षुङ् गुङ् घुङ् शब्दे, गुवर्तमाने ए, अम्, गुणः, ओ अब्, गवे सिद्धं ।
४५॥
१

Page #48

कातन्त्र (सारस्वत, विभ्रमे
भानि 'त्याध
॥४६॥
'वृक्ष वरणे' वृक्ष, वर्तमाने ए, अप्, वृक्षे, यद्वा अनयोरेव धात्वोः अनद्यतने इप्रत्यये अगवे अवृक्ष सिद्धं । अहय इति, हयशब्दान-15 स्याद्यन्तापूर्वात् १-१ अहिशब्दाद्वा जसि, क्रिया तु 'हय गतौ' (क्लान्ती वा) हय, अनद्यतने सि, अप्, दिबादावद्, स्रो०, अहयः सिद्धं । 'उङ्कुङ्कु, वर्तमाने इप्रत्यये (नजि) सिद्धं, त्याद्यन्तं, स्याद्यन्तं तुन कविः अकविस्तस्यामन्त्रणे, नपूर्वात् कुशब्दाच्चतुर्थ्यां वा अकवे
न्तानि इति ज्ञेयम् । अयसे इति लोहवाची चतुर्थ्यन्तः, क्रिया तु 'अय गतौ' अय् , वर्त० से, अप्, अयसे सिद्धम् । 'उख नख णख० गतो' |'लख रख' परोक्षे एप्रत्ययः, द्विश्च 'लोपः पचा'मितिपूर्वलोपः एकारश्च लेखे रेखे सिद्धं । रजसि इति पांशुरेणुः ७-१, क्रिया तु |'रंज रागें रंज, वर्त० सि, अप्, 'अपि राजदंशे'(?) ति नलोपः, स्वर० रजसि सिद्धं । 'रेजे अलिडि'ति लिट् इति परोक्षप्रत्ययानां | संज्ञा पाणिनीयानां, परोक्षप्रत्ययं विना रेजे इति व्युत्पादनीयं, परोक्षे त्वेवं-'राज दीप्तौ' राज् , परतः णवाद्यात्मनेपदे ए द्विश्चेति | द्वित्वं, रराज् ए इति स्थिते 'लोपः पचां कित्ये चास्ये' (७-४-४५) ति सूत्रस्थचकारात् पूर्वस्य रस्य लोपः अकारस्य एकारः, |स्वरहीनं, रेजे इति सिद्धम् परोक्षं विना रेजे इति कथं सिद्धयतीति प्रश्नः, इहोत्तर-रेज दीप्तौ रेज्, ऋकार इत् , भुवादिः, तिबा| द्यात्मनेपदोत्तमपुरुषकवचन ए, अप्कर्तरीत्यप् , अदे इत्यलोपः, यद्वा 'ऋजि गतिस्थानार्जनेषु' अर्मु कश्चिद् व्यञ्जनादिं पठति, तन्मतमाश्रित्य प्रयोगोऽयं रिज्, गुणकृतस्तु विशेषः, शेषं प्राग्वत् , रेजे इति सिद्धम् ॥१७॥ अद्यौर्न नसमासोऽयं, सर्वेषामिति चैकता । अन्येषामपरेषां च, केषां कासां तथा दश ॥१८॥
॥४६॥ 'अद्यौ' रिति न द्यौरद्यौरिति नइसमासः, प्रतिपक्षस्तु 'छु अभिगमने' धु, अन० सि दिवादावट 'ओरा' (७-४-८२) वि
AAAAA
SORRESTEREOSECSTEM
%A5%

Page #49

कातन्त्र (सारस्वत ) विभ्रमे
1180 11
*
छ
त्यौकारः, स्रो०, अद्यौः सिद्धं । सर्वेषामिति, सर्वा चासौ ईषा च सर्वेषा ताम् २- १, ईषा सीते तद्दण्डपद्धती' इतिहैमाभिधाने । अन्येषां अपरेषां च सर्वेषांवत् शैयौ । कस्य ईषा केषा तां २-१ । कासामिति 'कासृ शब्दकुत्सायां' कास्, कासनं कासा, गुरोईसादि' (८-४-२०)त्यप्रत्ययः, 'आवतः खिया' ( ६-२-१) मित्या, २-१ | 'दंश दंशने' दंश, तुदादि हि:, अप्, 'अपि रजिदंशे' ति नलोपः, 'अत' इति हेलुकि दश इति सिद्धिः । एते एकवचनान्तत्वाद्विभ्रमविषयाः, चस्य समुच्चयार्थत्वं दर्श्यते – समुच्चयाच्चकारस्य, चक्र सम्बोधनं विना । अवस्था इति शब्दोऽपि स्यादेकवचनः कथम् ?, ॥ १ ॥ तेन चक्र इति आमन्त्रणैकवचनान्तप्रतिरूपकम्, बहुवचनान्तं तु वच्म:- डुकृञ् करणे' कृ, परोक्षे अ, द्विश्व, रः, 'कुहोश्चुः' (७-४-२६) 'ऋर' मिति रत्त्वे चक्रेति सिद्धम् । 'वस आच्छादने' वस्, अनद्यतने थास्, दिवादावद्, अप्, अदादेर्लुगित्यपो लुक्, स्वर०, स्रोः अवस्थाः ॥ १८ ॥
अगारं द्वे पदे स्यातां प्रथमान्तं शुनस्तथा । कर्तृरूपे कथं स्यातां दीयते धीयते तथा १ ॥ १९ ॥
अगारमिति गृहवाचि एकं पदं, द्वे पदे तु 'अग कुटिलायां गतौ' अग्, तुबा० हि, अप्, अतः, स्वर०, अग सिद्धं । 'ऋ गतौ' ऋ, अद्य० अम्, 'लित्पुषादे' (७-२-१५) रियप्रत्यये गुणे अटि आरं, अगारं सिद्धं, यद्वा 'इण गता' विति धातोर्दिवादीसपि भूते सिरिति सौ 'दादेः पे' (७-३-१० ) इणः सिलोपे गा इति कृते अटि अगाः, रमिति 'रः कामे तीक्ष्णे वैश्वानरे नरे । रामे वज्रे' इत्येकाक्षरोक्तेः रशब्दात् २- १, यद्वा अगशब्दात् सम्बुद्धौ अरमित्यत्यर्थं अगारमिति । शुनशब्दात्प्रथमैकवचने स्रो, यद्वा 'शुन गता' वित्यस्य शुनतीति 'नाम्युपधात्क' ( ८-१-५ ) इति के १-१ शुनः । 'डुदाञ् दाने' 'दाप् दाने' 'दो अवखण्डने ' 'देङ
समासामं बहुवचना भानि च
॥ ४७ ॥

Page #50

समासवि
कातन्त्र
पालने' इत्येतेषां चतुर्णा तेप्रत्यये भावकर्माणाकि 'दादेरि' (७-४-१५) रितीत्वे दीयते इति स्यात् , 'धेट् पाने 'डुधाञ् धार- समासा (सारस्वत
दाणपोषणयो' रनयोर्भावकर्मणोकि धीयते इति भवति, तत्र कर्तरि कथं स्यातामिति प्रश्नः, 'दीङ्क्षये 'दी धीङ् अनादरे धी, विभ्रमे
कर्तृरूपा ★ वर्त० ते, 'दिवादेयं (७-१-१५) इति यप्रत्यये दीयते धीयते ॥ १९ ॥
भानि ॥४८॥
। त्याद्यन्तमालयं प्रोक्तमसमस्तमजापयः । अन्यान्योऽनालयश्चैव, ह्यश्वालयमशालयः॥२०॥
| 'त्याद्यन्त' मिति, आलयशब्दो गृहवाची पुल्लिङ्गः,द्वितीयैकवचने आलयं इति स्याद्यन्तं, त्याद्यन्तं पुनरेवं 'अली भूषण-18| 12पर्याप्तिवारणेषु' अल्, अलन्तं प्रयुक्त 'धातोः प्रेरणे' (७-४-८) इति अिप्रत्ययः, जित्त्वाद् वृद्धिः, आलि इति स्थिते परतो अन० अम्, ट।
'अप कर्तरी त्या गुणायादेशौ, अटि, स्वर०, सवर्णे, आलयं सिद्धं । अजायाः पयोजापय इति षष्ठीसमासे प्रसिद्धमेतद्, अस|मस्तं तु कथमिति प्रश्नः, तत्र 'जप मानसे च' मनोनिवर्ये वचने इत्यर्थः, चाद व्यक्त वचने जप, जपन्तं प्रेरयति 'धातोः प्रेरण' || (७-४-८) इति बिः, वृद्धिः, जापि, अनस् , अप, गुणे अयादेशे दिवादावडित्यटि स्व०स्रो० अजापयः, यद्वा 'जि अभिभवे जिधातोः प्रेरणे षिः, जयन्तं प्रयुक्त, 'इडादेबी पुगि'ति पुक, इकारस्य आ. जापि, शेप प्राग्वत, अजापयः सिद्धं । 'णी प्रापर्ण' णी, नी, |नपूर्वः न नी अनी अन्याश्च ता अन्यश्चान्यान्यः १-३ प्रथमावहवचने सवर्णे० स्रो। अश्वालयमिति अश्वानामालयः अश्वालयहस्तमिति समासपद, असमासे तु 'श्वल श्वल्ल गतौ श्वल, श्वलन्तं प्रेरयति धातोःप्रे० विप्र वृद्धिः, श्वालि अन०अम् अपि गुणे ।
अयादेशे अश्वालयमिति सिद्धं । चैव हीति छन्दःपूरणे निपातः । 'णल गन्धे' णल, नलन्तं प्रयुक्त प्रेरणे जिः वृद्धिः नालि अनद्य.
RECACASECRECOREONLOAD

Page #51

कातन्त्र (सारस्वत विभ्रमे
स्याद्यन्तसमासाभानि
॥४९॥
कर
स् अपि गुणे अपि स्वर० स्रोवि० अनालयः । 'शल चलने वा 'शाल कत्थने वा' 'पल फल शल गतौ' शल्, शलन्तं प्रेरयति अनालयवत् साध्यं अशालयः,॥"अजिनान्यधिक्षताधुक्षतेत्त्याद्यपराण्यपि। शेषे च देवता देवतामित्यादि चकारतः॥१॥" अजिनानि 'ज्या वयोहानौ' ज्या क्रथादिः, आनिए 'ना क्रथादे' रिति नाप्रत्ययः, 'ग्रहाङ्किति चे' (८-४-३१) संप्रसारणं यकारस्य | इकारः, दीर्घस्य दीर्घः जी 'प्वादेहस्व' इति जि नञ्पूर्वः, न जिनानि अजिनानि सिद्धं । 'धिक्ष धुक्ष सन्दीपनक्लेशनयाचनेषु' धिक्ष धुक्ष, अनद्य० तप० दिवादावट, अकर्तरीत्यप्, स्वर० अधिक्षत अधुक्षत सिद्धं, यद्वा 'दिह उपचये दिह, 'दुह प्रपूरणे दुइ | अन तन् प्र०, 'हशषान्तात् सगि (७-२-१३) ति सक् प्रत्ययः 'दादेर्घः' (2-४-१५) 'आदिजबानां झमान्तस्य' ति (४-४-२८) दस्य धः, 'खसे चपा झसाना' मिति (४-४-२५) घस्य कः, कषसंयोगे क्षः अधिक्षत अधुक्षत | 'शीङ् स्वम' इत्यस्यात्मनेपदिनः वर्तमाने मध्यमपुरुषैकवचने शेषे । 'देवृङ् देवने' देव, वर्त० ते, तुबादि तां, अप् , देवते देवतां सिद्धम् ॥ २० ॥ __ अव्याधयोऽसमस्तं स्यात्, येयेषांचक्रिरे पदम् । अक्षेपयस्तथा चान्यदक्षेवयममीवयम् ॥ २१ ॥
॥ इति कातन्त्रविभ्रमसूत्रं सम्पूर्णम् ।। 'अव्याधय' इति, न विद्यते व्याधिर्येषां ते अव्याधयः इति समस्तम् , असमस्तं तु 'व्यध ताडने' व्यध् , विध्यति कश्चि|त्तमन्यः प्रयुङ्क्ते 'धातोः प्रेरणे' जिः, वृद्धिः, व्याधि, अनद्य०स् शेष अशालयवत् साध्यम् अव्याधयः । येयेषांचक्रिरे इति पदत्रयसदृशमेकं पदं कथं स्यादिति साध्यते, 'येष प्रयत्ने' येषु, अत्यर्थ येषते 'अतिशये हसादे' रिति (७-३-५७) या द्वित्वं येयेष
SCIEOCOSMOSINOCENA
६ कथं स्यादिविजा वृद्धिः, व्यायाधयः इति सम

Page #52

SHOCIEO
कातन्त्र
IPI कासादिप्रत्ययादाम् कस्भूपर' इत्याम् प्रत्ययः, चक्रिरे 'डुकृञ् करणे' इति धातोः परोक्ष इरे प्र०, येयेषांचक्रिरे पदं सिद्धाजप्रसिद्धदाक्षिप प्रेरणे' क्षिप, क्षिपति कश्चित्तमन्यः प्रयुङ्क्ते प्रेरणे त्रिः, गणे क्षेपि अनद्य० स् अपि गुणे अयि अक्षेपयः सिद्धं । “ष्ठिवु।
त्याद्यन्ताविभ्रमे
|क्षिवु निरसने क्षि , क्षिवन्तं प्रेरयति प्रेरणे जिः, गुणे क्षेवि, अनद्य० अम, अक्षेवयं सिद्धं । 'पीव मीव नीव स्थौल्ये' मीव, मीवन्तं | ॥५ ॥ प्रयुङ्क्ते. शेषं सुगमम्, अमीवयं सिद्धम् ॥ २१॥--अन्येऽपि केचिद्विभ्रमप्रयोगा लिख्यन्तेः “ असतीति कथं साधु,
करतीति तथाऽपरम् । कथमेतानि साधूनि, वोच्यते भवते सह ॥१॥”'अस गतिदीप्त्यादानेषु' 'कृञ् करणे इत्येतयोभीवा|दिकयोवेर्तमाने परस्मैपदप्रथमैकवचने असति करतीति रूपे सम्पयेते, वचर्यङन्ताद्भावकर्मणोरात्मनेपदे यकि उत्तरस्य सम्प्रसारणे ४) पूर्वस्य तु 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारण' मिति निषेधे उ ओ बोच्यते इत्येतत् सम्पद्यते । 'भू सत्ताया मिति धातोरुदात्तत्त्वात् परस्मै-15 द पदित्वे आत्मनेपदाभावे प्रश्नः, भू प्राप्तौ आत्मनेपदी भू, वर्तमाने, ते, अपः पित्त्वाद् गुणे भवते, न चैतदशुद्धमित्याशङ्कनीयम्',
|' उत्साहाद्भवते लक्ष्मी' रिति स्मरणात् । सहेरनुदात्तत्त्वात् परस्मैपदानुपपत्तेः प्रश्नः, 'षह मपणे ' तुबादिही सह, न तु सहे. ट्रा परस्मैपदप्रयोगे शङ्का कार्या, तथा च प्रयोगः,-"नदीकूलं भित्त्वा कुवलयवदत्पाट्य च तरून्मदोन्मत्तान् हत्वा करणदन्तेः (शनैश्च) प्रति|गजान् । जरानारीमाप्त्वा तरुणजनविद्वेषणकरी, स एवायं नागः सहति कलभेभ्यः परिभवम् ॥१॥” मारिरेकाम मामिमीमाम मामीमिले तथा । असीदामादिका ज्ञेया, प्रयोगा अनया दिशा ॥२॥ रेक शकङ् शङ्कायां,' रेक्, रेकते कश्चित्तमन्यः प्रयुङ्क्ते 'धातोःप्रेरणे' इति जिः, रोक, अन० मप्र० 'रङ् द्विश्वे' (७-२-१४) त्यङ् प्रत्ययः, द्विश्च मापूर्वः 'मेट' (७-३-११) इत्यटो लोपः, जे इस्वः 'न ऋत' इति (७-४-४१) पूर्वलघोर्दीर्घस्योपधाहस्वस्य च निषेधः, 'मोरा' (७-३-१५)
यतु 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारण' मिलिमिनेपदी भू, वर्तमाने, ते, अपः पिचार पह मषणे ' तुबादिहौ सह
PLEASE SUGGESKOG

Page #53

कातन्त्र (सारस्वत) विभ्रमे
॥ ५१ ॥
इत्याचे मारिरेकाम सिद्धं । 'अम द्रम हम मीमृ गमृ गतौ' मीम्, मीमन्तं प्रेरयति धातोः प्रे० ञिः, शेषं प्राग्वत्, न ऋतः मामि मीमाम सिद्धं । ' मील स्मीलक्ष्मील निमेषणे' संकोचे इत्यर्थः, मील, मीलन्तं प्रेरयति प्रेरणे ञिः, अनद्य० प्र० ' ' बेरङ् द्विवे'त्यङ् (७-२-१४ ) प्रत्यये द्वित्वे ' ' रिति ( ७-४-७१ ) जिलोपे लघोर्दीर्घः मामीमिले सिद्धं । ' षद् विशरणगत्यवसादनेषु, षद्, ' आदेः ष्णः स्नः ' अन० मप्रत्ययः अद् अप् ' दृशादेः पश्यादे ' रिति ( ७-४-८४ ) सदः सीदादेशे 'मोरा' इत्या असीदाम सिद्धं । ' चदि आल्हादनादनयोः 'चद्, 'टुणदि समृद्धी' नत्वे नद्, 'वदि अभिवादनस्तुत्योः ' वद्, 'णिदि कुत्सायां निद्, अत्यर्थं चन्दति नन्दति वन्दते निन्दति ' अतिशये हसादे ' रिति ( ७-३-५७ ) यङ् द्विश्व, 'वान्यत्रे
दुर्लक्ष्ययङन्तानि
| ( ८-२-२७ ) यङ् लुक् ' आत ' इति ( ७-४-२५) दीर्घः, चा, वा, ना, निदिधातोर्गुणः ' यङी ' ति ( ७-४-३४ ) पूर्वस्य गुणः अनद्य० स्, दिवादावद्, सौ पदान्ते रेफप्रकृत्योरपि द्र्, 'दिस्योर्हसा' दिति (७-३-३) स्लोपः स्रो० अचाचः, अनानः | अवावः अनेनेः इति सिद्धम् । 'शुच शौके' शुच 'क्रुध कोपे' क्रुध, 'क्रुध कुत्सायां' 'शृध् वृध वृद्धी' वृध, 'गृधू अभिकाङ्क्षायां गृध् अत्यर्थं शुध्यति क्रुध्यते शर्धते वर्धते गृध्यति, ' अतिशये ' ( ७-३-१५ ) इसादेरिति यङ् ' वाऽन्यत्रे ' ति यङ्लुक् द्विश्च 'यङी' - ति (७-४-३४) पूर्वनामिनो गुणः शो को शुधुवृधगृध्धातूनां ऋकारान्तानामिति वक्तव्ये न पूर्वस्य रुक् 'कुहो चु' रिति (७-४-२६) कुत्वस्य चुत्त्वं दिवादावद्, गुण:, ' स धातु ' ( ७-४-१० ) रित्यनद्य ० स्, अप्, 'अदे' (७-३-१४ ) इत्यलुक्, 'धो रत्व 'मिति धूर दिस्योर्हसा' दिति ( ७-३-३ ) स्लोपः, 'रिलोपो दीर्घथे ' ति रलोपः, दीर्घत्वं, अशोशोः अचोक्रोः अशर्शाः ४ ॥ ५१ ॥
1
अवर्वाः अजर्धाः इति रूपाणि सिद्धानि । 'कस गतिशातनयो: ' कस्, अतिशयेन कसति यङ् ' वाऽन्यत्रे "ति यङ्लुक्,

Page #54

दुर्लक्ष्ययङन्तानि
कातन्त्र
'हादिवच्च द्रष्टव्य ' मित्यनेन अबादि कार्यम, अप, द्वित्वं 'कुहोचुः' (७-४-२६) अन० स्‘पदां नीगि' ति पूर्वस्य नीक्. (सारस्वत) विभ्रमे
18 दिबादावद्, विपूर्वः, 'दिस्योर्हसादि' ति (७-३-३) स् लोपः, स्रो०, व्यचनीकः सिद्धं ॥
है। बाणाश्विषडिन्दु (१६२५ ) मितिसव्वति धवलकपुरवरे समहे । श्रीखरतरगणपुष्करसुदिवापुष्टप्रकाराणाम् ॥ १॥ श्रीजिन॥५२॥ माणिक्याभिधसूरीणां सकलसार्वभौमानाम् । पट्टे वरे विजयिषु श्रीमज्जिनचन्द्रसूरिराजेषु ॥२॥ गीतिः । वाचकमतिभद्रगणः ।
| शिष्यस्तदुपास्त्यवाप्तपरमार्थः । चारित्रसिंहसाधुर्व्यदधादवचूर्णिमिह सुगमाम् ॥ ३ ॥ यल्लिखितं मतिमान्द्यादनृतं प्रश्नोत्तरेच | किञ्चिदपि । तत् सम्यक् प्राज्ञवरः शोध्यं स्वपरोपकाराय ॥ ४ ॥
॥ इति कातन्त्र(सारस्वत)विभ्रमावचूरिः सम्पूर्णा ॥
RECASSACRORSCREATE
TECAUSESSMSA9643
॥५२॥

Page #55

श्रीहर्षपुरी
य
राजशेखराचायेकृता
॥ ५३ ॥
25+%
श्रीमद्राजशेखराचार्यकृता दानपट्त्रिंशिका सावचूर्णि :
अवतरणिका बहवोऽपि हि देवाः क्षेत्रं मर्यादीकृत्य इन्द्रं यावत् तत्तद्वृद्धियुक्तास्तत्तत्स्थाननिवासिनस्तत्तत्कार्यकारिणः सन्ति, | तेऽपि लोकोपकारनिरता धर्म्माद्युद्यमे सान्निध्यं पावित्र्यं संचित्य कुर्वन्ति, यथा भरते निधिस्था देवाः कृष्णे वैश्रवणः कर्णे सूर्यः नले युधिष्ठिरेऽपि रविः विक्रमे आगियाकः शालिवाहने भारती शेषौ जयसिंहदेवे बर्बरेश्वरौ, परं परमपु (पौ) रुपानुज्ञयैव विदधति, यतः" कृतप्रतिज्ञस्य पुरुषस्य, देवा यान्ति सहायताम् " यस्य तु देवस्य स्थावराणामपि दातृणामुपकारकत्वं विलोक्य शृङ्गारादिसामग्रीं चकार किं पुनर्विद्यावतां भाग्यवतां विशेषज्ञानां सत्क्रियाणां गुरुभक्तानां विवेकिनां १, अत एवोच्यते
दातुर्वारिधरस्य मूर्द्धनि तडिद्गाङ्गेयशृङ्गारणा, वृक्षेभ्यः फलपुष्पदायिनि मधौ मत्तालिबन्दिश्रुतिः । भीतत्रातरि वृत्तिदातरि गिरौ पूजा झरैश्चामरैः, सत्कारोऽयमचेतनेष्वपि विधेः किं दातृषु ज्ञातृषु १ ॥१॥ भाग्यवति उदयिनि कुले कश्चित्पुमानुत्पद्यते, सर्वगुणानां निधिः सः, यथा जले सर्वबीजानि यथा भूमौ सर्वान्नोत्पत्तिः, यथाऽग्नौ आहारशक्तिः, यथा इन्द्रे प्रभुत्वं, तथा सत्पुरुषे गुणाः, तेन महात्मना पुरुषेण सर्वं चित्ते धियते, परं याचकेभ्यो दत्तं हृदयेन धार्यते, अतः श्रूयताम्
सावतरणा दानषद्त्रिंशिका
॥ ५३ ॥

Page #56

श्रीहर्षपुरी
सावतरणा दानषट्त्रिंशिका
राजशेखराचायकृता
॥५४॥
पित्रोर्वत्सलता गुरोर्बतभृतः शिक्षाप्रसादः प्रभोः, सद्वृत्तं सुतकल्पभृत्यसुहृदां तत्तत्क्रियाभिग्रहाः। छन्दोज्योतिषतर्कलक्षणकथौचित्यं चिरं धार्यते, सर्व सत्पुरुषैः क्षणापि पराग् दत्तं तु नेत्यद्भुतम् ॥२॥
पुरुषाहीनाः सेवका अपिकर्मकरा अपि निर्द्धना अपि कर्म कुर्वाणाः सर्वाणि सौख्यानि प्राप्नुवन्ति, परं श्रीभरतादिभिः सत्पुरुषैः समयं प्राप्य लोकोपकारः कृतः, तेन चासंसारं विश्वे कीर्तयः स्थिरतामानञ्चुः॥ यतः--
आरोहन्ति सुखासनान्यपटवो नागान् हयाँस्तज्जुषस्ताम्बूलाधुपभुञ्जते नटविटाः खादन्ति हस्त्यादयः। प्रासादे चटकादयोऽपि निवसन्त्येते न पात्रं स्तुतेः, स स्तुत्यो भुवने प्रयच्छति कृती लोकाय यः कामितम्॥३॥
कलिकाले करालेऽस्मिन् सकलोपकारकाः कल्पद्रुमादयो लोकोपकारं न कुर्वन्ति, न च दृश्यन्ते, इन्द्रादयः सुखस्वादरसपर| वशाः, पूर्वजास्तु भोगीभृय सन्तानिनां पीडां कुर्वते, तैः सार्दू सत्पुरुषस्य उपमा न घटते, सम्प्रत्यसत्त्वात् , जलधरस्तु सकलधरा| तलललितलावण्यकारी, उक्तञ्च-"सम्प्रति न कल्पतरवो न सिद्धयो नापि देवता वरदाः । जलद! त्वयि विश्राम्यति सृष्टिरियं भुव| नकोशस्य ॥१॥" तेन सार्द्ध सत्पुरुषस्योपमा युक्ता, जलधरस्य सत्पुरुषेण सहोपमा विद्यते, तथापि सत्पुरुष उत्तम एव, यतः
स्फाति बन्धुसरांसि यान्तु पारतः कीर्तिश्रवन्त्यः स्फुरन्तूच्चैर्माद्यतु दीनदुईरकुलं विद्वन्मयूरैः सह । म्लायन्त्याशु जवासकाः खलजनाः स्वर्णाम्बुदानोद्यते, सत्पाथोमुचि विस्मयोऽयमिह मे मालिन्यगी न यत् ॥४॥
तिर्यक्षु सिंहादयो बले तुरङ्गास्तु शीघ्रगतौ भारोद्वहने वृषभाः दुग्धोत्पत्तौ गावः विषमे रणे राजद्वारे परमे लक्ष्मीविलासे | महास्वप्ने उच्चत्वे गजा एव श्लाघ्यन्ते, तैः सार्द्धमुपमानं सत्पुरुषस्याहोश्चिदाधिक्यं ?, आधिक्यमेव प्रतीमः, यतः
मा॥५४॥
ॐॐ

Page #57

श्रीहर्षपुरी
तुङ्गाः सत्कुलविन्ध्यजाः सुगतयः सद्भावनावल्लकीसक्ताः श्रीसहचारिणो बहुविधग्रन्थार्थभोज्योर्जिताः। सावतरणा
गुर्वाधोरणशिक्षिताः शमगुडामिथ्यात्त्वदौःस्थ्ये कलेः, प्राकारौ दलयन्त्युपासकगजाश्चित्रं मदान्धा न यत् ॥५॥ दानषट्राजशखरा-ता
त्रिशिका चार्यकृता
एकेनापि सिंहेन बहवः शृगाला इव सूर्येण ध्वान्तानीव गंगाप्रवाहेण वृक्षा इव कुठारेण तरव इव तथा एकेनापि सत्पुरुषेण |
दात्रा ज्ञात्रा विवेकिना कलिकालोऽपि निर्जीयते; यतः॥५५॥
एकेनापि खरादयो भुजभृता रामेण निष्कन्दिता, एकेनापि हनूमता विदलिता नक्तंचराणां चमूः। एकेनापि धनञ्जयेन पृतना दौर्योधनी चूर्णिता, दात्रा तत्त्वविदा कलिर्बलवतैकेनापि निर्जीयते ॥ ६ ॥
चातका जलधरमिव चक्रवाकाः सूर्यमिव चकोराः शशिनमिव गजा विन्ध्याचलमिव देवा मेरुमिव तथा याचका दातारं दृष्ट्वा | | हृष्टा भवन्ति, वावदूकाः सन्तः स्तुवन्ति, मनोरथशतैर्ध्यायन्ति, काव्यश्लोकषट्पद्यादिभिः स्तुवन्ति, यथाकिं वज्राकर एव दन्तनिवहो ? जिह्वाऽस्य किं देवता, दृकिं कल्पलता? स्मितं किमु सुधा ? किं कल्पवृक्षः करः। किं चिन्तामणयो नखाः ? किमु मुखं चन्द्रः? स्वरः शान्तिक?, दृष्टेष्वर्थिजनस्य येष्विति मतिर्नन्दन्तु ते दानिनः ॥७॥
कृतयुगत्रेताद्वापरकलिषु दातारो बहवोऽभुवन , चक्रवर्तिभरतमान्धातदुष्यन्तहरिश्चन्द्रपुरूरवाऐलनलनघुपरामकर्णयुधिष्ठिरादयः, ते श्लोकवर्णनार्हाः, परं यथैते दातारोऽपि यस्य याचका यद्दत्वा चन्द्रार्क स्थिराः तदेव दानं वयं दाह (तुः) स्तुमः, यतः13
दत्ता भूर्वलिना धनं रविभुवा दैलेपिणा धर्मिणा, राज्य लक्ष्मणवान्धवेन करणं जीमूतकेतोस्तुका।
RECASTEREORE

Page #58

A
श्रीहर्षपुरी-81
एवं विक्रमसातवाहनमुखैर्दातार एते ततो, मन्ये दानमपि प्रदातृ यदमी तद्दत्तकीर्त्या स्थिराः ॥८॥ सावतरणा भटकोटिकोटेगजद्गजगलगर्जिस्फुटत्कर्णकुहरे सहर्षहयहेषितत्रस्तकातरगणे रणरसविलोकनकौतूहलितसकलसुरासुरदेवदेवी
दानषट्राजशेखरागन्दे रणे रणति सुभटाः प्रविशन्ति कुहरान्तरं तरन्ति दुस्तरं पारावारं तपन्ति विषमं तपः आरोहन्ति दुर्गम गिरि भ्रमन्ति करि
त्रिंशिका चार्यकृता
केसरिद्वीपिचित्रकव्यालवदनज्वालाजटिलमरण्य तेऽपि याचकचमं दृष्ट्वा श्यामा इव जायन्ते, मन्येऽहं न केवलं ते रुद्रादयोऽचल॥५६॥ शिखरशिखामारूढास्तद्भयादेव, परं किञ्चित् (कोच)कुलधवला धन्या यशस्विन आसन्नसिद्धिकाः पुण्यवन्तो विषमेऽपि कलौ दानद
यादाक्षिण्योपकारनिरता दृश्यन्ते, यतः
रुद्रोऽदि जलधिं हरिर्दिविषदो दूरं विहायः श्रिताः, भोगीन्द्राः प्रबला अपि प्रथमतः पातालमूले स्थिता । लीना पद्महदे सरोजनिलया मन्येऽर्थिसार्थाद हिया, दीनोद्धारपराः कलाविह खले सत्पुरुषाः केवलम् ॥ ९॥
न केवलं धनेनैव पुरुषस्य कीर्तिः, पश्यत मेरौ सुवर्ण लक्षयोजनसङ्खयं वैताढये रूप्यानन्त्यं रोहणाचले वजाकरत्वं ताम्रपण्यां मुक्ताफलानि तथा सर्वासु खानिषु, अथवा एते अचेतना मूढाः पाणिपादवऋविकला यदि न यच्छन्ति तदा न चित्रं, परमिन्द्राद-14 योऽपि विभवे सति न यच्छन्ति तच्चित्रं, अत एव किं वर्ण्यन्ते ते ?, सत्पुरुषस्तु वर्ण्यता, य एवं सर्वोपकारनिरतः, यतः
॥५६॥ प्रायः सत्यपि वैभवे सुरजनः स्वार्थी न दत्ते धनं, तीर्थान्नोद्धरति कचिन्न हरति व्याधीन न हन्त्यापदम् । अस्त्वात्मभरिभिर्जनैर्युगलिभिर्धन्यास्तु केचिन्नराः, सर्वाङ्गीणपरोपकारयशसा ये द्योतयन्ते जगत् ॥१०॥
*

Page #59

दातुर
श्रीराजशेखरकृते
संघ महोत्सवे
दाता चिन्तयति-तावत् सूर्यस्य सर्वप्रकाशकत्त्वात् तिमिरध्वंसनात् लोकोपकारकारकात् स्तुतिः, चन्द्रस्यापि तथैव, समुद्रस्यापि व्यवसायिनां मनोरथपूरकत्वात् लक्ष्मीजनकत्त्वात् रत्नाकरत्त्वाच्च महाविस्तीर्णपृथ्वीकुण्डलास्तुतिः, एवं नदीनां पृथिव्याश्च | सर्वोत्पत्तिताप्रशंसा, तथा कालस्य धर्मस्य ऋतूनां सर्वोपायरुपकारकत्वात् , इन्द्रादीनां मनसा सर्वेच्छादायकत्वात् , ऋषीणां च वचनमात्रेण परेषां कार्यसाधकत्त्वात् , परं मम का प्रशंसाऽत एवोक्तिः
दाता ध्यायति विष्टपं कियदिदं ? तत्रापि भागाश्रयस्तत्राल्पा वसुधाऽम्बुधिर्यदवधिस्तत्रापि खण्डान्यहो । तत्रैकत्र वसामि तद्गिरिसरित्कान्ताररुद्धं ततः, का शक्तिः किमुपाददे ? किमु ददे? यहातृशब्दो मयिः॥११॥
सकलस्य विश्वस्य दाता एव धर्मः, यस्मादुदयं प्राप्य धर्मचक्रवर्तिचक्रवर्त्यादयो याच्यन्ते, यद्भाग्यमसामान्य येन केवला | श्रीर्भवति, भाग्यवतां तु श्रीर्मुजवत् सरस्वत्यपि वदनकमलवासिनी भवति, तुष्टश्च धर्मः किं किं न प्रापयति ?, अतः कारणात् &| सेवातुष्टेन धर्मेण दातुर्गृहे द्वयं दत्तं, अत एवाह
दत्ता सत्पुरुषाय यद्यपि मया तुष्टेन सेवाभरात्, पुत्री श्रीविनयं नयं सुवचनं दानं विवेकं विना । कास्याः श्रीविनयादयश्च धिषणासाध्याः कुतःसा विना, ब्राह्मीं? तेन सखीयमस्त्विति युते ते तत्र धम्मो व्यधात्॥१२॥
यो हि अहर्निशं सद्गुरुभक्तिं कुरुते आत्मनः शरीरस्य च साधनां विदधाति सर्वलोकोपकारी सर्वव्यापी स सिद्धः, यस्य शरीरं न बुभुक्षया नापि आतपेन शीतेनापि न नापि जलेन नापि ज्वलनेन नापि निद्रया नापि कोपेन, किन्तु समचित्तः सर्वत्र स महात्मा दाता सिद्धतां दर्शयति, सिद्धावस्थाकार्य करोति, यतः

Page #60

श्रीराजशेखरकृते संघ महोत्सवे
॥ ५८ ॥
प्राग्दारिद्रयलिपिं भनक्ति लिखितां दैवेन भालेऽर्थिनां, प्रत्यक्षानिव दर्शयत्यतिगतान् प्राच्यानुदारान् कवीन् । धत्ते दुष्टयुगेऽपि शिष्टयुगतां लक्ष्मीं प्रकृत्या चलामाचन्द्र स्थिरतां नयत्ययमहो दानेन सिद्धः कृती ॥ १३ ॥
मूलवशीकरणहेतोरौषधानि मेलयन्ति, तिलकादि कुर्वति, मन्त्रान् गृह्णन्ति, पर्वतादौ जपध्यानहोमेन यत्नान् कुर्वन्ति, भूतप्रेतपिशाचजटिलामरण्यानीं भ्रमन्ति, सिद्धान् सिद्धौषधं प्रार्थयन्ति, देशान्तराणि भ्रमन्ति, निद्रां कुटुम्ब पत्नीं पुत्रान् मातापितॄन् मुक्त्वा जनं जनं पृच्छन्ति, तथापि सिद्धिस्तेषां सन्देहास्पदं परं दानेनाऽऽमोक्षं सर्वमनोरथप्राप्तिः, यतः-
आदौ पात्ररतिस्ततः कृशदया निर्लोभता निर्मला, धर्मश्रीरथ कीर्त्तिरिन्दुकुमुदाहङ्कारसर्वकषा । स्वर्भोगर्द्धिरथानघा नृपरमा चारित्रलक्ष्मीरधाकृष्टा मुक्तिरुपैत्यहो वितरणं स्त्रीवश्यसिद्धौषधम् ॥ १४ ॥
आदौ तावन्मनुष्याः सामान्याः कलाविदः, तदनु पातालवासिनो देवाः, ततो व्यन्तरज्योतिष्कसुरसुरपतिअहमिन्द्रगणधरादयः, तेभ्योऽपि त्रिभुवनस्वामी छत्रत्रयच्छायासुखशिराः तीर्थकरस्तस्यापि करः यस्य करतार इत्याख्या पञ्चशाखः साक्षात् कल्पद्रुमः सोऽपि दातुः करादधो भवति, अत एवोच्यते
यो बभ्राम ससंभ्रमप्रणत भूपालेन्द्र पृष्ठस्थले, विश्वं वात्सरिकप्रदत्तिसुधिया प्रोज्जीवयामास यः ।
यः साध्वाद्यनवद्यसंघशिरसि क्रीडोचितः सोऽर्हतः, पाणिः स्याद्यदनुग्रहाद् गृहिकराधस्तां स्तुमो दातृताम् ॥ १५ ॥ धन्यः कृती सर्वत्रोचितां पूजां करोति, आसनादिकां कुसुममयीं चाष्टम्यां रुद्रस्य एकादश्यां नारायणस्य चतुर्दश्यां ब्रह्मणः सन्ध्यायां सूर्यस्य विवाहादौ गणपतेः अन्नोदये साधोर्यथा तीर्थेषु तीर्थनायकानां कुटुम्बस्य च परं लक्ष्म्याश्रिताः सकलाः शोभा
दारि श्रीर्बुद्धिश्च सिद्धार्थता
च
॥ ५८ ॥

Page #61

श्रीराजशेखरकृते
संघ महोत्सवे
दानात् मनोरथ सिद्धिः स्तुतिः लक्ष्म्याः
स्थैर्य
॥ ५९॥
द्या भवन्ति उत्सवाः, अतस्तस्या एवागताया गृहपूजां वितन्वन्ति महान्तः, पूजया तुष्टा देवी तस्य गेहं न मुञ्चति, अत उच्यते
औदार्य कनकासनं सुवसनान्यक्रौर्यलज्जर्जुताः, श्रद्धाचन्दनलेपनं सुविनयन्यायौ मणीकुण्डले। मुक्तावल्लरिचिती वितरणं कोटीरमेवं श्रियं, देवीं गेहगतां कृती महति यस्तस्य स्थिरा सा रसात् ॥१६॥
ये शूरा ये च विद्वांसो, ये च सेवाविचक्षणाः। सर्वे ते धनवृद्धस्य, द्वारे तिष्ठन्ति किङ्कराः॥१॥ धनं कारणं, येनाविद्यमाना अपि गुणाः प्रकटीभवन्ति, विद्यमाना अपि यान्ति यस्याभावात्, “धनमर्जय काकुत्स्थः, धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नैव पश्यामि, निर्द्धनस्य मृतस्य च ॥१॥ लक्ष्मीः पूर्वपुण्यरज्ज्वाकृष्टा मम गेहं प्राप्ता, परं-या यस्य प्रकृतिः स्वभावजीनता कष्टेन सा त्यज्यते, इतीयं कमला क्षणं कुमुदे क्षणं चन्द्र क्षणं सूर्ये मान्धात्रादीनां गृहे चिरं नो वासः, अतोऽस्या अनुवृत्तिरेव क्रियते इति संचित्योवाच
लक्ष्मीर्मे सुकृतेन यद्यपि गृहे न्यस्ता तथाऽप्येतया, नानास्थाननिवासशीलमनवं दुर्मोचमित्यग्यूधीः। सत्रार्हद्गृहबिम्बपुस्तकवसत्युद्यापनाचैरिदं, तस्याः पुष्यति वश्यबीजमपरं भावानुवृत्तेन हि ॥ १७॥
महाकुले जलधावुत्पन्नः सर्वलोकप्रियः शीतलकरः कलावान् तेन चन्द्रमसा सार्द्ध उपमां दातुं विचारयामः, परं तेनापि सह न समीचीना राजते, दातरि विशेषदर्शनात , यतः
सङ्घाम्मोधिविवर्द्धनः शुभकरः सदंशपूर्वाचलोद्भिन्नः सज्जनकैरवप्रमदनः सौम्यस्तमःस्तोमहा। सम्प्रीतार्थिचकोरकः सुतसुहन्नक्षत्रतारागृहो, दातेन्दुर्न पुनः क्षयी न च जडो नान्तः कुरङ्गोऽद्भुतम् ॥ १८॥
॥ ५९॥

Page #62

महोत्सवे
श्रीराज
शर्करा मृष्टत्वात् सर्वेभ्यो रोचते, एवं चन्द्रस्तथा धनं तथैव सरसानि वस्तूनि, तथा रामा सकामा गीतं च स्नानं च, परं यथाक्रम |8| भावानुशेखरकृते विरहिणः निःस्पृहस्य तृप्तस्य ऋषः निष्कामस्य च तत्त्वज्ञस्य शीतज्वराक्रान्तस्य तत्र वाञ्छाया अभावः, परं दाता सर्वत्र सर्वेषां
वृत्तिः संघ
निर्दोषता शीतलः, अत उच्यते
शिशिरता आद्रो दानजलैः करो निखिलमप्यङ्गं सुधासिन्धुगं, वाक् सारस्वतदुग्धवार्द्धिविविधप्रोल्लेखकल्लोलभाम् ।
पावनता ॥६ ॥ धीः कारुण्यसुधासरः सुखलहर्यालिङ्गनव्यापृता, सन्नेवं शिशिरस्ततो हृदि कृतो लोकस्य तापच्छिदे ॥१९॥
दारिद्य पुरुषे पुरुषे च महान् विशेषः, 'वाजिवारणलोहानां, काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥१॥ स विपक्षता पुनः पुत्रो नरकात्पूर्वजानुद्धरति, तेनैव जातेन कुलं सुकुलं, दिनं सुदिनं, अपत्यशब्दोऽपि सार्थकः, शास्त्रपि गीयते- 'वानेयं 8| गृह्यते पुष्पमङ्गजस्त्यज्यते मलः।" मुक्तानां सगुणत्त्वादेव मूल्यं, रत्नादीनां च, अतः स पुत्रः पवित्र उच्यते
मूकः पूज्यसदस्युदारवचनो जल्पेषु दुर्वादिनां, पूज्यानां ऋधि भीलुकः परचमूदृष्टौ प्रकृष्टायुधः । द्यूतादिव्यसनक्षणेषु कृपणः पात्रेषु दानेश्वरः, पश्चाट्रोजनकमणि प्रथमकः कार्ये सतां कोऽपि ना (पुमान्)॥२०॥
8 ॥६ ॥ धनं सर्वस्य सुखदं, दारिद्रयं महाकष्टादपि रोगादपि अन्धत्वादपि मुखत्वादपि एकाकित्वादपि परदेशवासित्वादपि असुभदगत्वादपि कुरूपत्वादपि अतीव दुःखदायि, दाता तु तद् दारिद्रयं समूलघातं हन्ति सर्वत्र दानवज्रप्रहारेण, यस्तु दातारं निन्दति, पुरुषं & | आत्मीयामत्रं ज्ञात्वा तस्य गृहे तिष्ठति, अत आह
RECACARA
2985

Page #63

श्रीराजशेखरीये
संघ महोत्सवे ॥६१॥
दातरि
श्रीः कर्मकरी
सर्वफलदानं
दानादिकपतिभारतीहरिहरिप्रेष्ठा ग्रहग्रामपूः, पातालोदकगोत्रदेवतमुनिश्मापाललोकप्रिये । पुण्याख्ये स्वपरप्रभुत्त्वकरणोद्युक्त प्रवेशः क मे, ध्यात्वेदं तदसूयकस्य सदने दारिद्रयमालीयते ॥ २१॥
सूराः पण्डिताः कलाविदस्तार्किका उपविद्याचतुराः सन्ति सर्वेऽपि विमृश्यमानाः, दातारमेव कृतज्ञं सर्वविदं भुक्तिमुक्ति-18 साधकं पश्यामः, कलौ यः पूजयति कलाविदः श्रमं वेत्ति, अतः कलावत्सु विचरति रामकर्णनलमुञ्जभोजवद्, उच्यतेविद्वयोऽजनि वाग्वशा परभवे विद्याविचारो घनः, सारासारविनिश्चयोऽथ करुणा धर्मस्ततः श्रीरियम् । इत्यादृत्य कृतज्ञतां सुमतिभिर्दानेश्वरैरन्वहं , युक्तं यद्विदुषामुपासनकृते श्रीः कर्मकारीकृता ॥ २२ ॥
समुद्रो रत्नाकरोऽपि क्षारत्त्वदोषदृषितः, चन्द्रः कलानिधिरपि सकलंकः, रविः प्रकाशात्मकोऽपि देहादिदाधकारी, मेघो महीहै पोषकोऽपि चपलाश्रयः, मेरुः सुवर्णमयोऽप्यदृश्यः, रुद्रमूर्तिरप्याकाशं शून्यं, सुधा सुधामयापि द्विजिह्वदंष्ट्राविषविकल्पा, सर्वम
नोरथदात्र्यपि कामधेनुः पशुत्वाद् गुणग्रहणविकला, पारिजातोऽपि काष्ठरूपः, सुरमणिः कर्कर एव, अग्निस्तु रोगापहारकोऽपि दाघदः, जीवनं जीवनमपि बोलकं, पवनः सुखदोऽपि विरुद्धो दुःखदः, सर्वत्रैकैकमगुणं विना निर्वाहो न, परं दातरि सर्वदोपाभावः, यतः तुल्यमेवोपकारं करोति
विश्वाश्वासकरो घनोऽपि तडिता गोधां मुधा याधते, दत्तेऽर्थः कुमुदाय न श्रियमहो पद्माय नेन्दुर्द्विषे । क्षुद्राङ्गाय जनाय नो वितरति प्रायः फलं पादपो, दाता सत्पुरुषः परं परहिते बद्धप्रयत्नः समम् ॥ २३ ॥
SASSASURES
॥६१॥

Page #64

दाता सत्र सुरद्रुमसमश्च
श्रीराज- ___ 'गतिरन्या गजेन्द्रस्य, गतिरन्या खरोष्ट्रयोः । गतिरन्यैव सिंहस्य, लीलादलितदन्तिनः॥१॥ तथा विदुषामन्यैव वाग्, शेखरीये|
& मूर्खाणामन्यैव, अन्य एव रसो दुग्धस्य, अन्य एव दुग्धस्य भावः, यस्य कोशे यद्भवति स तस्य सत्रं विस्तारयति, साक्षाद्संघ 8
दृश्यते च, यतःमहोत्सवे
तर्कव्याकरणादिशास्त्रनिवहस्याचार्यवृन्दारकैर्धार्थ धनिभिर्विशालमातिभिभोज्यादिसद्वस्तुनः । ॥६२॥ तल्लाभेन तदर्थिभिः प्रमुदितैः सम्यक् तदीयस्तुतेस्तन्निन्दोत्थितपातकस्य तु खलैः सत्रं कृतं स्पर्द्धया ॥२४॥
चतुर्षु युगेषु दातारोऽभूवन् , कृते मान्धातृमुकुन्दहरिश्चन्द्रनहुषादयः, त्रेतायां रामादयः, द्वापरे युधिष्ठिरादयः, कलौ विक्रमादयः, हीनकलौ कुराजकरकलिते दुष्टखलवचनमये विद्याविकले दैवतप्रसादशून्ये मन्त्रप्रभावहीने जलददयादारिद्र थे कल्पद्रुमादिदानरहिते ये दातारो ददति तीर्थयात्रां वितन्वंति तीर्थानुरंति जीवदयाद्युद्घोषणामुद्घोषयन्ति शासनमुद्दीपयन्ति शान्तिकपौष्टिकरथयात्राजलयात्रास्वजनोपकारमित्रपरिजनस्वामिकार्य कुर्वन्ति ते वर्ण्यन्ते,
अर्हच्चक्रभृतां सुरेन्द्रनिधयः षट्खण्डराज्यं वशे, सौरीणामपि तत्तदर्थनिचयाः कर्णस्य सौरो वरः। जीमूतस्य कराग्रगः सुरतरुर्देवो विशालापतेर्दानं तैः सुकरं कलौ कृशधनान् सर्वस्वदातृन स्तुमः ॥२५॥
परमेश्वरस्य त्रिभुवनजनकामितदातुः कर्मरूपस्य तस्याक्षराणि शुभाशुभमयानि करलिखितानि सन्ति सर्वस्य, अतः सत्पुरुपास्तस्यैवाशां कुर्वन्ति, तमेव स्तुवन्ति, प्रातरुत्थाय तमेव पश्यन्ति, करतार इति या संज्ञा सा करस्यैव, करतारुहस्तस्यापि चागु
4546455
॥ ६२॥

Page #65

श्रीराजशखरकृत महोत्सवे
RA
संघ
& पाणेरूप
देशः करस्य तीर्थता अंगपूजा.
गोदावरीतार्थेषु प्राते च प्रगुणो जिनातावासः सुपर्वाऽप
लीव्याजेन पञ्चशाखता, सर्वाण्यपि दैवतानि हस्ताश्रितानि, अङ्गुष्ठस्य मूले ब्रह्माण्डवीथीं कायस्याधिष्ठायकाः कनिष्ठायां पित्र्यं तीर्थ तर्जन्यगुष्ठान्तः अङ्गुलीदैवतं तीर्थ पक्षस्य पञ्चदश दिनानि पर्वरूपाणि तस्यैव यो दाता त्राता विषमतमेऽपि कार्येपि खड्गानां प्रहारेऽपि तस्यैवान्तरालं सूचयति, अतः सत्पुरुषेण स्तूयते, एवंविधस्य भवत आशा युक्ता,
युद्धाहारकरप्रपीड़नजपन्यासाक्षरस्थापनास्थैर्यारोपकरोऽसि दैवतशतावासः सुपर्वाऽपभीः। तद् धर्मार्थिगलाईने परवधूस्पर्शे परार्थग्रहे, घाते च प्रगुणो जिनार्चनदयादानेषु पाणे ! स्फुर ॥ २६॥
ये यात्रिका भवन्ति ते गंगागयागोदावरीतीर्थेषु प्रयागप्रभासश्रीशत्रुञ्जयादितीर्थेषु सेवों कुर्वन्ति, तत्र विशुद्धाः सन्तो देवताऽऽराधनं कुर्वति, तुष्टाः सत्योऽस्मन्मनोरथान् पूरयन्ति, चिन्त्यमानं तु दातुः करस्यैव तीर्थत्त्वमवगच्छामः, सामग्री च सामग्रथा दृश्यते, कथं सम्यकपीठे देवतामवतारयति, यतः
पीठं सत्पुरुषस्य दाक्षणकरःप्राचीनपुण्योदयो, मंत्री तत्र महाश्रियं हिमवतः पद्मादवातीतरत्। न्यासैनमयैर्विशेषसफलीकारं च तत्र व्यधाद, जातं कामिकतीर्थमित्यत इतस्तद्यात्रिकैः सेव्यते ॥ २७ ।। .यस्य कस्यापि स्वामिनो दृष्टी स्तुति पूजां विचारयन् वाचयितुं न शन्क्रोति, यस्तु त्रिभुवनविकाशनसमर्थः स्वामी तस्य दृष्टौ पूजाकारापणं महच्चित्रं, अथवाऽऽश्चर्यमपि न, स्वराज्यदानसमये स्वयमेव स्वामी पुत्रादेः पूजां करोति, कारापयति, स्थानं स्वं ददाति, अत एव सम्भावयामः स्वदृष्टौ समाधिपस्य यात्रिकैः पूजां कारयन् स्वप्रभावस्वस्थानदानतत्पर एव तत्कार्यकारण| कर्मवत्त्वादङ्गादीनां पूजा, यतः
%3D

Page #66

श्रीराजशेखरकृते
संघ महोत्सवे
॥६४॥
RECHARACTERRORRC
अंघी तीर्थपथाग्रगौ सुक्रतिनौ दारिद्रयसर्वकषी, पाणी धन्यतमौ जगत्प्रियवचाः कण्ठो भुजौ धूर्धरौ ।
लक्ष्मीइंग्भाग्यभराभिरामलिपिभद्भाल तदेषां क्रमात्, पूजा माङ्गलिकेऽर्हतो दृशि जनैः सङ्घशितुस्तन्यते ॥२८॥
C स्थापना । पूर्वभवागण्यपुण्याकृष्टा लक्ष्मीः सत्पुरुष प्रेम्णा समाजगाम, संस्तु सर्वस्याशापूरकः, विशेषतो महालक्ष्म्या उपकारिण्याः, यो
धर्मोपतिः
आदिचष्टाः | यस्योपकारं करोति सर्वः कोऽपितं प्रत्युपकरोति, यथा रामाय सुग्रीवेण दुर्योधनाय कर्णेन, अत्रापि सत्पुरुषमहालक्ष्म्योर्महान् स्नेहः उपकारकरणप्राग्लम्यं च, यतः
आदौ पाणिसरोरुहेषु गुणिनां पश्चात्तु देवालये, नाभयप्रभुनेमिशैलशिरसोर्मेरौ तथेन्द्रासने। मौलित्वेन जिनोत्तमाङ्गशिखरे छत्रत्रयत्वेन च, न्यस्ताऽथामलसारके सुकृतिना लक्ष्मीजायां ततः ॥२९॥
यो हि कुलीनो धन्यो निष्पापक्रियाप्राणनाथो भवति स निजस्वामिनं बलहीन हितमितसेवकत्यक्तं गतकोश एकाकिनं दुर्वलं द विषमरणपतितं बलिष्ठशत्रुवृन्दगृहीतसर्वस्वमुपकरोति, अग्रे भूयः स्वामिनमुद्धरति, कार्य वयं विदधाति, तस्य स्तुतिं पूजां च |
करोति सर्वः, तथावापि | नास्तिक्याभिधदुर्गभूमिबलिना मिथ्यात्वकोशेशिना, कार्पण्यादिभटोरटेन कलिना निर्लोव्यमानं कृशम् । ____ धर्म स्वामिनमुन्नति नयति यो दानादिशस्त्रः स्फुरन् , सङ्घानीकयुतो जयी स उचितं सङ्घाधिपः पूज्यते॥३०॥ M ॥६
यथा वृष्टिवित्री तदाऽऽदावेव पृथिव्यामृष्मा भवति, पयसां स्वादाभावः, अयसां सकिदृता, गड्डरिकाणामूर्ध्वस्थानां
ASALASARASIC

Page #67

श्रीराजशेखरीये
संघ महोत्सवे
सध्यानं प्रशस्ति श्व
द निद्रा, तक्रस्याम्लत्वं, यस्य पुरुषस्य लक्ष्म्या महादेव्याः प्राप्तिर्भवित्री तस्य प्रथमं शुभाः चेष्टा भवन्ति, इष्टादानामागमनेऽङ्गस्फुरणा | भवति, कुशलेन दृष्टस्थानप्राप्तौ प्रथमं शुभशकुनोदयः, एवं यस्य जीवस्य तीर्थङ्करपदवी भवेत् काः तस्येत्यादयश्चेष्टा भवन्ति ?
जीवो जीवनबन्दिमोक्षणतपःसत्योक्तिशीलक्षमावैरोच्छेदनदानसत्त्वधिषणापूज्यत्वविख्यातिभिः । संघेशो जिनधर्मतेजनभवत्सम्भावनाहत्पदस्फूजिष्यत्सुकृतप्रभावविभवानत्र व्यनत्यंशतः ॥३१॥ कर्पूरागुरुकुक्कुमद्रुतिसुमश्रीखण्डगन्धोमिभिर्गेयस्तोत्रचरित्ररासललिताद्यारवैर्दन्तिाभः । अर्हडिम्बगृहातपत्रचमरस्नाचाहणानाटकैस्तीर्थे स्वर्गमिहैव विन्दति बुधोऽमुत्रापि सोऽप्याप्स्यते ॥ ३२॥ स्वर्गङ्गा नवकुण्डमानसजलं दिव्यं च तच्चन्दनं, पुष्पं हेम च मौक्तिकं च वसनं रम्भादिसङ्गीतकम् । सङ्कल्पेन समानय प्रभुजनोपास्त्यै मृदुाय मा, पापं चञ्चलताफलं चिनु मनः सद्धथानमेवं सताम् ॥३३॥
सुवर्ण त्रिधा-अर्जुनं पीतं रक्तं च, मेघमौक्तिकं यः पुष्करावर्तकमेघे वर्षति सति करकवत् सम्मूर्च्छति, तस्य सर्वा पृथिव्यपि स्वल्पं मूल्यं, तन्मौक्तिकमपतदेव देवा गृह्णन्ति मनःकल्पनया । मासादिभाटकादिना संगृहीतो भृत्यः नीचकर्मकारी। ___ सेवां मोहवशाद् व्यलम्ययमहं कार्याण्यभङ्गं प्रभो त्यः किंकरकः करागुलिदलच्छेदी सहागांसि मे। अप्राप्ते त्वयि दैन्यमित्यतनुम त्रायम्व सुश्रावकाः, किं विज्ञीप्सव इत्यमी जिनपतिं प्रत्यास्यकोश व्यधुः ॥३४॥ श्रीमद्धर्षपुरीयगच्छतिलकश्रीसूरिवंशे गुरुर्विद्वत्पर्षदि राजशेखर इति प्रख्यातिमायाति यः।
CRECORGASTROCRACRE
k6R

Page #68

स्वर्गद्वयं
सध्यान प्रशस्ति
संघ.
श्रीराज-18/ तेनेदं नवदेशनार्थिहृदयानन्दाय सारं मित, प्रोक्तं सङ्घमहोत्सवप्रकरणं सुश्रावकश्रीकरम् ॥ ३५ ॥ शेखरीये
लक्ष्मीः सत्पात्रलाभादभृत सुभगतां मर्त्यजन्मद्रुमोऽयं, साफल्यं प्राप दृष्टः सुगुरुमुखजुषामाशिषां सत्यभावः।
मज्जन कार्पण्यपके सुचिरमतिजरन्नुद्धृतोदानधर्म-स्तन्वद्भिस्तीर्थयात्रामहमिह विहितः कोन लब्धप्रतिष्ठः। ॥३६॥ महोत्सवे
इति श्रीराजशेखरसूरिकृता दानषत्रिंशिका सम्पूर्णा
*5555%AR

Page #69

श्रीविंशतिकाप्रकरणे
.. श्रीमद्धरिभद्रसूरिवर्यनिर्मिता विंशतिः विशिकाः
अधिकार |विशिका
IF4%
AH
॥१॥
नमिऊण वीयरायं सव्वन्नु तियसनाहकयपूर्य । जहनायवत्थुवाई सिद्धं सिद्धालयं वीरं ॥१॥ वुच्छं केइ पयत्थे लोगिगलोगुत्तरे समासेण । लोगागमाणुसारा मंदमइविबोहणढाए ॥२॥ सुंदरमिइ अबेहिवि भणियं चक यं च किंचि वत्थूति । अन्नेहिवि भणियव्वं कायव्वं चेति मग्गोऽयं ॥३॥ इहरा उ कुसलभाणिईण चिट्ठियाणं च इत्थ बुच्छेओ । एवं खलु धम्मोवि हु सन्वेंण | कओ ण कायव्वो ॥४॥ अन्ने आसायणाओ महाणुभावाण पुरिससीहाण । तम्हा सत्तऽणुरूवं पुरिसेण हिए पयइयव्वं ॥ ५॥ तेंसिं बहुमाणाओ ससत्तिओ कुसलसेवणाओ य । जुत्तमिणं आसेवियगुरुकुलपरिदिट्ठसमयाणं ॥ ६॥ जत्तो उद्धारो खलु अहिगाराणं | सुयाओ ण उ तस्स । इय वुच्छेओ तद्देसदसणा कोउगपवित्ती ॥ ७ ॥ इक्को उण इह दोसो जं जायइ खलजणस्स पीडत्ति । तहवि |पयट्टो इत्थं दटुं सुयणाण मइतोसं ॥८॥ तत्तोविय जं कुसलं तत्तो तेसिपि होहिइ ण पीडा । सुद्धासया पवत्ती सत्थे निहोसिया |
भणिया ॥९॥ इहरा छउमत्थेणं पढमं न कयाइ कुसलमग्गम्मि । इत्थं पयट्टियव्वं सम्मति कयं पसंगेण ॥ १०॥ अहिगारसूयणा | खलु १ लोगाणादित्तमेव बोद्धव्वं २। कुलनीइलोगधम्मा २ सुद्धोऽवि य चरमपरियट्टो ४ ॥११॥ तब्बीजाइकमोऽविय ५ तं पुण सम्मत्तमेव विनओ ६। दाणविहीं य तओ खलु ७ परमो पूयाविही चेव ८ ॥ १२ ॥ सावगधम्मो य तओ ९ तप्पडिमाओ य₹

Page #70

VI
श्रीविंशति
18| हुंति बोद्धव्या १० जइधम्मो इत्तो पुण ११ दुविहा सिक्खा य एयस्स १२ ॥ १३ ॥ भिक्खाइविही सुद्धो १३ तयंतराया असुद्धि-४२लोकानाकाप्रकरणाला लिंगता १४। आलोयणाविहाणं १५ पच्छित्ता सुद्धिभावो य १६॥ १४ ॥ तत्तो जोगविहाणं १७ केवलनाणं च सुपरिसुद्धति १८||
दित्व
विशिका ॥ २
सिद्धविभत्ती य तहा १९ तेसिं परमं सुहं चेव २० ॥ १५ ॥एए इहाहिगारा वीस वीसाहिं चेव गाहाहिं । फुडवियडपायडत्था नेया ॥
| पत्तेय पत्तेयं ॥ १६ ॥ एए सोऊण बुहो परिभावंतो उ तंतजुत्तीए । पाएण सुद्धबुद्धी जायइ सुत्तस्स जोगुत्ती ॥ १७ ॥ मज्झ-19 ले त्थयाइ नियमा सुबुद्धिजोएण अत्थियाए य । नज्जइ तत्तविसेसो न अन्नहा इत्थ जइयव्वं ॥ १८॥ गुणगुरुसेवा सम्मं विणओ | तेसिं तदत्थकरणं च । साहूणमणाहाण य सत्तणुरूवं निओगेणं ॥ १९ ॥ भव्वस्स चरमपरियट्टवत्तिणो पायणं [णिणो] परं एयं । | एसोवि य लक्खिज्जइ भवविरहफलो इमेणं तु ॥ २०॥ इति प्रथमाधिकारविंशिका समाप्ता १॥ । पंचत्थिकायमइओ अणाइमं वट्टए इमो लोगो । न परमपुरिसाइकओ पमाणमित्थं च वयणं तु ॥१॥ धम्माधम्मागासा Bागइठिइअवगाहलक्खणा एए । जीवा उवओगजुया मुत्ता प्रण पुग्गला णेया ॥२॥ एए अणाइनिहणा तहा तहा नियसहावओ नवरं ।
वटुंति कज्जकारणभावेण भवे ण परसरूवे ॥ ३ ॥ नविय अभावो जायइ तस्संत्तीए य नियम विरहाओ । एवमणाई एए तहा तहा परिणइसहावा ॥४॥ इत्तो उ आइमत्तं तहासहावत्तकप्पणाएवि । एसिमजुत्तं पुटिव अभावओ भावियन्वमिणं ॥ ५ ॥ नो परमपुरिसपहवा पओयणाभावओ १ दलाभावा २। तत्तस्सहावयाए तस्सव तेसिं अणाइत्तं ॥६॥ न सदेवयऽस्स भावो | को इह हेऊ तहासहावतं । हताभावगयमिणं को दोसो तस्सहावत् ॥ ७॥ सो भावऽभावकारणसहावभयवं हविज्ज नेयपि । | सव्वाहिलसियसिद्धीओ अनहा भत्तिमंतं तु ॥८॥ धम्माधम्मनिमित्तं नवरमिहं हंत होइ एसोवि । इहरा उ थयकोसाइ सब
भावा २ । तत्तस्सहावयाग ७॥ सो भावभावकारणसहावभाव ययकोसाइ सव्व

Page #71

श्रीविंशतिकाप्रकरणे
॥ ३ ॥
मेयम्मि विहलं तु ॥ ९ ॥ न य तस्सवि गुणदोसा अण्णासयनिमित्तभावओ हुंति । तम्मयचेयणकप्पो तहासहावो खु सो भयवं ॥ १० ॥ रयणाई सुरहिया सुहाइहेऊ जहेब जीवाणं । तह धम्माइनिमित्तं एसो धम्माइरहिओऽवि ॥ ११ ॥ एसो अणाइमं चिय | सुद्धो य तओ अणामुद्धत्ति । जुत्तो य पवाहेणं न अन्नहा सुद्धया सम्मं ||१२|| बंधोऽविहु एवंचिय अणाइमं होइ त कयगोवि । इहरा उ अकयगतं निच्चत्तं चैव एयस्स || १३ || जह भव्वत्तमकयगं नय निच्च एव किं न बंधोऽवि १ । किरियाफलजोगो जं एसो तान खलु एवंति ॥ १४ ॥ भव्वत्तं पुणमकयगमणिच्चमो चेव तहसहावाओ । जह कयगोऽविहु मुक्खो निच्चोऽविय भाववइचित्तं ।। १५ ।। एवं चैव य दिक्खा भवबीजं वासणा अविज्जा य । सहजमलसद्दवच्चं वन्निज्जइ मुक्खवाईहिं ॥ १६ ॥ एयं पुण तह कम्मे यराणुसम्बन्धजोगया रूवं । एतदभावे णायं सिद्धाणाभावणागमं ।। १७ ।। इय असदेवाणाइयमग्गे तम आसि एवमाईवि । भेयगविरहे वह चित्तजोगओ होइ पडिसिद्धं ॥ १८ ॥ भेयगविरहे तस्सेव तस्सभावत्तकप्पणमजुत्तं । जम्हा सावहिगमिणं नीई अवही य णाभावो ।। १९ ।। इय तन्तजुत्तिसिद्धो अणाइमं एस हंदि लोगुत्ति । इहरा इमस्स भावो पावर परिचितियव्वमिणं ॥ २० ॥ इति अनादिविंशतिका द्वितीया २ ॥
इत्थ कुलनी धम्मा पाएण विसिट्ठलोगमहिकिच्च । आवेणिगाइरूवा विचित्तसत्थोड्या चेव ॥ १ ॥ जे वेणिसंपयाया चित्ता सत्थेसु अपडिबद्ध त्ति । ते तम्मज्जायाए सव्वे आवेणिया नेया ॥ २ ॥ जह संझाए दीवयदाणं सत्थं रविम्मि विद्धत्थे । सुद्धग्गिणो अदाणं च तस्स अभिसत्थपडियाणं ||३|| नक्खत्तमंडलस्स य पूजा नक्खत्तदेवयाणं च । गोस सविसरणाइ य धनाणं वंदणा चैव ॥ ४ ॥ गिहदेवयाइसरणं वामंगुट्टयनिवीडणा चैव । असिलिट्ठदंसणम्मी तहा सिलिट्टे य सिरिहत्थो ।। ५ ।। बालाणं
३ कुलनीति लोकधर्मविंशिका
॥ ३ ॥

Page #72

'श्रीविंशतिकाप्रकरणे
॥४
॥
RECCCCCCCC
| पुननिरूवणाइ चित्तप्पहेणगाईहिं । सत्यंतरेहिं कालाइभेयओ वयविभागणं ॥६॥ तप्परिभोगेण तहाघाणे परदाणजातजुत्तेण । ४४ चरमाव| चित्तविणिओगविसया डिंभपरिच्छा य चित्तत्ति ॥ ७॥ वीवाहकोउगेहिं रइसंगसमत्तमद्दणाईहिं । धूवाणं पुननिरूवणं च विविहप्प
विशिका ओगेहिं ॥ ८॥ भोगे भावट्ठवणं भावणाराहणं च दइयस्स । मलपुरिसुज्झ अणुद्धरिमंतेणं सीलरक्खा य ॥९॥ हायपरिन्नाजलमुत्तपीलणं वसणदंसणच्चाओ । वेलासुअथवणाई थीणं आवेणिगो धम्मो ॥१०॥ सत्थभणिया य अन्ने वनासमधम्मभेयओ नेया । वन्ना उ बंभणाई तहासमा बंभचेराई ॥११॥ एए ससत्थसिद्धा धम्मा जयणाइभेयओ चित्ता। अब्भुदयफला सव्वे विवागविरसा य भावेणं ॥ १२ ॥ पयईसावज्जाविहु तहावि अब्भुदयसाहणं नेया। जह धम्मसालिगाणं हिंसाइ तहऽत्थहेउत्ति ॥ १३ ॥ मोहपहाणे एए वेरग्गपि य इमेसि पाएण। तग्गभचिय नेय मिच्छाभिनिवेसभावाओ ॥ १४ ॥ अन्नेसि तत्तचिंता देसाणाभोगओ य अन्नेसिं । दीसंति य जइणोऽवित्थ केइ समुच्छिमप्पाया ॥१५॥ अन्ने उ लोगधम्मा पहुया देसाइभेयओ हुँति । वारिज्जसोयसूयगविसया आयारभेएण ॥१६॥ कुलधम्माउ अपेया सुरा हि केसिंचि पाणगाणंपि। इत्थियणमुज्झियव्या तेणाणज्जविह इमा मेरा ॥ १७ ॥ गणगुट्ठिघडापेडगजल्लाईणं च जे इहायारा । पाणापीडसेहाई ते तह धम्मा मुणेयव्वा ॥१८॥ सव्वेवि वेयधम्मा निस्सेयससाहगा न नियमेण । आसयभेएणऽने परंपराए तयत्थंति ॥ १९ ॥ विसयसरूवष्णुबंधेण होइ सुद्धो | तिहा इहं धम्मो । जं ता मुक्खसयाओ सव्वो किल सुंदरो नेओ ॥ २०॥ इति कुलनातिधर्मनाम्नी विंशिका तृतीया ३॥
॥४॥ निच्छयओ पुण एसो जायइ नियमेण चरमपरियट्टे । तहभव्वत्तमलक्खयभावा अच्चंतसुद्धुत्ति ॥१॥ मुक्खासओवि ननत्थ होइ गुरुभावमलपहावेण । जह गुरुवाहिविगारे न जाउ पत्थासओ सम्मं ॥ २ ॥ परियट्टा उ अणंता हुंति अणाइम्मि इत्थ संसारे।

Page #73

श्रीविंशति
तप्पुग्गलाणमेव य तहा २ हुँति गहणाओ॥३॥ तह तग्गझसहावा जइ पुग्गलमो हवंति नियमेण । तह तग्गहणसहावो आया ४ चरमावकाप्रकरणे
य तओ उ परियट्टा ॥४॥ एवं चरमोऽधेसो नीईए जुज्जई इहरहा उ । तत्तस्सहावखयवज्जिओ इमो किं न सव्वोऽवि ? ॥ ५॥ त्तर्विशिका तत्तग्गहणसहावो आयगओ इत्थ सत्थगारेहिं । सहजो मलुत्ति भण्णइ भव्यत्तं तक्खओ एसो ॥६॥ एयस्स परिक्खयओ तहा २ हंत किंचि सेसम्मि । जायइ चरिमो एसुत्ति तंतजुत्तिप्पमाणमिह ॥ ७ ॥ एयम्मि सहजमलभावविगमओ सुद्धधम्मसंपत्तं । | हेतेयरातिभावे जंन मुणइ अन्नहिं जीवो ॥८॥ भमणकिरियाहियाए सत्तीऍ समण्णिओ जहा बालो। पासइ थिरेऽविउ चले भावे जा लाधरइ सा सत्ती ॥ ९ ॥ तह संसारपरिब्भमणसत्तिजुत्तोऽवि नियमाचेव । हेएवि उवाएए ता पासइ जाव सा सत्ती ॥१०॥
जह तस्सचीविगमे पासइ पढमो थिरे थिरे चेव । बीओवि उवाएए तह तब्बिगमे उवाएए ॥ ११॥ तस्सत्तीविगमो पुण जायइ कालेण चेव नियएण । तहभन्बत्ताइ तदनहेउकलिएण व कहिंचि॥१२॥ इय पाहनं नेयं इत्थं कालस्स तओ २(तत्तओ) चेक । तस्सत्तिविगमहेऊ सावि जओ तस्सहावत्ति ॥ १३ ॥ कालो सहाव नियई पुवकय पुरिसकारणेगंता । मिच्छत्तं ते चेव उ समासओ हुंति सम्मत्तं ॥ १४ ॥ नायमिह मुग्गपत्ती समयपसिद्धावि भावियव्यंत्ति । सर्वसुवि सिद्धत्तं इयरेयरभावसाविक्खं ॥१५॥ तह-| भव्वत्तक्खित्तो जह कालो तह इमंति तेणंति । इय अन्नुनाविक्खं रूवं सव्वेसि हेऊण ॥ १६ ॥ न य सव्वहेउतुल्लं भवत्तं हंदि, | सबजीवाणं । जं तेणेवक्खित्ता तो तुल्ला दंसणाईया ॥ १७ ॥न इमो इमेसि हेऊ न य णातुल्ला इमेण एयंपि । एएसि तहा हेऊ माता तहभावं इमं नेयं ॥१८॥ अचरिमपरियट्टेसुं कालो भवबालकालमो भणिओ। चरिमो उधम्मजुव्वणकालो तह चित्तभेडात्ति।१९।।
एयम्मि धम्मरागो जायइ भब्वस्स तस्सभावाओ । इत्तो य कीरमाणो होइ इमो हंत सुद्धत्ति ॥२०॥ इति चरिमपरियविंशिका।

Page #74

बीज
विशिका ५
॥ ६
॥
श्रीविंशति
बीजाइकमेण पुणो जायइ एसुत्थ भव्वसत्ताण । नियमा ण अन्नहावि उ इट्ठफलो कप्परुक्खुव्व ॥ १ ॥ बीजंविमस्स कात्रकरणालणेयं दट्टणं एयकारिणो जीवे । बहुमाणसंगयाए सुद्धपसंसाइ करणिच्छा ॥ २ ॥तीए चेवाणुबन्धो अकलंको अंकुरो इहं
नेओ । कट्ठ पुण विन्नेया तदुवायनेसणा चित्ता ॥ ३ ॥ तेसु पवित्ती य तहा चित्ता पत्ताइसरिसिगा होइ । तस्संपत्तीइ पुष्पं गुरुसंजोगाइरूवं तु ॥ ४ ॥ तत्तो सुदेसणाईहिं होइ जा भावधम्मसंपत्ती । तंफलमिह विनेयं परमफलपसाहगं नियमा ॥५" बीजस्सवि संपत्ती जायइ चरिमंमि चेव परियट्टे । अच्चंतसुंदरा जं एसावि तओ न सेसेसु ॥६॥ न य एयम्मि अणंतो जुज्जइ नेयस्स नाम | कालुत्ति । ओसप्पिणी अणंता हुँति जओ एगपरियट्टे ॥७॥ वीजाइया य एए तहा तहा संतरेयरा नेया। तहभव्यत्तक्खित्ता एगंत
सहावऽवाहाए ॥ ८॥ तहमव्वत्तं जे कालनियइपुव्वकयपुरिसकिरियाओ। अक्खिवइ तहसहावं ता तदधीणं तयंपि भवे ॥९॥ |एवं जेणेव जहा होयव्वं तं तहेव होइत्ति । नय दिव्वपुरिसगारावि हंदि एवं विरुज्झंति ॥ १०॥ जो दिब्वेणक्खित्तो तहा तहा हंत
पुरिसगारुत्ति । तत्तो फलमुभयजमवि भण्णइ खलु पुरिसगाराओ॥११॥ एएण मीसपरिणामिए उजं तम्मि तं च दुगजण्णं । | दिव्वाउ नवरि भण्णइ निच्छयओ उभय सव्वं ॥ १२ ॥ इहस्सऽणक्खित्तो सो होइत्ति अहेउओ निओएण । इत्तो तदपरिणामो किंचि तम्मत्त न तया ॥ १३ ॥ पुचकयं कम्म चिय चित्तविवागमिह भन्नई दिव्यो । कालाइएहिं तप्पायणं तु तह पुरिसगारुत्ति | ॥ १४ ॥ इय समयनीइजोगा इयरेयरसंगया उ जुज्जंति । इह दिव्वपुरिसगारा पहाणगुणभावओ दोवि ॥ १५॥ ता बीजपुव्वकालो नेओ भवबालकाल एवेह । इयरो उ धम्मजुव्वणकालोऽविह लिंगगम्मुत्ति ॥ १६ ॥ पढमे इह पाहन्नं कालस्सियरम्मि चित्तजोगाणं । वाहिस्सुदयचिकिच्छासमयसमं होइ नायव्वं ॥ १७ ॥ बालरस धूलिगेहातिरमणकिरिया जहा परा भाइ । भवबा

Page #75

सद्धर्म
श्रीविंशति
लस्सवि तस्सत्तिजोगओ तह असकिरिया ॥ १८॥ जुन्बणजुत्तस्स उ भोगरागओ सा न किंची जह चेव । एमेव धम्मरागा सकिरिया है काप्रकरणे धम्मजूणोवि ॥ १९ ॥ इय बीजाइकमेणं जायइ जीवाण सुद्धधम्मुत्ति । जह चंदणस्स गंधो तह एसो तत्तओ चेव ॥२०॥12
& विशिका ६ इति बीजादिविंशिका पंचमी ॥५॥
एसो पुण सम्मत्तं सुहायपरिणामरूवमेवं च । अप्पुव्वकरणसझं चरमुक्कोसदुिईखवणे ॥२॥ कम्माणि अट्ठ नाणावरणिज्जाईणि है हुँति जीवस्स । तेसिं च ठिई भणिया उक्कोसेणेह समयम्मि ॥२॥ आइल्लाणं तिण्डं चरिमस्स य तीसकोडकोडीओ । होइ ठिई है।
उकोसा अयराण सतिकडा चेव । ३॥ सयरिं तु चउत्थस्सा वीसं तह छट्ठसत्तमाणं च । तित्तीस सागराई पंचमगस्सावि विन्नया ४॥ ४ ॥ अट्ठण्हं पयडीणं उक्कोसठिईए वट्टमाणो उ । जीवो न लहइ एवं जेण किलिट्ठासओ भावो ॥५॥ सत्तण्हं पयडीण अभितरओ
उ कोडकोडीए । पाउणइ नवरमेयं अपुरकरणेण कोई तु ॥ ६॥ करणं अहापवत्तं अपुरमाणियट्टिमेव भव्वाणं । इयरेसिं पढमं चिय भण्णइ करणंति परिणामो ॥ ७ ॥ जा गठिं ता पढमं गठिं समइच्छओ भवे बीयं । अणियट्टी करणं पुण सम्मत्तपुरक्खडे जीवे | ॥ ८॥ इत्थ य परिणामो खलु जीवस्स सुहो य होइ विबेओ । किं मलकलंकमुकं कणगं भुवि झामलं होइ ? ॥९॥षयईय व कम्माण क्यिाणि वा विवागमसुहंति । अवरद्धेवि न कुप्पइ उवसमओ सव्वकालंपि ॥ १० ॥ नरविबुहेसरसुक्खं दुक्खं चिय | भावओ उ मन्नतो । संवेगओ न मुक्खं मुत्तूणं किंपि पत्थेई ॥ ११ ॥ दळूण पाणिनिवहं भीमे भवसागरम्मि दुक्खत्तं । अविसे
॥७ ॥ सओऽणुकंपं दुहावि सामथओ कुणइ ॥ १२ ॥ नारयतिरियनरामरभवेसु निव्वेयओ वसइ दुक्खं । अकयपरलोयमग्गो ममत्तविस
CRAC

Page #76

श्रीविंशतिकाप्रकरणे
॥ ८ ॥
| वेगरहिओवि ॥ १३ ॥ मन्नइ तमेव सच्चै नीसंक जं जिणेहिं पण्णत्तं । सुहपरिणामो सच्चं कंखाइविसुत्तियारहिओ ॥ १४ ॥ एवंविहो य एसो तहा खओवसमभावओ होइ । नियमेण खीणवाही नरुव्व तव्वेयणारहिओ ।। १५ ।। पढमाणुदयाभावो एयस्स जओ भवे कसायाणं । ता कहमेसो एवं ? भन्नइ तव्विसयविक्खाए || १६ || निच्छयसम्मत्तं वाऽहिकिच्च सुत्तभणिय निउणरूवं तु । एवंविहो निओगो होइ इमो हंत वच्चुत्ति ॥ १७ ॥ पच्छाणुपुच्चिओ पुण गुणाणमेएसि होइ लाहकमो । पाहनओ उ एवं विनेओ सिं उवन्नासो ॥ १८ ॥ एसो उ भावधम्मो धारेइ भवन्नवे विवडमाणं | जम्हा जीवं नियमा अन्नो उ भवं ( तयं ) गभावणं ॥ १९ ॥ दाणाइया उ एर्यमिचैव सुद्धा उ हुति किरियाओ । एयाओविहु जम्हा मुक्खफलाओ पराओ य ॥ २० ॥ इति सद्धर्मविंशिका षष्ठी ।
दाणं च होइ तिविहं नाणाभयधम्मुवग्गहकरं च । इत्थ पढमं पसत्थं विहिणा जुग्गाण धम्मम्मि ॥ १ ॥ सेविय गुरुकुलवासो विसुद्धवयणोऽणुमनिओ गुरुणा । सव्वत्थ णिच्छियमई दाया नाणस्स विओ ||२|| सुस्वसासंजुत्तो विभेओ गाहगोवि एयस्स । न सिराऽभावे खणणाउ चैव कूवे जलं होइ || ३ || ओहेणवि उवएसो आयरिगं विभागसो देओ । सामाइधम्मजणओ महु|रगिराए विणीयस्स || ४ || अविणीयमाणवंतो किलिस्सई भासई मुसं चेत्र । नाउं घंटालोहं को किर (कड) करणे पवत्तिज्जा ! ||५|| विनेयमभयदानं परमं मणवयणकायजोगेहिं । जीवाणमभयकरणं सव्वेसिं सव्वहा सम्मं ।। ६ ।। उत्तममेयं जम्हा तम्हा णाणुत्तमो तरइ दाउँ । अणुपालिउं च दिन्नपि हंति समभावदारिद्दे ॥ ७ ॥ जिणवयणनाणजोगेण तक्कुलठिईसमासिएणं च । विनेयमुत्तमत्तं न अन्नहा इत्थ अहिगारे ॥ ८ ॥ दाऊणेयं जो पुण आरंभाइसु पवत्तए मूढो । भावदरिदो नियमा दूरे सो दाणधम्माणं ॥ ९ ॥
दान
विंशिका ७
॥ ८ ॥

Page #77

श्रीविंशतिकाप्रकरणे ॥२॥
इहपरलोगेसु भयं जेण न संजायए कयाइयवि । जीवाणं तकारी जो सो दाया उ एयस्स ॥ १०॥ इय देसओवि दाया इमस्स है। पूजाएयारिसो तहिं विसए। इहरा दिन्नुद्दालणपायं एयस्स दाणंति ॥ ११॥ नाणदयाण खतीविरईकिरियाइ तं तओ देह । अनोविशिका ८ दरिद्दपडिसहवयणतुल्लो भवे दाया ॥ १२ ॥ एवमिहेयं पवरं सव्वेसिं चेव होइ दाणाणं। इत्तो उ निओगेणं एयस्सवि ईसरो दाया |॥ १३ ॥ इय धम्मुवग्गहकरं दाणं असणाइगोयरं तं च । पत्थमिव अन्नकाले अरोगिणो उत्तम नेयं ॥ १४ ॥ सद्धासकारजुयं
सकमेण तहोचियम्मि कालाम्म । अन्नाणुवघाएणं वयणा एवं सुपरिसुद्धं ॥१५॥ गुरुणाऽणुमायभरो नाओवज्जियधणो य | एयस्स । दाया अदुत्थपरियणवग्गो सम्मं दयालू य ॥ १६ ॥ अणुकंपादाणंपि य अणुकंपागोयरेसु सत्तेसु । जायइ धम्मोवग्गह| हेऊ करुणापहाणस्स ॥१७॥ ता एयपि पसत्थं तित्थयरेणावि भयवया गिहिणा । सयमाइन्नं दियदेवदूसदाणेणऽगिहिणावि ॥१८॥
धम्मस्साइपयमिणं जम्हा सलं इमस्स पज्जते । तबिरयस्सावि जओ नियमा सनिवेयणा गुरुणो ॥ १९ ॥ तम्हा सत्तऽणुरूवं | अणुकंपासंगएण भव्वेणं । अणुचिट्ठियब्वमेयं इत्तोच्चिय सेसगुणसिद्धी ॥ २० ॥ इति दानविंशिका सप्तमी ।
पूया देवस्स दुहा विनया दव्वभावभेएणं । इयरेयरजुत्ताविह तत्तेण पहाणगुणभावा ॥१॥ पढम गिहिणो सावि य तहा तहा भावभेयओ तिविहा । कायवयमणविसुद्धी सम्भूओगरणपरिभेया ॥२॥ सव्वगुणाहिगविसया नियमुत्तमवत्थुदाणपरिओसा । | कायकिरियापहाणा समंतभद्दा पढमपूया ॥३॥ बीया उ सब्वमंगलनामा वायकिरियापहाणेसा । पुन्बुत्तविसयवत्थुसु ओचित्ताण-| | यणभेएण ॥ ४ ॥ तइया परतत्तगया सव्वुत्तमवत्थुमाणसनिओगा। सुद्धमणजोगसारा विनेया सव्वसिद्धिफला ॥५॥ पढमाबंधकजोगा सम्मदिहिस्स होइ पढमत्ति । इयरेयरजोगेणं उत्तरगुणधारिणो नेया ॥ ६ ॥ तइया तइयाबंधकजोगेणं परमसावगस्सेवं ।

Page #78

जोगा य समाहीहिं साहुजुगकिरियफलकरणा ॥७॥ पढमकरणभेएणं गंथासनस्स धम्ममित्तफला । सा हुज्जुगाइभावो जायइश्रावक धर्म काप्रकरणेल तह नाणुबंधुत्ति ॥ ८॥ भवठिइभंगो एसो तह य महापहविसोहणो परमो । नियविरियसमुल्लासो जायइ संपत्तबीयस्स ॥९॥
विंशिका ९ संलग्गमाणसमओ धम्मट्ठाणंपि विति समयण्णू । अवगारिणोऽवि इत्थट्ठसाहणाओ य सम्मति ॥ १०॥ पंचट्ठसव्वमेओवयार॥१०॥
जुत्ता य होइ एसत्ति । जिणचउवीसाजोगोवयारसंपत्तिरूवा य ॥११॥ सुद्धं चेव निमित्तं दव्वं भावेण सोहियव्वंति । इय एगंतविसुद्धो जायइ एसा तहिट्ठफला ॥ १२॥ सयकारियाइ एसा जायइ ठवणाइ बहुफला केई । गुरुकारियाइ अन्ने विसिट्ठविहिकारियाए य ॥ १३ ॥ थंडिल्लेवि य एसा मणठवणाए पसत्थिगा चेव । आगासगोमयाईहिं इत्थमुल्लवणाइ हियं ॥ १४ ॥ उवयारंगा इह सोवओगसाहारणाण इट्ठफला । किंचि विसेसेण तओ सव्वे ते विभइयवत्ति ॥१५॥ एवं कुणमाणाणं एया दुरियक्खओ इहं जम्मो। परलोगम्मि य गोरवभोगा परमं च निव्वाणं ॥ १६ ॥ इकपि उदगबिंदू जह पक्खित्तं महासमुद्दम्मि । जायइ अक्खयमेयं पूर्यावि जिणसु विनया ॥ १७॥ अक्खयभावे भावो मिलिओ तब्भावसाहगो नियमा।न हु तंब रसविद्धं पुणोवि तंबत्तणमुवेइ ॥ १८ ॥ तम्हा जिणाण पूया बुहेण सब्वायरेण कायव्वा । परमं तरंडमेसा जम्हा संसारजलहिम्मि॥ १९॥ एवमिह दव्यपूया लेमुद्देसण दतिया समया। इयरा जईण पाओ जोगहिगारे तयं वुच्छं ॥२०॥ इति पूजाविधिविंशिका ८
धम्मोवग्गहदाणाइसंगओ सावगो परो होइ । भावेण सुद्धचित्तो निच्चं जिणवयणसवणरई ॥१॥ मग्गणुसारी सड्ढो पन्नवणिज्जो कियापरो चेष । गुणरागी सक्कारंभसंगओ देसचारित्ती ॥२॥ पंच य अणुव्वयाई गुणव्वयाई च हुंति तिनव । सिक्खावयाई चउरो सावगधम्मो दुवालसहा ॥ ३ ॥ एसो य सुप्पसिद्धो सहाइयारेहिं इत्थ तंतम्मि । कुसलपरिणामरूवो नवरं सइ अंतरो नेओ
CCCORRECORE
ARREAL

Page #79

काप्रकरणे
॥११॥
ॐॐॐAA5
॥४॥ सम्मा पलियपुहुत्तेऽवगए कम्माण एस होइत्ति । सोवि खलु अवगमो इह विहिगहणाईहिं होइ जहा ॥ ५॥ गुरुमूले है श्रावक धर्म | सुयधम्मो संविग्गो इत्तरं व इयरं वा । गिण्हइ. वयाई कोई पालइ य तहा निरइयार ॥ ६॥ एसो ठिइओ इत्थं न उ गहणादेव | विशिका ९ जायइ नियमा । गहणावरिंपि जायइ जाओवि अवेइ कम्मुदया ॥ ७॥ तित्थंकरभत्तीए सुसाहुजणपज्जुवासणाए य। उत्तर
गुणसद्धाए इत्थ सया होइ जइयव्वं ॥८॥ तम्हा निच्चसईए बहुमाणेणं च अहिगयगुणमि। पडिवक्खदुगुंछाए परिणइयालोयणेणं ठाच ॥ ९॥ एवमसंतोऽवि इमो जायइ जाओऽवि न पडइ कयाइ । ता इत्थं बुद्धिमया अपमाओ होइ कायव्वो ॥१०॥ निवसिज्ज | तत्थ सड्डो साहूणं जत्थ होइ संपाआ । चइयघरा उ जहियं तदन्नसाहम्मिया चेव ॥ ११ ॥ नवकारेण विबोहो अणुसरणं सावओ वयाई मे । जोगो चिइवंदणमो पच्चक्खाणं तु विहिपुव्वं ॥ १२ ॥ तह चईहरगमणं सकारो वंदणं गुरुसगासे । पच्चक्खाणं सवणं जइपुच्छा उचियकरणिज्जं ॥ १३ ॥ अविरुद्धो ववहारो काले विहिभोयणं च संवरणं । चेइहरागमसवणं सक्कारे बंदणाई य ॥ १४ ॥ जइविस्सामणमुचिओ जोगो नवकारचिंतणाईओ । गिहिगमणं विहिसुवर्ण सरणं गुरुदेवयाईप ॥ १५ ॥ अब्बंभे पुण& विरई मोहदुगुंछा सतत्तचिंता य । इत्थीकलेवराणं तव्विरएसुं च बहुमाणो ॥ १६॥ सुत्तविउद्धस्स पुणो सुहुमपयत्थेसु चित्तविनासो । भवठिइनिरूवणे या अहिगरणोवसमचित्ते वा ॥१७॥ आउयपरिहाणीए असमंजसचिट्ठियाण व विवागे । खणलाभदीवणाए धम्मगुणेसु च विविहेसु ॥१८॥ बाहगदोसविवक्खे धम्मायरिए य उज्जुयविहारे । एमाइ चित्तनासो संवेगरसायणं देयं ॥१९॥ गोसे है भणिओ य विही इय अणवरयं तु चिट्ठमाणस्स । पडिमाकमेण जायइ संपुनो चरणपरिणामो॥१०॥ इति श्रावकधमेदिशिका ९/
दसण १ वय २ सामाइय ३ पोसह ४ पडिमा ५ अर्बम ६ सच्चित्त ७ । आरंभ ८ पेस ९ उहिट्ठवज्जए १० समणभूए ११/४
SA
%

Page #80

श्रावक प्रतिमाः
श्रीविशांत-ठाय ॥१॥ एया खलु इकारस गुणठाणगभेयओ मुणेयव्या । समणोवासगपडिमा बज्झाणुट्ठाणलिंगेहिं ॥२॥ सुस्साई जम्हा काप्रकरणे | दंसणपमुहाण कज्जसूयत्ति । कायकिरियाइ सम्म लक्खिज्जइ ओहओ पडिमा ॥३॥ सुस्सूस धम्मराओ गुरुदेवाणं जहासमाहीए। ॥१२॥
वेयावच्चे नियमो दंसणपडिमा भवे एसा ॥४॥ पंचाणुव्वयधारितमणइयारं वएसु पडिबंधो। वयणा तदणइयारा वयपडिमा
सुप्पसिद्धत्ति ॥ ५॥ तह अत्तवीरिउल्लासजोगओ रयतसुद्धिदित्तिसमं । सामइयकरणमसई सम्मं सामाइयप्पडिमा ॥११॥ पोसहहै| किरियाकरणं पंचसु पव्वेसु तहा सुपरिसुद्धं । जइभावभावसाहगमणघं तह पोसहप्पडिमा ॥६॥ पव्वेसु चेव राई असिणाणाइ-13
| किरियासमाजुत्तो । मासपणगावहि तहा पडिमाकरणं तु तप्पडिमा ॥ १२ ॥ असिणाण वियडभोई मउलियडो रत्तिभमाणेण । |पडिवक्खमंतजावाइसंगओ चेव सा किरिया ॥७॥ एवं किरियाजुत्तोऽबंभ वज्जेइ नवर राइपि । छम्मासावहि नियमा एसा उ
अबभपीडमत्ति ॥ ८॥ जावज्जीवाएऽवि हु एसाऽबंभस्स वज्जणा होइ । एवंचिय जं चित्तो सावगधम्मो बहुपगारो ॥९॥ एवं| विहो उ नवरं सच्चिपि परिवज्जए सव्वं । सत्त य मासे नियमा फासुयभोगेण तप्पडिमा ॥१०॥ जावज्जावाएवि हु एसा | सच्चित्तवज्जणा होइ । एवं चिय जं चित्तो सावगधम्मो बहुपगारो ॥१३॥ एवं चिय आरम्भं वज्जइ सावज्जमट्ठमासं जा । | तप्पडिमा पेसेहिवि अप्प कारेइ उवउत्तो ॥ १४ ॥ तेहिंपि न कारेई नवमासे जाव पेसपडिमत्ति । पुब्बोइया उ किरिया सव्वा
एयस्स सविसेसा ॥ १५॥ उद्दिवाहाराईण वज्जणं इत्थ होइ तप्पडिमा । दसमासावहि सज्झायझाणजोगप्पहाणस्स ॥१६॥ | इक्कारस मासे जाव समणभूयपडिमा उ चरिमत्ति । अणुचरइ साहुकिरियं इत्थ इमो अविगलं पायं ॥ १७॥ आसेविऊण एवं कोई पव्ययइ तह गिही होइ । तम्भावभेयओ च्चिय विसुद्धिसंकेसभेएणं ॥१८॥ एयाउ जहुत्तरमो असंखकम्मक्खओवसमभावा । हुंति
॥१२॥

Page #81

श्रीविंशतिकाप्रकरणे
॥ १३ ॥
पडिमा पसत्था विसोहिकरणाणि जीवस्स ॥ १९ ॥ आसेविऊण या भावेण निओमओ जई होइ। अं उपरि सम्वनिरई भावेणं | देसविरईओ ॥ २० ॥ इति श्रावकप्रतिमाविंशिका दशमी ॥ १० ॥
न मऊण खीणदो गुण रयप्पनिहिं जिणं महावीरं । संखेवेण महत्थं जहधम्मं संपवक्खामि ॥ १ ॥ खंती य मद्दवज्जव मुत्ती तव संजमे य बोद्धव्वे । सच्चं सोयं आकिंचणं च बंभं च जहधम्मो ॥ २ ॥ उवगारवगारिविवागत्रयणधम्मुचरा भवे खंती । साविक्खं आदितिगं लोगिगमियरं दुगं जणो ॥ ३ ॥ बारसविहे कसाए खविए उबसा मिए य जोगेहिं । जं जायइ जइधम्मो ता चरिमं तत्थ खंतिदुगं ॥ ४ ॥ सन्धे यं अईयास जं संजलणाणमुदयओ हुंति । ईसिजलणा ये एए कुओवगारादविकखेह ||५|| छ उ. गुणट्ठाणे जहधम्मो दुग्गलंघणं तं च । भणियं भवाडवीए न लोगचिंता तओ इत्थं ।। ६ ।। तम्हा नियमेणं चिय जइणो सव्वासवा नियत्तस्स । पढममिह वयणखंती पच्छा पुण धम्मखंतित्ति ॥ ७ ॥ एमेवऽद्दवमज्जवमुत्तीओ हुंति पंचभेयाओ । पुव्वोइयनाणं जइगो इत्थंपि चरमदुगं ॥ ८ ॥ इहपरलोगादणविक्खं जमणसणाइ चित्तणुट्ठाणं । तं सुद्धनिज्जराफलमित्थ तवो होइ नायो ॥ ९ ॥ आसवदारनिरोहो नर्मिदियकसायदंडनिग्गहओ । पेहातिजोगकरणं तं सव्वं संजमो नेओ ॥ १० ॥ गुरुसुन्ताणुनायं जं हियमियभासणं ससमयम्मि । अपरोवतावमणवं तं सच्चं निच्छियं जइयो ॥ ११ ॥ आलोयणाइदसविहजलओ पावमलखालणं विद्दिष्णा । जं दव्वसोयजुत्तं तं सोयं जइजणपत्थं ।। १२ ।। पक्खीउवमाएं जं घम्मोवगरणाइलोभरेगेण । वत्थु - स्सागहणं खलु तं आकिंचनमिह भणियं ।। १३ ।। मेहुणसन्नाविजएण पंचपरिवारणापरिच्चाओ। बंभे मण्णवतीए जो सो बंभ
११ यतिधर्म
विंशिका
॥ १३ ॥

Page #82

श्रीविंशतिकाप्रकरणे
॥ १४ ॥
सुपरिसुद्धं ॥ १४ ॥ कायफरिसरूवेहिं सहमणेहिं च इत्थ पवियारो । रागा मेहुणजोगो मोहुदयं रइफलो सव्वो ।। १५ ।। एयस्साभावमिवि नो बंभमणुत्तराण जं तेसिं । बंभ ण मणोवित्ती तह परिसुद्धा सयाभावा ।। १६ ।। बंभमिहं बंभचारिहिं वन्नियं सव्वमेवऽणुट्ठाणं । तो तम्मि खओवसमो सां मणवित्ती तहिं होइ ॥ १७ ॥ एवं परिसुद्धासयजुत्तो जो खलु मणोनिरोहोऽवि । परमत्थओ जहत्थं सो भण्णइ बंभमिह समए ॥ १८ ॥ इय तंतजुत्तिनीईह भावियन्वो बुहेहिं सुत्तत्थो । सव्वो ससमयपरसमयजोगओ मुक्खकंखीहिं ॥ १९ ॥ संखेवेणं एसो जइधम्मो वनिओ अहमहत्थो । मंदमइबोहणट्ठा कुग्गहविरहेण समयाओ ॥ २० ॥ इति यति- " धर्म्मविंशिका एकादशमी ॥ ११ ॥ सिक्खा इमस्स दुविहा गहणा सेवणगया मुणेयव्वा । सुत्तत्थगोयरेगा बीयाऽणुडाणविसयत्ति ॥ १ ॥ जह चक्कवट्टि रज्जं लडूणं नेह खुद्दकरियासु । होइ मई तह चैव उ नेयस्सवि धम्मरज्जवओ ॥ २ ॥ जह तस्स व रज्जतं कुव्वतो वच्चए सुहं कालो । तह एयस्सवि सम्मं सिक्खादुगमेव धन्नस्स ॥ ३ ॥ तत्तो इमं पहाणं निरुवमसुहहेउभावओ नेयं । इत्थवि होइगसुहं तत्तो देवो उपसमसु ॥ ४ ॥ सिक्खादुग॑म पीई जइ जायइ हंदि समणसीहूस्स । तह चकवट्टिणोऽवि हु नियमेण न जाउ नियंकिच्चे ॥ ५ ॥ गिहइ विहिणा सुत्तं भावेणं परममंतरूवत्ति । जोगोवि बीयमहुरोदजोगतुल्लो इमस्सत्ति ॥ ६ ॥ पत्तं परियाएणं सुगुरुसगासाउ कालजोगेण । उद्देसाइकमजुयं सुत्तं गेज्झति गहणविही ॥ ७ ॥ एमुच्चिय दाणविही नवरं दाया गुरूथ एयस्स | गुरुसंदिट्ठो वा जो अक्खयचारित्तति ॥ ८ ॥ अत्थग्गहणे उ एसो विन्नेओ तस्स तस्स य सुयस्स । तहूं चैव भावपरियागजोगओ आणुपुच्चीए ॥ ९ ॥ मंडाल निसिज्ज सिक्खा किकम्मुस्सग वंदणं जिट्ठे । उवओगो संवेगो ठाणे |पसिणे य इच्चाइ || १० || आसेवइ य जहुत्त तहा तहा सम्ममेस सुत्तत्थं । उचियं सिक्खापुब्वं नीसेस उवहिपेहाई ॥ ११ ॥
१२ शिक्षा विंशिका
॥ १४ ॥

Page #83

समक्षा विधिः
श्रीविंशति-13ापडिवत्तिविरहियाणं न हसयमित्समवयारगं होई। नो आउरस्स रोगो नासह. तह ओसहसइओ ॥ १२॥ नय विवरीएणसा काप्रकरणे किरियाजोतेण अविय बट्टेड । इय परिणामाओ खल सव्वं खुजहत्तमायरह ॥ १३ ॥ भेदोऽवित्थमजोगो नियमेण विवागदारुणा
होइ । पागकिरियागओ जह नायमिणं सुप्पसिद्धं तु ॥ १४ ॥ जह आउरस्स रोगक्खयत्थिणो दुकरावि सुहहेऊ । इत्थ चिगिच्छाकिरिया तह चेव जइस्स सिक्खत्ति ॥ १५ ॥ जं सम्मनाणमेयस्स तत्तसंवेयणं निओगेण । अन्नेहिवि भणियमओ उ विज्जासविज्जपदमिसिणो ॥ १६॥ पढममहं पीईविऊ पच्छा भत्ती उ होइ एयस्स । आगममित्तं हेऊ तओ असंगत्तमेगंता ॥ १७ ॥ जइणो चउविहंचिय अन्नेहिवि वन्नियं अणुट्ठाणं । पीईभत्तिगयं खलु तहागमासंगमेयं च ॥ १८ ॥ आहारोवरि सिज्जासु संजओ होइ एस नियमेण । जायइ अणहो सम्म इत्तो य चरित्तकाउत्ति ॥ १९ ॥ एयासु अवत्तवओ जह चेव विरुद्धसेविणो देहो । पाउणइ न उणमेवं जइणोऽविहु धम्मदेहुत्ति ॥ २० ॥ इति शिक्षाविंशिका द्वादशमी १२॥
भिक्खाविही उ नेओ इमस्स एसो महाणुभावस्स । बायालदोसपरिसुद्धपिंडगगहणंति ते य इमे ॥ १॥ सोलस उग्गमदोसा सोलस उप्पायणाइ दोसा उ । दस एसणाइ दोसा बायालीसं इय हवंति ॥२॥ आहाकम्मुद्देसिय पूईकम्मे य मीसजाए य । ठवणा पाहुडियाए पाओयरकीयपामिच्चे ॥३॥ परियट्टिए अभिहडे उम्भिन्ने मालोहडे इय । आच्छिज्जे अनिसिढे अज्झोयरए य सोलसमे ॥४॥धाई दुइ निमित्ते आजीव वणीमगे तिगिच्छा य । कोहे माणे माया लोभे य हवंति दस एए ॥ ५ ॥ पुविपच्छासंथव विज्जा मते य चुब जोगे य । उप्पायणाइ दोसा सोलसमे मूलकम्मे य ॥ ६ ॥ संकिय मक्खिय निक्खित्त पिहिय |
४ साहरिय दायगुम्मीसे । अपरिणय लित्त छड्डिय एसणदोसा दस हवंति ॥७॥ एयद्दोसविमुक्को जईण पिंडो जिणेणऽणुनाओ।
॥१५॥

Page #84

शुद्धिः
श्रीविंशति संजोयणाइरहिओ भोगोवि इमस्स कारणओ॥८॥दव्वाईसंजोयणमिह बत्तीसाहिगं तु अपमाणं । रागेण सइंगालं दोसेण सधू-18/१४ भिक्षाकाप्रकरण मग जाण ॥९॥ वेयण वेयावच्चे इरियट्ठाए य संजमवाए । तह पाणवत्तियाए छटुं पुण धम्मचिंताए ॥ १० ॥ वत्थंयाहाकम्मा
विशिका ॥१६॥ इदोसदुटुं विवज्जियध्वं तु । दोसाण जहासंभवमेएसिं जोयणा नेया॥ ११॥ इत्येव पत्तमेएण एसणा होइऽभिग्गहपहाणा । सत्त
चउरो य पयडा अन्नावि तहाविरुद्धत्ति ॥ १२॥ संसट्ठमसंसट्ठा उद्धड तह होइ अप्पलेवा य । ओग्गहिया पग्गहिया उज्झिय-13 धम्मा य सत्तमिया ॥ १३ ॥ उदिट्ठ पेह अंतर उझियधम्मा चउत्थिया होइ । वत्थेवि एसणाओ पन्नत्ता वीयरागेहिं ॥ १४ ॥ | सिज्जावि इहं नेया आहाकम्माइदोसरहियावि । तेऽवि दलाविक्खाए इत्थं सयमेव जोइज्जा ॥ १५॥ एसावित्थीपंडगपसुरहिया जाण सुद्धिसंपुग्ना । अनापीडाइ तहा उग्गहसुद्धा मुणेयव्वा ॥१६॥ एसाविहु विहिपरिभोगओ' य आसंगवज्जियाणं तु । वसही सुद्धा भणिया इहरा उ गिहं परिग्गहओ ॥ १७॥ एवं आहाराइसु जत्तवओ निम्ममस्स भावेण । नियमेण धम्मदेहा
रोगाओ होइ निष्वाणं ॥ १८ ॥ जाणइ असुद्धिमेसो आहाराईण सुत्तभणियाणं । सम्मुवउत्तो नियमा पिंडेसणभाणयविहिणा य ४॥ १९॥ इति भिक्षाविंशिका त्रयोदशमी १३ ॥
भिक्खाए पश्चंतो जइणों गुरुणो करति उवओगं । जोयंतर पवज्जिउकामो आभोगपरिसुद्धं ॥१॥ सामीवेणं जोगो एसो है सुत्ताइजोगओ होइ । कालाविक्खाइ तहा जणदेहाणुग्गहट्ठाए ॥२॥ एयविसुद्धिनिमित्तं अद्भागहणट्ठ सुत्तमोगट्ठा । जोगति
॥१६॥ | गेणुवउत्ता गुरुआणं तह पमम्गंति ॥३॥ चिंतेइ मंगलमिहं निमित्तसुद्धिं तिहा परिक्खंता । कायवयमणेहिं तहा नियगुरुयणसंग-II
5RSHISHASHASIRSASRH

Page #85

श्रीविंशतिकाप्रकरणे
॥ १७ ॥
एहिं तु ॥ ४ ॥ एयाणमसुद्धीए चिइवंदण तह पुणोऽवि उवओगो । सुद्धे गमणं हु चिरं असुद्धिभावेण तद्दियहं ॥ ५ ॥ सुद्धेऽवि अंतराया एए पडिसेहगा इहं हुति । आहारस्स इमे खलु धम्मस्स उ साहगाजोगा ॥ ६ ॥ इति तदन्तरायशुद्धिलिंगविंशिका १४ ॥
भिक्खाइसु जत्तवओ एवमवि य माइदोसओ जाओ । हुंत इयारा ते पुण सोहर आलोयणाइ जई ॥ १ ॥ पक्खे चाउम्मासे आलोयण नियमसो उ दायव्वा । गहणं अभिग्गहाण य पुव्वगाहिए णिवेदेउं || २ || आलोयणा पयडणा भावस्स सदोसकहणमिह गज्यो । गुरुणो एसा य तहा सुविज्जनाएण विन्नेआ || ३ || जह चेव दोसकहणं न विज्जमित्तस्स सुंदरं होइ । अविय सुविज्ज ता वयं भावदोऽवि ॥ ४ ॥ तत्थ सुविज्जो य इमो आरोग्गं जो विहाणओ कुणइ | चरणारुग्गकरो खलु एवित्थ गुरूवि विक्रेओ |||५|| जस्स समीवे भावाउरा तहा पाविऊण विहिपुव्वं । चरणारुग्गं पकरति सो गुरू सिद्धकम्मुत्थ || ६ || धम्मस्सं पभावेणं जायइ एयारिसो न सव्वोऽवि । विज्जो व सिद्धकम्मो जइयव्वं एरिसे विहिणा || ७ || एसो पुण नियमेण गीयत्थाइगुणसंजुओ चैत्र । धम्म हा पक्खेवग विसेसओ होइ उ विसिट्ठो ॥ ८ ॥ धम्मकहाउज्जुत्तो भावन्नू परिणओ चरित्तम्मि । संवेगबुड्डिजणओ सम्मं सोमो पसंतो य || ९ || यारिसम्मि नियमा संविग्गेणपमायदुच्चरियं । अपुणकरणुज्जुएणं पयासियब्वं जइजणेणं ॥ १०॥ जह बालो जंपतो * दृष्टेष्वादर्शेषु नं क्वापि सप्तम्या आविंशतिं चतुर्दश गाथा उपलब्धा इति नोपायोऽत्रासां मुद्रणे । आहारकरणाकरणयोर्यद् हेत्व हेतुषट्कं वेयणे त्यादि मोहतिगिच्छेत्यादिरूपं च तद्यद्युक्तं स्यात् तदा स्थानांगषष्ठस्थानकादवसेयं तत्
१५ आलो
चना
विंशिका
॥ १७ ॥

Page #86

श्रीविंशति-8 कज्जमफजं च उज्जुयं भणइ । तं तह आलोइज्जा मायामयविप्पमुक्को य॥११॥ पच्छित्तमयं करणा अन्ने सुद्धिं भणंति नाणस्स ।। १६ प्रायलतं च न जम्मा एवं ससल्लवणरोहणप्पायं ॥ १२ ॥ अवराहा खलु सल्लं एवं मायाइभेयओ तिविहं । सव्वंपि गुरुसमीवे उद्धरियच्च है
श्चित्त | पयत्तण ॥ १३ ॥ न य तं सत्थं च विसं व दुप्पउत्तुव्य कुणइ वेयालो । जंतव्य दुप्पउत्तं सत्तुव्व पमाइओ कुद्धो ॥ १४ ॥ जे कुणइ
विंशिका ॥१८॥
| भावसल्लं अणुद्धियं उत्तिमट्टकालाम्म । दुल्लहबोहीयत्तं अणंतसंसारियत्तं च ॥१५॥ तो उद्धरति गारवरहिया मूलं पुणब्भवलयाणं । ५ | मिच्छदसणसल्लं मायासल्लं नियाणं च ॥ १६ ॥ चरणपरिणामधम्मा दुच्चरियं अद्धिइं दढं कुणइ । कहवि पमायावट्टिय जाव न* | आलोइयं गुरुणो ॥ १७ ॥ जं जाहे आवज्जइ दुच्चरियं तं तहेव जत्तेणं । आलोएयव्वं खलु सम्म सइयारमरणभया ॥ १८ ॥ | एवमवि य पक्खाई जायइ आलोयणाओ विसओत्ति । गुरुकज्जाणालोयण भावाणाभोगओ चेव ॥ १९ ॥ जं जारिसेण भावेण | है| सेवियं किंपि इत्थ दुच्चरियं । तं तत्तो अहिगेणं संवेगेणं तहाऊलोए ।॥ २० ॥ इति आलोयणाविंशिका १५॥
पच्छित्ताओ सुद्धी तहभावालोयणेण जं होइ । इहरा ण पीढबंभाइओसआ सुकडभावेऽवि ॥१॥ अहिगा तक्खयभाव पच्छितं किंफलं इहं होइ? । तदहिगकम्मक्खयभावओ तहा हंत मुक्खफलं ॥२॥ पावं छिंदइ जम्हा पायच्छित्तंति भण्णए तम्हा । पाएण वावि है चित्तं सोहयई तेण पच्छित्तं ॥ ३ ॥ संकेसणाइभेया चित्तअसुद्धीइ बज्झई पावं । तिव्वं चित्तविवागं अवेइ तं चित्तसुद्धीओ ॥४॥
किच्चेवि कम्मणि तहा जोगसमत्तीइ भणियमेयंति । आलोयणाइभेया दसविहमेयं जहा सुत्ते ॥ ५॥आलोयण पडिकमणे मीस ४॥१८॥ विवेगे तहा विउस्सग्गे । तव छेय मूल अणवट्ठया य पारंचियं चेव ॥ ६॥ वसहीओ हत्थसया बाहिं कज्जे गधस्स विहिपुध्वं । | गमणाइगोयरा खलु मणिया आलोयणा गुरुणा ॥ ७॥ सहसच्चिय अस्समियाइमाचगमणे य चरणपरिणामा । मिच्छादुक्कड
*
***
*
***

Page #87

श्रीविंशतिकाप्रकरणे
विशिका
॥१९॥
| दाणा तग्गमणं पुण पडिकमणं ॥८॥ सद्दाइएसु ईसिपि इत्थ रागाइभावओ होइ । आलोयणा पडिक्कमणय च एवं तु मीसं तु है।
१७ योग ॥९॥ असणाइगस्स पाय अणेसणीयस्स कहवि गहियस्स । संवरणे संचाओ एस विवेगी उनीयच्चो ॥१०॥ कुस्सुमिणमाइएसु विणाभिसंधीइ जो उ अइयारी । तस्स विसुद्धिनिमित्त काउस्सग्गो विउस्सग्गो ॥ ११ ॥ पुढचाइर्ण संघट्टणाइभावेण तह पमायाओ । अइयारसीहणट्ठा पणगाइतवो तवो होइ ॥१२॥ तवसा उ दुद्दमस्सा पार्थ तह चरणमाणिणो चव । संकेसविसेसाओ छेओ पणगाइओ तत्थ ॥ १३ ॥ पाणवहाईमि पाओ भावेणासवियम्मि सहसावि । आभोगेणं जइणो पुणो वयारोवणा मूलं ।। १४ ॥1
साहम्मिंगाइतेणाइभावओ सकिलेसभेएण । तक्खणमेव वयाणवि होइ अजोगी उ अणचट्ठा ॥ १५॥ पुरिसविसेस पप्पा पाब# विसेसं च विसयभेएण । पायच्छित्तस्संतं गच्छंतो होइ पारंची ॥ १६ ॥ एवं कुणमाणी खलु पावमलाभावओ निओगेण । सुज्झइ
साहू सम्मं चरणस्साराहणा तत्तो ॥ १७॥ अविराहियचरणस्स य अणुबंधो सुंदरी उ हवइत्ति । अप्पो य भयो पायं ता इत्थं होइ जइयव्वं ॥ १८ ॥ किरियाए अपच्चारे त्थाउ) जत्तवओ णावगारगा जह(य)। पच्छित्सवओ सम्मं तह पन्चज्जाए अइयारो ॥१९॥ एवं भावनिरुज्जो जोगह उत्तम इह लहइ । परलोंगे य नरामरसिवसुक्खं तप्फलं च ।। २०॥ इति प्रायश्चित्तविशिका १६॥
मुक्खेण जोवणाओ जोगो सव्वौवि धम्मवावारो। परिसुद्धो चिन्नेओ ठाणाइगओ विसेसेण ॥ १ ॥ ठाणुजन्यास-IA बणरहिनी ततम्मि पैचहा एसो । दुगमित्थ कम्मओगो तहा तियं नाणजोगो उ ॥२॥ देसे सध्वे य तहा नियमेणेसो चरितणी होइ । इयरस्स वीयमित्त इत्तोच्चिय केइ इच्छेति ॥ ३ ॥ इक्विको य चउद्धवा इत्थं पुण तत्तओ भुगर्यच्ची । इच्छापवित्तिचिरसिद्धिभेयओ समयनीईए ॥४॥ तज्जुत्तकहा पीईइ संगयाऽविपरिणामिणी इच्छा । सव्वत्थुवसमसारं तपालणमो पयत्तीओ ॥५॥ तह
G
R-

Page #88

2
श्रीविंशति
चेव एयवाहगचिंतारहियं थिरत्तणं नेयं । सव्वं परत्थसाहगरूवं पुण होइ सिद्धित्ति ॥६॥ एए य चित्तरूवा तहखओवसमजोकाप्रकरणे , गओ हुंति । तस्स उ सद्धापीयाइजोगओ भव्वसत्ताणं ॥७॥ अणुकंपा निव्वेओ संवेगो होइ तह य पसमुत्ति । एएसिं अणुभावा
ज्ञान इच्छाईणं जहासंखं ॥८॥ एवं ठियम्मि तत्ते नाएण उ जोयणा इमा पयडा । चिइवंदणेण णेया नवरं तत्तन्नुणा सम्म ॥९॥ अरहंत
| विंशिका ॥२०॥
चेइयाणं करेमि उस्सग्ग एवमाईयं । सद्धाजुत्तस्स तहा होइ जहत्थं पवनाणं ॥ १० ॥ एवं वत्थालंबणजोगवओ पायमविवरीयं तु। इयरेसिं ठाणाइसु जत्तपराणं पर सेयं ॥ ११॥ इहरा कायव्वा सिय पायं अहवा महासावाओ । ता अणुरूवाण चिय कायव्वो एयविन्नासो ॥ १२ ॥ जे देसि विरइजुत्ता जम्हा इह वोसिरामि कायंति । सुब्बइ विरई य इमं ता सव्वं चिंतियव्वमिण ॥ १३ ॥ तित्थस्सुच्छेयाइवि नालंबणमित्थ जं स एमेव । सुत्तकिरियाइनासो एसो असमंजसीवहाणो ॥ १४ ॥ सो एस वंझओ चिय नय सयमयमारियाणमविसेसा । एयंपि भावियव्वं इह तित्थुच्छेयभीरूहि ॥१५॥ मुत्तूण लोगसनं दट्टण य साहुसमयसब्भावं । सम्म परियट्टियव्वं बुहेणमइनिउणबुद्धीए ॥ १६ ॥ कयमित्थ पसंगणं ठाणाइसु जत्तसंगयाण तु । हियमेयं विन्नेयं सदणुट्ठाणतणेण | तहा ।। १७॥ एयं च पीइभत्तागमाणुगं तह असंगयाजुत्तं । नेयं चउव्विहं खलु एसो चरमो हवइ जोगो ॥ १८ ॥ आलंबणंपि | एयं रूविमरूबी य इत्थ परमुत्ति । तग्गुणपरिणइरूवो सुहुमो आलंबणो नाम ॥१९॥ एयम्मि मोहसागरतरण सेढी य केवलं चेव । | तत्तो य जोगजोगो कमेण परमं च निव्वाणं ॥२०॥ इति योगविधानविंशिका सप्तदशी १७॥ केवलनाणमणतं जीवसरूवं तयं निरावरणं । लोगालोगपगासगमेगविहं निच्चजोइत्ति ॥ १॥ मणपज्जवनाणतो नाणस्स यल
॥२०॥ दसणस्स य विसेसे । केवलनाणं पुण दसणंति नाणंतिय समाणं ॥२॥ संभिन्नं पासंतो लोगमलोग च सव्वओ नेयं । तं नत्थि
5A5%25E
44

Page #89

ताजंन पासइ भूयं भव्वं भविस्सं च ॥३॥ भूभअत्तेणं भव्वंपेएण तह भविस्सं च । पासइ भविस्सभावेण जं इमं नेयमेवंति ॥ ४ ॥ १८ केवलकाप्रकरणे नेयं च विसेसेणं विगमइ केणावि इहरथा नेय । नेयंति तओ चित्तं एयमिण जुत्तिजुत्तति ॥५॥ सागाराणागारं नेयं जं नेयमुभयहा
ज्ञान ॥२॥ सव्वं । अणुमाइयंपि नियमा सामनविसेसरूवं तु ॥६॥ ता एयंपि तहच्चिय तग्गाहगभावओ उ नायव्वं । आगारोऽवि य एयस्स
|विंशिका नवर तग्गहणपरिणामा ॥ ७ ॥ इहरा उ अमुत्तस्सा को वाऽऽगारो नयावि पडिबिंबं । आदरिसगिव्व विसयस्स एस तह जुत्तिजोगाओ ॥८॥ सामा उ दिया छाया अभासरगया निसि तु कालाभा । सच्चेय भासरगया सदेहवन्ना मुणेयव्वा ॥९॥ जे आरिसस्स अंतो देहावयवा हवंति संकंता । तेसि तत्थुवलद्धी पगासजोगाण इयरेसिं ॥१०॥ छायाणुवेहओ खलु जुज्जइ आयरिसगे पुण इमंति। सिद्धम्मि तेयछायाणुजोगविरहा अदेहाओ ॥ ११ ॥ छायाहिं न जोगो संगत्ताओ उ हंदि सिद्धस्स । छायाणवोऽवि सव्वेवि | णाऽणुमाईण विज्जति ॥१२॥ तमित्तवेयणं तह ण सेसगहणमणुमाणओ वावि । तम्हा सरूवनिययस्स एस तग्गहणपरिणामो ॥१३॥ | चंदाइच्चगहाणं पहा पयासेइ परिमियं खित्तं । केवलियनाणलंभो लोयालोयं पयासइ ॥१४॥ तह सव्वगयाभासं भाणयं सिद्धतसम्म| नाणीहिं । एयसरूवनियत्तं एवमिणं जुज्जए कहणु ? ॥१५॥ आभासो गहणं चिय जम्हा तो किं न जुज्जए इत्थं । चंदप्पभाइणायं तु णायमित्त मुणेयव्वं ॥ १६ ॥ जम्हा पुग्गलरूवा चंदाईणं पभा ण तद्धम्मो । नाणं तु जीवधम्मो ता तंनियओ अयं नियमा ॥ १७॥ जीवो य ण सव्वगओ ता तद्धम्मो कहं भवइ बाही । कह वाऽलो धम्माइविरहओ गच्छइ अणंते ॥ १८॥8॥२१॥ तम्हा सरूवनिययस्स चेव जीवस्स केवलं धम्मो । आगारोवि य एयस्स साहु तग्गहणपरिणामो ॥ १९ ॥ एयम्मि भवोवग्गाहिकम्मखयओ उ होइ सिद्धत्तं । नीसेससुद्धधम्मासेवणफलमुत्तमं नेयं ॥२०॥ इति केवलज्ञानविंशिका १८॥

Page #90

भेद
विशिका
विशाता सिद्धाणं च विभत्ती तहेगरूवाण वीअतत्तण । पनरसहा पन्नत्तेह भगवया ओहभेएण ॥१॥तित्थाइसिद्धभेया संघे सइ हंति ४१९ सिद्ध
तित्थसिद्धत्ति । तदभावे जे सिद्धा अतित्थसिद्धा उ ते नेया ॥२॥ तित्थगरा तस्सिद्धा हुँति तदने अतित्थगरसिद्धा । सगबुद्धा त-16 ॥२२॥
|स्सिद्धा एवं पत्तेयबुद्धावि ॥ ३ ॥ इय बुद्धबोहियाविहु इत्थी पुरिसे णपुंसगे चेव । एवं सलिंगगिहिअनलिंगसिद्धा मुणेयव्वा ॥४॥
एगाणेगा य तहा तदेगसमयम्मि हुंति तस्सिद्धा । सेढीकेवलिभावे सिद्धी एते उ भवभेया ॥५॥ पडिबंधगाण इत्थं सेढीए & हुंति चरमदेहस्स । थीलिंगादीयाविहु भावा समयाविराहाओ ॥६॥ नवगुणठाणविहाणा इत्थीपमुहाण होइ अविरोहो । समएण है | सिद्धसंखाभिहाणओ चेव नायव्वा ॥ ७॥ अणियट्टिबायरो सो सेटिं नियमेणमिह समाणेइ । तीए य केवलं केवले य जम्मक्खए सिद्धी ॥८॥ पुरिसस्स वेयसंकमभावणं इत्थ गमणिगाऽजुत्ता। इत्थीणवि तब्भावो होइ तया सिद्धिभावाओ ॥९॥ लिंगमिह
भावलिंग पहाणमियरं तु होइ देहस्स । सिद्धी पुण जीवस्सा तम्हा एयं न किंचिदिह ॥१०॥ सत्तममहिपडिसहो उ रुद्दपरिणामविरहओ का तासि । सिद्धीए इट्ठफलो न साहुणित्थीण पडिसेहो ॥ ११॥ उत्तमपयपडिसेहो उ तासिं सहगारिजोगयाऽभावे । नियवीरिएण|
उ तहा केवलमवि हंदि अविरुद्धं ॥ १२ ॥ वीसित्थिगा उ पुरिसाण अट्ठसयमेगसमयओ सिज्झे। दस चेव नपुंसा वह उवरिं समएण पडिसेहो ॥ १३ ॥ इय चउरो गिहिलिंगे सलिंगसिद्धे सयं च अट्ठहियं । विनेय तु सलिंगे समएणं सिझमाणाणं ॥ १४ ॥ दो चेवुक्कोसाए चउरो जहबाइ मज्झिमाए य । अट्टाहिगं सयं खलु सिज्झइ ओगाहणाइ तहा ॥ १५ ॥ चसारि उडलोए दुए समुद्दे | तओ जले चेव । बावीसमहोलोए तिरिए अठुत्तरसयं तु ॥१६॥ बत्तीसा अडयाला सट्ठी बावत्तरी उ बोद्धव्वा । चुलसीई छन्नउई | दुरहियमठुत्तरसय च ॥ १७ ॥ एवं सिद्धाणंपिहु उवाहिभेएण होइ इह भेओ । तत्तं पुण सव्वेसि भगवंसाणं समं चेव ॥१८॥

Page #91

२० सिद्ध
सुख
श्रीविंशति- काप्रकरणे ॥२३॥
विंशिका
SA
सव्वेऽविय सव्वन्नू सव्वेवि य सव्वदंसिणो एए । निरुवमसुहसंपन्ना सव्वे जम्माइरहिया य ॥ १९ ॥ जत्थ य एगो सिद्धो तत्थ अणंता भवक्खयविमुक्का । अन्नुन्नमणाबाहं चिट्ठति सुहं सुही पत्ता ॥ २०॥ इति सिद्धविभक्तिविंशिका १९॥
नमिऊण तिहुयणगुरुं परमाणंतसुहसंगपि सया । अविमुक्कसिद्धिविलयं च वीयरागं महावीरं॥१॥ बुच्छ लेसुद्देसा सिद्धाण सुहं परं अणोवम्मं । नायागमजुत्तीहि मज्झिमजणबोहणट्ठाए ॥२॥ ज सव्वसत्तु तह सब्बवाहि सव्वत्थ सव्वमिच्छाणं । खयविगमजोगपत्तीहिं होइ तत्तो अणतमिणं ॥३॥ रागाईया सत्तू कम्मुदया वाहिणो इहं नेया । लद्धीओ परह(म)त्था इच्छाणिच्छेच्छमो य तहा |॥ ४ ॥ अणुहवसिद्धं एयं नारुग्गसुहं व रोगिणो नवरं । गम्मइ इयरेण तहा सम्ममिण चिंतियवं तु ॥ ५॥ सिद्धस्स सुक्खरासी सव्वद्धपिडिओ जइ हविज्जा । सोऽणंतवग्गभइओ सव्वागासे ण माइज्जा ॥६॥ वाबाहक्खयसंजायसुक्खलवभावमित्थमासज्ज । तत्तो अर्थतरुत्तरबुद्धीए रासि परिकप्पो ॥७॥ एसो पुण सव्वोऽवि हु निरइसओ एगरूवमो चेव । सव्वाबाहाकारणखयभावाओ तहा नेओ॥८॥ न उ तह भिन्नाणं चिय सुक्खलवाणं तु एस समुदाओ । ते तह भिन्ना संतो खओवसम जाव जं हुति ।। ९ ।। न य तस्स इमो भावो न य सुक्खंपिहु परं तहा होइ । बहुविसलवसंविद्धं अमयपि न केवलं अमयं ॥१०॥ सव्वद्धासंपिंडणमणंतवग्यभयणं च जं इत्थ । सव्वागासपमाणं च गत तइंसगत्थं तु ॥ ११ ॥ तित्रिवि पएसरासी एगाणता तु ठाविया हुँति । हंदि बिसेसण तहा अणंतयाणतया सम्मं ॥ १२ ॥ तुलं च सव्वहेयं सम्बेसि होइ कालभेएवि । जह जं कोडीसन्न तह छणभएवि सुहुममिणं ॥ १३ ॥ सव्वंपि कोडिकप्पियमसंभवठवधाइ जं भवे ठवियं । तत्तो तस्सुहसम्मी न होइ इह भेयगो कालो ॥१४॥ जइ तत्तो अहिंग खलु होइ सरूवेण किंचि तो भेओ । नवि अज्जवासकोडीमथा (मयाबमा) मस्मि सो होइ ॥१५॥
RECRACA5

Page #92

श्रीविंशति || किरिया फलसाविक्खा जं तो तीए ण सुक्खमिह परमं । तम्हा मुगाइभावो लोगिगमिव जुत्तिओ सुक्खं ॥ १६ ॥ सव्वूसगवा
४२० सिद्ध
सुख काप्रकरण वित्ती जत्थ तयं पंडिएहिं जत्तेण । सुहुमाभोगेण तहा निरूवणीयं अपरितंतं ॥ १७ ॥ जत्थ य एगो सिद्धो तत्थ अणंता भवक्ख
विशिका ॥२४॥
|यविमुक्का। अन्नुनमणाबाहं चिट्ठति सुही सुहं पत्ता ॥१८॥ एमेव भवो इहरा ण जाउ सन्ना तयंतरमुवेइ । एगेए तह भावो सुक्खस| हावो कह स भवे ॥ १९ ॥ तम्हा तेसिं सरूपं सहावणिययं जहा उण स मुत्ति । परमसुहाइसहावं नेयं एगंतभवरहियं ॥ २० ॥ इति सिद्धसुखविंशिका विंशतितमी समाप्ता २०॥ कृतिः सिताम्बराचार्यहरिभद्रसूरेधर्मतो याकिनीमहत्तरासूनोः॥
काऊण पगरणमिण जे कुसलमुवज्जियं मए तेण । भव्वा भयविरहत्थं लहंतु जिणसासणे बोहि ॥ २१॥ इति श्रीवीसी. | प्रकरणं समाप्तम् ॥ ग्रन्थानम् ५०० श्लोकाः॥
॥२४॥

Page #93

श्रीविशेषण वत्यां
श्रीजैनप्रवचनसुधासुधादीधिति श्रीजिनभद्रक्षमाश्रमणसूत्रिता विशेषणवती. उस्सेहंगुलमेग हवइ पमाणंगुलं सहस्सगुणं । उस्सेहंगुलदगुणं वीरस्साऽऽयंगुलं भणियं ॥१॥ (प्रज्ञा) ३० एवं चायंगुलओ कहमढसयं जिणो हवइ वीरो। उस्सहंगुलमाणेण किह व सयमट्ठसटुं सो? ॥२॥ दो सोलसुत्तरसया उस्सेहंगुलपमाणओ एवं । अहवाऽऽयंगुलमाणेण होइ चुलसीइमुग्विदो ॥३॥
भरहायंगुलमेगं जइ अ पमाणंगुलं तु निद्दिडं । तो भरहो वीराओ पंचसयगुणो न संदेहो ॥ ४॥ तत्थ जं भणियं-उस्सेहंगुलं सहस्सगुणियं पमाणगुलं हवइ तं भरहस्स आयंगुलंति, तत्थिमं करणं-भरहो किर आयंगुलेण | वीसुत्तरमंगुलसयं, उस्सेहंगुलेण पंच धणुसयाई, तत्थ जइ वीसुत्तरेणं पमाणंगुलसएणं१२० सपाएण धणुणा१-११४ पंच धणुसयाणि
५०० लब्भामो तो एगेण किं लब्भामो ?, आगतं सयाणि चत्तारि, एवं जमेगं पमाणंगुलं पमाणधणुं वा तमुस्सेहंगुलओ चउसय| गुणं भवति सेढिगणिएणं, एअंचेव खेत्तगणिएणं सहस्सगुणं भवइ, कहं १, पमाणंगुलं उस्सेहंगुलबाहुल्लं अड्डाइज्जंगुलविक्खंभं | चउसयायाम, तत्थायामो चउसओ अड्डाइज्जंगुलेण विक्खंभेण गुणिओ सहस्समुस्सेहंगुलं हवइ, एवं उस्सेहंगुलं सहस्सगुणियं | पमाणंगुलं भवइ ॥ भगवंपि बद्धमाणो वीसुत्तरमंगुलसयमायंगुलेण अट्ठसठ्ठसय १६० उस्सेहंगुलेणं, तत्थ जइ वीसुत्तरेणायंगुलसएणं
पाठान्तगणि-(१) होइ प्र० (२) कारणं ( ३ ) बाहल्लं ( ४ ) सआ

Page #94

वत्यां
वनस्पत्यवगाहा
॥२
॥
अट्ठसट्टे अंगुलसयं लब्भामो एगेणं किं लन्मामो ?, आमवं-एगमुस्सेहंगुलं दो में आअंगुलपंचभागा, सवण्णिा सत्त पंचभागा, एवं भगवओ वीरस्स जमायंगुलं. तमुस्सेइंगुलेण सत्त पंचभागा, बिउणं च सुत्ने मणियं, एयं पुण खत्तगणियं पडुच्च बिउणं, सेढि| गणिएण सत्त पंचभागा, कह.', इहायंगुलेण पंचहत्थो भगवं, उस्सेहंगुलपमाणेण सत्तहत्थो, एवं जाई भगवओ पंच आयंगुलाई | ताई सत्त उस्सेहंगुलाणि, एवं हत्थादओवि, तत्थ समणे. सत्तहत्थो, एवं जा चउरंसपंचगमायंगुलं बाहापडिबाहागुणं ४ खेत्तगणिएणं पणवीसं रूवाई, समचउरंससत्तगमुस्सेहंगुलं भगवओ बाहापडिबाहागुणं खेत्तगणिएणं एगूणपणं | रूबाइंतिकाउं किंचूणबिगुणमुस्सेहंगुलाओ, उण्हीसाइसाहिअत्तणओ वा पण्णासं चेव रूवाइंतिकाउं विगुणं चेव
भण्णति, अहवा समचउरंसपंचगस्स उस्सेहंगुलस्स पण्णासकरणीओ कण्णो, एस महावीरायंगुलस्स बाहा बाहाए गुणिया गणिदयंतिकाउं पण्णासा करणीए गुणिया जायाइं पणवीस सयाई २५००, एएसिं मूलं पण्णासं रूवाणि महावीरस्सायंगुलखेत्तगणिअं,
| एयस्स उस्सेहंगुलखेत्तगणियाओ पणवीससयाओ बिगुणं । इयाणिं छज्ज [प] णएणं पच्चक्खं दाइज्जइ, तत्थ ताव इमं समचउ|रंसं पंच समुस्सेहंगुलं ता इमं पुण समचउरंसं पण्णासकरणीयमायंगुलं भगवओ, ता इयाणिं एवं चेव जहा उस्सेहंगुलकण्णाओ दणिप्फज्जइ तमेवमालिाहअत्ति, एवं जे उस्सेहंगुलप्पमाणगुलाणं उस्सेहंगुलमहावीरायंगुलाण य विरोहाभिप्पाएणं पमाणविसंवायाइदोसा चोइआ ते परिहरिया भवंति १॥
(१) दो अ अं० (२) संचुण्णिा ,

Page #95

४ा
श्रीविशेषण वत्यां
CHO
जोअणसहस्समहिअं वणस्सइसरीरमाणमुद्दिटुं । तं च किर समुद्दगयं जलरुहनालं हवइ णणं ॥ ५ ॥ उस्सेहंगुलओ तं होइ गौतमद्वीपे शापमाणंगुलेण य समुद्दो । अवरोप्परओ दोण्णिवि कहमविरोहीणि होज्ज हुँ ॥६॥ पुढवीपरिणामाई ताई किर सिरिनिवासपउमं व जलावगा। तित्थेसु पुण वणस्सइपरिमाणाईपि होज्ज गणु ॥ ७॥ जत्थुस्सेहंगुलओ सहस्समवसेसएसु य जलेसु । वल्लीलयादओच्चिय ||
हादि | सहस्समायामओ होति ॥ ८॥२ ( ठा. २९५)
पण्णत्तीए भणिया सोलसहस्सा सिहा समुदस्स । सच्चेव दीवसागरपण्णत्तीए सया सत्त ॥ ९॥ उस्सेहे सत्तसए गोअमदीवा-17 ६ दओ जलंताओ । उविद्धा जाबइअं तमेइ तेरासिएण फुडं ॥ १० ॥ उस्सेहे सोलसए गोयमदीवादओ निबुडिजा। तहवि अ ण
सो ण सच्चो तं पइ बुडि भणियाई ॥११॥ किह पुण दोनिवि सच्चा जं सत्त सओवरिं समा चेव । निहाइ सोलससहस्सिया सिहा दस य विच्छिण्णा ॥१२॥ जीवाभिगमे वुड्डी जा सा तं पप्प खेत्तगणियं च । कण्णगईए णेयं लवणाभव्वस्स खेत्तस्स ६॥१३॥ जइ पंचणउइजोअणसहस्साई गंतूण सत्त जोअणसयाई उस्सेहं लब्भामो बारसजोयणसहस्से गंतूण गोयमदीवे किमुस्सेहं लब्भामो ?, आगतं अट्ठासीइ जोअणाई चत्तालीसं च पंचाणउइभागा जोअणस्स, एयं जंबुद्दीवंतेणं जले णिबुडं दीवस्स, उवरिपि एत्तिय चेव ऊसियं जलंताओ अद्धजोअणं च, चउवीस जोअणसहस्साई गंतूर्ण लद्धं छावंत्तरं जोअणसयं असीई च पंचाणउइभागा जोअणस्स, एयं लवणसमुद्देतेणं निबुडं दीवस्स, दो कोसे ऊसिओ जलंताओ, जीवाभिगमे पंचाणउइ पंचाणउइ अंगुलाई
(१)णु उ (२) निवुइज्जा (३) बुद्धि०
-CE
R ECASCAR

Page #96

श्रीविशेषण वत्यां
॥
४
॥
|णिगंतूणं सोलसअंगुलाई उस्सेहवुड्डी, इमा पुण एगरूववुड्डी, जइ पंचाणउइ जोअणसहस्साई गंतूण सोलस जोअणसहस्साई उस्सेहं |
मालवणस्य | लहामो जोअणे किं लब्भामो?, आगतं सोलस पंचाणउइभागा जोअणस्स, एवमायंगुलाणंपि, एवं जंबुदीवपण्णत्तीकरणगाहासु ॥३॥
गणितपद | लवणस्स खेत्तगणियं पुवायरिओवणिबद्धं जंबुद्दीवलवणपरिरए दोवि एगओ मेलेऊण अद्धं घप्पइ, तं पंचुत्तरजोअणसहस्सेणं।
माभाव्यं
ज्योतिष्कः | विक्खंभेणं गुणिज्जइ, पुणो सव्वग्गेण सत्तरसजोअणसहस्सेणं गुणिज्जइ, तआ एवं आगयफलं भवइ । सोलसकोडाकोडी तेणउइ | कोडिसयसहस्साई । ऊयालीस सहस्सा णव कोडिसयाई पण्णासा ॥ १४ ॥ पण्णाससयसहसाई जोयणाणं भवे अणूणाई । लवणसंमुद्दस्सेयं जोअणसंखाए गणिअपयं ॥ १५॥ एयं उभयवेइयंताओ ४ ॥ __ सोलससहस्सउस्सेहस्स य कण्णगईए जं लवणसमुद्दाभव्वं जलसुण्णंपि खित्तं तस्स गणियं, जहा मंदरस्स पव्वयस्स एक्कारस-18 भागपरिहाणी कण्णगईए आगासस्सवि तदाभब्वंतिकाउं भणिया तहा लवणसमुदस्सवि ५॥
आह-सोलसहस्सिाए सिहाए कहं जोइसविघाओ ण हवइ ?, तत्थ भण्णइ, जेण सूरपण्णत्तीए भणिअं-जोइसियविमाणाई सव्वाइं भवंति फालिअमयाइं। दगफालियामया पुण लवणे जे जोइसविमाणा ।। १६ ॥ ज सव्वदीवसमुद्देसु फालिआमयाई लवण| समुद्दे चेव केवलं दगफालिआमयाई तत्थ इदमेव कारण-उदगेण मा विघाओ होउत्ति, जंसूरपण्णत्तीए चेव भणियं,-लवणम्मी जोइ| सिया उड्डे लेसा हवंति णायव्वा । तेण परं जोइसिया अहलेसाया मुणेयव्वा ॥ १७ ॥ तंपि उदगमालावभासणत्थमेव, लोगडिइ (एसा. जीवा १०४ पत्रे)६॥
सत्त य सत्तट्ठाणाईएसु (११-५५६ ) दस कुलगरा दसट्ठाणे (११-७६७)। पण्णत्तीए भणिया पण्णारस जंबुदीवस्स

Page #97

श्रीविशेषण वत्यां
।। ५ ।।
**c%*
(१२भ०-२०२) ॥१८॥ सत्तगहणेण जे विमलवाहण परेण ते ण संगहिया । आणिउंजिज्झिय ते कुलगरत्तणं जेण कयवंता ॥ १९ ॥ पणरस कुलगरत्तणं सामण्णाउत्ति तेऽवि संगहिया । जत्थ दसण्डं सत्तगमणिअत्तं तत्थ तिगमाई ।। २० ।। ७ ।
( भ. २९८ ज्ञा. १८३ प्रज्ञा. ५३५ ) तिरियाणं चारित्तं णिवारिअं तो कओ पुणो तेर्सि । सुन्वह बहुआणं चिय महन्वयारोवणं समए १ ।। २१ ।। ण महव्वयसन्भावेवि चरणपरिणामसंभवो तेसिं । ण बहुगुणार्णपि जओ केवलसंभूइपरिणामो ॥। २२ ।। ८ ।
( स्था. १७८ म. ९६० ) सुत्ते चउसमयाओ णत्थि गईओ परा विनिद्दिट्ठा । जुज्जइ उ पंचसमया जीवस्स इमा गई लोए ॥ २३ ॥ जो तमतमविदिसाए समोहओ बंभलोगविदिसाए । उववज्जए गईए सो नियमा पंचसमयाए || २४ ॥ उज्जुया य एगवका दुहओवकाई विनिदिट्ठा । जुज्जइ अ तिचउवका विणा न चउपंचसमयाए ।। २५ ।। उववायाभावाओ ण पंचसमयाउहवा न संतावी । भणिया जह चउसमया महलबंधे ण संतावि ।। २६ ।। ९ ।
निरहंदा तेरस पत्थडाइया अउणपण्ण सव्वग्गा । अण्णे अ सोलसाई पण्णा सग्गा कहं गेज्झा १ ॥ २७ ॥ दस तिअसहिया एकाहिया य णव सत्त पंच तिष्णेके । नरइंदए कमो खलु ओसरमाणो उ रयणाए || २८ || सोलस दसट्ट छप्पंच चेव चत्तारि चैत्र
१ अवसर्पिण्यां सप्त उत्सर्पिण्यां दशेति स्थानाङ्गतात्पर्य, भगवत्यां प्रस्तुतवाचनायां यद्यपि सप्तोक्ताः तथापि 'अथ चेह स्थान कुलकरादि वक्तव्यता दृश्यते' इति वृत्तिपाठेन नियता वाचना, ततः कचित् 'पन्नरसे' त्यस्यापि संभवः, अत एव 'क्वचित् पंचदशापि दृश्यन्ते' इति स्थानाङ्गदशम स्थानवृत्तिरपि संगता ।
७-१२ विशेषाः
॥ ५ ॥

Page #98

१३-१५ विशेषाः
श्रीविशेषण : एकोऽयं । पण्णास पत्थडा खलु सत्तसु पुढवीसु णायव्वा ॥ २९ ॥ जे तेरसादओ किर ते सव्वंति गुरवो पभासांत । बोडिअ | वत्यां
विणिग्गया सोलसादओ ते न ते गेज्झा ॥ ३० ॥॥ १० ।
सामाइयचुन्नीए उसमस्स धणादओ भवा सत्त । होन्ति अ पिडिजंता बारस वसुदेवचरिअम्मि ॥ ३१ ॥ संखेवत्था चुन्नीए | सत्त इयरे सहाणुभूइत्ति । सिज्जंसेणऽक्खाया दोसुवि संपिंडिआ सव्वे ॥ ३२ ॥११।
सीहो सुदाढनागो आसग्गीवो य होइ अण्णेसि । सिद्धो मिगव्वओत्ति य होइ वसुदेवचरिअम्मि ॥ ३३ ॥ सीहो चेव सुदाढो | जं रायगिहम्मि कविलबडुओत्ति । सीसइ ववहारे गोयमोवसमिओ स णिक्खतो ॥ ३४ ॥ १२ ।
साईअपज्जवसिआ सिद्धा ण य णामऽतीतकालम्मि । आसी कयावि सुण्णा सिद्धी सिद्धेहिं सिद्धंते ॥३५॥ सव्वं साइ सरीरं ण य णामाइमयदेहसम्भावो । कालअणाइत्तणओ जहाव राइंदियाईणं ॥ ३६॥ भ. २५५ सव्वो साई सिद्धो गयाइ सो विज्जए 5 तहा तं च । सिद्धा सिद्धी अ सया णिद्दिडा रोहपुच्छाए ॥ ३७ ॥ १३ ।
उकोसपंचधणुसय जहण्णओ सत्तरयणि सिद्धते । कुम्मासुअमरुदेवणि देहमाणं कहं गेज्झं? ॥ ३८ ॥ एमेवुकोसयपुव्वकोडिजीविसु परेसु अव्वं । तत्तो समहियजीवीवसुदेवाईसु तं किह णु ॥ ३९ ॥ ससरीरतिभागूणं भणियं सिद्धावगाहणामाणं । संकु
इयाइअमरणे जहएणमुक्कोसए कहणु?॥ ४०॥ जं किर तित्थगराणं जहण्णमुक्कोसयं च ज भणियं । उच्चत्तं तो कुम्मयमरुदेवीणं ण &| तग्गहणं ॥ ४१ ॥ अहवा. पंचसउच्चिय मरुदेवी जेण किंचि ऊणा ऊ । इत्थी पुरिसेहिंतो अहिया वा गायतो सिद्धा ॥ ४२ ॥ | अद्वंगुलाहियकरा सिद्धजहण्णावगाहणा जेणं । तेणातित्थगराणं अत्थि बिहत्थाण निव्वाणं ॥ ४३ ॥ तं कुम्मसुयाईणं अच्छेरयत्ति

Page #99

श्रीविशेषण | नियमा य ते अ सिझंति । तेणं अटुंगलाहिअकरावगाहणा सिद्धा ॥४४॥ अहवाऽऽऊ जमुच्चत्तं च सुत्तभणियं जहण्णमियरं च । हा
१५-१६ वत्यां सामण्णं ण विसेसा पंचसयादेसवयणं व ॥ ४५ ॥ ॥१४ ।
विशेषोः (प्र.३७९)जइ पोग्गलपरियट्टा संखाईआ वणस्सईकालो। तो अच्चंतवणस्सइजीवा कह णाम मरुदेवा ॥४६॥ होज्जब दणस्सईण हैन अणाइमित्तमत एव हेऊओ । जमसंखेज्जा पोग्गलपरिअट्टा तत्थध्वत्थाणं ।। ४७॥ कालेणेवइएणं तम्हा कुवंति कायप
|ल्लटं । सब्वेवि वणस्सइणो ठिइकालंते जह सुराई ॥४८ ॥ पइसमयमसंखज्जा जेणुववद्वृति तो तदब्भत्थ । कायठिईए समया ४ वणस्सईणं परीमाणं ॥ ४९ ॥ कायठिईकालेणं तेसिमसंखेज्जयावहारेणं । पिल्लेवणमावण्णं सिद्धीविय सव्वभव्वाणं ॥ ५० ॥णय :
पच्चुप्पण्णवणस्सईण णिल्लेवणं न भव्वाणं । जुत्तं होइन तं [न] जइ अच्चन्तवणस्सई णस्थि ॥५१॥ एवं चाणाइवणस्सईण अत्थित्तम| स्थओ सिद्धं । भण्णइ इमावि गाहा गुरूवएसागया समए ॥५२॥जी.५०प्र.३८० अस्थि अणंता जीवा जेहिं न लद्धो तसाइपरिणामो। तेवि अणताणता णिगोअवासं अणुवसति ॥५३॥ अच्चंतवणस्सइणोवि संति एवं फुडवि सिद्धम्मि । भावेअव्वो कह णहु तेसिं कायट्टिईकालो ? ॥५४॥ सव्वेहिं कह व जीवेहिं फासि सुअमणंतसो समए । पत्ताइ कहव बहुसो ठाणाई णारगाइणि ? ॥५५॥ दविदियभाविंदिय पोग्गलपरियट्ट रागदोसाई । भावेअव्वाइं कहं सुत्ताई एवमाईणि? ॥५६॥ कह भविआणाईया सपज्जवसिअत्ति देसियं सुत्ते । ण य भविएहिं विरहिओ होही लोगोत्ति भणियमिण ॥५७।। गम्मइ जे सिज्झिस्संति ते अणाइसपज्जवसिअत्ति। तह
बहुसो सुत्ताई सिद्धते देसविसयाई ॥५८॥ तह कायठिईकालादओ विसेसे पडुच्च किर जीवे । णाणाइवणस्सइणोजं संववहारबाहरिआ | ४॥ ५९ ॥ (जी.५१) सिझंति जेत्तिया किर इह संववहारजीवरासीओ । एंति अणाइवणस्सइरासीओ तेत्तिआ तम्मि ॥ ६० ॥१५॥
६२५२४२४२४४.१ ४.२८

Page #100

श्रीविशेषण वत्यां
|४|१७-१९
विशेषाः
SASRAEBCARRORESEX
(भ.६१२)धम्माइपएसेहिं दुपएसाई जहण्णयपयम्मि। दुगुणदुरूवहिएणं तेणेव कहणुहु फुसेज्जा ॥६१॥ एत्थ पुण जहण्णपयं लोगते तत्थ लोगमालिहिउँ । फुसणा दाएअव्वा अहवा खंभाइकोडीए ॥ ६२ ॥१६।
(भ. ७८४) वीसइमसउद्देसे चउप्पएसाइए चउप्फासे । एगबहुवयणमीसा बीयाईआ कहं भंगा? ॥ ६३ ॥ देसो देसा | व मया दव्यखेत्तवसओ विवक्खाते । संघाइयभेयतदुभयभावाओवी वयणकाले ॥ ६४ ॥१७ ।
(भ. ८६५) परिमंडलं जहन्नं भणियं जुम्मणवडिओ लोओ। तिरियाययसढीण संखयपएसया कहणुः ॥६५॥ दो दो दिसासु एक्केकओ य विदिसासु एस कडजुम्मो । पढमपरिमंडलंते वुड्डी किर जीवलोअंतो ॥ ६६ ॥ अट्ठसया पसज्जइ एवं लोगस्स ण परिमंडलया । बट्टालेहेण तओ बड्डी कडजुम्मिया जुत्ता ॥६७॥ जइ लोगतिरिअसेढी संखेज्जपएसियावि वजीत । किमलोगतिरिअसेढी संखपएसा ण सिद्धा उ॥६८॥ एवं वा दब्वट्ठा जइ सव्वा कडजुम्माओ कह पएसतया । लोगतिरिअसेढीओ भणिया कडबायरपएसा ॥६९॥ जइवि तिरिआययाओ णियमा कडबायरा पएसतया । उड़ाइया कहं तो कडजुम्मा होति दव्वतया । ॥७०॥ उड्डाययाण जा खलु पएसदवढया विणिहिट्ठा । होअव्वं तिरियाणं ताए दव्यप्पएसतया ॥ ७१ ॥ पच्चक्खं दाइज्जइ सेढीणं पयरलोगनालीए । दवपएसट्ठयया जुम्मविभागे जहा जेसिं ॥ ७२ ॥१८
कोडाकोडी अयरोवमाण तित्थंकरणामकम्मठिई । बज्झइ य तयणंतरभवम्मि तइयम्मि निद्दिटुं ।। ७८ ॥ तट्ठिइमोसक्केउं | तइयभवो अहव जीवसंसारो। तित्थयरभवाओ वा ओसकेउं भवे तइए ॥ ७९ ॥ वज्झइति भणिय तत्थ निकाइज्जइत्ति णियमोऽयं । तदवंझफलं नियमा अण्णा अणिकाइआवत्थे ॥८०॥ १९ ।
॥
८
॥

Page #101

श्रीविशेषण वत्यां
२०-२४ विशेषाः
RECESSA%ARSA
(प्र.४८४) तिरिएसु णत्थि तित्थयरणामसंतति देसि समए । कह व तिरिओ न होही अयरोवमोडिकोडीए? ॥८१॥ तंपि सनिकाइ यस्सेव तइअभवभाविणो विणिद्दिढ । अणिकाइयम्मि वच्चइ सव्वगइओवि ण विरोहो ॥ ८२ ॥ २० ।
तिरिअनरसम्मदिट्ठी ण बंधई विमाणवज्जमाउंति । मणुएसु बंधइच्चिय कम्मप्पयडीण णिबिंदु ॥ ८३ ॥दरिसणविसेसओ तं | जहेह सासाणदरिसणस्सावि । सम्मत्तभंतरया ण य तेणामरगई नियमो ॥ ८४ ॥२१॥
छेवढे संघयण सुत्ते एगिदियाण पण्णत्तं । कम्मप्पगडीए कह बंधे उदए य तं नत्थि ? ॥८५॥ सण्णी अ असण्णियत्ति य जह कालिअहेउदिट्टिवायाओ। एगिदियाणमेव संघयणं ण य विसेसाओ ॥ ८६ ।। २२ ।
(भ.३९१) मोहनिमित्ता अट्ठवि बायरराए परीसहा कहणु ?। कीस व सुहुमसरागे न होति उवसामगे सव्वे ? ॥८७॥ सत्त य परउच्चिय जेण बायरो जं च सावसेसम्मि । मग्गिल्लम्मि पुरेल्ल लग्गइ तो दंसणस्सावि ॥८८॥ लग्गइ पएसकम्मं पडुच्च सुहुमादओ गुणे अट्ठ । तस्स भणिया ण सुहुमे ण तस्स सुहुमोदओवि जओ ॥ ८९ ॥ २३ ।
सयरीए मोहबंधट्ठाणा पंचादओ कया पंच । अनिअट्टिणो छलुत्ता णवादओदीरणापगए ॥९०॥ सयरीए दो विगप्पा सम्मा| मिच्छं समोहबंधम्मि । भणिया उईरणाए चत्तारि कहंणु होज्जाहि १ ॥ ९१ ॥ सयरीए पंचविहबंधगस्स दोण्ह उदओ विणिहिट्ठो। | चउराई छण्ह उदओ उदीरणाए पुणो भणिओ ॥९२॥ एको व दोव चउबंधगस्स सयरीए देसिया उदया । एको य बिचउ पंच य छच्चेबोदीरणा देसे ॥ ९३ ॥ सग बायरस्स संते ठाणा सयरीइ मोहणिज्जस्स । बारस उईरणाए दुगतेवीसाहिआ भणिया ॥ ९४-॥ संजलणलोहचरिमत्तिभागसंखेज्जभागमेतीव । वड्डतस्स कहं बायरस्स को हवइ संत ॥ ९५ ॥ जइ बायरस्स बारस

Page #102

श्रीविशेषण वत्यां
॥ १० ॥
कीस णिअट्टिस्स पंच पंडिसिद्धा । संता चउविहणिब्बंधगस्स किह वा भवे सत्त १ ॥ ९६ ॥ संजलणलोहचरिमत्तिभागसंखेज्जभाग| मेत्तोऽवि । सत्तावीसोवसमो बायररागस्स किं ण भवे १ ।। ९७ ।। संजलणाणं वसुं सयरीए उवसमो समक्खाओ । मज्झिमकसायमीसे उईरणाईसु परिकहिओ ॥ ९८ ॥ धुवमणुधावति माया धुवा सयं किंचि बायरत्तेवि । सत्तावीसोवसमे ण तस्स तो संतमेको य ।। ९९ ।। बंधाइविहाणविचित्तयावि रोगंभि भेसजोवमया । परिणामविचित्तत्तणभावाओ जुज्जए सव्वे ॥ १०० ।। २४ ।
भणियं सुत्ने छिन्नं चोद्दस पुव्विम्मि पढमसंघयणं । तम्मि अ अवट्टमाणे सव्बद्धं कह गओ वइरो ? ।। १०१ ।। न य भणिअभियं वइरो सव्वट्टमितो न सुतणिद्दिवं । तेण तमनारिसच्चिय फुडं च णाणुत्तरविमाणं ।। १०२ ।। २५ ।
गाई एगन्ता जवमज्झा सत्त तित्थवोच्छेया । अण्णेसिं पलितपया एकेकगदुतिदुवेकेका ।। १०३ ।। २६ ।
(प्र.३९१) सुत्ते विब्भंगस्सवि परूविअं ओहिदंसणं बहुसो । कीस पुणो पडिसिद्धं कम्मप्पयडीह पगयम्मि ? ॥ १०४ ॥ विभंगेवि हु दरिसण सामण्ण विसेस विसयतो सुत्ते । तं ता विसिट्टमणगारमेत्तताऽवहिविभंगाणं ॥ १०५ ॥ कम्मप्पयडी मयं पुण सागारेयरविसेसभावम्मि । ण विभंगणाणदंसणविसेसणमणिच्छितत्तणओ ।। १०६ । २७ ।
समुच्छिमोरगाणं काओ जोअणपुहुत्तमुकोसं । तं च णव जाव भणियं बारस आसालियाकाओ ॥ १०७ ॥ अवगाहणाअवसरे माणं णिद्दिस जेण तस्सेव । तो भण्णइ तं मोत्तुं सेसाणं जोअणपुहुत्तं ॥ १०८ ॥ २८ ॥
होऊ देवकया चीसाइसयबाहिरा कीस । पागारंबुरुहाइ अणण्णसरिसावि लोगम्मि ।। १०९ ।। चोचीसं किर णियया ते गहिआ सेसया अणिययति । सुत्तम्मि ण संगहिआ जह लद्धीओ विसेसाओ ॥ ११० ॥ २९ ॥
२५-३२ विशेषाः
॥ १० ॥

Page #103

विशेषाः
श्रीविशेषण है। (सूर्य. २९. भ. ५७७) वट्टच्छेदो कइवयदिवसे धुवराहुणो विमाणस्स । दीसइ परं न दीसइ जह गहणे पव्वराहुस्स ॥१११॥ वत्यां अच्चत्थेण हि तमसा भिभूय तेज ससी विसुझंतो । तेण ण वट्टच्छेओ गहणे उ तमो उ तमबहुलो ॥ १२२ ॥३० ।
(जी.३७९सूर्य २६३) अद्धकविट्ठागारा उदयत्थमणम्मि किं न दीसति। ससिसूराण विमाणा तिरिअक्खेत्तट्ठियाणपि ॥११३॥ ॥११॥
उत्ताणद्धकविट्ठ पेढे किर तदुवरिं च पासाओ । बट्टालेहेण तओ समवट्ट दूरभावाओ ॥ ११४ ॥ ३१ ।
तिरिअढिओ मयंको राहुविमाणोवरि ढिओ कहणु । उवरि खंडो दीसइ हेवा खंडो कहं ण भवे ॥११५॥ आईइ कालपक्ख-18 |स्स उवरिमारद्धमकमइ चंदं । जं तेण णज्जइ फुडं हेट्ठा राहू न चंदस्स ॥११६॥ हेट्ठा तमसो सूरो जं किर पुव्यावरि डिओ सोमं । | भासइ य तेण दीसइ उवरि खंडो दुपक्खऽवि ॥ ११७ ।। ३२
चउरंगुलमप्पत्तं देसूर्ण जोअणं तयद्धेण । कह राहुविमाणण ससिणो छाइज्जइ विमाणं? ॥ ११८ ।। सब्वे गहणक्खत्ता रवि-13 &ससिमझम्मि अह य गहणम्मि । वच्चइ राहुविमाणं सूरविमाणस्स हेडेणं ।। ११९ ।। जं गहविमाणमाणं रविससिमज्झम्मि जं च
गहभगणो । उस्सग्गविहिअमेत्तं सुअम्मि तमसोऽपवाओ अ॥१२० ॥ ३३ । ___कह व दसुत्तरजोअणसयबाहल्लम्मि जोइसे खत्ते । जंबुद्दीवाईणं माएज्ज गणिज्जमाणमिणं? ॥१२१।। (जी. ३३४) कोडाकोडी AI सणंतरन्ति मण्णंति केइ थोवयरा । अण्णे उस्सेहंगुलमाण काऊण ताराणं ॥ १२२ ॥ ३४ । म कह होति समहिआई चरिमाञ्चरिमप्पएसरासीओ । दव्वाई कह व जुज्जइ दब्बुवयारो पएसेसु ॥१२३॥ उजुसुत्ताइमयहामिदं पइप्पएसमिह दब्बपडिबत्ती । देसप्पएसभेओ जह वा धम्मत्थियाईण ॥१२४ ॥३५ ।
ACCCCCORRECIPS

Page #104

३७-४० विशेषाः
श्रीविशेषण
दविदियाइ सोलस जस्साणुत्तरसुरस्स एसाई । सो वच्चइ मिच्छत्तं कहण्णु आराहणा तस्स ? ॥१२५॥ णणु कम्मपयवत्या
डियमयं सम्मद्दिट्टी णरो णराउंपि । बंधइ तो एगंतोण तस्स मिच्छत्तगमणम्मि ॥१२६ ॥ मिच्छोदयमेत्ताओ कावाऽणाराहणा ॥१२॥
1जओ तिविहा । आराहणा जहण्णाइया तदंब्भन्तरो सो अ॥ १२७ ।। ३६ । १. उस्सेहंगुलमाणेण विण्हुणो सयसहस्समुस्सेहो । मेरुम्मि पमाणंगुलमाणेण कहं कम कुज्जा? ॥१२८ ॥ कह वा सोहम्मत्थ च
घट्टए उडुवरं विमाणं सो । संगमयसीतात व तं च कहं विण्हुकालम्मि ? ॥ १२९ ॥ मेरुम्मि कमो उडुघट्टणं च सुइमेत्तयं ण सुत्ताणा । होज्ज व संचरमाणं विमाणमुडुसन्नियमदोसो ॥ १३० ॥ ३७ ।
चक्विंदिअस्स विसओ जं जोयणसयसहस्समब्भहि । विण्हुच्चिय णिदरिसणं तत्थवि केई पभासंति ॥ १३१ ॥ ३८।।
अह य पमाणंगुलओ सीआलीसाय समइरेगेहिं । भणियं उदयत्थमण दीसइ सूरो सहस्सेहिं ॥ १३२ ॥ एवं जंबुद्दीवे व पोक्खरे माणुसुत्तरासनं । लक्खेहिं एकवीसाए दीसइ समयाइरेगेहिं ॥ १३३ ॥ चक्विंदियस्स तम्हा विसयपमाणं जहा सुए भिहियं । आउस्सेहपमाणंगुलाणमेक्केणवि ण सझं ॥ १३४ ॥ (प्र.३०१) सुत्ताभिप्पाओऽयं पयासणिज्जे अ न उण अपयासे ।।
आरिसमायंगुलओ अहियं लक्खं ण सेसीह ॥१३५॥ ण सदेहविसेसहि इयरा विण्डं न जुज्जए दटुं । जमणेगसहस्सगुणं पेच्छंति ४ णरा सदेहाओ॥ १३६ ॥३९।।
संतिजिणस्सुच्चत्तं चत्तालीस धणूणि भणियाई । सत्तेयालीस अण्णेहिं पुणो पणीयाई ॥ १३७ ॥४०॥णमिसुव्वएसु हरिसेणपउमणामा हवंति दो चक्की । णमिणमिणो अ मज्झे जयणामो जिणमए भणिओ ॥१३८ ॥णमिसुब्बयंतरे पउमणामहरिसेण
॥१२॥

Page #105

श्रीविशेषणाद चक्किणोति दुबे । जयणामा य मिमि अण्णेहिं पकप्पियं एयं ॥ १३९ ॥ तिण्ह महापउमाईण वीस पण्णरस बारस धणूणि।
४१-४५ वत्यां बावीसवीसचउद्दस धणूणि उच्चत्तमण्णेसि ॥ १४० ॥ण विसंवयंति पढमं उच्चत्ताईणि तेण सपमाण । विघडंति जिणेहिं समं विशेषाः
| बीयादेसम्मि तो वज्जो ॥ १४१ ॥ ४० ॥ ॥१३॥
बंधिसयबीयभंगो जुज्जइ जइ किण्हपक्खियाईणं । तो सुकपक्खियाई पढमे भंगे कहं मेज्झा ॥१४२।। पुच्छाणंतरकालं पइपPढमो सुक्कपक्खियाईणं । इयरेसिं अवसिट्ठ कालं पइ बीअओ भंगो ॥१४३ ॥४१॥ (भ. ९२९)
पट्ठवणसए स किण्हु हु समासओ वण्णिओ उ चउम्भंगो । कहव समज्जिणणसए गमणिज्जा अत्थओ भंगा ॥१४४॥ पट्ठवणलसए भंगा पुच्छा भंगाणुलोमओ वच्चा । कम्मसमज्जिणणसए बाहुल्लाओ समाओज्जा ॥ १४५ ॥४२॥ (भ. ९४१) | अप्पडिलेहाईसु अ णवण्ह भंगाण संभवे सत्त । उवहिस्स य उवघायर्या पुणरुत्ता कीस णिद्दिट्ठाः ॥१४६॥ पगडा दगतीराइसु |
पच्छित्तादेसबहुलया कीस । तेसिं तिविहो य कहं पूरइ कप्पो अपुणरुत्तो? ॥ १४७ ।। दो किर समाणरूवा बीय तइअ अभितरत्ति | णाभिहिया । जह पच्छित्तवसाओ पुरिसाणं मेयसंयोगा ॥१४८॥ आएसविसेसा किर उबघाया उवहिणो तहा कप्पो । तेसिंति जहा सुत्ते पण्णरसाणंतरा सिद्धा ॥१४९।। एकम्मिवि अवराहे परिणामविसेसओ जओ बहुधा । तो तयणुवत्तिओ च्चिय पच्छित्तादेसबाहुल्लं ॥ १५०॥॥४३॥
18|॥ १३ ॥ १ संघाया. २ पडगा. ३ बहुमा,
ACCORREARSASAR

Page #106

श्रीविशेषण
वत्यां
॥१४॥
तइयाए ठवणाए पढमबीयाण संभवो णियमा । एमेवारूवणाए पढमयविइयाहिं किं कज्ज? ॥ १५१ ॥ चरिमाए वा तिहंपि | संभवो तेहवि बोहणत्थं च । सुहगहणत्थं च तहा चरिमाए तदभिहाणंपि ॥ १५२ ॥४४॥
(नन्दी. १३४) केई भणंति जुगवं जाणइ पासइ य केवली नियमा । अण्णे एगंतरिअं इच्छंति सुओवएसेणं ॥१५३।। अण्णे ण चेव वीसुं दंसणमिच्छति जिणवरिंदस्स । जं चिय केवलणाणं तं चिय से दरिसणं विति ॥ १५४ ॥ जह किर खीणावरणे देसणाणाण संभवो ण जिणे । उभयावरणाईए तह केवलदसणस्सावि ॥ १५५ ॥ देसण्णाणोवरमे जह केवलणाणसंभवो भणिओ। देसइंसणविगमे तह केवलदसणं होउ ॥ १५६ ॥ अह देसणाणदंसणविगमे तुह केवलं मयं णाणं। ण मयं केवलदंसणमिच्छामित्तं णणु तवेयं ॥१५७॥ देसण्णाणाभावो ह य कसिणविसयलिंगलिंगित्ता । जुत्तं जिणम्मि एयं ण उ केवलदसणाभावो ॥१५८॥ अहवा ण चेव देसण्णाणाभावो जिणम्मि, किं कज्जं?। जाणाइ जिणवरिंदो तेसि विसए अपरिसेसे ॥१५९॥ तहविय न पंचणाणी भण्णइ समयम्मि मा हु होज्जाहि । केवलणाणाकसिणप्पसंगदोसो जिणिंदस्स ॥१६०॥ पुण्णे महातलाए णत्थि पभृतं (पुहुत्त) तदंतवत्तीणं । जह सेसतलागाणं जिणम्मि तह सेसणाणाई ॥१६१।। अहवा जह संताणवि गहताराईण दिनकरन्भुदए। न पुहुत्तमेवमण्णण्णाणाणं केवलब्भुदए। ॥१६२॥ अहवा खओवसमियत्तणेण छउमत्थभाववत्तीणि । केवलणाणं खइयं जेण जिणे संभवो तस्स ॥१६३॥ केवलदसणमेव (उ) छउमत्थे णत्थि तं जओ खइयं । जइ तं णस्थि जिणम्मिवि तो कत्थ तयं गहेअव्वं ? ॥१६४ ॥ छउमत्थम्मि जिणम्मिवि नत्थी
१ भवणाए. २ सम्भावो. ३ मइबोह. ४ भावा. ५ जाणइ जेण जिणिंदो. ६ असेसेऽपि. ७ वत्थीणं.
॥ १४ ॥

Page #107

४५
श्रीविशेषण वयां
4%ASSESEX
सव्वहेव तं णत्थि । सिट्ठ चउविअप्पं च दसणं सासणे बहुसो ॥१६५ ॥ आह णउ सव्वसोच्चिय केवलिणो णत्थि दसणं किंतु । | णाणंति दसणंति अ एकं चित्र केवलं तस्स ॥ ॥ १६६ ॥ जइ एगत्तं दोण्हवि ता एगयरोवओगया जुत्ता । इयरा फुडमण्णत्तं पुण- विशषः | रुत्त निरत्थया वावि ॥ १६७ ।। पत्तेयावरणत्तं कह वा बारसविहोवओगत्तं। सागाराणागारं सिद्धाण य लक्खणं कह णु ॥१६॥ | णाणस्स जाणिअव्वे विसओ जइ सणस्स ददृब्वे । जुत्तं ते' इहरा पुण लक्खणवेहम्ममावहणं ॥१६९॥ अहवा जइ णाणेणवि दीसह | णज्जइ य दंसणेणावि । एवं खुणाणदंसणपरूवणा कप्पणामेत्तं ॥ १७० ॥ एवं च सेसदसणणाणाणवि णाम पत्तमेगत्तं । सिद्धाणि | अ पत्तेयं दसणणाणाणि समयम्मि ॥१७१॥ कह वा जिणेण भणि दोण्णि अहं णाणदंसणवाए । सोमिलपुच्छाए जइ दंसणणाणा
णमेगत्तं ॥ १७२ ॥ आह--जैतोच्चिय जीवाणं अणाई ( नण्णाई ) तेण तेसिमेगत्तं । भण्णइ तो सेसाणवि णाणाणं पत्तमेग |॥ १७३ ।। ताइंपि जीवभावाणण्णाई जे य सेसया भावा । अण्णोऽण्णलिंगभिण्णा खओवसमियादओ पंच ॥१७४ ॥ सइ जीवाणण्णत्ते णाणत्तं तव मयं अहो तेसिं । ण मयं केवलदसणणाणाणं एवमिच्छ। ते ॥१७५॥ जह जीवाणनाणं णाणतं सेसभावभेयाणं । तह जीवाणऽण्णाणं णाणत्तं केवलाणंपि ॥ १७६ ॥ अह भणियं च जिणमए जाणइ पासइ अ केवलण्णाणी । णवि सणत्ति तम्हा | णाणं चिय दंसणं तस्स ॥ १७७ ॥ भण्णइ जहोहिणाणी जाणइ पासइ य भासियं सुत्ते। ण यणाम ओहिदसणणाणेगत्तं तह इमंपि ॥ १७८ ॥ जं पासइत्थ भणियं तम्हा तं दंसणेण घेत्तव्वं । जेणे विसेसियमेअं पण्णवणदसाइसुत्तेसु ॥ १७९ ॥ खीणे पंचविह-18|॥१५॥
१ तो. २ आह जओ जीवाणं णाइ. ३ दंसणित्ति. ४ जाण,

Page #108

श्रीविशेषण वत्यां
॥ १६ ॥
|म्मिवि णाणावरणम्मि जाणइ जगति । पासह य दंसणावरणविप्पणासम्मि सव्वण्णू ॥ १८० ॥ मइणाणा अणत्थंतरभूयस्व चक्खुदंसणस्सेह । जह दंसणोवयारो जुत्तो तह केवलैस्सावि ॥ १८१ ॥ भण्णइ चक्खुदंसणमइणाणत्तम्मि कोलभेयकयं । जं जत्थ दंसणं तत्थ णत्थि कालम्मि नाणं तु ॥ १८२ ॥ जइ वा जुगवं चक्खुदंसणमइणाणविसयया होज्जा । तो जुगवं छउमत्थेऽवि होज्ज उवओगदुगमेवं ॥ १८३ ।। तम्हा अचक्खुदंसणमिह दंसणमिट्टमोग्गहेहाओ । सव्वत्थ अवाओ धारणा य सुद्धं मइण्णाणं ॥ १८४ ॥ आह किमोग्गहमेतं ण दंसणं होइ सेसयं णाणं । भण्णइ एगसमइओ जमोग्गहो णोवओगो उ || १८५ || अंतोमुहुत्तमेत्तं उवओगो णिअमिओ जओ सुत्ते । तम्हा दंसणकालो सिद्धो फुडमोग्गहेहाओ ॥ १८६ ॥ जह सेसणाणदंसणणाणत्तं तह जिणम्मि किमणि १ । णाणत्तं केवलणाणदंसणाणं सलक्खणओ ॥ १८७ ॥ णाणं वत्तं दंसणमव्वत्तं भणइ देसियं समए । तो णाः णदंसणाणं जिणम्मि सविसेसणं जुत्तं ॥ १८८ ॥ भण्णइ केवलदंसणमव्वत्तं जेण होज्ज को हेऊ ? । जइ णाणांओ अण्णं वत्तं च हवेज्ज को दोसो ! ॥ १८९ ॥ जह सव्वं विष्णेय नाणेण जिणोऽमलं विजाणार । तह दंसणेण पासइ णिययावरणक्खए सम्म ॥ १९० ॥ जेसिमणि दंसणमण्णं णाणाहि जिणवरिंदस्स । तेसिं न पासइ जिणो सविसयणिययं जओ नाणं ॥ १९९ ॥ जह | पासइ तह पासउ पासइ सो जेण दंसणं तं से । जाणह अ जेण अरहा तं से णाणं निउत्तन्वं ॥ ९९२ ॥ जं केवलाई साई अपज्जवसियाई दोऽवि भणियाईं । तो चिंति केह जुगर्व जाणइ पासइ य सव्वष्णू ।। १९३॥ इहराईणिहणत्ते मिच्छावरणक्खआत्तवि जिणस्स ।
१ नाणं तमिह २ णाणाओ अ अण्णं. ३ जाणेइ. ४ ते ५ तिघेत्तव्वं,
४५ विशेषः
॥ १६ ॥

Page #109

.४५
श्रीविशेषण इयरेयरावरणया अहवा णिकारणावरणं ॥ १९४ ॥ तह य असवणतं असव्वदरिसणत्तगप्पसंगो य। एगंतविआग जिणस्सा वत्यां
विशेष: | दोसा बहविहीया ॥ १९५ ॥ ठिइकालं जह सेसदसणणाणाणमणवओगेवि । दिट्टमवाणं तह ण होइ किं केवलाणपि। १९५ ।।। तुल्लेवि णाणदंसणसम्भावे किह णु जुगवउवओगो । छउमत्थस्साणिद्रो इद्रोवि जिणस्स दुविहोऽवि? ॥१९७॥ सव्वक्खीणावरणी।
अह मण्णइ केवली ण छउमत्थो । तो जुगवमजुगवपि चे उवओगविसेसणं तेसि ॥ १९८ ॥ देसक्खए अजुत्त जुगवं कसिणोभओ| वजोगित्तं । देसोभओवओगो पुण ईय पडिसिज्झए कीस ? ॥ १९९ ॥ अहणेवेस उ घेप्पउ जह छउमत्थस्स तह जिणस्सावि । दोहवि उवओगाणं एगस्स य एगसमयाम्म ॥ २०० ॥ तो भणइ एव.मिच्छा उभयावरणक्खओत्ति केवलिणो। उवउत्तस्सेगयरे जेणगयरस्स आवरणं ॥२०१॥ भण्णइ भिण्णमुहत्तोवओगकालव तो तिणाणस्स । मिच्छा छावट्ठासागरोवमाई खओवसमा || २०२ ॥ अह णवि एवं तो सुण जहेव खीणतराइओ अरहा । संतीय अंतराइयखयम्मि पंचप्पयाम्मि ॥ २०३ ॥ सयय ण दइ
लहइ व मुंजइ उवभुंजई य सबन्नू । कज्जम्मि देइ लहइ अ भुंजइ अ तहेव एयम्मि ॥ २०४ ॥ देंतस्स लभंतस्स व भुंजंत# स्सवि जिणस्स एस गुणो । खाणंतराइयत्ते जं से विग्धो ण संभवइ ॥ २०५ ॥ उवउत्तस्सेमेव य णाणम्मि व दसणम्मि व जिण|स्स । खीणावरणगुणोऽयं जं कसिणं मुणइ पासइ वा ॥२०६ ॥ तो भणइ केवलाणं पत्तो इयरेयरावरणदोसो । भण्णइ चउणा|णिस्सवि स एव दोसो समाविसइ ।। २०७ ।। एवं विणावि णामं कारणमुप्पायविगमया पत्ता । एवं च सइ विण्णाणुब्भवो कह णु ॥१७॥
१ सेसं. २ य. ३ मण्णसि. ४ व. य. ५ पुणाइ प. ६ एययरो, ७.०स य. ८ विग्घे विग्धं.

Page #110

श्रीविशेषग वत्यां
॥ १८ ॥
सिद्धाणं ? ॥ २०८ ॥ जुगवाणुवओमित्ते बुच्चर चउणाणिणो विणा हेउं । विगनुपयं जह तह जिणस्स जह होज्ज को दोसो ? | ॥ २०९॥ अहवा खीणावरणे जिणम्मि णिकारणावरणदोसो। ण उ जुज्जइ छउमत्थे संतावरणेत्ति ते बुद्धी || २१० ॥ भण्णइ छउमत्थस्सवि णागयरोवओगभाविते । संतेऽवि खओवसमे सेसावरणं न संभवइ ।। २११ ॥ जेणं जया ग जाणइ णूणमुष्णं तदा तदावरणं । अध संतेण ण जाणइ मिच्छावरणकखओवसमे ।। २१२ ।। एवं जं जं कालं उवउज्जइ जम्मि २ णाणम्मि । तं तं कालं जुत्तो तस्सावरणक्खओवसभी ।। २१३ || ठिइकालविसंवाओ नाणाणं णविअ ते चउण्णाणी । एवं सति छउपत्थो अस्थि ण जइ दंसणी समए ॥ २१४ ॥ पासन्तो गवि जाणइ जाणं व ण पासई जई जिगिंदो । एवं ण कयाइवि सो सव्वष्णू सव्वदरिसी य ॥ २१५ ॥ जुगवमजाणतोऽविहु चउहिवि णाणेहिं जह चउण्णाणी । भण्णइ तहेव अरहा सव्वष्णू सव्वदरिसी य ॥ २१६ ॥ तुल्ले उभयावरणकूखय|म्मि पुब्वयरमुब्भवो कस्स ! | दुविहुवओगाभावे जिणस्स जुगवति चोएइ ॥ २१७ ॥ भण्णइ ण एस नियमो जुगवुप्पण्णेसु जुगमेवेह । होयव्वं उवओगेण एत्थ सुण ताव दितं ॥ २९८ ॥ जह जुगवुप्पत्तीइवि सुत्ते सम्मत्तमइसुयाईणं । णत्थि जुगवोवओगो | सत्रेसु तहेव केवलिणो ॥ २१९ ॥ भणियपि य पनत्तिपण्णवणाईसु जह जिणो समयं । जं जाणइ गवि पासह तं अणुरयणप्पभाग ॥ २२० ॥ इवसहमतुप्पच्चयलोवा तं विंति केइ छउमत्थों । अण्णे पुण परतित्थियवत्तव्यमिपि जंपति ॥ २२१ ॥ जं छउमत्थाsssोहियपरमावहिणो विसेसिडें कर्मओ । णिद्दिसइ केवलित्तेण तस्स छउमत्थया नत्थि ।। २२२ ।। ण य पासह अणुमैण्णो
१. ० पाओ, २ पुण. ३ तो, ४० मत्थे ५ बोहि. ६ कमसो, ७ मण्णे
४५
विशेषः केवल ज्ञानदर्शन तदुपयोग विशेषः
॥ १८ ॥
2

Page #111

C
.
॥ १९|
|
पयोग
श्रीविशेषण छउमत्थो मोत्तु ओहिसंपुण्णं । तत्थवि जो परमावहिणाणी तत्तोऽवि किं नूणो ?॥२२३॥ ते दोऽवि विससेउ अण्णो छउमत्थकेवली
११.४५ वत्यां को सो । जो पासइ परमाणु गहणमिहं जस्स होज्जाहि ॥ २२४ ॥ तेसि चिय छउमत्थाइयाण मग्गिज्जए जहिं सुत्ते । केवल
विशेषा। तू संजमसंवरवंभाईएहि निव्वाणं ॥ २२५ ॥ तिण्णिवि पडिसेहेउं तीसुवि कालेसु केवली तत्थ । सिझिंसु सिज्झई या सिज्झिस्सइ यावि
केवल ज्ञान
दर्शन तदुणिहिट्ठा ।। २२६ ॥ एवं विसेसियम्मिवि परमयमेगन्तरोवओगोत्ति । ण पुण जुगबोवओगे परवत्तव्वात्ति का बुद्धी ? ॥२२७ ॥ अण्णं च इमा गाहा समए सिद्धाहिगारपरिपढिया । फुडविअडत्थं साहइ जिणस्स एगतरुवओगं ।।२२८॥ णाणम्मि दंसथमि य एत्तो
विशेषः एगतरयम्मि उवउत्ता । सव्वस्स केवलिस्सा जुगवं दो नत्थि उवओगा ॥ २२९ ॥ सिद्धाणवि एगयरोवओगवत्तित्तणंति तईए से । 81
पुव्वद्धेणं सिद्धं अत्थउ पच्छद्धमिह ताव ॥ २३० ॥ परवत्तव्वमिणति य भणिज्ज एवंपि कोइ तंण भवे । पण्णत्तीऍ विसेसियबामेय जम्हा णियंठेसु ।। २३१ ।। उवओगो एगयरो पणुवीसइमे सए सिणायस्स । भणिो विअडत्थोऽवि य छठु से विसेसेउं
॥ २३२ ॥ पण्णवणाचरिमपए भणिओ सिद्धोवि सुद्धनाणीहिं । सागारे उवउत्तो सिज्झइ जह तत्थ गंतूणं ॥२३३॥ अह भणसी a सव्वं चिय सागारं से अओ अदोसोत्ति । तो सिद्धलक्खणं कह भणियं सागारणागारं ॥ २३४ ॥ एवं फुडविअडम्मिवि सुत्ते सवण्णुभासिए सिद्धे । कह तीरइ परतित्थियवत्तव्यमिणति वोत्तुं जे? ॥२३५। सव्वत्थ मुत्तमत्थि य फुडमेगयरोवउत्तसत्ताणं । उभओवउत्तसत्ता सुत्ते वुत्ता ण कत्थईवि ॥ २३६ ॥ कस्सइवि णाम कत्थइ कालं जइ होज्ज दोवि उवओगा । उभओवउत्तसुत्ताण ४ ॥१९॥
१ वरमय.२ एई.३०मेवं.४ समए,
MORROCAR AMT.
COCOLA5
%

Page #112

श्रीविशेषण
वत्यां ॥२०॥
सुत्तमेगंपि ता होज्जा ॥ २३७ ॥ दुविहाणं चिय जीवाण भणियमप्पबहुयं ससमयम्मि । सागारणगाराण य न भणियमुभओ
४५ | वउत्ताणं ॥२३८॥ जइ केवलीण जुगवं उवओगो होज्ज तो ( भवे) एवं । सागारणगाराण य मीसाण य तिण्हमप्पबहुं ॥२३९॥x
विशेषा | अहवा मइ छउमत्थे पडुच्च सुत्तं ण णाम केवलिणो । तपि ण जुज्जइ जं सबसत्तसंखाहिगारोऽयं ॥ २४० ॥ काउं सिद्धग्गहणं :
केवलज्ञान
दर्शन तदुबहुवत्तव्बयपएसु सव्वेसु । इह केवलमग्गहणं जइ ते तं कारणं वच्चं ॥२४१॥ अहवा विसेसियं चिय जीवाभिगमम्मि एतमप्पबहुं ।
पयोग | दुविहत्ति सव्वजीवा सिद्धासिद्धादिया तत्थ ।। २४२ ॥ सिद्धगइंदियकाए जोए वेए कसायलेसा य । णाणुवओगाहारग भासा य विशेष: | सरीर चरिमे य ॥२४३॥ अंतोमुहुत्तमेव य कालो भणिओ तओवओगस्स । साईअपज्जवसिओत्ति पत्थि कत्थइ विणिदिवो ॥२४४॥
जह सिद्धाणऽइयाणं भणियं साईअपज्जवसियत्तं । तह जइ उवओगाणं हवेज्ज तो होज्ज ते जुगवं ॥ २४५ ॥ कस्स व णाणुमय मिणं जिणस्स जइ होज्ज दोऽवि उवओगा । Yणं न सि हॉति जुग जओ निसिद्धा सुए बहुसो ॥ २४६ ॥ णवि अभिणिवेसबुद्धी | अम्हं एगवरोवओगम्मि । तहवि भणिमो न तीरइ जं जिणमयमण्णहा काउं ॥२४७॥ मोत्तूम हेउवायं आगममेत्तावलंबिणो हो । | सम्ममणुचिन्तणिज्ज किं जुत्तमजुत्तमेयन्ति ? ॥ २४८ ॥ अहवा ण सब्बसोच्चिय सव्वं जिणमयमहेउयं भणियं । किंनु अणुअत्त|माणो अण्णत्तं हेउओ भणइ ? ॥ २४९ ॥ ४५ ॥ | जेण किर सुक्कबीएसु नोवलम्भन्ति जीवलिंगाई । तो के भणति बीआ जोणिन्भूया ण सज्जीवा ॥ २५० ॥ भण्णइ जह सवन्नू- ॥२०॥
१ केई णावि ( णाओ)

Page #113

४६
विशेगः बीजसजीवत्वचर्चा
श्रीविशेषण + वएसओ जीवलिंगरहियावि । घेप्पइ मही सजीवा तह वीआ किं न घेप्पंति ? ॥२५१ ।। आयारप्पणिहीए तणरुक्खसबीअगा वत्यां सजीवत्ति । सबियाइचित्तमंतो छज्जीवनिकाय अक्खाया ॥ २५२ ॥ अण्णेसुवि सुत्तसु काउंपि वणप्फईसु णो बीएं। आवस्सकाइ
एK भणइ सजीवत्ति सिद्धत्थं ॥ २५३ ॥ भणि पण्णत्तीए बीअजीवाणमाउमुक्कोसं । वासा ति पंच सत्त य सयम्मि फुडमेकवी॥२१॥
सम्मि ॥ २५४ ॥ण य संवच्छरमच्छति ताव एकंपि जेण नीलाई । सुक्काणवि सजीवत्तमत्थि तम्हा धुवं सिद्धं ॥२५५ ॥ आह जहऽग्गाईणं सुक्काणमचेअणतणं सिद्धं । सइबिहु बीयकाए तहेव सुक्काण आिणं ॥ २५६॥ सुक्का बीआ ण दीसइ विसेसम्मित्तमंकुरुप्पत्ती । ण उ सुक्कग्गाईणं तेण सजीवाई बीयाई ॥ २५७ ॥ जइ वा णिज्जीवाई तो किमगम्माई संजयज| णस्स । मज्जहिरण्णाईण व न अण्णदोसुब्भवकराई ॥ २५८ ॥ जोणित्ति परिहरिज्जति अह मई ण य सजीवदोसाओ । सावि
सजिएयरा वा पुणोवि ते चेव दो दोसा ॥२५९ । अहवा तसजोणीणं कुल(फल)गोरसवंजणोदणाईणं । एत्तो परिहारो ते गुरुतरिया | जण तज्जोणी ॥ २६ ॥ अच्चित्तेयरमीसत्तणम्मि जोणी य जीवणियमो य । सच्चित्तेयरमीसत्तणम्मि जोणी उ सच्चित्ता R॥ २६१ ॥ जोणीमेत्तत्थे वा बीयाणं चेव जुत्तमग्गहणं । दुगुणेकछडाणं च तंदुलाणं किमग्गहणं ? ॥ २६२ ।। कुक्कुसपिट्ठाईणं तह तिगुणुक्कडतंदुलाणं च । किमणिहताणऽग्गहणं पोरिसिकाले अईयम्मि? ॥ २६३ ॥ मोत्तुं देहावयवे जह देहावयवमाणमाविसइ । घरकोइलियापुच्छे छिन्नं पत्तेयपत्तं वा ।। २६४ ॥ तह किर सबीअकाओ समोहओ होज्ज देहदेसऽवि । अच्छेज्ज किंचि कालं तो
२ (णाओ) ३ बीओ ४ मालाई ५ ण बीज.६ एमित्त७ णहु ८ सजीवाण ९ जण्णाइनिविण्णे १० तह तह ११ णिहिणो ते गह.
॥२१॥

Page #114

वत्यां
॥२२॥
श्राविशपण | पिट्ठाईणमग्गहणं ॥ २६५ ॥ पच्छित्तंपि य तुल्लं बहुसो बीअहरिओवरोहम्मि । दिग्णं ण य तं जुज्जइ जइ णिज्जीवाई बीयाई 8 ॥२६६ ॥ आह अणेगंतोऽयं पच्छित्तस मग्गणा सजीवम्मि । जै पलमज्जाईसुवि दीसइ पच्छित्तसाहम्मं ॥ २६७ ॥ भण्णइ मया
विशेपेः
बीजसजी| य दोसा जह मज्जाईसु तह ण बीएसु । दीसंति केइ दोसा सजीवत्तं पमोत्तूणं ॥ २६८ ॥ अहव मई पच्छित्तं अणवत्थावारणत्थ
वत्वचचों 81 मेयंति । पिट्ठाईणं गहणं ण होज्ज तो सव्वकालंपि ॥ २६९ ॥ होज्जा व काणिवि जइ तव सजीवाइंपि सुक्कबीयाई । तो तप्प
रिहरणत्थं जुज्जेज्ज व सेसपरिहारो ॥ २७० ॥ जम्हा पुण सवाई निज्जीवाई च सुक्कबीयाई । तेणाजुत्तं वज्जणमणवत्थावारणत्थं PIभो ! ॥२७१ ॥ अहव मइ सुक्कवीए गण्हंतो मा कयाई णीले वि । गेण्हेज्ज तंपि तो तप्पसंगविणिवारणमिणति ॥ २७२ ॥ एवं 8| तो सुकाणं मूलाईणंपि जुत्तमग्गहणं । माइप्पसंगदोसा सज्जीवाइपि गेण्हेज्जा ॥ २७३ ॥ को वाऽभिणिवेसो ते जेणेच्छसि जिण
मयं सतकाए । ण य जुत्तं तक्काए सव्वण्णुमयं णिसेहेतु ॥ २७४ ॥ आह फुडं चिय भणियं णणु पण्णवणापए विससेउ । जोणीमत्तं बीयं ण सजीवमिमाए गाहाए ॥ २७५ ॥ जोणिभृए बीए जीवो वक्कमइ सो अ अण्णो वा । जोवि य मूले जीवो सोऽवि अ पत्ते पढमयाए ॥ २७६ ॥ भण्णइ सइ जोणीए सच्चित्ताचित्तमीसभावम्मि । जइ जोणी सज्जीवं व होज्ज बीअत्ति को दोसो ? ॥२७७।। सम्भावे सारिक्खे वसुंधराईसु जीवदेहत्ते । समईयसंभवाइसु भृअसई बुहा बेंति ॥ २७८ ॥ जोणीम्भूयं बीयंति जमुत्तं तत्थ भूय.
॥२२॥ सद्दोऽयं । जीवत्ते सारिक्खे सम्भावे वा समाउज्जो!॥ २७९ ॥ जोणिब्भूयं जस्स उ जोणीभूयंति जति जीवत्ते । जोणी चेव सरूवं
१ मत्तेणि सजीवत्तं. २ तं. ३ पिंडाईण
ARATRA

Page #115

विशेषः
जोणिब्भूयं तु वा बी॥ २८० ॥ अफुड लिंगताओ जोणीसरिसत्ति वा सजीवपि । ण उ जोणीमतं चिय जोणीभूतं चयइ बीज वत्यां ॥ २८१ ॥ जोणी विज्जइ जस्स उ जोणीभूयति एस सम्भावो । जे भणियं निरुवयं सजीवमियरं व होज्जाहि ॥ २८२ ॥ जीप य
*वीजसजी 18 सो वऽण्णो वा तस्सत्थोऽयं गुरूवएसेणं । सोत्ति स एवानोऽविय जीवो जो तत्थ सण्णिहिओ ॥२८३॥ जइ गाम किह व परिणयजीवं ॥ २३।
वत्वचत्रों लिवीयं हवेज तो अण्णो । निरुवहए उववज्जए पउपरिहारसामत्था ॥ २८४ ॥ अहवा पच्चविऊणं स एव जीवो पुणोऽवि तंबीय।
पज्जविरोहणकाले एवंपि कयाइ होज्जा हि ॥ २८५ ॥ जं पुण णिज्जीव चिय सुक्कबियं णिच्चमयमणेगंतो। वासाइ सत्त भणिय जेणाऊ तेसिमुक्कोसं ॥ २८६ ॥ मूलं जीवो सो जेण वी देहं तैय विणिम्मवियं । अण्णेण वा जेण तयं विरोहकाले परिग्गहिरं |॥ २८७ ॥ सो किर पढमे पत्ते वच्चइ अण्ण य सो व सेसाई । णित्यत्तयंति मूलाइयाई जीवा कमेणे ॥ २८८ ॥ णिरुवयंपि
हु वकंतजीवि होज्ज किंचि बीयं तु । तं अइसइणो जुज्जइ णिज्जीवमिणति पाउं जे ॥ २८९ ॥ अणइंसईण पुणाइ णिरुवहराई | हवंति बीआई । ठिइकालब्धतरतो घेतव्वाई सजीवाई ॥ २९० ॥ बकंतजीविया पत्थिवादओ संति ण य असत्थहया । जुत्तमजीवा जाउं जह णिरइसयस्स तह बीअं ॥ २९१ ॥४६॥
हत्थिणापुरि सोमप्पभपुत्तो सेज्जंस जाइसंभरण | वसुधारदाणघोसण हवइ य पुफोघवासो अ॥२९२॥ अमयकलसाभिसेओ। रस्सिसमुद्धरणजुद्धसाहिज्ज । मंदररविपुरिसाणं सुविणं दिडं तिहिं जहि ॥ २९३ ॥ पडिलाभिए जिणवरे रायरिसीएत्ति जिण-14॥ २३ ॥
१ जोणीभूयं हषइ जम्दा २ चइयं ३ सुकत्रीय निव्वसयमणे एगते-णिच्चमण्णय. ४ देयं ५ पढ़मं पत्तं ६ णेया ७ ० इसएण

Page #116

श्रीविशेषण . वत्यां
४७ विशेषः ऋषभ श्रेयांस भवाः
॥२४॥
वरसगासे । सेजसो च्चिय साहइ अट्ठ भवे सामिणा समयं ॥ २९४ ॥ जंबुद्दीवुत्तरकुरुसण (सुर) दंसण मिहुण जाइसंभरणं । तह ईसाणसिरिप्पभविमाणललियंगओ देवो ॥ २९५ ॥ देवी सयप्पभाऽहं सुरज्जइ परिहाणि पुच्छणा कहणं । जंबुद्दीवे अहयं अवर| विदेहे अहेसीय ॥ २९६ ॥ विजयम्मि गंधिलावइवेयड्डे दाहिणिल्लसेढीए । गंधारजणवयम्मी गंधसमिद्धे पुरवरम्मि ॥ २९७ ॥ अइबलपुत्ता सैयबलपुत्तो राया महाबलो णाम । संभिन्नसोयमंती सड्ढोऽमच्चो ये संबुद्धो ॥ २९८ ॥ नट्टम्मि सयंबुद्धावबोहणं गीयविलइयाईहिं । रसभंग कोव संभिन्नसोय वाए जिओ सो य ॥ २९९ ॥ टिट्टिभि-रयणागर-काक-जंबु-इंगालदाहगाईहिं । अइ-18 | बलसुरदसणभद्दसालसंबोहसारणया ॥ ३० ॥ हरियंददेवकुरुमई कुरुचंदामच्चदेवसंबोहो । नंदण अमिअजसामिअतेयकहणमाससेसाऊ ॥ ३०१ ॥ संवरण मरण देवो इहति नंदीसरागमो चयणं । देवस्सई तुह मज्झवि जंबुद्दीवे विदेहम्मि ॥ ३०२ ॥ विज-18 यम्मि पुक्खलावई नामे णयरीइ पुंडरगिणीए । णिववइरसेण गुणवइ धूयाऽहं सिरिमई जाया ॥ ३०३ ॥ जइकेवलदेवालोय जाइसंभरणमाणवे इच्छा । धाई पुच्छणकहणं धायइसंडम्मि पुबद्धे ॥ ३०४ ॥णदिअगामे णिण्णामियत्तहं मंगलावईविजए । अंबरतिलग-युगंधर संवरण सुरवरागमणं ॥ ३०५ ॥ सणिआण मरण देवी सविमाण जुगंधराहिगमणं च । चयणमिहं चित्तपडा धाई | णयण णिअत्ता य ॥ ३०६ ॥ निवसमुदय णयणागम कहणं ध वयरजंघसंभरणं । णिवकहण जंबुदीवे सलिलावइवीयसोगाए | ॥ ३०७॥ जियसत्तुमणोहरिकेकईण अयलो बिभीसणोवि सुया । णिवमरणदेविदिक्खा संगारा लंतगसुरोऽहं ॥ ३०८ ॥ निग्गम
१०सणंमि मिहुणेण २ सुत्थणं ३ भत्ता ४ व ५ आइक्वजतामि०६. इओ ७ ०त्ति अह
FVERSARBAR
॥ २४ ॥

Page #117

विषेशणवत्ती
।। २५ ।।
णभीसण मरणमयल संबोहणं व दिक्खा य । मरणसिरिप्पहल लिअंगयत्तणं लंतगाणयणं ।। ३०९ ।। सत्तरसण्हयमेयणं अट्ठारसमो विणीयपुव्योत्ति । दाणं पाणिग्रहणं पूइअलोहग्गले णवणं ||३१० || णिवलोगंतिअबोहण पुक्खलसाला भिसेअसुयजम्मं । णरवइविरोह पेसण सरवण परिहरण णिव पडणं ।। ३११ ।। सक्कार गमण सरवण सागरसेण मुणिसणदाणं च । वेरग्गपुत्त वार्सेघरजोग मरणं इहं जम्म | ।। ३१२ || सोहम्मगमण चयणं वत्थवड़ पहुंकराए दुण्डंपि । भिससेट्ठिसुअभयघोस केसवाणं इमे मित्ता ।। ३१३ ।। णिवसेट्ठिसत्थचाहामच्चसुआ रोगमोअणा जइणो । सामण्णमच्चुअसुरा चयणं पुच्चे विदेहमि ॥ ३२४ ॥ विजयम्मि पुक्खलावर नामे नगरीए पुंडर गिणीए । जिणवइरसेणधारणपुत्ता तो वइरणाभाई || ३१५ ।। अहयं च सारहिसुओ दिक्खा सच्चट्ठगमणमिह जम्मं । एयाई अड्ड जम्माई आसि अहं सामिणा समयं ।। ३१३ ।। तिहवि सुमिणाण फलं एवं भणियं गुणित्तिय गुरुस्स । रयणमय माइपेढं कालेाइच्चपेढंति ।। ३१७ || ग्रन्थाग्रम् ३८० ॥
॥ इति विशेषणवती सम्पूर्णा । कृतिराचार्यशिरोमणेर्जिन भद्रगणिक्षमाश्रमणस्य ॥
१ हूं संघनय २ पूअण हाल णयणा ३ बोहणफल, ४. मुत्तवासे,
४७
विशेषे
ऋषभ
श्रेयांस भवाः
।। २५ ।।

Page #118

श्रीऋषिवर्धनसूरिकृता यमकमयी नेमिस्तुतिः
समुल्लसद्भक्तिसुराः सुरासुराधिराजपूज्यं जगदंगदं गदम् । हरंतमीहारहितं हितं हितं, नेमि स्तुवे रैवतके तकेतके ॥१॥ विभार्ति यस्य स्तवनेऽवनेऽवनेरीशे रसं यद्रसना स ना सना । सिद्धर्भवन्नन्ववरोऽवरो वरः, ने० ॥२॥ यशःपटस्य प्रभवे भवे भवेऽभवन् स्वभावप्रगुणा गुणा गुणाः । यस्यातिहर्ष सुजनं जनं जनं, ने० ॥३॥ जिगाय खेलिं बरसा रसा रसातिरेक जाग्रन्मदनन्दनन्दनम् । यो बाहुदंडं विनयं नयनयं ने०॥४॥ येनांगराजी भयतो यतो यतोऽवगत्य तत्त्वं दुरितारि तारिता । स कस्य नेष्टः सदयो दयोदयो ने०॥५॥ सुरा अपि प्रोन्नतया तया तया, रूपस्य यस्या मुमुहुर्मुहुर्मुहुः । यस्योग्रजाताऽप्यजनीजनी जनी, ने० ॥६॥ भवेत्र नाऽऽभा नवमेऽवमेव मे, जहासि तत् किंवदमाद माऽदमा । यं स्मेति भोज्या सहसाहसाह सा ने० ॥७॥ वनेत्र दीक्षा जगृहे गृहे गृहे, स्थित्वाऽथ दवा कनकं न के? न कम्। संतोष्य येनाममताऽमताऽमता, ने०॥८॥ धर्मस्य तत्त्वे भवतोऽवतो बतोद्यमो विधेयो जगदेऽगदे गदे । येनांगिनां संयमिनामिनामिना, ने० ॥९॥ शरीरशोभा तिघना घना घना प्रतापदीप्तिस्तरुणारुणारुणा । वाणी च यस्योल्लसिता सिता सिता ने० ॥१०॥ तर्कव्याकरणागमादिचतुर स्फूर्जत्सुधासारवाक्पूज्यश्रीयशकीर्तिगुरुणा ध्यानकतानात्मना। सरिश्रीऋषिवर्धनेन रचिता त्रैलोक्यचिन्तामणेः, श्रीनेमेर्यमकोज्ज्वला स्तुतिरियं देयात् सतां मंगलम् ॥ ११ ॥

Page #119

॥ अथ प्रव्रज्याविधानकुलकम् ॥
0000000cceeees
त्वं धन्योऽसि महात्मन् ! येनासौ पारमेश्वरी दीक्षा । लब्धा सम्पति यदसा-बतिदुष्प्रापाऽऽगमेऽभिहिता ॥१॥ तथाहिपञ्चेन्द्रियत्वनृत्वा-ऽऽर्यदेशकुलकल्पतायुषां भावे । सद्गुरुसंगश्रवण-श्रद्धासु च सर्वविरतिः स्यात् ॥२॥ तदिमां चिन्तामणिकामधेनुकल्पद्रुमोपमा लब्ध्वा । दीक्षा क्षणमपि कार्यो न हि प्रमादस्त्वया तस्याम् ।। ३॥ ग्रहणाऽऽसेवनशिक्षा-विषये यतितव्य-10 मविरतमिदानीम् । धर्मतरुमूलकल्पे विनयेऽभिरतिर्विधातव्या ।। ४ ॥ पश्चमहाव्रतरत्ना-नि नियमेवानुशीलनीयानि । षड्विध| जीवनिकायो, हि रक्षणीयः स्वजीववत् ( इव) . ५॥ वाक्यं मृषा न वाच्यं, परपीडाहेतुकं च सावधम् । नेवादत्तं स्तोकमपि, | वस्तु परकीयमादेयम् ॥ ६॥ चरणीयं ब्रह्मव्रत-मनघं श्रीस्थूलभद्रमुनिनेव । मूपिरिग्रहोऽपि च, परिहार्योऽनेकदोषनिधिः
॥७॥ वयं च चतुर्भङ्गयपि, सर्वदा रात्रिभोजनं सर्वम् । विज्ञानाराधनयो-यतितव्यं चरणकरणानाम् ॥८॥ दशविधदशधासामा-चार्याः कार्यस्तथाऽऽदरः परमः । सच्चक्रवालसामा-चारी चाहनिशं सेव्या ॥९॥ अष्टावप्याराध्या, मातर इव मातरः प्रवचनस्य । शीलाङ्गानामष्टा-दशसाहस्री च वोढव्या ॥१०॥ कार्या च पिण्डशय्या-कपटयात्रादिविषयिणी शुद्धिः। ग्रामकुलस्वजनादिषु, परिहरणीयं. ममत्वं च ॥ ११ ॥ गुणवृद्धिमूलहेतु-गुरुकुलवासो न जातु मोक्तव्यः । कर्तव्या द्रव्यादि-प्रतिबद्धाऽभिग्रहजिघृक्षा ॥ १२ ॥ विकृतित्यागः षष्ठा-ष्टमादिकष्टं तपश्च चरणीयम् । जेया परीषहचमू-महोपसर्गाश्च

Page #120

बबन्याविधान
॥
१
॥
सोढव्याः ॥ १३ ॥ अनियतवासो भिक्षा-टनं च तलिकोपभोगपरिहारः । शीतातपदंशाधा-हितपीडाविषहण कार्यम् ॥ १४ ॥ स्नान विलेपनभूषा-घमिलापश्चेतसाऽपि नो कार्यः । भूमौ शयनक्लेशो, लुचनमपि दुष्करं सह्यम् ॥१५॥ प्रतिमाभ्यासः कायोत्सर्गो नानाविधासनविधानम् । इत्यादिरनेकविधः, कायक्लेशो विधातव्यः ॥ १६ ॥ शान्तिक्षमैश्च भाव्यं, क्रोधाहकारनिकृतिलोभाश्च । शत्रव इव निग्राह्या, दमनीयः करणहयनिचयः ॥१७॥ अन्यच्च चरेत्तिष्ठे-दासीत तथा शयीत भुञ्जीत । |भाषेत शान्तचित्तः, सदैव किल यतनया साधुः ॥ १८ ॥ मानापमानलाभा-लाभेष्वविकारमानसैर्भाव्यम् । सोढव्या दुर्जनवचन-कण्टकाहितमहापीडा ॥ १९ ॥ दण्डत्रितयं शल्य-त्रयं च विकथा स्वपरपरिवादः । ऋद्धिरससातगौरव-मदविषया दरतस्त्याज्याः ॥ २० ॥ किंबहुना पैशाचिक-माख्यानं कुलवधका श्रुत्वा । नित्यं संयमयोगै-र्धार्यश्चात्माऽक्षणिक एव ॥ २१ ॥ एतत्समुद्रतरणं, बाहुभ्यो श्रोतसि प्रतिश्रोतः । गमनं सिकताकवल-स्य चर्वणं शिखिशिखापानम् ॥ २२ ॥ मेरोस्तुलया तोलन-मिदं तु निशि निशितखड्गधारायाम् । चंक्रमणं शत्रुबले, युद्धं चैकाकिनश्चैतत् ॥ २३ ॥ ग्राह्या च जयपताका, राधावेधं विधाय नन्वेषा । इत्यादिभिरुपमानैः, सुदुष्करा भवति जिनदीक्षा ॥ २४ ॥ अथवेयं प्रव्रज्या, सुदुष्करा भवति कातरनराणाम् । वीराणां मोक्षसुखा-भिलाषिणां हन्त सुकरैव ॥ २५ ॥ अपरं च सर्वमपि ध-र्मकृत्यमिह भावतः कृतं सफलम् । स्यादिति भावविशुध्ध्या, परिपाल्याऽसौ सदा भद्रैः ॥ २६ ॥ इति दीक्षाविधिमेनं, यो भव्यजनः करोति भावेन * । स भवेत्परमानन्दः, सूरिः सज्ज्ञानचारित्रः ॥ २७ ॥ अथ तस्मिन्नेव भवे, भवान्तरे वा मनुष्यसंबद्धे । हत्वा मोहं लब्ध्वा, च केवलं शिवपदं लभते ॥ २८ ॥ इति प्रव्रज्याविधानं समाप्तम् ।।

Page #121

SU
अथ सर्वाष्टकम् २ ।
श्रीपञ्चदेवसरिमि-रुन्मीलितलोचनो लक्ष्मचन्द्रः। रचयति पूर्वजविरचित-सुभाषितोल्लिङ्गनं श्लोकैः ॥१॥ श्रीसर्वज्ञाष्टकं ४|| यथा-क्षुत्तष्णा करकलिता भवयः संसार न रौद्रमहन च । सुतनुसपूज्यो निःसाधा इति देवाष्टकं जयति ॥१॥क्षुत्तष्णाभय-
रोषरागजननव्यामोहचिन्ताजरा-खेदस्वेदविषादवंचनमदा रुक्शोकनिद्रारतिः । संसारोदरवर्तिनामसुमतासेष स्वभावस्ततो,
नैवं यस्य चराचरस्य जगतः स्वामी भवेदेवता ॥२॥ करकलितामलकीफल-सकलत्रैलोक्यकलितपरमार्थम् । विश्वक्लेशविहीनं, 5|| तमाप्तमाहुर्जिनं मुनयः ॥ ३ ॥ भवबीजांकुरजनना, रागाद्याः क्षयमुपागता यस्य । ब्रह्मा वा विष्णुर्वा, महेश्वरो वा नमस्तस्मै | |॥ ४ ॥ यः संसारविकारदरवसत्तिर्विश्वोपकारस्फुरत्-कारुण्यामृतसागरो गुणनिधिविध्वस्तदोषोदयः । निर्वातस्तिमिराणुराशिनिहितक्षोभोमिशान्तक्रिया, कल्याणैकनिकेतनं विजयते देवाधिदेवो जिनः॥५॥न रौद्रं यद्वक्त्रं न च कहकहध्वानहसितं, न मुण्डो रुण्डाली न च निकृतवेषः कचिदपि । प्रसवात्मा नित्यं प्रकृतिरमणीयाकृतिरसौ, प्रभुः प्रत्येतव्यो गुणिमिरखिलस्यापि | जगतः ॥ ६ ॥ अर्हन् सर्वार्थवेदी यदुकुलतिलका केशवः शङ्करो वा, बिभ्रद्गौरी शरीरे दधदनवरतं पद्मजन्माक्षसूत्रम् । बुद्धो वाऽलं कृपालुः प्रकटितभुवनो भास्करः पावको वा, रागाधैर्यो न दोषैः कलुषितहृदयस्तं नमस्यामि देवम् ॥७॥ स | पूज्यः स ध्येयः स च भवति बन्यः स धरणं, स भर्चा मन्तव्यः स हि समधिगम्यः सुकृतिभिः । न यस्मिन्नाड्ने क्सति
5515515
SHAN

Page #122

अबण्या
विधान
वनिता यस्य च करे, करालं नो शस्त्रं न भवति विकारः काचदपि ॥ ८॥ निःसाधारणगुणवन-देवो यदि भवति सर्वसत्वे-1 बाभ्यः । शक्तः संसारार्णव-पतितानासुध्धृतौ स इह ॥ ९ इति देवाष्टकं समाप्तम् ।। ।
: अथ पूजाष्टकम् ॥ ३ . नामापि ये च गन्धैः, पूजा जिनपूजनं च सौभाग्यम् । संसाराम्भोधिगन्धै-श्वार्विति पूजाष्टकं कथितम् ॥१॥नामापि नाम जगदेकगुरोर्जिनस्य, क्लेशाप भवति भक्तियुजो जनस्य । किन्तुल्लसद्विपुलसत्पुलकाञ्चिताङ्गः, पर्याप्तसर्वविधिना विहिता सपर्या | ॥२॥ ये चक्रिरे मलयजस्य विलेपनानि, गात्रे जिनस्य घनसारविमिश्रितानि । आविर्भवत्सहजगन्धसुगन्धिगात्रा-स्ते मानवा |* मृगदृशां सुभगा भवन्ति ॥॥ गन्धैर्गन्धमनोरमैः परिमलाकृष्टालिमालाविलै-दिव्यः कौसुमदामभिः सुधवलैः साक्षात्कृतैरक्षतैः ।। दीपधूपयुतैः सुभाग्यभुजिभिः श्लाध्यैः फलैरंबुभिः, पूजामष्टविधां जिनस्य जन! हे कृत्वा शुभान्यजय ।।४॥ पूजा जगद्गुरूणा -मनन्तभवजनितपातकं हरति । दिनकरकरसंततिरिव, जगतां संतमससंतानम् ॥५॥ जिनपूजनं जनानां, जनयत्येकमपि सम्पदः सकलाः । जलमिव जलदविमुक्तं, काले शस्यश्रियो विपुलाः ॥ ६॥ सौभाग्यं तनुते धनं विचिनुते पापं लुनीतेऽखिलं, दारियं धुनुते व विवृणुते चित्तं पुनीतेतराम् । छिन्ते कर्म करोति कीर्तिमतुलां भिन्ते गदान् देहिनां, सूते शर्म निरत्ययं जिनपतेः पूजा ४ कृता भक्तितः ॥ ७॥ संसारांभोधिवेडा शिवपुरपदवी दुर्गदारिद्यभूभृत-शृगे दम्भोलिभूता सुरनरविभवप्राप्तिकल्पद्रुकल्पा ।

Page #123

दुःखाग्नेरंबुधारा सकलसुखकरी रूपसौभाग्यभर्ती, पूजा तीर्थेश्वराणां सकलतनुभृतां सर्वकल्याणकीं ॥ ८॥ गन्धैश्चारुविले-13 पनैः सुकुसुमै—पैरखण्डाक्षतै-दीपैर्भोज्यवरौर्वभूषणगणैर्वस्त्रविचित्रैः फलैः। नानारत्नसुवर्णपूर्णकलशैः स्तोत्रैश्च गीतादिभिः, पूजां पूज्यपदस्य केऽपि गुणिनः कुर्वन्ति सौख्यावहाम् ॥९॥ इति पूजाष्टकं सम्पूर्णम् ॥
॥ अथ बिम्बाष्टकम् ॥ __रजतेह मनुजपुस्तक, न यान्ति धन्या जिनाय जिनबिम्बम् । ये कारयाम कोऽपि च भव्या बिम्बाष्टकं शृणुत ॥१॥ रजतमयमुदारं जात्यसौवर्णसारं, मरकतमयमुक्ताशैलनिर्माणमूर्ति । शशधरधवलायां निर्मलायां शिलाया-मिह जिनपतिबिम्ब ये जनाः कारयन्ति ॥२॥ इह मनुजपतीनां चक्रिणामाप्य सौख्यं, दिवि सुररमणीनां केलिमासाद्य सद्यः । पुनरपि नरलोके केवलज्ञानलाभा-निरुपमसुखयुक्तां निर्वृतिं ते- लभन्ते ॥३॥. पुस्तकजिनजिनमन्दिर-विचित्रगुणभेदसंघपरिभिन्नम् । सप्तविधं सत्पात्रं, सङ्घस्य चतुर्विधत्वेन ॥ ४॥ न यान्ति दास्यं न दरिद्रभाव, न प्रेष्यतां नैव च हीनयोनिम् । न चापि वैक- | ल्यमिहेन्द्रियाणां, ये कारयन्तीह जिनस्य बिम्बम् ॥५॥धन्याजिनायतनविम्बविधापनानि, सङ्घस्य सद्गुणपुषः परिपूजनानि । कृत्वा मुखेन भवसप्तकमध्य एव, मुक्तिं व्रजन्ति सुदृशः किल निश्चयेन ॥ ६॥ जिनविम्बं जिनभवनं, जिनपूजां जिनमतं च
555ॐॐॐॐ

Page #124

| यांत् । तस्य नरामरशिवपद-सुखानि करपलवस्खानि ॥७॥ये कारयन्ति जिनमन्दिरमादरेण, बिम्बानि तत्र विविधानि | विधापयन्ति । संपूजयन्ति विधिना त्रिजगजयन्ति, ते पुण्यभाजनमना जनितममोदाः ॥८॥ एकोऽपि भुवनबन्धु-छिनति भवबन्धनानि भक्तानाम् । दिनबन्धुरिव दिनादौ, कमलोदरबन्धनान्मलीनाम् ॥९॥इति विम्बाष्टकं समासमिति ॥
MARGAREKACA5C
॥अथ गुर्वष्टकम् ५॥ महासर्वसदामुक्ता, धन्या माता न सन्ति च । क्रुद्धी विपत्ति भृण्वन्त्ये-पैति गुर्वष्टकं पठ ॥ १ ॥ महासधरा धीरा, भैक्षमात्रोपजीविनः । सामायिकस्था धर्मोप-देशका गुरवो मताः ॥२॥ सर्वत्रापि च सम्भवन्ति बहवः पापोपदेशमदा, लोकोऽपि स्वयमेव पापकरणे गाढं निबद्धाग्रहः । के ते सत्त्वहितोपदेशविशदव्यापारिणः साघवो, यत्संसर्गनिसर्गनष्टतमसो निर्वान्त्यमी देहिनः॥३॥ सदागमाभ्यासविशुद्धबोधाः, शुभोपदेशाः क्षणमोहयोधाः। प्रणामनि शितपापपकाः, उपासनीया गुरवो विशङ्काः॥४॥ मुक्त्वा कीर्तियशोऽभिमानगुरुतालोभादिकं कारणं, यः सर्वज्ञवचोविचारचतुरः सत्त्वानुकम्पापरः।दत्तेऽध्वान| मतीव निर्मलगुणं खेदं विहायात्मनो, जंतुभ्यः स निहत्य कर्मनिचयं प्राप्नोति मोक्षं क्रमात ॥५॥ धन्या देशाः स च नरपतिस्तत्पुरं ने जनौषा-स्ता गहिन्यः कृतविनुतयः सोऽयमद्धाविशेषः । यत्रैतेषां सदनविततो साधवः पारणायां, गृह्णन्त्यन
*ॐॐॐ

Page #125

|| व्रतशमधरा देहसंधारणार्थम् ॥ ६ ॥ माता पिता कलाचार्य, एतेषां मातयस्तथा । वृद्धा धर्मोपदेष्टारो, गुरुवर्गः सतां मतः ||७||
॥७॥न सन्ति येषु देशेषु, साधवो धर्मदीपकाः । नामापि तेषु धर्मस्य, न ज्ञायेत कुतः क्रिया॥८॥ क्रुद्धो गुरुर्वदति | यानि वासि शिष्ये, मध्याह्नसूर्यमिव तानि पतन्ति तस्य । तान्येव कालपरिणामसुखावहानि, पश्चाद्भवन्ति कमलाकरशीतलानि
॥९॥ विपत्तिमुद्धन्ति तनोति पुण्यं, करोति कीर्ति कुगति रुणद्धि । किं किं न धत्ते शुभमाशु पुंसां, समागमो ज्ञानवता नरेण |॥१०॥ शृण्वन्त्येव न केचिदत्र कुधियः केचिद्विहन्ति श्रुतं, शृण्वन्तोऽप्यवधीरयन्ति च परे न श्रद्दधत्यर्पितम् । एवं फर्मवशा- ||४|| दशुद्धमतयः संसारवारांनिधौ, लब्ध्वा धर्मगुरुं तरंडकममी निन्दन्ति सीदन्ति च ॥ ११ ॥ इति गुर्बष्टकं समाप्तमिति ॥ ..
0000000
--
5515-05-1551515
॥ अथोपदेशाष्टकम् ॥ वन्द्या संसार भोभव्या प्राप्तरागामुमानुषं । कषुरुत्पत्तिदुष्प्रापमित्युपदेशाष्टकं वक्ष्ये ॥१॥ वन्यास्तीर्थकृतः सुरेन्द्रमहिताः पूजां विधायामला, सेव्याः सन्मुनयश्च पूज्यचरणाः श्रध्ध्यं च जैनं वचः । सच्छीलं प्रतिपालनीयमतलं कार्य तपो निर्मलं, ध्येया पश्चनमस्कृतिश्च सततं भाव्याश्च सद्भावनाः ॥२॥ संसारापारवारे जननमृतिजले मजमानर्जनौधै-दृष्टान्तैश्चुल्लुकायैर्जिनएतिगदितैर्दुर्लभ मानुषत्वम् । लब्ध्वा जात्यादियुक्तं कलममलमलं चात्र पुण्यप्रभावा-जैनेन्द्रेऽतः सुधर्मे सकलसुखकरे युज्यते नो प्रमादः

Page #126

मजण्या विधान
॥ ४॥
॥ ३ ॥ भो भन्या भवभीमसागर गतैर्मानुष्यदेशादिका, सामग्री न सुखेन लभ्यत इति प्रायः प्रतीतं सताम् । तद्युष्माभिरिमां पुरातनशुभैरासाद्य सद्योऽनघां, सर्वज्ञमतिपादिते प्रतिदिनं धर्मे विधेयं मनः ॥ ४ ॥ प्राप्तमिह मानुषत्वं लब्ध्वा सद्गुरुसुसाधुसामग्रीम् । तदपि न करोषि धर्म्म, जीवक! ननु वन्ध्यसे प्रकटम् ॥ ५ ॥ रागाम्भः प्रमादव्यसनशतच लद्दीर्घ कल्लोलकोड: (लोलः), क्रोधेवाडवाग्निर्जननमृतिमहानऋचौधरौद्रः । तृष्णापातालकुम्भी भवजलधिरयं तीर्यते येन तूर्णं, धर्मोऽसौ यानपात्रं जिनपतिगदितः सर्वदा संविधेयः || ६ || सुमानुषत्वं पटुतेन्द्रियाणां जैनी श्रुतिस्तत्र रतिश्च सम्यक् । अनुष्ठितौ शक्तिरपापपुंसां, सेवेति धर्मस्य निदानमेतत् ||७|| कर्तुः स्वयं कारयितुः परेण, तुष्टेन चित्तेन तथाऽनुमन्तुः । साहाय्यकर्तुश्च शुभाशुभेषु, तुल्यं फलं तत्त्वविदो वदन्ति ॥ ८ ॥ उत्पत्तिः सत्कुलादौ प्रकृतिकरणया व्याकुला चित्तवृत्तिर्व्यावृत्तिः पापयोगात्तदनु गुणकरः साधुसंगानुरागः । संसारारण्यभीतिर्गुरुशरणतया कर्मनिर्मूलनेच्छा, प्राग्जन्मोपा पुण्यैरिति भवति नृणां सर्वसामग्रीकेयम् ॥ ९ ॥ दुष्प्रापं मानुषत्वं जिनवरवचनं प्राप्य पुण्यानुभावा-दायुस्ता रुण्यबन्धुद्रविण कणसुखान्यस्थिराणीह मत्वा । धर्मे यत्नो विधेयः प्रतिदिवसमहो सर्वकल्याणहेतौ, संसारापारदुःखप्रतिइतिविधये धीधनैः सन्मनुष्यैः ॥ १० ॥ इति उपदेशाष्टकं समाप्तम् ॥
॥ अथ श्रावकाष्टकम् ७ ॥
चिन्ता श्रद्धा तत्र धानि त्रिसन्ध्यं, न्यायो देवं साम्यता धर्मभक्ति: । त्रैकाल्यं जैनोपधाभिल्लपल्ली, शिष्टं शिष्टैरष्टकं श्रावकाणाम् || ९ || चिन्तामणिर्मणिषु कल्पतरुस्तरुणां, सन्तः शठेष्ववि कलौ करुणा गुणेषु । पूर्वोदिताः कलियुगे विरला पदार्थाः,
लकम्
॥४॥

Page #127

YOURSESUUSALALAR
सच्छावकत्वमपि सम्पति तदेव ॥२॥श्रदालुतां श्राति जिनेन्द्रशासने, धनानि पात्रेषु वपत्यनारतम् । किरत्यपुण्यानि सुसाधुसेवनादतश्च तं श्रावकमाहुरुत्तमाः॥३॥ तत्र धान्नि वसति (निवसेद्) गृहमेधी, संश्रयन्ति खलु यत्र मुनीन्द्राः। यत्र चैत्यगृहमास्ति जिनानां, श्रावकाः परिवसन्ति च यत्र ॥ ४॥ त्रिसन्ध्यमेव प्रणिपातपूर्वकं, विशुद्धमुद्रान्वितशुद्धमादरात् । प्रमोदरोमाश्चितविग्रहो गृही, जिनेन्द्रविम्बा-1 न्यभिवन्दते सदा ॥ ५ ॥ न्यायोपात्तं समुचितगुणं कसनीयं यतीनां, वस्त्रं पात्रं परमाशनं भैषजं रोगहारी । दचं भक्या विपुलमनसा श्रावकेण प्रकामं, दचे मुक्ति सुरनरभवे का कथा यन्न (त्र) लभ्ये? ॥६॥ देवं पूजयतो दयां विदधतः सत्यं वचो जल्पतः, सद्भिः सङ्गमनुज्झतो वितरतो दानं मदं मुञ्चतः । यस्येत्थं पुरुषस्य यान्ति दिवसास्तस्यैव मन्यामहे, श्लाघ्यं जन्म च जीवितं च सफलं विचं च तारुण्यकम् ॥ ७ ॥ सम्यक्त्वे निर्मलत्वं गुणनमपि तथा शक्तितः सुव्रतानां, स्थाने वासो जिनानामपचितिकरणं वन्दनं भक्तितश्च । शुश्रूषा साधुमूले वितरणतपसोरुद्यमो भावनायां, चित्तन्यासो विधेयः स्फुटमिदमिह हि श्रावकः संविधेयम् ॥ ८॥ यो -धर्मशीलो जितमानरोषी, विद्याविनीतो न परोपतापी । स्वदारतुष्टोऽपरदारवी, न तस्य लोके भयमस्ति किश्चित् ॥ ९ ॥ भक्तिः श्रीवीतरागे भगवति करुणा प्राणिवर्गे समग्रे, दीनादिभ्यः प्रदानं श्रवणमभिदिनं श्रद्धया सुश्रुतीनाम् । पापापोहे समीहा भवभयमसमं मुक्तिमार्गानुरागः, सङ्गो निःसंगचित्तैर्विषयविमुखता हर्मिणामेष धर्मः ॥१०॥ त्रैकाल्यं द्रव्यषटकं नवपदसहितं जीवषट्कायलेश्याः, पञ्चान्ये चास्तिकाया व्रतसमितिगुणज्ञानचारित्रभेदाः । इत्येतन्मोक्षमूलं त्रिभुवनमहितैः प्रोक्तमहद्भिरीशैः, प्रत्येति श्रद्दधाति सृशति च मतिमान् यः स वै शुद्धदृष्टिः ॥ ११ ॥ जिनेन्द्रपूजा गुरुपर्युपापना, स्वाध्याययोगः करुणाच
553453E

Page #128

प्रबण्याविधान
जन्तुषु । तपः स्वशक्त्या मुनिदानमञ्जसा, सावकैः कार्यमिदं हि नित्यशः ॥ १२ ॥ न भिल्लपल्लीषु न चौरसंश्रये, न पार्वती है येषु जनेषु संकटे । न हिंस्रदुष्टाश्रयलोकसन्निधौ, कुसङ्गतिः श्राद्धजनस्य निन्दिता ॥ १३ ॥ इति श्रावकाष्टकम् ॥
॥
५
॥
RAKAIRANKAR
॥ अथ धर्माष्टकम् ८॥ शीलेन पत्नी हय दानं पंचै सेतुर्न राज्ञा वषि भवाहितो । औदार्यसत्वो यदि धर्म धर्मो, धर्माज धर्मो नाप यन्न यत्न | हिमा वृषाष्टकम् ॥ १ ॥ शीलेन नारी विनयेन शिष्यो, घनेन वर्षा जलदो जलेन । कुलं सुपुत्रेण यथैव भाति, परोपकारेण तथैव | धर्मः ॥ २ ॥ पनी प्रेमवती सुतः सविनयो भ्राता गुणालङ्कृतः, स्निग्धो बन्धुजनः सखाऽतिचतुरो नित्यं प्रसन्नः प्रभुः। निर्लोभोऽनुचरः परार्तिशमने प्राप्तोपयोगं धनं, सद्धर्माभ्युदयेन सन्ततमिदं कस्यापि संपद्यते ॥ ३ ॥ इयगजघटासत्पादातोत्पताकरथोद्भटैर्यदिह नृपतिर्यानारूढः प्रयाति वृतो बलैः । निजसुचरितध्वानं शृण्वन् कृतं मधु माधवे, सुचरितमहाधर्मस्यैतत्फलं प्रकट जनाः ॥ ४ ॥ दानं सुपात्रे विशदं च शीलं, तपो विचित्रं शुभभावना च । भवार्णवोचारणसत्तरंडं, धर्म चतुर्दा मुनयो वदन्ति ॥ ५॥ पश्चैतानि पवित्राणि, सर्वेषां धर्मचारिणाम् । अहिंसा सत्यमस्नेहं (स्तेयं), त्यागो मैथुनवर्जनम् ॥ ६ ॥ सेतुः संसारसिन्धौ निविडतरमहाकर्मकान्तारवहिर्मिध्याभावप्रमाथी पृथुपिहिततमोदुर्गतिद्वारभागः । येषां निर्व्याजबन्धुर्भवति परभवासन

Page #129

SCORRECENCES
सत्त्वावलम्बी, धर्मस्तेषां किमेभिर्वहभिरपि वृथाऽऽलम्बनैर्वान्धवायैः ॥ ७ ॥ न राज्ञामाज्ञान प्रभवति परत्र प्रकृतितो, न पुत्रो मित्रं वा भवात.न कलत्रं न सुजनः । न पचिर्वि वा बहुभिरथवा किं मलपितैः १, सहायः संसारे भवति जिनधर्मः परामह ॥ ८॥ वपुषि पुलको नेत्रे पीते न बाल्पपयःकणा, गणकसरणो नैवोच्छ्वासो न गद्गदिका स्फुटम् । हृदि न सहमा जातो हर्षः । कुमार्गविबाधकः, श्रुतमपि गुणं कुर्यात्तेषां कथं जिनशासनम् ? ॥ ९ ॥ भवति सुभगमूर्तिः खेचरचक्रवर्ती, धनपतिरवनीशो वासुदेवो विपश्चित् । किमिह बहुभिरुक्तैर्लभ्यते सर्वमेतन्निरवधिभववादझै दुर्लभो जैनधर्मः ॥ १०॥ अहितनियामितानां रोगशोकार्दिताना, त्रिजगदवमतानां सर्वदा दुःखितानाम् । यदि न भवति धर्मस्तेषु माभीमदाता, क इह वसति तेषां यः परित्रां करोति ? ॥ ११ ॥
औदार्य दाक्षिण्यं पापजुगुप्सा जितेन्द्रियत्वं च (ऽथ निर्मलो बोध:)। लिङ्गानि धर्मसिद्धेः प्रायेण जनप्रियत्वं च ॥१२॥ सत्त्वोपकारादपरो न कश्चिदत्रास्ति धर्मों भुवनत्रयेऽपि । वचास्ति सद्धर्महितोपदेशदानाधिकः कश्चिदिहोपकारः ॥ १३ ॥ यदिह भुवने साध्यं न | स्यात् कदाचन पौरुषैर्यदपि जातो दूराद् दूरं न निसदृशोः स्फुटम् । तदखिलमसौ सत्त्वाहिंसाप्रधानगुणार्जितो, घटयति सतां धर्मः सर्व यदस्ति च दुर्घटम् ॥ १४ ॥ धर्मस्यापि तथा भवन्ति बहवो मार्गा विभित्रक्रिया, लोकस्तष्कविवेकमोहिवमतिः कुत्रापि कोऽपि स्थितः । तत्वज्ञेन पुनर्विचार्य निपुणं प्रक्षीणपापाश्रये, सत्त्वानामभयप्रदे शुभनिधौ धर्मे विधेया मतिः ॥ १५ ॥ धर्मः णिदया सत्यं, शौचं ब्रह्म वितृष्णता । वैराग्यं ज्ञानदानं च, जिने भक्तिर्गुरौ नतिः ॥१६॥ धर्माजन्म कुले शरीरपटुता सौभाग्यमायुर्बलं धर्मेणैव भवन्ति निर्मलयशोविद्यार्थसंपत्तयः । कान्ताराच महाभयाच सततं धर्मः परित्रायते, धर्मः सम्यगुपासितो भवति च स्वर्गा

Page #130

कम
प्रव्रज्याविधान
SCALCARSONALESAL
पवर्गप्रदः ॥ १७ ॥ धर्माज्जन्म कुले कलङ्कविकले जातिः सुधर्मात्परा, धर्मादायुरखण्डितं गुरु बलं धर्माच्च नीरोगता । धाद्वित्त
मनिन्दितं निरुपमा भोगाश्च धर्मात्सदा, धर्मादेव च देहिनां प्रभवतः स्वर्गापवर्गावपि ॥ १८ ॥ धर्मो भीमभवाटवीपथि नरं पाथेयPI मेकान्तिकं, धर्मो दुर्गत्तिभीतजन्तुनिवहत्राणं त्रिलोकीप्रभुः। धर्मो मोक्षतरुपबन्धजनने निर्व्याजबीजोत्तमो, धर्मः सर्वविकल्पकल्पत्रि
टपी तस्यास्तु लाभस्तव ॥ १९ ॥ धर्मोऽयं धनवल्लभेषु धनदः कामार्थिनां कामदः, सौभाग्यार्थिषु तत्पदः किमपरं पुत्रार्थिना पुत्रदः । राज्यार्थिवपि राज्यदः किमथवा नानाविकरस्पैर्नृणां, तत्कि यन्त्र करोति किंच तनुते स्वर्गापवर्गावपि ॥ २० ॥ नापण्डिताः | पण्डितवेदनीये, जैने मते सत्त्वमते रमन्ते । सुगन्धिनि श्रीमति सत्पवित्रे, न मक्षिकाः पावने पतन्ति ॥ २१ ॥ यन्नागा मदवारि| भिन्नकरटास्तिष्ठन्ति निद्रालसा, द्वारे हेमविभूषिताश्च तुरगा हेपन्ति यद्दर्पिताः । वीणावेणुमृदङ्गशङ्खपणवैः सुप्तश्च यद्बोध्यते, तत्सर्व सुरलोकभूतिसदृशं धर्मस्य विस्फूर्जितम् ॥ २२ ॥ यत्नेन पापानि समाचरन्ति, धर्म प्रसङ्गादपि नादरन्ति । आश्चर्यमेतद्धि मनुष्यलोके, क्षीरं परित्यज्य विषं पिबन्ति ॥ २३ ॥ हिमगिरिशिखातुङ्गे गेहे सुचित्रसमुज्ज्वले, मणिमयलसद्दीपालीभिर्निरस्ततमश्चये । यदिह विलासान् भोगान् भुक्त्वा समं शुभयोषिता, तदिदमखिलं धर्मस्योच्चैः कृतस्य विचेष्टितम् ॥ २४ ॥ इति धर्माष्टकं द्वितीयं | समाप्तमिति ॥
॥६॥
E
0000OONO

Page #131

॥ अथ पापाष्टकम् ९ ॥
यद्वैरूप्यमलिनोद रशतवाणिज्यकाणयत्नेन । यद्वैधव्यमिति स्फुटमष्टकमिह भवति पापस्य ॥ १ ॥ यद्वैरूप्य मनायता विकलता नीचे 'कुले जन्मता, दारिद्र्यं स्वजनाच्च यत्परिभवो मौर्य परप्रेषणम् । तृष्णाऽल्पेऽल्पमनिर्वृतिः कुशयनं कुत्री कुभक्तं रुजः सर्व पापनुजस्य तत् सुमहतो व्यक्तं फलं दृश्यते ॥ २ ॥ मलिनवपुषो दीना हीना गदेन त्रिपीडिताः स्फुटितचरणा दुर्गन्यास्याः सदैव बुभुक्षिता: । विशतगृहे प्रेष्याः काकोदरपूरणा, यदिह मतुजा जायन्तेऽयं तत्र विजृम्भते ॥ ३ ॥ दर शतचिते आख्वाकीर्णे रजश्चयसंकुले, शुविरनिपतद्वाते शीर्गे इलैरिव वाहिते । शिशिरसमये यच्छीतार्त्तश्छवित्रविवर्जिते, गमयति निशास्त लोगेल्याः ? फलं च तदंहसः || ४ || वाणिज्यं कृषिपाल कर्मकरणं पायोनिधे ईङ्घनं, सेवा लेख्यलिपी विदेशगमनं लोहकर दाहनम् । गन्त्रीरासभसौरभेयकर मैर्भारस्य चोत्क्षेपणं, सर्वं निष्फलमेव पापवशतः कष्टाय संपद्यते ॥ ५ ॥ काणः खखोऽथ कुब्जः श्रुतिबलविकलो वामनः पङ्गुरन्धः, खण्डोष्ठश्छिन्ननाशः परिजनरहितो दुर्भगो रे । गगेहम् । दुष्पुत्रो दुष्कलत्रः स्वजनपरि नै निन्दितो हीलनीयः, सत्त्वो यज्जायते तत्सकलमिदमहो चेष्टते जीवहिंसा || ६ || यनेन पापानि० ॥ यद् वैधव्यवियोगदुर्भगतया युक्तं नवं यौवनं, यत् सत्पुत्रसुतासुबन्धुविकलं क्लान्तं वयो मध्यमम् । वार्द्धक्यं बहुरोगशोकसदनं जातं तदेतद् ध्रुवं, नारीणामदयातरोर्मुकुळकं नाद्यापि धत्ते फलम् ॥ ७ ॥ अपापस्य हि यः पापः पापं चिन्तयते नरः । तस्यैव तत्फलत्युचैर्जम्बुकस्य बने यथा ॥ ८ ॥ इति पापाष्टकम् ।।

Page #132

प्रव्रज्याविधान
॥ अथ दानाष्टकम् . १० ॥
॥
७
॥
तर्षेऽम्बुरन्नैः कुगतीदमन्तरं, दातव्य नो शील यशांसि दानमे । पाषाण हेमोज्ज्व य आच तनु सुज्ञानस्य दानाष्टकमेतदीरितम् ॥ १॥ तर्षेऽम्बुः क्षुधि भोजनं पथि रथः शय्या श्रमे नौर्जले, छायोष्णे शिशिरे शिखी प्रतिभये त्राणं तमिस्र प्रभा । व्याधी सत्पतिचारकौषधभिषक् संपद्विदेशे सुहृद्दानं संसरतां भवे बहुभये चिन्तामणिः प्राणिनाम् ॥ २ ॥ अनः पानविचित्रविभवसमुचितैरौषधैर्भेषजैर्वा, वस्त्रैः पात्रैः पवित्रैर्वसतिवितरणैरासनैः संस्तरैर्वा । सर्वे धर्मोपकारं प्रतिहितनिपुणैर्वस्तुभिर्दण्डकायैः, साधूनां पुण्य भाण्डावरणगुणवतां कुर्वते साधु पूजाम् ॥ ३ ॥ कुगतिपथपिधानं गोपितं सन्निधानं, सकलसुखनिदानं पापपङ्कापहानम् । कृतसमयविधानं विजयित्वा विधानं, सततवित्ततमत्तया साधुसंघाय दानम् ॥ ८॥ इदमन्तरमुपकृतये प्रकतिचला यावदस्ति संपदियम् । विपदनियतोदयायां पुनरुपकतु कुतोऽवसरः ॥ ९॥ दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कर्त्तव्यः । पश्येह मधुकरीणां संचितमर्थ हरन्त्यन्ये ॥६॥ नो शीलं प्रतिपालयन्ति गृहिणस्तप्तुं तपो नो क्षमा,
आर्तध्याननिराकृतज्ज्वलधियां तेषां कुतो भावना ? । एतेषां निपुणेन हन्त मनसा सम्यग् मया निश्चितं, 8 नोत्तारो भवकूपतोऽस्ति सुदृढो दानावलम्बात्परः ॥ ७॥ यशांसि दानेन भवन्ति लोके, दानेन वैराण्यपि
यान्ति नाशम् । परोऽपि बन्धुत्वमुपैति दानाचस्माच्च दानं सततं प्रदेयम् ॥८॥ दानमेकं सहस्राणि,
॥
७
॥

Page #133

CAMERASACHCOM
दोषाणां छादयेन्नृणाम् । यथा तमः पदार्थानां, पटलानि बहून्यपि ॥९॥ पाषाणोऽपि विवेकवर्जितवपुश्चिन्तामणिः पूज्यते, शङ्खोऽप्यस्थि विचेतनं जडतनुः कल्पद्रुमः पूज्यते । अज्ञा गौरपि गौरवेण गुरुणा श्रीकामधेनुर्जनः, दातुदोषश तान्यपास्य कुरुते सर्वोऽपि सर्वादरम् ॥ १० ॥ हेमोज्ज्वल द्विरदवाजिरथाधिरूढः, श्वेतातपत्रविनिवारितभानुरश्मिः । | यत्र्यशङ्ख जयशब्दपदातिन्दैर्निर्याति मन्दिरधरस्तदुशन्ति दानात् ॥ ११ ॥ य आचष्टे संख्यां गगनतलनक्षत्रविषयामिदं || | वा जानीत कति चुलुकमानो जलनिधिः । अभिज्ञो जीवानां पुद्गल(समकण)परावर्तकथने, प्रमाणं पुण्यस्य प्रथयतु स पात्रार्पित
धने ॥ १२ ॥ तनुसुखकरं सद्वर्णाढ्यं सुगन्धिविलेपनं, धवलशुचिनी मूल्यातीते सुकोमलवाससी । सुखदमशनं खाद्यस्वायं | विपद्य विपानकं, कृतवितरणो भत्तया पात्रे नरो लभते स्फुटम् ॥ १३ ॥ इति दानाष्टकं समाप्तं ॥
5454545454545
•
॥ अथ शीलाष्टकम् ११ ॥
लावण्यं सर्वतो हिंसा शीलं तेजो विषीद च । शास्त्रा शश्वत्पदानेन, स्मृतं शीलाष्टकं बुधैः ॥ १ ॥ लावण्यं शुभभूषणं गुगधर रूपं कुलं देवता, सत्कीर्तिर्जनकार्मणं गदहरं सर्वार्थसंपत्करम् । सर्वापत्तिनिवारणं जहदरं कौघविद्रावणं, शीलं कल्प

Page #134

अबण्याविधान
॥८॥
वरूपमं सुविमकं तबास्ति पत्ते न यत् ॥ २॥ सर्वतो देशतो वापि, तस्मात्कल्याणकामिभिः । धार्य शीलं अयत्नेन, सिद्धियाधनहेतवे ॥ ३ ॥ हिंसा भूतेष्वनृतवचनं चान्यविचापहार, रामासङ्ग गुणगणहरं किञ्चनादानमेतत् । धन्यास्त्वचा कलाति परं देशतः सर्वतो वा, शुद्धं शीलं भवभयहरं सर्वकल्याणहेतुम् ॥ ४ ॥ शीलं नाम नृणां कुलोन्नतिकरं शीलं परं भूषणं, शीलं । | ह्यप्रतिपाति वित्तमनघं शीलं सुगत्यावहम् । शीलं दुर्गतिनाशनं सुविपुलं शीलं यशःकारणं, शीलं नितिहेतुरेव परमः शीलं तु क|ल्पद्रुमः ॥ ५॥ तेजोलेश्यां शीतलेश्यां विचित्रानामषिध्यादिकान् ऋद्धिभेदान् । संप्राप्येह ध्वस्तकर्मावशेषा, मोक्षं चान्ते शील
भाजो लभन्ते ॥ ६ ॥ विषीदच्चैत्यानां कुलगणगुरुग्लानवपुषां, कृतं सर्व कृत्यं जिनपतिमतं साधुविदितम् । प्रमादादि हत्वा | शिवपुरपथोच्छेदकमहो, अखण्डं यैः शीलं धृतमपमलं मोहविकलैः ॥ ७ ॥ शास्त्राभ्यासो भावना तीर्थसेवा, सत्सामग्री प्रार्थना | ध्यानमार्गः । पार्श्वस्थानां वर्जनं साधुभक्तिः, शीलस्यतैदक्षणार्थ समस्तम् ॥ ८ ॥ शश्वत्पञ्चमहाव्रताम्बुनिचितो जीवादिरक्षाकुलो, दुर्गस्तीवपरीषहोपसहनात् प्रेख़त्चपोवाडवः, शीलाम्भोधिरनाकुलेन मनसा नो यावदासवितस्तावति शिवसौख्यरतममलं संपाप्यते प्राणिभिः ॥ ९ ॥ दानेन भोगानामोति, यत्र यत्रोपपद्यते । शीलेन भोगसारं च, निर्वाणं चाधिगच्छति ॥ १० ॥ इति शीलाष्टकं समाप्तमिति ।
॥८
॥
RecemCocco
-
--

Page #135

॥ अथ तपोऽष्टकम् १२ ॥
अशन प्राय यहरे स्थाल्यां तन्नास्ति कर्म च। चेष्टा दुःस्निग्ध यद्येता, एतत् तापसमष्टकम् ॥१॥ अशनमखिलैर्मुक्तं दोषैत्रिकोटिविशोधितं, सुकृतनिरतो भुञ्जानोऽपि क्षमाभूदुपोषितः । तदपि मनसः शुद्धहेतोरुपोषितमिष्यते, सति निजबले तीर्थस्यापि | प्रभावनहेतवे ॥ २ ॥ अशनविरहो न्यानोदर्य स्वदृचिविभागता, रसपरिहृतिः कायक्लेशः सदा निभृताङ्गता । य इति विमलं धत्ते बाह्यं तपः शुभसंयम, न भवति भवाम्भोधौ प्राणी स कर्मपरिक्षयात् ॥ ३ ॥ प्रायश्चित्तं विनयसहितं व्यावृतिः कृत्यजाते, सस्वाध्याया शमसुखरसादयानमार्गप्रवृत्तिः । व्युत्सर्गोऽपि प्रहतकुगतिः सर्वसावद्यजाते, कार्य प्रोक्तं तप इदमथाभ्यन्तरं मुक्तिहेतोः | यहरे यदुराराध्यं, यच्च दूरतरस्थितम् । तत्सर्वं तपसः साध्यं, तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ ५॥ स्थाल्यां वैडूर्यमय्यां पचति तिलखलं ४ चान्दनेनानलेन, सौवर्गलाङ्गलांविलिखति वसुधामर्कतूलस्य हेतोः । छित्त्वा कर्पूरखण्डं वृतिमिह कुरते कोदवाणां समन्तादायातः कर्मभूमौ न चरति विपुलं यस्तपो मन्दभाग्यः ॥ ६॥ तन्नास्ति वस्तु भुवने, तपसा यन्न सिध्यति । अथवा निष्फलो दृष्टः,
कापि किं कल्पपादपः ॥ ७ ॥ कारण्यदवानलोऽभिलषिते सत्कामधेनूपमं, दुष्टारिष्ठविनाशनं गुणकरं सौभाग्यसंवर्द्धनम् । | श्रीमन्मुक्तिनरेशशुद्धपदवीसम्पादने प्रत्यलं, शान्तं कान्तमसङ्गमाचर तपः शत्तया जिनेन्द्रोदितम् ॥ ८ ॥ चेष्टां दुर्गतिकारिणी विधुनुते वाकायचित्ताश्रय, वैराग्यं भवसंततिक्षयकरं पुष्णाति तत्त्वे रतिम् । जीवं कारयति श्रुतं जनयति क्रोधादि उन्मूलयेनान्य

Page #136

कुळकम्
प्रव्रज्याविधान
त्तचपसामतः समधिकं दक्षः क्षये कर्मणाम् ॥९॥ स्निग्धाहारनिषेवणादहरहर्मोहोऽधिकं बर्द्धते, अत्यन्तं तपसापि खिन्नवपुषा सीदन्ति धाः क्रियाः । तस्मान्मोहविनाशकारि वपुषो ग्लानीपटिष्ठं न यत्, सं सामर्थ्यमवेक्ष्य दुर्गतिभिदे कार्य तपस्तादृशम्
॥ १० ॥ यद्येतास्तरलेक्षणा युवतयो न स्युर्गलद्यौवना, भूतिर्वा यदि भूभृतां भवति नो सौदामनीसन्निभा । वातोततरङ्गBI भगन्तरलं नो चेद्भवेद्यौवनं, को नामेह शरीरसौख्यविमुखं कुर्याजिनानां तपः॥ ११ ॥ इति तपोऽष्टकं पूर्ण ॥
-RRRRRRORGA
॥ मय भावनाष्टकं १३ ॥ नीचै पुर्निद्रनाभुक्तधर्मे, तत्पाण्डित्यं याव पातालकन्ये । पूजाजीवा दुःखमेते तरस्याप्तोक्तं पूर्वैरष्टकं भावनायाः ॥१॥ | नीचैर्गोत्रावतारश्चरमजिनपतमल्लिनाथेऽबलात्वमान्ध्यं यद् ब्रह्मदत्ते भरतनृपजयः सर्वनाशश्च कृष्णे । निर्वाणं नारदेऽपि प्रशम| परिणतिः सा चिलातीसुतेऽपि, इत्थं कर्मात्मवीर्ये स्फुटमिह जयतां सर्वथाऽचिन्त्यरूपे ॥ २॥ (इतः परं त्रुटितमिति न मुद्रित).
HARSSESS

Page #137

श्री गणधरेन्द्राय नमः श्रीमद्धनविजयगणिविरचितम् आभाणशतकम्.
5+5+5+5+5+5+5+5+5+4+43
प्रणम्य गुरुपादाब्जं, स्मृत्वा च श्रुतदेवताम् । आमाणकानि वक्ष्यन्ते, पुण्यहेतूनि हेतुभिः ॥१॥ सर्वजनपूजनीयो, जिनधर्मरतो जनः सुकुलजातः । स्वर्ण सहजसुगन्धं, नादेयं कस्य लोके स्यात् ? ॥२॥ चराचराणां सर्वेषां, प्राणिनां प्रीतिकारणम् । तुष्टिपुष्टिकरः श्रेष्ठो, जिनधर्मो गुडो यथा ॥ ३ ॥ विधिनाऽऽराधितो जैनधर्मः शर्मकरो यथा । शङ्खः प्रदक्षिणावर्चः, पयसा भूयसा भृतः ॥ ४॥ जिनधर्मफलाकाङ्क्षा, पूर्यते नान्यशासनैः । सहकारफलाकाङ्क्षा, सा यथा नाम्लिकाफलैः ॥५॥ ज्ञानदर्शनचारित्रसम्यग्भावित मानसः । शीरखण्डाघृतास्वादादधिकं लभते सुखम् ॥ ६॥

Page #138

आभाण
॥ १० ॥
धर्मं बिना मन्त्रतन्त्रयन्त्रौषधनिषेवणम् । सुधीभिर्मनसा ध्येयं, सर्व जलविलोडनम् ॥ ७ ॥ धर्मोपदेशसमये, धर्मं न शृणोति यथ निद्राति । स्वर्णनिधिलब्धिसमये, चक्षुर्विकलत्वमाप्रोति ॥ ८ ॥ जिनधर्म सुधास्वादं, परित्यज्य सुखावहम् । गृह्णन्ति ते विषं मिथ्यावादं निर्भाग्यशेखराः ॥ ९ ॥ जैनं मतं परित्यज्य, गृहीतं परशासनम् । अन्धकारं कृतं तेन, निमील्य नयने निजे ॥ १० ॥ धर्मोपदेशे दाने च श्रमो वित्तव्ययोऽपि च । निन्यो न केनचिद्दन्तपातः कर्पूरभक्षणे ॥ ११ ॥ श्रीजैनशासने सम्यग्गुणगौरवसज्जित । तत्र यदूषणाख्यानं, दुग्धे पूरककर्षणम् ॥ १२ ॥ प्रमत्तस्यातिमत्तस्य, चित्ते नो धर्मवासना । निर्भाग्यस्य यथा प्रायो, गृहे तिष्ठति नो निधिः ॥ १३ ॥ जीवितान्ते च संप्राप्ते, धर्मकर्ममनोरथः । सरसीव विशाले स्यात्सेतुबन्धो गतोदके ॥ १४ ॥ पुण्याधिकैः सह स्पर्धा, पुण्यहीनस्य किं भवेत् ? । इक्षवो भक्षणीयाः स्युरिभैः सह यथा नरैः ॥ १५ ॥ रन्ध्रेण सहिते कुम्भे, यथा नीरं न तिष्ठति । पापेन मलिने पुंसि, तथा सद्धर्मवासना ॥ १६ ॥ पृथिव्यां रत्नबाहुल्ये, प्राप्तिः पुण्यानुसारिणी । जलधौ जलबाहुल्ये, प्राप्तिः पात्रानुसारिणी ॥ १७ ॥ देवगुर्वादिसामग्र्यां यः प्रमादपरायणः । नीरेण भरितेऽभ्यर्णे, तटाके तृषितः स्थितः ।। १८ ।।
- 99%
शतक
॥ १० ॥

Page #139

तीर्थयात्राकरः सवपतिर्भवति भूतले । ततः सत्यमिदं जज्ञे, यतो धर्मस्ततो जयः ॥ १९॥ दया सर्वजनाभीष्टोपदिष्टा च जिनैर्यथा । इष्टं वैद्योपदिष्टं च, पयःपानं सशर्करम् ॥ २० ॥ गता तिथिर्यथा पूर्व, ब्रामणेन च वाच्यते । तथा पुराकृतं पापं, धार्मीभर्नानुमन्यते ॥ २१ ॥ यथा पानीयमार्गेण, पानीयं याति सत्वरम् । तथा स्वभावतो धीरा, उत्तमा उत्तमाध्वना ॥ २२ ॥ पानीयस्य गतिन चैरुच्चैर्गतिरुपायतः । तथा पापस्वभावस्योपदेशात्सद्गतिर्भवेत् ॥ २३ ॥ रपादानादिकं धर्म, जिनोक्तमपरे तथा । दूरतो दृष्टिवार्चा हि, वदन्ति पथिका यथा ॥ २४ ॥ परम्परागतं धर्म, विना सर्व न शोभते । कलाकलापकलितं, केकिनृत्यं तं यथा ॥ २५ ॥ क्रमागतं गणं मुक्त्वा, मूढा यान्ति गणान्तरम् । परवलं दर्दुरा यद्विहाय सरितांपतिम् ॥ २६ ।। स्वकीयाशुद्धधर्मस्य, मिथ्यात्वं वक्ति को जनः ? । दुष्टायाः को निजाम्बायाः, शाकिनीत्वं प्रकाशयेत् ॥ २७ ॥ बहुरक्षितबहुशिक्षितनीचजनो भजति नैव सन्मार्गम् । पुच्छमिव शुनो नलिकाधृतमपि सरलं यथा न स्यात् ॥२८॥ शानदर्शनचारित्राशातना बहुधा कृतौ । मिथ्यादुष्कृतदानं तत्समुद्रे सक्तुमुष्टिवत् ॥ २९ ॥ परस्त्रीरमणासक्तः, परद्रव्यापहारकः । संयाति निधनं प्रायो, यतः पापस्ततः क्षयः ॥ ३०॥
45555555
-

Page #140

आभाण
शतकम्
॥११॥
स याति वचनीयत्वं, पापी पापेन पच्यते । मुख्यमार्ग परित्यज्य, स्वमार्ग कुरते यकः ॥ ३१ ॥ स्वयं पापी परं निन्दन् , कथं शुद्धा भविष्यति ? । यथा काकः स्वयं कृष्णो, नीलीकुण्डे वसन् सदा ॥ ३२ ॥ यत्र तत्र गतो जन्तुः, पीडामामोति पापवान् । कर्पास इव सर्वत्र, मध्यग्रन्थिकदर्थितः ॥ ३३॥ दुग्धधौतोऽपि किं काको, राजहंसत्वमाप्नुयात् ? । तपःकृशस्तथा मिथ्याग् नो सुगतिभाग् भवेत् ॥ ३४ ॥ मेधाविवर्जितः पूर्व, मानेन च कदर्थितः । अतीव चपलो यद्वानरो वृश्चिकाशितः ॥ ३५॥ पूर्व जातिविहीनस्तदनु क्रोधान्धतां च संप्राप्तः । उष्ट्र इवावकरस्थो नीचो नालोकितः केन ? ॥ ३६॥ ये वदन्ति दयाधर्म, हिंसाधर्म स्वशास्त्रतः । तेषां स्वमातृवन्ध्यात्ववाक्यवद् वचनं वृथा ॥ ३७॥ भूपतिः कुरुतेऽनीति, प्रजायाः का गतिस्तदा ? । आचार्यः कुरुतेऽकार्य, तदा शिष्यस्य का गतिः ॥३८॥ आराधितः शिवाय स्यात् , भवाय च विराधितः । श्रीजिनस्तेन सत्योक्ती, राजा मित्रं न कस्यचित् ॥ ३९ ॥ तपोभरे कृते नैव, सिद्धिरज्ञानिनां भवेत् । नवनीतस्य संमाप्तिरन्धेन दधिघोलने ॥ ४०॥ औषधेन विना व्याधिनतो भाग्यानुभावतः । कुपुत्रस्तु विनाऽऽयासं, यथा यातो गृहादहिः ॥ ४१॥ . सूर्य प्रति रजः क्षिप्त, स्वचापि पतिष्यति । गुरुं प्रति कृताऽवज्ञा, सा तथा तस्य भाविनी ॥ ४२ ॥
॥११॥

Page #141

OROSCO
सद्गुरुं ये परित्यज्य, भजन्ते कुगिरं गुरुम् । चिन्तामणि परित्यज्य, काचमाददते जडाः ॥ ४३ ॥ यद्वचो धर्मनाशाय, तद्वचो वक्ति कः सुधीः । यत्स्वर्ण कर्णनाशाय; यथा तत्को निषेधते ? ॥ ४४ ॥ लोकहास्यभयात् किं स्यात् , स्वकीयाचारमोचनम् ? | षट्पदीमयतो यद्चीवरस्य विमोचनम् ॥ ४५॥ सम्यग्दृशां गता शङ्का, परेषां वदतां मिथः । शृङ्गेण शृङ्खलोत्तारोऽपरेषां युध्यतां मिथः ॥ ४६॥ मिथ्यादृशां क्रिया नैव, श्लाघ्या सम्यत्वधारिणाम् । गृहयोग्या न यात्रा सा, यथा सन्मार्गगामिनाम् ॥ ४७॥ मर्दयित्वोदरं तेन, शूलमुत्पादितं स्वतः । विधाय संगतिं मूढः, सम्यक्त्वं मलिनी (कलुषी) कृतम् ॥ ४८ । क्षायिकसम्यग्दष्टेर्निर्मलत्तेश्च मनसि न कदापि । संदेहो जिनवचने भवति श्यामत्वमिव हेम्नि ॥ ४९ ॥ कुग्रहान्मार्गमुत्सृज्योन्मार्गगामिनिबोधनम् । मृत्तिकाया घटे पके, भग्ने कण्ठाधिरोपणम् ॥ ५० ॥ यथा नृपसुताः क्रीडायोग्याः कार्या न दुःखिताः । जैनवेषधरा वन्या, नैव निन्या बुधैस्तथा ॥५१॥ औत्सुक्येन यथा नाम्रफलपाकः कचिद्भवेत् । चारित्राराधनेनाशु, मोक्षः साक्षात्तथैव च ॥५२॥ संयतासंयतानां च, संयोगो गुणवर्जितः। वेश्यादिक्पटयोः सार्थ इव शोभावहः कथम् ? ॥५३॥ संयमेन वियुक्तस्य, यदत्सायोः क्रियाविधिः । अयो नग्नस्य मर्यस्य, मस्तके मौलिबन्धन ॥५४॥
R
RECECRECECG

Page #142

आमाण
शतकम्
॥१२॥
था कृतेन यथाऽपूएकरणं नहि संमतम् । विना भावेन वेषस्य, धरणं तद्वदेव हि ॥५५॥ सूपपूपे यथाऽऽरब्धे, तैलपानस्पृहा पुरा । दीक्षायां गृह्यमाणायां, विशिष्या विषयस्पृहा ॥५६॥ भावहीने क्रिया पुसि, पुण्यहीने सुखस्पृहा । चन्द्रज्योत्स्ना दिने यद्वच्चूडा मुण्डितमस्तके ॥५७॥ कषायविषयैर्येन, संयमः शिथिलीकृतः । तेन मुक्ताफलं विद्धं, स्थूलेन मुशलेन किम् ? ॥५८॥ ऐहिकं समतासौख्यं, त्यक्त्वा कः पारलौकिकम् । कटिस्थं तनुजं यद्वदुदरस्थं समीहते ॥५९॥ साधुत्वं येन संपाप्य, निन्द्याचारः कृतः स्वयम् । धूलिक्षेपः स्वहस्तेन, हस्तिनेव स्वमस्तके ॥६॥ यत्र पद्मं तत्र हंसा, वसन्ति मुदिताशयाः। तथैव यत्र कल्याणं, तत्र तिष्ठन्ति साधवः ॥६॥ कर्मवैरिविनाशाय, यतते यतिपुङ्गवः। ज्ञानवान् तपसा शूरः, सिंहः सन्नाहसंयुतः ॥६२॥ कामं शरीरसत्कारो, न्यत्कारः शिववर्मनाम् (शर्मणाम्)। विहितो यतिना तेन, सुप्तः सिंहः प्रबोधितः ॥६३॥ स्वयंपठनशीलानां, शिष्याणां प्रेरणं तथा । यथा स्वयंसुजात्यानां, भारमुदहतां गवाम् ॥६४॥ मुमुक्षूणां हिरण्यादिरक्षणं विषभक्षणम् । न शोभते यथाऽतीवजीर्णगोर्गलघण्टिका ॥६५॥ सम्यग्गृहीते चारित्रे, लज्जायाः करणं तथा । नृत्ये नव्याः प्रवृत्ताया, वदनाच्छादनं यथा ॥६६॥
SHRS5555555

Page #143

PARANORAKAR
मुनयो यदि कुर्वन्ति, मार्गलोपं यथा तथा । वृत्तिश्विर्भटिकानत्ति, पुरतः कस्य कथ्यते ? ॥६॥ चारित्रं पृष्ठतः कृत्वा, लज्जया मोक्षकामना । पात्रं तु पृष्ठतः कृत्वा, तक्रार्थ गमनं तथा ॥६६॥ मरौ सुरतरुमाप्तिारिये निधिदर्शनम् । कली च बोधिबीजाप्तिर्दुर्भिक्षे पायसाशनम् ॥६९।। सिद्धान्तवाचनं पूर्व, व्याख्याता यत्र पण्डितः । तस्योपमानमास्थेयं, शर्करा दुग्धमिश्रिता ॥७॥ सिद्धान्तवाचनं टीका, विना चारुतरं नहि । तस्योपमानं जानीहि, बालकाङ्गुष्ठधावनम् ॥७॥ कुग्रहग्रहदुष्टस्य, सिद्धान्तश्रावणं तथा । अन्धस्य पुरतो दीपप्रदीपकरणं यथा ॥७२॥ अगोपाङ्गादयो ग्रन्था, द्वादशाङ्ग्यां प्रतिष्ठिताः । गवादीना यथा पादा, हस्तिपादे यहत्तरे ॥७३॥ यत्र नारं तत्र पङ्को, यथाऽस्ति कमलाकरे । अपवादोऽपि तत्र स्ति, यत्रोत्सर्गः प्रवर्तते ॥७४॥ स्वयं यः सुमतिः पूर्व, परं सिद्धान्तपारगः । नर्तकः किङ्किणीयुक्तचरणः शोभते यथा ॥७॥ उत्सूत्रभाषकः सूत्रभाषकं बाधते तथा । विपरीतपथः प्रायस्तस्करः पुररक्षकम् ।।७६॥ छेदग्रन्थार्थविस्तारो, न तिष्ठति हृदन्तरे । तुच्छसचवतां यद्वत्पायसं कुकुरोदरे ॥७७॥ अभव्यदूरभव्यानां, चेतः स्पृशति नागमः । स्निग्धं घटं यथा तोयपूरस्तोयदसंभवः ॥७॥

Page #144

5
आभाण
शतकम्
॥१३॥
करण्डिकाढतो भानुश्छादितः किं कचिद्भवेत् । तथा परोक्तयुक्त्या किं, छादितः स्याजिनागमः ? ॥७९॥ पानीयं को निबध्नीयात, ग्रन्थौ वस्त्रेण कोविदः । तथा शास्त्रेषु सर्वेषु, संपूर्ण जिनभाषितम् ॥८॥ यथा कुठारघातेन, धीतं वस्त्रं न चार्थकृत् । तथा स्वहठवादेन, दूषितं जिनभाषितम् ॥८१॥ कुधियां वधिराणां च, सभासु भगवद्वचः । व्याख्यातं निष्फलं ज्ञेयमरण्ये गीतगानवत् ॥८२॥ बालास्तु तक्रपानं जानन्ति विलोडनं न दनश्च । तद्वन्मूढाः सूत्रं जानन्ति न सूत्रपरमार्थम् ॥८३॥ युगेऽस्मिन् केवलज्ञानवर्जिते वरमल्पचित् । राणकः काणको यद्वचक्षुर्विकलपर्षदि ॥८४॥ करणे कथने भिन्ना, आदेशाः परवादिनाम् । दर्शने भक्षणे यद्दन्तिदन्ताः पृथक् पृथग् ॥८५॥ उत्सूत्रभाषणं पूर्व, पुनः क्रोधेन मिश्रितम् । सर्वथा परिहर्त्तव्यं, लशुनं हिगुसंस्कृतम् ॥८६॥ तृणैराच्छादितो वहिरवश्यं प्रकटीभवेत् । माययाऽऽच्छादितं तद्वदुत्सूत्रं मनसि स्थितम् ॥८॥ मधुरवचनेन युक्तं सर्व हितमेव वेचि न त्वहितम् । सकलं धवलं दुग्धं पश्यति बालस्तु नो तक्रम् ।।८८॥ सहसाविहिते कार्ये, पृच्छया किं विवेकिनाम् ? । विवाहे विहिते लग्नपृच्छया कि प्रयोजनम् ? ॥८९॥ यथोप्तमूषरे क्षेत्रे, धान्यं धान्यधनेच्छया । धर्मबुद्धया तथा दानं, कुपात्रे निष्पयोजनम् ॥१०॥
555A4*
॥१३॥

Page #145

19555575155154.
दातुर्दानं यथा स्वल्पमनल्पं न विचार्यते । धर्मधेनोस्तथा दन्ता. न विलोक्या हि धीधनैः ॥९॥ भवितव्यं भवत्येव, परं सततमुद्यमः । कर्त्तव्योऽपरथा सर्वेऽलसाः स्युः सर्वकर्मसु ॥१२॥ वशा सुशीला सुकुला, शीलं धरति दुर्धरम् । दृढपादा यथा भित्तिर्भारं वहति सद्मनः ॥९३॥ पयः पश्यति मार्जारचण्डं दण्डं न पश्यति । तथा पराङ्गनारगं, मूढः पश्यति नायतिम् ॥१४॥ न याति सद्गतौ जन्तुः, कुतो विषयसंयुतः ? । उन्दुरुन बिले माति, कुतः सन्मार्जिनीयुतः ? ॥१५॥ उप्यते यादृशं धान्यं, लूयते तादृशं जनैः । यादृशं दीयते दानं, तादृशं प्राप्यते फलैः ॥१६॥ एकः संसारतो भीती, द्वितीयो वक्ति यां भज । तदिदं कूर्चदाहेन, प्रदीपकरणोपमम् ॥९७॥ अमेध्यं वनितासङ्गस्त्याज्यो दुर्गतिदुःखदः । कष्टकाश्रितविष्ठायाः, प्रकटास्वादसोदरः ॥९८॥ क्षणिकैकसुखायात्मन् !, मोक्षमार्गविमोचनम् । एकपूपकृते कूपजलयन्त्रस्य विक्रयः ॥९९।। विना दानादिकं धर्म, मनुष्यापुरतिक्रमः । शून्ये ग्रामेऽज्ञनारीणां, शाटकस्फाटनोपमः ॥१०॥ भवस्वरूपे विज्ञाते, विदुषां किं बहूक्तिभिः? । करस्थकङ्कणालोके, दर्पणग्रहणेन किम् ? ॥१०१ स्पृहा हि तावती कार्या, सत्ता भाग्यस्य यावती । पादपसारणं कार्य, यावत्पच्छादनांशुकम् ॥१०२॥

Page #146

आभाण
शतकम
॥१४॥
यहोदुखले रिक्ते, मुशलद्वयमोचनम् । मोक्षमार्गक्रियाहीने, मोक्षैहिकसुखस्पृहा ॥१०३॥ अधमाधमजन्तूनां, गिरिरेखेव शाश्वती । सतां पानीयरेखेव, कचिदीर्घ्य भवेत्पुनः ॥१०४॥ धर्मोपदेशलेशाख्यां, सभ्यामाभाणमालिकाम् । कण्ठपीठे करिष्यन्ति, ते ये श्रेयस्विनः सना ॥१०५॥ निधिनिधिरसशशि १६९९ वर्षे पौषे मासे च पुष्यनक्षत्रे । राजनगरोपकण्ठे ऊष्मापुरनाम्नि वरनगरे ॥१०६॥ श्रीतपगणगगनाङ्गणदिनमाणकिरणोपमानपरिकरिते । श्रीविजयदेवमूरीश्वरराज्ये प्राज्यपुण्यभरे ॥१०७॥ चातुर्विद्यविशारदवाचककल्याणविजयशिष्येण । एतच्छतकं निबद्धं वाचकधन विजयवरगणिना ॥१०८॥
AAAAAAAAAAAA
।। इति श्रीधनविजयगणिवरविरचितमाभाणशतकं धर्मोपदेशलेशाभिधानम् ॥
॥१४

Page #147

श्रीजिनदत्तसूरिमाचीनपुस्तकोद्धारफण्डे ग्रन्थाङ्कः ३७ | सकलभट्टारकपुरन्दरसंविज्ञचूडामणिश्रीमदकब्बरसाहिप्रदत्तयुगप्रधानपदविभूषिताचार्यप्रवरश्रीमज्जिनचन्द्रसूरिशेखरसाम्राज्यवर्तीवाचनाचार्यश्रीमत्प्रमोदमाणिक्यवाचंयमविनेयावतंसश्रीमदकब्बरसाहिसंसल्लब्धजयमहोपाध्यायश्रीजयगोमगणियरचिवा...।
स्वोपज्ञवृत्तिविभूषिता पौषधषट्त्रिंशिका.
प्रकाशक-श्रीजिनदत्तमूरिज्ञानभाण्डागारस्य कार्यवाहकः पानाचन्द्र भगुभाइ झवेरी, गोपीपुरा-सुरत.
मुद्रक-नारायणराव लक्ष्मणराव नोकम, श्री 'शङ्कर' प्रिन्टींग प्रेस, चौटानीज टांकी पासे-सुरत. वीर संवत् २४६० विक्रम संवत् १९९०
इस्वी सन् १९३३ ईस्वी सन् १९३३ मूल्य १-०-०

Page #148

निवेहन. આ સ્વપજ્ઞ પૈષધષત્રિશિકાના કર્તા મહોપાધ્યાયજી ગણિ શ્રીજયસમજી મહારાજ છે, આમાં અનેક આગમપ્રમાણથી સ્પષ્ટ કરી બતાવેલ પર્વદિનાનુશ્કેય પૈષધ વ્રતને વિષય આગમ સંમત પ્રમાણુયુક્ત યથાર્થ જોવામાં આવે છે, અને અવલકવાથી શ્રીજિનાગમની યથાર્થ સત્ય શ્રદ્ધા થાય છે માટે ભવ્ય ઇવેને આ શ્રેયકારી છે, તેથીજ એને છપાવી પ્રસિદ્ધ કરેલ છે, એથી અન્ય સ્વપજ્ઞ ઈર્યાપથિકીષત્રિશિકા
૦ પૈષધપ્રકરણ તથા વિચારરત્નસંગ્રહાદિ સંસ્કૃત પ્રાકૃત અને પ્રશ્નોત્તરેકચવાર્દિશતશતકાદિ ભાષાગ્રંથ શિવાય કેટલા ગ્રંથે બનાવ્યા છે તે નક્કી કહી શકાય નહીં પરંતુ અપૂર્વ વિદ્વત્તાભરેલાં જિનતેત્રાદિ પણ એમના રચેલાં અનેક છે તેમાંનું એક સ્તોત્ર અહીં દાખલ કરીએ છીએ ઈત્યલમ
विश्वत्रयी जनमनोमतकामकुम्भ, वर्चाभिभूतजलदं गतलाभदम्भम् । वामासुकुक्षिसरसीवरराजहंस, पार्श्व जिनं नुत सुवर्णनगावतंसम् ।। मोहाद्रिनाशनमुरेन्द्रसमं प्रक्रामर, राजेन्द्रवन्दितपदं नतह(नुत्नकामम् । माद्यत्तम स्तिमिरचक्रविनाशइंसं, पा० ।२। देवाद्रि| धीरमधर गुणराशिराम, कल्याणवल्लिवनदं गतकामरामम् । संसारवारिनिधिपोतसमं सुवंश, पाच०३। सङ्कितं शिवरमारमण रसालं,
कर्मच्छिदं सकलसौख्यकरं विसालम् । अर्द्वन्दुबिम्बसमभालमपारिरंस, पा०।४। इत्थं पार्श्वयुतः प्रमोदसुखदो भक्त्या मया संस्तुतः, स्तोत्रेणाद्भूतकान्तकान्तिविलसद्विश्वत्रयीविश्रुतः। श्रीमन्नीलतमालनालबहलभ्राजिष्णुकान्त्युत्तमः, भूयाच्छी"जयसोम"वाञ्छितकरः | श्रीपार्श्वकल्पद्रुमः ।। इति सुवर्णनगावतंस(जालोरदुर्गस्थ)श्रीपार्श्वनाथस्तवनम् ।
१ वर्चा कान्तिस्तयाऽभिभूतः-पराभूतः जलदो येन । २ अतिशयेन। ३ अभीष्टं । ४ अज्ञान । ५ मनोहर। ६ जलद । ७ रमणीय। ८ रामारमणेच्छा।

Page #149

श्रीसर्वज्ञाय नमः सकलभट्टारकपुरन्दरसविज्ञचूडामणिश्रीमदकब्बरसाहिप्रदत्तयुगप्रधानपदविभूषिताचार्यप्रवरश्रीमज्जिनचन्द्रसूरीश्वरसाम्राज्यवर्तीवाचनाचार्यश्रीमत्प्रमोदमाणिक्यवाचंयमविनेयावतंसश्रीमदकब्बरसाहिसंसल्लब्धजयमहोपाध्यायश्रीजयसोमगणिवरविरचिता स्वोषज्ञवृत्तिविभूषिता
पौषधषट्त्रिंशिका.
जैनचन्द्रं वचः स्मृत्वा, ध्यात्वा श्रीश्रुतदेवतां । पौषधस्य षट्त्रिंशिका, विवृणोमि समासतः ।। इह हि सकलविबुधकुलानुकूल विघ्नोपशममूल स्वसमयसमुचितमभीष्टविशिष्टदेवतानमस्काररूपं पारिप्सितप्रकरणकरणाव्यवहितपूर्वसमये शास्त्रसंसिद्धिसाधनं समयसमयानुसारितया सर्वशिष्यपशिष्यशिक्षायै विशिष्टबलं वाचिकं मंगलं प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गमभिधेयादिचतुष्टयं च गाथाद्वयेनाहपसरियनाणपयासं, पासं पणमित्तु सव्वगुणवासं । अइसयरासिसमिद्धं, वंछियदाणेण सुपसिद्धं । १ । सुरमहिअसुअपओणिहि-मज्झगयं लहिअ सुद्धदिछीए। पोसहवयपरमऽत्थं, दंसेमि जणाण सुहियऽत्यं ।२।।
व्याख्या-अहं पौषधव्रतपरमार्थ 'दर्शयामि' प्रकटीकरोमीति मूलान्वयः, तत्र पोष-पुष्टिं प्रक्रमाद्धर्मस्य धत्ते धातूनामनेकार्थत्वा. करोतीति पौषधोऽष्टमीचतुर्दशीपूर्णिमाऽमावास्याऽऽदिरूपपर्वदिनानुष्ठेयो व्रतविशेषः, पौषध एव व्रतं पौषधव्रतं, तस्य परमार्थस्तत्कि

Page #150

पौषध
षटत्रिशिका
खरतर जयसोमीया
रूपं ? कदा ? कीदृशं? कैः ? कथं ? विधेयमित्यादिरूपमैदम्पर्य पौषधव्रतपरमार्थस्तं, किं कृत्वा ?, 'पास'मिति सर्वभावान् पश्यतीति निरुक्तात् पार्श्वः, अपश्यच्चान्धकारेऽपि महान्धकारसोदरं काकोदरं गर्भानुभावाज्जननीति पितृदत्ताभिधानो वा पार्श्वः, पूर्वानुपूर्व्याऽ(स्याम)वसर्पिण्यां त्रयोविंशस्तीर्थकृत , त प्रणम्य प्रकर्षण कायवाङ्मनोभिः प्रहीभूय, प्रणम्येति क्यप्प्रत्ययोऽभिधेयापेक्षया समानकर्तृत्वं पूर्वकालिकत्वं च प्रणामस्य ध्वनयति, तेन पुरा पार्श्वप्रणतिः पश्चात्पौषधव्रतपरमार्थदर्शन मिति ध्येयं, 'प्र'शब्दोऽत्र भक्तिश्रद्धाऽतिशयलक्षणप्रकर्षद्योतकस्तेन पार्श्व प्रणम्याहं पौपव्रतपरमार्थ दर्शयामीत्यायात, किं कृत्वा ? 'शुद्धदृष्ट्या'सम्यग्दर्शनेन गुरुवचनाअनशलाकासम्पर्कसमुद्घाटितान्तरचक्षुपा च 'लब्ध्वा' प्राप्य, किं भूतं पार्श्व ? "पसरियनाणपयासं” 'प्रसृतः' प्रकर्षण विस्तृतो ज्ञानमेव केवलादगमरूपमेव प्रकाशो यस्य सः, तथा तं प्रस्तज्ञानप्रकाश, अथवा ज्ञानश्च प्रकाशश्च ज्ञानप्रकाशौ, प्रसृतौ ज्ञानप्रकाशौ केवलज्ञानशरीरतेजसी यस्य स तं, इत्यनेन भगवति ज्ञानातिशयः प्रशंसितः, पुनः किं भृतं पार्श्व ? 'सर्वगुणवास' सर्वे च ते गुणाश्च सर्वगुणास्तेषां, सार्वाणामहंतां वा ये गुणास्ते सार्वगुणास्तेषां वास इच-आलय इव यः स, तं सर्वगुणवासं सार्वगुणवासं वा "वासोवेश्मन्यवस्थाने" इत्यनेकार्थः, यद्वा सर्व जानाति सर्वेभ्यः प्राणिभ्यो वा हितः सार्वः, स चासौ गुणवासचेति कर्मधारये सार्वगुणवासस्तं, पुनः किं भूतं पार्थ ? 'अतिशयराशिसमृद्ध' जगतोऽप्यतिशेरते जिना एभिरित्यतिशयाः सहजकर्मक्षयोत्थसुरकृतरूपाश्चतुस्त्रिंशत. वाग्गुणाश्च तेषां यो राशिस्समूहस्तेन समृद्धं इत्यनेन पूजातिशयो वचनातिशयश्च समबसेयौ, एतादृशो भगवानपायानां मूलत एवोन्मूलनाद्भवेदित्यपायापगमातिशयः, एतावता भगवति सर्वाधिकगुणत्वं प्रतिपाद्य परोपकारकारित्वेन तस्मिन्नेव सकलजनादेयत्वं विशेषणेनाह-पुनः किं भूां पार्थ ? 'वांछितदानेने'प्सितवस्तुवितरणेन सुप्रसिद्धं' लोके विशिष्टपुरुपादेयतया विदितं, एतावतवास्याभीष्टदेवताकत्वेन शास्त्रादौ नमस्करणीयत्व

Page #151

मबसेयं, अभीष्टदेवतानामानन्त्येऽपि पार्श्व इति पदोपादानं परमगुरूणां श्रीमन्नवाङ्गी विवरणकरणगुरूणां श्रीमदभयदेवमूरिमुरतरूणामुपकारित्वेन तदनुयायिनामस्मदादीनां सुतरामुपकारकारकत्वमस्यावगमयति, वांछितदायकत्वं तु विघ्नव्यूहव्यपोहकत्वाऽविनाभावि, नहि विघ्नव्यूहमनपोह्य वांछितदायकत्वं घटामास्कन्दति, तथाच दुरितध्वंसक्षमत्वमप्यस्य निव्यूह, किम्भूतं पौषव्रतपरमार्थ ? 'सुरमहितश्रुतपयोनिधिमध्यगतं' सुरै-देवमहित-समभ्यर्चितं सद्भुतगुणः संस्तुतं वा यच्छ्त-सिद्धान्तस्तदेवालब्धयध्यत्वादिगुणसाधर्म्यणोपचारात्पयोनिधिःसमुद्रस्तस्य यन्मध्यं तद्गत-प्राप्तं येन स तथा तं, सिद्धान्तान्तर्गतमिति भावः, पुनः किम्भूतं पौपधव्रतपरमार्थ ? 'जनानां प्रस्तावत् भव्यसच्चानां सुहितार्थ' मुष्टु-शोभनो हित एवार्थः-प्रयोजनं यस्य स तथा तं, अथवा 'मुहितार्थ सुष्टु हितनिमित्तमिति क्रियाविशेषणं, अन्योऽपि परमकारुणिकः पश्यतीति पश्यस्तं पश्य-सर्वज्ञं प्रणम्य 'सुरमथितश्रुतपयोनिधिमध्यगतं' सुरमथितश्चासौ श्रुतः प्रसिद्धश्चासौपयोनिधिश्च तस्य मध्यगतमन्तःस्थं 'अर्थ'द्रव्यं-रत्नादिरूपं 'शुद्धदृष्टया' अञ्जनविशेषविशिष्टचक्षुषा 'लब्ध्वा' उपलभ्य 'जनानां' सांयात्रिकलोकानां दर्शयति| समादेयतया प्रकटीकरोति, किम्भूतमर्थ ? 'पौपधत्रतपरं' पौषधव्रते-इष्टजनपोषाभिग्रहे परं-प्रकृष्टं, किमर्थ ? 'सुखितार्थ' सुखिनो भावः मुखिता तदर्थ, सुखित्वनिमित्तमित्यर्थः, अत्राभिधेयः पौषधः, हितार्थपदेन कर्तृश्रोतृगतं प्रयोजनं, सम्बधस्तु वाच्यवाचकभावलक्षणोऽधिकारी तु प्रकरणादगारीति गाथाद्वयार्थः ।१-२॥ अथ प्रारब्धप्रकरणे अभिधेयं पौषधव्रतस्वरूपमुपवर्णयितुं गाथामाह
आरंभदोसभारु-व्वहणेण य परिकिलंतचित्तस्स । आसासमिव पोसह-वयं पसंसंति वरगिहिणो ।३। व्याख्या-गृहं विद्यते यस्य स गृही, वरश्चासौ गृही च वरगृही, तस्य वरगृहिणः, गृहस्थस्यापि वरत्वं गुरुपादमूलगृहीतजिनशासनप्रसिद्धाणुव्रतादिदेशविरतिमत्त्वात् , यतः संसारवासादतिशयोद्विग्नमानसा अपि मोक्षं यियासवोऽपि विशिष्टवीर्यान्तरायक्षयोपशमा

Page #152

खरतर जयः सोमोया
॥२॥
ऽसद्दिपुण्णमामानरुत्साहवचात् चित्त-मानवादोषः आरम्भदोपः,
पौषध
भावेन पण्डितवीर्यमनुद्योतयन्तः सांसारिकपरिकरान्तःस्था देशविरतिरता गृहिणः समुपलभ्यन्ते, तस्माद्वरगृहिणो-विशिष्टगृहस्थस्य 'पौषधपत्रिंशिका
व्रत पौषधोपवासलक्षणं, 'आश्वासमिव विश्रामस्थानमिव प्रशंसति तीर्थकरगणधरादय इत्युपस्कारः, किम्भूतस्य वरगृहिणः ? 'आरम्भदोषभारोद्वहनेन परिक्लान्तचित्तस्य' आरम्भ एव-सावधव्यापार एव जीवस्य दुष्टताकरणकारणत्वाद्दोषः आरम्भदोषः, स एव गुरुत्वहेतुत्वाद् भारस्तस्योद्वहन मुत्पाटनं तेन परिक्लान्तमिव परिक्लान्तं-खिन्नं निरुत्साहवत्त्वात् चित्त-मानसं यस्य स, तस्य, तथाचोक्तं श्रीस्थानाङ्गे | चतुर्थस्थाने (२३६ पत्रे) 'जत्थवि य णं चाउद्दसऽसुद्दिष्टपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहं सम्मं अणुपालेइ तत्थवि य से एगे आसासे पण्णत्ते ३" इत्याद्यभ्यूज़, इति गाथार्थः।३। अथाभिधेयनिर्णयाङ्गभृतसंशयस्य बीज विप्रतिपत्तिरूपमाह
पइदियहं सो कीरइ, नियमियपव्वेसु पख्खियाइसु वा । इय पोसहोववासे, विप्पडिवत्ती समख्खाया ।।। ____ व्याख्या-'पौषधोपवासे' उक्तस्वरूपैकादशव्रतरूपे 'इति' एवम्भूता 'विप्रतिपत्ति'विवदमानयो,दिनोर्विवादपदं 'समाख्याता'प्रोक्ता,
इतीति किं ?, 'स' पौषधोपवासः 'प्रतिदिवस' प्रतिदिनं यथावकाशमिति यावत् क्रियते' विधीयते श्राद्धैरिति शेषः 'वा' अथवा 'नियमित 2पर्वसु'नियमितानि-नामग्राहं पौषधे नियुक्तानि यानि पर्वाणि तेषु नियमितपर्वसु, पर्वणां बहुत्वेन नियमितपर्वस्वेव पौषधोपादानं न्याय्यमिति
ज्ञापनार्थ नियमितपदोपादानं, दशाश्रुतस्कन्धनिर्युक्तौ पञ्चकपरिहाण्यादिव्यवस्थायां पञ्चम्यादितिथीनामपि पर्वत्वेन व्यपदिश्यमानत्वात् , P न च तेषु पौषधोपादानं क्वापि न्यरूपि, ततो नियमितपर्वस्विति मुष्टूक्तं. तान्येवाह-'पाक्षिकादिषु' गीतार्थाचरणया पाक्षिक-चतुर्दशी तदा
दिर्यपामष्टम्यादिपर्वणां तानि तथा, तेषु चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्टापूर्णमासीप्रभृतिष्वित्यर्थः, तथा च प्रतिपदादिषु सर्वास्वपि तिथिषु पौपधो ग्राह्य Ka इति पूर्वपक्षपरामर्शः, नियमितेष्वेव पर्वसु स ग्राह्य इति सैद्धान्तिक सम्मतमिति भावः।४। अथ परवादिविकल्पितपूर्वपक्षे प्रतिवचनमाह
॥२
॥

Page #153

सव्वेहिं सुयहरेहिं कहियं विहिचरियवायसुत्तेहिं । चाउद्दसमुद्दिछ - पुण्णमासीसु वयमेयं । ५ । व्याख्या- 'एतद्वतं' पौषधोपवासस्वरूपं 'सर्वैः सकलैः 'सार्वैव अर्हत्यवचनीयैः 'श्रुतधरैः' श्रुतं द्वादशाङ्गरूपं धरन्तीति श्रुतधरास्तैः, चतुर्दश्यष्टभ्युद्दिष्टापूर्णमासीषु प्रवचनप्रसिद्ध तिथिषु' कथितं 'विधेयतया निवेदितं श्राद्धानामिति ध्येयं कैः साधनभूतैः ? 'विधिचरितवादसूत्रैः, विधिः कर्त्तव्यार्थोपदेशश्चरितं दृष्टान्तपद्धतिः, विधिव चरितं च विधिचरिते, तद्रपो यो वादो विधिचरितवादस्तत्प्रधानानि यानि सूत्राणि विधिचरितवादसूत्राणि, तैर्विधिचरितवादसूत्रैः, अयम्भावः श्रुते विधिवादेन चरितानुवादेन च नियमितदिनेष्वेव पौषधोपवासो गणधरैन्यमि, सर्वत्रापि तथैवोपलब्धेः विधिवादे यथा - " से जहा नामए समणोवासगा भवंति अभिगयजीवाजीवा उवलद्धपुण्णपावा आसव संवर वेयणाणिज्जरा किरिया हिगर णबंध मोख्खकुसला असहिज्जदेवासुरनागसुवण्णजख्खरख्खस किन्नर किंपुरि सगरुल गंधवमहोरगादी एहिं faiथाओ पावयणाओ अणतिकमणिज्जा, इणमेव निग्गंथे पावयणे णिस्संकिया णिकंखिया निवितिमिच्छा लद्धट्टा गहिया पुच्छिया विणिच्छियट्ठा अभिगयठ्ठा अट्ठिमिंजपेमाणुरायरत्ता, अयमाउसो ! निग्गंथे पावयणे अट्ठे अयं परमट्ठे, सेसे अण ऊसियफलिहा अवगुयदुवारा अचियत्तं तेउरघरपवेसा चाउछसऽहमुद्दिद्वपुष्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहं सम्म अणुपालेमाणा समणे निग्गंथे फासुएसणिज्जेणं असणपाणखाइमसाइमेणं वत्थप डिग्गह कंबलपायपुंछणेणं ओसहभेसज्जेणं पीढफलगसिज्जासंथारएणं पडिलाभेमाणा बहुहिं सीलवयगुणवेरमणपश्च्चख्खाणपोसहोववासेहिं अहापरिग्ाहिएहिं तवोकम्मेहिं अप्पाणं भावेमाणा विहरंति" इति श्रीसूत्रकृताङ्गसत्काष्टादशाध्ययने ( ३३५ पत्रे ) विधिवादेन साक्षादेव श्रुतधरैश्चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्टापूर्णमासीष्विति वर्णनोपनिबन्धादेतेष्वेव पर्वसु श्राव काणां पौषधव्रतमादिष्टं, न चान्यदाऽपि तथा तत्रैव त्रयोविंशाऽध्ययने (४१९ पत्रे) 'भयवं ! च णं संतेगतिया समणोवासगा

Page #154

पौषधपत्रिंशिका
भवंति, तेसिं च णं एवं वुत्तपुव्वं हवइ-नो खलु वयं संचाएमो मुंडे भवित्ता आगारातो अणगारियं पवइत्तए, वयं च णं चाउहसऽटमुहिछपुण्णमासिणीमु पडिपुण्णं पोसहं सम्म अणुपालेमाणा विहरिस्सामो”इति वाक्यात् तथा "जत्थवि य णं चाउद्दसऽमुद्दिपुण्णमासिणीसु
खरतर जयपडिपुण्ण पोसह सम्ममणुपालेइ तत्थवि य से एगे आसासे पण्णत्ते ३” इति श्रीमत्स्थानाङ्गे (२३६ पत्रे) तुर्यस्थानवाक्यात् तथा
a सोमीया | "अगारिसामाइयंगाणि, सट्टी कारण फासए । पोसहं दुहओ पख्ख, एगरायं न हाबए ।२३।" इति श्रीमदुत्तराध्ययनेषु पञ्चमाध्ययने,
"व्याख्या-'अगारिणो' गृहिणः 'सामायिकं सम्यक्त्वश्रुतदेशविरतिरूपं तस्याङ्गानि निःशङ्कितकालाध्ययनाणुव्रतादिरूपाणि अगारिसामायिकाङ्गानि, 'सट्ठि'त्ति सूत्रत्वात् श्रद्धा-रुचिरस्यास्तीति श्रद्धावान् 'कायेने त्युपलक्षणत्वान्मनसा वाचा च 'फासइ'त्ति स्पृशति-सेवते, पोपणं पोपः, सचेह धर्मस्य तं धत्ते इति पोषधः आहारपोपधादिस्तं 'दुहतो पख्खं ति तत एव द्वयोरपि सितेतररूपयोः पक्षयोश्चतुर्दशी-|| पुर्णमास्यादिषु तिथिषु 'एगरायं ति अपेर्गम्यमानत्वादेकरात्रमपि, उपलक्षणत्वाच्चैकदिनमपि 'न हावए'त्ति न हापयति-न हानि प्रापयति, रात्रिग्राणञ्च दिवा व्याकुलतया कर्तुमशक्नुवन् रात्रावपि पौषधं कुर्यात्" इति (२५१ पत्रे) बृहद्वृत्ति(पाइटीका)व्याख्यानात, तथा | "जे इमे x x समणोवासगा भवंति अभिगयजीवाजीवा" इत्यादि "चाउद्दसऽमुद्दिपुण्णमासिणीसु सम्म पोसहमणुपालेमाणा" इत्यादि (१०५ पत्रे) उपपातिकोपाङ्गवाक्यात् , तथा "मुवति जिणभासियाइ. सेविज्जए सामाइयाइयमावस्सयं, धिप्पए पचदियहेमु पोसह. कि बहुणा” इति श्रीठाणावृत्तौ देवधरप्रवन्धवाक्यात् , तथा “पोपं धत्ते पौषधः-अष्टमी चतुर्दश्यादिः पर्वदिवसः, उपेति-सह उ(अ)पावृत्तदोषस्य सतो गुणराहारपरिहारादिरूपैर्वासः उपवासः, यथोक्तं-'उपावृत्तस्य दोषेभ्यः, सम्यग्वासो गुणः सह । उपवासः स विज्ञेयो, न शरीरविशोषणं ।१०३। ततः पौषधेपवासः-पौषधोपवास"इति (३५ पत्रे) धर्माबिन्दुत्तिवाक्यात् , तथा "कर्तव्यः-विधेयः स नियमाव- ॥३॥

Page #155

नियमेनाष्टम्यादिपर्वसु-अष्टमीचतुर्दश्यादिपूत्सवतिथिष्विति (२७१ पत्रे) नवपदप्रकरणमूत्रवृत्तिवाक्यात् , तथा “पोष-पुष्टिं प्रक्रमाद्धर्मास्य धत्ते-करोतीति पौषधः-अष्टमीचतुर्दशीपूर्णिमाऽमावास्यादिपर्वदिनानुष्ठेयो व्रतविशेषः" इति धर्मरत्नप्रकरण(द्वितीयभाग ६४ पत्रे)वृत्तिकद्देवेन्द्रमूरिवाक्यात् , तथा "चतुष्पा चतुर्थादि-कुव्यापारनिषेधन”मिति (पत्र १७८) योगशास्त्रात्तवृत्तेश्चेत्यादिग्रन्थसार्थयाठाद्विधिवादेन | श्रावकाणां पर्वस्वेव पौषधव्रतं श्रुतधरा निर्धारयाश्चः , न सार्वदिकं, यदि सामायिकवतवत्तत्सार्वदिकं स्यात्तदा श्रुतपारदृश्वानः प्रतिपदादितिथिष्विति लिवि(लिपि)सात्कुयुस्तिथीनां तदादित्वात् , न च सर्वदा तत्करणशक्तेरभावाचतुर्दश्यादिपर्वग्रहणमिति वाच्यं, शक्त्यभावादिति हेतोरापवादिकत्वेन विशेषविषयित्वात्सर्वोपासकसामान्यविधिवादे तस्यानवकाश एक, विधिवादस्य तत्तन्निमित्तविशेषनिरपेक्षत्वेनोसर्गपरत्वमिति भाव्यं, सर्वथा शक्त्यभाववत्यपि श्राद्धे श्रुतोक्तैतत्पर्वतिथिषु तदवश्यम्भावप्रसङ्गश्च स्यान्नचैवं सर्वतन्त्रसिद्धः सिद्धान्त इति, तथा चरिता| नुवादेऽपि स्थाने स्थाने देशविरतिमत्तत्तच्ट्राद्धनामपुरस्कारेण तद्गुणवर्णनावसरे पोषधवतं पर्वस्व प्ररूपयाश्चक्रुः, नापर्वसु, तद्यथा सूत्रकृताङ्गे त्रयोविंशाध्ययने लेपश्रावकवर्णनाधिकारे "चाउद्दसऽहमुद्दिटपुण्णमासीणीमु पडिपुण्णं पोसहं सम्ममणुपालेमाणे विहरति” तथा श्रीव्याख्याप्रज्ञप्त्यां (१३४ पत्रे) तुङ्गिकानगरीवास्तव्योपासकवर्णनाधिकारे तथा वरुणाधिकारे तथा आलम्भिकोपासकवर्णने तथा शंखपुष्कलीवर्णने तथा जयन्तीवर्णके तथा ऋषभदत्तोपासकोपनये तथा कार्तिकश्रेष्टिवर्णने तथोदायनराजाधिकारे तथा सोमिलाधिकारे अन्येष्वपि बहुष्वधिकारेषु "चाउद्दसऽमुद्दिपुण्णमासिणीसु” इत्यादि पाठेनाशठभावेन नियमितपर्वदिनेष्वेव पौषधकर्तृत्वं यथाप्रस्ताव गणभृदिरसूत्रि श्रुतसौधसूत्रणासूत्रधारः, तथा श्रीज्ञाताधर्मकथायां अरहन्नकश्रावकवर्णके तथा जितशत्रुसुबुद्धिश्राद्धसम्बद्धसम्बन्थे तथा नन्दमगिकारवणके एवं बहुषु स्थानेषु तथाभूतपाठपठनेन पर्वस्वेव पौषधव्रतमबोधि, तथोपासकदशासु आनन्दादिदशोपासकवर्णके दशस्वप्यध्यय नेषु

Page #156

पौषध
ज
खरतर जय| सोमीया
पत्रिंशिका
॥४॥
पर्वदिनेष्वेव तृतीयशिक्षाव्रतमाख्यातदन्तो भगवन्तः, तथा विपाकश्रुतेऽपि सुबाहुमभृतिषु दशसु सुखविपाकीकाध्ययनेषु सूत्रपाठेनैव चतु- दश्यादितिथिषु नामग्राइं पौषधवतमबोधि, तथोपपातिकोपाङ्गे अम्बडोपासकवर्णकेऽपि चतुर्दश्यादितिथिष्येव पौषधवर्णनं सर्वविदो निवेदितवन्तः, यत्त्वेतस्य परिव्राजकवेषवत्त्वेन भिक्षावृत्तिवर्तनादिना स्वयं पाकादिसावद्यवर्जकस्यापि अव्यापारशरीरसंस्कारयोरपि प्रतिनियतता करणेन देशतस्ततोऽपि निवृत्तस्यापि ब्रह्मचारिणोऽपि पौपधकरणे सार्वदिकखानिरूपण, तत् शक्त्यभावात्सर्वदा पौषधवतं कर्तुमशक्यमिति तद्वतस्य चतुर्दश्यादितिथिनियमन मिति विपक्षविवक्षितवाक्याभासस्योपहास्यतामावेदयति, तस्य सुतरां सावकाशत्वात् , नह्येतत्तीर्थीयोपासकानां सर्वेषामपि शक्तिविशेषाभावत्वं भवदुक्तं विनाभक्तं कोऽपि प्रत्येति, तथा श्रीराजप्रश्नीयोपाङ्गेऽपि चित्रोपासकवर्णके (१२२ पत्रे) "चाउद्दसऽमुद्दिपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसह सम्म अणुपालेमाणे"इति पाठेन तथा "चतुर्दश्यामष्टम्या मुद्दिष्टाया'मित्यमावास्यायां पौर्णमास्यां च 'प्रतिपूर्ण महोरात्रं यावत् 'पौषध'माहारादिपौषधं सम्यग् अनुपालयन्” इति व्याख्यानेन, तथा श्रीटाणावृत्तौ चेटकराजवर्णके "चाउद्दसऽमुद्दिपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसह अणुपालेमाणो विहरइ” एतद्व्याख्या-"उद्दिदृत्तिअमावास्याः पुण्णमासिणी त्ति-पूर्णमासी"इति पाठेन च पर्यदिनेष्वेव पौषधवतमावेदितमिति, एवं सर्वैरपि बहुश्रुतैः प्रतिश्रुतं विधिचरितवादप्रवादे पर्वस्वेव तद्व्यक्तीकृतं नापर्वस्वपीति सूक्ष्मेक्षिकया विभाव्यमिति गाथार्थः ।। न केवलमेता एव श्रुत तिथयः पौषधकरणे. ऽङ्गीकार्याः, किन्तु कथञ्चिदागमपदस्यार्थान्तरव्याख्यानेन गीतार्थान्तरमूचिता अन्या अपीत्याह
तह उद्दिपएणं, पसिद्धकल्लाणयाइसु सुतिहीसु । संगहियं वयमेयं, सिरिसीलंगेण बितियंडगे । ६ । व्याख्या-'तथेति अप्यर्थे, स च भिन्नक्रमस्तेन श्रीशीलालेन'श्रीशीलाङ्काचार्येण 'द्वितीयाङ्गे श्रीसूत्रकृताङ्गे त्रयोविंशाध्ययने लेपोपा

Page #157

सकस्वरूपवर्णने, उद्दिष्टापदेन प्रसिद्ध कल्याणकादिषु सुतिथिष्वपि, 'प्रसिद्धाः सुरासुरनरविद्याधराराध्यत्वेन विख्यातास्तथा 'कल्याणकै'जिन - च्यवन जन्मदीक्षाज्ञान निर्वाणादिरूपैरुपलक्षिताः सुतिथयः, ततः कर्म्मधारये प्रसिद्ध कल्याणकादिसुतिथयस्तास्वपि एतद्व्रतं' पौषधत्रतं ग्रहणद्वारा संगृहीतं दृष्टव्यं इति शेषः तथा च तत्सूत्रं "तत्थ णं नालंदाए बाहिरियाए लेवे णामं गाहावती होत्या x x जाव अहिगयजीवाजीवे xx जाव चाउद्दसमुद्दिद्वपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहं सम्ममणुपालेमाणे xx बिहरइ, व्याख्या- चतुर्दश्यष्टम्यादिषु तिथिषु 'उप (उद्) दिष्टासु' महाकल्याणकसम्बन्धितया पुण्यतिथित्वेन प्रख्यातासु तथा 'पूर्णमासीषु च' तिसृष्वपि चतुर्मासक तिथिष्वित्यर्थः, एवम्भूतेषु धर्मदिवसेषु सुष्ट- अतिशयेन प्रतिपूर्णो यः पौषधो व्रताभिग्रहविशेषस्तं प्रतिपूर्ण - आहारशरीरसत्कारब्रह्मचर्याव्यापाररूपं पौषधमनुपालयन् सम्पूर्ण श्रावकधर्ममनुचरती " ति (सूत्रकृताङ्गे ४०८ पत्रे), तथा च श्रीशीलाङ्काचार्यै 'रुद्दिष्टा' शब्देन कल्याणकादिप्रसिद्ध तिथिष्वपि लेपश्रावकस्य पौषधः समुपदिष्टस्तथाच कल्याणकतिथिष्वपि पौषधत्रतमादेयमिति भावार्थ: । ६ । ननु तदर्थयुक्त्या कल्याणकादितिथिषु पौषधव्यवस्थाsaस्थितावपि " मण्डूकतोलन" न्यायेन शेषपूर्णिमानाममावास्यादीनां चाऽनङ्गीकारात्तासामनाराध्यत्वम निष्टमप्यायातमेवेत्यारे कामपा कुर्वन्नाह
चउमासया तिरित्ता, वि पुण्णिमा मावसापसिद्धत्ता । उद्दिछपए निहिया, तेहि वि संवच्छव्वि तहिं |७|
व्याख्या- 'तहिं'ति तत्र श्रीसूत्रकृताङ्गे 'तैरपि ' श्रीशीलाङ्काचार्यैरपि किम्पुनरन्यैः १, 'चतुर्मासकातिरिक्ता'चतुर्मासकत्रयव्यतिरिक्ता 'अपि शब्दः समुच्चये, स च भिन्नक्रमस्तेन नवपूर्णिमा अमावास्याश्च द्वादश' प्रसिद्धत्वा' त्पुण्यतिथित्वेनेति शेषः, किं ?' सांवत्सरिकवत्' पर्युषणा पर्ववत् उद्दिष्टापदे' निहिता' स्थापिता, अयम्भावः - 'उद्दिष्टापदेन तु पुण्यतिथित्वेन प्रख्यातत्वमावेदितं, पूर्णिमाऽमावास्यानां तु प्रसिद्धत्वं परसमये स्वसमये च नियतमेव, परसमये यथा विष्णुपुराणे “चतुर्दश्यष्टमी चैव, अमावास्या च पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र !, विद्धि

Page #158

पौषधचत्रिंशिका
धिकार अन्यत्र च उपाधिकरण उदिता-अमावसा व्यय त्रिी विपति” तथा “
खरतर जयसोमीया
| सङ्क्रान्तिरेव च ।।" इति । स्वसमये तु तृतीयाङ्गे तृतीयआश्वासाधिकारे (२३७ पत्रे) "उद्दिष्टेत्यमावास्या” एवं प्रज्ञप्त्यां (१३६ पत्रे | | "इहोद्दिष्टा-अमावास्या" इति) तुंगीयानगरीसत्कोपासकवर्णके तथा जलवर्द्धनावसरे पञ्चविंशे शते च तथा तुर्याङ्गे तुर्योपासकपतिमाधिकारे ज्ञाताधर्मकथायां सेलकयक्षाधिकारे अन्यत्र च, उपपातिकायामुपासकवर्णके एवं राजप्रश्नीयोपाङ्गे चित्राधिकारे श्रीजीवाभिगमे समुद्रवेलाऽनागमनाधिकारे तथा दशाश्रुतस्कन्धचूणौँ प्रतिमाधिकारे "उद्दिद्या-अमावसा" तथा द्वितीयाङ्गचूर्णावष्टादशाध्ययने “उद्दिष्टा-अमावसा" तथा पञ्चाशकचूर्णी प्रतिमाधिकारे "अहमिचउद्दसाइसु, आइसद्दाओ पुण्णिमाऽमावसाओ धिप्पंति” तथा “छण्हं तिहीण मज्झमि, का तिही अज्जवासरे ?" इति श्रावकदिनकृत्यसूत्रे (सत्य० ग्रं० प्र०७ पत्रे), "व्याख्या-मासाभ्यन्तरमिति गम्यं 'षण्णां तिथीनां सितेतराष्टमीचतुर्दशीपूर्णिमाऽमावास्यालक्षणानां मध्ये का तिथिरद्यवासरे ?"इति व्याख्यायां, एवं स्थाने स्थाने सर्वपूर्णिमाऽमावास्यानां प्रसिद्धखमिति गाथार्थः ।। ननूद्दिष्टापदे पूर्णिमाऽमावास्यादीनां प्रसिद्धतिथीनामभ्युपगमसिद्धान्तेनात्रानुपोशेऽस्माभिरङ्गीकोऽपि पौपचाधिकारे अनभिमतानां द्वितीयापञ्चम्येकादशीरूपप्रसिद्धतिथीनामपि तत्रैवानुप्रवेशे तास्वपि भवतस्तत्सङ्गतिरायाता, सोऽयमेकं सन्धित्सतोऽपरं प्रच्यवते इति न्यायोऽत्राभातीति पराशयं निरस्यन्नाइतुल्ले वि पसिद्धत्ते, निहियाउ वए एया(इमा)उ नऽन्ना(ओ)उ । तह आगमुत्तमेयासु पख्खियं वन्नियं सत्थे।८।
व्याख्या- प्रसिद्धत्वे तुल्येऽपि' प्रसिद्धवाविशेषेऽपि 'एयाउ'त्ति एते पूर्णिमाऽमावास्यालक्षणे तिथी 'व्रते'पौषधग्रहणावसरे निहिते' | नियतत्वेन न्यस्ते 'न अन्याः द्वितीयापञ्चम्येकादशीरूपाः, तथाहि "सल्वेसु कालपोमु, पसत्थो जिणमए तवो जोगो । अकृमिपन्नरसीसु य. नियमेण हविज्ज पोसहिओ ।१।" इत्यावश्यकचूर्णि(उत्तरार्द्ध ३०४ पत्रे)पञ्चाशकचूर्णिजीवानुशासनवृत्तिवाक्येन, तथा “यत
॥५॥

Page #159

आह-आससेनः-सर्वेष्वपि तपोयोगः, प्रशस्तः कालपर्वसु । अष्टम्यां पञ्चदश्यां च, नियतं पौषधं वसेत् ॥” इति श्रीशाल्याचार्यक्रतोत्तराध्ययनसत्कनवमाध्ययनबृहद्वृत्ति (पत्र ३१५) बचनेन चैतयोः पौषधनतनियतत्वं ध्येय, न च काप्यागमे द्वितीयापञ्चम्येकादशीष पौषधव्रताङ्गीकारः श्रूयते, प्रसिद्धिस्त्वेतासां प्रत्याख्यानादिकृत्यविशेषमधिकृत्य बोध्या, तद्यथा-द्वितीय काश्योः प्रसिद्धिःप्रवाहात, पञ्चम्यास्तु "संते बलविरियपरिसकारपरक्कमे अमिचउद्दसीनाणपंचमीपज्जोसवणाचाउम्मासिएसु चउत्थछट्टऽहमे न करेज्जा पच्छित्त"मिति महानिशीथश्रुतवाक्यात्मसिद्धिः, यत्तु कैश्चित्पश्चकपक्रमे निशीथचूर्ण्यभिप्रायेण पञ्चम्याः पर्वत्वमिष्यते तदसाधुः, तदभिप्रायेण "पवस पज्जोसवियां, नो अपवेमु” इति वचनात् द्वितीयैकादशीचतुर्दशीनामपर्वखमप्यादेयं स्यात् , तस्माद्यथाकथश्चित्मसिद्धत्वेऽपि द्वितीयादितिथिषु कल्याणकाद्युत्सवविशेषानाक्रान्तासु न पौषधं समुपादेयं इत्यायातं, तदियता रत्नशेखरसूरिकृतप्रतिक्रमणसूत्रवृत्ती केषुचिन्नव्यादर्शषु(मुद्रिते १६५ पत्रे) केनचिदाधुनिकेन "अहमिचउद्दसीसु य, नियमेण हविज्ज पोसहिओ" इत्यावश्यकचूर्णिपाठो निहितोऽस्ति स निरस्तो द्रष्टव्यः, 'तथे ति पुनरपि तयोः प्रसिद्धत्वे हेत्वन्तरमाह-एयासु'त्ति “बहुवयणेण दुवयण"मिति प्राकृतशेल्या एतयो:-पूर्णिमाऽमावास्ययोः 'शास्त्रे गीतार्थजन निर्मितग्रन्थे 'आगमोक्तं' सिद्धान्तप्रतिपादित पाक्षिकं' भावप्रधाननिर्देशात्पाक्षिकत्वं वर्णितं'प्ररूपितमित्यर्थः, तथाहि-"एवं च कारणेण कालगायरिएहि चउत्थीए पज्जोसवर्ण पवत्तियं, समत्तसंघेण य अणुमन्नियं, तबसेण य पख्खियाईणि वि चउद्दसीए आयरियाणि, अण्णहा आगमुत्ताणि पुण्णिमाए" इति श्रीदेवचन्द्रमरिकृतायां श्रीठाणावृत्ती, नचात्र त्रिंशदधिकषोडशशतवत्सरीयः पत्तनोपपुरकुंणगिरिस्थदर्शनबाह्यपरिकल्पितः “चाउम्मासियाणि चउद्दसीए आयरियाणी”ति पाठः समाश्रयणीयः, तत्पूर्वजेनापि पूर्वपाठस्यैव समर्थनात , तथाहि “एवं कारणेण कालगायरिएहिं चउत्थीए पज्जोसवर्ण पवत्तियं, समत्तसंघेण य अणुमन्नियं, तवसेण य पख्खियाईणि वि चउहसीए

Page #160

पौषध
खरतर जयसोमीया
पत्रिशिका
आयरियाणि, अन्नहा आगमुत्ताणि पुण्णिमाए-त्ति ठाणावृत्तौ श्रीदेवचन्द्रसूरिकृतायां, इह व्यवहारचूर्णादौ चतुर्दश्याः साक्षात्पाक्षिकत्वे | दृश्यमाने पूर्णिमायाश्च काप्यागमे साक्षाददृश्यमानेऽपि ग्रन्थकृता 'आगमोक्तानि पूर्णिमाया मिति यदुक्तं तन्न ज्ञायते केनाभिप्रायेण साम्पदायेन वेति, परमेतस्मिन्नपि ग्रन्थे चतुर्थीपर्ववत् आचरितलक्षणोपेतत्वात् चतुर्दश्यां पाक्षिकादीनि प्रमाणीकृतान्येव सन्तीति पाक्षिक विचारः" विचारामृत(संग्रह)ग्रन्थे श्रीकुलमण्डनाचार्यकृते । नन्वेवं सर्वपञ्चदशीनामुच्छिन्नाधिकाराधिकारिणामिवानाराध्यत्वमेवायातमिति चेन्न, तामु पाक्षिककृत्यापसारणेऽपि पर्वत्वाक्षितेः, न च भाद्रपदविशदपञ्चम्यामपि पर्वत्वापत्तिरिति वाच्यं, कालिकाचार्यादर्वाचीनश्रुतधरैरपि "अमिपन्नरसीसु य, नियमेण हविज्ज पोसहिओ” इत्याधुक्तवाक्यैः सर्वपञ्चदशीनामाराध्यत्वेनाभिधानात् , भाद्रपदविशदपञ्चम्यास्तु पर्वत्वेनानभिधानाच्च नोक्तदोषावकाशः, चातुर्मासकपञ्चदशीनामनाराध्यत्वप्रसङ्गस्य भवतोऽपि समत्वादिति मृग्यं, "आग| मुत्ताणि पुण्णिमाए"इत्यत्र अमावास्योपलक्षणं द्रष्टव्यं, यतः "ता कहं ते !" इत्यादि सूत्र, 'ता' इति पूर्ववत् 'क' ? केनप्रकारेण केन | नक्षत्रेण परिसमाप्यमाना इत्यर्थः, पौर्णमास्यः आख्याताः, अत्र पौर्णमासीग्रहणं अमावास्योपलक्षणं, तेन कथममावास्या आख्याता इति वदेत्" इति सूर्यप्रज्ञप्तिवृत्तौ दशमप्राभृतसत्कषष्ठप्राभृतप्राभृतेऽपि (११२ पत्रे) तथोक्तेः, तथैतद्ग्रन्थबोधितार्थसंवादो ग्रन्थान्तरादप्यवसेयः, तद्यथा-"पूज्या इहा(अत्रा)र्थे वदन्ति-यदा सांवत्सरिकं पञ्चम्यामासीत्तदा पाक्षिकाणि पञ्चदश्यां सर्वाण्यभूवन्" इति जीवानुशासनवृत्तौ पूर्वाचार्यकृतायां (२१ पृष्ठे), न चायं ग्रन्थकर्ता देवमूरिः पौर्णमिक इति वाच्यं, तवैव ग्रन्थे "साम्पतं चतुर्थ्यां पर्युषणा ततश्चतुर्दश्यां पाक्षिकाणि घटन्ते” इति वाक्याच्चतुर्दश्यामेवैतस्य पाक्षिककर्तृत्वाभ्युपगमात् , न च "सालाहणेण रण्णा, संघाएसेण कारिओ भयवं । पज्जोसवणचउत्थिं, चाउम्मासं चउद्दसिए।१।" इति तीर्थोद्गारादिग्रन्थप्रसिद्धगाथासम्मत्या अन्यः पाठः सम्यगाभातीति वाच्यं,
पञ्चम्यास्तु पर्वत्वेनानाभा या, नियमेण हविज पोसहिओ दावशदपञ्चम्यामपि पर्वत्यापत्तिरित
गत वदेत" इति सूर्यप्रज्ञप्तिसत्तौ दशमावदान्त-यदा सांवत्सरिकं पञ्चम्यामानावाच्य, तत्रैव ग्रन्थे “साम्प

Page #161

एतद्गाथाया मूलतया कल्पितेष्वपि तीर्थोद्गारादिष्वदर्शनात् , नहि निर्मूलमालम्बनं समालम्ब्य पाठान्तरकरणसमुद्यतो न हास्यास्पदं, न च जिनप्रभाचारप्येषा समालम्बिता इति वाच्यं, तत्पूर्ववत्तिकल्पविषमपदनिरुक्तकृद्विनयेन्दुसूरिकृतं "वायणंतरे पुण नवसयतेणउएणं" इत्येतत्पदव्याख्यानमुपजीव्य तैस्तत्पदव्याख्याने तथैव "तेणउयणवसएहि" इत्यादिगाथाकदम्बकस्य लिखितत्वात् , नहि निरुक्तकारेण तद्ग्रन्थेष्वेताः गाथाः उपलब्धा भविष्यन्तीति वाच्यं, तथा सति तत्पूर्वकालवर्तिभिर्गीतार्थः श्रीदेवसूरिभिश्चतुःषष्ट्यधिकैकादशशतवर्ष विहितजीवानुशासनवृत्तौ पञ्चदश्यां पाक्षिकाणि पूर्वोद्दिष्टनीत्या नोद्दिष्टानि भवेयुः, ततः श्रीहेमाचार्यगुरुभिः स्थानाख्यग्रन्थकारैरपि किञ्चिसमधिकैकादशशतवर्षवर्तिभिः स्वग्रन्थे तथैव पाठो ग्रथितो, न दूष्यश्चाय, तेषामपि तत्समयवतिसर्वस्वसमयदर्शिखात् , नह्येतस्य तदद्रष्टत्वेऽपि निरुक्तकारस्य तद्दष्टत्वं भविष्यतीति वाच्यं, तथा सति तदुक्त तेणउयनवसरहि,समइकतेहि वद्धमाणाओ। पज्जोसवणचउत्थी, कालगसूरिहिं | तो ठविया ॥"इति गाथां "वायणंतरे पुण नवसयतेण उएणं इइ दीसइ"इति कल्पाध्ययनसत्कपदव्याख्यानव्यतिकरे कल्पकिरणावल्यां | निशीथचूर्णिनिदर्शनदर्शनेन किमिति तत्कर्ता निषेधितवान् ?, एतद्गाथायाः दुष्टत्वे विनयेन्दुस्रेस्तद्दृष्टतीर्थोद्गारादेरपि स्वमुखेनैव दुष्टत्वं स्पष्टीकृतमिति समायातोऽयमितो दुस्तटीतो व्याघ्र' इति न्यायः, तस्मात्यज तद्गाथानां तद्ग्रन्थेषु तेषां दर्शित्वं त्यज वा "नवसयतेणउएण" इति गाथायां दुष्टखाभिसन्धिमिति प्रतिबन्दी, न च भवतोऽपि "सालाहणेण रप्णा"इति गाथाया अनङ्गीकारेण "नवसयतेणउएणं" इति गाथोक्ताङ्गीकारेण च समानेयं प्रतिबन्दीति वाच्यं, नास्माभिः “सालाहणेणे"ति गाथा सर्वतो निषिध्यते, किन्तु नहि निर्मूलमायया गाथया पाठान्तरकरणं युक्तमित्युक्तं, एतन्मूलन्तु "विक्रमार्कात्सपञ्चाशच्छतत्रयीमितवर्षे चतुर्दशीपक्षो बभूवे”ति केषुचिज्जूर्णपट्टावलीपत्रेघृपलभ्यते, ततश्चैता गाथाः केनचित्तत्पक्षीयेण गीतार्थेन कृता इति विभाव्यते, "चउमासगपडिक्कमणं पख्खियदियहमी"ति वाक्येन साकं

Page #162

पौषधषटत्रिशिका
खरतर जय| सोमीया
सङ्गच्छते चेत्थं, तथाच कालिकाचायचतुर्दश्यां चतुर्मासकप्रतिक्रमणं कृतमित्यपि तेनैव लिखितमिति विभाव्यते, चतुर्दश्यां पाक्षिकत्वस्य तत्पूर्वजेन पूर्वमेवकृतत्वात् , तथापि चतुर्दश्यां वदाचरितमायातं. शेषगोतार्थेस्ता व्यवस्थामनङ्गीकुर्वद्भिः श्रीकालिकाचार्याश्चतुर्दश्यां पाक्षिकाणि चतुर्मासकाणि च 'चक्र'रिति खोपज्ञशास्त्रेषु लिलिखे इति. तदमत्र बहुश्रुतगम्यमिति, "नवसयतेणउएण"मिति गाथा तु मलधारिगच्छीयश्रीराजशेखरमूरिणा पुरैव तदुक्तनिशिथचूर्गीरिसंवादरूपदोषापाकरणेन स्वकृतचतुर्विशतिप्रबन्धग्रन्थे (८२ पत्र) शातवाहनप्रवन्धे समर्थिता, तथाहि "श्रीवीरे शिवङ्गते ४७०वर्षे विक्रमार्को राजाऽभवत् , तत्कालीनोऽयं शातवाहनस्तत्पतिपक्षत्वात् , यस्तु कालिकाचार्यपार्थात्पर्युषणामेकेनान्हा अभंगानाययत्स शातवाहनस्ततोऽन्यः सम्भाव्यते, अन्यथा 'नवसयतेणउएहिं. समइकते हिं वीरमुख्खाओ। पज्जोसवणचउत्थी, कालगसरिहिं तो ठविया ।। इति चिरन्तनगाथाविरोधप्रसङ्गात् , न च शातवाहनक्रमिकः शातवाहन इति विरुद्धं, भोजपदे बहूनां भोजत्वेन. जनकपदे बहूनां जनकल्येत रूढत्वात् , इति शातवाहनचरित्र"मिति ध्येयं, भवत्पूर्वाचार्यैरपि स्थाने स्थाने तद्गाथोक्तभावाभ्युपगमेन सा समधिकं सम्मानिता, तत्र बुलमण्डनावार्यकने विचारामृतसंग्रहे तुर्यविचारे तथा कुलगण्डनकृतकल्पावचूणौँ तथा रत्नशेखरमूरिकृतश्राद्धविधिवृत्तौ तथा धर्मयोपमूरिग्रथितकालसप्ततिकापकरणेऽपि भवदभ्युपगते एतद्गाथायाः प्रामाण्यसमर्थनात् , सर्वपट्टावलीपत्रेषु तथैवोपलम्भनाच सद्भूतयेय गाथा प्रतिभातीनि ध्येयं. न च "आगमुतागि पुष्णिमाए" इति बाझ्मात्रात्केवलं मुहृद एव निरन्तरं प्रत्याययितच्या न व्यमिति वाच्यं, श्रीव्याख्याप्रज्ञप्त्यां शंखाधिकारे (५५३ पत्र) “पस्वियं पोसह पडिजागरमाणा विहरिस्सामो” इति. सूत्रैकदेशव्याख्यायां (५५५पत्रे) “पक्षे-अर्द्धनासे भवं पाक्षिक"इति पाक्षिकस्य पक्षाढ़े व्याख्यानं, पक्षार्द्धश्च पञ्चदश्यामेवेति, अन्यच्च "तम्मि य दिणे पख्खियपडिक्कमणं साहूणं, तो संखेण सयगाइसम्मुई संलतं, जहा-अज्ज साहूर्ण परिवयं परं अम्हेहिं पोसहवयं न गहियं"

Page #163

इत्यादि "जाव अज्ज पख्खस्स संधी"इति (२७५पत्र) नवपर(पकरण)वृत्तिवाक्यमपि शंखाधिकारे समनुसरणीयं, न च प्रज्ञप्त्यां यद्यपि पाक्षिकशब्देन परभवभिया अभयदेवाचाश्चतुर्दशो पञ्चदशी वा न नामग्राह न्ययमि, तथापि चतुर्थकरणात्याक्षिकशब्देन चतुर्दश्यैवानुमास्यते पञ्चदश्यां तु षष्टापत्तिः स्यादिति वाच्यं, तस्य चतुर्दश्यामभक्तार्थ करणे नियमाभावात् . तथात्वस्य तस्मिन् पुरा भोजननिमन्त्रणाभ्युपगमेन भवताऽप्यङ्गीकारात् , तथा च न पष्ठतपःप्रसङ्गः, पञ्चदशीपक्षनिक्षिप्तान्यदोषाणां भूतेष्टा(चतुर्दशी)पक्षेऽपि सदृक्षत्वं, तुल्ययोगक्षेमत्वात् , प्रत्युत 'पक्षेऽर्द्धमासे भवं पाक्षिक मिति व्युत्पच्या पश्चदश्यापत्तिर्वज्रलेपायिता, चतुर्दश्यामर्द्धमासत्वासम्भवात्, तथा “दिवसो पोसहो पख्खो वइवतो"इति पाक्षिकसूत्रे, एतच्चूणौं "पोसहो-अट्टभिचउद्दसीसु उववासकरणं. सेस कंठ” एतद्वृत्तौ च “दिवसो-दिनं, कि विधः ? 'पौषधः' पर्वरूपः तथा 'पक्षोऽर्द्धमासरूपो व्यतिक्रान्त" इत्येवम्भूतग्रन्थपद्धत्या चतुर्दश्याः पक्षापर्वणः पार्थक्याभिधानमपि विभाव्य, तथा “पख्खियपोसहिएसु, कारेइ तवं सयं करोति य" इति व्यवहारसूत्र(भाष्य)दशमोद्देशके (४३पत्रे), तवृत्तिः "पाक्षिकेऽईमासपर्वणि, पौषधिकेषु चाष्टम्यादिषु पर्वसु तपः कारयति स्वयमपि करोति चेत्यर्थः" । ननु चतुर्दश्यां पाक्षिककल्पनयाऽन्यस्यां चतुर्दश्यां पक्षान्तो भवत्येवेति विवक्षया सर्वमपि भवदुक्तमस्माभिः प्रत्युक्तमेवेति चेन्न, श्रीजंबूद्वीपप्रज्ञप्त्यां श्रीसूर्यपज्ञप्त्यां पञ्चदश्यामेव पक्षान्तश्रवणात् , तथाहि-"एगमेगस्स णं भंते ! पख्खस्स कति दीहा ?, गोयमा ! पण्णरसदिवसा, तं जहा-पडिवादिवसे बीयदिवसे जाव पन्नरसे दिवसे"इति (पत्र १४७) पाठात् , तथा "पाडिवयबीयतइया, चउत्थी तह पंचमी य छठी य । सत्तमिअमीनवमी, दसमी एकारसी चेव ।।०३। बारसितेरसिचाउ-इसी य निठवणीया य पन्नरसी। किण्हंमि य जोण्डंमि य, एयाउ तिही मुणेयवा ।१०४।" इति ज्योतिष्करण्डक- | वाक्याच पञ्चदश्यामेव पक्षान्तः, तथा “जा सा चरमा रयणी"इति दशाश्रुतस्कन्धवाक्याचामावास्यामेव चरमरजनीत्वमवगम्यं, तथा

Page #164

खरतर जयसोमीया
पौषध
"अंतो पख्खस्स"इति पाक्षिकसूत्रे, तवृत्तिः "अन्तर्मध्ये 'पक्षस्य चन्द्राभिधानामासस्य मध्ये यत्किञ्चिद्वाचित" इत्यादि, अत्रापि प्रिंशिका ।
चन्द्रमासस्यार्दै पाक्षिकमुक्तं, चन्द्रमासस्तु पूर्णमास्यामेव स्यात्, यदुक्तं श्रीव्यवहारभाष्ये (प्रथमोद्देशके ६ पत्रे) “नख्खत्ते चंदे य उउ य, ॥८॥ आइच्चे य होइ बोधल्वे । अभिवट्टिए य एत्तो, पंचविधो कालमासो उ ।। 'चंदेय'त्ति चन्द्रेण भवश्चान्द्र, युगादौ श्रावणे मासे बहुलपक्ष
प्रतिपद आरभ्य यावत्पूर्णमासी परिसमाप्तिस्तावत्कालप्रमाणश्चान्द्रो मासः, एकपूर्णमासीपरावर्त्तमानश्चान्द्रो मासः" इति तद्वत्येकदेशः, तथा चन्द्रमासार्दै पञ्चदश्यामेव, तथा “पञ्चदश्यौ यज्ञकालौ, पक्षान्तौ पर्वणी अपि” तथा “पूर्णिमा पौर्णमासी सा"इत्यादि हेमाचार्यवाक्याच, ननु "पख्खस्स अट्ठमी खलु, मासस्स य परिख मुणेयई । इतिव्यवहारभाष्य(पष्टोद्देशक)व्याख्याने (४५ पत्रे) "अर्द्धमासस्यपक्षस्य मध्य-अष्टमी, सा खलु पर्व, मासस्य मध्य-पक्षेण निर्वृत्तं पाक्षिकं, तच्च कृष्णचतुर्दशीरूपमवसातव्यं. तत्र प्रायो विद्यासाधनोपचारभावात्" इति श्रीमलयगिरिगिरासाक्षात्पाक्षिकत्व चतुर्दश्यामायातमेवेति चेन्न, अवसरानभिज्ञानात् , तथाहि-“विज्जाणं परिवाडी, पल्वे पत्वे य दंति आयरिया । मासऽद्धमासियाणं, पचं पुण होइ मज्झं तु ।२५१॥" इत्यनन्तरलिखितव्यवहारभाष्यगाथाप्रामाण्यात् आचार्याणां देवताधिष्ठितमन्त्रपरावर्तनकरणाधिकार एवात्रावगन्तव्यो, न प्रतिक्रमणादिपाक्षिककृत्यकरणावसरः, तथात्वे कृष्णचतुर्दश्यामेव मासमध्यत्वात्पाक्षिकत्वं | स्यान्न शुक्लचतुर्दश्यां, तत्र मासपर्यवसानत्वेन मासमध्याभावात् , तन्मध्यस्यैव पाक्षिकत्वेनाख्यानात , दृश्यते च सर्वगच्छेषु शुक्लचतुर्दश्यामपि तथा व्यवहारस्तेनाङ्गीकुरु पाक्षिकपदमत्राचार्याणां मन्त्रपरावर्तनमात्रकृत्यनिवेदकं, परिहर वा शुक्लचतुर्दश्यां पाक्षिकत्वाभिसन्धिमिति लाभ| मिच्छतो मूलक्षतिरायातेति ध्येय, 'पक्षेण निर्वृत्तं पाक्षिक मिति व्युपत्याऽत्र चतुर्दश्यां पाक्षिकं न भवेदेव, किन्त्वमावास्यां, परं "तच्च कृष्णचतुर्दशीरूपमवसातव्य"मिति वाक्येन वृत्तिकृता कृष्णचर्दश्यामेव पाक्षिकपदमत्रोपचरितं द्रष्टव्यं, तन्मूलन्तु "तत्र प्रायो विद्यासाधनो
॥८
॥

Page #165

पचारभावा”दित्येव दर्शितं, विद्यासाधनोपचारस्तु कृष्णचतुर्दश्यामेव स्यान शुक्लचतुर्दश्यां तथैवा खिलजनमतीतेः, अत एव न शुक्लचतुर्दश्यां पाक्षिकत्वव्यपदेश इति, तथा चतुर्दश्यां मासमध्यत्वे पूर्णिमायां च मासपूर्तेरारभ्यैकस्मिन् पक्षे दिनचतुर्दशकमन्यत्र तत्षोडशकमित्यपि ध्येयं, तथा चतुर्दश्यां पाक्षिकस्य वास्तवत्वेऽतृभ्यां पक्षमध्यता कर्हिचिदपि न स्यात्, अमावास्यान्तत्वेऽष्टम्यां मध्यता स्यादेव, न च भवतोऽपि समानमेतदिति वाच्यं, अस्मदभिप्रायेण पाक्षिकपदं कृष्णचतुर्दश्यां विद्यासाधनोपचारार्थं सङ्केतितमिति नोक्तदोषवकाश इति, अपरं व्यवहारचूर्णिकाराभिप्रायेण "मासस्स मझं परिव्वयं किण्हपख्सस्स चउद्दसीए विज्जासाहणोवयारो" इत्युक्त्या अमावास्यायां पाक्षिकं स्यात्, कृष्णचतुर्दश्यां तूपचारः, स च पूर्वसेवा भण्यते, जीवानुशासनवृत्तौ (२० पत्रे ) श्रीदेवसूरिभिस्तथैव समर्थनात्, तथाहि - "पूज्यास्तु वदन्ति उपचारशब्देन पूर्व सेवाऽत्र भण्यते, ततः कृष्णचतुर्दश्यां पूर्व सेवा नूतनमन्त्रग्रहणजपलक्षणा क्रियते, पाक्षिके च पञ्चदशीलक्षणे परिपाटी:परावर्त्तनं विधीयते इत्थं व्याख्याने पञ्चदश्यपि पाक्षिकं स्यात्, परिपाटी च घटते, शुक्लचतुर्दश्यां तु पूर्वसेवा न क्रियते इति सर्वजनप्रतीतं, कृष्णचतुर्दश्यां च सस्फुरो मन्त्रो भवत्यतस्तत्र पूर्व सेवेति" तद्ग्रन्थलेशः तदेवमेवम्भूतबहुशास्त्रसम्मत्या पाक्षिकाणि पञ्चदश्यामेव सङ्गतानीति नीतिः, तथाचास्मत्परमगुरवः श्रीमदभयदेवाचार्याः “पख्खियचाउम्मासे, आलोयणा नियमसा उ दायचे "ति पञ्चदशपञ्चाशकसत्कदशमगाथैकदेशव्याख्यायां - "पक्षेऽर्धमासे भवं पाक्षिकं पर्व- पञ्चदशी चतुर्दशी वा, चतुर्षु मासेषु भवं चातुर्मासं पर्वैव " इति प्ररूपणात्पाक्षिकं चतुर्दश्यामाचरणया पञ्चदश्यां चागमाभिप्रायेणेति निजगदुरितरथा तैस्तथोद्दिष्टं न भवेत्, युगपद्दिनद्वय्यां पाक्षिकवासङ्गतेः, एतदाकृतनिश्चयस्तु श्रीमज्जिनवल्लभसूरि विरचित द्वादश कुलकवृत्तौ (१७ पत्रे ) “ तदणु गउच्चिय मग्गो" इति द्वादशगाथा व्याख्यायां “तत्र यदुक्तं कुग्रहस्वरूपाभिधानप्रस्तावे यदुत 'पौर्णमास्यामेव पाक्षिकादिप्रतिक्रमण' मिति, तद् यद्यागमोक्तत्वेनाभिधीयते तदा पर्युषणापर्वाऽपि पञ्चम्यामेव विधेयं

Page #166

पौषत्रिंशिका
॥९॥
स्यात्, अथ तस्य चतुर्थ्यामाचरितत्वेन तचतुर्थ्यामेव तर्हि पाक्षिकाद्यपि चतुर्दश्यामेव यतस्तैरेव गीतार्थैः कालिकाचार्यैश्चतुर्थ्यां पर्युषणानिर्वाहाय चतुर्दश्यामेव तदाचरितं, अन्यथा हि सिद्धान्ताभिहितस्य पञ्चकदशकस्य दशमपञ्चकस्यापरिपूत्त तच्चतुर्थ्यो न निर्वहेदिति विचारः, तत्सिद्धमेतत्पाक्षिकादिमतिक्रमणं चतुर्दश्यामेव कर्त्तव्यं, गीतार्थाचरितत्वात्, चतुर्थ्यां पर्युषणापर्ववदिति” दिङ्मात्रमिति गाथार्थः ९ । अथ सर्वदाऽसदारम्भलग्नानां कुटुम्बव्यापारपारवश्यपङ्कनिमग्नानां भवोद्विनानां श्रमणोपासकानां चतुर्दश्यादिपर्वस्वेव पौषधकरणावकाशोऽस्तीति युक्तं तेषां पर्वसु पौषधकरणं, परमन्यदाऽपि सति समवकाशे तद्ग्रहणं समीहितमेवेति सार्वदिकं पौपधग्रहणमायातमिति तन्मतिं प्रतिषेधयन्नाहसावयाण वि, नियघरवावारविप्पमुक्काणं । पव्वेसु चेव पोसह - पडिमा समयंमि निद्दिा | १० |
व्याख्या- 'उत्कृष्टभावकाणामप्यास्तां मन्दसखानामुपासकानां तेषां कुटुम्बव्यापारभारापसारणेन सर्वदाऽपि तदवकाशसम्भव इत्यपेः सामर्थ्यादायातं, श्रावकाणामपि प्रतिमा रूपोत्कृष्टधर्मप्रतिपत्त्योत्कृष्टत्वमवसेयं 'पौषधप्रतिमा' मासचतुष्टयानुष्ठेयविशिष्टपौपचाभिग्रह विशेषः 'समये' सिद्धान्ते 'पर्वस्येव' चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्टापौर्णमासीलक्षणेषु दिनेषु 'निर्दिश' प्रकाशितोपदेशद्वारेण विधिवादेन श्रुतधरैरिति कर्तुरुप का रः, किं विशिष्टानां तेषां ? 'निजगृहव्यापारविप्रमुक्तान' प्राकृतत्वेन विशेषणपरनिपातनात् विप्रमुक्तनिजगृहव्यापाराणां विप्रमुक्ता इव निःशेषगृहभारस्य पुत्रादिषु नियुक्तत्वेन विप्रमुक्तास्त्यक्ता गृहव्यापाराः यैस्ते तेषां निजगृहव्यापारविमुखानां हि परग्रहव्यापारकरणं दुरापास्तमेवेति करणकारणाभ्यां सावद्ययोगविमुखत्वमिति भावः अयम्भावः - सावकाशानामुपासकानां यदि सर्वदा पौषधग्रहणं श्रुतधराणामिष्टं भवेत्तदा तैर्यथास्थानं प्रतिपन्नपौषधप्रतिमानां तेषां पौपधत्रतमपि नामग्राहं गृहीततिथिषु नोपदिष्टं भवेत्, उपदिष्टं तु पर्वतिथिष्येवेति, तथाहि - " से णं चा उद्दसमुद्दिपुण्णमासिणीसु पडिपुण्णं पोसहं अणुपालेत्ता भवति" इति दशाश्रुतस्कन्थे, तथा “पोसहोववासनिरए” त्ति
खरतर जयसोमीया
118 11

Page #167

समवायाङ्गे (१९ पत्रे), तवृत्तिः “पौषधोपवासे निरतः-आसक्तः पौषधोपचासनिरतः (यः): एविवस्य श्रावस्य चतुर्थी प्रतिमेति प्रक्रमः, अयमत्र भावः-पूर्वप्रतिमात्रयोपेतस्य अष्टमीचतुर्दश्यमावास्यापौर्णमासीष्वाहारपौषधादिचतुर्विध पौषध प्रतिपद्यमानस्य चतुरो मासान् यावच्चतुर्थी प्रतिमा भवतीति"तथा “पोसहत्ति-पोसहपडिमा तास्सरूवमिमं-पुत्वोइयपडिमजुओ, पालेइ जो पोसहं तु संपुण्णं । अमिचउद्दसाइसु, चउरो मासा चउत्थि सा ।। आइसद्दामो पुण्णिमाऽमावसाओ घेप्पति"इति पञ्चाशकचूणौं तद्वृत्तौ उपासकदशातौ च. तथा "होइ चउत्थी चउद्दसि, अमिमाइसु (दियहेसु) पवेमु”इत्यावश्यकबृहद् वृत्तौ (६४७ पत्रे) तच्चूणीं च, तथा “अमीमाइपवेसु, सम्म पोसहपालणं । सेसाणुष्ठाणजुत्तस्स, चउत्थी पडिमा इमा।। व्याख्या-'अष्टम्यादिपर्वसु' चतुर्दशीपूर्णिमाऽमावास्यालक्षणेषु"इति ठाणावृत्तौ, एवं सर्वत्र पर्वस्वेव पौषधग्रहणं प्रतिमापतिपन्नानां श्रुतधरैर्दर्शितं, तेषां च सावकाशत्वं सर्वसम्मतमेव, तथाच निरवकाशानामिव सावकाशानामपि पर्वस्वेव पौषधाङ्गीकार इत्यङ्गीकार्यमिति तात्पर्यार्थः । ननु यथा तृतीयश्रावतिमा प्रतिपन्नस्य श्रमगोपासकस्य सामायिकग्राहिणः श्रीसमवायाङ्गवृत्तौ (१९ पत्रे), "तदेवमप्रतिपन्नपौषधस्य दर्शनव्रतोपेतस्य प्रतिदिनमुभयसन्ध्यं सामायिककरणं मासत्रयं यावदिति तृतीया प्रतिमे"ति वाक्यात् , तथोपासकदशावृत्तौ (१५ पत्रे) "वरदसणवयजुत्तो, सामाइयं कुणइ जोउ संज्झासु । उकेसेण तिमासं, एसा सामाइयपडिमा ।।"इति पाठाच श्रीमदभयदेवाचायः सन्ध्यासमये सामायिकग्रहणमादिष्ट, परमन्यदा तद्ग्रहणनिषेधाप्ररूपणेना निषिद्धमनुमत'मिनि न्यायादुक्तकालादन्यदाऽपि तत्करणं तेषां शास्त्रान्तरसम्मत्याऽनियततया अनुमतमेव, तथा नियमितदिनेषु तन्नयत्येनान्यदा तत्करणप्रतिषेधाश्रवणादन्यदिनेष्वप्यनियततया तदुपादेयमिति युक्तिं नियमितदिनान्यदिनेषु पौषधग्रहणनिषेधकशास्त्रसम्मतिप्रदर्शनेनापाकुनाह
तस्सावस्सयतत्तत्थ-सावगपण्णत्तिगंथवित्तीसु । पंचासगचुण्णीए, पइदिणकरणे निसेहो वि । ११ ।

Page #168

पौषधपट्त्रिंशिका
॥१०॥
व्याख्या-'आवश्यकतत्त्वार्थश्रावकप्रज्ञप्तिग्रन्थवृत्तिषु' आवश्यकं च तत्त्वार्थच श्रावकज्ञप्तिग्रन्थश्च आवश्यकतत्त्वार्थश्रावकमज्ञप्तिग्रन्थास्तेषां ।
सोमीया या वृत्तयस्तास्तथा, तासु, पञ्चाशकचूर्णी च 'तस्ये ति पौपधनतस्य 'प्रतिदिनकरणे' प्रतिवासरं विधाने 'निषेधोऽपि न केवलं तस्य प्रतिनियतदिवसेषु विधानमेव न्यवेदि, प्रत्युत प्रतिदिवसविधाननिषेधोऽपि समुपनिबद्धः, इत्यपि सामर्थ्यसमर्थितोऽर्थः, वर्तते इत्यनुवर्तनीय, | तत्रावश्यकवृत्तिर्यथा-"एत्थ समणोवासगधम्मे पंच अणुवयाई तिनि गुणहयाई आक्काहियाणि, चत्तारि सिख्खावयवयाणि इत्तरियाई" इत्यावश्यकसूत्र (८३८ पत्रे), अस्य व्याख्या-''अत्र पुनः श्रमणोपासकधर्म, पुनः शब्दोऽवधारणार्थः, अत्रैव, न शाक्यादिश्रमणोपासकधर्म. सम्यक्त्वाभावेनाणुव्रतायभावादिति, वक्ष्यति च 'एत्थ पुण समणोबासगधम्मे मूलवत्थु सम्मत्त मित्यादि, पञ्चाणुव्रतानि-पतिपादितस्वरूपाणि त्रीणि गुणव्रतानि-उक्तलक्षणान्येव, यावत्कथिकानीति-सकृद्गृहीतानि यावज्जीवमपि भावनीयानि, चत्वारीति संख्या, शिक्षापदव्रतानीति शिक्षा अभ्यासस्तस्य पदानि-स्थानानि, तान्येव व्रतानि शिक्षापद व्रतानि, इत्वराणीति, तत्र प्रतिदिवसानुष्ठये द्वे सामायिकदेशावकाशिके पुनः पुनरुच्चार्य इति भावना, पौषधोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्ठेयौ, न प्रतिदिवसाचरणीयाविति" (८३९ पत्रे), तथा "दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकपौषधोपवासोपभोगारिभोगपरिमाणातिथिसंविभागवतसम्पन्नश्च (त०अ०७-मू०१६), व्याख्या-कृतद्वन्द्वान दिगादयस्तैः 'सम्पन्नः' समृद्धः-संयुक्तः, चः शब्दः समुच्चयवचनः, पतिपन्नाणुव्रतस्यागारिणस्तेषामेवाणुव्रतानां दाढापादनाय शीलोपदेशः, शीलञ्च गुणशिक्षाबतमयं, तत्र गुणव्रतानि त्रीणि-दिगुपभोगपरिभोगपरिमाणानर्थदण्डविरतिसंज्ञान्यणुव्रतानां भावनाभूतानि, यथाऽणुव्रतानि तथा गुणव्रतान्यपि सकृद्गृहीतानि यावज्जीवं भावनीयानि शिक्षापदव्रतानि-सामायिकदेशावकाशिकपौषधोपवासातिथिसंविभागाख्यानि |RA चत्वारि, प्रतिदिवसानुष्ठेये द्वसामायिकदेशावकाशिके, पुनः पुनरुच्चार्यते इति यावत्, पौषधोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्ठेयौ,

Page #169

न प्रतिदिवसं समाचरणीयौ, पुनः पुनरष्टम्यादिपर्वतिथिष्वनुष्ठीयेते” इति तत्वार्थवृत्ति (द्वितीयविभागे ८८ पत्रे), तथा "तत्र प्रतिदिव सानुष्ठेये द्वे सामायिकदेशावकाशिके पुनः पुनरुच्चार्ये इति भावना, पौषधोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्ठयो, न प्रतिदिवसाचरणीयाविति” (पृष्ठ १८२) श्रावकमज्ञप्तित्तिर्हारिभद्रीया, तथा "एत्थ उ सावगधम्मे, पायमणुच्चयगुणवयाई च । आवकहियाई सिख्खावयाई पुण इत्तराई ति ॥३९॥” पञ्चाशकसूत्रं, "व्याख्या-'एत्य'त्ति पुत्वभणिए 'तु'सद्दो विसेसं करेइ, तहाहि-जइ धम्मे महचयाणि आवकहियाणि चेव भवंति, एत्य पुण सावगधम्मे पायमणुचयाणि य गुणवयाई च जावज्जीवियाणि भवंति, पायगहणाओ पुण चाउम्मासाइकालपमाणेण वि भवंति, सिख्खावयाणि पुण 'इत्तरियाणि' अप्पकालियाणि, तत्थ पइदिवसाणुढेयाणि सामाइयदेसावगासियाणि, पुणो पुणो उच्चारिजंति त्ति भणिय होइ, पोसहोववासअतिहिसंविभागा पुण पत्तिनियतदिवसाणुछेया, न पइदिवसाणुछेया"इति पञ्चाशकचूर्णिः, एवं पञ्चाशक वृत्तिः (३० पत्रे) श्रीश्रीचन्द्रसूरिकृतषडावश्यकत्तिरपि, तदेवमेवम्भूतप्रभूतग्रन्थपद्धतिपर्यालोचनेन पर्वान्यदिनेषु पौषधमतिषेध एवायाति, न च सामायिक व्रतस्योभयकालाहते करणनिषेधः काप्यागमे समुपलब्धः, प्रत्युत (उत्तरार्ध ३०२ पृष्ठे) “जाहे खणिो ताहे करेइ तो से न भज्जइ” इत्यावश्यकचूर्णिवक्तव्यतया ऋद्धिमाप्तानृद्धिमाप्तोपासकानां साधोः समीपे चैत्यगृहादिषु सामायिकग्रहणाक्षरोपलब्ध्या चान्यदाऽपि तदङ्गीकारः शास्त्रकारः प्रादुरकारि, न च प्रतिक्रमणस्योभयकालसमाचरणीयतया तत्सहगतत्वेन सामायिकस्याप्युभयकालकरणीयत्वमायातमिति वाच्यं, “आवासयं कुणतो नियमा करेइ” तथा “जत्थ वा निवावारो अच्छइ तत्थ सदत्य करेइ सामाइय” तथा “सामाइयं वा आवासयं वा करेइ” तथा “पच्छा सो इडिपत्तो सामाइयं काउण पडिकतो वंदित्ता पुच्छति"इत्यावश्यकचूाद्यक्षरैरावश्यकाभित्रस्यापि सामायिकस्य करणमनुसरणीयमिति बहुवाच्यमत्र ध्येयं, यस्तु(अर्थदीपिकाख्यायां श्राद)अतिक्रमण

Page #170

खरतर जयसोमीया
पौषध- सूत्रवृत्तौ (१६५ पत्र) रत्नशेखरमूरिणा “ननुपौषधोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्टयौ, न प्रतिदिवसाचरणोयौ'इति श्रीपत्रिंशिका न हारिभद्रीयावश्यकबृहवृत्तिश्रावकमज्ञप्तित्त्यादौ च साक्षादुक्तस्तनिषेध इति चेत् ? अहो !! ग्रन्थकाराभिप्रायाभिज्ञता भवतः, नहोदं वचनं
| पर्वान्यदिनेषु पौषधनिषेधपरं किन्तु पर्वसु पौषधकरणनियमपरं, यथाऽऽवश्यकवृत्त्यादौ श्राद्धपञ्चमप्रतिमाऽधिकारे 'दिवैव ब्रह्मचारी, न ॥११॥
तु रात्रौ' इति वचनं दिवसे ब्रह्मचर्यनियमार्थ, न तु रात्रौ ब्रह्मचर्यनिषेधार्थ, अन्यथा पश्चमप्रतिमाऽऽराधकश्राध्धेन रात्रावब्रह्मवारिणेव भाव्यमिति पापोपदेश एव दत्तः स्यात्" इत्याद्यक्षरैराक्षेपपूर्वकः परिहारः प्रकटितोऽस्ति, सोऽप्यविचास्तिकमनीयस्तद्यथा-न तावद्वयनावश्यकबृहद्वृत्त्यादाविमं पाठं भवदुक्तमुपलब्धवन्तो, येन किमपि विचारयामः, अतः कथमिवैतद्दृष्टान्तेन तत्र तदर्थसाधनं साधीयः स्यात् ?, विना वोढारं विवाहोपकरणमेलक इव प्रत्युतोपहास्यनिवन्धनं, तदस्तित्वेऽपि नैतयोनिषेधयोः साम्य, तत्र तु “न प्रतिदिवसाचरणीया"विति पाठोऽत्र तु “न तु रात्रा"विति पाठः, यदि “रात्रौ न ब्रह्मसमाचरणीय"मिति पाठस्तत्र स्यात्तदा साम्यमपि द्वयोनिषेधयोः स्यात् , न च तथा पाठोऽस्ति, तत्र तु(६४७पत्रे) “दिया बंभयारि राती-परिमाणकडे अपोसहिए। पोसहिए रतिमि य, नियमेणं बंभयारी य।" इत्येवम्भूतः पाठोऽस्ति, तथा च न काऽपि क्षतिः, अपरं तथात्वे "पव्वेसु पज्जोसवियध्वं, नो अपव्येसु” इत्यादौ निशीथचूर्णिकर्तुरपि पुण्यविधातभियाऽपर्वण्यपि पर्युषणाकारित्वमनुमास्यते, न चैतत्सङ्गतमिति, तस्य पूर्वपक्षोत्तरपक्षसन्दर्भः कुशकाशावलम्बनमाय एवेति मन्तव्य इति गाथार्थः ॥११॥ ननु भवतु तावदेतेषु ग्रन्थेषु नियमितदिनकर्त्तव्यता अन्यदिनेषु च निषेधः पौषधस्य परं चरितानुवादानुवृत्त्या नन्दमणिकारोदायनावनिनायकयोः पर्वान्यदिनेष्वपि पौषधप्रवृत्तिः श्रूयते सच्छ्रावकजन विहितधर्मकार्यत्वेन च श्रुतमूलकत्वमप्यनुमास्यते तस्याः, तथाच पर्वान्यदिनेष्वपि तत्करणमायातमित्यारेकातिरेकतां निरस्यन्नाह
॥११॥

Page #171

चा पुनरर्थं स च भिन्नक्रम, याच वीतभयाधीशितः श्राद्धस्य जनप्रप्त न प्ररूपितं गणधर
णाए नंदस्स उदा-यणस्स पण्णत्तिए ण पण्णत्तं । जइवि य पव्वत्ति पयं, पयंपियं तहवि अन्नत्थ ।१२।।
व्याख्या-यद्यपि चः पुनरर्थं स च भिन्नक्रमः, उदायनस्येत्यत्र योक्ष्यते, 'ज्ञाने'इति पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् ज्ञाताधर्मकथाङ्गे 'नन्दस्य' नन्दनाम्नो मणिकारश्रमणोपासकस्य 'उदायनस्य' च वीतभयाधीशितुः श्राद्धस्य 'प्रज्ञप्त्या'मिति। "एकदेशविकृल्पनन्यव"दिति न्यायेन व्याख्याप्रज्ञप्त्यामधिकारवशात्पौषधाधिकारे 'पर्व इति पदं पर्वप्ररूपकवर्णसमूहात्मकं 'न प्रज्ञप्त' न प्ररूपितं गणधररित्यध्याहारस्तथापि गीताथैस्तदभिप्रायानुवादकैः ‘प्रजलियत' कौलिकनलिकान्यायेन मध्यस्थपर्वपदस्याग्रेऽप्यभिसम्बन्धात् पर्वपदमत्रापि कर्मतया योज्य, 'अन्यत्र' ग्रन्थान्तरेष्विति गाथार्थः, भावार्थस्त्वयं-"तएणं नंदे मणियारसेही अण्णया गिम्हकालसमयंसि जेहामूलंसि मासंसि अट्ठमभत्तं पगिण्हति २ ता पोसहसालाए जाव विहरति" इति ज्ञाताधर्मकथायां त्रयोदशाध्ययने (१७८ पत्रे) यद्यपि 'पर्व' इति पदं नास्ति तथापि "पवदियहम्मि कम्मि, अहमभत्तं पगिहई गंदो। पोसहसालं पविसइ, पोसहमादाय वट्टइ य ।।" इति श्रावकमतिक्रमणचूणौं साशीत्येकादशशतमितवर्षविजयिश्रीविजयसिंहाचार्यकृतायां नन्दमणिकारस्य पर्वदिने एव पौषधमरूपणं, तथोदायनस्यापि “तएणं से उदायणे राया अण्णया कयाइ पोसहसालाए"इत्यादिवाक्योक्त्या प्रज्ञप्त्यां (६१८ पत्रे) यद्यपिपर्वपदं न प्रत्यपादि तथापि प्राकृतप्राकृतोत्तराध्ययनवृत्तौ "तएणं से उदायणे राया अण्णया कयाइ पोसहसालाए पोसहिए एगे अबीए पख्खियं पोसह पडिजागरमाणे विहरइ"इति वाक्येन
पाक्षिकायां पर्वभूतायां पौषधः समुद्घोधितो बुधैः, एवमन्येष्वपि प्राक् प्रपश्चितशास्त्रेष्वन्वेष्यमिति, तथा च नन्दोदायनयोरपि उक्तग्रन्थES न्यायेन पवण्येव पौषधप्ररूपणं, किश्च न श्रुतं ? भवता धर्मकीन्युपाध्यायस्य “कइयावि पख्खियं, पोसई निवो लेइ वीयभयसामी।
१ "भीमो भीमसेन-इति वदवयवे समुदायोपचारात् व्याख्याप्रज्ञप्त्यां" इति प्रत्यन्तरे ।

Page #172

पौपध
रयणीइ चरमजामे, सुहलेसो इय विचितेई 16०1"इतिवाक्यं स्वोपज्ञसङ्घाचारवृत्तौ, येनैवमाक्षिप्तवानिति दिक् ।१२। नन्वास्ता नन्दो
खरतर जयपटनिशिका दायनयोक्तव्यवस्थया पर्वतिथिषु पौषधग्रहणं, परं नन्दकृतदिनत्रयात्मकपौषधस्यापर्वष्णेच निष्टा समभृत्ततो मधुनि विषसम्पृक्ते मधुनो
sal सोमोया ॥१२॥ विषपक्षनिक्षेपोपाख्यानेनेदमस्मदुपन्यस्तनन्दोदाहरणमद्यापि बाधावहमेवेति विवक्षोर्वासनां निर्वासयन्नाह
अण्णत्थ कयचउद्दसि-रयणीपोसहवयस्स नंदस्स । तिण्हावुत्तेत्ति तओ, पव्वेच्चिय तस्स निठा वि ।१३।। __ व्याख्या-'अन्यत्र' पुनः शास्त्रान्तरे यद्यपि श्रावकातिक्रमणचूर्णी "तइयदिणे रयणीए तस्स ति(हा)स्सा दुस्सहा कहवि जाया" ka इति वाक्येन स्थूलन्यायेन पर्वदिनगृहीतपौषधात्पर्वापर्वविवेकताविधुरे तृतीयदिने पिपासा तस्य प्रादुरासीदिति विन्यस्तं, तथापि B पश्चाधिकादशशतमितसंवद्वर्तमानीकेशगच्छीयककुदाचार्यसन्तानीयोपाध्यायश्रीयशोदेवकृतायां नवपदपकरणवृत्ती (५४ पत्रे) "अन्यदा |च त्रैलोक्यवान्धवे भगवति सिन्धुविषयमुदायनराजश्रावकस्य प्रजाजनाथ गतवति नन्दमणिकारश्रावको ग्रीष्मचतुर्दश्यां पौषधिको बभूव,
अस्तङ्गते रवौ विहितः सायन्तनसन्ध्याऽऽवश्यकविधेमध्यानरतस्य चास्य कस्याश्विद्वेलायां पिपासा वेदना प्रादुरभूत् , ततस्तया बाध्यमानश्चिन्तयामासे"ति वाक्येन नन्दस्य'नन्दमणिकारस्य कृतचतुर्दशीरजनिपौषधवतस्य 'तृषा' पिपासा 'उक्ता' प्ररूपिता, उपलक्षणाद्रुभुक्षाऽपि, 'ततस्तस्मादेतोः पर्वण्येव 'तस्य' पौषधव्रतस्य 'निष्ठाऽपि' परिपूर्णत्वं समभृत , तथाच 'नन्दस्य' पर्वण्येव पौपधग्रहणनिष्ठे समुपदिष्टे, इति
सर्व सुस्थमिति गाथार्थः।१३। ननु भिन्नकर्तृकग्रन्थद्वयसम्मत्या पौषत्रियस्यादावन्ते च पर्वदिने प्रत्येकं साधुसन्दर्शिते मध्यस्थदिनस्याद्यापि * पर्वत्वे किञ्चित्प्रष्टव्यमप्यस्ति, परं चतुर्दशीदिनात्पूर्वपर्वाभावात् तृतीयपौषधस्य चतुर्दश्यां समाप्तिः पर्वणि च पारम्भ इति महद्वैपरि-|
त्यमाभाति, तेनोभयोरपि शास्त्रकारयोरन्योऽन्य संवादिता विशंस्थूलेति, कथमेतयोः समाधानमाधेयमिति पूर्वपक्षिसत्कमाक्षेष परिहरन्नाह

Page #173

तत्थ अभत्तद्गं सो, पुव्वमपव्वेसु कासि पव्वदिणे । पोसहवयं ति नजइ, पुट्विं पव्वस्सऽणुवलंभा ।११।
व्याख्या-तत्रे'ति पूर्वोक्तप्रश्ने प्रतिविधीयते इति योज्य, 'स' नन्दमणिकारः 'पूर्व'मिति पर्वदिनापेक्षया पुरा 'अपर्वणो' पर्वव्यतिरिक्तदिनयोः 'अभक्तद्विक'मुपवासद्वयमकार्षीत् . पर्वदिने तृतीये पौषधव्रतमकार्षित् . इति 'विज्ञायते'ऽवगम्यते, तत्र हेतुमाह-पूर्व पर्वणो 'अनुपलम्भात्' अनुपलब्धेः, अयम्भावः-नवपदप्रकरणविवरणकारेण चतुर्दश्यां पौषधव्रतं पिपासा च दर्शिता, प्रतिक्रमणसूत्रचूर्णिकृता तु पर्वणि पौषधग्रहणं तृतीयदिने पिपासेति प्रोक्तं, ततश्चतुर्दशीतः पूर्वदिनद्वये पर्वान्तरस्याभावात्. सति पर्वणि पूर्वपौषधकल्पनेति. समधिगम्यते च प्रतिक्रमणचूर्णिकृतोऽपि तिथिनामग्रहणाभावेऽपि पर्वण्येव पौषधग्रहणमभिमतमिति, पर्व तु नवपदवृत्तिकृता चतुर्दशीति नामग्राई गृहीतं, ततः पर्वापर्वविचारविधुरं उपवासद्वयं. अष्टमान्यथाऽनुपपच्या. पूर्व कृषा चतुर्दशीपर्वणि पौषधव्रतं तेन कृतमिति, तथाच मध्यमदिने पर्वापर्वविचारणाऽपि दत्तप्रत्युत्तरा, तृतीयदिनोदन्या(तृषा)निरूपणन्तु उपवासद्वयानुविद्धचतुर्दशीरूपतृतीयदिनापेक्षया मन्तव्यमिति युक्तिलेशः, तथाचास्मत्यांचा श्रीजिनपालो(श्रीप्रबोधचन्द्रो)पाध्यायाः सन्देहदोलावलीबृहद्वृत्तौ (५८ पत्रे) “जेट्टामूलमासंसीति-ज्येष्ठपूर्णिमायामष्टम भक्ते तृतीयदिवसे पर्वण्येव त्रिदेवसिके प्रतिमान्त्यरात्रौ कायोत्सर्गवत् पौषधस्य सम्भवात् कथं नन्दमणिकारस्य दृष्टान्तेन पौषधस्यापर्वानुष्ठानता?" इति ध्येयं, न च भवत्पूर्वजैः सह नवपदवृत्तिकृतः पूर्णिमाचतुर्दशीदिनकृतपौषधत्वे महान् विरोध इति वाच्यं, उभयत्रापि | पर्व दिनखसाधादविरोध एवेति गाथार्थः ॥१४॥ ननु तेषामियं मतिः सुन्दरैव, परं प्रतिक्रमणचूर्णिशास्त्रे पौषधग्रहणदिनात्तृतीयदिने तृषा प्रतिपादिता, उपवासट्यापेक्षया तृतीयदिनत्वं तु काल्पनिक, तेन नवपदवृत्तिकृदुक्तचतुर्दशीदिनाविपर्यासेन पर्वदिनदयपुरस्सरं काचिपौषधव्यवस्था विधेयेति परोक्तं परोक्त्या समर्थयबाह

Page #174

पौषधपटत्रिंशिका
॥ १३ ॥
जेठाले बारस - दिणाओ सव्वाणि जेण पव्वाणि । पव्वेसु तेण पोसह - गहणं तस्सासि इय अन्ने । १५ ।
व्याख्या- 'अन्ये' इति केचन विवेचका इति आहुरित्यध्याहार्यः 'तस्ये 'ति नन्दमणिकारस्य 'तेन' हेतुना पौषधग्रहणं पर्वसु 'आसीत् ' बभूव " यत्तदो ( नित्याभि ) सम्बन्धात् " तेनेति कुतः ?, 'येन' कारणेन 'ज्येष्ठामूले' ज्येष्ठमासे द्वादशीदिनात्सर्वाणि पर्वाणि सन्ति, शास्त्रसम्मत्या कल्याणकानामपि पर्वरूपखात्, अयमत्र भावः - चतुर्दश्यपेक्षया पुरा दिनद्वयी द्वादशीत्रयोदशीरूपा, ततो 'ज्येष्ठामूलमासे' ज्येष्ठसितपक्षे द्वादश्यां श्रीसुपार्श्वस्य जन्म त्रयोदश्याश्च श्रीसुपार्श्वदीक्षा चतुर्दशी तु पर्वैवेति पर्वत्रयं वृत्तं तथाच द्वादश्यां पौपधाङ्गीकारात् चूर्णिकाराभिप्रायेण पर्वणि पौषधग्रहणं त्रयोदश्यां पर्वभूतायां द्वितीयं चतुर्दश्यां तृतीयं पौषधग्रहणं. नवपदनृत्य भिप्रायेण रात्रौ च तृपातिरेकः, इति नैकोऽपि दोषः, न चैकादश्यां पर्वत्वेन प्रसिद्धायां प्रथमपौषधग्रहणं. द्वादश्या अवमतिथित्वेन त्रयोदश्यां द्वितीयं चतुर्दश्यां पर्वत्येन तृतीयं तदिति द्वयोरपि शास्त्रयोः समं समाधानमिति वाच्यं, ज्येष्ठे सिद्धान्ताभिप्रायेणावमतिथेरेवाभावात्, “सति धम्मिणि धर्मचिन्ते "ति न्यायात्कथं द्वादश्या असभ्य ( अवमत्व ) मायातं ?, तथाहि - " भदवयकत्तियपोसे, फग्गुणवइसाहमास आसाढे । एयाउ पति तिही, नूणं एए मासे |१| " इति ज्योतिष्करण्डकवाक्यप्रामाण्यात्, तथाच नैतत्समाधानं साधीय, इति सर्वे समञ्जसं । १५॥ ननु नन्दमणिकाराधिकारे पदिनानुगता पौषधव्यवस्था सा(धु ) ध्वी व्यवस्था पिता, परं विपाकश्रुतोपश्रुतमुख विपाकीयाद्याध्ययनाधीतसुबाहोः पौपधत्रये किमालम्बनमालम्बनीयमिति विवक्षं पूर्वपक्षिणं शिक्षयन्नाह
तहय सुबाहू चाउ - साइपव्वेसु अण्णया कासी । अहमजुओ य पोसह मिय बुत्तं सुहविवागम्मि | १६ | व्याख्या- ' तथाचे' ति पुनर्यथा नन्दोदायनौ तथा सुबाहुरपि 'चतुर्दश्यादिपर्वसु ' चतुर्दश्यष्टम्युद्दिष्टापौर्णमासी रूपोत्सव दिनेषु 'अन्यदा'
खरतर जय
सोमीया
॥ १३ ॥

Page #175

- कस्मिंश्चित्काले ‘अष्टमयुतः' अष्टमेन-समयसंज्ञयोपवासत्रयेण युतः सहितः, प्रत्याख्याताष्टमतपा इत्यर्थः, 'पौष,' पौपचवतं 'अकार्षीत्'
चकार इति 'सुखविपाके' सुखविपाकीयप्रथमाध्ययने 'उक्त' कथितमिति, तथाहि "ततेणं से सुबाहुकुमारे अण्णया कयाई चाउद्दसऽमुहिट्ठपुण्णमासिणीसु जेणेव पोसहसाला तेणेव उवागच्छइ २त्ता पोसहसालं पमज्जइ २त्ता उच्चारपासवणभूमि पडिलेहेइ २त्ता दभ्भसंथारं संथरइ २त्ता दभ्भसथारं दुरूहति २त्ता अमभत्तं पगिण्हति २त्ता पोसहसालाए पोसहिए अहमभत्तिए पोसह पडिजागरमाणे २ विहरई" इति सुखविपाकीयाद्याध्ययने (१३ पत्रे), तथाच सिद्धान्ते सुबाहुकुमारस्यापि पर्वदिने एव पौषधग्रहणमुपदिष्टमिति भावः ।१६। ननु समवसितमेवतत्तस्य पर्वदिने पौषधग्रहणं, परमग्रेतनदिनद्वये का पौषधग्रहणव्यवस्थेति असाधितायां दिनद्वयव्यवस्थायां तत्साधितमप्यसाधितमाय, व्यभिचारसार्यात् , इति पूर्वपक्षिविवक्षायां तव्यवस्थामाह
तत्थ य परंपराए, सव्वेसि धम्मगच्छगीयाणं । एगदिणाओ पुरओ, पोसहगहणं पुणोऽणुमयं ।१७। ___व्याख्या-'तत्र चेति पौषधदिनव्यपर्वव्यवस्थायां 'परम्परायां' शिष्यपशिष्यादिप्रणालिकारूपायां सर्वेषां' समस्तानां 'धर्मगच्छ - गीतानां' धर्मप्रधानाः-न तु कदाग्रहग्रस्ताः-ये गच्छाः-साधुसमुदायरूपास्ते धर्मगच्छास्तेषु ये गीताः-गीतार्थाः-सूत्रार्थविदस्ते तथा. तेषांद्र धर्मगच्छगीतानां 'एकदिनात्' एकस्माद्दिनात्पुरतः बहुपौषधकर्तणां 'पुनः पौषधग्रहणं' द्वितीयादिदिनेषु पुनः पौषधाचरणं 'अनुमत' वांछित-इष्टमिति यावत्, अयम्भावः-पौषत्रिय विधित्सुर्दिनमेकं पौषधं कृत्वा पुनद्वितीये दिने पौषधं पुनस्तृतीयेऽहनिपौषधं विदधाति, न तु सकृद्गृहीतं दिनत्रयादिकमनुवर्त्तयतीति सर्वगच्छीयगीतार्थानामभिमतं, सामायिकस्योत्कष्टतोऽप्यष्टप्रहरावस्थितेरेव सर्वसम्मतत्वात् , “यदुक्तं सामायिकाधिकारे 'जाव नियम पज्जुवासामि' इति, नियमश्च जघन्यतो मुहूर्त्तमानः, उत्कृष्टतो अहोरात्रमानकालः" इति श्रीश्रीचन्द्र

Page #176

पौषधपविशिका
खरतर जर सोमीया
॥१४॥
सरिकृतपतिक्रमणसूत्रवृत्तौ, पौषधस्तु सामायिकावियुतः, तत्समाप्तौ च तस्यापि समाप्तेः, तेनैकदिनमेव पौषधोच्चारावस्थितिः, द्वितीयदिने तु | पुनरप्युचारे कृते एव स्यान्नेतरथेति दिक् ।१७। ननु कथमेवमवसितमिति मतिभ्रान्ति निरसिसिषुराह
देवसियाहोरत्तिय-रत्तियभेएहि पोसहो तिविहो । जं उच्चारेंति नवा-ऽहोरत्तदुगाइमाणेणं ।१८। व्याख्या-'जमि'ति यस्मात्कारणा'त्पौषधः' पौषधव्रतं 'दैवसिकाहोरात्रिकरात्रिकभेदेन' दिवसे भवो दैवसिक, अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रं. अहोरात्रेण निवृत्तः अहोरात्रिका, रात्रौ भवो रात्रिक, देवसिकश्चाहोरात्रिकश्च रात्रिकश्च दैवसिकाहोरात्रिकरात्रिकास्ते च ते भेदाश्च ते तथा. तैत्रिविध उच्चारयन्ति सर्वेऽपीति शेषः, 'नवेति नैव 'अहोरात्रद्विकादिमानेन' अहोरात्रस्य छिकं अहोरात्रद्विकं, तदादियन्मानं तेन अहोरात्रद्विकादिमानेन, अयम्भावः-शास्त्रेऽपि पौषधे त्रैविध्यमेव, तथाहि-"पडिपुण्णं पोसह सम्म अणुपालेइ”त्ति-प्रतिपूर्ण इत्यहोरात्रं यावत्" इति तृतीयाङ्गे तृतीयाश्वासाधिकारे (२३७ पत्रे), अन्यत्राप्येतत्पदव्याख्यायामयमेवार्थः, तथा चोत्कृष्टपौषधस्याहोरात्रमानतैवोक्ता, तथा "पोसह दुहओ पख्खं, एगरायं न हावए" इत्यत्र “रात्रिग्रहणं च दिवा व्याकुलतया कर्तुमशक्नुवन् रात्रावपि पोषधं कुर्यात्" इत्युत्तराध्ययनवाक्यप्रामाण्याद्रात्रिपौषधस्यापि ग्रहणं सङ्ग्रहीत, एतत्पदापेक्षया सर्वगच्छव्यवस्थया दिवसपौषधग्रहणमपि ध्येय, एवश्च सर्वैर्गीतार्थदेवसिकादिभेदेन त्रिधा पौषधव्रतमुच्चार्यते, न च दिनद्वयादिप्रतिबद्धं तत्केनापि श्रुतेन बोध्यवे नापि केनापि साध्यते इति भावार्थः ॥१८॥ ननु साम्पतं पुरुषपरम्परया पौषधस्य युगपद्दिनद्वयत्रयाधुच्चार्यता नोपादेया तदानीन्तु तथा समुपादेया भविष्यतीति यद्भविष्यवाच्यं दूषयन्नाह
संपइ परंपराए, जइ जुगवं तं वयं न गहियव्वं । ता नूणं पव्वेचिय, पोसहगहणं मयं तस्स ।१९। व्याख्या-'साम्प्रतं' जीतव्यवहारव्यवहरणावसरे ‘परम्परया' पूर्वाचार्यादिक्रमेण तद्वत' प्रस्तावात्पौषधाख्य 'युगपदे'ककालं दिन
॥१४॥

Page #177

दय्यादितया न ‘ग्रहीतव्य' नाणीकार्य, 'यदी'ति पूर्वपक्षिपक्षोद्बोधः, पूर्वन्तु तयुगपद्ग्राह्यमासीदेवेति हृदयं, 'ता'तहि 'नून' निश्चित पर्वण्येव पौषधग्रहणं 'तस्य' सुबाहो मत'मभीष्टं । अयम्भावः-यदीदानीमेव तद्वयाद्युपादानवैधुर्य तदा तवाभिप्रायेण तदानीं तदानीन्तनोपासकानां तथैव तदासेव्यमासीदित्यायातं, तथाच स्वमुखेनैव सुखेन देवानुप्रियेण भवता पर्वण्येव तस्य पौषधग्रहणं सम्मानितं, अपर्वणि तद्ग्रहणनिषेधश्चायातः, एवञ्चानायासेन सिद्धं नः समीहितं, अस्माभिरपि पौषधस्यापर्वणि ग्रहणमेव निषिध्यते, न तु पौषधिकस्यापर्वण्यवस्थानमपि, साम्प्रतं तथा व्यवहारात्, भवताप्यपर्वणि पौषधग्रहणं साध्यते, न तु पौषधिकस्यापर्वण्यवस्थानमपि, सिद्धसाधनात् , तथा
चेष्टापत्तिरस्माकं, परं पूर्वीचार्य परम्परयोविरोधो दुर्द्धरः, सम्प्रदायस्यापि शास्त्राचारानुयायित्वादिति तत्त्वं ॥१९॥ नन्वस्य युगपत्पौषधग्रहणे | पूर्वोक्तदोपोद्भावनाद्भिन्नभिन्नपौपधत्रयग्रहणे च शास्त्रसम्मत्यभावात्सूत्रे च "पोसह पछि जागरमाणे विहरइ” इति पाठेन 'पौषध'मित्यनेनैक(वचनेनैक) व्रतबोधात्तत्रित्वं दुरुपपाद, इति “इतो दंदशूक इतोऽन्धकूप"इति न्यायेन पक्षद्वयं दुस्साधमिति वादिनि प्रतिवादिनि तद्व्यवस्थामाह
अम्हाण संपयाए, काऊण य सो अभत्तदुगमेव । अठमजुत्तो पोसह-वयं च पव्वे अकासि त्ति । २०॥ व्याख्या-अस्माकं 'सम्प्रदाये' गुरुक्रमे इति वर्तते इति क्रिया योज्या, इतीति कि ?, 'स'सुबाहुः 'अभक्तद्वयमेव' उपवासद्वयमेव. न तु पौषधद्वयं, पौषधकारणानामुच्चारप्रश्रवणस्थण्डिल्लप्रतिलेखनादीनां पर्वदिन एव प्रतिपादनात् , 'कृत्वा' विधाय 'पर्वणि' चतुर्दश्यष्टम्याद्यन्य-15 तरस्यां तिथौ 'पौषधवत' पर्वदिनानुष्ठयाभिग्रहविशेष 'अकार्षीत' करोतिस्म, किं विशिष्टः ? 'अष्टमयुक्तः' अष्टमेन श्रुतमसिद्धेन तपसा युक्तोऽष्टमयुक्त इति गाथार्थः । अयम्भावः-सुबाहुश्चतुर्दश्यादिपर्वणः पुरा पश्चाद्वा दिनद्वये पौषधद्वयविधाने शास्त्रसम्मत्यभावात् युगपत्तत्रयानङ्गीकाराच पर्वणः पुरा अभक्तव्यं विधाय पर्वणि अष्टमयुतः पौषधमकार्षीदिति, नन्वष्टमस्य प्रथमदिन एवाङ्गीकार्यत्वात्यान्त्यदिने कथ

Page #178

पौषधपर्तिशिका
खरतर जयसोमीया
मष्टमाङ्गीकारकतत्वं तस्येति चेन्न, तृतीयदिनेऽष्टमस्यागमेऽङ्गीक्रियमाणतया स्वीकारात्, तथाहि "तएगं से वरुणे णागण तुए अग्णया | कयाइ रायाभियोगेणं गणाभिओगेणं बलाभियोगेणं रहमुसलेण संगामे आणत्ते समाणे छठभत्तिए अहमभत्तं अणुवटेति, अहमभत्तं अणुवट्टेत्ता कोडुबियपुरिसे सद्दावेति" इत्यादि प्रज्ञप्त्यां सप्तमशते नवमो देश के (३२० पत्रे) तथा (१७१ पत्रे) "तेणं कालेणं तेणं समएणं अहं गोयमा ! छउमत्थकालियाए इक्कारसवासपरियाए छठं छठेणं अणिख्खित्तेणं तवोकम्मेणं संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे पुत्वाणुपुष्विं चरमाणे गामाणुगाम दुइज्जमाणे जेणेव सुसुमारपुरे णगरे जेणेव असोगवणसंडे उज्जाणे जेणेव असोगवरपायवे जेणेव पुढविसिलावट्टए तेणेव | उवागच्छामि २त्ता असोगवरपायवस्स हेठा पुढविसिलावट्टयंसि अट्टमभत्तं पगिण्हामि, दोवि पाए साहट वग्धारियपाणी एगपोग्गलणि विद्वदिठी अणिमिसनयणे ईसीपम्भारगएणं कारणं अहापणिहितेहिं गत्तेहिं सबिंदिएहिं गुत्तहिं एगराइयं महापडिमं उवसंपज्जित्ता णं विहरामि" इति प्रज्ञप्तिसूत्रानुसारेण तृतीयदिने अष्टमग्रहणं, एकरात्रिकमहाप्रतिमायास्तु तथा विधेयतयैव सत्त्वमवसेयमिति, तथा "अण्णे भणंति-एवं चिंतेयचं-किं मए पञ्चख्खातवं ?, जइ आवस्सगमादियाणं जोगाणं सक्केति संध(संव)रणं काउं ता अभत्तहँ ववसति, असकेंतो पुरिमट्टायबिलेगट्ठाणं, असकेंतो निधिगइय, असकेंतो पोरुसिमाइ विभासा, अह चउत्थभत्तिओ छठे ववसइ छभत्तिभो अहममिच्चाइ विभासा" इत्यावश्यकचूणौं (उत्तरार्दै २६४ पृष्ठे) माभातिकमतिक्रमणाधिकारोऽपि विभाव्यः, तथा “जइ से आवस्सयमादिया जोगा न परिहायति. पारणगदिवसे एको वि घासो न लद्धो. ताहे छठं करेउ, छपारणे बत्तीसादि. जाव घासो वि न लद्धो ताहे अट्टमं करेउ" इति निशीथचूणौँ (मो० भ० लि. पु० ७७९ पत्रे) पञ्चदशोद्देशके, तथा "तमि पारणदिवसे सहा अलभ्भमाणे छठं करेउ, मा य अणेसणीयं भुंजउ" इति निशीथचूणौँ पीठिकायां च (शीभलिपु० ६८ पत्रे) ज्ञेयं, किश्च "अठमभत्तिए पोसह पडिजागरमाणे २ विहरति"
॥१५॥

Page #179

इति विपाकश्रुतपाठात् 'अष्टमभक्तमस्यास्तीत्यष्टमभक्तिकः' इति विशेषणं सुबाहोरेव, न पौषधस्य, अष्टमभक्तिकवं तु तृतीय एव दिने स्यान्नार्वाक् , इतरथा अष्टमभक्तिकस्य मुनेः प्रथमदिनेऽपि अष्टमभक्तत्वात् दशाष्टमाध्ययनोक्ततत्तृतीयदिनप्रायोग्यपानकत्रयमेवोपादेयं भवेत् , न षष्ठचतुर्थमायोग्यपानकानि, अनिष्टश्चैतत् , सर्वेषामपि विदुषां तथैवेष्टत्वात् , तथा विकृष्टभक्तिकस्यापि साधोः प्रथमदिनेऽपि उष्णविकटमेवोपादेयं स्यात् , नोत्स्वेदिमादिकमित्यपि ध्येयं, असङ्गतश्चैतत्, तृतीयदिनादुपर्येव तस्य देवताऽधिष्ठितत्वेन शेषपानकानामपेयतयाऽऽम्नातात् , तथाच दशासूत्र “विकिभत्तियस्स भिख्खुस्स कप्पइ एगे उसिणवियडे" इति, किश्च युगपदष्टमप्रत्याख्याने प्रथमदिने चतुविधाहारपरिहारिणोऽन्ययोस्तयोः पानकाहारकर्तुरष्टमप्रत्याख्यातुरायदिने कथं प्रत्याख्यानं भवेत् ?, तथा अष्टमप्रत्याख्यातोपासकः पाण्मासिकतपश्चिन्तनावसरे आद्यदिने अष्टमं कर्तुं शक्नोमीत्युक्तौ सत्यां द्वितीयेऽन्हि किं तपः कर्तुं शक्नोमीति ब्रूयात् ?, तथा प्रथमेऽन्हि अष्टमभक्तं प्रत्याख्यामीत्युक्तावङ्गीक्रियमाणायां एकाभक्तार्थकर्तुः “सुरे उग्गए चउत्थभत्तं पञ्चख्खामी"ति प्रत्याख्यानपाठपठनप्रसङ्गः, पठ्यते च “सूरे | उग्गए अभ्भत्त"मित्यादि, आवश्यकसूत्रे (८५३पत्रे) तथैवोपलब्धेश्व, तथाच षष्ठाष्टमादिप्रत्याख्यानेष्वपि "सूरे उग्गए अभ्भत्तई पच्चरुखा
मी"ति पाठो वाच्यो, न "छठ्ठभत्तं पच्चख्खामी"ति पाठः, षष्ठाष्टमादीनान्तु सङ्केतमात्रत्वात् , तथाऽऽद्यदिने युगपदष्टमप्रत्याख्याने दिनान्तर| योः किं प्रत्याख्येयं स्यात् ?, पानकोच्चारे तु अभक्ते चतुःस्थानताहानिप्रसङ्गः, यदुक्तं "पढमंमि चउत्थाई, तेरसबीयंमि तइयपाणस्स ।
देसावनासतुरिए" इतिप्रत्याख्यानभाष्ये, तथा युगपत्पत्याख्यातुर्दिनत्रयेऽप्येकदिनपत्याख्यानभने सर्वप्रत्याख्यानभङ्गप्रसङ्गश्चेति बहुमष्टव्य| मत्रालं प्रसङ्गेन, न च चतुर्दश्यादिषु पौषधं विधाय तदनु दिनद्वयेऽपि तदङ्गोकारेणाष्टमत्वं स्पष्टमेवास्य स्यात् , किं कल्पनागौरवेणे ति वाच्य, तदा सति पूर्णिमाऽमावास्ये कल्पान्नेऽपि तस्याष्टमं न घटामाटीकते, चतुर्दश्यां भवदभिप्रायेण पाक्षिकत्वेनाभक्तकरणावश्यकत्वेन

Page #180

पौषधपब्रिशिका
खरतर जय सोमीया
॥१६॥
दशमत्वमेव स्यात् , अस्मदभिप्रायेण तु सर्व समञ्जसं, न च नन्दाधिकारे कथमित्थमेव नोरुरीक्रियत इति वाच्यं, इष्टापत्रस्मत्पूर्वजानां तथैवाभिप्रायात् , पूर्वसमाधानविधिस्तु तन्त्रान्तरमपेक्ष्यैवोक्त इति युक्तिलेशः ।२०। ननु भवतु तावत्सुबाह्वादिषु भवदाकूतेन समाधानं, परमभयकुमारकृतपौषधत्रये पर्वपदराहित्येन कथं ? भवद्विभावितपक्षा पुष्टत्वमवशिष्टमिति नेदिष्ठद्विष्टोद्दिष्टमनिष्टमपाकुर्वन्नाह
अभयकुमारस्स तहा, अणुचियसावजकज्जकारिता । भरहस्स व किण्हस्स व, न य जुत्तं पोसहो ति वये।२१। ___ व्याख्या-'तथा' इति पूर्वपक्षिपरामर्शवावयं, 'अभयकुमारस्य' ज्ञाताङ्गप्रसिद्धस्य श्रेणिकसुनोः 'पौषध इति' पौषषपदं व्रते न युक्तं, चस्यैवकारार्थाभिधानात् नैवोचितं, "सति धर्मिणि धर्मान्वेषण"मिति न्यायात्सति पौषधवते पर्वापर्वविचारणोचितेति चर्चः, तदियता साध्यनिर्देशः, अत्र हेतुमाह-'अनुचित सावद्यकर्मकारित्वात्' अनुचितानि-पौषधिकापायोग्यानि यानि सावधकर्माणि-सपापव्यापारास्तानि करोतीत्येवंशीलोऽनुचितसावधकर्मकारी, तस्य भावस्तत्त्वं, तस्मात, दृष्टान्तावाह-'भरतस्येव कृष्णस्येव' च, यथा भरतस्यार्पभेः यथा च कृष्णस्य पौषध इति पदं न व्रते. तथा तस्मादेव हेतोरत्रापि पौषधपदं न व्रतवाचकमित्यनुमानलेशः, न चासिद्धो हेतुः, जलदवर्षणनैमित्तिकपूर्वसङ्गतिकसुरस्मरणादिरूपाध्यानस्य तत्र विद्यमानत्वात् , तथाहि (ज्ञाताङ्गे ३० पत्रे) "अत्थि णं मज्झ सोहम्मकप्पवासी पुबसंगतिए देवे महिडीए जाव महासोख्खे, ते सेयं खलु ममं पोसहसालाए पोसहियस्स बंभयारिस्स उम्मुक्कमणिसुबन्नस्स बवगयमालावण्णगविलेवणस्स निख्खित्तसत्थमुसलस्स एगस्स अबीयस्स दम्भसंथारोवगयस्स अट्ठमभत्तं पगिण्हित्ता पुत्वसंगतिरं देवं मणसि करेमाणस्स विहरित्तए. तएणं पुत्वसंगतिए देवे मम चुल्लमाउयाए धारिणीए देवीए अयमेयास्वं अकालमेहेसु डोहलं विणेहिति, एवं संपेहेति २त्ता जेणेव पोसहसाला तेणेव उवागच्छइ २त्ता पोसहसालं पमज्जइ २त्ता उच्चारपासवणभूमि पडिलेहेति २त्ता दम्भसंथारगं दुरूहति २त्ता अहमभत्तं पगिण्हति
॥१६॥

Page #181

२त्ता पोसहसालाए पोसहिए बंभयारी जाव पुत्वसंगतिय देवं मणसि करेमाणे २ चिति" इत्यादिरूपज्ञाताङ्गालापकेनाभयकुमारस्य यद्यपि पौषधशब्दप्रणयनमकारि तथापि पौषधशब्दो नात्र व्रतविशेषवाची, अकाळजलदवर्षणाशंसानुगतत्वेन मानसिकसावयवत्वान्न तदानीं स | सर्वसावधयोगव्यापाराभाववान् , नहि तेन विना पौषधवतं सर्वसुविहितसम्मत्या स्वात्मलाभ लभते, तथैहिकोपकारकारिपूर्वसङ्गतिकारस्मरणमपि न तत्र सङ्गतिमङ्गति, यतः १ "तम्मि कए पढइ. पोत्थयं वा वाएइ, धम्मज्झाणं वा झियायइ, जहा एए साहुगुणा अहं न समत्थो धारेउ, एवमाइ विभासा" इत्यावश्यकचूणिवाक्यादा-ध्यानं तस्य कर्तुं नोचितमिति सूचित, वृद्धधर्मध्यानमात्रस्यैव तत्पतिपद्यमानताया| मङ्गतयाऽऽम्नातात् , वर्षावर्षणाभिप्रायस्य चाऽऽर्तध्यानत्वं सर्वसिद्धमेव, स्थूलसर्वसावधव्यापारपरिहारवत्त्वं च तस्य सामायिकानुगतत्वात् , यदार्ष “सामाइयंमि य कए, गिहकज्जं जो विचिंतए मूढो। अट्टवसट्टोवगओ, निरत्ययं तस्स सामइयं ।१।” इति विभाव्य, अपरं तत्(ज्ञाता)सूत्रपदैकदेशविवरणेऽपि (३४ पत्रे) “पोसहसालाए पोसहिए ति-पौषधं' पर्वदिनानुष्ठानमुपवासादि तस्य 'शाला' गृहविशेषः पौषधशाला तस्यां 'पौषधिकस्य' कृतोपवासादेः" इत्यादिवाक्यादत्रोपवासस्यैव मुख्यतोपात्ता. न च "निख्खित्तसत्थमुसले” इत्यादिपदानि पौषधव्रतोदोधकानीति वाच्यं, तथा च सति "तएणं से पउमनाभे राया कच्छुल्लनारयस्स अंतिए एयमई सोचा निसम्म दोवतीए देवीए | रूवे य ३ मुच्छिए ४ दोवइए अज्झोववण्णे, जेणेव पोसहसाला तेणेव उवागच्छइ २त्ता पोसहसालं जाव पुत्वसंगतियं देव" चेत्यादौ (पत्र२१४) ज्ञाताङ्गषोडशाध्ययनवाक्येऽपि भवत्परिभावितसर्वपदानां "जाव" पदेन सगृहीतत्वात् तस्यापि पौषधनतताऽऽपत्तिः स्यात् , न च तस्मिन् पौषधव्रतं कस्यापीष्टं, जिनधर्मवासनाया अपि तस्मिन्नभावात्, ननु “पोसह पारेइ"त्ति वाक्यादभयकुमाराधिकारे पौषधपदेन व्रतसम्भावना
१ "तोम्मुकमणि सुवष्णो पढतो पोत्थग वा वायंतो धम्मज्माणं झियायति, जथा एते साहुगुणा अहं मंदभग्गो असमत्यो त्ति विभास।" इति मुद्रिताव०चू०उ० पृष्ठ ३०४ ।

Page #182

पौषधपत्रिंशिका
खरतर जयसोमीया
ऽपि स्यादेवेति चेन्न, "सयंपभा कन्ना xx अभिनंदण-जयनंदणचारणसमणसमीवे सुयधम्मा सम्मत्तं पडिवन्ना, अण्णया य पवदिवसे पोसह अणुपालेऊण सिद्धायतणमि कयपूया पिऊणो पासमागया-ताय ! सेसं गिण्हह ति पणएण रण्णा पडिच्छिया सिरसा, ततो जेण णिज्झाइया परितोसबसविसप्पियणयणजुयलेण, चितियं च णेण-अहो !! इमा एवं सुंदररूवा किह मण्णे अणुसरिसं वरं लहिज?त्ति, एवं चिंतिऊण विसज्जिया 'वच्च पुत्ति !' पोसहं पारेह त्ति” वसुदेवहिंडौ एकानविंशे(२१)लम्भे (३१० पत्रे), अत्रापि "पोसह पारेह ति" वाक्यात्पौषधशब्देन भवदुवत्याऽत्रापि पौषधव्रतवमापद्येत, न चैवं, तस्या जिनपूजाकरणपितृपादनमनशेपदानादिकं सर्व सावधव्यापारनिवृपयाऽनुपपन्नं भवेत् , तस्मात्पारणशब्देन न पौषधव्रतानुमानं, किन्त्वत्र पौषधशब्दोऽभिग्रहमूचकः इति तत्त्वं, भरतकृष्णयोस्तु पौषधपदमेकादशव्रतबोधकं न केनाप्यभ्युपगम्यते, सावद्यव्यापारपारवश्यादेवेति, तथाहि-"ततेणं से भरहे राया आभिसेक्कातो हत्थिरयणातो पच्चोरुहइ २त्ता जेणेव पोसहसाला तेणेव उवागच्छइ २त्ता पोसहसालं अणुपविसति २त्ता पोसहसालं पमज्जति २त्ता दम्भसंथारगं संथरेति २त्ता दभ्भसंथारं दुरूहति २त्ता मागहतित्थकुमारस्स देवस्स अट्टमभत्तं पगिण्हति २त्ता पोसहसालाए पोसहिए बंभयारी उम्मुक्कमणिसुवणे व वगयमालावष्णगविलेवणे णिखिखत्तसत्थमुसले दभ्भसंथारोक्गते एगे अबीए अहमभत्तं पडिजागरमाणे २ विहरति । ततेणं से भरहे राया अहमभत्तंसि परिणयमाणंसि पोसहसालातो पडिणिख्खमति २त्ता जेणेव बाहिरिया उवठ्ठाणसाला तेणेव उवागच्छइ २त्ता कोडंबियपुरिसे सद्दावेति २त्ता एवं वयासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया ! हयगयरहपवरजोहकलिय चउरंगिणिं सेणं सण्णाहेह, चाउग्घंटे आसरहं पडिकप्पेह त्ति कट्ट मज्जणघरं अणुपविसई” इत्यादि (१९५ पत्रे) "जाव xx भोयणमंडवंसि मुहासणवरगए अट्टमभत्तं पारेइ" इति (१९९ पत्रे) श्रीजंबूद्वीपप्रज्ञप्तीपाठेन यद्यपि पौषधपदमुपातं, तथापि पौषधशब्देनाष्टमतपोविशिष्टाभक्तार्थ एवावसे यो, न व्रत, सेना

Page #183

सन्नाहनोपदेशस्नानमज्जनादिसावद्ययोगप्रवृत्तस्तदाधिकायाः साक्षादुपलभ्यमानत्वात् , तथा "अट्टमभत्तं पारइ” इति वाक्ये नाष्टपतप:पारणस्यैव समर्थितत्वात, ततश्चाभयाधिकारेऽष्टमपारणे पौषधपारणस्य. भरताधिकारे पौषधपारणेऽमपारणस्य प्रणयनात्पौषधाष्टमयोरत्र एकत्वमसीयते, अन्यथाऽत्र ग्रहणं पौषधस्य पारणं चाष्टमस्येति विरोधः स्यात् । न च पौपधपारणादनु सावद्यकार्य करणं तम्य भविष्यतीदि वाच्यं, अत्रैव वरदामतीर्थसाधनाधिकारे “अहतं (अखण्डित) चाउग्चंट आसरह पोसहिए नरबई दुरूडे" इति वाक्यैकदेशेन पौपधिकस्य तस्य रथारोहणमादिष्टं तद्दारा सर्वाप्यपि समुद्रावगाहनादीनि अष्टमपारणकपर्यन्तान्यपि सावद्यकृत्यानि समुपात्तानि द्रष्टव्यानि, तथाच कथमेकादशे व्रते तस्मिन पौषधशब्देन कहप्यमाने एतावत्सापद्यकर्मावकाशः १. अभक्तार्थ तु यथारुचिसावधव्यापारपरिहारस्येष्टत्वाददुष्टत्वं ध्येयं, अपरं तत्रैव ग्रन्थे (२१४ पत्रे) "सिंधुदेवीए अहमभत्तं पगिण्डइ २त्ता पोसहसालाए पोसहिए बंभयारी जाव दभ्भसंथारोवगर अहमभत्तीए सिंधुदेवों मणसि करेमाणे चिट्ठति । ततेणं तस्स भरहस्स रण्णो अट्ठमभत्तसि परिणममाण सि सिधृए देवीए आसणे चलिते" इत्यादि "जाव पडि विसज्जेति, तवेणं से भरहे राया पोसहसालातो पडिनिख्खमति २त्ता जेणेव मजणघरे तेणेव उवागच्छइ २त्ता हाते कयवनिकम्मे नाव जेणेव भोयणम्भव तेणेव उवागच्छइ २त्ता भोयणमंडवंसि सीहासणवरगते अट्टमभत्तं पारेइ" इति मूत्रेणापि तस्य पौषधशब्देनाष्टमलपोविशेषरूपाभक्तार्थ एक समर्थितः,तथा श्रीमदावश्यकबृहद्वृत्तौ श्रीहरिभद्राचार्यकृतायां (१५-पत्रे) "पुत्रेण य मागहतित्थं पाविउण अहमभत्तोसितो रहेण स मुद्दमवगाहित्ता चक्कणाभिं जाव, ततो नामकं सरं विसज्जेई" इतिवाक्यादष्टममात्रमेव पीपधपदवियुनं दर्शितं भरतस्येत्यपि ध्येयं, तथाच भरतालापकैरभयकुमारालापकेन च का पाठ भेदः ? को वा सावद्यकर्जुले भेदोऽस्ति ?, येनकत्रोपवास| मात्रार्थवाचकताऽन्यत्र च व्रतार्थवाचकत्वं पौपधस्येनि विमर्शनीयं, नस्मादगीकुरु सर्वबहुश्रुताविश्रुतमपि भरते पौषधवतं, त्यज वाऽभये

Page #184

पौषध
खरतर जय सोमीया
॥१८॥
पौषधवताभिसन्धिमिति प्रतिबन्दीवचो विचार्य, नन्वयं जीत एव, यदुत चक्रिणः पौषधवताहते न देवताऽऽगमनं भवेदिति तस्योपवास- | मात्रकर्तृखकल्पना कथङ्कार कार्येति चेन्न, "तहवि असद्दईतो सवाणि एगिदियरयणाणि लोहमयाणि करित्ता सबबलेण तिमिसगुहं गतो,
अहमे भत्ते कए भणति कयमालो-अतीता चक्कवट्टिणो, जाहि त्ति, णेच्छति, हत्थिं विलग्मो, मणि हथिमत्थए काऊण पत्थितो, | कयमालेण आहतो मतो गतो छठ्ठीए पुढवीए" इति श्रीआवश्यकचूर्णिकारेण (उचरार्द्ध?७६पृष्ठे) कूणिकाधिकारे भवदुक्त्या पौषधव्रतसाध्ये सुरेऽष्टम एवोद्दिष्टो, न पौषधः, इति अष्टमेनापि तदधिष्ठाता देवो दर्शनं ददौ, न्यूनाधिकसाधनाऽऽराधनायामाराध्यस्य दर्शनदानायोगात् , न च द्विष्टतया स तस्य दर्शनं ददाविति वाच्य, पूर्वमद्विष्टत्वाख्यातेऽपि तद्वाक्याकरणाविष्टत्वमिति दिक् , तस्मात्पौषधशब्देनात्र द्वादशस्वपि स्थानेषु अष्टमतपोविशेष एवावसेयः, कृष्णवासुदेवाधिकारेऽपि "जेणेव पोसहसाला तेणेव उवागच्छइ २त्ता जहा अभओ, णवरं हरिणेगमेसिस्स अट्ठमभत्तं पगिण्हति, जाव अंजलिं कट्ट एवं वयासी-इच्छामि गं देवाणुप्पिया० ! सहोदरं कणीयसं भाउयं विदिण्णं, ततेणं
से हरिणेगमेसी किण्ई वासुदेवं एवं वयासी” इति (८ पत्रे) श्रीअन्तकृद्दशापाठेन पौषधशब्दोक्तावपि अष्टममात्रमेव कृष्णस्य सर्वैरभ्युपRS] गम्यते, अविरतिसम्यग्दृष्टित्वेन व्रतधारित्वानभिसन्धानात्, तथा चोक्तं "ता सद्दहिज्जा पत्तिएज्जा रोएज्जा, से णं सीलवयगुणवय.
रमणपञ्चख्खाणपोसहोववासाइपडिवज्जेज्जा ?, णो तिणठे समठे, से णं दसणसावए हवइ, अभिगयजीवाजीवे जाव अद्विमिंजपेमाणु| रागरत्ते” इति श्रीदशाश्रुतस्कन्धे, अन्यच्च “जहा अभो त्ति" सूत्रपाठेन कृष्णाभययोः पौषधाङ्गीकाराधिकारे यत्साम्यमुपादर्शि तदपि विचार्यमेव, कृष्णस्य पौषधव्रतसिद्धावभये पौषधवसिद्धिरिति भावः, तथा स्थानाभिधानग्रन्थवृत्तावपि "समयमि तओ कण्हो, पोसहसालाइ अहम भत्तं । हरिणेगमे सिदेवं, मणम्मि काउ पगिण्हेई ।। उम्मुक्कमणिमुवण्णो, ववगयमालाविलेवणो तत्थ । तणसंथारनिसण्णो, चिइ
॥१८॥

Page #185

जा अहमं पुण्णं ।२।” ३२ पत्रे, इत्येतद्वाक्येन पौषधशब्दस्य वाचकत्वमष्टममात्र एव दर्शितं मन्तव्यं, न च प्रत्याख्यानपौषधादीनां तस्मिन्नसत्वेऽङ्गीक्रियमाणे कथमष्टमत्वमस्यापादितमिति वाच्यं, प्रत्याख्यानं विनाऽपि दिनद्वयोपरि भोजनरहितस्याप्यागमे अष्टमखाभिधानात्, | तथा चावश्यकबृहद्वृत्तौ (२२२ पत्रे) श्रीहरिभद्रसूरयः "तत्थ सामी पोसबहुलपाडिवए इमं एयाणुरुवं अभिग्गई अभिगिण्हइ चउबिहदवओ ४, दहतो-कुम्मासे सुप्पकोणेणं, खेत्ततो-एलुयं दिख्खंभइत्ता, कालतो-नियत्तेसु भिख्खायरेसु, भावतो-जहा रायधुया दासत्तणं पत्ता. नियडबद्धा. मुंडियसिरा. रोयमाणी. अट्ठमभत्तिया, एवं कप्पति, सेसं न कप्पति" इत्यादि निजगदुः, तथाच प्रत्याख्यानमन्तरेणापि तस्यां अष्टमशब्दप्रयोगो भोजनाभावसूचकोऽवगम्यः, न चैतयाऽष्टमं तपः प्रत्याख्यातं भविष्यतीति वाच्यं "ततियदिवसे घणं पुच्छइसाहह (कथयत) मा भे(यूयं)मारेह, ताहे थेरदासी एका, सा चिंतेइ-कि मे जीविएण?, सा जीवउ बराई, ताए कहियं-अमुयघरे, तेण उग्याडिया, छुहाहय पिच्छित्ता कूरं पमग्गितो, जाव समावत्तीए (समापश्या) नत्थि ताहे कुम्मासा दिहा, तीसे ते सुप्पकोणे दाऊण | लोहारघरं गओ" (२२४ पत्रे) इत्यावश्यककृपयुक्त्या तृतीये दिने कुल्माषाणामङ्गीकरणं तस्यामसङ्गतमेव स्यादिति ध्येयं, ननु यद्युपवासत्रयमात्रमेवात्राङ्गीक्रियते तहिं ब्रह्मचर्याधङ्गानां किमित्यभिधानमिति चेन्न, तेषां देवताऽऽराधनोपचारमात्रफलकतैवेत्यभ्यूज़, एवं च भरतकृष्ण
योरिवाभयकुमारस्यापि पौषधशब्दोऽष्टमतपो वाचक एव द्रष्टव्यः, तदियता वाच्येन यद्यभयस्यापर्वपौषधकरणेऽविधिरभविष्यत् तर्हि सा 5| देवता दर्शनं नादास्यत् , इति पूर्वपक्षीयविवक्षितप्रतिबन्दी दूरापास्ता द्रष्टव्या, उपवासानामपर्वण्यपि करणे विधिरेवेति तद्दर्शने बीज
मन्वेष्यमिति दिक् ।२१॥ ननु भवतु सावद्ययोगप्रवृत्तत्वेनाभये पौषधशब्देन व्रतविशेषानभिधेयता, परं श्रीविजयाभिधाधिपतिविहितशास्त्रप्रसिद्धसप्ताहपौपधविधेः किं समाधानमाधेयमिति पूर्वपक्षीयोक्तं मनसि निधायाह
हे ब्रह्मचर्यायायकायुक्त्यात समावत्तीय साक मे जीविए

Page #186

पौषधषटू त्रिंशिका ॥ १९ ॥
एवं सिरिविजयस्स वि. नूणं सगदिवस पोसहोत्तीए । मज्झरहे च्चिय निग्गम-वयणाउन सो वओऽभिमओ | २२ | व्याख्या- 'एव' मिति शब्देन पूर्वपक्षपरामर्शः, यथा पूर्व तथाऽत्रापीदं समाधानं दृश्यं, 'श्रीविजयस्यापि' पोतनपुराधिपतेरपि विपक्षिपक्षसाधनोदाहरणाऽवशिष्टभूतस्यापीत्यप्यर्थः, 'नूनं' निश्चितं 'सप्तदिवसपौषधोक्तौ' सप्त दिनप्रमितपौषधवक्तव्यतायां 'स' पौषधो न 'व्रत' मेकादशवत' मऽभिमत' मीप्सितं, प्राकृतत्वाद्व्रतमित्यत्र पुंस्त्वं, पुंनपुंसकत्वाद्वा, तत्र हेतुमाह- 'मध्यान्हे' मध्यन्दिने एव 'निर्गमवचनात्' पौषधागारतोsपसरणवचनात्, अयम्भावः- “ तथा चउत्थेण भणियं-माहणेण आइडो पोयणाहिवस्स असणिघाओ, न सिरिविजयस्स रण्णो, तं सेयं णे सत्तरतं अण्णं रायं ठावेडं ति, ततो निमित्तिणा भणियं साहु भो महामंती ! सि, एयं कायचं, रन्नो जीवियपरिरख्खणनिमित्तं अहमवि आगओ, नियमजुत्तो राया नित्यरिहिति उवसग्गं, निमित्तित्रयणं च परिग्गहेऊणं राया जिणायतणमागतो सउरोहो, मंनीहि वि से बेसमणपडिमा पगइसमग्गेहिं अहिसित्ता सेविज्जए राओक्यारेण, सिरिविजयो वि दभ्भसंथारोवगतो सत्तरतं परिचत्तारंभपरिग्गहो बंभयारी संविग्गो पोस पालेइ, सत्तमे य दिवसे समंततो मेहा पाउभ्या सलिलभारग (रु) या पवणवेगपवित्थरमाणा विज्जुज्जोइयपासा भयजणणनिरज्जियsaणा, ततो मज्झण्डकाले महयासद्देण पासादं वेसमणपडिमं च चुण्णयंती इंदासणी पडिया, राया अभिनंदिओ पगतीहिं 'नमो अरिहंताणं'ति निरगतो पोसहसालाओ ति दिट्टो य तुठ्ठेण परियणेण" इति वसुदेवहिण्डिग्रन्थसत्कैकान्नविंशति (२१) लम्भे (३१६ पत्रे ) मध्यान्हे विद्युत्पाताभिधानं तदैव च 'नमोऽर्हद्भ्य' इत्युक्तिपूर्वकं तस्य पौषधागारान्निर्गमनं च मृचितं तथाच यदि तेन सप्ताहोरात्रं पौषधवतं fafe स्यात्तदा मध्यान्ह एव पौषधागारतो निर्गमनं न कृतं भवेत्, अहोरात्रस्य विचाले एव तत्पारणाभिधानात् 'नमो अरिहंताण'मिति पदेन च पौषधपारणमपि न भवेत्, तत्पारणविधेरन्यथैवोपलब्धेः पौषधेऽन्तःपुरपुरन्ध्रिवर्गसंसर्गश्च निसर्गतो निषिद्धश्चेत्यपि ध्येयं,
खरतर जयसोमीया
॥ १९ ॥

Page #187

पना पौषधशब्दश्च एकादश
तेन च श्रीविजयराजस्य कथं शास्त्रयुक्त्याऽहंदुक्त्या पौषधव्रतसप्तकं भवता ततन्यते ?, अभिग्रहविशेषस्तु यावदहमेनमुपसर्ग न निस्तरामि तावन्ममायं नियम इत्येवम्भूतो भवेदपि, पुराऽपि “नियमजुत्तो राया नित्थरिहिति" इति वाक्येन नियमस्यैव स्फूर्तिदेर्शिता, अभिग्रहे तु सङ्केतरूपत्वेन मध्यान्हेऽपि निर्गमो न दुर्गमः, अहन्नमस्कारमात्रेण तत्पारणमपि न पास्पदं, तथाचात्र पौषधशब्देन न व्रतविशेषः, किन्वभिग्रहविशेष इति सम्भाव्यते, "सर्वतो गरीयसी भगवती अन्यथानुपपत्ति'रिति शिष्टसङ्केतादन्यथानुपपत्तिरेवात्र नियामिति तत्त्वं ॥२२॥ | ननु पौषधोपवास पौषधरूपाभ्यामभिधेयेऽभिग्रहे कथमेकादशवताभिसन्धिर्नाभिधीयते भवतेति(प्रश्ने समाधानमाह)मश्नं समादधान आह
पोसहउववासपयं, पोसहसदो य पव्वउववासे । कत्थवि उववासे चिय, अन्नत्थवि पोसहे ति पयं ॥२३॥ ____ व्याख्या-पौषधोपवासपदं च पुनः पौषधशब्दश्च एकादशवतार्थ विनाऽपि कुत्रापि शास्त्रे 'पर्वोपवासे' पर्वदिनोपादेयाभक्तार्थे दृश्येते, मध्यस्थः "कत्थवी"ति शब्दो 'डमरुकमणि'न्यायेनाग्रेऽपि लगयितव्यः, तथाच कुत्रापि शास्त्रे 'उपवास एवं' केवलेऽभक्तार्थ एव दृश्येते, पौषध इति पदं "अन्यत्रापि' अर्थान्तरेष्वपि दृश्यते इति गाथार्थः । अयम्भावः-पौषधोपवासपदं.पौषधे-पर्वणि उपवासः पौषधोपवासः इति व्युत्पत्त्या पर्वदिनानुष्ठेयाऽभक्तार्थे सर्वत्र सिद्ध, पौषधशब्दोऽपि "पोसहियतवेत्ति पोषं दधातीति पोषधं-अष्टमीपाक्षिकादि, पोषधे भवं पौषधिक. तच तत्तपश्चर्या पौषधिकतपः" इति व्यवहारभाष्य(पीठिका पत्र ४५) व्याख्यानात् तथा “पोसहो अहमि चउद्दसीसु उपवासकरण"मिति पाक्षिकसूत्रचूर्णिवाक्येन च पर्वदिनाभक्तार्थे सिद्ध, तथा पौषधोपवासपदं "बाराभोयं पोसहोववासं पहविमु" त्ति पाठान्तरमसिद्धदशाश्रुत(स्कन्ध)सत्कपदैकदेशव्याख्यायां "द्वारं आभोग्यतेऽवलोक्यते यैस्ते द्वाराभोगाः-प्रदीपाः, आहारत्यागरूपं उपवासं च कृतवन्तः" इति कल्पाध्ययनविषमपदनिरुक्तोक्त्या उपवासमात्रेऽपि सिद्ध, तथा पौषधपदमपि "कइयाई च(भाणु)सेठी जिण
, तथाच कुत्रापि शास्त्र
पर्वणि उपवासः पापोषधे

Page #188

खरतर जयसोमीया
२०॥
पौषध
पूयाइ काऊण सहघरिणीए पज्जालिएसु दीवेसु पोसहिओ दभ्भसंथारयगओ थयथुइमंगलपरायणो चिट्टइ" इति (१३३ पत्रे)वसुदेवहिण्डि- पत्रिंशिका न वाक्येन स्त्रिया सहकत्र प्रज्वालितप्रदीपे जिनायतने व्रतग्राहिणो निवासासम्भवेन तस्योपवासमात्रवाचकं, एवं पौषधशब्दोऽन्येष्वपि तेषु
तेष्वर्थषु गम्यस्तथाहि-"मणदुप्पणिहाणं, पणिधी नाम निरोधो मणसः, तं मणं ण सुडु णिरोधेति, चिंतेति (इय) पोसहितो, इमं (तत्थ) | सुकयं धारे इमं दुक्कडयं ति” इत्यावश्यकचूणि (उत्तरार्द्ध पृष्ठ ३०१) वाक्येन सामायिकेऽपि पौषधशब्दप्रयोगः, तथा "आणवणप्पओगे" इत्यत्र “अन्ने भणंति 'अमणुण्णपओगे' अमणुण्णा सद्दादी जाया तो सदेसस्स चेव मझे अ(चत्थं)ण्णत्थ वचति जत्थ तेसिं संपातो न भवति. चिंतेइ वा काहे पोसहो पूरेहिति तो अन्नत्य बच्चीहामो” इत्यावश्यकचूर्णी(उत्तरार्द्ध पृष्ठ ३०३)वचनात् देशावकाशिकेऽपि पौषध-| शब्दप्रयोगः, तथा “पख्खियं पोसह पडिजागरेमाणा विहरिस्सामो” इति शंखाधिकारे (व्याख्या)प्रज्ञप्तिवाक्यादिष्टजनपोषस्य साधर्मिकवात्सल्यरूपस्यापि पौषधशब्दाभिधेयत्वं, तथा "मेहरहो वि सूरे उग्गए पडिमापोसहं पारे(उ)इ" इत्यादिः (३३९ पत्रे) वसुदेवहिण्डिवचनात्पौषधशब्देनाभिग्रहोऽपि ध्येयः, न च प्रतिमा च पौषधं चेति द्वे कर्मणीति वाच्यं, “अष्णया कयाइ परिवठ्ठमाणसंवेगो अट्टमभत्त पगिव्हिऊणं दाऊणं उरं परीसहाणं पडिम ठितो" इति प्रारम्भवाक्यात्तस्याष्टमस्यैव प्राक् ग्रहणं, न पौषधस्य, अष्टमस्यैव पौषधवाच्यत्वे सिद्धोऽनायासेनाष्टमरूपाभक्तार्थेऽपि पौषधशब्दप्रयोगः, इत्यलं प्रसङ्गेनेति ।२३। ननु पौषधोपवासस्य पर्वदिनोपवासवाचकत्वे सिद्धे पौषधवते प्रतिष्ठितस्यापि पौषधोपवासपदस्यैतदर्थवाचकत्वेऽनयोरन्योऽन्यमन्यूनानतिरिक्तत्वमायातमित्याशङ्कामपनेतुकामः पाहजो पुण वयाहिगारे, तस्सेव पयस्स पव्वउववासो । अत्यो सत्थे लिहिओ, नेओ सो नो पवत्तिकरो ॥२४॥ व्याख्या-यः पुनव्रताधिकारे' व्रतवक्तव्यतायां तस्यैव पदस्य पौषधोपवासलक्षणस्य 'शास्त्रे' सिद्धान्ते पर्वोपवास इत्यर्थो ‘लिखितो'

Page #189

विवरणकारैरक्षरविन्यासीकृतः सोऽर्थो न प्रवृत्तिकरो 'ज्ञेयो'ऽदगन्तव्यः, नोनमर्थमुरुरीकृत्य कश्चित्पौषधव्रते मवर्त्तते, किन्तु गच्छतीति गोरित्यादिवद् व्युत्पत्तिमात्रमेवार्थ इति भावार्थः तथाचोक्तं श्रीगुरुचरणैः समवायाङ्गविवरणे (१९ पत्रे ) तथाहि "पौषधं - पर्वदिनमष्टम्यादिस्तत्रोपवासो - अभक्तार्थः पौषधोपवास इति, इयं व्युत्पत्तिरेव प्रवृत्तिस्त्वस्य शब्दस्याहारशरीरसत्काराब्रह्मचर्यव्यापार परिवर्जनेष्विति" ध्येयं ।२४| नन्वाहारपरिहारादिपदानां समस्तानामिव व्यस्तानामपि तद्वाचकत्वेन समं समाधानमिति विपक्षिपक्षं प्रतिक्षिपन्नाह
आहाराइपयाणं, जइवि हु कयदेससव्वभेयाणं । भंगा भवंति असिई, तुवि दो भैया वऽणुमया | २५॥
व्याख्या - यद्यपि 'हु' निश्चये 'आहारादिपदानां ' आहारपरित्याग शरीरसत्कार परिहाराब्रह्मचर्यं परिहारव्यापारपरिहाररूपाणां चतुर्णां पदानां अशीतिर्भङ्गा ' भवन्ति' जायन्ते, किम्भूतानामाहारादिपदानां ? ' कृतनेश सर्वभेदानां' देशश्च सर्वश्व देशसव. तौ च तौ भेदौ च देशसर्वभेदौ कृतौ देश सर्वभेदौ येषां (तानि) ते तथा तेषां, 'तुवि' तथापि 'व्रते' पौषधत्रते परमार्थतश्चतुष्कसंयोगिनौ आहारस्य देशसर्व परित्यागरूपौ द्वौ 'भेदा' इति "बहुबयणेण दुबयणं" इति प्राकृतलक्षणात् भेदौ अनुमतौ सर्वधर्मगच्छीयगीतार्थानामिति शेषः, अयम्भावःएककसंयोगाः सर्वे अष्टौ भङ्गाः, द्विकसंयोगाः पड्भङ्गाः १२।१३।१४।२३।२४।३४।पतेषु एकैकस्मिश्च द्विकसंयोगे दे. दे१ । दे. स२|स. दे३ । स.स४|रूपाश्वखारो भङ्गाः, एते षहूगुणाश्चतुर्विंशति, त्रिकयोगाः १२३|१२४/१३४/२३४ चत्वारो भङ्गा भवन्ति, एकैकस्मिथ त्रिकयोगे देश सर्वभङ्गापेक्षया दे. दे. दे १। दे.दे.स २दे.स. दे ३ । दे.स.स ४ स. दे. दे ५।स.दे.स ६ स.स.दे ७ स.स.स ८|इत्येवं अष्टौ अष्टौ भङ्गाः स्युः, ते च चतुर्गुणिता द्वात्रिंशत्सर्वे भवन्ति, चतुष्कयोगे १२३४एकः, तत्र देशसर्वापेक्षया षोडशभङ्गाः, तथाहि - दे. दे. दे. दे२ । दे. दे.दे.स२ । दे.दे.स. दे३ । दे.वे.स.स४ वे.स. दे. दे५ । दे.स.दे.स६ । दे.स.स.दे७ दे स.स.स८|स. दे. दे. वे९। स.दे.दे.स १०/स.दे.स. दे११। स.दे.स.स १२ स.स. दे. दे१३। स.स.दे.

Page #190

पौषधपत्रिंशिका ॥ २१ ॥
स१४|स.स.स.दे१५।स.स.स.स १६ एवं सर्वेषां मीलने अशीतिर्भङ्गानां भवन्ति तत्र चतुष्कसंयोगिषु षोडशम् भङ्गकेषु अष्टमपोडशरूपी आहारे देश सर्वपरिहारतया द्वौ भेदौ सर्वधर्मगच्छगीतार्थसम्मतौ दृश्याविति तात्पर्य:, न चास्मत्स्वच्छ गच्छव्यवस्थया सर्वेष्वपि भङ्गेषु तद्ग्रहणं भविष्यतीति वाच्यं एतेषां मध्ये पूर्वाचार्यपरम्परया सामाचारीविशेषेण आहारपोषध एवं देश सर्वभेदाद् द्विधाऽपि सम्प्रति क्रियते निरवद्याहारस्य सामायिकेन सहा विरोधदर्शनात् सर्वसामायिकवता साधुनोपधानतपोवाहिश्रावकेणाप्याहारस्य ग्रहणात् शेपास्त्रयः पौषधाः सर्वत एवोच्चर्यन्त" इति (१६३ पत्रे) रत्नशेखरसूरिकृत (श्राद्ध) प्रतिक्रमणसूत्रवृत्तिवाक्यात् शेषभङ्गनिषेध एव भवताऽप्यभ्युद्य इति ॥२५॥ अथातिदेशदर्शनपूर्वकं तमेवार्थं समर्थयन्नाह -
सामाइए वि एण-पण्णभंगेसु एगमिह गहीयं । अण्णे वि हु जइ भेया. तत्थ प्रमाणं ? पसंगो तो । २६ ।
व्याख्या- 'सामायिकेsपि सामायिकवतेऽप्यास्तां पौषये. योगत्रयकरणत्रययोगनिष्पनेकोनपञ्चाशके (श्रावक भक रणस्य) " तिन्नि तिया तिन्नि दया. तिन्निकिका य हुंति जोगे।" इत्यादिगाथापद्धतिसमवगम्येषु एक एव ( मनोवाक्कायरूप) योगत्रयकरणकारापणरूपकरणद्रयानुगतो द्विविधत्रिविधरूप भङ्ग इह श्रीमज्जिनशासने गृहतः, सामायिकवतोचारे तथैवाङ्गीकारात् त्रिविधं त्रिविधेनेति न कदाचित यदि चान्येऽपि भेदाद्विकत्रिकादिका: 'ह'र्निश्वयेन 'तंत्र' सामायिकवते प्रमाणं ? 'तो' इति ततः 'सी' अतिप्रसङ्गो भवेदिति शेषः तथाच सामायिकमेषु स्थानेषु एतावत्कालमनेन विधिना कार्यमित्यपूर्व पूर्वाचार्य परम्परारूपमुद्री मुद्रणमेव शरणं स्यात् समतारूपनैश्चयिकसामायिकस्य तु सर्वत्र यथाऽवसरं क्रियानिरपेक्षतयाऽङ्गीकारादिति भावः एवं विसङ्गलितेषु भङ्गकेषु न गीतार्थानां पापप्रवृत्तिः, किन्तु सङ्कलितेत्येव आहारादिषु चतुर्षु पदेविति ध्येयं ॥ २६ ॥ ननु भवतु सर्वावस्थाभिर्व्यवस्थापितं
Ai
खरतर जयसोमीया
॥ २१ ॥

Page #191

पर्वतिथिषु पौषधव्रतं, परं शास्त्राणि सर्वाण्यपि परस्परमविसंवादीनि 'विचारतो विशेषप्रतिपत्तिरपी'ति विद्वत्सङ्केत. इति तत्वार्थभाष्यतद्व्याख्याने अपि विचारणीये इति तटस्थाभिमतवचो विचारयितुं गाथामाह
तत्तत्वविवरणे जं, 'पडिवाइसु अणिययत्तमस्सुत्तं । तत्थ य बीयं सत्ती-सभ्भावाई न वोतव्वं ।२७। व्याख्या-'तत्वार्थविवरणे' सिद्धसेनगणिविरचिततत्त्वार्थवृत्तौ प्रतिपदादिषु' तिथिषु-चतुर्दश्यष्टमीपूर्णिमाऽमावास्याभिधानतिथिविशेपावशिष्टेषु दिनेषु यत् 'अस्य' पौषधोपवासस्य अनियतत्वमवश्यन्तयाऽकरणीयत्वं 'उक्तं' प्रतिपादित विवरणकारेण, तथाच चतुर्दश्यष्टमीपञ्चदशीषु तन्नियतत्वञ्चोक्तमिति प्रस्तावादायातं, तत्र 'शक्तिसद्भावादि' शक्ति-स्तत्कर्तुः सामर्थ्य, तस्याः सद्भावो-ऽस्तित्वं. स आदिर्यस्य | तासु तदकरणेऽपि प्रायश्चित्ताभावादेस्तच्छक्तिसद्भावादि 'बीज' हेतुर्न वक्तव्यं, अयम्भावः “पौषधोपवासो नाम-पौषधे उपवासः पौषधो
पवासः, पौषधः पर्वत्यनर्थान्तरं, सोऽष्टमी चतुर्दशी पञ्चदशीं अन्यतमा वा तिथिमभिगृह्य चतुर्थाद्युपवासिना व्यपगतस्नानुलेपनगन्धमाल्यालङ्कारेण न्यस्तसर्वसावद्ययोगेन कुशसंस्तारकफलकादीनामन्यतम संस्तारकमास्तीर्य स्थान वीरासननिषद्यानां वाऽन्यतममास्थाय धर्मजागरिकापरेणानुष्ठेयो भवति" इति तत्त्वार्थ(अध्याय७ मूत्र १६)भाष्यं, अर्थतवृत्तिः “पौषधोपवासो नामेत्यादिना पौषधस्वरूपं निरूपयतिरूढ्या पौषधशब्दः पर्वसु वर्त्तते, पर्वाणि चाष्टम्यादितिथयः, पूरणात्पर्व, धर्मोपचयहेतुत्वात् , तत्र पौषधे-पर्वणि उपवासः पौषधोपवासः, त्रिविधस्य चतुर्विधस्य वा आहारस्य छेदः, साधने कृते सति भवति समासो. योगविभागेन वा सप्तमीसमासो, नाम शब्दो वाक्यालंकृतौ, यस्य वा नियमविशेषस्येदं नाम पौषधोपवासः, सोऽयमाख्यायते 'पौषधे उपवास' इत्यादिना भाष्यकारेण, 'अनर्थान्तरं' इत्येकार्थता, १“पडिवाइतिहिसु तस्सऽणियय(त्तमु)त्तं । तत्य वीयं न वत्तव्यं, सत्तिसम्भावमाईसु।२७" इत्यस्यां गाथायां विमुच्य प्रथमपादं शेष पादत्रयं अस्त्येवं प्रत्यन्तरे । २ “यतस्तस्य इति प्र०।

Page #192

पौषधषट्त्रिंशिका
॥ २२ ॥
'सोsटमी' मित्यादि, स पौषधोपवासः - उभयोः पक्षयोरम्यादितिथि' मऽभिगृ' निश्चित्य बुद्धचा 'अन्यतमां वे 'ति प्रतिपदादितिथिमनेन चान्यासु तिथिष्वनियमं दर्शयति, नावश्यन्तयाऽन्यासु कर्त्तव्यः, अष्टम्यादिषु तु नियमेन कार्यः 'चतुर्थाशुपवासिने' ति कर्त्तलक्षणा तृतीया, पृथग्जनस्यानियतानि भक्कानि, मुमुक्षूणां सकृद्भोजनं, मध्यमजनस्य भक्तद्वयं तत्र मध्यमां प्रतिपत्तिमाश्रित्य चतुर्थादितपोगणना, raiser प्रत्याख्यातमित्येको भोजनकालः, द्वितीयेऽहनि भक्तद्वयच्छेदः, तृतीयेऽहनि चतुर्थभक्तकाले भुंक्ते इति चतुर्थभक्तमुच्यते, एक उपवासः कदाचिदुत्तरपदलोपाच्चतुर्थभक्तमेव चतुर्थः, तदाद्युपवसति यस्तच्छिलय स चतुर्थायुपवासी, आदिग्रहणात् पूर्वगणनयैव पष्टामादिसमस्ततपोविकल्पग्रहणं, स्नानमुदकेन, अनुलेपनं चन्दनकुङ्कुमकस्तूरिकादिना, गन्धा वासादयः पक्त्रिमादिभेदेनानेकविधाः, माला माल्यं पुष्पप्रकरः, अलङ्कारो वस्त्रकेशकटकादिः, व्यपगताः स्नानादयो यस्येति न्यस्तो निक्षिप्तः सर्वसावद्ययोगो येन, सर्वशब्दः पूर्ववत् कुशास्तृणजातिरशुपिराः कुन्थ्वायादीनामनाश्रयास्तत्कृतः संस्तरः कुशसंस्तरः संस्तीर्यतेऽसाविति संस्तरः, xx फलकमप्यशुषिरं चम्पकादिपखण्ड, आदिग्रहणाद् द्विदलवस्त्रकम्बलीपरिग्रहः, अन्यतममिति उक्तानां मध्ये यथालाभमास्तीर्य - विरचय्य प्रतनु निद्रेणानुष्ठेयः, अथवा स्वशक्त्यपेक्षया स्थानादिविधिनाऽनुष्ठेयः, तदाह-स्थानमृध्यैलक्षणं कायोत्सर्गाख्यं वीराणां संहननयुक्तानां आसनं जान्वधोभागतुल्यमञ्चिकादिनिविष्टस्यापनीताधोमञ्चिकस्य तथाऽवस्थानं वीरासनमुच्यते, निपया समस्फिगुनिवेशनं पर्यङ्कबन्धादिः, वा शब्दो विकल्पार्थः, स्थानादि वा शयनं वा अन्यतममिति यदेवाभ्यस्तं, आस्थायेति परि( प्रति ) गृध, धर्मस्तु श्रुतचरणभेदाद्विधा, तत्र श्रुतधर्मो वाचनाप्रच्छनाऽनुप्रेक्षास्वाध्यायधर्मोपदेशलक्षणः चरणधर्मो महाव्रताणुव्रतोत्तरगुणभेदतः तद्विषयं जागरणं- जागरिका, धर्म जागरिका धर्मजागरिका, न खार्त्तरौद्रविकथायाश्रिता जागरिकेति एवम पोपवासः सम्यग् गृहिणाऽनुष्ठेय" इति तत्त्वार्थभाप्यवचनव्याख्याने
खरतर जय सोमीया
॥ २२ ॥

Page #193

(द्वितीयविभागे ९३ पत्रे) यत्पतिपदादिष्वनियतत्वं पोषधस्योक्तं तत्र यदि कर्तुः शक्तिः स्यात् तदा तद्वतं कार्यमितरथा अष्टम्यादिष्विव नियत नेति शक्तिः कारणं न वाच्य, तथा आदि शब्दद्योतितं न तासु तदकरणे अष्टम्यादितिथिष्विव प्रायश्चित्तमित्यादिरूपमपि तदनियतत्वे निमित्तं न वक्तव्यं, इति गाथार्थः ।२७। अथ बीजदयाङ्गीकारे दोपमाह
अनिययतिहिगणणाए, गणियत्तणउ न होज नियतत्तं। पोसहवयस्स वच्छरि-पव्वे ति विरुद्धमुभयत्थ(वि)।२८) ____ व्याख्या-'उभयत्रापि' प्रतिपदादितिथिषु पौषधानियमखनिबन्धनबीजद्वयेऽपि समनन्तरगाथोक्ते 'इति विरुद्धं' भावप्रधाननिर्देशा| विरुद्धत्वं-दोषदुष्टता ज्ञेयमित्युपस्कारः, इतीति किं ?. पौषव्रतस्य 'वत्सरपर्वणि' लोकोत्तरज्येष्ठपर्वणि आचरणया भाद्रपदविशदचतुर्थीरूपे
'नियतत्वं' तत्करणनैयत्यं न भवेत्सावधारणत्वाद्वाक्यस्य न भवेदेव, कोऽर्थः ? यदि शक्तिः स्यात्तदा तत्र पौषधः कार्यः, शक्त्यसत्त्वे | तु न कार्य इत्येवं विधिना सत्याश्चाशक्तौ तत्र तदकरणेऽपि प्रायश्चित्ताभावाद्वा तदनियतत्वं भवेदिति भावः, तत्र हेतुमाह-'अनियततिथिगणनायां' अनियताः-पौषधग्रहणेऽनियन्त्रिताः यास्तिथयोऽष्टमीचतुर्दशीपञ्चदशीव्यतिरिक्ताः प्रतिपदादिकर्मवाह्यास्तासां या गणनासंख्या तस्यां 'गणितत्वात्' अनियततिथिगणनामध्यपतितत्वात् , तथाचात्र प्रयोगः-भाद्रपदविशदचतुर्थीपौषधग्रहणे भाज्या, तदनियततिथिमध्यगणितत्वात् , या तदनियततिथिमध्यगणिता सा पौषधव्रते भाज्या, यथा तृतीया, या नैवं सा नैवं, यथा चतुदर्शीति, | नचैवं दृष्टमिष्टं वा शिष्टः, तस्यां नियमत एव श्रावकैः पौषधस्य क्रियमाणतयोपलम्भाव, सा यतिततिविततसुविहितस्वच्छगच्छवासि
गीतार्थज नसम्मतत्वात् , तत्राष्टमाकरणे प्रायश्चित्तसद्भावाच, तदर्थना तु "पोसहउववासो उण, अमिचउद्दसीसु जम्मदिणे । णाणे णिवाणे चा-उमासअट्टाहिपज्जुसणे !" इति नवपदप्रकरणवृत्तिवचनं तथा "तं च चउद्दसिअहमि-पज्जोसवणाइपवदिवसेसु । साहुसगासे

Page #194

पौषधपत्रिंशिका
खरतर जयसोमीया
पोसह-मालाए घरे व इय कुजा ।।" इति श्रीमज्जिनवल्लभमरिकृतपौषधविधिप्रकरणश्चान्वेष्यं, एवमन्यत्रापि ममेक्षिकयादृश्य मिति | गाथार्थः ।२। पुनरपि तदत्तबीजद्वये नि:जताकरणप्रगुणं दृपणान्तरमाह
सिलंगायरिणहि, तह उद्दिद्यासु पोसहोऽनिययं । उद्दिठो वितियंगे. इह य अणियउ ति पुण दोसो ।२९। ___ व्याख्या-'तथेति पुनर्दपणान्तरोहोधकवाक्यं, तेन न केवलं सांवत्सरिकपर्वणि पौ पधानियततव दोपावहा किन्तु शीलाङ्काचा(3)]ण'आद्याङ्गदयविवरणका(२)रेण 'द्वितीयाङ्गे' मूत्रकृताङ्गे लेपोपासकोपनयोपनिबद्धत्रयोविंशाध्ययने (४० ८ पत्र) उद्दिष्टामु “महाकल्याणकसम्बन्धितया पुण्यतिथित्येन प्रत्याख्यातासु" तिथिषु 'पौषधः' पौषधोपचासवत 'नियत'मित्यवश्य कार्यतया 'उद्दिष्ट' उक्तो भवदभिप्रायेण 'इह च' तत्त्वार्थवृत्ती. मध्यस्थपौपधशब्दस्यहापि संयोगात्पौषधो भवदुक्तपरिकल्पनया ऽनियतोऽनिश्चित इति शास्त्रयोरुभयोरपि विरुद्धता मन्तव्ये ति, भावार्थस्तु-शीलाङ्काचार्याभिप्रायेण भवताऽप्रमीचतुर्दशीपञ्चदशीकल्याणकविशिष्टप्रतिपदादितिथयो नियताः पौषधेऽङ्गीक्रियन्ते, शेषा अनियताः, अन्यथोक्तनियततिथिव्यतिरिक्तासु तिथिषु तदग्रहणप्रसक्तिरङ्गीकृता स्यात. अनिष्टश्चैतदायुप्मतः, तथा तत्त्वार्थभाष्यवृत्त्यभिप्रायेण च भवता चतुर्दश्यष्टमीपञ्चदशीरूपतिथिव्यतिरिक्तप्रतिपदादिप्वनियतत्वं पीपधस्य पूर्वोक्तवीजद्वयातीकारकृताङ्गीकृतं. तथाचान्योऽन्य ग्रन्थयोदुनिगेभो निगेश गान विश्व निगतनिधिावपि नियमे मति पौषधाकरणे चतर्गरुकादेः श्रादजीतोक्तप्रायश्चित्तम्योक्तवान . तथा च तन्मत्र"नियमे पोसहसामाझ्याइअकरणे चउगुरु अपारणए ति" तथा शक्त्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव नत्करणाकरणाङ्गीकाराच तासामप्यनियततिथिमध्यपातप्रमक्तिरन्येप्या. किन प्रज्ञप्त्यां शंखशतकादिश्राद्धानां शक्तिमाऽपि नियततिथिपोपधाकरणं ताम्बपि भवन्परिकल्पिनायास्तदवश्यकर्नव्यतायाः अमङ्गनव मेवावेदयतीनि दिक ।२०। अथ परोक्तहीनद्रये दपणान्यभिधाय स्वाभिमतं पतिपदादितिथिषु तदनयन्ये वीजमाह
॥
3
॥

Page #195

किंतु तहिं जइ कल्ला-णयाइ होजा? तओ वयं कुजा। इहरा न वत्ति ते पुण, नियमियदिणगहणओ न सया।३०।
व्याख्या-'किन्तु' इति पदं स्वाङ्गीकृतबीजान्तरोद्बोधक. तेन 'तहिति नियमिततिथिव्यतिरिक्तासु तासु' प्रतिपदादिषु तिथिषु 'यदि कल्याणकादि'एतदवसर्पिणीसमुद्भूतनाभेयादिजिनच्यवनजन्मनिष्क्रमणज्ञान निर्वाणदिनानि कल्याणकशब्दाभिधेयानि, तदादि-तत्मभृति. उत्सवविशेषोपलक्षणमिदं 'होज्ज'त्ति भवेत् ? ततो 'व्रतं' पौषधाभिधानं कुर्यात् , श्रमणोपासक इत्युपस्कारः, 'इतरथे ति तदभावे 'न वेत्ति'नव कुर्यात , इति प्रतिपदादिषु पौषधस्यानियतत्वे बीजमिति कटाक्षितोऽर्थः, अयम्भावः-अष्टमीचतुर्दशीपञ्चदशीषु तत्करणोत्साहवता किश्चिद्विशेषान्तरमनपेक्ष्यैव पौषधः कार्य इति चतुर्दश्यादेनियतत्वं, प्रतिपदादिषु तु न निसर्गतस्तत्करणं किन्तु कल्याणकाद्युत्सव विशेषवच्ये सतीति तासामनियतत्वमिति, अतो भाद्रपदविशदचतुर्थी पर्युषणारूपलोकोत्तरोत्सवसद्भावात्तत्करणनैयत्यमायातं, न चात्र बीजे दोपलेशोऽपि पूर्वपरिकल्पितः, उक्तविभाषया तन्निरासात् , तथा “पौषधोपवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्ठेया"विति हारिभद्रीयावश्यक(वृत्ति)श्रावकज्ञप्तित्तिपश्चाशकवृत्तिवाक्यस्य नियतदिवसं नियतदिवसं प्रतीति प्रतिनियतदिवसं. तत्रानुष्ठेयाविति पदार्थसमर्थनया नियतनियतदिनेष्वेव तद्ग्रहणमनुमतं, तथाच भवत्परिकल्पितबीजद्वयसङ्गत्या प्रतिपदादौ तदनियततोक्त्या तदग्राह्यत्वमेव बलादायातं स्यात् ,
अनिश्चैतदायुष्मतः, अस्मदभिप्रायेण तु कल्याणकोत्सवविशेषवत्सु प्रतिपदादिष्वपि तन्नियतत्वं स्यात् , तथाच तास्वपि तद्ग्रहणमिति Elन विरोधलेशः, तस्मादेतदेव तत्र वीजमाधेयमिति, ननु तीर्थकृतां वहुत्वेन प्रतितीर्थकरं च बहूनां कल्याणकानां भावात्कल्याणकानां सर्व
तिथिष्वपि सम्भवात्सर्वदेव तद्ग्राह्यतयाऽऽयातमिति तटस्थ मतिमपनेतुमाह 'ते पुण'त्ति प्राकृतत्वात्तानि पुनः कल्याणकानि न सदा भवन्ति, येन सर्वा अपि तिथयोऽत्र समाराध्या भवेयुः, किन्तु नियमितदिनेष्वेवेति भावः, तत्र हेतुमाह 'नियमितदिनग्रहणेन' नियमितानि-गणना

Page #196

पौषधषत्रिशिका
॥२४॥
विषयीकृतानि यानि दिनानि तेषां यद्ग्रहणं (तत)तथा, तस्मात , सर्वपामप्यर्हतां कल्याणकदिनानि तान्येव, नान्यानीति, तथाहि "सेसाण- नखरतर जयवि एवं चिय, नियनियतित्थेसु पिण्णेया॥३६॥” इति यात्रापञ्चाशकमत्र (१५९ पत्रे), तद्व्याख्या-"शेषाणामपि. न वर्द्धमानस्यैव. ऋषभादी
सोमीया नामपि वर्तमानावसर्पिणीक्षेत्रापेक्षया एवमेव इह तीथ वर्द्धमानस्येव 'निजनिजतीर्थपु' स्वकीयस्वकीयप्रवचनावसरेषु 'विज्ञेयानि' ज्ञातव्यानि मुख्यवृत्या विधेयतयेति, इह च वान्येव गर्भादिदिनानि जम्बूद्वीपभारतानामृपभादिजिनानां तान्येव सर्वभारतानां सर्वैरवतानां च, यान्येव । चैतेपामस्यामवसर्पिण्यां तान्येव च व्यत्ययेनोत्सर्पिण्यामपीति गाथार्थः । अतो न सार्वदिकानि कल्याणकानीति बोध्यं, न च महाकल्याणकपदेन निर्वाणदिनमेकमेव गृहीतं भविष्यति, नान्यकल्याणकचतुष्टयीति वाच्यं "पंचमहाकल्लाणा, सवेसि जिणाण हवंति णियमेण । भुवणऽच्छेस्यभूया, कल्लाणफला य जीवाणं ।३०॥” इति यात्रापञ्चाशकसम्मत्या तथा “पञ्चस्वपि महाकल्याणेषु त्रैलोक्यशङ्कर"मिति (सूत्राद्ध, व्याख्या-"पञ्चस्वपि, न पुनरेकस्मिन्नेव क्वचित् 'महाकल्याणेषु'गर्भाधानजन्मदिनादिषु 'त्रैलोक्यशङ्करं' जगत्रयसुखकारि, तीर्थकृत्त्वमित्य नुवर्तते” इति आगमोदयस० मुद्रिते ९३पत्रे) धर्मबिन्दुशास्त्रोक्त्या च पश्चस्वपि कल्याणकेषु महाकल्याणशब्दोऽदुष्ट एवेति सदनुशिष्टिः, तथाच न सार्वदिकानि कल्याणकानि, तदभावाच न सार्वदिकं तत्सङ्गत पौषधग्रहणमिति गाथास्वरूपार्थः ।३०। अथ स्वरूपतस्तत्करणतिथिनिगमनमाह
सत्थाणुसारओ नणु, पोसहगहणे तिहीउ एयाओ। आयरियायरणाओ, अन्नत्थ वि अणुमयं एयं ॥३१॥ व्याख्या-'ननु'निश्चित्तं 'शास्त्रानुसारतः' सिद्धान्तानुगमनेन 'पौषधग्रहणे' पौपधव्रताङ्गीकारे 'एताः' पूर्वोपवर्णितस्वरूपास्तिथयः कर्म
॥२४॥ वाह्यो भवन्तीति शेषः, तथाच सर्वग्रन्थकाराभिप्रा. श्यष्टमीपञ्चदश्यः-शीलाङ्काचार्याभिप्रायेण च कल्याणकादिप्रसिद्धतिथयः पौषधाङ्गीकारे समायाता इति भावः, नन्मनन्दादिश्राद्धोपनयोपनिबद्धोपासकदशासु आनन्दस्य सार्द्धपश्चवार्षिकपौषधाङ्गीकाराम्नातात्सिद्धान्तानु

Page #197

सारेण सर्वदिनेष्वपि पौषधाङ्गीकारः समायात एवेति चेन्न, तस्य तावत्कालावसाने पौषधपारणशब्दानभिधानेन तावन्मानपौषधाङ्गीकारा| स्वीकारेण च तदसाङ्गत्यमेवासादयति, गृहीतस्य पौषधस्यापारणे श्राद्धजीतोक्त्या चतुर्गुरुपायश्चित्तापत्तेः, न च तद्ग्रन्थानङ्गीकारो युक्तः "यद्यपि श्रावकाणां प्रकल्पादिग्रन्थेषु शुद्धिर्न दृश्यते, तथाप्यसौ श्रावकजीतकल्पादेः सकाशादवश्यमभ्युपगन्तव्यः, अन्यथोपासकदशासु यदुक्तं किल भगवान् गौतममुनिरानन्दं श्रावकं प्रत्यवादीत् 'तुमणं आणंदा ! एयस्स अट्ठम्स आलोयाहि पडिक्कमाहि निंदाहि गरिहाहि
अहारिहं तवोकम पायच्छित्तं पडिवजाहि' इति तत्कथं घटेत ?" इति पञ्चाशकत्तौ (३३ पत्रे) श्रीमदभयदेवाचार्यस्त दङ्गीकारात् , ननु | प्रागनुक्तोऽपि युक्तियुक्त(स्तोत्पारणशब्दः संयोज्य एवेति चेत्र, एवं तहि प्रथमदिनपोषधानन्तरं प्रतिमाप्रतिपत्तेः पुरा लाघवादेकमेव
तत्पारणं किमिति भवता नाङ्गीक्रियते ?, कल्पनाया उभयत्रापि साम्यात् , तथाचानायासेन निवृत्तः कलिः, नन्वतावानर्थों यौक्तिक एव. न तात्विक, इति चेन्न, आनन्दातिदेशादिष्टस्य कामदेवस्य पौषधपर्याप्तिप्रतिमाऽङ्गीकरणयोरन्तरा तत्पारणात्मकपदानभिधानेऽपि तत्रैवाग्रतो यथा 'भगवच्चरणनमस्करणं विधाय मम पौषधपारणमुचित'मिति पाठोक्त्या प्रतिमाप्रतिपत्तेः प्राक् अनुक्तमपि पौषधपारणं यथाऽऽयु
मताऽभ्युपगम्यते तथाऽत्रापि तत्पारणमनुक्तमपि तुल्ययोगक्षेमत्वेनाङ्गीकार्यमिति सिद्धान्तसम्मतिमप्यतिनिर्बन्धे गृहाण, अपरं "कुल्लागसंनिवेसे, गंतुं कहिऊण निययनियगाणं । पोसहसालाइ ठिओ, इगदसपडिमाओ इय कुणइ ॥१॥” इति धर्मरत्नप्रकरणवृत्तौ श्रीदेवेन्द्रसूरयोऽपि पौषधं विनवैकादशप्रतिमा आनन्दस्योक्तवन्तो, यदि पौषधपूर्विकास्तास्तस्य भवेयुस्तदा ते पुरा पौषधं न विस्मारयेयुरिति, ननु(उपासकदशासु) पौषधाङ्गीकारोऽस्यासार्थक एवोक्त इति चेन्न, कामदेवादेरिवास्य सुरकृतोपसर्गाभावप्रतिपादकतयैवास्य सार्थकखात् , निमित्तान्तरेण वा तत्सार्थकता भाव्या, अलम्पसङ्गेन, प्रकृतं प्रस्तूयते, न केवलमेतास्वेव तिथिषु तदनुमतकर्त्तव्यताकं, किन्वन्यत्रापि तिथिषु 'आचार्या

Page #198

पौषध
षत्रिंशिका
खरतर जयसोमीया
चर(णातः)णया' रागद्वेषादिदोषविमुखविशिष्टलाभलिप्मुसंविग्नपूर्वाचार्याचरणात 'ए(य'ति) एतत्पौषधवत 'अनुमत' वांछित उपधानतपी- विशेषादिषु, तत्र हि यद्यप्युपधानतपसि पौषधवतं श्रीमन्महानिशीथे नोक्तं, तथापि समस्तगच्छीयगीतार्थसम्मततया सर्वेष्वपि धर्मगच्छेषु
र नियतं, तथा स्वस्वोपधानदिनप्रमाणतया तत्स्वस्वतपोयोगविधिप्रकरणेषु गीतार्थनिबद्धं दृश्यते, तैः कार्यमाणं चोपासकैरुपलभ्यते, तथाहि"श्रावकश्राविकाणां तु एकस्मिन्नुपधाने अव्यूढेऽपि गुर्वाज्ञया अनुज्ञानन्दी विधीयमाना दृश्यते, परमेतैरहोरात्रपौषधदिनानि पश्चादपि शीघ्रं सविशेष पूरणीयानि" इति श्रीमच्चन्द्रगच्छीयश्रीमदजितदेवमूरिनिर्मितयोगविधिप्रकरणे, तथा “पौषधग्रहणपुरस्सरमुपधानतपोविधेयमित्युपधानविधिरुच्यते” इति श्रीअभयदेवसरिशिष्यपरमानन्दकृतसामाचारीग्रन्थे. तथा “पौषधक्रिया तु यद्यपि महानिशीथे साक्षान्नोक्ता
तथापि यथा साधोर्योगेष्वतिशायिक्रियावत्वं सर्वप्रतीत तथा श्राद्धानामप्युपधानेषु विलोक्यते” इत्याचारप्रदीपे रत्नशेखरमूरिकृते(१९पत्रे), || एवञ्च सर्वगच्छीयगीतार्थाचीर्णत्वादुपधानेष्वस्मद्गुरुभिरप्यादृतं पौपधवतं, दृष्टं हि सिद्धान्तानिवद्धमपि किश्चित्संविग्नश्रुतधराचरितकल्प
प्रावरणादिकं सर्वैरप्यङ्गीकृतं, उक्तञ्च धर्मरत्नप्रकरणे “कप्पाणं पावरणं, अग्गोअरचाउ झोलिआ भिख्खा। उवग्गहियकडाहय-तुवयमुहदाणदोराई।८२॥” इत्यादि, एवञ्चोपधानतपस्यपि पौषधव्रतमाचरणयाऽनुसन्धेयं. तद्वन्नचान्यापि तिथिः कश्चिदाचार्यैराचीर्णतया नियतत्वेन स्वकृतग्रन्थेषु निवद्धा दृश्यते, मतानुरागीनिबद्धा तु न प्रमाण, आचरणालक्षणाभावात् , तल्लक्षणं तु "असढेण समाइण्ण"मित्यादिकल्पभाष्योक्त्या ऽवसेयं, ननु नवपदविवरणे (२७१ पत्रे) पौपधाधिकारे “यदुक्तं-पोसहउववासो उण, अमिच उद्दसौमु जम्मदिणे । नाणे निवाणे चाउमासअठ्ठाहिपज्जुसणे ।।" इति पूर्वाचार्यसम्मतिभूतगाथाव्याख्यायां "अट्टाहित्ति-अष्टाहिकाश्चैत्राश्चयुग्मासानन्यायदिनेष्षष्टमीप्रभृतयो याः क्रियन्ते तासु कल्याणकदिनाष्टाहिकामु वा. एतेषु च दिनेषु सुश्रावकस्य जिनपृजातपोविशेषोद्यमो भणित एव, यदाह
॥ २५॥

Page #199

श्राधमदासगाणः-सवच्छरचाउमासिएमु अट्टाहियामु य तिहासु । महायरण लगा. जिणवरप्रयानवगुणम् ।। इति व्यायानेन श्रीयशोदेवोपाध्यायरष्टाहिकास्वपि पौषधप्रतिपादनानद्गीतार्थाचीर्ण किमिति नाद्रियत ? इति चेन्न. एतत्सम्मतिगाथासमर्थनार्थ एतद्गाथा - समुत्थानमूलभूतायाः “पोसह उबवासी उण. आहाराईनियत्तणं जं च । कायवो सो नियमा, अट्टमीमाईमु पवेमु ।१।" इति मूलगाथायाः "पुर पुष्टावित्यस्य धातोः पोपण-पोपः-पुष्टिः, पत्रमाद्धर्मस्य तं पले कागतीति पौपा, पर्यदिनानुष्टेयं भर्गकर्म, नस्मिन् म एबोधवसनमुपवासः पौषधोपवासः, पुनः शब्दो देशावकाशिकादम्य विशेषोपदर्शनार्थः, ततोऽयमर्थः- देशावका शिकं तावन्यागुक्तस्वरूपं, पीपधोपवासस्तु कीदृशः ? इत्याह-पोषधोपवासः पुनराहारादिनिवर्त्तनं, 'यचेति' आहारः अशनपान खाद्यस्वाद्यभेदाचतुर्विधः, स आदिर्यपां देहसकागदीनां ते तथा, तेषां 'निवर्तनं' नियमनमाहारादिनिवर्तनं, तद्यत् सः इत्यर्थः, च शब्दो न केवलमाहारादीनां चतुर्णां निवर्त्तने पौषधोपवासः, किन्तु तदन्यतमनिवर्त्तनेऽपीत्यनुक्तार्थसमुच्चयार्थः, 'कर्तव्यो' विधेयः स 'नियमात्'नियमेना टम्यादिपु पर्वमु' अष्टमीचतुर्दश्यादिप्त्सवतिथिषु" इत्येवंरूपार्थव्याख्यानेन तैरेव उपवासाद्यन्यतमभेदेनापि पौषधव्यवस्थितेरुक्तत्वात् , अष्टाहिकास्वपि तदाकूनेन आहारनिवृत्तिरूपपौषधः सङ्गत एवावगम्यते, प्रज्ञप्त्यां शंखाधिकारे अव्यापारपौषधे पौषधपदप्रयोगवत् , तथा "जद्दिवसमेगस्स बंभरपोसहो तदिवसं वितियस्स पारणगं, एवं अम्हे घरं गयाणि चेव कुमारगाणि" इत्यावश्यकबृहद्वृत्तौ (८२५पत्रे) केवलब्रह्मचर्येऽपि पौषधपदप्रयोगत्वात , तथा "अष्टम्यां पौषधः उपवासादिकः, अष्टमीपौषधः, स विद्यते येषां ते अष्टमीपौषधिकाः-उत्सवाः” इति प्रथमाङ्गपिण्डेषणाध्ययनद्वितीयोद्देशक (३२७ पत्रे) उपवासेऽपि पौषधपदप्रयोगवदत्रापि केवलाहारनिवृत्तौ पौषधशब्दवाच्यत्वाविरोधात्, सम्मतिगाथोद्धोधिततिथि पवसनादेः कार्यस्य कार्यतया सर्वसम्मतत्वाञ्चनं तदभिसन्धिरनुसन्धेयः, न चैवं आहारादिषु चतुर्वन्यनमपदेनापि बनावसरे पौपधः केनापि विद्रदन्तरेणो

Page #200

पौषधपट्त्रिंशिका
॥ २६॥
रुरीक्रियते, स्वस्वसामाचारीग्रन्थेषु तैस्तद्ग्रहणावसरे विधिवादेन सङ्कलितानामेवाहारादिपदानां चतुर्णामाचीर्णतयाऽऽन्नातात् , तथाहि- खरतर जय"करेमि भंते ! पोसह-आहारपोसह देसओ सहओ (वा). सरीरसक्कारपोसह सहओ. बंभचेरपोसहं सवओ. अवाबारपोसहं सवओ. चउबिहे
सोमीया पोसहे सावज्जं जोगं पच्चख्खामि. जाव अहोरत्तिं पज्जुवासामि. दुविहं तिविहेणं. मणेणं वायाए कारणं. न करेमि न कारवेमि. तस्स भंते ! पडिकमामि निंदामि गरिहामि अप्पाणं वोसिरामि” इति पञ्चाशकचूर्णिवाक्यात्तथा "करेमि भंते ! पोसह-आहारपोसहं सबओ. सरीरसक्कारपोसहं सवओ. बंभचेरपोसहं सवओ. अचावारपोसहं सद्दओ. चउबिहे पोसहे ठामि. जाव अहोरत्तिं पज्जुवासामि इत्यादि जाव वोसिरामि” इति प्रतिक्रमणचूर्णी श्रीविजयसिंहमूरिवावयादेवं सर्वे सामाचारीग्रन्थाः अवसेया, अत एव तत्सम्मतिमूलभूतगाथाया एतव्याख्यानान्तरं एतदर्थ सर्वासमततयाऽस्वरासनं (?),यद्वा “चकारो भिन्नक्रमस्ततः कर्त्तव्यः स चेत्यत्र योज्यः, शेष पूर्वमिवे"ति व्याख्यानान्तरं "तथा कल्याणकदिनाष्टाहिकासु वा” इति व्याख्यानत एव कृतवन्त इति, तथाऽत्रार्थेऽप्योकेशगच्छीयबृहद्गच्छीयादिगीतार्थाः साक्षिभूता मध्यस्थभावेन स्वयमेव भवता प्रष्टच्या इति दिङ्मात्रमेतत् ।३१॥ अथ पुनरप्यवशिष्टां पूर्वपक्षिणः कुशकाशसङ्काशकदाशालम्बनाभासं मूलतो निरस्यन्नाह
नणु अणवज्जु कजं, कज्जुमिणं सव्वयाऽणुपेहं व । सचं सज्झायाइसु, गिइजइ वेलावयाईणि ।३२।
व्याख्या-'ननु' इत्याशङ्कायां 'इणं' ति एतत् पौषधलक्षणं 'कार्य' करणीयं-कर्तव्यं सर्वदैव' प्रत्यहं, किम्भूतमेतत्काय ? न अवयं अत्यनवा-निर्दोषमिति यावत् , तत्रान्वयदृष्टान्तमाह 'अनुप्रेक्षावत्' समयार्थविचारणावत् , यथा अनुप्रेक्षा निरवद्या सती सर्वदैव विधेया तथा पौषधव्रतमपि सावद्ययोगरहितत्वेन प्रतिदिनं कर्तुमनीहितमपि भवताऽङ्गीकार्यमिति पूर्वपक्षलेशः, तथाच प्रयोगः-पौषधवतं सर्वदा कार्य, निरवद्यखात् , यद्यनिरचं तत्तत्सर्वदा कार्य, यथा धर्मध्यानं, तथा चैतत, तस्मात्तथेति । तत्राह 'सञ्चं ति सत्य, सत्यमित्यर्थाङ्गीकारे ||

Page #201

कार्यमिति युक्तं, परं सर्वदेति साध्यांशो न युक्तः इत्यर्थः, तत्रैव व्यभिचारमाह-'स्वाध्यायादिषु' सिद्धान्ताध्ययनाध्यापनादिरूपेषु 'वेलावयआदीनि' वेला च वयश्च वेलावयसी, ते आदिर्येषां क्षेत्रादीनां ते वेलावयादयस्ते तथा, 'गीयन्ते' पोच्यन्ते गणधरैरित्यध्याहारः, तथाच साध्यात्यन्ताभाववद्गामित्वेन व्यभिचारस्यात्रापि समावेशः, तथाहि-यत्र सर्वदा करणीयरूपसाध्यात्यन्ताभाववत्वं वर्तते स्वाध्यायादौ तत्रापि निरवद्यत्वरूपसाधनस्य सत्वात् , तथा पक्षादित्रयवत्तित्वेनास्य हेतोरनेकान्तिकत्वं, नन्वध्ययनाध्यापनादीनामपि सर्वदा कार्यत्वेनोक्तदोषानवकाश इति चेन्न, सिद्धान्ते सूत्राध्ययनाध्यापनादौ कालव्यक्ताव्यक्तमाप्ताप्राप्तपरिणतापरिणतातिपरिणतादिविशेषाणां व्युत्पादनात, | तथाहि “नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा चउहि महापाडिवएहिं सज्झायं करेत्तए, त• आसाढपडिवाते. इंदमहपडिवाते. कत्तियपडिवाते. मुगिम्हपडिवाते" तथा "नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा चरहिं संज्झाहिं सज्झायं करित्तए, तं० पढमाते पच्छिमाते मज्झण्णे अट्टरत्ते” (स्थानाङ्गे २१३ पत्रे) तथा “दसविधे अंतलिखिते असज्झाइए पन्नते, तं० उक्कावाते दिसादाहे गज्जिते विज्जुते निग्याते जूयते जख्खालित्ते धृमिता महिता रतउग्याते । दसविधे ओरालिए असज्झातिते पन्नत्ते, तं. अट्ठीमंसे सोणिते, असुतिसामंते सुसाणसामंते । चंदोवराते सूरो-वराते पडणे य रायवुग्गहे ।। उवस्सयस्स अंतो उरालिते सरीरंगे पंचिंदियाण जीवाणं असमारंभमाणस्स" इत्यादि श्रीस्थानाङ्गे (४७५ पत्रे), तथा “जे भिख्खु अवत्तं वाएज्जा वाएंतं वा सातिज्जति” (निशीथ १९ उद्देशके १९) सूत्र "अवजण गाहा, जाव कख्खादिसु | रोमसंभवो ण भवति ताव अव्वत्तो, तस्संभवे वत्तो, अहवा जाव सोलसवरिसो ताव अव्वत्तो परतो वत्तो, जइ अवत्तं वाएति 'इयर'ति वत्तं
नवाएति ता (तस्स) आणादिया दोसा चउलहुयं(च)पच्छित्तं x x 'जे भिख्खु अप्पत्तं वाएति.' अप्राप्तं एयस्स अत्थो अपात्रसूत्रे गत एव, | आदी य अदिखे भावे त्ति, तहावि इह अमुन्नत्थं भष्णति-अहत्तसुत्तम्स अपत्तमुत्तेण य चउभंगो भाणियबो, परियाय० गाहा-परियाओ

Page #202

पौषधषट्त्रिं शिका
॥ २७ ॥
दुबो - जम्मणओ पचज्जाए य, जम्मणओ सोलसण्डं वरिसाणं आरतो अवतो, पवज्जाए तिन्हं वरिसाणं पकप्पस्स अवत्तो, जो वा जस्स स्स कालो वृत्तो तं अपावतो अवत्तो. सुरण आवस्सगे अणहीए दसवेयालियस्स अवत्तो. दसवेयालिए अणहोए उत्तरज्झयणे अव्वत्तो, एवं सर्वत्र, एत्थ य परियाये सुते य चउभंगो कायो- परियारण सुरण वि वत्तो १। परियाएण वत्तो मुए अन्वत्तो २ | (परियायेण अव्वत्तो मुएण वत्तो ३। परियायेण सुरण वि अव्वत्तो) ४ । पढमे भंगे अवाएंतस्स सेसे वातस्स आणादिया दोसा चउलहुँ च (पच्छित्तं)” इत्यादि श्रुताध्ययनाध्यापनादौ वेलावयःप्रभृतिवस्तुगवेषणं निशीथम्रत्रभाष्यचूर्णिवाक्यैरवसेयं तथाच यथा श्रुताध्ययनादिष्व aaf शास्त्रोक्तोऽवसर एवादेयतयोपात्तस्तथाऽनवद्यस्यापि पौषधस्य विहितावसर एवादेयत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः इति, तथाच पौपत्रस्य पर्व दिनानुष्ठेयत्वमेवायातमनुमन्तव्यं, नन्वष्टुमीहानौ सप्तम्यामपि भवता पौषधाङ्गीकारपक्षकक्षीकारात्पर्वमात्र एव तदङ्गीकरणीयमित्यभिसन्धिन्धा कथं तथ्यकार्या ?, तदेकदेशे बाधसद्भावादिति चेन्न अष्टमीहानावष्टमीकृत्यकरणस्य स्थानान्तरानवाप्तौ सप्तम्यन्तस्तद्योगबहुत्वसद्भावात्सप्तमीकृत्यस्येवानन्यगत्या (तत्) स्थानतया गीतार्थैरङ्गीकारात् ननु तर्हि चतुर्दशीहानौ त्रयोदश्यामपि तदेव पाक्षिकत् चतुर्दशीतिथिविधेयं कथं विधेयतया नाद्रियते ? इति चेन्न चतुर्दश्यां पाक्षिककृत्यस्य कालिकाचार्यैराचरितत्वात्. पौर्णमास्यान्तु पाक्षिककृत्यकरणीयत्वमागमानुगामि तेन चैत्यपरिपाटि मुनिजनवन्दन-पाक्षिकाविचारालोचना-ऽऽलोचनास्थानीयचतुर्थ तपो विशेषविधानादिपाक्षिक
१पढमंगो दो विवो वितिओ सुरण अब्बतो. ततिओ वरण अवतो. चरिमो दोहिं वि, अव्यवास्स पढमभंगले अवाप्तस्य आणादिया दोसा मासलहु च इति नि०चु०प्र० । २ यत उक्तं "अष्टमी दिने. अष्टम जिन जो आठ करमने. हणवा जी। आठ पहोरी पौषध करीने. त्रिकाले त्रिअष्ट. जिन वांदवा जी ॥ आठ पोरी. पहेली अष्टमीए, पौपध आदि. किम निषेधुं जी ? | हे शासन सुर ! पर्वनिधिते, अपर्व कही. किम विराधुं जी ? ॥१-४॥”
CXOXOXOXO XX*XL**
खरतर जय
सोमीया
॥ २७ ॥

Page #203

पाक्षिकपर्वत्वेनाचरितायाश्चतुर्दश्या हानौ सदागमाऽविगीतपूर्णिमारूपपाक्षिकतिथौ कार्यमिति सम्प्रदायः, सत्यां च भूतेष्टायां (चतुर्दश्यां ) पूर्वाचार्याचरणाविशेषात्तस्यामेव पाक्षिककृत्यमनुसन्धेयं, आचरणाया अपि कथञ्चिदागमानुपातित्वात् त्रयोदश्यान्तु तत्कृत्यकरणे आगमाचरणयोरन्यतरस्याप्यनाराधितत्वं स्यात्, चतुर्मासकचतुर्दशीहानौ श्रीजिनप्रभाचार्यैरष्येतस्या एव युक्तेराश्रितत्वात्, तथाहि - 'नवरं चाउम्मासियच उद्दसीद्वासे पुष्णिमा जुज्जइ, तेरसीगहणे आगम आयरणाणं अन्नतरंपि नाराहियं होज्जा" इति विधिपायां, पाक्षिकपर्व हानौ त्रयोदश्यां पाक्षिककृत्यविधानाभिप्रायस्तु तेषां सम्यगनवगम्यः सम्प्रदायसाध्यश्चेति परम्पराऽनुयायिनामाचरणाङ्गीकारानवकाशे आगमोक्ताङ्गीकारस्य सावकाशत्वात् न चैकतरस्य अनवकाशे अन्यतरस्याप्यनवकाशता युक्ता, लौकिकलोकोत्तरव्यवहारभङ्गप्रसङ्गात् नन्वेवं विशिष्टपुण्यकरणीयकरणकारणभूतदिनद्वयीव्ययीभावमेष्यतीति चेन्न, पञ्चदशीहानौ भवतोऽप्येवमेव प्रष्टव्योत्तरत्वात्तदिति कण्टकोद्धारलेश: इति गाथार्थः ॥ ३२॥ अथ पौषधतिथिस्वरूपनिगमनोपदर्शनपुरस्सरं तत्प्रतिपादकस्थानान्तराभिधानकथनद्वारेण तत्करणविधिं दर्शयन्नाहपोसहति हिपरमत्थो, इय कहिओ ससमयानुसारेणं । करणविही जिणवलह - कयपोसहपयरणाउ पुणो |३३| व्याख्या -' इत्य'मुना पूर्वोक्तप्रकारेण 'पौषधतिथिपरमार्थः ' पौषधकरणे नियुक्तास्तिथयः पौषधतिथयस्तासां परमार्थ - एतासु तिथिषु १ यतः " पूनम वृद्धिए पहेली पूनमे, पाखी पडिकमणुं करे तूं | पूनम हानिए तेरसे पाखी, करे अन्याय केम तूं । १ । २ अन्यच्चोक्तं- "शासन नायक. वीर जीणंद वांदी, नमुं ऋषभादि. मुख सिंधू जी । अमावसने. पूनम अधिके, चउदस किम. विराधूं जी ? ॥ उदय चउदस. तेरस मनावी, किम पौषधादि निषेधूंजी ? । सिद्धायिका देवी. शुद्ध बुद्धि देजो, पर्वतिथि तेह. आराधूं जी ॥२-४॥” " चौदश विराधि पहेली पूनमे, पाखी चोमासी करे तूं । पंचांगी पाठे वे तेरस नहीं होय तो बताव तूं तूं । १ । ”
***********

Page #204

पौषधपत्रिशिका
॥ २८ ॥
पौषधत कार्यमित्येवंरूपमैदम्पर्य पौषधतिथिपरमार्थः, स 'कथितः' तत्मरूपक सिद्धान्ताक्षरसम्बद्ध वाक्यमबन्धविषयीकृतः, प्रकरणान्मयेत्यध्याहार्यः, केन साधनभूतेन ? 'स्वसमयानुसारेण' जैनागमपुरस्कारेणेत्यर्थः इत्यनेन स्वकपोलकल्पनाकल्पितत्वशङ्का दूरापास्ता द्रष्टव्या, ‘करणविधिः' प्रस्तावात्पौषधस्य विधानपद्धतिः पुनः 'जिनवल्लभकृत पौषधप्रकरणात' जिनवल्लभै - जिनवल्लभ नामधेयैः श्रीमन्नवाङ्गविवरण करणावाप्तशिष्टसंसन्मध्ययशोभूरिश्रीमदभयदेवसूरि चरणोपजीविश्रीमज्जिनवल्लभसूरिभिरिति यावत्, कृतं विहितं यत्पौषधप्रकरणं - पौषधव्रतविधानविधिप्रतिबद्धशास्त्रविशेषः, तस्माज्जनवल्लभ कृतपौषधप्रकरणात् ज्ञेय इत्यध्याहार्यमिति गाथार्थः ॥ ३३॥ अथ विबुधजनेष्वभ्यर्थनारूपां गाथामाहमइमंदयाइवसओ, जं लिहियं इह य आगमोत्तिष्णं । मइमं दयाइ वसओ, सोहेउ तयं सुहीवग्गो |३४|
व्याख्या- 'इहे'ति अस्मिन्प्रकरणे 'य' दिति सामान्यवाचकपद निर्देशाद निर्धारितस्वरूपं किमपीति वाच्यवाचकं 'आगमोत्तीर्ण' समतिक्रामितजिनागमं 'च' शब्दात्पूर्वाचार्यपारम्पर्योत्तीर्णे च 'लिखितं' अक्षरविन्यासीकृतं मयेत्यनुक्तमपि कर्त्तृवचनं निष्ठाप्रत्ययानुकूल्यादत्रावसेयं, आगमोत्तीर्णलिखने निदानमाह- कुतः ? ' मतिमन्दताssदिवशतः ' मतेर्या मन्दता-सकलागम परमार्थादर्शित्वेन कुण्डलं, सा आदिर्येषां प्रमादव्याकुलचेतस्त्वानां ते मतिमन्दतादयस्तेषां वश- आयत्तता. तस्मात् मतिमन्दता दिवशतः “पञ्चम्यास्त सिलु” (पा०५३।७२), इयता वाक्येन जानतो जिनागमोत्तीर्णवाचकत्वे सम्यक्त्वनाशात्पाराञ्चितप्रायश्चित्तमूलत्वमावेदितं भवतीति बोध्यं तदागमोत्तीर्णं 'सुधीवर्गः' मुटु-आगमपरिकर्मिता धी:- बुद्धिर्येषां ते सुधियस्तेषां वर्ग:-समूहः, स 'शोधयतु' तदपसारणेनैतत्प्रकरणं निरवद्यं करोत्विति प्रेरणाप्रत्ययोपादानं तस्य विशेषतः शोधनं प्रत्युपयोगप्रदर्शनपरं किम्भूतः सः ? 'मतिमान' मति त्रिकालविषयिणी धिषणा, सा विद्यते यस्मिन्नसौ, तस्यास्त्रिकालविषयित्वन्तु तथाविधज्ञानावरणीय कर्मक्षयोपशमसमुत्थौत्पातिक्यादिविशेषात् ननु कार्यकरणव्यासक्तत्वात्कथं सशोधयिष्यतीत्यत आह
खरतर जय सोमीया
॥ २८ ॥

Page #205

पुनः किं भूतो ? 'दयाया वशगः' दयेत्यनुग्रहोपलक्षणं, तेन दया-निरुपधि(निश्छल)परानुग्रहाशा, तस्याः वशगो-वशवीत्यनेन तस्य | परोपकृतिकृतिरसिकत्वमावेदितं, तथाविधस्य तु कियदेतदिति भावः, इति गाथार्थः ॥३४॥ अथाधिकृतप्रकरणसमर्थनस्वरूपं गाथाद्वयेनाह| इय सुय-सुयहरसम्मय, कइवयवयणेहिं पयरणं सुहियं । लिहियं सिहि-जलनिहि-गुह, मुह-विहि-वरिसे सुहरिरोणं ।३५|| | जुगवरजिणचंदाणं, आणं लहिऊण कयपमोयाणं । सुपमोयपयरएण य, गणिणा “जयसोम"नामेणं ॥३६॥
व्याख्या-'इय' इत्यमुना प्रकारेण 'युगवरजिनचन्द्राणां' युगे वरा:-प्रधानाः युगवरास्ते च ते जिनचन्द्राश्च श्रीमज्जिनचन्द्रसूरयस्तेषां 'आज्ञा'मादेश 'लब्ध्वा' समासाद्य "जयसोम"नाम्ना गणिना प्रकरणं 'लिखित'मक्षरविन्यासीकृतमिति सम्बन्धः, कैः साधनभूतैः ? 'श्रुतश्रुतधरसम्मतकतिपयवचनैः' श्रुतश्च-आगमः, श्रुतधराश्च-बहुश्रुताः श्रुतश्रुतधरास्तेषां सम्मतानि-संवादीनि कतिपयानि-कियन्ति यानि वचनानि तानि तथा, तैः, किम्भूतं प्रकरणं ? 'सुहितं'-अतिशयेन हितकारिः, कदैतल्लिखितमित्याह 'शिखि-जलनिधि-गुहमुख-विधि-वर्षे शिखिनो-चन्हयस्ते च कविसमयेन त्रयः, जलनिधयः-समुद्रास्तेऽपि लोकोक्त्या चत्वारः, गुहमुखानि-कार्तिकेयवदनानि. तानि च षट् , विधि-ब्रम्हा. स चैकः, तन्मिते वर्ष-शरदि, अङ्कानां वामगत्या १६४३ वर्षे, मुहर्षेणेति कविशेषणं ध्येयं, किम्भूतानां युगवरजिनचन्द्राणां ? 'कृतप्रमोदानां' कृतः प्रमोदो-हर्षो यैस्ते. तेषां, किम्भूतेन "जयसोम" नाम्ना गणिना ? 'सुप्रमोदपदरतेन' सुष्टु-अतिशयेन प्रमोदानांप्रमोदमाणिक्यगणीनां दयोः रत-आसक्तस्तथा, तेनेति गाथाद्वयार्थः। ३५-३६ । (जीर्णाजीर्णप्रतिद्वयेऽप्यष्टमगाथावृत्तौ नवाङ्केन ३६ अङ्काः) इति वाचनाचार्यश्रीप्रमोदमाणिक्यगणिचरणारविन्दचश्चरीककरणिपण्डित 'जयसोम"गणिना समर्थिता पौषध(पत्रिंशिका)पकरणवृत्तिः। ___ ग्रन्थकारप्रशस्तिः-श्रीमत्खरतरगच्छे, श्रीजिनमाणिक्यसूरिगुरुपट्टे । चन्द्रकुलाम्बरचन्द्रा, उदीयुरुदयाय जिनचन्द्राः।। सम्यक्परीक्षणाये,

Page #206

पौषधपत्रिशिका
खरतर जयसोमीया
॥२९॥
परीक्षका गौर्जरावनावासन् । प्रवचनपरीक्षकायाः, रीहडवंश्या अपि प्रकटाः।२तेषां राज्ये विजयिनि, रेजुः श्रीक्षेमराजराजानां । शिष्याः सुलब्धलक्षाः, प्रमोदमाणिक्यगणिमुख्याः।३। तत्पदपङ्कजभृङ्गः, सद्गुरुरागादवाप्तसुखसङ्गः। समवसितसमयभावः, शिष्यो जयसोमगणिनामा ।४। स्वोपज्ञस्य विवरणं, कृतवानिह पौषधप्रकरणस्य । भूता-ब्धि-रसे-न्दु(१६४५)मिते, वर्षे श्रीनेमीजन्मदिने ।। युग्मम् । वितथं यदत्र कथमपि, कथितं जिननाथशपथदानेन । अभ्यर्थये विपश्चि-द्वर्गः तच्छोधयतु इति ।६। श्रीमज्जिनदत्तानां, श्रीमज्जिनकुशलसूरिराजानां। कृपयैतच्चिरकालं, नन्द्यादानन्दसुखदायि ।। इति श्रीपौषधषट्त्रिंशिकाप्रकरणविवरणं समाप्तम् ।
संवति १६५५ प्रमिते श्रीस्तम्भतीर्थवेलाकूले कार्तिकसुदित्रयोदशीवासरे बुधवारभासुरे रङ्गदैराग्यभङ्गीवासनासमादृतकठोरतरसाधुक्रियासमाचार-कृतकुवादितिरस्कार-श्रीसाहिसमक्षं दूरीकृतकुमतिकृतोत्सूत्रासभ्यवचनमयप्रवचनपरीक्षादिशास्त्रव्याख्यान विचार-विशिष्टस्वेष्टमन्त्रादिप्रभावप्रसाधितपञ्चनद पतिसोमराजादियक्षपरिवार-अधरितामधुमाधुर्यवर्यवाक्चातुर्यरतिनिखिलभुजालभूपालमौलिमौलिमाणिक्यप्रभापटलकश्मीरजजलधौतचरणकमल-जलालदीश्रीअकबरपातिसाहिवितीर्णाषाढीयाष्टाहिकाऽमारि-वर्षावधिश्रीस्तम्भतीर्थीयजलव्यन्तर्ति - जलचरजीवतंतिम(?)रक्षणसमुद्भुतप्रभूतयशःसम्भार-श्रीसाहिप्रदत्तयुगप्रधानविरुदधार-जाग्रद्भाग्यसौभाग्यपागभार-शासनाधीश्वरश्रीमत्श्रीवर्द्धमानजिनपट्टप्रतिष्ठितपञ्चमगणधरश्रीसुधर्मस्वामिप्रमुखयुगप्रधानाचार्याविच्छिन्नपरंपरायातश्रीचन्द्रकुले चन्द्रश्रीउद्योतनमूरि-श्रीवर्द्धमानसरि-श्रीजिनेश्वरसरि-श्रीजिनचन्द्रमूरि-श्रीअभयदेवमूरि-श्रीजिनवल्लभमूरि-श्रीजिनदत्तमूरिसन्तानीयश्रीबृहत्खरतरगणशृङ्गारमौक्तिकहारश्रीजिनमाणिक्यसूरिपट्टोदयाचलप्रभाकर-विजयमानयुगप्रधान-श्रीजिनचन्द्रसूरिपुरन्दराणां आचार्यश्री जिनसिंहमूरि-श्रीसमयराजोपाध्याय-श्रीरत्ननिधानोपाध्याय-पं० पुण्यप्रधानादिशिष्ययुतानां सदुप(देशेन xx। एतावदेव प्राचीन प्रत्यन्तरे लेखकादीनां प्रशस्तिरस्ति)

Page #207

-
जनवनवनधर'! धरणधर !. नवकमलसरलदलनयनपर !। गमततमतमतकरसकल !, वरनरवरगणनतपदयमल' ! गजकर" कर मिदनग दहन !, मम परभर मऽपहर वरमहन' !। धनद १०धनदसमशमसदन !, परनरमतमथन !२ परमवदन !RI "परमपरमपदपदवरद !, भ-त-वं पदनतमवनरमपकगद१५!। १६भवभवभयभरहरणपर१७ !,१"मलमलकलकम१९-न-लसचरणचर.!।। जय यम२१मदननमन२२दमद !, जय सकलजनकर कलवचनवद !। शशकरकरवररदनचय२५!, घनघनघन२६करणशरणसनय ! ॥४॥ एवं निर्मलचित्तभावसलिलवातः स्नपिखाऽद्भूतं, चश्चत्केवलवर्णचित्रसुमनः श्रेणीन्निबध्य द्रुतम् । श्रीमत्पावजिनोऽचितः पृथुगुणैः स्तोत्रः श्रजाश्रीकरः, भूयात्सौख्यकरः 'प्रमोद'सुयशो 'माणिक्य'हीराकरः ।। इति श्रीपार्श्वनाथस्तवनं केवलाक्षरमयं सम्पूर्णम् । ___वन्दे सुभाव२ श्वसुसडकर २८ शमोकं, सिद्धान्तरासिततनम्नकदं२९ न शोकम् । मन्दारकामकरकम्पितपङ्कजात ३०, दिव्यङ्गनादिवग३१वन्दितजावतातम् ।। सपदिताऽऽशविदितं भवपातनाव ३२, सन्तापनाशनपरं सुरवं३३ रतावम् । रम्याननं रविनतं विशदं तमीशं, मावली३ मतवदं३५ सुसद३६ दमीशम् ।। दन्ताबलं दरवनच्छितये नमन्त३७. निर्वाणदं निपुणनिर्मितकं३८ नितान्तम् । गर्वाङ्गजाऽगनगभित्समताऽभिराम, सद्भोगभासमुगतिक्रमदातिकामम्३९ ॥३॥ सत्शासनेशलसदंशुरदं दयारं, सर्वाऽभिसंशयभिदं १ वरनादसारम् ।
१ जलद ।। २ गमाः सदृशपाटा)स्तैस्ततो-विस्तृतो मत)अभीष्टः तस्य । ३ सह यः। ४ युगल । ५ शुंडा। ६ इस्त। ७ वृक्ष । ८ वैरीसमूह। ९ पूजनं। १० दाने। | ११ गृई। १२ वैरिमनुष्याणां मतं मथ्नातीति । १३ प्रकृष्टं। १४ परम-प्रकृष्टो यः पदः (परम)परमपद:-मोक्षः, तत्पदेच्छां ददातीति । १५ हे गतकुत्सितरोग!। १६ संसारोत्पन्न । १७ तत्पर। १८ मलं ब(हिति) तदेवासु..... लंबादम...."मनोत्यंत.... न भवाः । १९ हे नी(नि)(ऽलस)!। २० चारित्रे चरतीति । २१ मरण । २२ उपशमद । २३ मधुर । २४ दन्त । २५ न विद्यते (चयः-सञ्चयः) सा समो(2,। २६ निबिडमेघ । २७ शोभनचित्ताभिप्रायः । २८ वसूनां - द्रव्याणां सङ्घ-समूहं करोतीति । २९ सुखदं । ३० कम्पितः | पापसमूहो येन (तं)। ३१ दिवि-आकाशे गच्छन्तीति दिवगा:-देवादयः। ३२ प्रवहणं । ३३ सुशब्दं । ३४ ममुष्यावली। ३५ अभीर(वक्तारं)। ३६ शोभनपर्षदं । ३७ प्रणमन्तं । ३८ निर्मि। के-सुखं येन तं । ३९ अतिक्रान्त: कामः कायः यस्मात् । ४० दवया कृपया राजतेव शील । ४१ अभि-सामस्त्येन संशयान् भिनत्तीति ।

Page #208

पौषधपत्रिंशिका ॥३०॥
श्री जिन स्तोत्र
सन्नाक वासद फसगरजःसमीरं, वय३ जनाऽचमऽजरं वरसारधीरम् ।४। एवं भया विपुलहारविचित्रचित्र-स्तोत्रेण पार्थजिनपो जनपस्तुतोऽयम् । भक्त्या दयातिलकभूषितभालदेशः, सौख्यं ददातु 'जयसोम'मुनेजिनेशः ।। इति श्रीपार्श्वनाथस्तवं हारचित्रमयम् ।
लसत्पङ्कजाऽऽमोदनिश्वाससारं, ससारं सुरेन्द्रोल्लसच्छ्रीविसारम् । विसारं मुखाम्भोनिधौ सद्विजेशं, द्विजैशं कुकर्माहिभङ्गे जने शम् ।११ जने शङ्करं पार्श्वनाथ मुराऽऽसं', सुराऽऽसङ्घसंस्तूयमाऽऽनाऽशिवासम् । शिवाऽऽसं हि कल्याणवल्लीपयोदं, पयो दन्तपंक्ति कृताऽनन्तमोदम्११२। तमोदं वरं पार्श्वनाथं विमाय१२, विमाऽऽयं१३ हितं संस्तुवेऽहं सदाऽऽऽयम् । सदा यं द्विजिह्वाङ्कितं तं वृषाङ्क १५, वृषाङ्क१६ महाकामनाशे सुनाकम्१७ ॥३। मुनाकस्थनाकिनजस्तूयमानं, यमानक्ष्यमभ्राऽऽरवं तं सदानम् । सदानन्दकारं खगश्रीसमानं, समानं१८ नतपत्नलक्ष्मीवितानम्।४। इत्थं विश्वप्रकाशिप्रबलपरलसज्झानसद्धयानधाम्नः, श्रीपार्श्वस्य प्रशस्तपृथुतरयशसः सौख्यद्वामनाम्नः। स्तोत्रं चक्रे विमुक्तग्रहणयुतमदः प्रोल्लसद्भोगभाजः, हर्पः प्रागभारभाव ज्जयशश'मुनिना रङ्गकृज्जैनराजः।। इति पार्श्वस्तवं शंखलाचित्रमयम् ।
सन्तोपशर्मसदनं१९ स(द)नन्धर सारं, दत्ताङ्गिमोक्षसुगतिं सुगति२१ सुसारम् । मेघोल्लसच्छविपदं विपदऽन्तकारं, सेवे २२मनःप्रभवसम्भवसङ्गवारम् ।। कैवल्यवल्लिकदर्भ २३ कदभन्ददारं२५, शाल२५त्रयोसहितसंहित२६सङ्ककारम् । नम्रामरेन्द्रभविक भविक२७ समानं२८,
१ स्वर्ग । २ कुत्सित । ३ वय-पूज्यं । ४ सह (र)या-लक्ष्म्या तप्तेत्येवं शीलः । ५ विस्तीर्णे । ६ विवभं ? (मत्स्य)। ७ सुष्ट राजिताऽऽशा-दिशो येन । ८ अशिवान्-उपद्रवान् असतीति । शिवे-मोक्षे असति-उपविशतीति। 10 दुग्धवत् । 1 हो । १२ विगतमाये । १३ वि-विशेषेण मा-लदमी-श्री तथा आयो-लाभो यस्मात् । १४ सन्छोभनं आ-समन्तादयो-भाग्य यस्य स । १५ वृषो-धर्म अङ्गोऽभिज्ञानं यस्य । १६ ईशं । १७ सिंहासनं । १८ पूजा। १९ गृह । २० सद्भिः-सज्जनः न है (१) नन्धः-नन्दनीयः, स चासौ सारख । २१ सच्छोभना गतिर्यस्य तं । २२ मनःप्रभव(स्य-कामस्य) सम्भव(स्थाने) योनौ सं(गं वारय)तीति तं। २३ कैवल्य ए(व)वलिः (कैवल्य)वहिस्तत्र(क-जलं ददातीति क(द)-मेघ इ(वभातीति ते । २४ ककुत्सितः योऽभन्दो-उमङ्गलस्तं दारयती(ति)। २५ गढ़। २६ सं-सम्यक्प्रकारेण हितं करोतीति । २७ भविक-कल्याणं यस्मात्त । २८ सह मानेन-पूजाप्रकारेण वर्तते यः।
॥३०॥

Page #209

सभोगि भासिततर्नु ततानुनमानम् ।२। इक्ष्वाकुवंशसुभदं सुभदन्तमीशं, संवीतसंयमधुरं मधुरं दमीशम् । वन्दे ५दिताऽऽ(शु)सु (?)प्रभवं प्रभवं गमानां, निर्नाशिताऽऽघतमसं* तमऽसङ्गमानाम् ॥३॥ वन्दे जिनं नवरदं वरदं जनानां दुर्दान्तदान्तकरणं करणं धनानाम् । सत्पादनम्रविबुध विबुधं सुशीलं१०, वामाऽङ्गजं हि सुपदं सुपदं सुनीलम् ।४। इत्थं मयाऽत्र विहितं विहितं तवेश !, स्तोत्रं ११विचित्रपरमं परमगलेशा ! । सौख्यानि मे वितनुताऽतनुताऽऽत्तशस्य !, देवेन्द्रसद्गजयशो 'जयसोम'कस्य ।। इति श्रीपार्श्वजिनस्तवनम् ।
भविकभावुकसङ्गमकारकं, सकलशास्त्रलताजलदायकम् । जलदवर्णधरं हरिणाङ्कितं, नमत पार्श्वजिनं तिमिरीस्थितम् ।। प्रबलमोहतमस्तपन प्रभं, मुमतिचित्रशिखण्डिजी सन्निभम् । मदनपङ्ककदं मुगुणान्वितं, नमता। विदलिताशुभकर्ममतङ्गजं, प्रणमितेश्वरमस्तपतङ्गजम् । नवकनिर्जरपङ्कजपत्रितं, नमत०।३।अधरकान्तिविनिर्जितविद्रुम१५, शमधरं शिवमार्गवरद्रुमम् । इरिवराशनसंस्थित मऽर्चितं, नमत०४॥ श्रीमत्पार्श्वजिनेन्द्रमिन्दुसदृशाऽऽस्य तापपापापहं, ऐक्ष्वाकान्वयनिर्मलाम्बुधिनिशानाथं नमस्याम्यहम् । देवेन्द्राऽमरमौलिमौलिशिखरश्रेणिप्रकाशिक्रम, कल्याणं 'जयसोम'सेवकमुनेः श्रीपार्श्वकल्पद्रुमम ।। इति श्रीतिमिरीग्रामस्थपार्श्वनाथस्तवनम् ।
देववंदन देवेंद्रे कयु, श्रीवीर विप्रकुले जाण । गर्भ पुरुषोत्तम शक्रस्तवे, न गर्भ नीच अकल्याण ।। आषादि सुदि छठे गर्भाधाने, सूरि हरिभद्रे कल्याण । अभयदेवसूरि श्रेयः कडं, न विप्रकुले अकल्याण ।२। न आवे आव्या गोत्र कर्मथी, श्री वीर | ब्राह्मणी कूख । अवतरिया क्षत्रिकुंडे प्रभु, त्रिशला राणीनी कूख ॥३॥ ते आसोज वदि तेरसे, मान्यु त्रिशलाए कल्याण । फल वीरे विप नीच
१ ततः-वि(स्तृतः नु) -क्षुम्नं मा(न)-मतं । २ सुष्टु भदन्त-पूज्यं । ३ संवीता संयमधूर्ये(न तं)। ४ मनोहरं । ५ दित-श्छिन्नः आशु-क्षिप्रं प्रकर्षेण भवः-संसारो येन । ६ सदृशपाठानां । (0)श्वऽपतमज्ञाने । ७ अतिशयेन कारण। ८ देवं । ९ पण्डितं । १० शीलवतं । ११ वि-विशेषेण (चित्रं-अभूत, परम (प्रधान)। १२ पराणि-प्रकृष्टानि यानि | मङ्गलानि तेषामीशः। १३ सूर्य । १४ बृहस्पति । १५ प्रवालकं । १६ हरिवराशनः-सिंहासनस्तत्र स्थित।
K

Page #210
ट्त्रिंशिका श्री जिन स्तोत्र // 31 // | कुलथी, ते किम कहूं अकल्याण ? / 4 / इंद्रे भद्रबाहुए कहघु ए, श्रेय कल्याण फल जे। निंद्य अकल्याणकभूत किम ?, अहो जिनचंद्र वीर ते।। श्रीवीरस्तवन-नारे वीर ! नहीं मान रे, नहीं मानुं नहीं मान रे। नहीं मानें तारुं अकल्याण, प्रभु गर्भकल्याण प्रमाण / / नारे वीर ! नहीं मानु रे, किम मार्नु किम मार्नु रे / प्रभु ! अकल्याणकभूत, जे गर्भापहार तात !, नारे वीर ! | आषाढि सुदी छठी दिने रे, आव्या देवानंदा कूख रे / ते दिन गर्भाधाने कल्याण श्रेय, ए पंचाशक साख, नारे वीर ! // 3 // आसोज वदी तेरस दिने रे, गर्भधारण त्रिशला कूख रे ! / इंद्रे श्रेय कल्याण माताए, मान्यु कल्पसूत्र मूल साख, नारे वीर ! // 4 // जन्म दीक्षा केवल मोक्ष | थयु रे, कल्याण श्रेय छ ए जाण रे / अकल्याण गंध सूत्र नहीं रे, जिनचंद्र वीर वखाण, नारे वीर !014 / थुइ-कल्याण ते श्रेय रूपे मानिया ए, माता बे कूखे महावीर तो, सर्व जिन जननी कूखे ए. आवQ कल्याण तिम धार तो // भांखी जिन पडिमा पूजा ए, ऋतुवंती न पूजे देव तो। जिन पूजती ऋतुवंती थाय ए, पूजे न ते प्रभाविक देव लो // 1 // दिने रेरण चिन्नाला कुख रे ! / अंग्रे और अकल्याण गंध श्रीजयसोममहोपाध्यायविरचितस्वोपज्ञवृत्तियुतं ... श्रीपौषधषत्रिंशिकाप्रकरणं समाप्तम् NRN BVRI31 //