Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ "aho ! zrutajJAnam" graMtha jIrNoddhAra 172 mahAvidyA viDaMbanA : dravya sahAyaka : zrI mANibhadra sosAyaTI, sAbaramatInI ArAdhaka zrAvikAonA saM. 2068nA cAturmAsanI jJAnakhAtAnI upajamAMthI : saMyojaka : zAha bAbulAla saremala beDAvALA zrI AzApUraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra zA. vimaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIrAjaina sosAyaTI, sAbaramatI, amadAvAda-5 (mo.) 9426585904 (o.) 22132543 saMvata 2069 I. 2013
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ aho zrutajJAnam graMtha jIrNoddhAra - saMvata 2065 (I. 2009) seTa naM.-1 prAyaH aprApya prAcIna pustakoM kI skena DIvIDI banAI usakI suucii| yaha pustake www.ahoshrut.org vebasAiTa se bhI DAunaloDa kara sakate haiN| pustakanuM nAma kramAMka pRSTha kartA-TIkAkAra-saMpAdaka pU. vikramasUrijI ma.sA. pU. jinadAsagaNi cUrNIkAra pU. meghavijayajI gaNi ma. sA. 001 002 003 004 005 006 007 008 009 010 011 012 013 014 015 016 017 zrI AzApUraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra saMyojaka - zAha bAbulAla saremala - (mo.) 9426585904 (o.) 22132543 -
[email protected] zAha vImaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIrAjaina sosAyaTI, rAmanagara, sAbaramatI, amadAvAda - 05. 018 019 020 021 022 023 024 025 026 027 028 029 zrI naMdIsUtra avacUrI zrI uttarAdhyayana sUtra cUrNI zrI arhadgItA bhagavadgItA zrI arhaccUDAmaNi sArasaTIkaH zrI yUkti prakAzasUtraM zrI mAnatuGgazAstram aparAjitapRcchA zilpa smRti vAstu vidyAyAm zilparatnam bhAga - 1 zilparatnam bhAga - 2 prAsAdatilaka kAzyazilpam prAsAdamaJjarI rAjavallabha yAne zilpazAstra zilpadIpaka vAstusAra dIpArNava uttarArdha jinaprAsAda mArtaNDa jaina graMthAvalI hIrakalaza jaina jyotiSa | nyAyapravezaH bhAga-1 dIpArNava pUrvArdha | anekAnta jayapatAkAkhyaM bhAga - 1 | anekAnta jayapatAkAkhyaM bhAga-2 prAkRta vyAkaraNa bhASAMtara saha tattpopaplavasiMhaH zaktivAdAdarzaH kSIrArNava vedhavAstu prabhAkara pU. bhadrabAhusvAmI ma.sA. pU. padmasAgarajI gaNi ma.sA. pU. mAnatuMgavijayajI ma.sA. zrI bI. bhaTTAcArya | zrI naMdalAla cunilAla somapurA zrIkumAra ke. sabhAtsava zAstrI zrIkumAra ke. sabhAtsava zAstrI zrI prabhAzaMkara oghaDabhAI zrI vinAyaka gaNeza ApaTe zrI prabhAzaMkara oghaDabhAI zrI nArAyaNa bhAratI goMsAI zrI gaMgAdharajI praNIta zrI prabhAzaMkara oghaDabhAI zrI prabhAzaMkara oghaDabhAI zrI naMdalAla cunIlAla somapurA zrI jaina zvetAmbara konphransa zrI himmatarAma mahAzaMkara jAnI zrI AnaMdazaMkara bI. dhruva zrI prabhAzaMkara oghaDabhAI pU. municaMdrasUrijI ma. sA. zrI eca. Ara. kApaDIA zrI becaradAsa jIvarAja dozI zrI jayarAzI bhaTTa, bI. bhaTTAcArya zrI sudarzanAcArya zAstrI zrI prabhAzaMkara oghaDabhAI zrI prabhAzaMkara oghaDabhAI 238 286 84 18 48 54 810 850 322 280 162 302 156 352 120 88 110 498 502 454 226 640 452 500 454 188 214 414 192
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ 824 288 30 | zinjaratnAkara prAsAda maMDana zrI siddhahema bRhadavRtti bRhannyAsa adhyAya-1 | zrI siddhahema bRhadvRtti bRhannyAsa adhyAya-2 zrI siddhahema bRhavRtti bRhannyAsa adhyAya-3 zrI narmadAzaMkara zAstrI | paM. bhagavAnadAsa jaina pU. lAvaNyasUrijI ma.sA. pU. bhAvasUrinI ma.sA. 520 034 (). pU. bhAvasUri ma.sA. zrI siddhahema bRhavRtti bRhannyAsa adhyAya-3 (2) 324 302 196 039. 190 040 | tilaka 202 480 228 60 044 218 036. | zrI siddhahema bRhavRtti bRhannyAsa adhyAya-5 037 vAstunighaMTu 038 | tilakamannarI bhAga-1 tilakamagnarI bhAga-2 tilakamajharI bhAga-3 sakhasandhAna mahAkAvyam saptabhaphImimAMsA nyAyAvatAra vyutpattivAda guDhArthatattvaloka sAmAnya niryukti guDhArthatattvAloka 046 saptabhInayapradIpa bAlabodhinIvivRttiH vyutpattivAda zAstrArthakalA TIkA nayopadeza bhAga-1 taraSiNIkaraNI nayopadeza bhAga-2 tarakiNItaraNI nyAyasamuccaya cAdyArthaprakAzaH dina zuddhi prakaraNa 053 bRhad dhAraNA yaMtra 05 | jyotirmahodaya pU. bhAvasUrinI ma.sA. pU. bhAvasUrina ma.sA. prabhAzaMkara oghaDabhAI somapurA pU. lAvaNyasUrijI pU. lAvaNyasUrijI pU. lAvaNyasUrijI pU. vijayaamRtasUrizvarajI pU. paM. zivAnandavijayajI satiSacaMdra vidyAbhUSaNa zrI dharmadattasUri (bacchA jhA) zrI dharmadattasUri (bacchA jhA) pU. lAvaNyasUrijI. zrIveNImAdhava zAstrI pU. lAvaNyasUrijI pU. lAvaNyasUrijI pU. lAvaNyasUrijI pU. lAvaNyasUrijI pU. darzanavijayajI pU. darzanavijayajI sa. pU. akSayavijayajI 045 190 138 296 (04) 210 274 286 216 532 113 112
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ | zrI AzApUraNa pArzvanAtha jaina jJAna bhaMDAra bhASA | 218. | 164 saMyojaka - bAbulAla saremala zAha zAha vImaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIzana sosAyaTI, rAmanagara, sAbaramatI, mahAvAha-04. (mo.) 8427585804 (yo) 2213 2543 (5-mela)
[email protected] maho zrutajJAnamajtha ddhiAra - saMvata 2075 (5. 2010)- seTa naM-2 prAyaH jIrNa aprApya pustakone skena karAvIne DI.vI.DI. banAvI tenI yAdI. yA pustasI www.ahoshrut.org vebasAITa 52thI ugl stGirls sii zAze. krama pustakanuM nAma tA-TI8152-saMpaES pRSTha 055 | zrI siddhahema bRhavRtti bRhadanyAsa adhyAya-6 | pU. lAvaNyasUrijI ma.sA. 296 056 | vividha tIrtha kalpa pa. jinavijayajI ma.sA. 160 057 lAratIya Tana bhe| saMskRti sanomana pU. pUNyavijayajI ma.sA. 058 | siddhAntalakSaNagUDhArtha tattvalokaH zrI dharmadattasUri 202 059 | vyApti paJcaka vivRtti TIkA zrI dharmadattasUri jaina saMgIta rAgamALA zrI mAMgaroLa jaina saMgIta maMDaLI | 306 061 | caturviMzatIprabandha (prabaMdha koza) | zrI rasikalAla eca. kApaDIA 062 | vyutpattivAda Adarza vyAkhyayA saMpUrNa 6 adhyAya |saM zrI sudarzanAcArya 668 063 | candraprabhA hemakaumudI saM pU. meghavijayajI gaNi 516 064| viveka vilAsa saM/. | zrI dAmodara goviMdAcArya 268 065 | paJcazatI prabodha prabaMdha | pU. mRgendravijayajI ma.sA. 456 066 | sanmatitattvasopAnam | saM pU. labdhisUrijI ma.sA. 420 06764zamAtA vahI guzanuvAha gu4. pU. hemasAgarasUrijI ma.sA. 638 068 | moharAjAparAjayam saM pU. caturavijayajI ma.sA. 192 069 | kriyAkoza saM/hiM zrI mohanalAla bAMThiyA 428 070 | kAlikAcAryakathAsaMgraha saM/. | zrI aMbAlAla premacaMda 406 071 | sAmAnyanirukti caMdrakalA kalAvilAsa TIkA | saM. zrI vAmAcaraNa bhaTTAcArya 308 072 | janmasamudrajAtaka saM/hiM zrI bhagavAnadAsa jaina 128 meghamahodaya varSaprabodha saM/hiM zrI bhagavAnadAsa jaina 532 on jaina sAmudrikanAM pAMca graMtho 14. zrI himmatarAma mahAzaMkara jAnI 376 060 322 073
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ 075 076 saMgIta nATya rUpAvalI 077 1 bhAratano jaina tIrtho ane tenuM zilpasthApatya 079 zilpa cintAmaNi bhAga-1 080 bRha6 zilpa zAstra bhAga - 1 081 bRha6 zilpa zAstra bhAga - 2 jaina citra kalpabUma bhAga-1 jaina citra kalpavrUma bhAga-2 082 ha zilpazAstra bhAga - 3 O83 AyurvedhanA anubhUta prayogo bhAga-1 084 lyAe 125 ORS vizvalocana koza 086 | SthA ratna choza bhAga-1 0875thA ratna choza bhAga-2 hastasagrIvanam 088 089 090 endracaturvizanikA sammati tarka mahArNavAvatArikA gubha. zubha, gubha. gubha. zubha zrI sArAbhAI navAba zrI sArAbhAI navAba zrI vidyA sArAbhAI navAba zrI sArAbhAI navAba saM. zrI manasukhalAla bhudaramala zrI jagannAtha aMbArAma zubha. zubha. zubha. zubha, gu4. saM.hiM zrI naMdalAla zarmA gubha. gubha. saM saM. zrI jagannAtha aMbArAma zrI jagannAtha aMbArAma pU. kAntisAgarajI zrI vardhamAna pArzvanAtha zAstrI zrI becaradAsa jIvarAja dozI zrI becaradAsa jIvarAja dozI pU. meghavijayajIgaNi pU.yazovijayajI, pU. puNyavijayajI AcArya zrI vijayadarzanasUrijI 374 238 194 192 254 260 238 260 114 910 436 336 230 322 114 560
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI AzApUraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra saMyojaka - zAha bAbulAla saremala - (mo.) 9426585904 (o.) 22132543 -
[email protected] zAha vImaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIrAjaina sosAyaTI, rAmanagara, sAbaramatI, amadAvAda-05. aho zrutajJAnam graMtha jIrNoddhAra- saMvata 2067 (I. 2011) seTa naM.-3 prAyaH aprApya prAcIna pustakoM kI skena DIvIDI banAI usakI suucii| yaha pustake www.ahoshrut.org vebasAiTa se bhI DAunaloDa kara sakate haiN| pustaka nAma saMpAdaka / prakAzaka motIlAla lAghAjI punA krama karttA / TIkAkAra 91 syAdvAda ratnAkara bhAga-1 vAdidevasUrijI 92 syAdvAda ratnAkara bhAga-2 vAdidevasUrijI motIlAla lAghAjI punA 93 motIlAla lAghAjI punA syAdvAda ratnAkara bhAga-3 vAdidevasUrijI 94 motIlAla lAghAjI punA syAdvAda ratnAkara bhAga-4 vAdidevasUrijI 95 syAdvAda ratnAkara bhAga-5 vAdidevasUrijI motIlAla lAghAjI punA 96 | pavitra kalpasUtra puNyavijayajI sArAbhAI navAba TI. gaNapati zAstrI TI. gaNapati zAstrI veMkaTeza presa 97 samarAGgaNa sUtradhAra bhAga - 1 98 | samarAGgaNa sUtradhAra bhAga - 2 99 bhuvanadIpaka 100 gAthAsahastrI 101 bhAratIya prAcIna lipImAlA 102 zabdaratnAkara 103 subodhavANI prakAza 104 laghu prabaMdha saMgraha 105 jaina stotra saMcaya - 1-2-3 106 sanmati tarka prakaraNa bhAga 1,2,3 107 sanmati tarka prakaraNa bhAga-4, 5 108 nyAyasAra nyAyatAtparyadIpikA 109 jaina lekha saMgraha bhAga - 1 110 jaina lekha saMgraha bhAga-2 111 jaina lekha saMgraha bhAga-3 112 | jaina dhAtu pratimA lekha bhAga - 1 113 jaina pratimA lekha saMgraha 114 rAdhanapura pratimA lekha saMdoha 115 | prAcina lekha saMgraha - 1 116 bIkAnera jaina lekha saMgraha 117 prAcIna jaina lekha saMgraha bhAga - 1 118 prAcina jaina lekha saMgraha bhAga - 2 119 gujarAtanA aitihAsika lekho - 1 120 gujarAtanA aitihAsika lekho 2 121 gujarAtanA aitihAsika lekho-3 122 | oNparezana ina sarca oNpha saMskRta menyu. ina muMbaI sarkala - 1 123 | oNparezana ina sarca oNpha saMskRta menyu. ina muMbaI sarkala-4 124 | oNparezana ina sarca oNpha saMskRta menyu. ina muMbaI sarkala-5 125 | kalekzana oNpha prAkRta enDa saMskRta inskrIpzansa 126 | vijayadeva mAhAtmyam bhojadeva bhojadeva padmaprabhasUrijI samayasuMdarajI gaurIzaMkara ojhA sAdhusundarajI nyAyavijayajI jayaMta pI. ThAkara mANikyasAgarasUrijI siddhasena divAkara siddhasena divAkara satiSacaMdra vidyAbhUSaNa puraNacaMdra nAhara puraNacaMdra nAhara puraNacaMdra nAhara kAMtivijayajI daulatasiMha loDhA vizAlavijayajI vijayadharmasUrijI agaracaMda nAhaTA jinavijayajI jinavijayajI girajAzaMkara zAstrI girajAzaMkara zAstrI girajAzaMkara zAstrI pI. pITarasana pI. pITarasana pI. pITarasana pI. pITarasana jinavijayajI bhASA saM. saM. saM. saM. saM. saM./aM saM. saM. saM. saM. hindI saM. saM./gu saM. saM, saM. saM. saM. saM./hi puraNacaMdra nAhara saM./hi puraNacaMdra nAhara saM./hi puraNacaMdra nAhara saM./ hi jinadattasUri jJAnabhaMDAra saM./hi aravinda dhAmaNiyA saM./gu saM./gu saM./hi saM./hi saM./hi saM./gu saM./gu saM./gu aM. sukhalAlajI munzIrAma manohararAma haragovindadAsa becaradAsa hemacaMdrAcArya jaina sabhA orIenTa insTITyuTa varoDA AgamoddhAraka sabhA aM. aM. aM. saM. sukhalAla saMghavI sukhalAla saMghavI esiyATIka sosAyaTI yazovijayajI graMthamALA yazovijayajI graMthamALA nAhaTA dharsa jaina AtmAnaMda sabhA jaina AtmAnaMda sabhA phArbasa gujarAtI sabhA phArbasa gujarAtI sabhA phArbasa gujarAtI sabhA raoNyala eziyATIka jarnala raoNyala eziyATIka jarnala raoNyala eziyATIka jarnala bhAvanagara ArcIoNlaoNjIkala DipA. jaina satya saMzodhaka pRSTha 272 240 254 282 118 466 342 362 134 70 316 224 612 307 250 514 454 354 337 354 372 142 336 364 218 656 122 764 404 404 540 274 414 400 320 148
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI AzApUraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra saMyojaka - zAha bAbulAla saremala - (mo.) 9426585904 (o.)
[email protected] zAha vImaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIrAjaina sosAyaTI, rAmanagara, sAbaramatI, amadAvAda-05. aho zrutajJAnam graMtha jIrNoddhAra saMvata 2068 (I. 2012) seTa naM.-4 - - - prAyaH aprApya prAcIna pustakoM kI skena DIvIDI banAI usakI suucii| yaha pustake www.ahoshrut.org vebasAiTa se bhI DAunaloDa kara sakate haiN| pustaka nAma bhASA prakAzaka karttA / saMpAdaka sArAbhAI navAba mahAprabhAvika navasmaraNa guja. sArAbhAI navAba guja. hIrAlAla haMsarAja guja. pI. pITarasana aMgrejI kuMvarajI AnaMdajI zIla khaMDa 133 karaNa prakAzaH brahmadeva 134 | nyAyavizArada maho. yazovijayajI svahastalikhita kRti saMgraha yazodevasUrijI 135 bhaugolika koza- 1 DAhyAbhAI pItAMvaradAsa 136 bhaugolika koza-2 DAhyAbhAI pItAMbaradAsa jinavijayajI 137 jaina sAhitya saMzodhaka varSa 1 aMka - 1, 2 jinavijayajI jinavijayajI jinavijayajI jinavijayajI jinavijayajI krama 127 128 jaina citra kalpalatA 129 jaina dharmano prAcIna itihAsa bhAga - 2 130 oparezana ina sarca opha saM. menyu. bhAga-6 131 jaina gaNita vicAra 132 | daivajJa kAmadhenu ( prAcina jyotiSa graMtha) 138 jaina sAhitya saMzodhaka varSa 1 aMka 3, 4 139 jaina sAhitya saMzodhaka varSa 2 aMka - 1, 2 140 jaina sAhitya saMzodhaka varSa 2 aMka-3, 4 4 141 jaina sAhitya saMzodhaka varSa 3 aMka-1, 142 jaina sAhitya saMzodhaka varSa 3 aMka-3, 143 navapadonI AnupUrvI bhAga-1 144 navapadonI AnupUrvI bhAga-2 145 navapadonI AnupUrvI bhAga-3 146 bhASavati 147 jaina siddhAMta kaumudI (ardhamAgadhI vyAkaraNa) 148 maMtrarAja guNakalpa mahodadhi 149 phakkIkA ratnamaMjUSA- 1, 2 150 | anubhUta siddha vizAyaMtra (cha kalpa saMgraha) 151 sArAvali 152 jyotiSa siddhAMta saMgraha 153 1 2 jJAna pradIpikA tathA sAmudrika zAstram nUtana saMkalana A. caMdrasAgarasUrijI jJAnabhaMDAra - ujjaina zrI gujarAtI zve. mU. jaina saMgha hastaprata bhaMDAra kalakattA somavijayajI somavijayajI somavijayajI zatAnaMda mArachatA ranacaMdra svAmI jayadayAla zarmA kanakalAla ThAkUra meghavijayajI kalyANa vardhana vizvezvaraprasAda dvivedI rAmavyAsa pAnDeya hastaprata sUcIpatra hastaprata sUcIpatra guja. saM. saM./aM. guja. guja. guja. hindI hindI hindI hindI hindI hindI guja. guja. guja. saM./hi prA./saM. hindI saM. saM./ guja saM. saM. saM. hindI hindI sArAbhAI navAba sArAbhAI navAba hIrAlAla haMsarAja eziyATIka sosAyaTI jaina dharma prasAraka sabhA vraja. bI. dAsa banArasa sudhAkara dvivedi yazobhAratI prakAzana gujarAta varnAkyulara sosAyaTI gujarAta varnAkyulara sosAyaTI jaina sAhitya saMzodhaka punA jaina sAhitya saMzodhaka punA jaina sAhitya saMzodhaka punA jaina sAhitya saMzodhaka punA jaina sAhitya saMzodhaka punA jaina sAhitya saMzodhaka punA zAha bAbulAla savacaMda zAha bAbulAla savacaMda zAha bAbulAla savacaMda eca. bI. guptA enDa sansa banArasa bhairodAna seThIyA jayadayAla zarmA harikRSNa nibaMdha mahAvIra graMthamALA pAMDuraMga jIvAjI bIjabhUSaNadAsa jaina siddhAMta bhavana banArasa zrI AzApuraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra zrI AzApuraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra pRSTha 754 84 194 171 90 310 276 69 100 136 266 244 274 168 282 182 384 376 387 174 320 286 272 142 260 232 160
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI AzApUraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra saMyojaka - zAha bAbulAla saremala - (mo.) 9426585904 (o.)
[email protected] zAha vImaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIrAjaina sosAyaTI, rAmanagara, sAbaramatI, amadAvAda-05. aho zrutajJAnam graMtha jIrNoddhAra krama viSaya saMpAdaka/prakAzaka prAyaH aprApya prAcIna pustakoM kI skena DIvIDI banAI usakI suucii| yaha pustake www.ahoshrut.org vebasAiTa se bhI DAunaloDa kara sakate haiN| pustaka nAma 154 uNAdi sUtro opha hemacaMdrAcArya 155 | uNAdi gaNa vivRtti karttA / saMpAdaka pU. hemacaMdrAcArya pU. hemacaMdrAcArya 156 prAkRta prakAza-saTIka 157 dravya parikSA aura dhAtu utpatti 158 Arambhasidhdhi saTIka 159 khaMDaharo kA vaibhava 160 bAlabhArata 161 giranAra mAhAtmya 162 | giranAra galpa 163 praznottara sArdha zataka 164 bhAratiya saMpAdana zAstra 165 vibhaktyartha nirNaya 166 vyoma vatI - 1 167 vyoma vatI - 2 168 jaina nyAyakhaMDa khAdyam 169 haritakAvyAdi nighaMTU 170 yoga ciMtAmaNi- saTIka 171 vasaMtarAja zakunam 172 mahAvidyA viDaMbanA 173 jyotirnibandha 174 meghamAlA vicAra 175 muhUrta ciMtAmaNi- saTIka 176 | mAnasollAsa saTIka - 1 177 mAnasollAsa saTIka - 2 178 jyotiSa sAra prAkRta 179 muhUrta saMgraha 180 hindu esTrolojI bhAmAha Thakkara pherU pU. udayaprabhadevasUrijI pU. kAntIsAgarajI pU. amaracaMdrasUrijI daulatacaMda paraSottamadAsa pU. lalitavijayajI pU. kSamAkalyANavijayajI mUlarAja jaina giridhara jhA zivAcArya zivAcArya saMvata 2069 (I. 2013) seTa naM. 5 - - yazovijayajI vyAkaraNa vyAkaraNa vyAkaraNa dhAtu jyotISa zIlpa prakaraNa sAhitya nyAya nyAya nyAya upA. nyAya bhAva mizra Ayurveda pU. harSakIrtisUrijI Ayurveda jyotiSa pU. bhAnucandra gaNi TIkA jyotiSa pU. bhuvanasundarasUri TIkA zivarAja jyotiSa jyotiSa pU. vijayaprabhasUrI rAmakRta pramitAkSaya TIkA jyotiSa bhulAkamalla somezvara jyotiSa bhulAkamalla somezvara jyotiSa bhagavAnadAsa jaina jyotiSa aMbAlAla zarmA jyotiSa pitAmbaradAsa trIbhovanadAsa jyotiSa kAvya tIrtha tIrtha bhASA saMskRta saMskRta prAkRta saMskRta/hindI saMskRta hindI saMskRta saMskRta / gujarAtI saMskRta/ gujarAtI hindI hindI saMskRta saMskRta saMskRta saMskRta / hindI saMskRta/hindI saMskRta / hindI saMskRta saMskRta saMskRta saMskRta/ gujarAtI saMskRta saMskRta saMskRta prAkRta / hindI gujarAtI gujarAtI johana kriSTe pU. manoharavijayajI jaya kRSNadAsa guptA bhaMvaralAla nAhaTA pU. jitendravijayajI bhAratIya jJAnapITha paM. zIvadatta jaina patra haMsakavijaya phrI lAyabrerI sAdhvIjI vicakSaNAzrIjI jaina vidyAbhavana, lAhora caukhambA prakAzana saMpUrNAnaMda saMskRta yunivarsiTI saMpUrNAnaMda saMskRta vidyAlaya badrInAtha zukla zIva zarmA lakSmI veMkaTeza presa khemarAja kRSNadAsa senTrala lAyabrerI AnaMda Azrama meghajI hIrajI anUpa mizra orienTa insTITyUTa orienTa insTITyUTa bhagavAnadAsa jaina zAstrI jagannAtha parazurAma dvivedI pitAmbaradAsa TI. mahetA pRSTha 304 122 208 70 310 462 512 264 144 256 75 488 226 365 190 480 352 596 250 391 114 238 166 368 88 356 168
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI AzApUraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra saMyojaka-zAha bAbulAla saremala - (mo.) 9426585904 (o.) 22132543. E-mail :
[email protected] zAha vimaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIrAjaina sosAyaTI, rAmanagara, sAbaramatI, amadAvAda-380005. aho zrutajJAnam graMtha jIrNoddhAra - saMvata 2071 (I. 2015) seTa naM.-6 prAyaH aprApya prAcIna pustakoM kI DijiTAijhezana dvArA DIvIDI banAI usakI suucii| yaha pustakewww.ahoshrut.org vebasAiTa se bhI DAunaloDa kara sakate haiN| krama viSaya | bhASA pRSTha pustaka nAma kAvyaprakAza bhAga-1 | saMpAdaka / prakAzaka pUjya jinavijayajI 181 | saMskRta 364 182 kAvyaprakAza bhAga-2 222 183 kAvyaprakAza ullAsa-2 ane 3 330 184 | nRtyaratna koza bhAga-1 156 185 | nRtyaratra koza bhAga-2 ___ kartA / TikAkAra pUjya mammaTAcArya kRta pUjya mammaTAcArya kRta upA. yazovijayajI zrI kumbhakarNa nRpati zrI kumbhakarNa nRpati zrI azokamalajI | zrI sAraMgadeva zrI sAraMgadeva zrI sAraMgadeva zrI sAraMgadeva 248 504 saMskRta pUjya jinavijayajI saMskRta yazobhArati jaina prakAzana samiti saMskRta zrI rasIkalAla choTAlAla saMskRta zrI rasIkalAla choTAlAla saMskRta /hindI | zrI vAcaspati gairobhA saMskRta/aMgrejI | zrI subramaNyama zAstrI saMskRta/aMgrejI | zrI subramaNyama zAstrI saMskRta/aMgrejI | zrI subramaNyama zAstrI saMskRta/aMgrejI | zrI subramaNyama zAstrI saMskRta zrI maMgeza rAmakRSNa telaMga gujarAtI mukti-kamala-jaina mohana graMthamAlA 448 188 444 616 190 632 | nArada 84 | 244 zrI caMdrazekhara zAstrI 220 186 | nRtyAdhyAya 187 | saMgIratnAkara bhAga-1 saTIka | saMgIratnAkara bhAga-2 saTIka 189 | saMgIratnAkara bhAga-3 saTIka saMgIranAkara bhAga-4 saTIka 191 saMgIta makaranda saMgIta nRtya ane nATya saMbaMdhI 192 jaina graMtho 193 | nyAyabiMdu saTIka 194 | zIghrabodha bhAga-1 thI 5 195 | zIghrabodha bhAga-6 thI 10 196| zIghrabodha bhAga-11 thI 15 197 | zIghrabodha bhAga-16 thI 20 198 | zIghrabodha bhAga-21 thI 25 199 | adhyAtmasAra saTIka 200 | chandonuzAsana 201 | maggAnusAriyA saMskRta hindI sukhasAgara jJAna prasAraka sabhA 422 hindI sukhasAgara jJAna prasAraka sabhA 304 zrI hIrAlAla kApaDIyA pUjya dharmotarAcArya pUjya jJAnasundarajI pUjya jJAnasundarajI pUjya jJAnasundarajI pUjya jJAnasundarajI pUjya jJAnasundarajI pUjya gaMbhIravijayajI eca. DI. belanakara 446 |414 hindI sukhasAgara jJAna prasAraka sabhA hindI sukhasAgara jJAna prasAraka sabhA hindI sukhasAgara jJAna prasAraka sabhA saMskRta/gujarAtI | narottamadAsa bhAnajI 409 476 siMghI jaina zAstra zikSApITha 444 saMskRta saMskRta/gujarAtI zrI DI. esa zAha | jJAtaputra bhagavAna mahAvIra TrasTa 146
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ krama pustaka nAma 202 | AcArAMga sUtra bhAga - 1 niyukti + TIkA 203 | AcArAMga sUtra bhAga - 2 niryukti+ TIkA 204 | AcArAMga sUtra bhAga - 3 niryukti+TIkA 205 | AcArAMga sUtra bhAga-4 niyukti+TIkA 206 | AcArAMga sUtra bhAga - 5 niryukti+ TIkA 207 suyagaDAMga sUtra bhAga - 1 saTIka 208 | suyagaDAMga sUtra bhAga - 2 saTIka 209 suyagaDAMga sUtra bhAga - 3 saTIka 210 suyagaDAMga sUtra bhAga-4 saTIka 211 suyagaDAMga sUtra bhAga - 5 saTIka 212 rAyapaseNiya sUtra 213 prAcIna tIrthamALA bhAga 1 214 dhAtu pArAyaNam 215 | siddhahema zabdAnuzAsana laghuvRtti bhAga - 1 216 | siddhahema zabdAnuzAsana laghuvRtti bhAga-2 217 | siddhama zabdAnuzAsana laghuvRtti bhAga-3 218 tArkika rakSA sAra saMgraha 219 zrI AzApUraNa pArzvanAtha jaina jJAnabhaMDAra saMyojaka - zAha bAbulAla saremala - (mo.) 9426585904 (o.) 22132543. E-mail :
[email protected] zAha vimaLAbena saremala javeracaMdajI beDAvALA bhavana hIrAjaina sosAyaTI, rAmanagara, sAbaramatI, amadAvAda - 380005. aho zrutajJAnam graMtha jIrNoddhAra - saMvata 2072 (I. 2016) seTa naM.-7 prAyaH aprApya prAcIna pustakoM kI DijiTAijhezana dvArA DIvIDI banAI usakI sUcI / 220 221 vAdArtha saMgraha bhAga - 1 (sphoTa tattva nirUpaNa, sphoTa candrikA, pratipAdika saMjJAvAda, vAkyavAda, vAkyadIpikA) | vAdArtha saMgraha bhAga - 2 ( SaTkAraka vivecana, kAraka vAdArtha, samAsavAdArtha, vakAravAdArtha) vAdArtha saMgraha bhAga-3 (vAdasudhAkara, laghuvibhaktyartha nirNaya, zAbdabodhaprakAzikA) 222 | vAdArtha saMgraha bhAga-4 (AkhyAta zaktivAda chaH TIkA) karttA / TikAkAra bhASA zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI zIlaMkAcArya gujarAtI zrI malayagiri gujarAtI zrI becaradAsa dozI A. zrI dharmasUri saM./ gujarAtI zrI yazovijayajI graMthamALA saMskRta zrI hemacaMdrAcArya A. zrI municaMdrasUri zrI hemacaMdrAcArya saM./ gujarAtI zrI becaradAsa dozI zrI hemacaMdrAcArya saM./ gujarAtI zrI hemacaMdrAcArya saM./ gujarAtI A. zrI varadarAja saMskRta vividha kartA saMskRta vividha kartA saMskRta vividha kartA saMskRta raghunAtha ziromaNi saMskRta saMpAdaka / prakAzaka zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI mANeka muni zrI becaradAsa dozI zrI becaradAsa dozI rAjakIya saMskRta pustakAlaya mahAdeva zarmA mahAdeva zarmA mahAdeva zarmA mahAdeva zarmA pRSTha 285 280 315 307 361 301 263 395 386 351 260 272 530 648 510 560 427 88 78 112 228
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES Edited under the supervision of the Curator of State Libraries, Baroda. Aho! Shrutgyanam NO. XII.
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ Aho ! Shrutgyanam
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaTTavAdIndraviracitaM mahAvidyAviDambanam AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAbhyAM samanvitam / tathA kulArkapaNDitaviracitA dazazlokI vivrnn-vivrnnttippnnsmetaa| MAHAVIDYA-VIDAMBANA OF BHATTA VADINDRA WITH THE COMMENTARIES OF ANANDAPURNA AND BHUVANASUNDARA SURI AND THE DAS'A-SLOKI OF KULA'RKA PANDITA WITH VIVARANA AND VIVARANA TIPPANA. EDITED WITH INTRODUCTION AND APPENDICES BY MANGESH RAMAKRISHNA TELANG RETIRED HRAD SHIRASTEDAR OF THE BOMBAY HIGH COURT. AND EDITOR OF SANGIT RATNAKAR &c. PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF HIS HIGHNESS THE MAHARAJA GAEKWAD OF BARODA. CENTRAL LIBRARY BARODA. 1920. Aho ! Shrutgyanam
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ Published by Janardan Sakharam Kudalkar, M. A., LL. B., Curator of State Libraries, Baroda, for the Baroda Government, and Printed by Manilal Itcharam Desai, at The Gujarati Printing Press, No. 8, Sassoon Buildings, Circle, Fort, Bombay. Price Rs. 2-8-0 Aho! Shrutgyanam
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ INTRODUCTION. In this 12th Volume of the Gaekwad's Oriental Series four different books are published together as all of them treat the same topic viz. Mahavidya. They are as follows:1 mahAvidyAviDambana of zrImahAdevavAdIndra with two commentaries, 1 mahAvidyA viDambanavyAkhyAna of AnandapUrNa and 2 vyAkhyAnadIpikA of bhuvanasundarasUrin, 2 laghumahAvidyAviDambana of bhuvanasundarasUrin . 3 dazazlokImahAvidyAsUtra of kulArkepaNDita. 4 mahAvidyAdazazlokIvivaraNa of an unknown author with the commentary mahAvidyAvivaraNaTippana of bhuvanasundarasUrin. Of these the first two are refutations of the method of Mahavidya in. ferences or syllogisms. The third is the original text of Rules laid down to frame Mahavidya syllogisms and the fourth is a Vivarana i.e. exposition of those rules. What is Mahavidya-Before attempting to give an account of the life, date and place &c. of the authors of the above works, it would be proper to introduce the reader to the subject-matter of these books viz. Mahavidya syllogisms. The word 'Mahavidya' originally meant 'a great science.' Secondly it means according to Vachaspatya of Prof. Taranatha Tarkavachaspati, the ten goddesses beginning with Kali &c. I quote here the portion of Vachaspatya so far as relates to the word Mahavidya:mahAvidyA strI karma0-"kAlI tArA mahAvidyA SoDazI bhuvneshvrii| bhairavI chinnamastA ca vidyA dhUmAvatI tathA / / bagalA siddhavidyA ca mAtaGgI kamalAtmikA / etA daza mahAvidyAH / " ityuktAsu kAlyAdiSu dazasu devISu / Unfortunately the name of the book wherefrom these verses are quoted is not mentioned by Prof. Taranatha. According to this authority, however, the word Mahavidya' means the ten goddesses known in the Tantra Shastra. No other meaning of the word is given in that great dictionary. In the commentary of the 17th verse of Lalitasahasranama Bhaskara-raya (about A. D. 1562) in explaining the difference between Mantra and Vidya Aho ! Shrutgyanam
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ ii says that the incantation of a male deity is termed a Mantra and that of a female deity a Vidya. Thus according to Tantra Shastra, Vidya means an incantation of a female deity. And Mahavidya may therefore mean a great or important incantation in as much as it is able to grant all the gr: to its devotee. But the word Mahavidya as used in the works now published has quite a different meaning. Vadindra, the author of Mahavidya-vidambana explains it as follows: kevalAnvayini vyApake pravartamAno hetuH pakSe vyApakapratItyaparyavasAnabalAdanvayavyatirekisAdhyavizeSaM vAdyabhimataM sAdhayanmahAvidyetyucyate / tasya ca mahAvidyAtvamasiddhatvAdisakaladoSavirahaH / mahAvidyAviDambana pR. 3. Thus, "a positive probans which being present in the subject proves the positive-negative probandum as desired by a disputant by force of the circumstance that the pervader (1) would not be established, is termed 'Maha. vidya.' It is called Mahavidya because it is free from all fallacies beginning with 'unproven probans' &c." It is quite natural for any one to be curious to know how the word Mahavidya which originally meant a female deity or a great incantation according to the Tantra Shastra came to denote Kevalanvayi-hetu i. e. a purely positive probans in logic or Nyaya Shastra. This can be answered only on the assumption that Kularka Pandita who is the reputed author of the acnauzaSisies must have used the word Mahavidya symbolically to denote the Kevalanvayi-hetu, as the number of the Mahavidya syllogisms is Shodasha, that is, 16 which corresponds with Shodashi which is also one of the names of the female deity (of the Tantrikas) specially worshipped by him. Thus it appears that Kularka Pandita being himself a great Tantrika may have specially made use of the numbers ten and sixteen symbolically in consideration of his great devotion and reverence for the female deity. As far as I know there is no other explanation forthcoming. References to Mahavidya in ancient Sanskrit Books-Now let us see what information we can collect about Mahavidya and Kularka Pandita from ancient Sanskrit works. The Mahavidya syllogisms have not been mentioned in the Vaiseshika sutras of Kanada, its Bhashya of Prasastapada and its commentary Nyayakandalf of Sridharacharya (A.D. 991). Similarly we do not find any trace of the Mahavidya syllogisms in the Nyayasutras of Gotama, its Bhashya of Vatsyayana, its Vartika of Uddyotakara and its commentary Nyayavartikatatparyatika of Vachaspatimishra (Samvat 898, A. D. 842). 1 geazar azani: afeqzi fami zfa mafaquidquiasta erur: faaafmurazeyeyeangaarzaveti yotanAya mantrANAM madhye vidhetyuktam / kalitA sahAnAma 1.9 ( nirNayasAgara Aho! Shrutgyanam
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ Vadindra, author of the Mabavidya-vidambana, himself says that the Mahavidya syllogisms have not been mentioned by the Satrakara! (Kanada) and Bhashyakara (Prasastapada). Nor do we find any allusion made to these syllogisms in the published works of Udayanacharya (A. D. 984) such as Nyayakusumanjali, Atmatattvaviveka and Kiranavali. An indirect reference to Mahavidya syllogisms seems to have been made by Shribarsha in his great controversial work Khandana-Khanda-Khadya. In this work while refuting the arguments of Udayanacharya in support of difference', Shriharsha has the following passage: gandhe gandhAntaraprasasjikA na ca yuktirasti / tadastitve vA kA no hAniH / tasyAH asmAbhiH khaNDanIyatvAt / There is no argument to establish the existence of a further smell in smell. And if there be any such argument, what do we lose? Because we have got to refute the same." The commentator Anandapurna in the commentary upon the sentence tadastitve &c. in the above passage states that there is an argument to establish the existence of a further smell and sets forth the following syllogism which is evidently framed after the Mahavidya method of inference:__ "ayaM gandho gandhavadvattitvarahitagandhavanmAtravRttyadhikaraNaM prameyatvAt ghaTavat / " From the above statements it may be inferred that the Mahavidya syllogisms were known to Sriharsha (A. D. 1187) and Anandapurna (A. D. 1529-1600). The earliest direct reference made to Mahavidya is in the Tattva-pradipika, familiary known as Chitsukhi of Chitsukhacharya who lived about A.D. 1200 In one place Chitsukhacharya quotes a syllogism under the name of Mahavidya* and in another place reproduces the 4th syllogism from the Mahavidya Dasasloki Satra of Kularka Pandita without mentioning the name of the book or author. But the commentator Pratyagrapa-bhagawan in explaining this last syllogism says that the author Chitsukhacharya here sets forth KularkaPandita's syllogism for the purpose of refutation, I have not been able to trace any direct reference to Mahavidya or Kularka Pandita earlier than this. After Chitsukhacharya, the next author who refers to Mahavidya syllo1 sUtrakArabhASyakArAbhyAM tadavyutpAdanAt / mahAvidyAviDambana pR. 98 2 khaNDanakhaNDakhAdya pR. 1181 3 khaNDanakhaNDakhAdya pR. 1182 (caukhambA) 4 athavA ayaM ghaTaH etaddhaTAnyatve sati vedyatvAnadhikaraNAnyaH padArthatvAtpaTavadityAdimahAvidyAprayogairapyavedhatva. prsiddhirpyuhniiyaa| tattvapradIpikA pR. 13 (nirNayasAgara) 5 astu tarhi gandhavanto gandhavadagandhAvRttigandhavadvattyanyadharmavantaH xxx prameyatvAt jvalanAdivat / tatvapradIpikA pR. 304 (ni. sA.) 6 evaM pratyakSa jAtau pratyAkhyAya kulArkapaNDitotrItamanumAnamudrAvayati dayituM thiiti| mahAvidyAviDambanam / pR. 130 Aho ! Shrutgyanam
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ gisms is Amalananda alias Vyasasrama (about A. D. 1247-1260), the author of (1) Vedant Kalpataru,' a commentary on the well-known Bhamati of Vachaspati Misra and (2) Sastra-darpana,. an original treatise on the Adhikaranas of Branha Sutras. The next reference to Mahavidya is by Anandajnana better known as Anandagiri (A.D. 1260-1320) in his able work Tarkasangraha which is a refutation of the various definitions of the categories &c. current in the Vaiseshika and Nyaya systems of philosophy. For the sake of the convenience of the reader, full quotations from this as well as other works referring to Mahavidya, Kularka Pandita and Vadindra are given in a separate statement after this Introduction. The next author who refers to Mahavidya, Vadindra and his Mahavidya Vidamban is the great Ramanuja Philosopher Srivenkatanatha well known by the epithet Vedantacharya. He lived between A.D. 1267-1369.* In his tw works on the system of Ramanuja's philosophy viz. Nyayaparishuddhis and Tattva-Mukta-Kalapa, Venkatanatha refers to Mahavidya syllogisms. In the latter work he further mentions Vadindra and his (Mahavidya) Vidambana also. He has refuted Vadindra's view that the Kevalanvayi-hetu is entirely untenable. He agrees that the method of Mahavidya is not sound but holds that the Kevalanvayi-hetu with a Kevalanyayi-sadhya is sound and can be logically established. The next reference to Mahavidya-vidambana under the name of Dasa. sloki-vidambana and to its author Vadindra is made by sesha Sarngadhara in his Nyaya-Muktavali' which is a commentary on the Lakshanavali of the celebrated Naiyayika Udayanacharya. Sesha Sarngadhara flourished about A. D, 1450.8 Further we find that Pratyagrupabhagavan has mentioned Kularkao 1 evaM sarvA mahAvidyAstacchAyA vAnye prayogAH khaNDanIyA iti / vedAntakalpataruH a. 2 pA. 2 sU. 37 (8.9 EUR u fa. .) 2 mahAvidyAvetadviSayA vedAntakalpatarau nirbhasitAH / zAstradarpaNaH a. 1 pA. 2 adhi 5. (8.936 auffante) 3 Vide Anandajnana's Tarkasangrahs p. 22 published as No. III of this series (Gackwad's Oriental series.) 4 Vide the preface of alcancar 7446104 Vol I (Vani Vilas Edition): 5 Vide Nyayaparishuddhi, pages 125, 126, 273 to 276 and 278, (Choukhamba Edition). 6 Vide Tattwamukta-Kalapa with Sarvartha-siddhi, pages 478, 485, and 486 to 491 (Reprint from Pandit, Benares). 7 Vide Lakshanayali pages 6, 23, and 42. (Reprint from Pandit, Benares). 8 Vide Introdudtion to Tarkasangraha of Anandajnans p. xviii (Gaekwad's oriental series). Dr. Arthur Venice in his bibliographical note on Lakohanavali places Sesha Sharngadhara between the 15th and 17th centurios. 9 See Tattvapradipika p. 304. (N. 8. Edition). Aho ! Shrutgyanam
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ V Pandita only once, and Mahavidya1 and Vadindra several times in his commentary Nayanaprasadini on Chitsukhacharya's Tattvapradipika. Thus from the foregoing references we find that the Mahavidya syllogisms were first known in the 12th century and since then they have been referred to by some authors till the 15th century of the Christian era. But it is rather curious that none of the Maithila and Bengal Naiyayiks of the Modern school such as Gangesopadhyaya, Raghunatha Siromani, Mathuranatha, Jagadisa, Gadadhara and others mention Mahavidya, Kularka Pandita Vadindra and his Mahavidya-vidambana in the discussion of the Kevalanvayihetu in their works. Date of Mahavidya-From all the above evidence we can definitely say that the method of Mahavidya syllogisms had its origin before the 12th century. From the statements made by Vadindra and Bhuwanasundara in their works, it is certain that one Kularka Pandita. was the author of the ten Mahavidya Karikas (verses) or dazazlokImahA vidyAsUtra. Who is Kularka Pandita-As regards the life and date of Kularka Pandita very little can be gathered. The only manuscript of Dasasloki-Mahavidya Sutra that was furnished to me does not give any information about the author of the work either in the beginning or end. It contains no Mangala verses. Nor do the ten verses possess any internal evidence to determine the name of its author. The authorship of these verses is ascribed to Kularka Pandita on the authority of the statements made by Vadindra, Bhuvanasundara and Pratyagrupa-bhagavan in their works. My learned friend T. M. Tripathi Esq. B. A. of Bombay in his Introduc tion to the Tarkasangraha of Anandajnana p. xix says "Kularka Pandita does not seem to be a proper name but originally an epithetical name-PanditaKularka (i. e. the sun in the assemblage of learned men) mistaken for a proper name by separating the first word Pandita and transposing it." This may perhaps be so but it gives us no clue to find out the real name of Kularka Pandita. Whether Kularka Pandita is identical with Sivaditya MisraVadindra at the beginning of the third chapter of his Mahavidya-vidambana says as follows:-"Since Sivaditya and other logicians knowing that the positive-negative probans is nullified by Upadhi (accident) have proclaimed the Mahavidya syllogisms, I, Vadindra, the religions councillor of King Srisimha have made these efforts to refute them." 1 See Tattva-pradipika pages 13, 21, 181, 184, 206, 243, 284 and 289. N. S. Edition 2 See Ditto pages, 171, 181, 183, 184, 206, 208, 221, 235, 286 and 243. 3 upAdhivyAdhinirdhUtamanvayavyatirekiNam / matvodbhinnamahAvidyAH zivAdityAditArkikAH // 2 // teSAmeSa vizeSeNa nirAkaraNasaMbhramaH / zrIsiMhadharmAdhyakSeNa vAdIndreNa vidhIyate // 3 // 2 Aho! Shrutgyanam mahAvidyAviDambana pR. 99
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ This statement may lead one to think that Sivaditya himself may be Kulerka, as he is said to have proclaimed Mahavidya syllogisms. But this is not sufficient to identify Kularka Pandita with Sivaditya Misra. For, Vadindra, Pratyagrupa-bhagavan and Bhuvansundara have all separately mentioned the names of Kularka Pandita and Sivaditya Misra in their works. Vadindra mentions Kularka' Pandita only once and Sivaditya Misra four times separately. Pratyagrupa-bhagavan, the commentator of Chitsukhi, also mentions the name of Kularka: Pandita only once and that of idityat some ten times separately. Bhuvanasundara in his commentary on Mahavidyavidambana also mentions Kularka Pandita and Sivaditya Misra separately. Had both of them been identical Bhuvanasundara would have explained it accordingly in the commentary. Besides, wherever the name of Kularka Pandita appears in the above books, it is invariably mentioned in connection with the Mahavidya syllogisms only and not in connection with any other topic. But the name of Sivaditya Misra is mentioned in connection with the definitions of Guna, Jati, Satpratipaksha &c. No doubt Sivaditya Misra seems to have made use of the Mahavidya syllogisms of Kularka Pandita and written either a commentary on the Dasasloki-Mahavidya-satra or an original work in support of the same as may be inferred from a verse of S aditya's quoted by Vadindra in his Mahavidyavidambana. In commenting on this verse Bhuvanasundara says that the verse is quoted by Vadindra from another treatise on Mahavidya. Many Authors Wrote Works on Mahavidya Before Vadindra Many learned men who preceded Vadindra seem to have written works either in refutation or support of the Mahavidya syllogisms. For, Vadindra 1 kulArkapaNDitaistu kenAbhiprAyeNa svetarapadaM prayuktamiti cintyam / mahAvi0 vi0 pR. 17 2 yadAhuH shivaaditymishraaH| mahAvi0 vi0 pR. 74 udbhinamahAvidyAH zivAdityAditArkikAH // satpratipakSa evAyaM na viruddho na hetvAbhAsAntaramiti shivaadityaaditaarkikaaH| pR. 109 zivAdityamiznAstu pUrvoktanyAyena sAdhyAbhAvaprasiddhiM kRtvA / pR. 117 3 Vide Chitsukhi p. 304 (N. S. Edition). 4 Vide Ditto pp. 180, 188, 190, 192, 200, 287, 810 and 323 (N. 8. Edition). 5 yadAhuH zivAdityamizrAH pakSatadbhinavRttitvarahitatvAnurajitaH / dharmaH sAdhyavataH sAdhyo meyatvAtpratibhAkSaye // iti mahAvi0 vi0 pR.74 6 iyaM ca kArikA mahAvidyAgranthAntarasthitA atra pranthe ayaM zabdaH svasvetaretyAdiprathamamahAvidyArthasaMgraha. prtipaadikaavgntvyaa| mahAvi. vi. pR. 75 Aho ! Shrutgyanam
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ vii reproduces some arguments of an older author in refutation of Mahavidya1 and also some argument of another author in support of Mahavidya. Bhuvanasundara in his commentary on the former portion of this text has a note that the author (Vadindra) reproduces an objection put forward by another Vidambanakara (i. e. another critic who had written a Vidambana or refutation of Mahavidya) and on the latter portion he adds a note that the author reproduces a syllogism explained by an Ekadesi i. e. an author who partially supports Mahavidya. Moreover Vadindra in the second chapter of the Mahavidya-vidambana3 quotes a verse from an older author in refutation of the Kevalanvayi-hetu. The author of Mahavidya-vivarana at the end of the work, states that although the ten verses of Mahavidya had been annotated by the ancients, he has explained them for the edification of the dull-witted.* It must be noted here that Mr. S. Kuppusvami Sastri of Madras has recently acquired two different Commentaries on Mahavidya, one of them by Purushottamavana, and another by Parna- prajna. Venkatanatha Vedantacharya (A. D. 1267-1269) in his Nyayaparisuddhi says that the '"crooked syllogisms" set forth in Mahavidya, Mana-Manohara, Pramanamanjari &c. are fallacious. Srinivasacharya in his commentary Nyayasara on Nyayaparisuddhi in explaining the above passage says "Mahavidya, Manamanohara, and PramanaManjari are the names of books. There are many such books. The 'crooked syllogisms' which are set forth in all those books and which are common to the antagonistic party are included under the fallacy termed "Unproven probans."' 1 yatpunaratra kaizviduktaM svasvetaravRttitvAnAkrAntatvaM nAma x x x x draSTavyA iti / mahAvi0 vi0 pR. 6-7 2 yetu ayaM zabdaH svasvetaravRttitvavyatiriktAnityaniSThadharmAdhikaraNamiti pratijAnate teSAM siddhasAdhanaM spaSTam / mahAvi0 vi0 1. 10 mahAvi0 vi0 1.76 3 mAnaM hanta na kevalAnvayavato dharmasya sattve'pi ca Bhuvanasundara gives the complete verse in his commentary on p. 77 remarking that it is from the work of an ancient Acharya. 4 mahAvidyAdazazlokI vivRtApi cirantanaiH / mandadhIvRddhisidhyarthaM vivRteyaM yathAgamam // mahAvi. vi. 1. 188 5 zrImahAvidyA- mAnamanohara-pramANamaJjaryAdipaThitavAnumAnasyApi tathAtvam ( aprayojakatvam ) / nyAyaparizuddhiH pR. 278 ( caukhambA ) 6 zrImahAvidyAmAna manoharapramANamaJjarIti granthanAmadheyAni / evaMjAtIyakA anye'pi granthAH santi / tatra tatra paThitAni parapakSasAdhAraNAni vakrAnumAnAnyaprayojakatayA vyApyatvAsiddhAntarbhUtAnyevetyarthaH / nyAyaparizuddhiTIkA pR. 278 ( caukhambA ) Aho! Shrutgyanam
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ viii Thus many learned men seem to have handled the Mahavidya-syllogisms from A. D. 1100 to 1500. Dasa-sloki-Mahavidya Sutra-If we examine the Dasasloki Mahavidya sutra, we find that it consists of only ten verses in Anushtubh Metre, the 9th verse being in Upajati Metre. These 10 verses lay down 16 rules for framing the various Mahavidya syllogisms, each rule being followed by an example of the syllogism framed under that rule. The author of the Mahavidya sutra abruptly begins the rules without the usual Mangala (invocation) or prefatory remarks. Further he has neither mentioned the introductory reasons (e) nor even hinted at them.1 The author of the Mahavidya-vivarana has marked this defect and observed "some men find fault with this treatise for not mentioning the relation and use &c." He has tried to answer this objection by explaining that as the book treats of a subordinate topic of a science, it is covered by the AnubandhaChatushtaya of the principal science." The origin and object of Mahavidya syllogisms-Bhuvana-sundarasuri at the commencement of his commentaries on Mahavidya-vidambana and Mahavidya-vivarana gives two verses in Arya metre stating how Mahavidya syllogisms originated. The purport of these verses is as follows:-"The Bhattas (followers of the Mimansa school of Kumarila Bhatta) hold sound to be eternal but the Yougas" i. e. Vaiseshikas or Naiyayikas hold it to be noneternal. Hence a controversy arose between them. Therefore in order to convince the Bhatta disputants of the non-eternity of sound the great Acharya of the Yougas created the Mahavidya syllogisms." 1 The Sanskrit authors generally at the commencement of a book state the four introductory reasons viz 1 viSaya subject of the book, 2 prayojana use of the book, 3 adhikArI the person qualified to study or read the book, 4 the relation of the book to the subject matter &c. 2 iha khalu kecitsaMbandhaprayojanAdyanabhidhAnena asamIcInatvamAkSipanti / mahAvidyAvivaraNa pR. 160 3 zAstrapratipAditArthaikadezasaMkSepakaM hi prakaraNam / idamapi tathA / ataH zAstrIyaireva tairidamapi tadvat / mahAvidyA vivaraNa pR. 160 4 bhATTA nityaM zabda yogAdyA vAdinastvanityaM ca / pratijAnate tato'yaM jAtasteSAM vivAdo'tra // 1 // tattasyAnityatvaM pratipAdayituM bhATTavAdIndrAn / yogAcAryoM varyaH kRtavAnetAM mahAvidyAm // 2 // mahAvidyA viDambana pR. 2, 157 5 For the use of the word '' in the sense of a follower of the Vaiseshika or Nyaya school of philosophy see pramANanayatattvAlokAlaGkAra with ratnAkarAvatArikATIkA pariccheda 1 pR. 16; pari. 3 pR 2, 11, 13; pari. 451; pari. 5, 151, 71, 86; and prameyakamalamArtaNDa patra 34, 199,208; and also quyogafa 9 EUR, e, zv, 3, xx, xe &c. Gunaratna, a Jain author (A. D. 1409) says that the Naiyayikas were called "yougas" and the Vaiseshikas "Pasupatas."' Vide pp. 49 and 51 of qecinayzappfe of Gunaratna (Bibliotheca Indica Edition). Aho! Shrutgyanam
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ The controversy about the eternity or otherwise of sound existed from a very ancient time between the Mimansakas on one hand and the Vaiseshikas Naiyayikas, Buddhists &c, on the other. This is evident from Jaimini's Mimansa satra, Sabara's Bhashya, Kunarila's Slokavartika, Parthasarathi Mikra's Sastradipika+ and a number of works on Mimansa in which a separate Adhikarana, generally known as the 'sabdanityatadhikarana,' is devoted t prove the eternity of sound and refute the contrary arguments of the Naiyayiks, Buddhists &c. On the other hand the view of the Mimansakas is criticized by the Vaiseshikas in Kanada's Vaiseshika sutra, Prasastapada's Bhashya, Sridhara's Nyayakandali &c. and by the Naiyayikas in Gotama's Nyayasutra,7 Vatsyayana's Nyayabhashya, Udyotakara's Nyaya-vartika, Vachaspati Misra's Nyayavartika-tatparya-tika, Jayanta Bhatta's Nyaya-Manjariae &c. Sankara Misra alludes to this controversy in his Vadivinoda.11 Thus the controversy about the eternity of sound has been carried on by the Mimansa and the Nyaya and Vaiseshika schools of philosophy even in later books. And as stated in the above Arya, Yougacharya who was a follower of the Vaiseshika or the Naiyayika school seems to have revived the controversy by inventing the method of Mahavidya syllogisms to refute the eternity of sound maintained by the Mimansakas. The word Yougacharya appears to be an honorific of Kularka Pandita who according to the statements of both Vadindra and Bhuvanasundara is the author of the Mahavidya Karikas. Vadindra has explained and supported the Mahavidya syllogisms in the first chapter of his Mahavidya-vidambana, although he has refuted them in the second and third chapters. He says that his efforts in the expositions of these syllogisms have a two-fold object viz. firstly, it would remove the impression of the Mahavidyavadi that his opponents do not understand the Mahavidya syllogisms, and secondly, a disputant whose resources fail him during a discussion for want of accurate reasoning may employ the Mahavidya 1 HAIETE, locfaceaifa 9.9.-77 2 prachrez g. 96-17 (alamat) 3 toallita g. 686-689 ( trit) 4 persifat .933-989 (fauzari ) 5 vaizeSikasUtraM zaGkaramizrakRtopaskArasahitaM adhyA 2 A. 2 sU. 21-37 6 REA91CH/61 F31776-taha g. RC-R68 (fast.writ) 7 79121 ATFATTAHTOAN 37.7 341. 2 93-80 (fas. arsit) 87491fare g. 362-39. (Saal fa. s.) 9 paraqif tasarcqejetar go som 2x (far. Fait) 10 F31 g. 704-23 (fast. fraft) 11 alszyfaculeafarciemat: Fas cant aceastafafa dreifitatasarafaga aeftaeigi X X X virodhanigrahasthAnAsAkaryamasyAkare draSTavyam / arrafacile g. Ru (873EUR117 ) Aho ! Shrutgyanam
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ syllogisms against the Buddhists, just as Jatis (futile rejoinders) are employed when one fails to duly detect faults" (in the arguments of his opponent). But at the end of the third chapter Vadindra raises a question "What is the object of refuting the Mahavidya syllogisms which can be used to prove anything desired by oneself ???? He answers this question as follows:-The object of refuting the Mahavidya syllogisms is to demonstrate that they are fallacious like Jatis i. e, futile rejoinders. Otherwise the pupils who may be employing the Mahavidya syllogisms in a controversy) will be defeated on account of the faults previously pointed out by the opponent."3 It may be observed here that both Venkatanatha Vedantacharya and Pratyagrupa-bhagavan style the Mahavidya syllogisms as 'Vakranumanas' (vakrAnumAna) i.e. crooked syllogisms.4 Why Mahavidya syllogisms became obsolete--The (Mahavidya sylisms seem to have aroused a keen interest among the Pandits of the 11th to 15th centuries and therefore they have been referred to in several works composed during that period as shown above. Many books were written in support as well as in refutation of Mahavidya. But none of them seem to have lived after Vadindra wrote his Mahavidya-vidambana and completely exploded the theory of Mahavidya syllogisms by proving them to be fallacious. Hence none of the authors after the fifteenth century refer to these syllogisms, The modern Bengal school of Nyaya has not at all recognized them. Vadindra and his Mahavidya-vidambana-So far we have tried to explain what is meant by Mahavidya and given an account of its author Kularka Pandita and his work Dasasloki-Mahavidya Satra, Now we shall turn to Vadindra and his work Mahavidya-vidambana. Like many other Sanskrit authors very little is known of the life, time and place of Vadindra. Whatever information we can gather from his own work and from the works of other authors who have noted his name or works will form the materials for the outline of his life-sketch. 1 iti gUDhamahAvidyAvyAkhyAkautUhalacchalAt / dUre nirastamasmAbhirajJAnaM prativAdinaH // 4 // yadvA samyaksAdhanAparisphUrtI saugatAdInprati mahAvidyAH prayoktavyAH, samyagdRSaNApariskRtau~ jAtyAdiva. diti tayAkhyAnaM naanupyogi| ___ mahAvidyAvi0 pR.74 2 atha kimarthaM svAbhimatasakalaprameyasAdhakamahAvidyAnirAkaraNam / mahAvidyAvi0 pR. 149 3 jAtInAmiva tAsAmAbhAsatvakhyApanArtham / anyathA mahAvidyAprayoktRNAM ziSyANAM prativAdyudIritaprAcInadUSaNaiH parAjayAditi / mahAvidyAvi0 pR. 149 4 vakrAnumAnaM sarvamapi svasAdhyasiddharanaGgatvAdaprayojakameva / ...... ato vakrAnumAnaM kevalAnvayirUpamapi sAdhanajAtireva svavyAghAtAt / tattvamuktAkalApa pR. 485, 486 (paMDita mu. pu.) yetu vakrarIti rocayante tAnprati mahAvidyAbhirapi sAdhyaprasiddhiM sulabhayati / tattvapradIpikATIkA pR. 13 (ni. sA.) Aho ! Shrutgyanam
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ xi The name Vadindra is not a proper noun as it is added as an epithet to the name of a learned man who has been at the same time a great controversialist. In the colophons at the end of all the three chapters of the Mahavidya-vidambana, Vadindra prefixes the epithets Harakinkara, Nyayacharya. Paramanandita and Bhatta.1 In verse 2 on p.2 of the Mahavidyavidambana he styles himself as Sankara-kinkara which is synonymous with Harakinkara.Madhavarya has quoted a verse under the name of Sankarakinkara in his Saryadarshana-sangraha. Vadindra may have used this epithet to express his devotion to the deity Siva whom alone he praises in the Mangala verses at the commencement of all the chapters of Mahavidya-vidambana. _My learned friend Mr. T. M. Tripathi B. A. of Bombay is of opinion that as Vadindra was a pupil of Yogisvara alias Sankara, he styles himself Sankara-kinkara. 4 This view also is possible. For Vadindra mentions his preceptor as Yogisvara at the end of Mahavidya-vidambana. But I have not been able to find any authority to identify Yogisvara with Sankara. ___Vadindra's other epithets viz. Nyayacharya, Parama-pandita and Bhatta signify that he was a great logician, Mimansaka, and well-versed in the Sastras. Vadindra's real name-Vadindra's real name seems to have been Mahadeva. For, his pupil Bhatta Raghava in the beginning of his commentary Nyayasara-vichara on Bhasarvajna's Nyayasara has the following verse: mahAdevamahaM vande guruM sarvajJamAdarAt / granthagranthiSu zaithilye zaktiryasmAdabhUnmama // 6 1 iti zrIharakiGkaranyAyAcAryaparamapaNDitabhaTTavAdIndraviracite mahAvidyAviDambane mahAvidyAvi0 pR. 75, 98, 149 2 samullasati dhAdIndracandre zaGkarakiGkare / unmIlanti mahAvidyAdoSakairavakorakAH // 2 // mahAvidyAvi0 pR. 2 3 tathA niraTati zaGkarakiGkareNa anukUlena tarkeNa sanAthe sati sAdhane / sAdhyavyApakatAbhaGgAtpakSe nopaadhisNbhvH|| sarvadarzanasaMgrahaH pR. 98 (bhAnandAzrama) 4 See Introduction to Anandajnana's Tarkasangraha p: xviii (Gaekwad's Oriental series). 5 yogIzvaraguroH zabdavidyAmAsAdya tattvataH / vyadhatta bhaTTavAdIndro mahAvidyAviDambanam // mahAvidyAvi0 pR. 149 6 This verse is quoted from the catalogue of the India Office Sanskrit Manuscripts. My friend Mr. T. M. Tripathi was kind enough to get for me the loan of a manuscript of this unpublished commentary on Bhasarvajna's Nyayasara from the Dahilakshmi Library at Nadiad, District Kaira. Unfortunately some portion of this commentary at the beginning and at the end seems to have been lost. Thus I could not find the above Aho ! Shrutgyanam
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ xii and the colophon of the aforementioned commentary runs as follows: iti sAraGgasutavAdIndraziSyanyAyanipuNatarkavicAracatura bhaTTarAghavaviracite nyAyasAravicAre tRtIyaH paricchedaH samAptaH // From these statements it is clear that Vadindra was the preceptor of Bhatta Raghava and that Vadindra's proper name was Mahadeva. He was also called 'Sarvajna' well-versed in all the sastras. Vadindra's date-Bhatta Raghava, Vadindra's pupil, at the end of the aforementioned commentary gives the Saka year of its composition in the following verse:= zake catuHsaptatisaMkhyake zataiH zatAdhikairabhyadhike ca paJcabhiH / dvighAtitaistatra babhUva vatsaraiH dhruvaM vicAraH parisAdhi rAghavaH // Now this verse can be interpreted in two ways:1 paJcabhiH zataiH dvighAtitaiH zatAdhikaiH abhyadhike catuHsaptatisaMkhyake zake = 500 x 2 = 1000 + 100 + 74 = Shaka 1174 (A. D. 1252 ) . 2 paJcabhiH zataiH zatAdhikaiH dvighAtitaiH abhyadhike catuHsaptatisaMkhyake zake = 500 + 100 = 600 x 2 = 1200 + 74 = Shaka 1274 (A. D. 1352 ) . The above two interpretations create a doubt as to the exact date of Bhatta Raghava. My learned friend Mr. T. M. Tripathi has provisionally accepted the second interpretation and fixed Bhatta Raghava's date as A. D. 1352 relying on the circumstance that "Jayasimha suri (who has also written a commentary (about A. D. 1366) on the Nyayasara of Bhasarvjna) is described by his pupil Nayachandra-suri (in his Hammira Kavya) to have defeated in a debate Saranga who was a great logician and who can be safely identified verse in the manuscript. But on going through the existing portion I found Vadindra referred to in the following passages: 1 mAnameyAnusAreNa paJcadhA nyAyadarzanAt / vAdIndrAdimatenApi vyAkhyAtaM tanmayedRzam // 2 vAdIndraziSyAstvAhuH Ditto leaf 39 3 taduktaM vAdIndre: yatra yatrAsmadAdiSTadUSaNoddhAra saMbhavaH / taM taM panthAnamAzritya vyatirekI samarthyatAm // Manuscript leaf 33 Ditto leaf 44 1 This is quoted by Mahamahopadhyaya Satischandra Vidyabhusana M. A. Ph., D. in his Introduction to Bhasarvajna's Nyayasara from a manuscript of Nyayasara-vichara in the Queen's College Library, Benares. 2 See M. M. Satischandra's Introduction to Nyayasara p. 7 (Biblio. Indica Edition). Aho! Shrutgyanam
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ with the father of Raghava."1 He has deducted 27 years from Bhatta Raghava's date A. D. 1352 on account of the difference between the ages of the pupil aud his preceptor and held Vadindra to have flourished about A.D. 1325. But owing to some fresh evidence revealed in Vadindra's Mahavidyavidambana itself we shall have to accept the first interpretation of Bhatta Raghava's verse mentioned above and push back Raghava's date to A.D.1252. For, Vadindra says that he was a religious councillor of the king Srisimha." Now, we do not find any king of this name among the several Dynasties of tlie North or the South between A.D. 1250-1350. But from the history of the Dynasty of the Yadavas of Devagiri (Modern Doulata bad) we find that king Singhana (Reigned A.D. 1210 to 1247) of that Dynasty was also named Simha.3 The very name Grisimha mentioned by Vadindra occurs as the name of king Singhana in a verse (eulogizing his conquests) in the first out of the two Rajaprasastis composed and included in his Chaturvarga-Chintamani by Hemadri who was the minister of Singhana's grandson Mahadeva (A. D. 12601271). We quote the verse here: yadrambhAgirikesarI vinihato lakSmIdharaH kSamApatiH ___ yadvAhAvalibhiH prasahya rurudhe dhArAgharAdhIzvaraH / ballAlakSitipAlapAlitabhuvAM sarvApahArazca yaH zrIsiMhasya mahIpatervijayate tadvAlalIlAyitam // 44 // Again the name Simha as another name of singhana is mentioned by Jahlana in his Saktimuktavali. Jahlana was the commander of troops of elephants in the reign of King Krishna (A.D. 1247-1260) who was a grandson inghana and occupied the throne after him. In the following verses of his Saktimuktavali Jahlana says that Janardana, a commander of troops of elephants taught Simha i. e. Singhana the art of managing elephants: tasyAbhavatsUnuraranUnasattvo janArdanAvhaH karivAhinIzaH / samudravadyo bhuvanaM babhAra saha zriyA citramazeSametat // 19 // siMho'pyadhyApitastena gajazikSAM tadadbhutam / sUktimuktAvali i Vide Introduction to Anandajnana's Tarka-sangraha p. XVIII (Gaekwad's Oriental series No. III). 2 teSAmeSa vizeSaNa niraakrnnsNbhrmH| zrIsiMhadharmAdhyakSeNa vAdIndreNa vidhIyate // 3 // mahAvidyAvi.pR. 99 3 Vide Bombay Gazetteer Vol. I, Part II p. 522. 4 Vide Bombay Gazetteer Vol. I, Part II p. 272. 5 These verses are quoted in the History of the Dekkan, Bombay Gazetteer Vol. I, Part II, p. 239. Aho ! Shrutgyanam
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ xiv Thus we find that Srisimha or Siniha was another name of king Singhana of the Yadava Dynasty of Devagiri. He reigned at Devagiri from A. D. 1210-1247. Now we shall state some reasons to prove that Vadindras date suggested by Mr. Tripathi as A. D. 1325 is incompatible with the following fact. We have already stated that Venkatanatha Vedantacharya who flourished between A. D. 1267-13691 has mentioned Vadindra by his name and referred to his work Mahavidya-vidambana in his Tattva-Mukta- Kalapa. Supposing Venkatanatha wrote this work in his 50th year if not earlier, the year of its composition would be A. D. 1317. Then we shall have to hold Vadindra to have been a contemporary of Venkatanatha. But Venkatana tha mentions Vadindra's name along with that of Udayanacharya (A. D. 984). He must have therefore mentioned Vadindra as an old author and not as a contemporary one. He has refuted Vadindra's view that the Kevalanvayi-hetu is entirely untenable.3 Sanskrit authors when they criticize the views of contemporary writers do not generally mention their names in their works. Had Vadindra been a contemporary author, Venkatanatha would not have referred to him by his name. For these reasons Vadindra must be placed before Venkatanatha, that is, before A. D. 1267. If we accept the first interpretation of the above quoted verse of Vadindra's pupil Bhatta Raghava, we get the year A. D. 1252 as his date and deducting 27 years there from on account of the difference in the ages of the pupil and the preceptor we get A. D. 1225 as Vadindra's date. If we place Vadindra about A. D. 1225 it suits well with the period of King Srisimha alias Singhana of Devagiri, A. D. 1210-1247, mentioned in the History of the Dekkan; and with the mention of Vadindra's name by Venkatanatha. Singhana seems to have been a great patron of learning. For Sarngadeva, the author of Sangita-Ratna kara, an important work on Indian Music was patronized by Singhana. It is therefore likely that Vadindra also was patronized by Singhana by conferring upon him the appointment of his Religions Councillor () as stated by him in his Mahavidya-vidambana p. 99. Thus if we fix Vadindra's date as A. D. 1225, it does not affect any of the established dates of other authors. On the other hand, if we accept A. D. 1325 as the date of Vadindra we are unable to satisfactorily explain Venkatanathas reference to Vadindra, as the former was born earlier i. e. in A. D. 1267. Besides we cannot find any King of the name of Srisimha between A. D. 1267-1350, to identify him with the Srisimha mentioned by Vadindra. For 1 See Rajagopalacharyas life of Venkatanatha in the Vanivilas edition of Yadavabhyudaya p. XVII. 2 atra matabhedena lakSaNadvayamAha--sAdhanAvyApakatve sati sAdhyasamavyApto dharmaH upAdhiriti udayanaH / sAdha nAvyApakatve sati sAdhyavyApakaH iti samazabdapratikSapaNe vAdIndraH / tattvamuktAkalApaH pR. 478 3 tattvamuktAkalApaH pU. 491 Aho! Shrutgyanam
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ xv all these reasons we must conclude that Vadiudra lived during the reign of the king Srisimha alias Singhana of Devagiri about A. D. 1210 to I247. Vadindra's Works-Now let us make an enquiry as to what works were written by Vadindra. He has not referred to any of his other works by name in his Mahavidya-vidambana. But at the end of the book he observes "other kinds of faults falling under the heading of particular Arthantarata affecting particular Mahavidya syllogisms will be set forth in another place."1 Bhuvanasundara in his commentary on this passage says that "in another place" means "in another book.". Thus it is clear that Vadindra had also written another work criticizing the Mahavidya syllogisms in detail. But it cannot be traced. Vadindras pupil Bhatta Raghava has quoted the following verse under the name of Vadindra in the commentary of Nyayasara of Bhasarvjua without mentioning the name of the work from which it was extracted: taduktaM vAdIndraH yatra ytraasmdaadissttduussnnoddhaarsNbhvH| taM taM panthAnamAzritya vyatirekI samarthyatAm // ___Manuscript of Nyayasara-vicharas leaf 44. As this verse is not found in the Mahavidya-vidambana, it must have been taken from some other work of Va dindra on logic. 1 yetu mahAvidyA vizeSaniSThAH bhaGgivizeSeNa arthAntaratAvizeSAH, te'nyatra vyutsAdayiSyante iti / mahAvidyAvi0 pR. 145 2 ye tu mahAvidyeti / anyatra granthAntare ityarthaH mahAvidyAvi0 TIkA pR. 146 3 The following information from the manuscript of Nyayasar-vichara is given here as it is of historical interest. In this commentary Bhatta Raghava has the following passage: etena yatkhaNDanamaNDanarIzvaravAde dRSaNamuditaM tatparihRtam / evaM hi tat-zuktikAyAM rajatamityatra rajatajJAne yadarajataM pratibhAti tadrajataviSayA manISA vRSabhadhvajasyAsti na vA / nAdyaH, zuktikArajataviSayatve vRSabhadhvajamanISAyA mRSAtvaprasaMgAt / netaraH, zuktirajatasyaiva ajJAnAt asarvajJatvaprasaMgAditi / Manuscript of Nyayasara: vichara, leaf 6. Here the Khandanamandana alluded to is Shriharsha, the author of Khandana and the 'Isvarvada' meant is Shriharsha's 'Ie varabhisandhi' which is mentioned in Khandana by Shriharsha himself in two places. The 'Isvaravada' mentioned by Bhatta Raghava is not the 3rd Parichheda of Khandana, because no such argument as is stated in the above passage is to be found in that Parichheda. This Tevarabhigandhi of Shriharsha seems to have been well-known at Raghava's time (A. D. 1252). But no Manuscript of it has yet come to light. 4 zeSaM ca IzvarAbhisandhau svaprakAzavAde nirvakSyAmaH / khaNDana pR. 107 (caukhambA) evamIzvarAbhisandhyAdau tattatsthAnasthaM sarvanAmAntarakhaNDanaM draSTavyam / khaNDana pR. 1041 (caukhambA) Aho ! Shrutgyanam
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ xvi Madhavarya (A.D. 1398) in the Akshapa dadarsana of his Sarvadarsanasangraha quotes the following verse under the name of Shankara-kinkara who is no other than Vadindra as has been stated before: tathA niraTati zaGkarakiGkareNa anukUlena tarkeNa sanAthe sati sAdhane / sAdhyavyApakatAbhaGgAtpakSe nopAdhisaMbhavaH // Haggiadine: g. 8C (315FETTA ) This verse too is not found in Mahavidya-vidambana. It must have also been quoted from some other logical work of Vadindra. Sesha Sarngadhara, author of the commentary Nyaya-muktavali on Udayanacharya's Lakshanavali and Pratyagrupa-bhagavan, author of the Nayana-prasadini commentary on Chitsukhacharya's Tattvapradipika, also quote some definitions under the name of Vadindra. All these quotations are not to be found in the Mahavidya-vidambana. From all the above information it is evident that Vadindra must have written several other works on logic besides the Mahavidya-vidambana His other known work is (2) Rasasara, a commentary on Guna-kiranavali of Udayanacharya, a manuscript of which is said to be in the Library of the Benares Sanskrit Colloge. A third work by him, styled 7601 Gerry has been recently discovered and secured for the Madras Government Oriental Library by the well-known Pandit S. kuppusvami Sastri. If these works be published they may perhaps throw some more light on Vadindra and his works. The scheme of Mahavidya-vidambana-Vadindra has divided his Mahavidya-vidambana into three chapters called Parichhedas. In Chapter I after the usual Mangala he has defined Mahavidya and after answering certain objections raised by others against Mahavidya syllogisms, has given 70 syllogisms to prove the non-eternity of sound adding explanatory notes to almost all of them. Thus in the first Chapter he has supported these syllogisms answering the criticisms of other old authors. In Chapter II commenced the refutation of the Mahavidya Syllogisms by criticizing the several definitions of Kevalanvayi-hetu. In Chapter III he has pointed out how these Mahavidva syllogisms are subject to Upadhi (accident) and how they could be demonstrated to be fallacies such as Viruddha (Contradictory probans), Anaikantika (Inconclusive probans), and Satpratipaksha (neutralized probans). Then he has shows how these syllogisms can be contradicted by other syllogisms of the same kind. Subsequently he has pointed out defects in the Mahavidya syllogisms such as Siddhantaviplavakatya (setting at nought the theories accepted by one's own school of 1 See Introduction, Anandajnana's Tarkasangraha p. xix (Gaekwad's Oriental. Series No. III). Aho ! Shrutgyanam
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ xvii philosophy), Sva-vyaghatakatva (self-contradiction) and Arthantarata (proying something which is not intended). In conclusion he has stated that these Mahavidya syllogisms canuot prove the non-eternity of sound. He has therefore condemned the Mahavidyas as useless in a controversy. Vadindra's preceptor-In the last verse of his Maha vidya-vidambana Vadindra mentions the name of his preceptor as Yogishyara'. It is already suggested that his name might have been Sankara as Vadindra styles himself as Sankara-Kinkara (servant of Sankara). But no further information is available about him. Authors Mentioned by Vadindra-Vadindra has referred to sutrakara, Bhashyakara and Tikakara without mentioning their names. But the authors meant by these epithets are Kanada, author of the Vaiseshika sutras, Prasastapada, author of the Prasasta pada Bhashya on Vaiseshika-sutras and Udayanacharya and Sridharacharya, authors of Kiranavali and Kandali respectively which are commentaries on Prasastapada's Bhashya. The authors mentioned by Vadindra by a direct reference to their names are Udayanacharya and Sivaditya Misra. 1 -He was a great Naiyayika of the old school. He seems to have been a Maithila Brahmana. His date is Saka 906 (A. D. 984). His known works are (1) Nyayakusumanjali, an original work proving the existence of God according to the Naiyayika theory (2) Atma tattva-vireka or Bouddha-dhikkara, refutation of Buddhistic Philosophy,-(3) Kiranavali, a commentary on Prasasta pada-bhashya,-(4) Tatparya-tika-parishuddhi, a commentary on Vachaspati Mishra's Nyayavartika-tatparya-tika,-(5) Lakshanavali, a small treatise containing definitions of the categories &c, and (6) Nyayaparisishta or Upadhi-prakarana. HETIt is stated before that Vadindra undertook to refute the theories of Sivaditya Misra about Mahavidya. Accordingly he has quoted and refuted his views in the third Parichheda of the vidambana. Sivaditya or Sivaditvamisra as he is mentioned by both names by Vadindra and Pratyagrupabhagavan, is said to have lived between the close of the tenth century and the early beginning of the eleventh century, that is about A. D. 975-1025. Prof. Ghate identifies Sivaditya Misra with Vyomasivacharya, author of Vyomavati, a commentary on Prasasta-pada's Bhashya, on the doubtful 1 yogIzvaraguroH zabdavidyAmAsAdya tttvtH| mahAvidyAvi0 pR. 149 2 At the end of his Lakshanavali Udayana gives the date of its composition in the following verse: tarkAmbarAGkapramiteSvatIteSu shkaanttH| varSeSUdayanazcakre subodhAM lakSaNAvalIm // 720 g. ? (Pandit Ed.) 3 See pages 109 and 117 of Mahavidya-vidambana. 4 See Prof. Ghate's Introduction to Sapta-palarthi p. X (Bom e lition of 1909). 2 Aho ! Shrutgyanam
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ xviii authority of a colophon of only one manuscript of Sapta-padarthi belonging to the Benares Sanskrit College which runs as follows:- st batafazararsifatfarar 7692tletat FITETUT FATAT"! But Rama-Sastri Tailanga, Assistant Prfessor, Benares Sanskrit College who first attracted notice to this colophon in his perface to the Sapta-padarthi has expressed his doubt as to whether the copyist may not have written the name wrongly. Besides, Pratyagrupa-bhagavan (author of the Nayana-prasadini commentary on the Tattva-pradipika of Chitsukhacharya), has alluded to sivaditya Misra and Vyomasivacharya separately. He has mentioned the former by his name some ten times but the latter only once. Vallabhacharya (A. D. 984-1178) in his Nyaya-lila vati mentions one Vyomacharya. Perhaps he may be the same as Vyomasivacharya. But Vallabha does not mention Shivaditya. Rajasekhara, a Jain author of the commentary Panjika on Prasastapada Bhashya,' says that one Vyomasivacharya wrote a commentary named Vyomavati on the Prasastapada Bhashya. But no copy of this Vyomavati is yet available. If a manuscript of it be found, it may perhaps throw some light on this point. We must therefore wait for further proof to identify sivaditya Misra with Vyomasivacharya. sivaditya's Works-1 erf-As regards the works of sivaditya Misra, his Sapta-padarthi is well known and was published with the commentary Mitabashini of Madhava Saraswati in the Vizianagaram Series in Benares in 1893 and with the commentary Padartha-chandrika of Sesha Ananta, by Prof Ghate in Bombay in 1909. 2 JATTAIDI--This work is mentioned in several books on logic. The definition of correct knowledge viz fatiga:gat, has been criticized by Sriharsha (A. D. 1187) in his Khandana-khanda-khadya and Sankaramisra (A. D. 1529), commentator of Khandana in explaining this portion of the text states that this is the first definition in the Lakshanamala of Nyayacharya (i. e. Sivadiya Misra). Varadaraja (Between A.D. 1097-1200 ) in his Tarkikaraksha quotes the definition of Lingar from the Lakshanamala. It may be observed here that 1 See Prof, Gbate's Introduction to Sapta-padarthi p. X (Bom Edn of 1909) 2 See Sapta-padarthi, preface p. 1 (Vijaya. S. Series 1893) 3 See pages 180, 183, 190, 192, 195, 200, 237, 295, 310 and 323 (Tattva-pradipika N. S. Edition) 4 See page 133 (Ditto) 5 See Introduction to Prasastapada- bhashya p. 19 (Vizia. Series) 6 nyAyAcAryakRtalakSaNamAlAgranthe prAthamikaM pramAlakSaNaM khaNDayitumupakramate-tattvAnubhUtiriti / khaNDanakhaNDakhAdya pR. 143-144 (Lazarns Edition, Benares A. D. 1888) 7 nirupAdhikasAdhyasaMbandhazAli liGgamiti lakSaNamAlAyAm / tArkikarakSA pR. 179 (kAzI) Aho ! Shrutgyanam
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ xix Mallinatha in his commentary of Tarkikaraksha in giving the source of the said definition says that it is from Udayana's work. He seems to have mistaken Lakshanamala for Udayana's Lakshanavali. For, the said definition is not to be found in Lakshanavali. 3 gangi_This work of Sivaditya Misra was so long unknown. My friend Mr. T. M. Tripathi kindly sent his manuscript of it to me for reference. It consists of 8 leaves but unfortunally the first leaf is lost. The colophon runs as follows:- Efa forefraifecafarfar igausi F411". The manuscript is almost unintelligible owing to very bad mistakes conmitted by the copyist from the beginning to the end. The subject of the book seems to be the refutation of the view of the Mimansakas about Hetu (cause). Had not the first leaf been lost, the Maunscript would have perhaps furnished some more information about Sivaditya. In this book Sivaditya has alluded to two of his works which were not hitherto known even by name. They are Upadhi. vartika? and Arthapatti-vartika". Whether these two treatises are separate books or form parts of a larger work cannot be decided at present, as the manuscripts of these works have not yet come to light. It may also be mentioned here that Sivaditya Misra quotes a verse under the name of Mayanandanikara? (Mananandini-kara ?) in the Hetukhandana. Nothing is at present known about this author or his work from which the verse has been quoted by Sivaditya. It is likely that the copyist may have committed a mistake even in transcribing the name of the author as it sounds rather strange to the ear. The following verse is quoted by Vadindra under the name of Sivaditya Misra: "pksstdbhinnvRttitvrhittvaanurnyjitH| dharmaH sAdhyavataH sAdhyo meyatvAtpratibhAkSaye // " mahAvidyAvi. pR. 74 1 fatacat qurataifanescaferaft upang (?) Falcalfea (?) gatan 39113vaartike| Manuscript of Hetukbandana leaf 2 2 tathA ca asmadApattivArtike sAmAnyamAnaM ca vizeSamAnaM tanmIyamAnaM ca virudhyamAnam / karoti paJcAdaviruddhamAnaM sAmAnyamAnasya ca yo virodhaH // Manuscript of Hetukhandana leaf 8 3 arife Arrefarr: yatra sAmAnyato dRSTaM vizeSe pratihanyate / pramANayorvirodhena tanApattiriSyate // Manuscript of Hetukhandana leal 8 Aho! Shrutgyanam
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ XX But it is not found either in the Saptapadarthi or Hetukhandana of Sivaditya. As the verse treats of Mahavidya Syllogisms, it must have been taken by Vadiudra from some work of Sivaditya on Mahavidya Syllogisms. sivaditya has been alluded to by Gangeshopadhyaya (A. D. 1178?) in his Tattva-chintamani1 and by Janakinatha (A. D. 1400?) in his Nyayamanjari without mentioning the name of his work. Mahamahopadhyaya Gokulanatha3 (A. D. 1588) of Mangroni in Maithila country quotes a verse from Sivaditya Misra's work in the following passage of his Pada-vakya-ratna kara to explain the difference between Viseshana and Upalakshana: vizeSe sAkSAtsaMsRSTaM vizeSaNaM, paraMparayopalakSaNam / yathAha zivAdityaH"vyAvartanIyamadhitiSThati yaddhi sAkSA detadvizeSaNamato viparItamanyat / daNDI pumAniti vizeSaNamatra daNDaH puMso na jAtiranudaNDamasau ca tasya // " padavAkyaratnAkaraH pR. 51 ( Shastra M. Edition 1904) This verse is not seen in any of the known works of Sivaditya Misra. We must therefore infer that he must have written many works on logic. Let us hope that some of them may be discovered in future. Short-notices of authors who have mentioned Mahavidya, Vadindra and his Mahavidya-Vidambana 1 citsukhAcArya- -It has already been mentioned that Chitsukhacharya has alluded to the Mahavidya syllogisms. He was a grent Vedantin and lived about A. D. 1200. His published works are (1) Tattvapradipika (Chitsukhi) (2) A commentary on Anandabodhacharya's Nyayamakaranda. He has also written (3) a commentary on Sriharsha's Khandana which is not published. His other works recently discovered and secured by Mr. S. Kuppusvami 1 saca saMyogasamavAyasvarUpasaMbandhasAdhAraNo jJAne viSayasyAdhikaraNe abhAvasya saMbandhini samavAyasya astIti teSAmapi vizeSaNatvamiti zivAdityamizrAH / ta. ci. pratyakSakhaNDa pR. 830 2 zivAdityamizrAstu karaNAyAkArAnugatamateH karaNatvAdikamakhaNDopAdhirUpa sAmAnyamaGgIcakruH / nyAyasiddhAntamaJjarI pR. 14 3 1 tattvacintAmaNiTIkA cakrarazmiH 2 dikA, lanirUpaNam 3 midhyAtvanirvacanam 4 kusumAJjali TipaNam 1 kAvyaprakAzaTIkA, 6 kuNDakAdambarIkAdambarIpraznottarANi, 9 ekAvalI, 10 kAdambarI kIrtizlokAH; 11 zivastutiH, 12 amRtodayanATakam, 13 padavAkyaratnAkaraH, 14 lAghavagaurakharahasyam ityAdi 7 dvaita nirNayaTIkA 8 2. Preface to Padavakyaratnakara p. He, the son of Vidyaanidhi, has also written ( nyAya ) siddhAntatattvaviveka. See Khandana p. 32 footnote 3 ( Choukhamba ) Aho! Shrutgyanam
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxi Sastri are (4) Bhashya-bhava-prakasika (a commentary on the Brahmasutra Bhashya of Sankaracharya) (5) Vivaranatatparya-dipika, (6) a commentary on the Brahma-siddhi of Suresvaracharya, (7) a commentary (s) on the Pramanamala of Anandabodhacharya and (8) Adhikarana-Manjari Saugati ?). His preceptor was Jnanottama (), a Sannyasi who is said to have written two works on Vedanta by name Nyayasudha and Jnanasiddhi1. This Jnanottama is quite different from the Jnanottama, author of the commentary Chandrika on Suresvaracharya's Naishkarmya-Siddhi. For, the former is described as an Acharya of the King of the Goudas (Bengal) and an ascetic by his pupil Chitsukhacharya, whereas the latter describes himself as a resident of the village Mangala3 in the Chola country (Southern India), and adds to his name the epithet 'Mishra' which signifies that he was a grihastha and not a sannyasin. 2 amalAnanda - He is also named vyAsAzrAma. He lived in the reign of Krishna Raja of Devagiri, A. D. 1247-1260. It is already stated that he wrote two works on Vedanta viz. 1 Vedanta Kalpataru and 2 Sastra Darpana. He was a pupil of Anubhavananda and his Vidyaguru was Sukhaprakasha who was a pupil of Chitsukhacharya. He is said to have written his Vedanta Kalpataru at Nasik." 3 veGkaTanAtha vedAntAcArya - He was a Brahmana belonging to the Srivaishnava sect. He was a great poet, philosopher and a follower of the Vishistadvaita school of Ramanujacharya. He was born at Truppil near Kanchi (Conjeeveram) in the Madras Presidency in September A. D. 1267. His father was Ananta Suri and mother Totaramba. He is also known by the names of Vedantacharya and Deshikacharya and was a contemporary and friend of Vidyaranya. He composed many poems and wrote several wroks on religion and philosophy of the Ramanuja School. He has also written several stotras. and minor poems. His principal worke are: Poems-1 yAdavAbhyudaya mahAkAvya life of Srikrisna. 2 a poem consisting of 1000 verses in praise of the Padukas (sandals) of the deity Shriranga. 1 See Chitsukhi and its commentary p. 385 (N. S.) 2 itizrIgauDezvarAcArya paramahaMsa parivrAjakAcAryajJAnottamapUjyapAdaziSya &c. Colophon of Chitsukhi p. 388 (N. S.) 3 coleSumaGgalamiti prathitArthanAmni grAme vasanpitRgurorabhidhAM dadhAnaH / jJAnottamaH sakaladarzanapAradRSTA ( ? ) naiSkarmyasiddhivivRtiM kurute yathAvat // naiSkarmyasiddhiH pR. 1 4 iti zrImahopAdhyAyajJAnottamamizraviracitAyAM naiSkarmyasiddhicandrikAyAM &c. naiSkarmyasiddhiH pR. 208 5 Vide preface to the Vedanta Kalpataru Vol. I, p, 19 (Vijaya. Series, Benares). 4-5 Aho! Shrutgyanam
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 garfogaitant poem in imitation of Kalidasa's Meghaduta. Drama-5 HFTLECH a religious drama in imitation of Krishnamishra's Prabodha-chandrodaya. Philosoph and Logic } }6 Farafagus a treatise on the Visishtadvaita philosophy. 7 TragT14019 with qafefefeet or Ditto 8 grazguit a refutation of Anirvachaniyatavada. 9 -1139ff (logic) 10 ATHIA1CA1 a treatise on Mimansa. Besides the above works in Sanskrit, he wrote many works in Tamil, He is said to have died in A.D. 1369 having lived 102 years.? 3. 377ESITA or a -He has mentioned Mahavidya syllogisms. He lived between A. D. 1260-1320. For the details of his life and works &c. see Mr. Tripathi's Introduction to his Tarkasangraha No. III of the Gaekwad's Oriental Series. 4. witfararar-He appears to have been the pupil of Venkatanatha Vedantacharya from the statement in the colophon of his Nyayasara, a commentary on Venkatanatha's Nyayaparisuddhi. He must have therefore lived in the 14th century somewhere near Kanchi in the Madras Presidensy. His father's name was Devarajacharya of the Bharadvaja Gottra. He seems to have written commentaries on Venkatanatha's Satadushani, Padukasahasra and on some other works. In the commentary on Nyayaparishuddhi he says that he has explained the methods of Mahavidya syllogisms in the first Chapter on Pratibandha (in the Nyaya-parishuddhi). Thus it seems that the Mahavidya syllogisms were keenly studied in Southern India in the 14th century. It is not known whether he wrote any original works. - He is the author of Nyaya Muktavali, a commentary on Udayanacharya's Lakshanavali. He has also written a brief commentay vaditya Misra's Saptapadarthi. He seems to have flourished about D. 1450.4 His son Sesha Ananta too has written a commentry on See the life of Vedanta Deshika in the 1st volume of Yadavabhyndaya (Vani Vilas). 2 iti zrImadvedAntAcAryacaraNAravindAnusandhAnavizadapratibodhena bharadvAjakulajaladhikaustubhazrI devarAjAcAryasUnanA zrInivAsadAsena viracitAyAM nyAyaparizuddhivyAkhyAyAM nyAyasArasamAkhyAyAM pratyakSAdhyAye prathamamAnhikam / 72179fare: g. 43 (atarat) 3 mahAvidyArItayazca pratibandhAdyAnhike'smAbhiH prapaJcitAstatra drssttvyaaH| 29fargetal g. 988 (alapa) 4 See Introduction to Anandajnana's Tarkasangraha pp. xvii and xviii. Aho ! Shrutgyanam
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxiii Shivaditya's Saptapadarthi and also one, on the Nyaya-siddhanta-dipa of Sasadharacharya (A. D. 1156). 6. pratyagUpabhagavAn or pratyakasvarUpabhagavAn - As he has mentioned Vadindra, author of Mahavidya-vidambana ( A. D. 1225) in his commentary Nayanaprasadini on Chitsukhacharya's Tattvapradipika, he cannot have lived earlier thah A. D. 1225. He has not mentioned any anthors of the 15th or 16th centuries. The India Office Manuscript of his work bears the date Samvat 1546 (A. D. 1490). He may therefore be placed in the interval between A. D. 1300-1400. His preceptor was a Sannyasi by name Pratyakprakasha. In the Nayanaprasadini he has alluded to a number of ancient authors and their works on Nyaya, Vedanta, Mimansa &a.1 The poet Bhavabhuti's another name is Umbeka.-Among the authors the name of Umbaka or Umbeka is mentioned by Pratyagrupabhagavan. As he is not generally know it would be better to make an inquiry about him and his works. On page 235 of his Nayanaprasadini, Pratyagrupa-bhagavan while commenting upon the portion of the text of Chitsukhi which criticizes the definition of Avinabhava (invariable concommitance), mentions the name of the author Umbaka and quotes his interpretation of the line saMbandho vyAptiriSTAtra liGgadharmasya liGginA" from Kumarila Bhatta's Slokavartika (p. 348 ). On page 265 in explaining the text "uktaM caitadumbekena" &c, he states that Umbeka is poet Bhavabhuti. 4 3 1. I have collected the names after careful perusal of the work and give them here for the information of researchers as they might be useful in deciding dates of some of the authors. The names of the authors alluded to are: gaMgApurI bhaTTAraka, kaNAda, udayana, tautAtika, vAdivAgIzvara, bhaTTapAda, prabhAkara, zAlikanAtha, dharmakIrti, bhavanAtha, vAcaspatimizra, pArthasArathimizra AnandabodhAcArya, zabarakhAmI, sucaritamizra, timirAri, vyomaziva, zrIvallabha, maNDana mizra, sarvadeva, zrIdharAcArya, udyotakara, pataJjali, umbaka or umbeka, diGnAga, vArtikakAra (kumArilabhaTTa), bhAsarvajJa, bhavabhUti, zrIharSakaviH, zivAdityamitra, kulArkapaNDita The names of books mentioned are: nyAyaratnadIpAvalI ( nyAyadIpAvalI), paJcapAdikA, nyAyalIlAvatI, tAtparyaparizuddhi, mAnamanohara, mahAvidyA, nyAyabindu, paJcikAprakaraNa, nyAyakalpataru, nayaviveka, vAkprArthamAtRkA ( a part of the prakaraNa - paMcikA by zAlikanAtha ), bauddha dhikkAra, nyAyakusumAJjali, viSNupurANa, zAbdanirNaya, bhUSaNa ( nyAyabhUSaNa), kiraNAvalI, lakSaNamAlA, padArthatattvanirNaya, prazastapAdabhASya, kandalI, tattvasAraTIkA, iSTasiddhi, sAMkhyatattvakaumudI, pramANapArAyaNa, tAtparyaTIkA, daNDakasUtra, pramANamaJjarI, (dharma) kIrtivArtika, nyAyasudhA, jJAnasiddhi, bhaimasenismRti ( dhAtupATha ). 2 umbakastu " saMbandho vyAptiriSTAtra liGgavarmasya liGginA " ityatra liGgadharmasyeti darzanAt vyApyekadharmo vyApakanirUpyo vyAptiH, na punarubhayaniSThA ityabravIt / citsukhITIkA pR. 235 ( ni. sA. ) tvayA'nanubhUtArthaviSayaM vAkyaM prayoktavyaM yathA4 citsukhI (mUla) pR. 266 (ni. sA. ) 23 taM caitadumbena " yadApto'pi kasmaicidupadizati na hastiyUthazatamAste iti tatrArthavyabhicAraH sphuTaH" iti / Aho! Shrutgyanam
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxiv Anandapurna, author of the Vidyasagari commentary on Sriharsha's Khandana, while explaining the passage "asatI sA na vizeSikA' &c, quotes two verses from Kumarila Bhatta's Slokavartika, states that they have been conmented upon by Umbeka (?) and reproduces his interpretation of them.1 In the 29th Chapter ( bhedAbheda nirAkaraNa prakaraNa) of tattvazuddhi by bothaghanAcArya (about A. D. 1000) occurs the remark - "ayaM tu kSapaNakapakSAdapi pApIyAnumbekapakSa ityupekSyate / " The Jain author Gunaratna (A.D. 1409) in his Shad-darshana-samuchayaVritti says that there are many schools of Mimansa and cites the following verse: o (?) bekaH kArikAM vetti tantraM vetti prabhAkaraH / vAmanastUbhayaM vetti na kiJcidapi revaNaH || In this verse it is said that Ombeka knows the Karikas. Now the Karikas meant here must be the Karikas or the verses of Slokavartika, for Pratygrupabhagavan and Anandapurna as mentioned above inform us that Umbeka has commented upon the same. 3 Mr. S. P. Pandit in note IV pages CCV-CCVI of his Introduction to Vakpati's Goudavaho ( Bombay Sanskrit series No XXXIV) states that in a manuscript of Bhavabhuti's Malatimadhava, at the end of Act III the following sentence appeared : - iti zrIbhaTTakumArilaziSyakRte mAlatImAdhave tRtIyo'GkaH. The colophon at the end of Act X of the same Manuscript was itizrImadbhavabhUtiviracite mAlatImAdhave dazamo'GkaH Thus all the above statements put together lead us to conclude that the poet Bhavabhuti was known also by the name Umbeka, that he was a pupil of the great Mimansaka Kumarila Bhatta and that he had written a commentary on his preceptor's great work Slokavartika. So long we knew Bhavabhuti only as a dramatist but now he must be considered to have been a 1 asatIti taduktam -- saMvRternanu satyatvaM satyabhedaH kuto nvayam / satyA cetsaMvRtiH keyaM mRSAcetsatyatA katham // satyatvaM na ca sAmAnyaM mRSArthaparamArthayoH / virodhAnahi vRkSatvaM sAmAnyaM vRkSasiMhayoH // iti ( lokavArtika pR. 218 ) tadidaM zlokadvayamuvaikaina ( mumbekena ? ) vyAkhyAtam - " na hi saMvRtiparamArthayoH satyatvaM nAma sAmAnyam ekatra virodhAt, aparatra paunaruktyaprasaGgAt " iti / khaNDana pR. 75 (caukhambA ) 2. Gunaratna's Shad-darshana-samuchaya-Vritti, p. 20 (Bibliotheca Indica) 3. Mr. Pandit says in a footnote that the manuscript appeared to be 400-500 years old and belonged to his friend Mr. Mahadeva Venkatesh Lele, B.A., L.C.E. of Indore. 4. The name is differently written. Pratyagrupa-bhagavan writes it as and umbeka. bodhaghana writes it as umbeka and Anandapurna as uvaika and Gunaratna mentions it as ombeka. Mr. Pandit 's Manuscript gives it as uMveka. These variations seem to have originated in the ignorance of the copyists. Aho! Shrutgyanam
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ XXV writer on Mimansa also. Perhaps his commentary on slokavartika fell in the back ground after the composition of the commentaries by Sucharitamishra, Parthasarathi Mishra and others. So far we have given an account of Vadindra and his works and the authors mentioned by him and of the authors who have referred to him. We shall now turn to the authors of the two commentaries on Mahavidya-Vidambana. Commentator Anandpurna-The author of the 1st commentary published with the text in this edition is Anandaparna. Only one incomplete Manuscript of it was furnished to me as copies of it appear to be extremely rare. The Manuscript consists only of a portion of the commentary on the first out of the three Parichhedas. Hence there are two gaps in the printed commentary of Anandaparna viz. one from page 1 to 6 at the commencement and the other in the middle from page 26 to 45. Anandapurna's commentary appears to be rather brief when compared with that of Bhuvanasundara. No information about the time and place of Anandapurna can be gathered from the fragment of his commentary on Mahavidya-vidanibana published in this volume. Even the colophon at the end of the first Chapter does not give any particulars of the author except his name, But I think we can safely identify this Anandapurna with the Anandapurna, author of the Vidyasagari commentary on Khandana. For the latter has quoted a Mahavidya syllogism in the Vidyasagari as stated before. Anandaparna was well-versed in the Nyaya and other Sastras as is evident from the profound scholarship shown by him in the Vidyasagari. As this commentary discloses that its author Anandapurna was well-acquainted with Mahavidya syllogisms, I think we can safely identify him with the Anandaparna, author of the commentary on Mahavidya-vidambana. He has also written (3) a commentary on Sureshwaracharyas Bramhasiddhi+ named bhAvazaddhi. His other works are (4) TIkArala a commentary on the mokSadharma of mahAbhArata, (5) paMcapAdikATIkA, (6) and a samanvayasUtra vivRti comment on paMcapAdikA vivaraNa(?) Mr. S. Kuppusyami Sastri has lately obtained a copy of (7) his fat, a work on the Vaisheshika system. One other unknown work of his is JEZITUTTET ten called 914 gefaat referred to by Nandillagopa in his commentary on Prabodha-chandrodaya Nataka (p. 204 N. S. Ed.)-arafTe ZGITTAT Ayarog vidyAsAMgarIto drssttvym|) 1 See the description of the Manuscript in the annexed list of Manuscripts. 2 The colohhon is as follows:-sfa haifaarfaragot agtergofatfaa : pricchedH| mahAvidyAvi0 pR. 75 3 ayaM gandho gandhavadvRttitvarahitagandhavanmAtravRttyadhikaraNaM prameyatvAt dhaTavat / khaNDanakhaNDakhAdyaTIkA pR. 1182 (caukhambA) 4 My friend Mr. T. M. Tripathi informs me that Mr. Kuppuswami Shastri of Madras has secured a copy of this commentary, and there is another copy of it at the Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta. Aho ! Shrutgyanam
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxvi The Vidyasagari furnishes the following information about Anandapurna. His Vidyaguru was a sannyasi by name Svetagiri. The name of his spiritual preceptor was Abhayananda. Anandpurna also was a sannyasi which fact can be inferred from the epithet Bhagavat prefixed to his name. His name in the Parvashrama i.e. as a house holder seems to have been Vidyasagara which has supplied the popular name Vidyasagari to his commentary on Khandana, the real title of it as stated by himself in the colophon being Khandanafakkika-vibhajana.s Again the colophon of the India office Manuscript of jafnrett runs:"iti zrImatparamahaMsaparivrAjakacAryAbhayAnaMdapUjyapAdaziSyasyAnandapUrNamunIndrasya vidyAsAgarAparanAmadheyasya kRtau paJcapAdikATIkA samAptA // " Madhusadana Sarasvati (A. D. 1700) has quoted in his Advaitasiddhi a syollogism under the name of Vidyasagara. It is not to be found in the commentaries on Khandana and Mahavidya-vidambana. Perhaps it may have been extracted from some unknown work of Vidyasagara. As no Vidyashcara other than the author of the commentary on Khandana is kuown in Sanskrit Philosophical literature, I think the Vidyasagara mentioned by Madhusudana Sarasvati must be the author of the Vidyasagari. Anandapurna's date-Now as regards the date of Anandapurna neither of his two commentaries supplies any information. But as mentioned before, his grogatidenetaat is referred to by Nadinla (Nandilla) Gopa in his commentary on Prabodha-chandrodaya. Nandilla Gopa flourished about A. D. 1520. He was governor of Kondvidu in the reign of King Krishnaraya of Vijayanagara. There is a pillar inscription of his at Kondvidu in Guntur District dated Saka 1442 (A. D. 1520) (See Ep. Ind. Vol VI). Again the copy of his samanvayasUtravivRti (at the Government College, Benares) is said to bear the date of its transcription Samvat 1461 (i. e. A. D. 1405). (see F. E. Hall's Bibliography p. 96 and 204). From these circumstances, Anand. purna seems to have flourished somewhere between A. D. 1252 and 1400. However I have found one circumstance which will help us to assign some 1 abodhapaGkAvilabodhanIre yadIyavAcaH katakAyamAnAH / vandemunIndrAnmunivRndavadyAn zrImadgurUn zvetagirInvariSThAn // khaNDana TIkA pR. 2 (caukhambA) zrImacchetagiri vande ziSyadhIpadmabhAskaram / yatpAdasmaraNaM loke bhavarogasya bheSajam // khaNDana TIkA pR. 1344 2 iti zrIparamahaMsaparivrAjakAcAryAbhayAnandapUjyapAdaziSyasya bhagavadAnandapUrNasya kRtau khaNDanaphakkikAvibhajane nigrahAniruktirnAma tRtIyaH paricchedaH / khaNDana TIkA pR. 1027 3. See the colophon of the Vidyasagari commentary at the end of each chapter. 4 evaM ca vimataM jJAnavyatirekeNa asat, jJAnavyatirekeNa anupalabhyamAnatvAt svapnAdivaditi vidyAsAgarotamapi saadhu| __advaitasiddhi pR. 325 (ni. sA.) Aho ! Shrutgyanam
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxvii particular period to Anandapurna. He seems to have fourished after Sankara Misra (A. D. 1529), author of the Sankari commentary on Khandana. We meet with the following passage in the refutation of a definition of Pratyaksha (direct perception) in Sriharsha's Khandana: atha yadanantaraM na vijAtIyapramitsA tadbhAvastathAtvam / tanna / tatsAjAtyAnavagato tadvijAtIyatvAnavagateH, arisaMpadi anumAnAdiviSayAyAM pratyakSayitumaniSTezca / khaNDana pR. 318 (Lazarus Edition) Ditto pR. 586 ( caukhambA) Sankar Misra in commenting upon this passage says that the reading anumAnAdiviSayAyAM is gramatically inaccurate and accepts anumAnAdiviSaye as the correct reading. But Anandpurna in his Vidyasagari recites the implied objection of Sankara Misra against the reading Eh faqurai and answers the objection by stating reasons in support of the said reading. From this circumstance it is clear that Anandpurna who has criticized Sankara Misra's view must have lived after him i.e.after A.D. 1529. We have already stated above that Madhusudana who lived in the 17th century has referr to Anandapurna under the name of Vidyasagara. We must therefore place Anandapurna between A.D. 1529 and 1600. The Commentator Bhuvanasundara-We now turn to Bhuvanasundarasuri, author of the second commentary published with the text of Mahavidyavidambana in the present volume. From the verses at the commencement and at the end of his commentary we gather the following information about Bhuvanasundara:-He was a pupil of Sri Somasundara suri belonging to Tapa-gachha sect. He wrote the commentary at the command of his preceptor. He studied logic under Gunaratua 4 (author of Shad-darsana-samuchaya-Vritti A. D. 1409). The commentary of Mahavidya-vidambana which he calls Vyakhyanadipika was composed by him in the temple of Sri Parsvanatha at Harshapura.5 Charitraraja and Ratnashekhar Muni, two Jain scholars revised Bhuvanasundara's commentary and 1 anumAnAdiviSayAyAmiti pramAdapAThaH / anumAnAdiviSaye iti pAThaH sAdhIyAn / khaNDana, zAGkarITIkA pR. 319 1 viSayAyAmiti strIliGgaprayogo'nupapanno, niyatapulliGgatvAdviSayazabdasyeticet / n| viSayazabdasya bhAvaparatvAt , viSayatAyAmiti vivakSitatvAt , 'yekayordivacanaikavacane' iti prayogAt yathA dvitvaikatvayoriti vivkssitmiti| khaNDana, vidyAsAgarITIkA pR. 587 (caukhambA) 3 zrImattapAGgaNanabho'GgaNamAnukalpazrIsomasundaraguroH pravaropadezam / AsAdya sAhasamidaM kriyate mayaitadgranthAtidurgamapadArthavivecanAyAm // mahAvidyAvi0 TIkA pR.1 4 tarkAdigranthaviSaye yatkiJcijjJAyate myaa| tatra zrIguNaratnAvhagurUNAM vAgvijambhitam // mahAvidyAvi0 TIkA pR. 1 5 harSapuranAmanagare devazrIpArzvanAthazubhadRSTau / vyAkhyAnadIpikeyaM samarthitA bhavatu jayalakSmyai // mahAvidyAvi0 TIkA pR. 150 Aho ! Shrutgyanam
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxviii got the first fair copy of it made and placed on record. This is all that we can know about Bhuvanasundara from his own commentary. Bhuvanasundara has said that he was a pupil of Somasundara suri belonging to the Tapagachha. We shall explain what is meant by Tapagachha. The Jains have two Sampradayas (schools) viz Svetambara and Digambara. Among the Svetambaras generally there are 84 Gachhas or sects, although the number has increased, A Gachha" means a group i, e, a congregation, Some of these Gachhas received their names from the village or town where one of the great Acharyas flourished, some were named after their founder and others bore their names from some distinguishing quality (fafateyu) of their founders. The tradition regarding the name Tapagachha is as follows:One Jagatchandra suri took the vow of observing Achamla (in Gujarati ziats) tapa. When he successfully performed the tapa for 12 years, the king of Medapata (Mewad) conferred in Samvat 1285 (A.D. 1229) the Biruda (title) of Tapa on him and since then the Gachha, which was successively known as Vatagachcha and Brihadagachcha came to be called Tapa-gachha. At present the principal Gachhas among the Svetambara Jainas are Tapa, Kharatara and Anchalika. The Harshapur mentioned by Bhuvanasundara cannot be identified with any modern village or town for want of sufficient particulars. There was a town called Harshapura, from a former Acharya of which place one Gachha came to be called Harshapuriya Gachha. But the present name of tha town is not known. However there are two Villages in the Jodhpur Territory, one called Harasor (16 miles from Degana), and one called Harasola (4 miles from Gothana). There is another Harshapur the Modern Harsol, which is a village in the Prantij subdivision of the Ahmedabad District and situated 30 miles North-West of Ahmedabad. All these three contain Jaina temples, but as the temples at the last two places are modern, and the temple at the first Iarasor is old, it is probable that this Harasor is the Harshapura of Bhuvanasundara. From a Jain Work named Gurvavali in Sanskrita verse, we can trace Bhuvansundara as follows:-- Devasundara suri (A. D. 1340-1385) was the 50th head of the Tapagachha sect. He had five pupils, Jnanasagara, Kulamandana, Gunaratna, 4 Soma 1 SaTtarkIparitarkakarkazamatizcAritrarAjo yatisvaividyottamaratnazekharamunirvAdIndravRndAgraNIH / etaudvAvapi zuddhabuddhivibhavau TIkAmimAM sAdaraM saMzodhya prathamapratau guNayutau sNsthaapyaamaastuH|| mahAvidyAvi0TIkA pR. 150 2 The definition of a Gachha is "1991qalafaagara: 7893:/" 3 See Munigundara's Gurvavali, pagee 69 to 98. 4. He is the author of the Shad-darshana-samuchaya-Vritti and Kriya-ratnasamuchaya (A. D. 1409). Aho ! Shrutgyanam
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxix sundara and Sadhuratna. Jnanasagara (A.D. 1349-1404) became the 51st head of the Tapagachha sect and Somasundara succeeded him as the 52nd head in A.D. 1404. Somasundara had five pupils, Munisundara,' Jayachandra, Bhuvanasundara, Jinasundara, and Jinakirti. Now Bhuvanasundara being a pupil of Somasundara may be considered to have been younger than his preceptor by 25 years. And thus we can fix the approximate date of Bhuvanasundara as A.D. 1399 to 1460. Munisundara who was a co-student with Bhuvanasundara has praised him in the following Arya in his Gurvavali: zrIbhuvanasundarA api vAcakavaryA na kasya harSAya / satyapi yeSAM vANI praticaturaM lIyate hRdaye // 23 // Taigs g. 8W ( raft) Bhuvanasundara's Works--As regards Bhuvanasundara's works, three of them have been published in this volume. They are:-1 Mahavidya-vidambana-Vyakhyana, (pages 1 to 150), 2 Laghu-mahavidya-vidambana, a very brief refutation of Mahavidya syllogismis in imitation of Vadindra (pages 152 and 153), and 3 Mahavidya-vivarana-tippana (pages 157 to 189). A work of the name of (4) Parabramhotthapana-sthala is mentiond in a Gujarati work entitled Jaina-granthavali (which is a list prepared from a number of catalogues belonging to Jain Bhandars) as being written by Bhuvansundara. But as the book is not available, nothing, can be said about it. One of his pupils Ratnasekhara, in his Sravakapratikramanasutra-tika (A.D. 1440), mentions one more work of his called (5) Vyakhyana-dipika. Mahavidya-vivarana- Lastly we come to the author of the Mahavidyavivarana which is a short commentary on the 10 verses of the Mahavidyasutra. The author has not mentioned his name either in the introductory or concluding verses. Nor is it mentioned in the colophon which is "fat werfanfaarui A l". It seems that even Bhuvanasundara did not know the author's name as he does not mention it in the Tippana. If he was aware of it he would have stated it in the introduction as he has done in the case of Vadindra in his commentary on the Mahavidya-vidambana. Thus there is 110 means to ascertain the name of the author of Mahavidya-vivarana. From the puport of the Mangala verse at the commencement of the Vivarana, he seems to have been a Vedantin,4 although well versed in Nyaya. For the 1 He is the author of Gurvavali, a poem in praise of some of the Gurus or Head preceptors of the Ta pagachha in sucession. The book is published in the Jaina-Yashovijaya series at Benares. 2 teSAM vinayavRSabhA bhAgyabhuvobhuvanasuMdarAvAryAH / vyAkhyAnadIpikAdyairgrathairye nijayazo'prathnana // 3 ggfaalfaatur 9.90EUR 4 zrutimayatanu kecitkecidAnandarUpaM vigalitatanu kecitkecidacchasvarUpam / abhidadhati yadekaM tannamAmIha janmasthitilayaparitApArambhahInaM svarUpam ||1||mhaavidyaavivrnn pR.157 Aho ! Shrutgyanam
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ XXX word 'swarupa' which signifies 'Bramha' would not be used in saluting God by a follower of any other school of philosophy except a Vedantin. Beside while explaining the relation of Upalakshana he has alluded to the relation of Maya with Bramha. At the end of the Vivarana he states that the Mahavidya verses were explained by older authors before him.' So he may have flourished after Sivaditya (A. D. 975-1025). Bhuvansundara mentions a Brihadyritti (a larger commentary) on the Mahavidyasatra. But nothing is known about it, Thus we have tried to give a short account of the authors and their works published in this volume together with a few historical notes on other authors connected with those works in one way or other, hoping that they may be of use to researchers in Sanskrit literature. I must now sincerely acknowledge the valuable assistance rendered to me by my friend Mr. T. M. Tripathi, B. A. of Bombay by making a loan of his two manuscripts and by furnishing information about Bhuvanasundara's date, place &c. In conclusion I take this opportunity to thank His Highness the Maharaja Sayaji Rao Gaekwad on behalf of Sanskrita loving public for the liberal patronage extended to ancient Oriental Literature. In the absence of such patronage the valuable and hitherto unknown works now published in this series would have remained sealed to the general public. NOTE ON THE MANUSCRIPTS. Following is the description of the Manuscripts used for collation in preparing this edition:4-Belongs to the Central Library at Baroda. This is the first copy of Mahavidya-vivarna, Folios 1 to 15. Size 9 x 4 inches, with 9 lines on each side. It is written on old rough paper. The writing is indifferent. It does not contain the 3 Mangala verses at the commencement. There are many omissions and mistakes made by the copvist. It begins with OM namo gaNezAya and ends with zrIrastu / zubhaM bhvtu| lekhakapAThakayoH kalyANaM bhUyAt / 1 nanu upalakSaNatvamapi kadAcitsaMbandhini bhavati / vipakSasapakSayostu pakSatvena saMbandhAbhAvAt kathaM taditi cet / na / yadrajatamabhAt saiSA zuktirityatra rajatasya zuktikopalakSakatvavadupapattiH, lipyakSarANAM varNopalakSakatvamiva, vedAntimate mAyAyA brahmopalakSakatvamiveti / mahAvidyAvivaraNa pR. 161-162 2 mahAvidyA dazazlokI vivRtApi cirantanaiH / mandadhIvRddhisidyartha vivRteyaM yathAgamam // mahAvidyAvivaraNa pR. 188 3 eSAca mahAvidyA aneka doSaduSTatvena cisyetyuktaM mhaavidyaabRhdvRttikRtaa| mahAvidyAvivaraNaTippana pR. 189 Aho ! Shrutgyanam
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ -This is also from the Central Library at Baroda. This manuscript forms the second copy of Mahavidya-vivarana and first copy of its commentary called Mahavidya-vivarana-tippana. Folios 2 to 6, size 101x41 inches. The first folio or leaf is lost. The manuscript is beautifully and neatly written in very small hand on Ahmedabad paper. The text is written in 6 to 10 lines in the middle of each page and the commentary is written in 9 lines above and below the text on each page. This manuscript is generally correct excepting some omissions. It ends with #TAT HETUTITI and the words "FFET TU <00" are written in the margin of the last page. 1-This belongs to the Parshvanatha Bhandara Patan and was supplied by the Central Library, Baroda. This is the first copy of Mabavidyavidambana, Folios 1 to 20 with 14 lines on each page. Size 12 x 44 inches. It is written on old Ahmedabad paper and is generally correct, excepting a few omissions and copyists mistakes. It begins with OM zivAya namaH and ends with zubhaM bhavatu. 4--This belongs to the Travancore State Library at Trivandrum and was supplied by the Central Library, Baroda. This is a manuscript of Mahavidya-vidambana with the commentary of Anandapurna. It is in book-form contains folios 1 to 92 with writing on one side only. Size 131x8 inches. It is incomplete. It begins with the 23rd Anumana of the 1st Parichheda and ends with a portion of the 3rd Parichheda beginning with the words oftalaarafasifarafagas129 FT 349:q (printed page 144, line 21). The commentary of Anandapurna as found in this Manuscript is on a part of the 1st Parichheda only. The following note is written on the title-page of the manuscript in Sanskrit and in English:" mahAvidyAMviDambanaM harakiGkaranyAyAcAryaparamapaNDitavAdIndraviracitaM prathamaparicchedaikadezamA rabhya tRtIyaparicchedaikadezaparyantam / mahAvidyAviDambanavyAkhyA AnandapUrNaviracitA prathamaparichedamAtram / tatrApi Adau kiyAMzcana bhAgo luptaH / 62 tamapRSThasya navamapatau 'nanyatvadUSaNam' ityata Arabhya vyAkhyAgranthaH iti pratibhAti / " "This manuscript was copied from a palm-leaf copy of the works on (in?) Malayalam character in the year 1913 belonging to Mr. Idappulle Valiya Raja and was compared with the palm-leaf original. In the original palm-leaf manuscript the following numbers of leaves are missing:-1-6, 15, 25, 29-32, 36-39 and 45-53." -This belongs to the Inana Mandira Jain Library at Baroda and was supplied by the Central Library, Baroda. This is the first copy of Mahavidya-vidambana-vritti of Bhuvansundara. Folios 1 to 48, with 61 or17 lines on each page. Size 101x41 inches. This is an old Aho! Shrutgyanam
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxxii manuscript but the first 6 leaves and the 9th leaf are written on new paper. The old leaves appear to have been lost. The manuscript has been carefully corrected and there are marginal notes. The manuscript begins with "OM namaH sarvajJAya" and ends with " bhadram / . " -This belongs to the Jain Mandira Jain Library at Chhani (). and was supplied by the Central Library, Baroda. This is a second copy of Mahavidya-vidambana-vritti. Folios 1 to 68 with 14 lines on each page. Size 10x4 inches. The colour of the paper shows it to be a recently made copy. This is generally correct. This begins with "OM namaH sarvajJAya " -This belonged to the late Pandit Jyeshtharam Mukundaji of Bombay. He presented it to Mr. T. M. Tripathi of Bombay who made a loan of it to the editor for use in preparing this edition. This is the second copy of Mahavidya-vidambana. Folios 1 to 14 with 18 lines on each page. Size 10x4 inches. The writer has given consecutive paging to the leaves of the manuscript but from the context and comparison with the other manuscripts it seems that two leaves were wanting in the original manuscript from which this copy was prepared. It is generally correct and appears to be very old. a-This also was lent by my friend Mr. T. M. Tripathi B. A. of Bombay. This is the 3rd copy of Mahavidya-vivarana-tippana of Bhuvanat sundara. The writer of this seems to be the same as that of manuscript . Folios 1 to 8 with 18 lines on each page. This is generally correcexcepting a few omissions and copyists' mistakes. It begins with "." There is a marginal note at the end as follows:"graM0 500. " This is an old manuscript. -This belongs to the Sanghvi Pada Bhandara at Patan (in Gujarat) and was supplied by the Central Library, Baroda. This is the 3rd copy of Maha vidya-vidambana. Folios 1 to 17 with 16 lines on each page, size 10x4 inches. This is written neatly in a beautiful hand on Ahmedabad paper. Leaves 3 to 9 are worn out and torn in some places. It begins with "a: faar" and ends with "gY Hagi ayun!" There are a few omissions and copyist's mistakes. This also belongs to the Sanghvi Pada Bhandara at Patan and was supplied by the Central Library, Baroda. This is a third copy of Mahavidya-vidambana-vritti. Folios 1 to 63 with 15 lines on each page. size 10x4 inches. This is a carefully written manuscript and generally accurate. It begins with " " and ends with the Prashasti verses printed in the present edition on page 151. Aho! Shrutgyanam
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ xxxiii 27--This too belongs to the Sanghvi Pada Bhandara at Patan, and was supplied by the Central Library, Baroda. This is the 4th copy of Mahavidya-vivarana-tippana. Folios 1 to 9 with 18 lines on each page, size 101 x 45 inches. It is a neatly and carefully written Manuscript. It is generally correct excepting a few omissions. It begins with " 35 2:". *a-This and q and of belong to the Sangha's Bhandara at Patan, was supplied by the Central Library, Baroda. This is the 3rd copy of Mahavidya-vivarana. This is generally correct. The writing is in different. It ends with "fat haifaut-faatui qatfuFTTTTTA Il fafti *T--This is the only copy of Lagbu-Mahavidya-Vidambana of Bhuvana Sundara. It is not carefully written. *$_This is the only copy of Mahavidya or Dashashloki-Mahavidya-suttra. This contians Marginal notes. -This belongs to the Central Library at Baroda. This is the 5th copy of Mahavidya-Vivarana with the Tippana of Bhuwana-Sundara. It is carefully written and almost correct. Folios 1 to 12 with 18 lines on each page. It ends with the words "Froly 8000". a, 9 and form one Manuscript consisitng of 1 to 7 folios. Size 105 X 45 inches with 16 to 18 lines on each page. It ends with "fear falsafai yaagt . 8413EUR a goala I Te Hagi". Aho ! Shrutgyanam
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ Aho ! Shrutgyanam
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ Extracts from the works of ancient Sanskrit authors who have mentioned Mahavidya, Kularkapandita and Vadindra: tattvapradIpikA-(citsukhI-citsukhAcAryakRtA) pR. 13 athavA ayaM ghaTaH etadghaTAnyatve sati vedyatvAnadhikaraNAnyaHpadArthatvAtpaTavadityAdi ___mhaavidyaapryogairpyvedytvprsiddhirpyuuhniiyaa|| pR. 180 tadevaM jAtau vyaJjakapramANayorasaMbhavena AkAzavRttisattAvyApyajAtiyogi kriyAsamAnA dhikaraNasattAvAntarajAtiyogi saMyogavattisattAvAntarajAtiyogi dravyamityevamA dIni jAtipuraskArapravRttAni mahAvidyAlakSaNAni nirastAni veditavyAni / tattvapradIpikATIkA nayanaprasAdinI-(pratyayUpabhagavatkRtA) pR. 13 ye tu vakrarItiM rocayante tAnprati mahAvidyAbhirapi sAdhyaprasiddhiM sulabhayati __ athaveti / pR. 21 avItapadamAcAryairakAryanvayagocarAH / mahAvidyAH punardivyA dIvyantyatrAnivAritam // tathAhi vimataM jJAnametajjJAnavijJAnaviSayatve sati vedyatvarahitajJAnaviSayaH pada viSayatvAt ghaTavadityAdimahAvidyAbhirapi samarthanIyaM svaprakAzatvam / pR. 180 yAni ca mahAvidyAnumAnAni dravyatvajAtau pravartante tAnyapi paramANunirAkaraNavAde ___nivedanIyadUSaNadUSitAnIti nodAhRtAni AcAryeNa / pR. 181 mahAvidyAlakSaNAnIti--mahAvidyArItyA pravRttAnItyarthaH / vAdIndrastu etAni lakSaNAni dUSayitvA svamatena kAryAzrayo dravyaM, guNazrayo dravya mityAdilakSaNAnyudAjahAra / tAni ca tatraiva nirastaprAyANIti / vAdIndrastu pRthaktvAnAzrayaH saMkhyAnAzrayaH saMyogakAraNatve sati vibhAganirapekSakAraNatvarahito guNa ityAdi pratyavAdIt / tanna / saMkhyApRthaktvAdyAzrayatvasya pUrvamevo pvrnnnaat| pR. 183 yadvAdIndreNa tadubhayAnyataratvaM nAmaikAnyonyAbhAvavatve sati itarAnyonyAbhAvavattvA nadhikaraNamiti nirvacanaM kRtaM.."tadapyayuktam / ' tato vAdIndra darpaste tadanyataratAdiSu / akhaNDitaniruktyutthaH paNDitaMmanya khaNDitaH // " tena jAtidvArA upAdhidvArA vA vAdIndrAdibhirutprekSamANalakSaNAnyapi kSuNNAni manta vyAni / api ca / vAdIndrasyeSTadA tAvanmahAvidyA pulomajA / sA ca savyabhicArAdidoSaiH saMdUSitAtmanA // ...... nopAdeyA mahAvidyAmudritA jAtu jAtayaH / tattvaM cApi svIyayatnAjigISayiSubhirbudhaiH // zakyate ca sarvaprakAraviplavo mahAvidyAbhiH sAdhayituM, granthagauravabhayAnna prapaJyate saH / " " Aho ! Shrutgyanam
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ pR. 221 pR. 235 pR. 243 pR. 284 pR. 289 pR. 304 pR. 567 pR. 137 pR. 22 pR. 125 pR. 199 pR. 272 pR. 275 pR. 278 36 vAdIndrastu bAdhitatvAtyantAbhAvo'bAdhitatvamityAha / etenAsya vanhivizeSasya pUrva pratItatve'pi etatparvataniSThatayA pUrvamapratItiriti vadanvAdIndro'pi vidrAvitaH / pakSadharmatAkhaNDanena mahAvidyAjIvanamapi khaNDitaM veditavyam / kevalAnvayini vyApake pravartamAno hetu: pakSe vyApaka pratItyaparyavasAnabalAdanvayavyatireki sAdhyavizeSaM vAdyabhimataM sAdhayanhi mahAvidyetyucyate / tathA ca vyApaka pratItyaparyavasAnAniruktau tAsAmapyanirukteH dagdhasAraM cedaM vAdIndradAvAnalena mahAvidyAvipinamiti nAmAbhistadbhasmIbhAvAya saMrabhyate / mahAvidyAnumAnamapyAha -- ayaM ghaTa iti / tathA niravayavatvaM svasvetaravRttitvAnadhikaraNa mUrtaniSThatvarahitaniSThadharmAdhikaraNatvaM me - yatvAt ityAdi mahAvidyA bhirevArthataH satpratipakSatA kena vArya I evaM hi mahAvidyA kovidAH prAhuH zramAduparame'pi na doSa iti / taditthaM svaparapakSANAmeSAM pAriplavAvahA / ArAdeva parityAjyA mahAvidyAbhisArikA // evaM pratyakSaM jAtau pratyAkhyAya kulArkapaNDitonnItamanumAnamudbhAvayati dUSayituM - tarhIti / vedAntakalpataruH- ( amalAnandayatikRta: ) evaM sarvA mahAvidyAstacchAyA vAnye prayogAH khaNDanIyA iti / zAstradarpaNa: - ( amalAnandayatikRtaH ) mahAvidyAzcaitadviSayA vedAnta kalpatarau nirbhatsitAH / tarkasaMgrahaH - ( AnandajJAnaviracitaH) AtmatvaM sparzavadavRttijJAnavadvRttijAtyanyat jAtitvAditi AbhAsasamAnatA iti cet / tarhi sarvAsveva mahAvidyAsu evamAbhAsasamAnatAsaMbhavAducchinnasaMkathAstAH syuH / nyAyaparizuddhi: - ( veGkaTanAthavedAntAcAryakRtA ) ata eva mahAvidyAdirUpakevalAnvathinAmapyanavakAzaH / avyAhata sAdhyaviparyayatvAt / anyathA teSAM sarvasAdhakatvasAmarthyAbhyupagabhaGgaprasaGgAt / ata eva hi tairmahAvidyAdirItInAM prayogo'bhyupagamyata iti / tatra yadyapyasminnudAharaNe lakSaNamasaMbhavi tathApi mahAvidyAdiprasthAneSu keSAJciddhetUnAM sAdhyatadabhAvayoH samAnAkAratayA saMbhavaM pazyAmaH / pramANAntaravalAta siddhayataH sAdhyavizeSasya viparyaye bAdhakamapyastu, na punaH mahAvidyAdihetubhiraprayojakaiH siddhayataH / tasmAdavyAptabheda evAyamaprayojakaH / tatsvabhAvAnatilaGghanAcca zrImahAvidyA- mAnamanohara - pramANamaJjaryAdipaThitavakrAnumAnasyApi tathAtvam / Aho! Shrutgyanam
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ 37 nyAyaparizuddhiTIkA nyAyasArAkhyA - ( zrInivAsAcAryakRtA ) pR. 126 pR. 199 pR. 276 pR. 278 zrImahAvidyA mAnamanohara: pramANamaJjarIti granthanAmadheyAni / evaMjAtIyakA anye'pi granthAH santi / tatra tatra paThitAni parapakSasAdhAraNAni vakrAnumAnAnyaprayojakatayA vyApyatvAsiddhAntarbhUtAnyevetyarthaH / tattvamuktAkalApaH sarvArthasiddhisamAkhyaTIkAyutaH - (zrIveGkaTanAthavedAntAcAryakRtaH) pR. 478 atra matabhedena lakSaNadvayamAha / sAdhanAvyApakatve sati sAdhyasamavyApto dharma upAdhirityudayanaH / sAdhanAvyApakatve sati sAdhyavyApaka iti samazabdapratikSepevAdIndraH / ato vakrAnumAnaM kevalAnvayirUpamapi sAdhanajAtireva, svavyAghAtAt / jAtirdvividhA, sAdhanajAtirdUSaNajAtizca / tatra sAdhanajAtirmahAvidyA, dUSaNajAtiH pratidharmasamAdhariti vicakSaNAnAM nirNayaH / etatsarvaM viDambane vistareNa draSTavyam / ato vakrAnumAnasya nAnumAnatvaprasaGga iti / kumArilAdayo vyatirekiNaM nirasyanti, vAdIndrAdayo'nvayinamiti vizeSaM darzayati / evaM kevalAnvayyaGgIkAre mahAvidyApyaGgIkAryA, tasyA api kevalAnvayitvAt / tathA ca pUrvoktaM tannirAkaraNaM na yujyate / kiJca sakalasapakSavRttiH kevalAnvayI mahAvidyetyucyate / tacca na saMbhavati / prameyatvAbhidheyatvAdInAM sarvasthatve svAtmanyapi vRttiprasaGgAt, tadabhAve kevalAnvayitvAbhAvAditi codayati--sarvastha iti / itthaM bahuvidhatarkakarkazaM mahAvidyAnumAnaM na pratitiSThatItyAha -- tatra caivaM vikaspAditi / yathAsaMbhavaM vikalpAnAM bhUyastvAdityarthaH / iyamutprekSA kevalAnvayirUpamahAvidyAdivibhAgaM vighaTayatu na vA, sarvathA anvayavyatireki sadbhAvAdyAptirabhajaretyAha - itIti / na vetyuktyA vibhAgavighaTanaM na siddhyatItyabhipraiti / ayamabhiprAyaH - mahAvidyA cet svavyAghAtAdibhiH prAgeva dUSitA, abhidheyatvAdisAdhakaM prameyatvAdikaM tu sarvathA kevalAnvayi ca bhavati / tasya tvaduktadUSaNAbhAsairapAkaraNazaGkApi nAGkuratIti // etAdRzajAtyantargatairvikalpe dUSaNakathane zUnyavAdo durvAraH / bhavAn punarmahAvidyAmeva viDambayan na zUnyavAdI, tattatsthApanapravaNatvAt / pR. 486 pR. 489 33 33 pR. 490 8. 491 6 avyAhata sAdhyaviparyayatvAdeva kudRSTibhiH svAbhimatasAdhanatvenotprekSitAni mahAvidyAnumAnAni AbhAsIkRtAnItyAha -- ata eveti / mahAvidyArItInAmiti / mahAvidyArItayazca pratibandhAdyAnhike'smAbhiH prapaJci tAstatra draSTavyA: / tathA ca mAnAntarAtsAdhyasiddhau mahAvidyAyAH sAdhanatvaM na puraskAryamityaprayojikemahAvidyA iti bhAva: / Aho! Shrutgyanam
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ pR. 98 38 sarvadarzanasaMgrahaH - ( mAdhavAcAryakRta: ) evaM ca kartRvyAvRttestadupahitasamasta kArakavyAvRttAvakAraNaka kAryotpAdaprasaGga iti sthUlaH pramAdaH / tathA niraTaGki zaGkarakiGkareNa - " anukUlena tarkeNa sanAthe sati sAdhane / sAdhyavyApakatAbhaGgAtpakSe nopAdhisaMbhavaH " // iti / 1 lakSaNAvalITIkA nyAyamuktAvalI - ( zeSazArGgadharakRtA ) na ca kevalAnvayitvena satpratipakSatvAsaMbhavaH / kevalAnvayitvasyaivAtrAsaMbhavAt / dazaMatasmbane tadanirukteruktatvAcca / vAdIndrAstu trasareNuH sAvayavAvayavo mahatve sati cAkSuSatvAt paTavadityAhuH / vAdIndrAstvevamAhuH - kAlArthatvaM tu anAzaGkanIyameva, guNatvenaivaiSAmabhyupagamAtu paratvAparatvavat / pR. 23 Ta. 42 Aho! Shrutgyanam
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya: mahAvidyAviDambanagranthasthaviSayAnukramaNI / prathamaH paricchedaH / maGgalam granthakartuH mahAvidyAdUSaNodghATanakauzalavarNanam ... mahAvidyAzabdasyArthanirUpaNam kevalAnvayihetoH asiddhatvAdisakaladoSavirahAnmahAvidyAtvam mahAvidyAprakArakathanam ... atha pakSaM pakSIkRtya pravartamAnamahA vidyAbhedAH tatra 1 mahAvidyA 2 mahAvidyA 3 mahAvidyA 4 mahAvidyA 5 mahAvidyA 6 mahAvidyA 7 mahAvidyA 8 mahAvidyA 9 mahAvidyA 10 mahAvidyA 11 mahAvidyA 12 mahAvidyA 13 mahAvidyA 14 mahAvidyA 15 mahAvidyA 16 mahAvidyA 17 mahAvidyA ... 18 mahAvidyA 19 mahAvidyA 20 mahAvidyA 21 mahAvidyA 22 mahAvidyA 23 mahAvidyA Aho! Shrutgyanam : ... : : : : ::: ... :: ... ... ... ... ... ... ... : ... ... : : ... pRSTam 1 2 39 "3 11 14 "" 13 16 18 19 26 27 "" 28 55 29 "" 35 " "" 30 33 " 31 "1
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayaH 24 mahAvidyA 25 mahAvidyA 26 mahAvidyA 27 mahAvidyA 28 mahAvidyA 29 mahAvidyA 30 mahAvidyA atha sapakSaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyA bhedAH tatra 1 mahAvidyA 2 mahAvidyA 3 mahAvidyA 4 mahAvidyA 5 mahAvidyA 6 mahAvidyA 7 mahAvidyA 8 mahAvidyA 9 mahAvidyA 10 mahAvidyA 11 mahAvidyA 12 mahAvidyA 13 mahAvidyA 14 mahAvidyA 15 mahAvidyA 16 mahAvidyA 17 mahAvidyA ... 18 mahAvidyA 19 mahAvidyA 20 mahAvidyA 21 mahAvidyA 22 mahAvidyA atha vipakSaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedAH tatra 1 mahAvidyA 2 mahAvidyA 3 mahAvidyA 4 mahAvidyA 40 : :: Aho! Shrutgyanam : : ... ... ... ... pRSTham. 440 ... ... ... :: ... ... ... ... ... ... 35 ... 32 32 : : : : 35 36 37 38 39 "" 40 41 " 42 "" "" 43 "" 35 33 44 "" "" 45 27 23 23 47 ... 48 ... E = X = X a x 46 52 54 57 33 58
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ ::::::::::: viSayaH 5 mahAvidyA 6 mahAvidyA 7 mahAvidyA 8 mahAvidyA 9 mahAvidyA 10 mahAvidyA 11 mahAvidyA 12 mahAvidyA atha sAdhyaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedAH ... ... tatra 1 mahAvidyA ... ... 2 mahAvidyA mUlAnumAnapakSaM pakSIkRtya pravRttamahAvidyAbhedAnAM sAdhyamapi pakSIkRtya prayogAH tatra 1 mahAvidyA ... atha sAdhyAbhAvaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedAH tatra 1 mahAvidyA ... ... ... atha mUlAnumAnaM pakSIkRtya pravRttamahAvidyAnAM sAdhyAbhAvamapi pakSIkRtya prayogAH ... tatra 1 mahAvidyA ... ... atha pakSaniSThadharma pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedAH ... tatra 1 mahAvidyA ... ... atha sapakSaniSThaM dharma pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedAH ... tatra 1 mahAvidyA ... ... atha vipakSaniSThaM dharma pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedAH ... tatra 1 mahAvidyA granthakartu: mahAvidyAnumAnaprAvINyavarNanam ... ... mahAvidyAkhaNDanapravRttasyApi granthakartuH mahAvidyAvyAkhyAnaprayatnasamarthanam dvitIyaH pricchedH| maGgalam .... kevalAnvayiheturUpamahAvidyAkhaNDanArambhaH ... ... ... sakalavastuniSThatvaM kevalAnvayitvamitilakSaNakhaNDanam ... ... atyantAbhAvapratiyogitvaviraha: kevalAnvayitvamiti lakSaNakhaNDanam atyantAbhAvapratiyogitvakhaNDanam ... abhAvAbhAvakhaNDanam aprAmANikAbhAvasamarthanam ... ... yogyAnupalabdherabhAvapramAjanakatvanirAkaraNam Aho! Shrutgyanam
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 viSayaH anyonyAbhAvaH atyantAbhAvazceti abhAdvaividhyasthApanam niSpramANakAbhAvasamarthanam ... ... ... ... kevalAnvayidharme bAdhakopanyAsaH / kevalAnvayidharmeNa kasyacidapi vyAptirnAstIti nirUpaNam ... sAdhyAbhAvavadvRttitvAbhAvo vyAptiriti vyAptilakSaNAbhyupagame'pi kevalAnvayini vyAptyabhAvasamarthanam ... , anaupAdhika: saMbandhaH vyAptiriti vyAptilakSaNAbhyupagame'pi kevalAnvayini vyAptyabhAvasamarthanam ... 94 vyApyatvasya sAdhyagatatvasvIkAre vyApyatvapakSadharmatayobhinnAdhikaraNatvAt kevalAnvayini vyAptyabhAvanirUpaNam 96 yadvanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavirahaH sAdhyasya tattvaM vyApyatvamiti vyAptilakSaNAbhyupagame'pi kevalAnvayini vyAptyabhAvasamarthanam ... avidyamAnavipakSatve sati sapakSe sattvaM meyatvAdInAmabhidheyatvAdivyApyatvamiti bhUSaNamatanirAkaraNam... 97 kevalAnvayini vyApyatvAsiddhisamarthanam ... ... ... ... ... ... 98 tRtIyaH pricchedH| maGgalam ... ... ... ... ... ... ... ... 99 zivAdityAditArkikaiH anvayavyatirekihetumupAdhidUSitaM matvA kevalAnvayitvena mahAvidyAH zritAH, tanni rAkaraNAya granthakartudIndrasyaiSa yatnaH iti nirUpaNam ... meyatvAdikevalAnvayihetau azrAvaNatvopAdhidoSodbhAvanam azrAvaNatvopAdherdoSatve bIjam ... ... azrAvaNatvopAdheH pakSetaratvadoSAdUSitatvanirUpaNam ... ... ... 104 na kevalaM pakSaM pakSIkRtya pravartamAnAsu mahAvidyAsu azrAvaNatvamupAdhiH, kiMtu sapakSavipakSAdIn pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAsvapi ayamupAdhiriti samarthanam mahAvidyAsaMzitakevalAnvayihetau viruddhahetvAbhAsodbhAvanam ... mahAvidyAkhyakevalAnvayihetau anaikAntikahetvAbhAsodbhAvanam ... mahAvidyAkhyakevalAnvayihetau satpratipakSahetvAbhAsodbhAvanam ... ... mahAvidyAnumAnenaiva mahAvidyAyAM doSodbhAvanam ... mahAvidyAnAM siddhAntaviplAvakatvadoSagrastatvasamarthanam ... siddhAntaviplAvakatvasya pRthagdUSaNatvaM, athavA pratibandhAmantarbhAvaH iti nirUpaNam 129 siddhAntaviplAvakatvasya pratibandyatarbhAvasamarthanam ... ... ... 131 mahAvidyAyAH svavyAghAtakatvasAdhanam ... ... mahAvidyAyA anaikAntikAnumAnasya anaikAntikatvAnumAne, tannyAyena anaikAntikatvAnumAnAt mUlamahA vidyAnumAnAnaikAntitvasya tAdavasthyapratipAdanam ... mahAvidyAyA arthAntaratAdoSodbhAvanam ... ... ... dhUmAnumAne mahAvidyAvAdina: arthAntaratApUrvapakSa: ... ... niruktapUrvapakSanirAsa: ... prauDhivAdena punarapi prakArAntareNa mahAvidyAyA arthAntaratAdoSasthApanam ... 102 22 1288 32 Aho! Shrutgyanam
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRSTham. ::::: ... 145 ... 149 152-154 : : . 157 43 viSayaH punarbhaGgayantareNa arthAntaratAsamarthanam ... ... ... ... vyAghAtabalAdapi mahAvidyAnumitiH zabdAnityatvasAdhanAkSameti pratipAdanam ... pratItAparyavasAnabalAdapi mahAvidyAnumitiH zabdAnityatvasiddhAvakSameti pratipAdanam granthopasaMhAraH ... ... ... ... ... TIkAkArabhuvanasundarasUriprazasti: ... ... ... .. 1 pariziSTam zrIbhuvanasundarasUriviracitaM laghumahAvidyAviDambanam... ... ... 2 pariziSTam zrIkulArkapaNDitapraNItaM SoDazAnumAnAtmakamUladazazlokImahAvidyAsUtram .. 3 pariziSTammahAvidyAvivaraNaM zrIbhuvanasundarasUriviracitaTippanasametam ... tatra maGgalam ... ... ... abhidheyaparipATIvarNanam saMbandhaprayojanAdyabhidhAnAbhAvazaGkAsamAdhAnam tatra prathamAnumAnam dvitIyAnumAnam tRtIyAnumAnam caturthAnumAnam paJcamAnumAnam SaSThAnumAnam saptamAnumAnam aSTamAnumAnam navamAnumAnam dazamAnumAnam ekAdazAnumAnam dvAdazAnumAnam trayodazAnumAnam caturdazAnumAnam paJcadazAnumAnam SoDazAnumAnam ::::::::::::::: :::::::::::::::::::: :::::::::::::::::::: ... 162 ... 166 ... 168 ... 171 ... 174 ... 175 ... 176 ... 178 ... 180 ... 183 ... 185 ... 185 ... 187 Aho! Shrutgyanam
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ (sUcIpatrANi) I mahAvidyAviDambanagranthollikhitAnAM granthakAraprabhRtInAM nAnAM sUcIpatram ... ... II bhuvanasundarasUrikRtamahAvidyAviDambanavRttau ullikhitAnAM granthaka-dinAnAM sUcIpatram III bhuvanaindarasariNA mahAvidyAviDambanavRttau uddhRtAnAM lakSaNAdInAM saMgrahaH ... IV mahAvidyAviDambanagranthagatAnAM paribhASikazabdAnAM sUcIpatram ... ... V mahAvidyAviDambanAdigranthacatuSTayagatazlokAnAM varNAnukramaNI. ... ... VI zuddhipatram. ... ... ... ... ... Aho ! Shrutgyanam
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIvAdIndrapaNDitaviracitaM mahAvidyAviDambanam / vaakaaycetHprbhvaapraadhprbndhsmbndhtmHprkaash| unmudritajJAnasudhAnidhAna gaurIpate tvAM zaraNaM prapadye // 1 // __ zrIbhuvanasundarasUriviracitA mahAvidyAviDambanavRttiH / zrIgauryasya vibhotripadyapi paryuktA'pramaiH paryaya dravyodyannayagadvayApyatha nayAnantekSaNaprekSaNA / lokAlokamameyagocaramitA syAdvAdavAdaM rasaM datte zAzvatasaukhyadaM sa jayatAnmAyAkSarekSyo jinaH // 1 // yAM kandaprabhavanmRNAlavilasattantvAtmanA mUrddhagAM zaktiM kuNDalinI samujvalasudhAdhArAH kirantIM budhAH / caJcaccandraruciM vicintya kavitaizvaryeNa vAcaspati dhikkurvanti mude'stu sA bhagavatI zrIzAradAdevatA // 2 // tarkAdigranthaviSaye yatkiJcijjJAyate myaa| tatra zrIguNaratnAhvagurUNAM vAgvijambhitam // 3 // zrImattapAgaNanabho'GgaNabhAnukalpazrIsomasundaraguroH pravaropadezam AsAdya sAhasamidaM kriyate mayaitadvanthAtidurgamapadArthavivecanAyAm / / 4 / / atha vyAkhyAyate kiJcinmahAvidyAviDambanam / vRddhAmnAyAnusAreNa mandadhIbuddhivRddhaye // 5 // (bhuvana0)-iha hi tarkasAhityAlaGkArAdisakalazAstrArthasArthAmbhodhipArINapratibhaH svakIyAdRSyavaiduSyakalArajitanAnAnarendrasabhaH zrIbhaTTavAdIndro mahAvidyAbhyAsakzasaMjAtagarvaparvatAdhirUDhavAdivRndArakapipAtayiSayA mahAvidyAsvarUpamavijJAyaiva vijJatayaiSa mahAvidyA viDambayatIti sAzapaNDitaprakANDAnAM nUtanamahAvidyAnumAnaparamparAprakaTanapATavenaivaMvidhazaGkAzaGkasaGkalatvaparijihIrSayA mahAvidyAjijJAsuprAjJAvataMsAnAM vijJatvasiMhAsanAdhyArurohayiSayA ca mahAvidyAviDambanagranthaM cikIrSuH 1 prakAzaH iti ja pustkpaatthH| 1 mahAvidyA0 Aho ! Shrutgyanam
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM ziSTAH kacidiSTe vastuni pravartamAnAH svAbhISTadevatAnamaskArapUrva pravartante iti pUrvapuruSamArgAnuvartanAya nirvighnaM zAstraparisamAptaye svaparayormaGgalAbhyudayAya cAdau namaskAramAha-vAkAyacetaH prabhavetyAdi / he gaurIpate maheza, tvAmahaM zaraNaM prapadye / gauryAH patiH gaurIpatirityukte'nyo'pi puruSavi. zeSa: syAdityAzaGkayAha-unmudritetyAdi / unmudritaM prakaTIkRtaM jJAnameva sudhAnidhAnaM yena saH / tathA tasya saMbodhanaM he unmadritetyAdi / etAvatyukte kiyajjJAnazAlI puruSavizeSo'pyevaMvidhaH syAt, tabyavacchedAyAha-vAkAyaceta ityAdi / vAkAyacetobhyaH prabhavo yo'parAdho duSTabhASaNakaraNacintanAdirUpastasya prabandhaH sAtatyam / tasya yaH saMbandhaH, tadrUpameva yattamaH timiraM, tasminprakAzaH prakAzarUpaH / yathA hi bhAnvAdiprakAzena tamaHpaTalaM vilIyate, tathA mahezopAsanayA vAcikakAyikamAnasadoSasaMtatirapItyarthaH / etAvatA evaMvidhavizeSaNaviziSTatvaM mahezvarasyaiva jAghaTIti nAnyasyeti karturabhiprAyaH / iti prathamapadyArthaH // 1 // samullasati vAdIndracandre shngkrkingkre| unmIlanti mahAvidyAdoSakairavakorakAH // 2 // (bhuvana0)-atha granthakAraH svasya mahAvidyAdUSaNodghoSaNAyAM kauzalaM pracikaTayiSurAhasamullasati vAdIndracandre ityAdi / vAdIndra eva candraH / tasminsamullasati doSakairavakuDmalA unmIlanti vikasantItyanvayaH / yazcandraH sa bhagavato bhAlopAsanalAlasatayA zaGkarakiGkaraH syAt / tathA tadudaye kairavakorakollAsaH syAdeveti yukta evAyamarthaH // 2 // atha mahAvidyA kathaM samutpannetivAcyamAryAdvayamucyate bhATTA nityaM zabdaM yogAdyA vAdinastvanityaM ca / pratijAnate tato'yaM jAtasteSAM vivAdo'tra // 1 // tattasyAnityatvaM pratipAdayituM tu bhATTavAdIndrAn / yogAMcAyoM varyaH kRtavAnetAM mahAvidyAm // 2 // atrAdyaparicchede mahAvidyAnumAnAni vAdIndreNa proktAni / tatra mahAvidyAsvarUpamajJAtvA mahAvidyA duradhigametyato mahAvidyArahasyaM padyatrayeNa prakAzyate / tathA hi anvayivyatirekitvopetamUlAnumAvidhau / mahAvidyAnumAnaM tu prayojyaM kevalAnvayi // 3 // yatra mUlAnumAnaM mukhyAnumAnamanvayavyatireki syAt tatra mahAvidyAnumAnaM prayojyam / kiM viziSTaM, kevalAnvayi / tathAhi-anityaH zabdaH kRtakatvAt ghaTavat ityatrAnvayavyatirekiNi mUlAnumAne mahAvidyAnumAnaM yathA-ayaM zabdaH svasvetaravRttitvAnadhikaraNetyAdi / idaM ca kevalAnvayi evetyarthaH // mahAvidyAnumAneSu sarveSvete bhAvA vicAryAH / tathAhi zabdasyAsthiratopalakSaNamidaM sAdhyaM tu cittepsitaM dRSTAntAya ca kevalAnvayitayA sthApyAH padArthAH sme| 1 yogAcAryoM iti ca pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 mahAvidyAviDambanam / sarvatraiva yathArthasiddhiyugalAvRttirvicAryA vidhe- . ___ tyAdyaM sarvamavekSaNIyamakhilaprauDhAnumAneStriha // 4 // atra mahAvidyAnumAneSu yat zabdAnityatA sAdhyate tadupalakSaNam / tenAnena prakAreNa svacittepsitaM nityatvAnityatvasattvAsattvapauruSeyatvApauruSeyatvasakartRkatvAkartRkatvAdi sarva sAdhanIyam / tatra zabdasyAnityatAsAdhanAyAnumAnaM kriyate / tathAhi-ayaM zabdaH svasvetaravRttitvAnadhikaraNAnitya. niSThadharmavAn , meyatvAt, ghaTavat / athAnenaivAnumAnena zruteH pauruSeyatvaM sAdhyate / tathAhi-zrutiH svasvetaravRttitvarahitapauruSeyaniSThAdhikaraNaM, meyatvAt, ghaTAdivat / evamanena prakAreNAnyadapi sarvAnumAnaiH sarva sAdhanIyam / dRSTAntAya ca kevalAnvayIti / atra mahAvidyAnumAneSu sarve nityA anityAzca padArthAstaddharmAzca dRSTAntIkAryAH / pakSaM pakSatulyaM ca varjayitvA pakSatulyAnAM pakSavatsandigvasAdhyavattvAt / pakSe ca svasAdhyasAdhane tadvadeva / pakSatulyeSvapi tatsAdhyasiddheH / atra ca sarve'pi sapakSAH kuta ityAzaGkAyAM kevalAnvayItyuktam / mahAvidyAhetoH ketralAnvayitvAta, kevalAnvayini vipakSAbhAvAt, sarve'pi padArthAH sapakSA eva / sarvatravetyAdi / sarvatra mahAvidyAnumAneSu prAyo yugalAvRttivicAryA tridhA / tathAhi-yo dharmaH svasminneva vartate na svetarasmin , so'pi svaisvetararUpe yugale na vartate / tathA yaH svetarasminneva vartate na svasmin , so'pi svasvetarayugale na vartate / tathA yaH svasminsvetarasmiMzca na vartate, so'pi svasvetarayugale na vartate / atra cAnumAne zabde vicAryamANo dharmaH zabdatvAdiH svasminneva vartate na svetarasmin , tataH sa yugalAvRttirucyate / tathA dRSTAnte ghaTAdau vicAryamANAH ghaTatvAdayaH svetarasminneva vartante na svasmin , tathA kApyubhayatrApyavartino bhavanti, te'pi yugalAvartina ucyante ityarthaH / ityAdi sabai yathArthasiddhi arthasiddhayanatikrameNa vicAryamiti :kAvyArthaH // evaMvidhaM sAdhyamanityatAM vinA zabdasya notpadyata eva tasmAt / zabdo'sthiraH syAditi pArizeSyAtsarvAnumAnebbiha sAdhyasiddhiH // 5 // evaMvidhaM svasvetaravRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAnityAdirUpaM mahAvidyAsAdhyaM zabdasya ... kRtasyAnityatAM vinA notpadyate / tasmAcchabdo'nityaH syAdityevaMvidhapArizeSyAtsarvamahAvidyAnu neSu anityatvAdirUpasAdhyasiddhividheyA / yataH prAyega hi mahAvidyA tumAneSu pArizeSyeNaiva vi kSitalAdhyasiddhividhIyate / parizeSalakSaNaM cedam-" prasaktapratiSadhe'nyatrAprasaMgAcchiSyamANe saMpra. tyayaH parizeSaH / " iti padyArthaH // kevalAnvayini vyApake pravarttamAno hetuH pakSe vyApakapratItyaparyavasAnabalAdanvayavyatirekisAdhyavizeSaM vAdyabhimataM sAdhayanmahAvidyetyucyate / tasya ca mahAvidyAtvamasiddhatvAdisakaladoSavirahaH / prameyatvAdInAM nirNItapakSavRttitvena pakSadharmatvAsiddherasambhavAt / kevalAnvayini sAdhyAbhAvAprasiddhau sAdhyA 1 sarvamahA" iti ca pustakapAThaH / 2 degpi ca svetara' iti ca pustakapAThaH / 3. sidvAdisa iti ja pustkpaatthH| Aho! Shrutgyanam
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI sundarasUrikRtI kAyutaM bhAvAdhikaraNavipakSarUpavyAvartyAsambhavena yasya kasyacidupAdhitvenAbhidhIyamAnasyAvazyakaMpakSetairatvadoSagrastatvenopAdhitvAnupapattau vyApyatvAsiddherapi nirastatvAt / kevalAnvayini sAdhyAbhAvAprasiddhatvenaiva ca sAdhyAbhAvavanmAtravRttitva sAdhyAbhAvavadvRttitva sAdhyAbhAvasAdhakasamAnabalasAdhyAbhAvasAdhakAdhikabalarUpANAM viruddhatvAnaikAntikatvarmetipakSabAdhAnAmapyanupapatteH / viSakSAbhAvena ca vipakSavRttitvazaGkAsaMbhavena tannivR tarkAkAGkSAbhAvena tarkavirahAdInAmapyadUSaNatvAditi / 4 ( bhuvana0 ) -- khaNDanIyastrarUpAnirUpaNe khaNDanarUpaviDambanaM nirUpayituM na zakyam / ato granthakAraH prathamaM mahavidyAM vivakSustallakSaNamAha- kevalAnvayini vyApake pravartamAno heturityAdi / 1 turmahAvidyA ucyate / kiM kurvANaH / pravartamAnaH / kasmin / kevalAnvayini vyApake / mahAvidyAsAdhye ityarthaH / kiM kurvan / sAdhayan / kiM karma / anvayavyatirekisAdhyavizeSam | anvayazca vyatirekazcAnvayavyatirekau / tau vidyete yasya so'nvayavyatirekI, anityaH zabdaH kRtakatvAdityAdermUlAnumAnasya hetuH / tasya sAdhyavizeSamanityatyAdi / tacca kiMvizaM, vAdyabhimatam / kasmAtsAdhayana / pakSe vyApaketi / pakSe zabdAda ghaTAtmAdau vA mahAvidyA saMbandhini / vyApakaM sAdhyaM mahAvidyAyAH / tasya pratItiH parijJAnaM tasyA aparyavasAnamanupapattiH, tadbalAt / idamatra hRdayam - ayaM zabdaH svasvetaravRttitvAnadhikaraNAnityaniSThadharmavAn ityatraivaMvidhaM mahAvidyAsAdhyaM zabde tadaiva syAdyadi zabdasyAnityatvaM bhavet, sAnyathA / tasmAcchabdasyAnityatvaM svIkartavyamityevamanupapattibalAt vAdino'bhimatamanityatvAdirUpaM pazyaM sAdhayan heturmahAvidyocyate iti saMTakaH / mahAvidyA hetormahAvidyAtvaM kimucyate ityAkAGkSAsa. - tasya ca mahAvidyAtvamiti / tasya mahAvidyAhetormahAvidyAtvamasiddhatvaviruddhatvAdisakalarahaH / asiddhatvAdidoSavirahe hetUnAha -- prameyatvAdInAmiti / meyatvAdayo mahAvidyAhi nizcitaM pakSe vartante iti teSAM pakSadharmatvAsiddherasaMbhava eva / etAvatA mahAvidyAhetoH dharmatvAsiddhatvamasiddhasyAdyo bhedo nirAkAri / athAsiddhadvitIyabhedo vyApyatvAsiddhatvaM tadu yAma... doSa heta pakSa pinAya hetumAha- kevalAnvayinIti / kevalAnvayini mahAvidyAhetau sAdhyaM mahAvidyA sAdhyaM, tasya yo'bhAvastasyAprasiddhau / ko'rthaH / mahAvidyAsAdhyasya kevalAnvayitvena kvApyabhAvo nAsti / tataH sAdhyAbhAvAprasiddha satyAm / sAdhyAbhAvAdhikaraNeti / sAdhyaM mahAvidyAsAdhyaM tasya yo'bhAvaH, tasyAdhikaraNaM yo vipakSaH, tadrUpavyAvartyasyAsaMbhavena yasya kasyApi dIyamAnasyopAdheravazyabhAvI yaH pakSetaratvadoSaH, tadbhastatvena / ayamAzayaH - ' sAdhanAvyApakaH sAdhyavyAptika upAdhi:' ityupAdhilakSaNam / sa copAdhiH sapakSe dIyate, tathA pakSe vipakSe cAvartamAno vilokyate, yathA-vimatA hiMsA adharmasAdhanaM, hiMsAtvAt, mlecchahiMsAvadityatra mlecchahiMsAyAM niSiddhatvamupAdhiH / ayaM ca sAdhanA de 1 " vazyapa' iti ja pustakapAThaH / 2 'taratvAdidoM' iti ja pustakapATha / 3 ' sAdhyAbhAvavadvRttitva ' iti padaM ja pustake nAsti / 4 'tvasatpratipakSatvavA' iti ja pustake 5 'tyAzaGkAyAmAha iti ca pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyA viDambanam / vyApakaH sAdhyavyApakaJcAsti / tathA pakSe vimatahiMsArUpe vipakSe devapUjAdau ca sa upAdhina vartate / pakSavipakSayorvidheyatvena niSiddhatvAbhAvAt / etAvatA copAdheH pakSavipakSI vyAvatyauM bhavataH / yatra copAdheH pakSa eva vyAvartyaH syAnna tu vipakSaH, tatropAdheH pakSetaratvaM doSaH / yataH pakSetarasyopAdhitve agnimAnayaM parvato dhUmavattvAdityatrApi parvatetaratvamupAdhiH syAt / tathA ca sarvAnumAnocchedaH prasajyeta / tasmAdatra mahAvidyAnumAne vipakSasyaivAbhAvAt vipakSarUpavyAvAsaMbhavena yaH kazcanopAdhirutpAdayiSyate sa pakSetaratvadoSaprasto bhaviSyatIti mahAvidyAnumAnopAdherupAdhitvAnupapattau satyAM kimityAha-vyApyatvAsiddharapi nirastatvAditi / idamatra tattvam-aupAdhikavyAptiko vyaapytvaasiddhH| sa cAsiddhameda eva / atra copAdherabhAvAdvyApyatvAsiddherapyabhAva eveti mahAvidyAyA asiddhatA nirastA / atha viruddhatvAdidoSanirAsAya hetumAha-kevalAnvayItyAdi / kevalAnvayino mahA. vidyAnumAnasya yatsAdhyaM tadabhAvasya yadaprasiddhatvam / ayaM bhAvaH-sAdhyAbhAvo hi vipakSe bhavati / atra ca kevalAnvayitvena vipakSAbhAvAtsAdhyAbhAvAprasiddhiH / tena hetunA kimityAha-sAdhyAbhAva mAtravRttitveti / atra mAtrazabdo'paravyavacchedI / tataH sAdhyAbhAvavati vipakSe eva yo vartate na tu sapakSe, etAvatA viruddhaH / 'pakSavipakSamAtravRttiviruddhaH' iti tallakSaNAt / sAdhyAbhAvavadvattitveti / sAdhyAbhAvavati vipakSe vartate / atra mAtrazabdAbhAvAtsapakSe'pi vartate / tathA cAnaikAntikaH, 'pakSatrayavRttiranaikAntikaH' iti tallakSaNAt / sAdhyAbhAvasAdhakasamAnabaleti / sAdhyAbhAvasAdhakaH san pUrvahetoH smaanblH| etAvatA satpratipakSAparaparyAyaH prakaraNasamaH, 'tulyabalahetusAdhitasAdhyavyatirekaH prakaraNasamaH' iti tallakSaNAt / sAdhyAbhAvasAdhakAdhikavaleti / etAvatAnumAnabAdhitakAlAtyayApadiSTaH / yatra pUrvasmAdanumAnAduttaramanumAnaM samAnabalaM syAt tatra prakaraNasamatvam , yatra ca pUrvAnumAnAdaparakRtAnumAnamadhikabalaM syAttatrAnumAnabAdhitakAlAtyayApadiSTatvam, iti prakaraNasamAnumAnabAdhitakAlAtyayApadiSTayorbhedaH / pratipakSabAdhAnAmiti / pratipakSaH prakaraNasamaH / bAdhaH kAlAtyayApadiSTaH / etAvatA asiddhatvAdihetvAbhAsapaJcakaM mahAvidyAyAM nirAse / nanu tathApi sakaladoSavirahaH kathaM, tarkavirahAdInAmapi dUSaNatvAdityAzaGkayAha-vipakSAbhAveneti / atra hi vipakSAbhAvena hetoryA vipakSavRttitvAzaGkA tasyA apyabhAvaH eva, tena kAraNena / tannivRtyarthamiti / vipakSavRttitvAzaGkAnivRttyartham / tarkAkAGkhAbhAveneti / tarkAkAGkAyA yo'bhAvastena / trkvirhetyaadi| ayamAzayaH-prameyatvaM heturbhavatu, mahAvidyAprakAraproktaM sAdhyaM mA bhUt , vipakSe kiM bAdhakam / evaMvidhAzaGkAyAM tarko vilokyate yathA-agnimAnayaM parvato dhUmavattvAt mahAnasabadityatra dhUmavattvaM bhavatu, vahnimattvaM mA bhUt , vipakSe kiM bAdhakamityAzaGkAyAM vipakSabAdhakatarkaH prayojyaH / tathAhi-yadyanagniH syAttarhi nidhUmaH prasajyeta, yathA jalAzrayAdiH, iti vipakSabAdhakatarkeNa dhUmavattvahetau vipakSavRttitvAzaGkAyA nirAsaH / yatra ca vipakSabAdhakasya tarkasyAbhAvaH, tatra tarkavirahadUSagaM syAt / tadapyatra na / vipakSasyaivAbhAvAdityarthaH / / sA ceyaM mahAvidyA bahuprakArA-kAcidanvayavyatirekiNaH pakSaM pakSIkRtya pravartate, kAcitsapakSaM, kAcidvipakSaM, kAcitsAdhyaM, kAcitsAdhyAbhAvamityAdi / (bhuvana0)-atha granthakAro mahAvidyAyAH svarUpaM nirUpya tatprakArAnAha-sA ceyaM mahA Aho! Shrutgyanam
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM vidyA bahuprakAreti / kAcidanvayavyatirekiNa iti / anityaH zabdaH kRtakatvAdityAdermukhyAnumAnasyAnvayavyatirekiNaH pakSaM zabdAdikaM pakSIkRtya pravartate ityarthaH / sAdhyAbhAvamityAdi / sAdhya vivakSitamanityatvAdi, tasyAbhAvaH sAdhyAbhAvaH / anityatvAdiviparItaM nityatvAdisAdhyamityarthaH / atra cAdizabdena pakSamAtraniSThaM dharma, sapakSamAtraniSThaM dharma, vipakSamAtraniSThaM ca dharma pakSIkRtya pravartamAnA mahAvidyA gRhyante / 1 tatrAdyA yathA-zabdo'nityaH kRtakatvAdityatrAnvayavyatirekiNi ayaM zabdaH svasvetaravRttitvAnadhikaraNAnityaniSThAdhikaraNaM meytvaaddhttvditi| 1 (bhuvana0)-tatra 'pakSApakSagatAdanyatsAdhyavadvRttipakSagam' iti kulArkapaNDitanirmitamahAvidyAgranthasthaM kArikArdhamuddizya pakSaM pakSIkRtya yA mahAvidyA pravartate prathamaM tAmAha-ayaM zabdaH svasvetaravRttitvetyAdi / svazabdena pakSIkRtaH zabdaH parAmRzyate, svetarazabdena ca pakSIkRtazabdAdanye sarve'pi padArthAH / svazca svetare ca sva vetare / teSu vRttirvartanaM yeSAM dharmANAnabhidheyatvaprameyatvAdInAM, te svasvetaravRttayaH / teSAM bhAvaH svasvetaravRttitvam / tena anAkrAntastenAnAzritaH / anitye niSThA avasthAnaM yasya so'nityaniSThaH / svasvetaravRttitvAnAkrAntazcAsau anityaniSThazca tasya dharmatyAvikaraNamAzraya iti vigrahaH / zabdo'dhikaraNamityukte zabdatvanityatvAdyadhikaraNatvasiddhyA arthAntaratvaM syAt, tannivRttyarthamanityaniSThetyuktam / zabdo'nityaniSThAdhikaraNamityukte ca meyatvAdinA arthAntaratA syAt / ata uktaM svetaravRttitvAnAkrAntAnityaniSThAdhikaraNamiti / evamapyukte caaprsiddhvishessnntaa| pakSamAtraniSThAnityatvasiddheH pUrvamevaMbhUtArthasya pakSAdanyatra ghaTAdau dRSTAntIbhUte'saMbhavenAprasiddhiH, ata uktaM sveti / pakSavyatirikteSu pakSataditaravRttitvarahito dharmaH pakSAnyonyAbhAvaH sarvatrAstIti nAprasiddhavizeSaNatA / zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityetAvatyevocyamAne vyAghAtaH / yasya kasyacidapi zabdadharmasya zabdataditaravRttitvAnAkrAntatvasyAsaMbhavAt / yasya kasyacidapi zabdasya zabdatvAzrayatvena zabdatvAt / zabdAntarApekSyA ca zabdetaratvAt / ata uktaM ayamiti / tathA ca na vyAghAtaH / etacchabdamAtravRttaryasya kasyacidapi etacchabdatvAderdharmasyaitasminneva zabde pakSIkRte vartanAdanyatra cAvartanAditi / tasmAcchabdavizeSasya anityatvaM prasAdhya sarvazabdAnAmapi tadRSTAntAvaSTambhena tatsAdhanIyamiti / svasvetaravRttitvAnAkrAntA'nityaniSThazca dharma etacchabdatvAdiH pakSe'nityatvaM vinA na saMbhavatyeva, tena zabdAnityatvasiddhiH / sapakSe ca sarvatra pakSAnyonyAbhAvAdidharmo jJeyaH // yatpunaratra kaizciduktaM svasvetaravRttitvAnAkrAntatvaM nAma svavRttitvavizi. STasvetaravRttitvAtyantAbhAvaH / viziSTaM ca na vizeSaNavizeSyAbhyAmanyatkizcit / viziSTAbhAvo'pi vizeSaNAbhAvavizeSyAbhAvobhayAbhAvavyebhyo na vyatiriktaH kazcit / tena svavRttitvaviziSTasvetaravRttitvAbhAvaHsvavRttitvAbhAvo vA syAt, svetaravRttitvAbhAvo vA, ubhayorabhAvadvayaM vA / Aye svavRttitvAnAkAntasvetaravRttyanityaniSThadharmavAnpakSaH iti pratijJArthaH syAt / tathA ca vyAghAtaH / na hi pakSavRttitvarahitaH pakSe vartate iti saMbhavati / dvitIye ca sve. Aho ! Shrutgyanam
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / taravRttitvAnAkrAntasvavRttyanityaniSThadharmavAnpakSa itipratijJArthaH syAt / tathA cAprasiddhavizeSaNatvam / na hi pakSetaravRttitvarahitaH pakSavRttiranityaniSTho dharmaH pakSaniSThAnityatvasiDeH pUrva zakyo'dhigantum / tRtIye ca svavRttitvAnAkrAntasvetaravRttitvAnAkrAntAnityaniSThadharmavAnpakSa iti pratijJArthaH syAt / tathA ca pUrvopapAditavyAghAtAprasiddhavizeSaNatve durvAre / evaM mahAvidyAntareSvapi vyAghAtAprasiddhavizeSaNatvAdayo draSTavyA iti / zrImadAnandapUrNaviracitA mhaavidyaaviddmbnttiikaa| ( AnaM0)- x x *nanyatvadUSaNaM sarvatrohanIyamityAha-evamiti / (bhuvana0)-viDambanakArAntarairAvirbhAvitaM dUSaNaM prastAvayati-yatpunariti / svasvetarattitvAnAkrAntatvaM nAmeti / yaH kazcanAnityavartI dharmaH zabde sAdhayitumabhipretastasya svasvetaravR. ttitvAnAkrAntatvaM vidyate / tacca svavRttitvaviziSTaM yatsvetaravRttitvaM tasyAtyantAbhAvarUpam / viziSTaM ca na vizeSaNavizeSyAbhyAmanyaditi / atra svavRttitvaviziSTaM svetaravRttitvamuktam / tatra viziSTamiti bhAvapradhAnavAnirdezasya viziSTatvaM jJeyam / tacca vizeSaNavizeSyarUpameva / na tato'nyadityarthaH / viziSTAbhAvo'pIti / viziSTasyAbhAvo'pi vizeSaNAbhAvo vA, vizeSyAbhAvo vA, ubhayorvizeSaNavizeSyayorabhAvadvayaM vA, na tavyatiriktaH kazcit / etAvatA viziSTAbhAvasya sAmAnyena vikalpatrayaM kRtam / atha svavRttitvaviziSTasvetaravRttitvAbhAvasya vikalpatrayaM kurute-tena svavRttItyAdi / ubhayorabhAvadvayaM veti / svavRttitvAbhAvaH svetaravRttitvAbhAvazcetyevamabhAvadvayam ! Adyakalpe paryavasitamarthamAhaAdya iti / vyAghAtenAdyakalpaparyavasitamartha dUSayati-tathA ceti / vyAghAtamevopapAdayati-na hIti / na hi zabdAdipakSavRttitvarahitaH svetaraghaTAdivRttiranityaniSTho dharmaH zabdAdipakSe vartate iti saMbhavati / tena pakSavRttitvarahitadharmasya pakSa eva sAdhanAt spaSTa eva vyAghAtaH / astu tarhi dvitIyaH kalpaH proktadUSaNAbhAvAdityatrAha-dvitIye ceti / pakSetaravRttitvarahitatve pakSavRttitve ca sati anityaniSTho yo dharmastadvAn zabda ityevaMrUpe dvitIyakalpe'prasiddha vizeSaNatvamAha-tathA ceti / tadeva spaSTayati-na hIti / na hi pakSIkRtazabdamAtravRttaretacchabdatvAderdharmasya pakSetaravRttitvarahitasya pakSAnityatvasiddheH pUrvamanityavRttitvamadhigantuM zakyam / ataH pakSAdanyatra ghaTAdau dRSTAnte tathAbhUtasya dharmasyAsaMbhavAdaprasiddhavizeSaNatvaM nAma pakSadUSaNaM bhavatyeveti / tRtIye'rthaparyavasAnamAviSkaroti 1 pakSasatyanityaniSThadharmaH' iti ja pustakapAThaH / 2 'vizeSaNatve daSTavye iti iti ja pustkpaatthH| . * AnandapUrNakRtA TIkA ita ArabhyaivopalabdhA / Adarzapustake asmAt pUrvI bhAgaH nopalabhyate / Aho! Shrutgyanam
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM tRtIye ceti / tameva dUSayati tathA ceti / pakSavRttitvarahitaH pakSe vartate iti vyAghAtaH / pakSetaravRttitvarahitaH pakSavRttyanityaniSTho dharmo'prasiddha ityarthaH / uktaM dUSaNamanyatrApi jJeyamityati dizati - evamiti / tadayuktam / yathA pakSavRttidharmeSu pakSavRttitvaM dharmaH, yatha ca pakSetaravRtidharmeSu pakSetaravRttitvaM dharmaH, evaM ye pakSe taditarasmiMzca vartante dharmAH teSu pakSatadiravRttitvaM nAma dharmaH / tadatyantAbhAvazca svasvetaravRttitvAnAkrAntatvam / tadvAMzva svasvetaravRttitvAnAkrAntaH / sa cAsAvanityaniSThazcaM / tena svasvetaravRttitvAtyantAbhAvavadanityaniSThadharmavAnpakSa iti pratijJArthaH syAt / tathA ca na vyAghAtaH / pakSamAtravRttyanityaniSThadharmasiddhyApi pratijJAvAkyArthasyopapannatvAditi / na cAprasiddhavizeSaNatvam / pakSamAtraniSThadharmAtyantAbhAvapakSAnyonyAbhAvayoH pakSavyatiriktanityAnityaniSThayo ruktarUpayorubhayavAdisiDatvAditi / evaM mahAvidyAntareSvapi vyAcatAprasiddhavizeSaNatve pariharaNIye / 8 ( AnaM0 ) - samAdhatte - taditi / svavRttitvena viziSTaM svetaravRttitvaM, tadatyantAbhAvaH svasvetaravRttitvAnAkrAntatvamiti na vivakSitaM, kintu svavRttyA viziSTA svetaravRttiH, tadabhAvaH svasvetaravRttitvaM, tadatyantAbhAvastathA vivakSita iti sadRSTAntamAha - tatheti / pratijJAparyavasAnamAha - teneti / evamapi vyAghAtatAdavasthyaM viziSTavRttiniSThadharmaniSedhasya vizeSaNI bhUtasvavRttiniSedhena vAcyatvAditya Aha - tathA ceti / vizeSyabhUtasvetaravRttyabhAvenApi viziSTavRttiniSThadharmavizeSopapatteriti hetumAha-pakSamAtreti / tathA ca pakSasyAnityatvasiddhiH, aparathA pakSamAtravRttera nityaniSThadharmatvAsiddheriti bhAvaH / pakSasyAnityatvasiddheH prAgevaMbhUtadharmA prasiddha yA aprasiddhavizeSaNatvamatrAha-na ceti / ( bhuvana 0 ) - uktadUSaNaparihAramAha - tadyuktamiti / stravRttitvena viziSTaM yat svetaravRttitvaM tadatyantAbhAvaH svasvetaravRttitvAnAkrAntatvamiti na vivakSitaM, kintu svavRttyA viziSTA yA svetara - vRttiH tadatyantAbhAvastathA vivakSita iti / yathetyAdi dRSTAntopanyAsapUrvakaM dASTantikamAha - evaM ye pakSe taditarasmizceti / ayamabhiprAyaH - kevalaM svavRttitvAnAkrAntatvaM kevalaM svetaravRttitvAnAkrAntatvaM ca yasyAnityavRtterdharmasya syAt sa zabde na niSidhyate, kintUbhayavRttirniSidhyate / sa ca sattvaprameyatvAdiH / pratijJAparyavasAnamAha - tena svasvetaravRttitvAtyantAbhAvetyAdi / svasvetarayugale vRttiryeSAM dharmANAM sattvaprameyatvAdInAM teSu svasvetaravRttitvaM nAma dharmaH, tasya yo'tyantAbhAvaH, tadvAn yaH kazcanAnityaniSTho dharmaH zrAvaNatvakRtakatvAdiH, tadvAnpakSa iti pratijJArthaH syAdityarthaH / tathA ca na vyAghAtaH / atra hetumAha - pakSamAtreti / pakSamAtravRttiyo'nityaniSTho dharmastatsAdhanenApi pratijJAvAkyArthasyopapannatvAdityarthaH / aprasiddhavizeSaNatvamapyatra pakSe na syAdityAha-na ceti / atra hetuM brUtepakSamAtraniSThadharmAtyantAbhAveti / pakSamAtraniSThA ye dharmAH zabdatva zrAvaNatvAdayaH teSAmatyantAbhAvazca 1 yathA pakSe iti ga pustakapAThaH / 2 ruktarUpopapannayorubha' iti ja pustaka pAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / I pakSAnyonyAbhAvazca / tayoH kiMviziSTayoH / pakSavyatiriktanityAnityaniSThayoH / pakSaH zabdaH, tadvyatiriktA ye nityA AtmAdayo'nityAzca ghaTAdayaH, tanniSThayoH tadvartinoH / punaH kiMrUpayoH / uktarUpayoH svasvetaravRtitvAnAkrAntAnityaniSThayoH / vAdiprativAdinorubhayorapi siddhatvAdityarthaH / ye tu sAmAnyataH zabdaH zabdataditaravRttitvAnAkrAntAnityaniSThAdhikaraNamiti pratijAnate, teSAM spaSTo vyAghAtaH / yasya kasyacidapi zabdadharmasya zabdataditaravRttitvena zabdataditaravRttitvAnAkrAntatvasyAsaMbhavAt / yasya kasyacidapi zabdasya zabdatvAzrayatvena zabdatvAt, zabdAntarApekSayA ca zabdetaratvAditi / ( AnaM0 ) - ayamiti pakSavizeSaNaM hitvA zabdamAtraM dharmIkRtya prayujyatAM lAghavAdityata Aha-yetviti / AkAzavizeSaNatvAdeH zabdamAtravRtteH zabdataditaravRttitvAbhAvAtkathaM vyAghAtastatrAha-yasya kasyaciditi / zabdatvAdhikaraNapratiyogiketaretarAbhAvAdhikaraNaniSThatvAbhAvAt kathaM zadebtaravRttitvamatrAha-yasya kasyacidapi zabdasyeti / ( bhuvana 0 ) - nanu pakSamAtraniSThadharmAtyantAbhAvapakSAnyonyAbhAvavattayoH sthAne yathAnukramaM pakSamAtraniSThadharmAnyonyAbhAvapakSAtyantAbhAvayorapi grahaNe ko doSaH / ucyate / pakSamAtraniSThadharmAnyonyAbhAvasya vaizeSikAdInAM mate dharmadharmiNorbhinnatvena zabde'pi vartamAnatvAt svasvetaravRttitvena tadvRttitvAnadhikaraNatvAnupapattiH / pakSAtyantAbhAvasya cAkAzA'vRttitvena dRSTAntatvAnupapatteH kevalAnvathitvavyAghAtazca syAditi na tayorgrahaNam / evamagre'pi sarvatra mahAvidyAnumAnAdau pakSamAtraniSThadharmAtyantAbhAvapakSAnyonyAbhAvayorgrahaNe kAraNaM jJeyam / teSAM spaSTa vyAghAta iti / ayamarthaH / atrAyabhitipadaM vinA sAmAnyena zabda ityucyamA - ne'nityavRttitvena siSAdhayiSitasya zabdatva zrAvaNatvAdeH sarvazabdadharmasya yasminkasmiMzcidapi ghaTe - tyAdirUpe pakSIkRtazabde pakSIkRta zabdAditarasmin paTalakuTetyAdirUpe zabdAntare ca vartamAnatvena zabdataditaravRttitvena tadnAkrAntatvaM nopapadyate / atra vAnityavRttitvena siSAdhayiSitaH zabdatvAdiH sarvazabdadharmaH zabdataditaravRttitvAnAkrAnto vilokyate / ataH spaSTa eva vyAghAtaH / ayamityucyamAne tu etacchabdatvAdireva dharmaH anityavRttitvena vizeSitaH siSAdhayiSitaH / sa caitacchabda eva vartate na tvanyatreti na tatra vyAghAta iti / vyAghAtameva 'yasya kasyacidapi ' ityAdinA spaSTayati-yasya kasyacidapIti / zabdatva zrAvaNatvA kAza vizeSaguNatvAdeH zabdadharmasyetyarthaH / tasmAdekaikameva zabdAdikaM dharmiNaM niSkRSya pakSIkRtya sarvamahAvidyAprayogo draSTavyaH / yadvA zabdaH zabdazabdatvarahitaniSThatvAnAkrAntAnityaniSThAMdhikaraNamiti sAmAnyataH prayoktavyA pratijJA / ( AnaM0 ) - zabdavizeSasyAnityatvaM prasAdhya taddRSTAntena itarazabdAnAM tatsAdhane gauravAdekaH 1 zabdadharmasya itipadaM ga pustake nAsti / 2 niSThadharmAdhika' iti ja pustakapAThaH / 3 prayoktavyama iti ja pustakapAThaH / 2 mahAvidyA 0 Aho! Shrutgyanam
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM prayogaH sarvazabdAnityatvaviSayaH ityata Aha-yati / zabdazabdetaroti / zabdazabdena zabdatvAdhikaraNasya taditarazabdena zabdatvAnadhikaraNasya vivakSitatvAnna prAktanadoSAnuSaGga iti bhAvaH / / (bhuvana0)-tasmAdekaikamiti / ayaM vivakSito ghaTapaTAdizabda ityevaM vizvAdakaikaM zabda pRthak pakSIkRtya vivakSitAnityatvasAdhanena tadRSTAntAvaSTambhena sarvazabdAnAmanityatvaM prasAdhyamiti bhaavH| sarvazabdAnAmanityatvaprasAdhanAya prAha- yadvA zabdaH zabdazabdatveti / zabdaH zabdatvAdhikaraNaM sarvazabdaH / zabdatvarahitaM zabdatvAnadhikaraNaM sarva vizvaM, tatra yat niSThatvaM tena anAkrAnto yaH kazcanAnityaniSTho dharmastathAdhikaraNaM zabda ityarthaH / atra zabdazabdena zabdatvAdhikaraNasya, zabdatvarahitazabdena ca zabdatvAnadhikaraNasya vivakSitatvAnna prAcInadoSAnuSaGga ityabhiprAyaH / . ye tu ayaM zabdaH svasvetaravRttivyatiriktAnityaniSThadharmAdhikaraNamiti pratijAnate, teSAM siddhasAdhanaM spaSTam / svasvetaravRttyabhidheyatvAdivyatiriktasvasvetaravRttyanityaniSTaprameyatvAdidharmANAM pakSaniSThatvena vAdiprativAdibhyAmaGgIkRtatvAditi / tasmAtsarvatra tadvyatiriktAdipadasthAne tattvAnAkrAntatvAdipadaM pryoktvymiti| (AnaM0)-ekadezIyaprayogamanuvadati-ye viti / svasminsvetareSu ca vRttiryasya sa svasvetaravRttiH, tasmAdvyatirikto'nityaniSTho yo dharmastadAzraya ityarthaH / kRtyaM pUrvavat / dUSayatiteSAmiti / tadupapAdayati-svasvetareti / / (bhuvana0)-ekadezIyaprayogamanuvadati-ye tu ayaM zabda iti / svasmin svetareSu ca vRttiyasya sa svasvetaravRttirabhidheyatvAdiH, tadvyatirikto'nityaniSTho dharmaH sattvaprameyatvAdiH tadAzraya ityarthaH / atra tattvAnAkrAntapadasthAne tadvyatirikteti padaM prayuktamityetadeva vaicitryam / zeSaM tu pUrvavadeva jJeyam / anUdya dUSayati-teSAmityAdi / siddhasAdhanatAmevAha-svasvetareti / svasvetaravRttirabhidheyatvAdidharmaH, tasmAdvyatiriktA ye svasvetaravRttaya evAnityaniSThAH prameyatvAdayo dharmAsteSAM pakSaniSThatvenobhayorapi siddhatvAt spaSTeva siddhasAdhyatetyarthaH / atra ca vivAdapadApannaH pakSamAtraniSThatve satyanityaniSTha eva dharmo na tu sattvaprameyatvAdiH, tasya ghaTAdyanityaniSThatvenAnityaniSThatvAtpakSamAtraniSThatvAnupapatteH / tasmAdaniSTArthApattyA vyatirikteti padaM na prayojyam / tattvAnAkrAnteti / zabdataditaravRttitvAnAkrAnta ityevaM padaM prayojyam / ___ ayaM ca prameyatvAdihetuH svasvetaravRttitvAnAkrAntAnityaniSThadharmavattvaM vyApakaM pakSe gaimayannanityatvamantarbhAvya gamayati / na hi pakSe'nityatvamanadhigamya pakSamAtraniSThadharmasyAnityaniSThatvaM zakyAdhigamam / nApi pakSe pakSamAtra 1 mahAvidyAviDambanagranthasyAdarzapustakeSu tathA bhuvanasundaraviracitamahAvidyAviDambanavRttau ' zabdazabdatvarahita' iti pATho dRzyate / 2 niSThAdhika iti ja pustakapAThaH / 3 tvAdihe iti ga pustkpaatthH| 4 padhe sAdhaya iti ja pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / niSThAnityaniSThadharmavattvamanadhigamya pakSataditaravRttitvAnAkrAntAnityaniSThadharmavattvaM zakyAdhigamam / pakSavyatiriktamAtravRttidharmasya pakSe vyAghAtenopasaMhartumazakyatvAt / tadidaM vyaapkprtiiternitytvaadikmnaalmbyaanuppttiruupmpryvsaanmaahuH| (AnaM0)-prathamaprayogAtpakSamAtraniSThadharmasiddhAvapi kathamanityatvasiddhiratrAha-ayaM ceti / svasvetaravRttitvAnAkrAntAnityaniSThasvavRttirahito vA svamAtravRttyanityaniSTho vA / Adyo vyAhata iti dvitIyaH sidhyet / tasyAnityatvaM vinA kAnupapattiratrAha-nahIti / pakSamAtraniSThadharmAtyantAbhAva. syoktarUpatve'pi na tena sAdhyaparyavasAnaM zakyazaGkamityAha-nApIti / hetumAha-pakSeti / prameyatvA. dika pakSe svavyApakaM sAdhayaMstadaparyavasAnena vAdyabhimataM sAdhayatIti mahAvidyAvAdinaH saGgirante / tvayA punarvyApakapratIteranityatvAdikamanAlambya anutpattiranyaivoktetyata Aha- tadidamiti / / (bhuvana0)-prathamaprayogAtpakSamAtraniSThadharmasiddhAvapi kathaM nityatvasiddhiratrAha-ayaM ceti| svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThaH svavRttitvarahito(vA )svamAtravRttyanityaniTho vA / prathamo vikalpaH pakSe vyAhata iti dvitIyaH sidhyet / anityatvaM vinA tasya kAnupapattirityata Aha-na hIti / pakSezabde'nityatvamajJAtvA pakSamAtraniSThasya zabdatvAde ninyaniSThatvaM jJAtuM zakyamityarthaH / pUrvamanityatvaM vinA'nityaniSThatvaM nopapadyate ityuktaM, idAnIM pakSamAtravRttidharmasyAnityaniSThatvaM vinA pakSataditaravRttitvAnAkrAntAnityaniSThatvamapi nopapadyata ityAha-nApi pakSe pakSamAtreti / ayaM pakSamAtraniSTho dharmaH zabdatvAdiranityaniSTha ityevamajJAtvA pakSataditaravRttitvAnAkrAntAnityaniSThadharmavattvaM pakSe naiva zakyamadhigantumityarthaH / nanu sapakSamAtravRttInAM ghaTatvAdidharmANAM sapakSamAtravRttitvena yugalAvRttitvAt yathoktalakSaNopapannAnAM saMbhavAtte eva pakSe sAdhayiSyante, kiM pakSamAtraniSThAnityaniSThadharmetyAdicintayetyAzaGkaya hetumAha-pakSavyatirikteti / kevalasapakSavRttidharmasya ghtttvaakaashtvaadeH| pakSe zabde / upaMsahatumiti / upapAdayitumazakyatvAditibhAvaH / tdidmityaadi| svasvetaretyAdervyApakasya sAmyasya pratIteH anityatvAdikamanAlambya anityatvaM vinA / aparyavasAnamAhuriti / anityatvaM vinA evaMvidhasAdhyasya vizrAntina bhavatIti bhAvaH // 1 // _2 ayaM zabdaH anityatvAtyantAbhAvavavRttyetaddharmatvAnAkrAntAdhikaraNaM meyatvAditi / asyAM vakSyamANAsu ca mahAvidyAsu ghaTo dRSTAntaH / atra cAnityatvAtyantAbhAvavavRttayo ye etaddharmAsteSvanityatvAtyantAbhAvavavRttyetaddharmatvaM nAma dhrmH| tadatyantAbhAvavAn dharmaH pakSe sAdhyate / sa ca pakSe'nityatvamanadhigamya na zakyo'dhigantum / zabdasyAnityatvarahitatve sarveSAmapi zabddha 1 anupapattiH iti syAt (?) / 2 "tvaM parijJAtuM iti ca pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM rmANAmanityatvAtyantAbhAvavadvRttyetaddharmatvena tadnAkrAntatvAnupapatteH / pakSe'nityatvAbhyupagamamAtreNa prakRtasAdhyArthasyopapannatvena na vyAghAtaH / pakSavRttitvAbhAvena anityatvAtyantAbhAvavadvRttipakSavRttitvarahitayoH pakSamAtraniSThAtyantAbhAvapakSAnyonyAbhAvayoH pakSavyatiriktasakalavastuniSThayoruktarUpopapannayoH prasiddhatvena nAprasiddhavizeSaNatApi / evaM mahAvidyAntareSvapi yathAsaMbhavaM pakSamAtraniSThAtyantAbhAvapakSAnyonyAbhAvAvupAdAyAprasiddhavizeSaNatvaM nirasanIyam / 2 ( AnaM0 ) - prayogAntaramAha - ayamiti / anityatvAtyantAbhAvo yasya so'nityatvAtyantAbhAvavAn, tatra vRttiryeSAM te'nityatvAtyantAbhAvavadvRttayaH, te evaitatpakSIkRtazabdadharmAH anityatvAtyantAbhAvavadvRttyetaddharmAsteSu tathAtvaM dharmaH tadatyantAbhAvavAn, tadanAkrAntaH tasyAdhikaraNamAzraya ityarthaH / zabdaH uktasAdhyavAnityuktapakSAnyonyAbhAvasya pakSavRttitvAbhAvAdanityatvAtyantAbhAvavadvRttyetaddharmatvAnAkrAntatvamasti, tadadhikaraNaM ca zabdAntarabhiti bhAge siddhasAdhanatA, ata uktamU- ayamiti / ayaM zabdo'dhikaraNabhityukte prameyatvAdinA arthAntaratA, ata uktam - etaddharmatvAnAkrAnteti / tathokte vyAghAtaH syAdata uktam-anityatvAtyantAbhAvavadvRcyetaddharmatvAnAkrAnteti / anityatvAtyantAbhAvavadvRttitvAnAkrAntAdhikaraNamityuktau nityeSu sAdhyAsiddhiH / nahi nityAnAmuktadharmAdhikaraNatvaM, nityatvasyaivAnityatvAtyantAbhAvatvAdata uktam-etaddharmAnAkrAnteti / anityatvAtyantAbhAvavadvRttyetaddharmatvAnAkrAnta etaddharmatvarahito vA anityatvAtyantAbhAvavadvRttitvarahito vA / AdyaH pakSe vyAhato, dvitIyastvanityatvamantarbhAvya sidhyati / pakSasyAnityatvAbhyupagamamAtreNa pratijJArthasyopapatteriti mahAvidyArthaH / saMkSepato vyAcaSTe-atra ceti / tathApi kathamanityatvamatrAha - eveti / etadeva kuto'trAha - zabdasyeti / etaddharmatvAnAkrAntasyaitasminsAdhane vyAghAto'trAha - pakSa iti / pakSasya nityatve pakSaniSThasyAnityatvAtyantAbhAvavadvRttitvAbhAvena tadviziSTataddharmatvAnAkrAntatvamupapannamityarthaH / zabdasyAnityatvasiddheH prAguktarUpadharmAsiddheraprasiddhavizeSaNatAtrAha - pakSeti / pakSavRttitvAbhAve satyanityatvAtyantAbhAvavadvRttyetadvRttitvaM nAsti / vizeSyaitaddharmatvAbhAve'pi viziSTAbhAvasAdhyasiddhirityarthaH / tathApi kathamaprasiddhavizeSaNatA parihAro'trAha - pakSavRttitvarahitayoriti / zabdo nityatvavyatiriktaitaddharmatvarahitAdhikaraNamityukte pakSIkRtazabdamAtra niSThadharmAtyantAbhAvasyAnityatvavyatiriktatvAdetaddharmatvarAhityAcca zabdAnta ratadadhikaraNamiti bhAge siddhasAdhanatAparihArAyoktamayamiti / 2 ( bhuvana0 ) - atha mahAvidyAntaramAha - ayaM zabdaH anityatvAtyantAbhAvetyAdi / iyaM ca mahAvidyA 'vicchidya vAbhAvavadanvitena' iti kArikApadaM mahAvidyAsthitaM samAzritya pakSapakSIkarana pravRttA / anityatvasya atyantAbhAvo'nityatvAtyantAbhAvo nityatvaM, tadvidyate yasya so'nityatvAtyantAbhAvavAn nityapadArthaH, tatra vRttiryeSAM te'nityatvAtyantAbhAvavadvRttayaH, ta evaitatpakSIkRtazabda 1 thesyopapatterna vyA' iti ja pustakapAThaH / 2 ' sa eveti' ityetatpratIkaM mUlamahAvidyAviDambanAdarza - pustakeSu na vidyate / Aho! Shrutgyanam
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / tasyA 1 dharmA anityatvAtyantAbhAvavadvRtyetaddharmAH teSu tathAtvaM dharmaH, tadanAkrAntaH tadatyantAbhAvavAn, dhikaraNamAzraya ityarthaH / ayaM bhAvaH - ye nityapadArthavartinaH zabdasya dharmA meyatvAdayasteSAM bhAvastattvaM, tadatyantAbhAvavAn dharmaH zabde sAdhyate / sa ca zabdatva zrAvaNatvAdiH zabdasya nityatve'GgIkriyamANe nityavRttyetaddharmatvAnAkrAnto na bhavet / tasmAcchabdasyAnityatvamaGgIkaraNIyameveti / ayamitipadaM vinA sAmAnyena zabdaH uktasAdhyavAniti pratijJAyAM sarvazabdapakSIkaraNe pareNa ca dUSaNArthamekasyaiva kasyacicchabdasya pakSatve zaGkite paravivakSitapakSAnyonyAbhAvasya pakSavRttitvAbhAvAdanityatvAtyantAbhAvavavRttyetaddharmatvAnAkrAntatvamasti tadadhikaraNaM ca zabdAntaramiti bhAge siddhasAdhanatA syAt / ata uktamayamiti / iyaM ca vyAvRttiragre'pi sarvatra jJeyA / granthakRtA tu granthagauravabhayAnnoktA / ayaM zabdo'dhikaraNamityukte meyatvAdinA arthAntaratA, taduktametaddharmatvAnAkrAnteti / tathokte ca vyAghAtaH / uktamanityatvAtyantAbhAvavadvRttyetaddharmatvAnAkrAnteti / anityatvAtyantAbhAvavadvRttitvAnAkrAntA * dhikaraNamityukte' ca na nityeSu sAdhyaprasiddhiH / na hi nityAnAmuktadharmAdhikaraNatvam, nityavRtte - yasya kasyacidapi nityatvAderdharmasyA nityatvAtyantAbhAvavadvRttitvena tadnAkrAntatvasyAsaMbhavAt / ata uktametaddharmatvAnAkrAnteti / anityatvAtyantAbhAvavadvRttyetaddharmatvAnAkrAntaH etaddharmatvarahito vA, anityatvAtyantAbhAvavadvRttitvarahito vA / AdyaH pakSe vyAhataH sapakSe copayogI / dvitIyastvanityatvamantarbhAvya siddhayatIti zabdasyAnityatvasiddhiriti / asyAM vakSyamANAsu ca mahAvidyAsu ghaTo dRSTAnta iti / upalakSaNaM caitat / tena pakSaM pakSatulyaM ca muktatvA'nye sarve'pi padArthA ghaTAkAzAdayaH sarvamahAvidyAsu dRSTAntIkAryAH / atra cetyAdinA saMkSepataH prayogArthaM vyAcaSTe / atra ca kathamanityatvamityata Aha- sa ceti / atra hetumAha - zabdasyeti / etaddharmatvAnAkrAntasyaitasmin sAdhane vyAghAtaH syAditi tatparihAramAha -- pakSe'nityatvAbhyupagameti / pakSasyAnityatve pakSaniSThasyApyanityatvAtyantAbhAvavadvRttitvAbhAvena anityatvAtyantAbhAvavadvRttyetaddharmatvAnAkrAntatvamupapannameveti na vyAghAtaH / aprasiddhavizeSaNatAM pariharati -- pakSavRttitvAbhAveneti | pakSamAtraniSThAnAM zabdatvAdInAM yo'tyantAbhAvaH, pakSasya zabdasya yo'nyonyAbhAvazca, tayoH pakSavyatiritasakalabhAvaniSThayoH prasiddhatvena nAprasiddha vizeSaNateti saMbandhaH / tayordharmayoH kiMviziSTayoH / anityatvAtyantAbhAvavadvRttipakSavRttitvarahitayoH / anityatvAtyantAbhAvavAn nityaH padArthaH, tatra vRttiH, pakSe zabde ca vRttiH / anityatvAtyantAbhAvavadvRttizca pakSavRttizca anityatvAtyantAbhAvavavRttipakSavRttI / tayorbhAvastattvam / tena rahitayoH / kena hetunA / pakSavRttitvAbhAvena / pakSe yA vRttiH tattvAbhAvena / na hi tau dharmoM pakSe vartete / pakSamAtraniSThAnAmeva pakSe vartanAt / tadatyantAbhAvasya tu pakSAdanyatraiva vartanAt / pakSAnyonyAbhAvasyApi ca pakSAdanyatraiva vRtteH / na hi pakSAnyonyAbhAvaH pakSe vartate / svAnyatvarUpasya svAnyonyAbhAvasya svasminnavRtteriti bhAvaH / punaH kiMrUpayoH / uktarUpopapannayoH / anityatvAtyantAbhAvavadvRttyetaddharmatvAnAkrAntarUpopapannayorityAzayaH / yadyapyevaMvidharUpayorAkAzAdau nitye vartanAdanityatvAtyantAbhAvavadvRttitvAkrAntatvaM nAsti, tathApyetadviziSTai - 1 "tyukte ca nityeSu sAdhya iti ca pustakapAdaH / Aho! Shrutgyanam 13
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM / taddharmatvAnAkrAntatvaM vidyate eva / zabde tayoravartanAt / tathA ca sati evaM vidhAbhAvayoH sarvasapakSe vartanAdaprasiddhavizeSaNatvamapi parihRtamityarthaH // 2 // 3 ayaM zabdaH anityatvavyatiriktaitaddharmatvarahitAdhikaraNaM meyatvAditi / atra cAnityatvavyatiriktaitaddharmeSuanityatvavyatiriktaitaddharmatvaM nAma dharmaH, tadrahitazca pakSAvRttirvA anityatvaM vaa| tatra prathamaH pakSe nopasaMha zakyaH / pakSAvRttiH pakSe varttate iti vyAghAtAt / tasmAdvitIyamanityatvaM pakSe sidhyati // 3 (AnaM0 )-ayaM zabdaH etaddhamatvarahitAdhikaraNamityukte bAdho'ta uktam-anityatvavyatirikteti / anityatvavyatiriktAdhikaraNamityukte meyatvAdinArthAntaratA, ata uktam-etaddha. matvarahiteti / anityatvasyAnityatvavyatiriktatvAbhAvAdanityatvavyatiriktatve satyetaddharmatvarahitatvamasti, tena prameyatvaheturanityatvaM pakSe gamayatIti bhAvaH / anumaanaarthmaah-atretyaadinaa| 3 (bhuvana0)-prayogAntaramAha-ayaM zabdaH anityatvetyAdi / iyaM ca 'pakSo'thavA sAdhyavinAkRtena ' iti kArikApadamuddizya pravRttA / anityatvavyatiriktA ye etaddharmAH zabdadharmAH, teSvanityatvavyatiriktaiddhamatvaM nAma dharmaH / tattvena rahitAnAM dharmANAmadhikaraNamAdhAra ityarthaH / atra ca kathamanityatvasiddhirityAha-tadrahitazceti / anityatvavyatiriktaitaddharmatvarahitazca pakSAvRttiA'nityatvaM vA / tatra prathamaH pakSAvRttirghaTatvapaTatvAkAzatvAdiH pakSe zabde vyAghAtena nopasaMhartuM zakyaH / tasmAdanityatvaM zabde sidhyatIti bhAvaH / / 3 // 4 ayaM zabdaH saMpratipannaitaddharmatvAnAkrAntAdhikaraNaM meyatvAditi / atraca saMpratipannaitaDarmeSu saMpratipannataddharmatvaM nAma dhrmH| tenAkAntazcaitacchandavRttitvarahito vA vipratipannamanityatvaM vA / prathamo vyAhatatvAnna pakSe sidhyati / tena pakSe vipratipannAnityatvasiddhiriti // 4 // 4 (AnaM0)-ayaM zabdo'dhikaraNamityukte meyatvAdinArthAntaratA, ata uktam-etaddharmatvAnAkrAnteti / etaddhamatvAnAkrAntAdhikaraNamityukte vyAghAtaparihArAya saMpratipanneti vizeSaNam / saMpratipannaitaddharmatvAnAkrAntazca pakSAvRttirvA vipratipannamanityatvaM vA / prathamo vyAhata iti dvitIyamanityatvaM sidhytiityrthH| .. 4 ( bhuvana0)-atha 'pakSeSu ye santi vivAdahInAH, vihAya tAnanyataraH prasAdhyaH // ' iti kArikArdhamAzritya pravRttAM mahAvidyAmAha-ayaM zabdaH saMpratipanneti / atra saMpratipannAH zabdadharmAH zabdatvaprameyatvAdayaH, teSAM bhAvaH tattvam / tenAkAntAnAM dharmANAmAzrayaH ityarthaH / zabdAnityatvasiddhimAha-tadanAkrAntazcetyAdinA / sugamamevaitat // 4 // 5 ayaM zabdaH anityatvAtyantAbhAvavyatiriktaitanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAtyantAbhAvAdhikaraNaM meyatvAditi / atra cAnityatvAtyantAbhAvavyatiriktAzca te etaniSThAtyantAbhAvapratiyoginazceti vigrahaH / teSu cAnitya Aho! Shrutgyanam
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / svAtyantAbhAvavyatiriktaitaniSThAtyantAbhAvapratiyogiSu anityatvAtyantAbhAvavyatiriktaitanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM nAma dhrmH| tadrahitazca pakSavRttirvA syAt, anityatvAtyantAbhAvo vA / AdyasyAtyantAbhAvaH pakSe vyAhataH, tena anityatvAtyantAbhAvAtyantAbhAvaH pakSe sidhyati / sa cAnityatvamevetyanityatvaM pakSe sidhyati // 5 // 5 (AnaM0 ) ayaM zabdaH ityAdi / anityatvasyAtyantAbhAvo'nityatvAtyantAbhAvaH tasmAvyatiriktazca pakSaniSTho yo'tyantAbhAvaH, tatpratiyogitvarahitazca, anityatvAtyantAbhAvavyatiriktaitaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahito yo dharmastadatyantAbhAvAdhikaraNamityarthaH / meyatvAdinArthAntaratAM parihartumatyantAbhAvAdhikaraNamityuktam / tathApi gandharasAdInAmatyantAbhAvAdhikaraNatayA siddhasAdhanatA, ata uktam--etanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahiteti / etanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAtyantAbhAvAdhikaraNamityukte vyAghAtaparihArAyoktam-anityatvAtyantAbhAvavyatirikteti / naivaM vyAghAtaH / anityatvAtyantAbhAvasya atyantAbhAvAdhikaraNatayA sAdhyasiddheriti bhAvaH / anumAnArthAntaramAha-atra ceti / . 5 ( bhuvana0)-' asAdhyAnyaviyuktAnyavyAvRttirvA prasAdhyate ' etatkArikArdhamAzritya pakSaM pakSayitvA yA pravRttA tAmAha-ayaM zabdaH anityatveti / yaH etanniSThaH zabdaniSTho'tyantAbhAvaH, tasya ye pratiyogino vizvapadArthAH / te kiMviziSTAH / anityatvasya atyantAbhAvo'nityatvAtyantAbhAvaH nityatvaM, tasmAdvyatiriktA bhinnA ityarthaH / teSAM bhAvastattvam / tena rahito'nityatvAtyantAbhAvavyatiriktaitanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahito yo dharmo nityatvAdiH, tadatyantAbhAvAdhikaraNamityarthaH / meyatvAdinA'rthAntaratAparihArAya atyantAbhAvAdhikaraNamityuktam / tathApi ghaTatvAdInAmatyantAbhAvAdhikaraNatayA siddhasAdhyatA / taduktametaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahiteti / etaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAtyantAbhAvAdhikaraNamityukte vyAghAtaH syAt / tatastadapohArthamanityatvAtyantAbhAvavyatirikteti / na caivaM vyAghAtaH / anityatvAtyantAbhAvasya atyantAbhAvAdhikaraNatayA pakSe zabde sAdhyasiddheH / iti vyAvRtticintA // ayamAzayaH-zabdavyatiriktavizvasya atyantAbhAvaHzabde'sti / atastatpratiyogitvaM vizvasyaivAsti / tena rahitaM ca sAdhyadharmapakSe nityatvameva / tasya anityatvAtyantAbhAvavyatiriktetipadena vizvAt pRthakkRtatvAt , tadatyantAbhAvAdhikaraNaM anityatvAdhikaraNaM zabda ityarthaH / AdyasyAtyantAbhAvaH pakSe vyAhata iti / pakSavRttiH zabdatvAdidharmoM yadyapyanityatvAtyantAbhAvavyatiriktaitanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahito vartate, paraM tasyAtyantAbhAve zabdamadhye sAdhyamAne vyAghAtaH syAt / tasmAtpArizeSyAnnityatvasyaivAtyantAbhAvaH zabde sAdhyate iti bhAvaH / zabdamAtravRttizabdatvAdInAmatyantAbhAvaH sarvatra sapakSe dharmo jJeyaH // 5 // 6 ayaM zabdaH svetarAnityanityavRttitvarahitAnekainityavRttitvarahitAneta 1 anityetyAdhArabhya navamAnumAne 'AdyaH pakSe byAghAtAt ' ityantaH granthAMzaH ja pustake juTitaH / 2 ' anekanityattitvarahita' itipadaM ga pustake nAsti / Aho ! Shrutgyanam
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM niSThAdhikaraNaM meyatvAditi / anityavRttitve sati nityavRttayo ye dharmAsteSvanityanityavRttitvaM dharmaH / tadrahitastadatyantAbhAvavAn / anekeSu varttante ye dhamasteSvanekanityavRttitvaM dharmaH / tadrahitastadatyantAbhAvavAn / anetanniSThaH pakSIkRtazabdAnyaniSThaH / anityanityavRttitvarahitazcAsAvanekanityavRttitvarahitazca sa cAsAvanetanniSTazca / tadadhikaraNaM tadAzraya ityarthaH / 16 6 (AnaM0 )-svetarAnityanityetyAdi / pakSIkRtazabdAditare ye'nityAH nityAJca teSu vRttiryasya dharmasya tasya svetarAnityanityavRttitvaM dharmaH, tadatyantAbhAvavAMzca anekeSu nityeSu vRttitvarahitaJca, ayametanniSThaH pakSIkRtazabdAdanyaniSThazceti svetarA nityanityavRttitvarahitA ne kanityavRttitvarahitAnetanniSThastasyAdhikaraNamityarthaH / ayaM zabdo'dhikaraNamityukte pakSIkRtazabdavyatiriktatvAtyantAbhAvena pakSamAtraniSThena arthAntaratA, ata uktam-anetanniSTheti / anetanniSThAdhikaraNamityukte meyatvAdinArthAntaratA, ata uktam- nityavRttitvarahiteti / nityavRttitvarahitAnetanniSThAdhikaraNamityukte AkAzavyatiriktanityAnyatvena zabdanityatve'pyupapadyamAnena AkAzavyatiriktanityeSu vRttihInena arthAntaratA, ata uktam- anekanityavRttitvarahiteti / pakSIkRtazabdanityave tasyAneka nityavRttitvena tadrahitatvAnupapatiH / aneka nityavRttitvarahitAnetanniSThAdhikaraNamityuktau nityatvena arthAntaratA, ata uktam-anekanityavRttitvarahiteti / svetareti padaM spaSTIkaraNArtham / anityanityavRttitvarahitAnekaniSThacAnityameva pakSe paryavasyatIti bhAvaH / pakSavyatirikte sarvatra svAnyatvAdhikaraNapratiyogikaH ekaikadharmiko'nyonyAbhAvo'stIti vyAptisiddhiH / anumAna vivaraNagrantho vyAkhyAtArthaH / 6 ( bhuvana0 ) atha ' apakSasAdhyavadvRttivipakSAnvayavarjitaH / nAnAvipakSavRttyanyabhinnadharmoSsti pakSite ' iti kArikAmAzritya yA pravRttA tAM darzayati-ayaM zabdaH svetarAnityanityattitvarahiteti / svasmAditare ye'nityA nityAca teSu vRttiryasya dharmasya tasya svetarAnitya nityavRttitvaM, tadatyantAbhAvavAMzcAsau, anekeSu nityeSu vRttitvarahitazcAyam, anetanniSThaH pakSIkRtazabdAnyaniSThazceti svetarAnityanityavRttitvarahitAneka nityavRttitvarahitAnetanniSThaH, tasyAdhikaraNamityarthaH / na eSaH anessH| anetasmin pakSIkRtazabdAdanyasminniSThA yasya so'netanniSThaH / nanvevaMvidhavizeSaNaviziTospi zabde siSAdhayiSito dharmo yadyanetanniSThaH, kathaM tarhyetasmin zabde sAdhyate, vyAghAtaprasaMgAt, pAdau ghaTatvAdisAdhanavat iti cet / na / arthAparijJAnAt / anetanniSTha ityasya hyayamarthaH, zabde siSAdhayiSito'nityatvAdiko dharmo ghaTe ghaTatvavanna kevale zabde eva vartate, kintu zabde zabdAdanyatra ghaTAdau ca sa vartate eva / tasmAttasyAnetanniSThatvamupapannameveti bhAvaH / anekanityavRttitvarahitAnetanniSThAdhikaraNamityukte pakSIkRta zabdavyatirinityatvAtyantAbhAvAdinA anekanityavRttitvarahitAnetanniSThena zabdanityatve'pyupapadyamAnenArthAntaratA syAt / tannivRtyarthamanityanityavRttitvarahitagrahaNam / Aho! Shrutgyanam
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / pakSIkRtazabdanityatve pakSIkRtazabdavyatiriktanityatvAtyantAbhAvAdInAmanityanityavRttitvena tadrahitatvAnupapatteH / anityanityavRttitvarahitAnetanniSThAdhikaraNamityukte nityAnityavRttitvarahitena anetanniSThena nityatvAdinArthAntaratA syAt / tannivRtyarthamanekanityavRttitvarahitagrahaNam / anityanityavRttitvara hitAnekanityavRttitvarahitAdhikaraNamityukte pakSIkRtazabdamAtraniSThaiH pakSIkRtazaudAnyatvAtyantAbhAvAdibhirarthAntaratA syAt / tannivRtyarthamanetanniSThagrahaNam / pakSIkRtazabdanityatve tatrAnetanniSTho dharmo bhavan anetadanityaniSTho vA, anetanityaniSTho vA / Adye nityAnityavRttitvarahitatvavyAghAtaH / dvitIye anekanityavRttitvarahitatvavyAghAtaH / tena pakSe nityatvAbhAvarUpAnityatvasiddhiriti / svetarAnityavRttitvarahitetyatra svetaragrahaNasya prayojanaM na pazyAmaH / kulArka paMDitaistu kenAbhiprAyeNa svetarapadaM prayuktamiti cintyam / atra 'caikaikanityaniSThaikaikAnityaniSThanityatvAnityatvAdInyupAdAya sAdhyaprasiddheraprasiddhavizeSaNatvaM nirasanIyam // 6 // ( AnaM0 ) - Adya iti / anityaniSTho dharmaH pakSIkRtazabde bhavan / asya nityatve'nityAni - tyavRttiriti tadrahitatvavyAghAta ityarthaH / ( bhuvana0 ) -- atha paJcAnupUrvyA vyAvRtticintAmukhena anumAnArthI vyAkhyAnayannAha - aneka nityadvRttitvetyAdi / pakSIkRtazabdavyatirikteti / pakSIkRtazabdAt vyatiriktA ye AkA - zAdayaH teSu yannityatvaM tasyAtyantAbhAvaH tena / aneka nityavRttitvarahiteneti / nityatvAtyantAbhAvasya nityeSvavartanAt / anetanniSTheneti / pakSIkRtazabdavyatiriktanityatvAtyantAbhAvasya anityeSvapi vartamAnatvena kevale zabde eva avartanAdanetanniSTatvamitibhAvaH / zabdanityatve'pyupapadyamAneneti / zabdanityatve'pi sAdhye'sya dharmasyopapadyamAnatvAt arthAntarateti sAdhayitumanityatvamupakrAntam / anayA ca yuktayA nityatvamapyupapadyate / tasmAdarthAntaratA / anityanityavRttitvena tadrahitatvAnupapateriti / pakSIkRtazabdanityatve pakSIkRtazabdavyatiriktanityatvAtyantAbhAvasya anityeSu ghaTAdiSu nitye zabde ca vartamAnatvAt anityanityavRttitvarahitatvaM na syAdityarthaH / athAnekanityavRttitvara. hiteti padaM tyaktvA vyAvRttiM karoti - anityanityetyAdi / tathA ca yugalAvRttitvAdanityavRtitvarahitena nityatvAdinA arthAntaraM syAt, tato'nekanityavRttitvarahitetigrahaNam / atha mantyaM vizeSaNaM parityajya vyAvRttiM karoti - anityanityetyAdi / pakSIkRtazabdamAtraniSThaiH pakSIkRtazabdAnyatvAtyantAbhAvAdibhiriti / pakSIkRtazabdAdanyadvizvaM tatra pakSIkRtazabdAnyatvaM nAma dharmaH, tasyAtyantAbhAvaH zabde evAsti / tenoktaM pakSIkRtazabdamAtra niSThairiti / sAdhayitumiSTaM cAtrA 1 'dInAmanityavRtti' iti ga pustakapAThaH / 3 mahAvidyA 0 17 Aho! Shrutgyanam
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 AnandapUrNa bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM nityatvam / evaM cobhayorapyavivAdApannAH zabdAnyatvAtyantAbhAvAdayo'pi sidhyantItyarthAntaratA / atra zabdasya anityatvasiddhimAha - pakSIkRtazabdanityatve tatrAnetanniSTho gharmo bhavannityAdi / pakSIkRtazabdasya yadi nityatvamaGgIkriyate tadA'netadanityaniSTha ityAdye vikalpe nityAnityavRttitvarahitatvavyAghAtaH / tasya dharmasya nitye zabde'nitye ca ghaTAdau vartanAt / dvitIye'neka nityavRttitvarahitatvavyAghAta iti / anatannityaniSTha iti dvitIye kalpe tasya dharmasya nitye gaganAdau nitye eva ca zabde vartamAnatvena anekanityavRttitvAt tadrahitatvavyAghAtaH sphuTa eveti / tena pakSe nityatveti / tena kAraNena pakSe zabde nityatvAbhAvarUpasya anityatvasya siddhiH / evaMvidhazca dharmaH zabde vicAritaH sam anityatvaM vA, vizvapratiyogiko ghaTazabdAnyonyAbhAvAdirvA / pUrvoktasarvavizeSaNaiH saha tasya saMvAdAt / tasya ca zabde nitye svIkriyamANe'nitye ghaTe nitye ca zabde vartanAt nityAnityavRttitvarahitatvaM na syaat| tasmAcchabdasyAnityatvaM svIkAryameveti / kulArkapaNDitaistu kenAbhiprAyeNeti / so'bhiprAyaH kuzalataraiJcintyaH / etacca mahAvidyAvivaraNaTippane'smAbhireva saprapaJcaM prapaJcitamiti nAtra prapacyate / yadvA svetareti padaM spaSTIkaraNArthameveti jJeyam / atra caikaikanityaniSThekaikAnityaniSThetyAdi / ekaikanityAH AkAzaparamANvAdayaH, tanniSThAstannityatvAkAzatvaparamANutvAdayaH / ekaikA nityA ghaTapaTAdaya:, tanniSThAstadanityatvaghaTapaTatvAdayaH / te ca yugalAvRttitvena nityAnityavRttitvarahitAH nAnAnityAvRttayazca tathA anetanniSThAH zabdAdanyatra vartamAnAzca vidyanta eveti teSAM sapakSe prasiddhatvAdaprasiddhavizeSaNatvamapi nAstIti bhAvaH / nityatvAnityatvAdInyupAdAyeti / atrAdipadena tattannityamAtraniSThatattadanityamAtraniSThAkAzatvaghaTatvAdidharmagrahaH // 6 // I 7 ayaM zabdaH svetarAnityanityavRttitvarahitAnekanityavRttitvarahitAnekaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi / anetanniSThapadasthAne anekaniSThapadameva pUrvamahAvidyAvailakSaNyam / anityanityavRttitvarahitAnekanityavRttitvarahitAnekaniSThAdhikaraNamityukte nityeSu vyabhicAraH / anityanityavRttitvarahitasya anityamAtravRtternityaiSu vyAhatatvAt / nityamAtravRtteranityeSu vyAhatatvAt / nityamAtravRttezca anekaniSThasya anekanityavRttitvagrahaNena nirastatvAt / ekaikanityavRttezvAnekaniSThagrahaNena vyudAsAt / ato nityAnAM vipakSatvavyudAsena pakSatulyatvArtha svetaragrahaNam / zeSaM pUrvavat // 7 // 7 ( AnaM0 ) - ayaM zabdaH svetarA nityavRttitvarahitAnekanityavRttitvarahitAnekaniSThAdhikaraNamityatrApi nityatvAtyantAbhAvarUpamanityatvaM pakSe sidhyatIti bhAvaH / dhvanibhAgeSu siddhasAdhanatvanivRttyarthamayamityuktam | pakSamAtraniSThena arthAntaratvaM vArayati - anekaniSTheti / nityatvenArthAntaratvanirAsAya - anekanityavRttitvarahiteti / pakSavyatiriktanityatvAtyantAbhAvenArthA - ntaratAM vArayati - nityAnityavRttitvarahiteti / pakSIkRtazabdanityatve tasya nityAnityavRttitvena 1' nityAnityattitva ra hite 'ti pratIkaM mUlamahAvidyADambane nopalabhyate / Aho! Shrutgyanam
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam | tadrahitatvAnupapattiH / nityeSu sAdhyasiddhayartha svetaretyuktam / zabdetara nityAnityavRttitvarahitAnekaniSTho dharmaH ekaikasminnitye "zabdai kaka nityAnyatvAtyantAbhAvazabdakai kanityavRttiranekaniSTho'stIti bhAvaH / svetaravizeSaNakRtyamupapAdayati-- nityAnityavRttitvetyAdinA / 19 7 ( bhuvana0 ) - atha punarapyetadevAnumAnaM anetaniSThapadasthAne anekaniSThapadagrahaNenAhaayaM zabdaH svetarA nityanityavRttitvetyAdi / atrApi nityatvAtyantAbhAvarUpamanityatvaM pakSe sidhyatIti bhAvaH / atra cAnityapadArtheSvanityatvAdinA sAdhyasiddhirdraSTavyA, na tvekaikAnityaniSTha - ghaTatvAdinA / tasyAnekaniSThatvAbhAvAt / nityAnAM ca pakSatulyatvArthe svetarapadasAphalyaM darzayatianityanityavRttitvarahitetyAdinA / anityamAtravRtteriti / anityatvAderdharmasya nityeSu vyAha - tatvAt / nityamAtravRttezceti / nityatvAderdharmasya / ekaikanityavRttezceti / aatmtvaakaashtvaaderdhrmsyeti| pakSatulyatvArthamiti / pakSaH zabdaH tattulyAH tatsamAH / sarve'pi nityA ityarthaH / ayaM bhAvaH / yathA zabda pakSIkRtya evametadanumAnaM prayujyate, tathA nityaM gaganAdikamapi vipakSaM pakSIkRtya prayotryam / ata eva vipakSapakSIkaraNapravRttAsu mahAvidyAsu etadanumAnaM darzayiSyatIti // 7 // 8 ayaM zabdaH etadAkAzavRttitvarahitanityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitanityatvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAditi / etasminnAkAze ca vartante ye dharmAsteSu etadAkAzavRttitvaM dharmaH / nityatvavyatiriktanisyatvavyApyeSu nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvaM dharmaH / nityatvAvyApyanityaniSTheSu ca nityatvavyApyanityaniSThatvaM dharmaH / etadAkAzavRttitvarahitaJcAsau nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitazca / sa cAsau nityatvAvyApyanitya-miSThatvarahitaca, tadAzraya ityarthaH / 8 ( AnaM0 ) - mahAvidyAntaramAha - etadAkAzati / etasminpakSe AkAze ca vRttirahita etadAkAzavRttirahitaH, sa cAyaM nityatvavyatiriktatve sati nityatvavyApyatvarahitatrca, sacAsau nityatvavyApyatve sati nityaniSThatvarahitazca ityetadAkAzavRttitvarahitanityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitanityatvAvyApyanityaniSThatvarahitaH, tasyAdhikaraNamityarthaH / ayaM zabdo'dhikaraNamityukte meyatvAdinArthAntaratAta Aha-- nityaniSThatvarahiteti / nityaniSTatvarahitAdhikaraNamityukte vyAptibhaGgaH, nityeSu sAdhyA siddherata Aha- nityatvAvyApyeti / nityatvaM nityavyapyeti vakSyati / tena nityatvasya nityaniSThatvarahitatvAbhAve'pi nityatvAvyApyatve sati yannityaniSThatvaM tannAstIti nityatvameva nityeSUktarUpamastIti sAdhyasiddhiH / nityatvAvyApya nityaniSThatvAdhikaraNamityuktau nityatvena arthAntaratA, ata Aha--- nityatvAvyApyatvarahiteti / nityatvavyApyatvarahita"nityatvA vyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNamityukte punarapi nityeSu sAdhyAsiddhiH / nityatvasya nityatvavyApyatvAnnityatvavyApyatvarahitatve satIti vizeSaNAbhAvAdata Aha-- nityatvavyatirikteti / 4 1' nityAnityattitve' iti pratIkaM mUle na dRzyate / 2 ' vyApyamiti ? syAt (?) Aho! Shrutgyanam
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM nityatvasya nityatvaSyatiriktatve sati yannityatvAvyApyatvaM tannAstIti nityeSu sAdhyasiddhiH / nityatvanyatiriktanityatvavyApyatvarahitanityatvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNamityuktau nityatve. na arthAntaratA, tAM vArayati-AkAzattitvarahiteti / AkAzavRttitvarahitetyAdi sAdhyoktI vyAptibhaGgaH / nityeSu tadabhAvAdata uktam-etadAkAzeti / zabdasya nityatvasaMdehAnnityatvasyaitadAkAzavRttitvaM nizcitaM nAstIti nityeSu nityatvamuktarUpamasti / anityeSu punaranityatvamevoktarUpamiti vyAptisiddhiH / pakSasya nityatve pakSamAtraniSThadharmasya nityatvavyAptatvAnnityatvavyAptatvarahitatvavyAghAtAdanityatvaM pakSe sidhyatIti bhAvaH / vivRNoti-etasminnityAdinA / 8(bhuvana0)-mahAvidyAntaramAha-ayaM zabdaH etadAkAzattitvarahitanityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitanityatvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavaditi / ataH paraM ca pakSaM pakSIkRtya pravRttAnAM mahAvidyAnAmarthasaMgrAhikAH kArikA mahAvidyAntarebhyo jJAtavyAH / eSa cAkAzazca etadAkAzau / tayoryugalatvena vRttiryeSAM dharmANAM te etadAkAzavRttayaH, teSu tadvattitvaM nAma dharmaH, tena rahitaH / nityatvena vyatiriktA nityatvavyatiriktAH / nityatvena vyApyante iti nityatvavyApyAH / nityatvavyatiriktAzca te nityatvavyApyAzca / teSu nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvaM dharmaH / tadrahitazca / nityatvena avyApyAH nitytvaavyaapyaaH| nityeSu niSThA avasthAnaM yeSAM te nityaniSThAH / nityatvenAvyApyAzca te nityaniSThAzca / teSu nityatvAvyApyanitya. niSThatvaM nAma dhrmH| tadrahitaH / atra vizeSaNatraye pUrvaprAcyavizeSaNadvayasya dvandvaH / tato dvipadaH karmadhArayaH / etadvizeSaNatrayavizeSitA ye zabdatvazrAvaNatvAdayaH teSAmAzrayaH pakSIkRtaH zabda ityarthaH / arthatasyAnumAnasya vyAkhyA / etasmin pakSIkRtazabde AkAze ca yA vRttiH tattvena rahitAH pakSe zabdatvazrAvaNatvAdyo vyogni avartanAt zabde vartanAca yugalAvRttayo vidyante eva / dRSTAnte ca ghaTAdau svasvaniSThA ghaTatvAdayaH zabdAkAzadvayAvartitvAt yugalAvartina eva / nityAnAM ca pakSatulyasvaM vakSyati / na tena teSu sAdhyaprasiddhirvicAryA / atha dvitIyaM vizeSaNaM vyAkhyAyate / nityatvena vyApyA AtmatvAkAzatvaparamANutvAdayaH / 'vyApyaM gamakamAdiSTaM vyApakaM gamyamiSyate / vyApakaM tadatanniSThaM vyApyaM taniSThameva hi // ' iti vacanAt, yatra yatra AtmatvAdayaH, tatra tatra nityatvam / evamAtmatvAdInAM nityatvavyApyatvopapatteH / atra nityatvaM vyApakam , AtmatvAdayo vyApyAH, yathA agniApako dhUmazca vyApyaH / evaM nityatvamapi yatra yatra nityatvaM, tatra tatra nityatvAtyantAbhAvavadvattitvarahitatvamiti vyAptyA nityatvavyApyamasti / paraM nityatvavyatirikteti grahaNAt kevlnitynisstthdhrmebhysttpRthkkRtm| nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitAzca kevalAnityaniSThA ghaTatvapaTatvAdayaH, sAdhAraNAzca sattvaprameyatvAdayo, nityatvasya pRthakRtatvAt nityatvaM ca / atha tRtIyaM vizeSaNaM vyAkhyAyate / nityatvAvyApyanityaniSTheti / nityaniSThA dharmA dvidhA-nityatvavyApyA nityatvAvyApyAzca / tatra nitya 1 tayo vartante evaM iti cha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / vaNyAcyA AkAzatvAdayaH / nityatvAvyApyAzca sattvAdayaH / tatra AdyA dvitIyavizeSaNena niSiddhAH / sattvAdayazcAnena vizeSaNena niSiddhAH / teSAM nityatvAvyApyanityaniSThatvena tadrahitatvAnupapatteH / nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitAzca anityamAtraniSThA ghaTatvAdayo, nityamAtraniSThA AkAzatvAdayazca / tatra AkAzatvAdayo dvitIyavizeSaNena nirastA eva / uddharitAzca ghaTatvapaTatvAyo dharmA ghaTAdidRSTAntopayoginaH / zabdaghaTAnyataratvAdayaH pakSIkRtazabdopayoginaH / atra ca dvitIyatRtIyavizeSaNadvayaviziSTaM nityatvamapyuddharitamasti / paraM zabdanityatve'GgIkriyamANe tasya etadAkAzavRttitvarahitatvaM na syAt / zabde cAnitye'GgIkriyamANe vizeSaNatrayaviziSTaM tadAkAzAdau dRSTAnte upakArakRt jJeyam / evaMvidhAzva dharmA atra ghaTazabdAnyataratvAdayo nityatvavyApyanityanichatvAdayo rahitAH zabde tadaiva ghaTante, yadi zabdasyAnityatvamaGgIkriyeta / tasmAcchabdasyAnityatvamaGgIkAryam / vyAvRttirgranthakRtaiva kRteti na kriyate / anumAnArthamAviSkaroti -- etasminnityA - dinA / etasminniti / pakSIkRtazabde / 21 nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitanityatvavyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNamityukte nityatvenArthAntaratA syAt / nityatvasya nityatvavyApyatve'pi nityatvavyatiriktatve sati yannityatvavyApyatvaM tadrahitatvAt / nityatvato freefagease nityatvavyApyatvena nityatvAvyApyatve sati yannityaniSThatvaM tadrahitatvAcca / na ca vyApyavyApakabhAvasya bhedAdhiSThAnatvAtkathaM nityatvasya nityatvavyApyatvamiti yuktam / nityatvasya nityatvabhedAbhAve'pi nityatvAtyantAbhAvavadvRttitvarahitasya nityatvavyApyatvasyopapatteriti / ato nityatvenArthAntaratAparihArArthametadAkAzavRttitvarahitagrahaNam / pakSIkRtazabdasya nityatve nityatvasyaitadAkAzavRttitvena tadrahitatvAnupapatteH / ( AnaM0) vizeSaNakRtyamAha - nityatvavyatirikteti / nityatvasya nityatvavyApyatvara hiteti vizeSaNAbhAvAnnArthAntaratetyata Aha- nityatvasyeti / sambandharUpAyA vyApterbhinnAdhikaraNa'svAdekasminnasambhava ityata Aha--na ceti / hetumAha - nityatvasyeti / tadatyantAbhAvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM tadvayAptatvam / dhUmasyApi dhUmadhvajAtyantAbhAvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvameva 'dvAyatvamiti bhAvaH / anena vizeSaNena kathamarthAntaratA nirAso'trAha -- pakSIkRteti / ( bhuvana 0 ) -- atha prathamavizeSaNaM parityajya vyAvRttyacintAM karoti -- nityatvavyatiriktetyAdi / kathamarthAntaratA syAdityAha - nityatvasya nityatvavyApyetyAdi / yadyapi nityatvaM nAma 'dharmo nityatvavyApyo bhavati, tathApi nityatvavyatiriktatve sati yannityavyavyApyatvaM tadrahito'pyu - papadyata eva / nityatvavyatiriktativizeSaNena tasya nityatvavyApyebhyaH pRthakkRtatvAt / tadvarjane ca pRtha 1 atra va pustake 'uritAM iti tathA cha, da, pustakayoH uddharita iti pATho dRzyate / 'urvarita iti samIcInaH pAThaH saMbhAvyate / Aho! Shrutgyanam
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM dharaNena tasyAvarjanAt / nityatvasya nityatvavyatiriktetyAdivizeSaNaviziSTatvamupapAdya nityasvAvyApyetyAdivizeSaNaviziSTatvamAha-nityaniSThatve'pItyAdi / yadyapi nityatvasya nityaniSThatvarahitatvaM nAsti, tathApi nityatvAvyApyatve sati yat nityaniSThatvaM, tadrahitatvagastyeva / kena hetunA / nityatvavyApyatvena / nityatvasya nityatvena vyApyatvAdityarthaH / saMbandharUpAyA vyAptebhinnAdhikaraNatvAttasyaiva nityavasya tenaiva nityatvena vyApyatvAsaMbhava ityata Aha-na ca vyApyavyApakabhAvasyeti / atra hetumAha-nityatvasya nityatvabhedetyAdi / nityatvAtyantAbhAvavatsu anityeSu. vRttiyeSAM dharmANAM te tathA / teSAM bhAvo nityatvAtyantAbhAvavadvattitvam / tena rahitatvasya yat nityatvavyApyatvaM tasyopapatteH / nityatvaM vyApakaM, nityatvAtyantAbhAvavadvRttivarahitatvaM vyApyam / tathA hi-yatra yatra nityatvAtyantAbhAvavadvattitvarahitatvaM tatra tatra nityatvam / yathA AtmAkAzAdiSu / evaM cArthabhedAbhAve'pi zabdabhedamAtradarzanaprakAreNa nityatvasya vyApyavyApakabhAvopapattiH / etadAkAzavRttitvarahitanityatvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNamityukte pakSIkRtazabdamAtraniSThena pakSIkRtazabdAnyatvAtyantAbhAvAdinA arthAntaratA syAt / tasya pakSIkRtazabdamAtravRttitvena pakSIkRtazabdAkAzavRttitvarahitatvAt / pakSIkRtazabdanityatve'pi tanmAtraniSThAnAM nityatvavyApyatvopapattyA nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitatvAca / ataH pakSIkRtazabdamAtraniSThairAntaratAparihArArtha nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitagrahaNam / pakSIkRtazabdanityatvapakSe tanmAtraniSThAnAM nityatvavyatiriktatve sati nityatvavyApyatvena tdrhittvaanupptteH| ___ (AnaM0) pakSIkRtazabdanityatve tanmAtraniSThasya nityaniSThatvarahitatvAbhAvAnna tenArthAntarate. tyata Aha-pakSIkRtazabdanityatve'pIti / tenApi tannirAsaprakAramAha-pakSIti / __ (bhuvana0)-atha madhyavizeSaNaM parityajya vyAvRtticintAM karoti-etadAkAzavRttitvarahitetyAdi / pakSIkRtazabdAnyatvetyAdi / pakSIkRtazabdAt yat anyatvaM vizvasya tasyAtyantAbhAvAdinA arthAntaratA syAt / arthAntaratAmevAha-tasya pakSIkRtazabdamAtretyAdi / tasya pakSIkRtazabdAnyatvAtyantAbhAvasya kevalazabdaniSThatvena pakSIkRtazabdAkAzavRttitvarahitatvamupapannameveti / atha pakSIkRtazabdAnyatvAtyantAbhAvasya nityatvAvyApyetyAdivizeSaNaviziSTatvaM darzayati-pakSI. kRtazabdanityatve'pItyAdi / nityazabdamAtraniSThAnAM zabdatvazrAvaNatvapakSIkRtazabdAnyatvAtyantAbhAvAdInAM nityatvavyApyatvopapattyA nityatvena avyApyatve sati nityaniSThatvarahitatvAcca / nanu zabdamAtraniSThAnAM kathaM nityatvavyApyatvopapattiH / ucyate / zabdanityatve zabdatvAdInAM nityatvavyApyatvopapattiyuktaiva / tathAca sati yatra yatra zabdatvAdyaH, tatra tatra nityatvam / evaM zabdatvAdInAM nityatvavyApyatvaM jJeyam / tathA ca sati nityatvAvyApyatve sati yannityaniSThatvaM tadrahitatvena teSAM zabdatvAdidharmANAM nityatvavyApyatvamevAyAtam / atastaimararthAntaratAparihArArtha nityatvavyatirikta Aho! Shrutgyanam
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam | 23 nityatvavyApyatvarahitetivizeSaNagrahaNam / tathA ca sati pakSIkRtazabdanityatvapakSe zabdatva zrAvaNatvazabdAnyatvAtyantAbhAvAdInAM nityatvavyApyatvena tadrahitatvAnupapattiH / etadAkAzavRttitvarahitanityatvavyApyatvarahitanityatvAvyApyanityani 5 chatvarahitAdhikaraNamityukte nityapadArtheSu sAdhyAbhAvaH / yadi nityapadArthadharmeSu nityatvavyApyanityaniSThatvarahitatvaM nityaniSThatvarahitatvena tadA nityaniSThatvanityaniSThatvarahitatvayorvyAghAtaH / atha nityatvAvyApyatvarahitatvena, tadAnityatvavyApyatvarahitatvanityatvAvyApyatvarahitatvayorvyAghAtaH / tasmAnityatvavyApyatvarahito nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitazca dharmo nityeSu na saMbhavatyeveti vyAptibhaGgaH / tannivRttyarthaM nityatvavyatiriktagrahaNam / etadAkAzavRttitvarahitanityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitAdhikaraNamityukte gaganAnyatvenoktarUpopapannenArthAntaratA syAt / tannivRttyarthaM nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitagrahaNam / gaganAnyatvasya nityaniSThatvAt nityatvAvyApyatvAcca tadrahitatvAnupapatteH / ( AnaM0 ) vizeSyAbhAvAdvA vizeSaNAbhAvAdvA viziSTAbhAvo vAcyaH / tathA ca nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitatvaM kiM nityaniSThatvAbhAvena nityatvAvyApyatvAbhAvena veti vikalpya dUSayatiyadItyAdinA / phalitamupasaMharati--tasmAditi / nityatvAvyApyanityaniSThatvara hitagrahaNena gaganAnyatvanirAsaH kuto'trAha - gaganAnyatvasyeti / nityAnityasa kalavastuSu gaganAtirikteSu gaganAnyatvasya satvAnnityaniSThatvAnnityatvAvyApyatvAcca nityatvavyApyatve sati nityaniSThatvarahitatvaM nAstItyarthaH / ( bhuvana 0 ) - atha dvitIyavizeSaNasthaM nityatvavyatiriktetipadaM muktvA vyAvRttiM cintayatietadAkAzavRttitvarahitetyAdi / nityapadArtheSu sAdhyAbhAva iti / dRSTAntIkRteSu nityapadArtheSu sAdhyasyAnupapattiH / vizeSyAbhAvAdvA vizeSaNAbhAvAdvA viziSTAbhAvo vAcyaH / tathA ca nityatvA - vyApyanityaniSThatvarahitatvaM kiM nityaniSThatvAbhAvena vA, nityavyApyatvAbhAvena vA, iti vikalpAbhyAM tRtIyavizeSaNavicAraNayA nityapadArtheSu sAdhyAnupapattimeva darzayati - yadi nityapadArthetyAdi / matra tRtIyavizeSaNaviziSTA dvaye dharmAH syuH / eke kevalAnityaniSThA ghaTatvAdayaH / apare kevalanityaniSThA AkAzatvaparamANutvAdayaH / te ca dvaye'pi vikalpadvayena nityeSu nivartayitavyAH / tatra prathama vikalpena kevalAnityaniSThAn ghaTatvAdInnivartayati - yadItyAdinA / yadi nityaniSThadharmeSu nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitatvaM vidyate, kena prakAreNetyAha - nityaniSThatvarahitatveneti / nityavRttitvarahitatvena / tadA nityaniSThatvanityaniSThatvarahitatvayorvyAghAta iti / nityavRttitvanityavRttitvarahitatvayorvyAghAtaH / ayamarthaH -- dRSTAntIkRteSu AkAzAdinityeSu vartamAnasya yasya kasyApi dharmasya nityaniSThatvena nityaniSThatvarahitatvaM na syAdeveti spaSTa eva vyAghAtaH / ' viruddha - I Aho! Shrutgyanam
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM samuccayo vyAghAtaH iti tallakSaNAt / atha kevlnitynisstthaanaakaashtvaadiinivrtyti-athetyaadinaa| atha nityatvAvyApyatvarahitatveneti vikalpo'jIkriyate, tadA dvitIyavizeSaNoktasya nityatvavyApyatvarahitatvasya etadvizeSaNAyAtanityatvAvyApyatvarahitatvasya ca vyAghAtaH / nityatvavyApyatvarahito hi nityatvAvyApyaH syAt, na tu nityatvAvyApyatvarahitaH / nityatvAvyApyatvarahito'pi ca nityatvavyApyaH syAt, na tu nityatvavyApyatvarahitaH / tena vyAghAta eva / ayaM bhAvaH-nityatvavyatirikteti padaM vinA nityapadArthadharmasya yadi dvitIyavizeSaNaviziSTatvaM syAt, tadA tRtIyavizeSaNaviziSTatvaM na syAt / yadi ca tRtIyavizeSaNaviziSTatvaM, tadA na dvitIyavizeSaNaviziSTatvamiti / tato dvitIyatRtIyavizeSaNaviziSTo dharmo nityatvavyatiriktetipadaM vinA nityeSu na saMbhavatyeva / tena teSu vyAptibhaGgaH / tannivRttyartha nityatvavyatiriktagrahaNam / tathA ca sati nityapadArtheSu nityatvameva dharmaH / atha tRtIyaM vizeSaNaM tyaktvA vyAvRtti vidhatte-etadAkAzattitvarahitetyAdi / gaganAnyatvenotarUpopapanenArthAntarateti / gaganAnyatvasya hi gaganAvRttitvenaitacchandavRttitvena caitadAkAzavRttitvarahitatvAdanityeSvapi vartamAnatvena nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitatvAJca etadvizeSaNadvayopapannena tenArthAntaratA syAt , tannirAsArtha tRtIyavizeSaNagrahaNam / anena vizeSaNena kathamarthAntaratAnirAsaH, atrAha-gaganAnyatvasyeti / gaganAnyatvasya gaganAtirikteSu sakalanityAnityeSu vidyamAnatvena nityaniSThatvAt nityatvAvyApyatvAcca / tadrahitatveti / nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitatvAnupapatteriti bhaavH| ___nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitaM nityatvaM vA syAnityatvAvyApyaM vA / tatra nityatvaM tAvatpakSe na sidhyati / pakSIkRtazabdanityatvapakSe nityasvasyaitadAkAzavRttitvena etadAkAzavRttitvarahitatvavyAghAtAt / nityatvAvyApyamapi nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitaM yadi nityatvAvyApyatvarahitatvena, tadA nityatvAvyApyaM nityatvAvyApyatvarahitaM ceti vyAghAtAdeva tathArUpasya pksse'nupsNhaarH| tena nityatvAvyApyasya nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitatvaM nityaniSThatvarahitatvena svIkartavyam / tena nityaniSThatvarahitaH pakSIkRtazabde dharmo'dhigamyamAno nityatvapratikSeparUpamanityatvamantarbhAvya adhigamyate iti anitytvsiddhiH| (AnaM0) tathApi kathaM zabdasyAnityatvasiddhiratrAha-nityatveti / nityatvavyatiriktavAbhAvAgnityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitanityatvamevAstu, ata Aha-atreti / dvitIye'pi nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitaM nityatvAvyApyatvAbhAvena nityaniSThatvAbhAvenaveti vikalpyAdyamanuvadatinityatvAvyApyamapIti / apavadati-tadeti / dvitIyaH pariziSyata ityAha-teneti / kimatastatrAha tena nityati / (bhukna0)-evamapyatra kathaM zabdasyAnityatvasiddhiratra prAha-nityatkayatiriktetyAdi / Aho ! Shrutgyanam
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam | 25 nityatvavyatiriktetyAdivizeSaNena dharmadvayamAyAti, nityatvaM vA nityatvAvyApyaM vA / tatra nityatvaM tAvatprathamavizeSaNena etadAkAzetyAdinA vicAryamANaM na jAghaTIti vyAghAtAditi darzayatitatra nityatvaM tAvadityAdinA / atha nityatvAvyApyamityevaMrUpe dvitIye dharmAntaravikalpe pUrvavannityatvAvyApyanityaniSThatvarahitaM nityatvAvyApyatvAbhAvena vA nityaniSThatvAbhAvena vA iti dharmAbhyAM vicArayati -- nityatvAvyApyamapi nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitamityAdi / dvitIyavizeSaNoddharitaM nityatvA vyApyamiti dvitIyaM dharmAntaraM nityatvAvyApyanityaniSThatvarahitaM sat yadi tRtIyavizeSaNAyAta nityatvA vyApyatvarahitatvena tadA nityatvAvyApyaM nityatvAvyApyatvarahitaM ceti vyAghAtaH / vyAghAtAdeva ca tathAbhUtasya dharmasya pakSe zabdarUpe'nupasaMhAro'navatAraH / atha tRtIyavizeSaNAyAtaM nityaniSThatvarahitaM dvitIyaM dharmAntaraM pariziSTamabhyupagacchan zabdasyAnityatvaM darzayatitena nityatvAvyApyasyetyAdinA / tena nityaniSThatvarahita ityAdi / tena nityaniSThatvarahitaH ghaTAnyataratvAdirdharmaH pakSIkRtazabde'dhigamyamAnaH / nityatvapratikSeparUpamanityatvamantarbhAvyeti / nityatvatiraskArarUpamanityatvaM pakSe siddhaM kRtvA adhigamyate jJAyate ityarthaH / pUrvoktavizeSaNatrayeNa nityadharmANA pratikSepAt zabdasyAnityatvaM vinaivaMvidhavizeSaNaviziSTAH zabdaghaTAnyataratvAdayaH zabdadharmA nopapadyante / tasmAcchabdasyAnityatvamaGgIkaraNIyameveti / yadvA atra zabdatva zrAvaNatvAdayo'pi pakSe sAdhyadharmA jJeyAH / te ca nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitAstadaiva, yadi zabdasyAnityatvaM syAditi dvitIya vizeSaNenApi parizeSAcchabdasyAnityatvamupapAdyamiti / nanu nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahito nityatvavyApyanityaniniSThatvarahitazca dharmo nityeSu nityatvameva / tasya ca pakSIkRtazabdAkAzavRttisvarahitatvaM zabdAnityatvasiddheH pUrvaM duradhigamamiti kathaM nityAnAM sapakSateti cet / na / nityAnAM pakSa tulyatvenAsmAbhiH sapakSatvAnaGgIkArAt / ata eva cainAM mahAvidyAM mUlAnumAnavipakSaM gaganAdikaM pakSIkRtya pravartamAnAsu gaNayiSyAmaH / tadA ca mUlAnumAnapakSasya pakSatulyatvaM sapakSasya ca sapakSatvamiti // 8 // ( AnaM0 ) -- nityapadArthAnAM sAdhyasamAnadharmatvAbhAvena sapakSatvAsiddhau vyAptibhaGga iti codayati - nanviti / zabdAnityatvasiddheH pUrva nityatvasya etadAkAzavRttitvara / hityasaMdehAnnityAnAM saMdigdhasAdhyasamAnadharmatayA pakSatulyatvamiti pariharati - neti / na ca pakSatulye vyabhicAraH / ayamagniradviSThatIndriyasAmAnyavanniSkriyAzrayaH, kAraNatvAt, gurutvAzrayavadityAdau gaganAdiSu vyabhi cArApatteriti bhAvaH / pakSatulyatve liGgamAha - ata eveti / liGgatva 1 ...... ( bhuvana 0 ) -- nityavastUnAM sAdhyasamAnadharmavattvAbhAvena sapakSatvAsiddhau vyAptibhaGga ityAkSipati - nanu nityatvavyatiriktetyAdi / nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvetyAdidvitIyatRtIyavizeSaNaviziSTaM nityeSu dRSTAntIkriyamANeSu nityatvameva / tasya ca pakSIkRtazabdAkAzetyAdi / 1 urvaritamiti syAt ? / 2 'liGgatvA' ityataH paramAdarzagranthe 10 patrANi luptAnIti TippanaM vidyate / 4 mahAvidyA 0 Aho! Shrutgyanam
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM tasya ca nityatvasya dRSTAnte'pi yathoktavizeSaNatrayaviziSTatvaM vilokyate / tacca prathamavizeSaNaviziSTaM nAsti / yataH prathamavizeSaNaviziSTatvaM tadA asya syAt, yadi zabdasyAnityatvaM siddhaM syAt / taccAdyApi siddhaM nAsti / zabde'dyApi tasya sAdhyamAnatvAt / asiddhe cAnityatve nityatvasyaitadAkAzavRttitvaM na syAt / pakSIkRtazabda AkAze ca vartanAt / tasmAdRSTAntArtha pRthakRtasya nityatvasya zabdAnityatvasiddheH pUrvametadAkAzavRttitvarAhityasaMdehAnnityAnAM saMdigdhasAdhyasamAnadharmavattayA pakSatulyatvena kakSaM sapakSatetyAkSepe granthakRtparihAramAha-na nityAnAM pakSatulyatvenetyAdinA / atra cAnityapadArtho ghaTAdaya eva dRSTAntIkAryAH, na nityA AkAzAdayaH / teSAM saMdigdhasAdhyadharmavattvena pakSatulyatvAt / na ca pakSatulyeSu vyabhicAraH / na hi pakSe pakSatulye vA vyabhicAraH' iti vacanAt / pakSatulyatve hetumAha-ata evainAM mahAvidyAmiti / zabdo'nityaH kRtakatvAt ghaTavat iti mUlAnumAnam / tasya vipakSaH tadvipakSaH, taM mUlAnumAnavipakSamityarthaH / tadA cetyAdi / tadA mUlAnumAnavipakSasya gaganAdernityasya pakSatve / mUlAnumAnapakSasyeti / zabdasya pakSatulyatvam / sapakSasya ceti / mUlAnumAnasyaiva sapakSasya ghaTAderanityasya / sapakSatvamiti / sAthyasamAnadharmavattvaM sapakSatvamityarthaH / so'yaM nityAnAM pakSatulyatve heturityarthaH / atra ca nityAnAM pakSatulyatvena vyapadezAnnityatvavyatiriktetipadasya sAphalyaM sUkSmamatibhizcintyam // 8 // 9 ayaM zabdaH etadanyonyAbhAvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAditi / etadanyonyAbhAvAvyApyanityaniSThatvaM dharmaH / tadrahitazca etadanyonyAbhAvavyApyo vA syAt, nityaniSThatvarahito vA / AdyaH pakSe vyAghAtAnna sidhyati / na hyetadanyonyAbhAvavyApyaH etasminnetadanyonyAbhAvarahite vartate iti saMbhavati / tena nityaniSThatvarahito dharmaH pakSe sidhyannanityatvamantarbhAvya sidhyatIti anityatvasiDiH // 9 // ___9 (bhuvana0)-punarapi prakArAntareNa mahAvidyAntaramAha-ayaM zabdaH etadanyonyAbhAvAvyApyetyAdi / etasya pakSIkRtazabdasya, anyonyAbhAvaH etadanyonyAbhAvaH / etadanyonyAbhAvena avyApyAH etadanyobhAvAvyApyAH / te ca te nityaniSThAzca etadanyonyAbhAvAvyApyanityaniSThAH / teSAM bhAvaH tattvam / tadrahito yo dharmaH, tasyAdhikaraNamityarthaH / atra nityaniSThA dharmA dvidhA, AkAzatvAdayaH sattvAdayazca / tatra prathame etadanyonyAbhAvavyApyAH, yatra yatra AkAzatvAdayaH, tatra tatra etadanyonyAbhAvaH ityevaM vyAptisadbhAvAt / itare caitadanyonyAbhAvAvyApyAH yatra yatra sattvAdayaH, tatra tatra etadanyonyAbhAva iti vyAptyabhAvAt / sattvAdInAM zabde'pi bhAvAt / etadanyonyAbhAvasya ca tatrAbhAvAt / tena. etadanyonyAbhAvAvyApyetyAdinA / etadanyonyAbhAvavyApyo veti / etadanyonyAbhAvavyApyazca dharmo nityaniSTho vA anityaniSTho vA pakSIkRtazabda. dharmAn muktvA sarvo'pyupapadyata eva / teSAmubhayeSAmapyetadanyonyAbhAvena avyApyAH santo ye nityaniSThAH, tattvena rahitatvAdetadanyonyAbhAvena vyApyatvAcca / pakSIkRtazabdamAtradharmANAM ca zabda eva vidyamAnatvena tatra caitadanyonyAbhAvasya avidyamAnatvena teSAmetadanyonyAbhAvAvyApyatvamiti bhaavH| Aho ! Shrutgyanam
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / nityaniSThatvarahito veti / ghaTatvapaTatvAdidharmaH, zabde nityatve cAGgIkriyamANe zabdatvazrAvaNatvAdiH / mAyaH pakSe vyAghAtAdityAdi / na hyetadanyonyAbhAvavyApyo nityadharmoM kA nityetaradharmo vA tanmAaniSThaH etasmin zabde svAnyonyAbhAvarahite sAdhayituM zakyate / asaMbhavAt / zabdAnyonyAbhAvavyApyo hi dharmaH zabdAnyonyAbhAvavatyeva dharmiNi sAdhayituM zakyo nAnyatretyarthaH / dvitIyavikalpena zabdAnityatvasiddhimAha-tena nityaniSThatvarahito dharma ityAdi / nityaniSThatvarahito'pi dharmoM yathoktavizeSaNopapanno dvedhA, pakSaniSThaH zabdatvAdiH, sapakSaniSTho ghaTatvAdizca / tatra ghaTatvAdiranyamAtradharmatvena pakSe vyAghAtAdeva sAdhayitumazakyaH / zabdatvAdizca nityaniSThatvarahitastadaiva syAt, yadi zabdasyAnityatvaM syAt / tasmAdanityaH zabdaH svIkartavyaH / tattatpadArthamAtraniSThaM ghaTatvagaganatvAdidharmamAtramAdAya sarvatra nityAnityapadArtheSu sAdhyaprasiddhirdraSTavyetyarthaH // 9 // 10 ayaM zabdaH zabdatvAtyantAbhAvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM. meyatvAditi / atra ca pakSIkRtazabdAnyonyAbhAvatulyaH shbdtvaatyntaabhaavH| zeSaM pUrvavat / evaM pakSIkRtazabdaniSThayatkiJciddharmavizeSAtyantAbhAvamupAdAya yAvantaH pakSIkRtazabddharmAstAvatyo mahAvidyA drssttvyaaH||10|| 10 (bhuvana0)-ayaM zabdaH zabdatvAtyantAbhAvAvyApyetyAdi / zabdatvasyAtyantAbhAvaH zabdatvAtyantAbhAvaH iti kAryam / yAdRzaH pAzcAtyAnumAne zabdAnyonyAbhAvaH tAdRzo'tra zabdatvAtyantAbhavaH / zeSaM pUrvavat / atra ayamitipakSavizeSaNasya kArya na dRzyate / zabdamAtrasyApi zabdatvAtyantAbhAvarahitatvena zabdaikadeze siddhasAdhanatvAdyabhAvAt / ataH kevalaM spaSTIkaraNArthamayamitivizeSaNam / yadvA pakSatulye yatra kApi zabde sAdhyasiddheniSedhAya ayamitipadam / atrApi pUrvavat zabdatvAtyantAbhAvAvyApyanityaniSThatvarahito dharmaH zabdatvAtyantAbhAvavyApyo vA nityaniSThatvarahito vaa| pUrvaH pakSe vyAhata iti, dvitIyaH pakSe sidhyannanityatvamantarbhAvya sidhyatIti zabdAnityatvasiddhirityarthaH / evaM pakSIkRtazabdaniSThayatkiJcidityAdi / yathA ayaM zabdaH zabdatvAtyantAbhAvAvyApyetyAdimahAvidyA prayuktA, tathA pakSIkRtazabdaniSThA ye kecana dharmavizeSAH zrAvaNatvAkAzavizeSaguNatvazabdavyatiriktAnyatvAdayaH teSAM yo'tyantAbhAvaH tamAdAyAnyA api mahAvidyAH prayoktavyAH / tathAhi-ayaM zabdaH AkAzavizeSaguNatvAtyantAbhAvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAt / evamanyA api jJeyAH // 10 // 11 yadvA sAmAnyataH ayaM zabdaH etaniSThAtyantAbhAvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAditi / etaniSThasyAtyantAbhAvaH etanniSThAtyantAbhAvaH / zeSaM sugamam // 11 // 11 (bhuvana0)-yadvA sAmAnyataH ayaM zabdaH etaniSThAtyantAbhAvetyAdi / etasmin pakSI kRte zabde niSThA yasya sa etanniSThaH / etaniSThasya atyantAbhAvaH etaniSThAtyantAbhAvaH / tena 1 zeSaM sarva pUrva iti ca pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasurikRtaTIkAyutaM avyApyA ye nityaniSThAH / teSAM bhAvaH tattvam / tena rahito dharmaH, tadvAn zabdaH / zeSaM pUrvavadeva / pUrvamahAvidyAyAM hi yathAnAmagrAhaM zabdatvAdidharmavizeSo nirdiSTaH, iha punaretaniSThapadena sAmAnyena yaH kazcana dharma iti sAmAnyata ityuktam / evamagre'pi zabdatvAdidharmavizeSasthAne sAmAnyenaitaniSThapadaM ze. yamiti // 11 // 12 ayaM zabdaH etadanyonyAbhAvAnityatvAnyatarAdhikaraNaM meyatvAditi / etacchabdAnyonyAbhAvavyatiriktatve sati, anityatvavyatiriktaM yat tadatyantAbhAvaH / etacchabdAnyonyAbhAvAnityatvAnyataratvamubhayAnugatam / tenaitacchabdAnyonyAbhAvAnityatvayoranyataratvamanugataM nirvastumazakyamiti khaNDanaM nirastam / evamanyatrApyanyataratvaM vivecanIyam // 12 // . 12 (bhuvana0)-ayaM zabdaH etadanyonyAbhAvetyAdi / etasya zabdasya anyonyAbhAvazca anityatvaM ca etadanyonyAbhAvAnityatve / tayoryadanyatarat tasyAdhikaraNaM zabda ityarthaH / etadanyonyAbhAvAnityatvayoH anyataro hi dharma etadanyonyAbhAvo vA syAt, anityatvaM vA syAt / AdyaH pakSe vyAhata iti dvitIyamanityatvaM zabde sidhyatIti bhAvaH / etadanyonyAbhAvAnityatvayoranyatarasya dharmasya anyonyAbhAvarUpatve vyAghAtaH, anityatvarUpatve ca vyAptyasiddhiH, nityeSu tadabhAvAt / tena ekAnugatatvAdanyataratvamubhayAnugataM nopapadyate iti zAstrAntarasthamanyataratvakhaNDanamAzaGkaya tabyavacchedAyAha-etacchabdAnyonyAbhAvavyatiriktatve satItyAdi / etacchabdasyAnyonyAbhAvaH etacchabdAnyonyAbhAvaH / tasmAdvyatiriktatve'nyatve sati yat anityatvavyatiriktatvamanityatvAdanyatvametahayavyatiriktasarvavizvaniSTham , tadatyantAbhAvaH eva etacchabdAnyonyAbhAvAnityatvAnyataratvamucyate / taJca kiMviziSTam / ubhayAnugatam / etadanyonyAbhAvAnityatvalakSaNaM yadubhayaM tatrAnugatamanuprAptam / etadanyonyAbhAvAnityatvavyatiriktatvAtsantAbhAvasya etahaye eva vartamAnatvAt / tena etacchabdAnyonyAbhAvetyAdikhaNDanaM nirastam / evamanyatrApyanyataratvaM vivektavyamityarthaH // 12 // 13 ayaM zabdaH etacchabdatvAtyantAbhAvAnityatvAnyatarAdhikaraNaM meyatvAditi / zabdatvAtyantAbhAvAnityatvAnyataraH zabdatvAtyantAbhAvo vA, anityatvaM vA, AdyaH pakSe vyAhatatvAnna sidhyatItyanityatvasiddhiH / evaM pakSIkRtazabdamAtraniSThadharmavizeSAtyantAbhAvamupAdAya yAvantaH pakSIkRte zabde dharmAstAvatyo mahAvidyA draSTavyAH // 13 // ... 13 (bhuvana0)-ayaM zabdaH etacchabdatvAtyantAbhAvetyAdi / etacchabdatvasya atyantAbhAva iti tatpuruSaH kAryaH / evaM pakSIkRtazabdamAtraniSThetyAdi / yathA ayaM zabdaH etacchrAvaNatvAtyantAbhAvAnityatvAnyatarAdhikaraNaM prameyatvAdityAdi // 13 // . 1 asyAgre 'anityatvavyatiriktatve sati' ityadhikaM ga pustake viyate / 2 vyAyAsiddhiH iti ca pustakapAThaH / 3 zabde vizeSadharmAH iti ja pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / 14 yadvA sAmAnyataH ayaM zabdaH etanniSThAtyantAbhAvAnityatvAnyatarAdhikaraNaM meyatvAditi // 14 // 14 ( bhuvana0 ) - yadvA sAmAnyataH ityAdi / etanniSThaH zabdatva zrAvaNatvAdidharmavizeSaH, tasyAtyantAbhAvaH etaniSThAtyantAbhAvaH // 14 // 15 ayaM zabdaH etadanyonyAbhAvAtyantAbhAvAnityatvAtyantAbhAvAnyatararahitaH meyatvAditi / atra caitadanyonyAbhAvAtyantAbhAvavati pakSe tadrahitatvaM vyAhRtamityanityatvAtyantAbhAvarahitatvaM pakSe sidhyadanityatvamantarbhAvya sidhyatItyanityatvasiddhiH // 15 // 15 ( bhuvana0 ) ayaM zabdaH etadanyonyAbhAvetyAdi / etasya zabdasyAnyonyAbhAvaetadanyonyAbhAvaH / tasya atyantAbhAvazca anityatvAtyantAbhAvazca nityatvam / tayoranyatareNa rahita ityartha: / ayaM zabda: anityatvAtyantAbhAvarahita ityukte nityeSu sAdhyAsiddhi: / tannirAsAya etadnyonyAbhAvAtyantAbhAvetyuktam / evamapi nityeSu sAdhyAsiddhireva / teSAmetadanyonyAbhAvAtyantAbhAvarahitatvena anityatvAtyantAbhAvarahitatvena caitaddUyarahitatvAsaMbhavAt / tena teSu sAdhyasiddhayarthamanyatareti gRhItam / atrAnityatvasiddhimAha - atra caitadanyonyAbhAvAtyantAbhAvetyAdinA / tadrAhitatvamiti / etadanyonyAbhAvAtyantAbhAvarahitatvamityarthaH // 15 // 29 16 ayaM zabdaH zabdatvAnityatvAtyantAbhAvAnyatararahitaH meyatvAditi // evaM pakSaniSThaM yaM kazcana dharmavizeSamupAdAya yAvantaH pakSe dharmAH, tAvatyo mahAvidyA draSTavyAH // 16 // 16 ( bhuvana0 ) - ayaM zabdaH zabdatvetyAdi / anityatvasya atyantAbhAvaH anityatvAtyantAbhAvaH nityatvam / zabdatvaM cAnityatvAtyantAbhAvazca / tayoranyatararahitaH tayoranyatarAtyantAbhAvAzrayaH ityarthaH / yaM kaJcana dharmavizeSamiti / vAcakatvavarNAtmakatvAkAza vizeSaguNatva zrAvaNatvaivi - ziSTasAmAnyavattvAdikamityarthaH // 16 // 17 yA sAmAnyataH ayaM zabdaH etanniSThAnityatvAtyantAbhAvAnyatararahitaH meyatvAditi // etanniSThazcAnityatvAtyantAbhAvazceti dvandvasamAsaH // 17 // 17 ( bhuvana0 ) - yadvA sAmAnyata ityAdi / sugamaiva pUrvavat // 17 // 18 ayaM zabdaH etadanyonyAbhAvavyatiriktanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAditi // etadanyonyAbhAvavyatiriktanityaniSTheSu etadanyonyAbhAvavyatiriktanityaniSThatvaM dharmaH / tadrahitazcaitadanyonyAbhAvo vA syAt, nityaniSTha - tvarahito vA / AdyaH pakSe vyAhataH / tena nityaniSThatvarahitaH pakSe sidhyannani tyatvamantarbhAvya sidhyatItyanityatvasiddhiH // 18 // 1 dharmapA iti ja pustakapAThaH / 2 zravaNatve sati sAmAnya iti da pustaka pAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM 18 ( bhuvana0)-ayaM zabdaH etadanyonyAbhAvavyatiriktetyAdi / etadanyonyAbhAvavyatiriktAzca te nityaniSThAzca / teSAM bhAvaH tattvam / tena rahito yo dharmaH, tasyAdhikaraNaM zabdaH ityarthaH / nityaniSThA dharmA AkAzatvaprameyatvAstitvAdaya etadanyonyAbhAvazca, teSu / etadanyonyAbhAvavyatiriktapadena etadanyonyAbhAvo nityaniSThebhyo bahiSkRtaH / tasya ca pakSe sAdhane vyAghAtaH syAt / ato yathoktavizeSaNopapannaH etadanyonyAbhAvo dRSTAntAthai sarvatra jJeyaH / nityaniSThatvarahitamca dharmaH zabdatvAdiH pakSe jJeyaH / vyAkhyAnaM tu sugamameva // 18 // ___ 19 ayaM zabdaH zabdatvAtyantAbhAvavyatiriktanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meytvaaditi||vyaakhyaanN puurvvt| evaM pakSIkRtazabdaniSThayatkiJciddharmavizeSAtyantAbhAvamupAdAya yAvantaH pakSIkRtazabdadharmAH, tAvatyo mahAvidyA drssttvyaaH||19|| 19 ( bhuvana0)-ayaM zabdaH zabdatvAtyantAbhAvetyAdi / zabdatvasyAtyantAbhAvaH zabdatvAtyantAbhAvaH iti tatpuruSasamAsaH kAryaH / zeSaM pUrvavat // 19 // 20 yahA sAmAnyataH ayaM zabdaH etaniSThAtyantAbhAvavyatiriktanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meytvaaditi|| etanniSThasya atyantAbhAva iti smaasH||20|| __ 20 (bhuvana0)-yadvA sAmAnyataH ayaM zabdaH etanniSThAtyantAbhAvetyAdi / etanniSThasya zabdatvAdermasya atyantAbhAvaH etanniSThAtyantAbhAva ityatrApi tatpuruSasamAsa eva kartavyaH // 20 // 21 ayaM zabdaH zabdatvavyatiriktaitaddharmatvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meya. tvAditi // zabdatvavyatiriktaitaddharmeSu zabdatvavyatiriktaitaddharmatvaM nAma dhrmH| tadrahitazcAnetaddharmo vA, zabdatvaM vA / AdyaH pakSe vyaahtH| tena zabdatvamanityaniSThatvavizeSitaM pakSe sidhyatIti zabdAnityatvasiddhiH / evaM pakSamAtraniSThayatkizciddharmavizeSavyatiriktatvamupAdAya yAvantaH pakSamAtraniSThA dharmAstAvatyo mahAvidyA draSTavyAH // 21 // ___21 ( bhuvana0 )-ayaM zabdaH zabdatvavyatiriktaitaddharmatvarahitAnityaniSThAdhikaraNamiti / zabdatvAt vyatiriktAH bhinnAH zabdatvavyatiriktAH / te ca te etaddharmAzca shbdtvvytiriktaitddhrmaaH| teSAM bhAvaH tattvam / tena rahitazcAsau anityaniSThazca / tadAzrayaH zabda iti bhAvaH / zabdatvavyatiriktataddharmatvarahito'nityaniSThazca dharmaH zabdAnyaniSThaH pakSIkRtazabdAnyonyAbhAvAdidRSTAntIbhUteSu sarvapadArtheSu pakSavyatirikteSu nityAnityeSu jJAtavyaH / anitye ghaTapaTAdau ca ghaTatvapaTatvAdiko'pi dharmo jJeyaH / AkAzatvAdikastu dharmo'nityaniSTho na bhavatIti nityeSu na tena sAdhyasiddhiH, kintu pakSAnyonyAbhAvAdinaiva / pakSe ca zabdatvavyatiriktaitaddhamatvarahito dharmaH zabdatvameva / tacca anityaniSTaM tadaiva syAt , yadi zabdo'nityaH syAdityatra zabdAnityatvasiddhiH / nityatvenArthAntaratAparihArArthamanityaniSThetipadam / prameyatvAdivyAvRttyarthametaddharmatvarahiteti grahaNam / vyAghAtaparihArAya . 1 'pUrvavadeva iti da pustaka paatthH| Aho! Shrutgyanam
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / zabdatvavyatiriktetipadopAdAnam / tathA ca pakSe anityaniSThetivizeSaNaviziSTazabdatvasiddhathA vyAghAtaparihAro boddhavyaH / etadevAnumAnaM zabdavyatiriktetyAdinA vyAkhyAnayati-anetaddharma iti / azabdadharma ityarthaH / anityaniSThatvavizeSitamiti / zabdatvasya zabdamAtraniSThatvAdanityaniSTheti dvitIyavizeSaNaviziSTatvaM zabdasyAnityatve satyeva syAt, nAnyathetyarthaH / evaM pakSamAtraniSThayatkizciddharmavizeSavyatiriktamiti / ayaM zabdaH zrAvaNatvavyatiriktaitaddharmatvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAdityAdikA mahAvidyetyarthaH // 21 // 22 yadA sAmAnyataH ayaM zabdaH etanmAtraniSThavyatiriktaitaDarmatvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // 22 // __ 22 ( bhuvana0) yadvA sAmAnyataH ayaM zabdaH etanmAtraniSThavyatiriktetyAdi / etanmAnaniSThAH pakSIkRtazabdamAtraniSThAH etacchabdatvaitacchrAvaNatvAdayaH / pakSIkRtazabde eva teSAM vartamAnatvAt / tadvyatiriktA etaddharmA astitvaprameyatvAdayaH, teSAM pakSIkRtazabdamAtrAdanyatrApi vrtnaat| tattvena rahito yo'nityaniSThastasyAdhikaraNamityarthaH / vizeSaNasAphalyaM pUrvavadeva jJAtavyam // 22 // 23 ayaM zabdaH etadanyatvavyatiriktaitadanyavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // etadanyatvavyatiriktA ye etadanyavRttayaH teSu etadanyatvavyatiriktaitadanyavRttitvaM dharmaH / tadrahitazcaitadanyatvaM vA, etadavRttirvA, etanmAtravRttirvA / Adyau pakSe vyohatau / tena pakSamAtraniSTho dharmo'nityaniSThatvavizeSitaH pakSe sidhyatItyanityatvasiddhiH // 23 // ___ 23 ( bhuvana0 )-ayaM zabdaH etadanyatvavyatiriktaitadanyavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamiti / etasmAtpakSIkRtazabdAt yat anyatvaM bhinnatvaM, tavyatiriktAH etadbhinnAH / etasmApakSIkRtazabdAdanye ghaTapaTAtmAdayaH, tatra vRttiyeSAM te etadanyavRttayaH / etadanyatvavyatiriktAzca te etadanyavRttayazca etadanyavyatiriktaitadanyavRttayaH / teSAM bhAvaH tattvam / tena rahito yo'nityaniSTho dharmaH tasyAdhikaraNaM zabda ityarthaH / etadanyatvaM veti / etadanyonyAbhAvo vA / etadavRttiti / ghaTatvapaTatvAtmatvAdi / etanmAtravRttirveti / zabdatvazrAvaNatvAdi / AdyAviti / Adyau dharmoM pakSe vyAghAtAdeva sAdhayitumazakyau / tRtIyazcAnityaniSThastadaiva syAt, yadi zabdo'nityaH syAditi zabdAnityatvasiddhiH / atrAnumAne sarvatrApi dRSTAnte etadanyatvaM dharmo'dhigantavyaH / tadbhinnAnAM sarveSAmapyetadanyavRttitvarahitapadena niSiddhatvAt, etadanyatvavyatirikteti padena etadanyatvasyaiva grahaNAcca / sa cAnitye ghaTapaTAdau vartamAnatvAdanityaniSTha eveti sarva samaJjasameveti // 23 // 24 ayaM zabdaH zabdatvAtyantAbhAvavyatiriktaitadanyavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // atra caitadanyonyAbhAvapadasthAne zabdatvAtyantA 1 vA avRtti iti ja pustakapAThaH / 2 vyAhatau dhyAghAtAt / tena' iti ja pustakapAThaH / 3 'nityatva vize iti ga pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM bhAvapadameva pUrvamahAvidyAvailakSaNyam / zeSaM pUrvavat / evaM pakSamAtraniSThayatkizciddharmavizeSAtyantAbhAvamupAdAya yAvantaH pakSe dharmAstAvatyo mahAvidyA draSTavyAH // 24 // 24 ( bhuvana0)-ayaM zabdaH zabdatvAtyantAbhAvetyAdi / zabdatvasya atyantAbhAvaH za. bdatvAtyantAbhAvaH / atra caivaMvidhavizeSaNaviziSTo dharmaH zabdatvAtyantAbhAvo vA zabdatvAdirvA / AdyaH pakSe vyAhatatvAdRSTAntopayogI / dvitIyastu pakSopayogI / anyonyAbhAvapadasthAne iti / anyatvapadasthAne ityarthaH / anyatvAnyonyAbhAvayohi paryAyAntarataiva nArthAntarateti bhAvaH // 24 // 25 yadA sAmAnyataH ayaM zabdaH etanmAtraniSThAtyantAbhAvavyatiriktaidanyavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // 25 // 25 (bhuvana0)-yadvA sAmAnyataH ayaM zabdaH etanmAtraniSThAtyantAbhAvetyAdi / etanmAtraniSThaH zabdatvAdiH, tasya atyantAbhAvaH etanmAtraniSThAtyantAbhAvaH / atrApyevaMvidho dharma etanniSThAtyantAbhAvo vA zabdatvAdireva vA / zeSaM pUrvavadeva // 25 // 26 ayaM zabdaH anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvarahitAnityatvavanniSThAnityatvAtyantAbhAvavanniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAditi // anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitve sati ye pakSavRttayo dharmAH, teSu anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvaM dharmaH / ye cAnityatvavanniSThatve sati anityatvAtyantAbhAvavaniSThA dharmAH, teSu anityatvavanniSThAnityatvAtyantAbhAvavaniSThatvaM dharmaH / anityatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvarahitazcAsau anityatvavanniSThAnityatvAtyantAbhAvavanniSThatvarahitazca, tadadhikaraNaM tadAzraya ityarthaH / 26 (bhuvana0)-ayaM zabdaH anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvarahitAnityatvavanniSThAnityatvAtyantAbhAvavanniSThatvarahitAdhikaraNamiti / anityatvaM vidyate yeSu te anityatvavantaH anityapadArthAH / teSu niSThA avasthAnaM yasya so'nityatvavaniSThaH / sa cAsau atyantAbhAvazca / tasya pratiyoginaH paramANutvAkAzatvAdayaH / pakSe vRttiyeSAM te pakSavRttayaH / anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyoginazca te pakSavRttayazceti samAsaH / evaMvidhAzca dharmAH zabdasya nityatve'GgIkriyamANe zabdatvazrAvaNatvanityatvAdayaH / teSAM bhAvaH tattvam / tena rahitA nityaniSThA anityaniSThA nityAnityobhayaniSThAzca dharmAH syuH / tatra ye nityaniSThA AkAzatvAdayo ye cAnityaniSThA ghaTatvAdayo ye cobhayaniSThA astitvaprameyatvAdayaH, te sarve'pyanityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyoginaH santo ye pakSavRttayastattvarahitA vidyanta eva / yadyapyastitvaprameyatvAdayaH pakSavRttitvarahitA na santi, tathApyanityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitve sati ye pakSavRttayastattvarahitA eva / teSAM sarvatrApi 1 teSu dharmadhu ani iti ga pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ 501 mahAvidyAviDambanam / 33 vidyamAnatvena atyantAbhAvapratiyogitvasyaiva abhAvAt / atha dvitIyavizeSaNaM vyAkhyAyate-anityatvavanto'nityapadArthAH / tanniSThAzca anityatvAtyantAbhAvavanto nityapadArthAH, tanniSThAzca / tattvena rahito yo dharmaH sa tathA / tato'nityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvarahitazcAsau anityatvavaniSThAtyantAbhAvavanniSThatvarahitazceti karmadhArayaH / tasyAzrayaH zabda ityarthaH / atra ca dvitIyavizeSaNena prathamavizeSaNopapannAnAmapyastitvaprameyatvAdInAM vyavacchedaH kRtaH / evaMvidhavizeSaNadvayopapannazca dharmaH pakSe zabde zabdatvAdireva / sa ca anityatvavadanityatvAtyantAbhAvavadyugalaniSThatvarahito vidyate / sa cAdyavizeSaNopapannastadaiva syAt , yadi zabdasyAnityatvamaGgIkrIyeta / zabdasya ca nityatve sa dharmo'nityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogI san pakSavRttireva syAt, na tu tattvarahitaH / tasmAcchabdasyAnityatvamaGgIkAryam / dRSTAnte caivaMvidho dharmaH ekaikanityaniSTho gaganatvAdirekaikAnityaniSTho ghaTatvAdizva jnyeyH| anityatvavanniSThAnityatvAtyantAbhAvavanniSThatvarahitAdhikaraNamityukte nityatvatadvAntaradharmairanityatvAtyantAbhAvavanmAtravRttibhirarthAntaratA syAt / anityatvavanmAtravRttInAmiva anityatvAtyantAbhAvavanmAtravRttInAmapyanityatvavanniSThAnityatvAtyantAbhAvavanniSThatvarahitatvAt / tannivRtyarthamanityatvavanniSThAsyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvarahitagrahaNam / pakSIkRtazabdanityatve nityatvAdInAmanityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvena tadrahitatvAnupapatteH / anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvarahitAdhikaraNamityukte meyatvAbhidheyatvAdibhirarthAntaratA syAt / teSAM pakSaniSThatve'pyanityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitve sati yatpakSavRttitvaM tadrahitatvena pakSIkRtazabdanityatvavAdinApyaGgIkArAt / tannivRtyarthamanityatvavaniSThAnityatvAtyantAbhAvavanniSThasvarahitagrahaNam / meyatvAdInAmanityatvavanniSThAnityatvAtyantAbhAvavaniSThatvena tdrhittvaanupptteH| _(bhuvana0) athaitadanumAnaM vyAcaSTe-anityatvavanniSThatyAdi / atha vyAvRtticintA / zabdaH anityatvavanniSThetyAdisAdhyavAniti zabdamAtrapakSIkaraNe ekasya zabdasya yannityatvaM tadanityatvavaniSThAsyantAbhAvapratiyogitve sati yatpakSavRttitvaM tadrahitaM, sarvazabdAnAM pakSatvena tatra vRttihInatvAt / evamanityatvavanniSThatve sati yadanityatvAtyantAbhAvavanniSThatvaM tadrahitaM ca / tadAzraya ekaH zabda iti bhAge siddhasAdhanatA syAt , ata uktamayaM zabda iti / atha pranyakRdAdyavizeSaNaparihAreNa vyAvRtticintAmAha-anityatvavaniSThAnityatvetyAdi / nityatvatadavAntaradhariti / zabdasyAnityatve sAdhye nityatvarUpArthAntaratA syAt / kaiH / nityatvatadavAntaradhaH / nityatvaM ca, tasmAt nityatvAdavAntaradharmAzca zabdatvAdayaH, taiH| anityatvAtyantAbhAvavanmAtravRttibhiriti / nitymaatrvRttibhirityrthH| kathamarthAntaratA atrAha-anityatvavanmAtretyAdi / anityatvavanniSThatve sati yat anityatvAtyantA 5 mahAvidyA Aho! Shrutgyanam
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM bhAvavanniSThatvaM tat anityamAtravRttInAmiva nityamAtravRttInAmapi nAstItyarthaH / tannivRtyartha prathamavizeSaNam / kathamanena vizeSaNena tannirAso'trAha-pakSIkRtazabdetyAdi / tadrahitasvAnupapatteriti / anityatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogipakSavRttitvarahitatvAnupapatterityarthaH / atha dvitIyavizeSaNaM muktvA vyAvRtticintAM karoti-anityatvavanniSThAtyantAbhAvetyAdi / arthAntaratAmevAviSkaroti-teSAmi. tyAdinA / meyatvAdInAmanityeSvapi bhAvAdanityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvahInatvAt anityatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaviziSTapakSavRttitvAbhAva ubhayasaMmata ityarthaH / tannirAsAya dvitIyavizeSaNopAdAnam / kathamanena tabhirAso'trAha-meyatvAdInAmityAdi / meyatvAdInAM nityAnityavRttitvena / tadrahitatvAnupapatteriti / nityAnityavRttitvarahitatvAnupapatteriti bhAvaH / anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityatvavaniSThAnityatvAtyantAbhAvavanniSThatvarahitAdhikaraNamityukte nityapadArtheSu sAdhyAbhAvaH / nityapadArthamAtravRttInAM dharmANAmanityatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena tadrahita. tvAnupapatteH / anityatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitanityaniSThadharmANAM cAnityatvAtyantAbhAvavaniSThatvena tadrahitatvAnupapatteH / ato nityeSu sAdhyasadbhAvasidhyarthaM pakSavRttitvarahitagrahaNam / yadyapyekaikanityavRttayo dharmA anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena na tadrahitAH, tathApyanityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitve sati yatpakSavRttitvaM tadrahitA bhavantyeveti nityeSu saadhyaanugmsiddhiH| (bhuvana0)-atha pakSavRttitvetipadaM tyaktvA vyAvRttiM vidhtte-anitytvvnnisstthaatyntaabhaavetyaadi| tathAca nityamAtravRttInAM dharmANAM dvitIyavizeSaNopapannAnAmapi prathamavizeSaNopapannatvasyAnupapattiH / anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahiteti vizeSaNopapannAnAM ca sattvAdInAM nityaniSThAnAM dharmANAM nityAnityayugalavRttitvena nityAnityayugalavRttitvarahitatvAnupapattizca / tena nityeSu na sAdhyasiddhiH / tadartha pakSavRttitveti padopAdAnam / tadgrahaNe'pi ca nityatvatavAntaradharmANAmanityatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAt na nityeSu sAdhyAnugama ityata Aha-yadyapyekaikanityavRttayo dharmA iti / ekaikanityavRttayo dharmA AkAzatvaparamANutvAdayaH / te cAnityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyoginaH, evaM sati na tadrahitAH / tathApi saMpUrNavizeSaNena vicAryamANAH saMpUrNa vizeSaNopapannA api bhavantyeveti nityeSu saadhysiddhiH| ___ evaM pakSIkRtazabdAtiriktAnityeSvapi ekaikAnityaniSThadhamaiH sAdhyAnugamo draSTavyaH / anityatvavanniSThAnityatvAtyantAbhAvavanniSThatvarahitaH anityatvAtyantAbhAvavanmAtravRttirvA syAt anityatvavanmAtravRttirvA / AdyaH pakSe na 1.cAnisyatvavaniSThAnityatvA' iti ja pustakapAThaH / 2 siddheH / iti ja pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ 35 501 mahAvidyAviDambanam / sidhyati / tasyAnityatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogitve sati pakSavRttitvena ta. drahitatvAnupapatteH / ato'nityatvavanmAtravRttidharmaH pakSe sidhyan anityatvamantarbhAvya sidhyatItyanityatvasiddhiH // 26 // (bhuvana0)-atrAnityatvasiddhiM darzayitumAha-anityatvavaniSThetyAdi / anityatvAtyantAbhAvavanmAtravRttiti / nityamAtravRttinityatvAdirdharma ityrthH| anityatvavanmAtravRttiti / anityamAtravRttiH anityatvAdirityarthaH / zabde AdyadharmasAdhane AdyavizeSaNena saha virodhaH syAdi. tyAha-AdyaHpakSe na sidhyatItyAdi / pArizeSyAdvitIyadharma zabde sAdhayati-ato'nityatvabanmAtretyAdi / anityatvazabdatvazrAvaNatvAdiranityatvavanmAtravRttiH tadA syAt, yadi zabdo'nityaH syAdityanityatvamantargataM kRtvA sa dharmaH zabde sidhyati / sa cAnityamAtravRttiryadyapi pakSe vartamAnatvena pakSavRttitvarahito nAsti, tathApyanityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitve sati yaH pakSavRttiH tattvarahita evAstIti vyAkhyA // 26 // 27 ayaM zabdaH etacchandanityaviSayatvarahitajJAnaviSayaH meyatvAditi // yeSu yeSu jJAneSu etacchandaviSayatvanityaviSayatve staH, teSu teSu etacchandanityaviSayatvaM dharmaH / tadrahitaM jJAnametacchabdAviSayaM vA, nityAviSayaM vA / AyaM pakSIkRtazabdaviSayaM na sidhyati / vyAghAtAt / dvitIyaM ca pakSazandaviSayaM sidhyadanityatvamantarbhAvya sidhyati / pakSIkRtazabdanityatve yasya kasyacidapi tadviSayajJAnasya etacchandaviSayatve sati nityaviSayatvena tadrahitatvAnupapatteH // 27 // 27 (bhuvana0 )-atha prakArAntareNa mahAvidyAntaramAha-ayaM zabdaH etacchandanityaviSayatvarahitajJAnaviSaya iti / etacchabdazca nityazca etacchabdanityau / tau viSayau mocaro yasya jJAnasya tadetacchabdanityaviSayam / tasya bhAvaH tattvam / tena rahitaM yat jJAnaM tasya viSayaH zabda ityarthaH / yeSu yeSu jJAneSvityAdi / yeSu yeSu zabdAkAzAdijJAneSu / vizeSaNAbhAvAdvA vizeSyAbhAvAdvA viziSTAbhAva iti nyAyena etacchabdanityaviSayatvarahitajJAnaM hi etacchabdAviSayaM vA nityAviSayaM vA / tatrAdyasya etacchandaviSayatve vyAghAtamAha-AdyaM pakSIkRtazabdeti / yadevaitacchabdAviSayaM tadaivetacchabdaviSayamiti vyAghAta ityarthaH / dvitIyamiti / nityAviSayam / tacca zabdaviSayaM sidhyacchabdasyAnityatvaM sAdhayediti bhAvaH / anityatvasAdhane hetumAha-pakSIkRtazabdanityatve yasya kasyacidapItyAdi / yadyatacchabdo nityo'GgIkrIyeta, tadA yatkiJcidetacchabdaviSayajJAnasya nityaviSayatvameva syAt, na tu tadaviSayatvamityarthaH / tadrahitatvAnupapatteriti / nityaviSayatvarahitatvAnupapatterityarthaH / atra sarvatra sapakSe etacchabdAviSayajJAnaviSayatvaM dharmo mantavyaH // 27 // - 1 anityazabdatva iti cha da pustaka pAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM 28 ayaM zabdaH etaniSThAnityatvAtyantAbhAvApratiyogikatvAnadhikaraNAtyantAbhAvavAn meyatvAditi // ye pakSIkRtazabdadharmA anityatvAtyantAbhAvapratiyogikatvarahitAH, teSu etanniSThAnityatvAtyantAbhAvApratiyogikatvaM dharmaH, tadanadhikaraNaM tadrahitaH, etanniSThAnityatvAtyantAbhAvApratiyogikatvAnadhikaraNazvAsau atyantAbhAvazca taddhikaraNamityarthaH / etaniSThAnityatvAtyantAbhAvApratiyogikatvAnadhikaraNavAnityukte anityatvAtyantAbhAvapratiyogikena anityatvAtyantAbhAvAnyonyAbhAvena pakSIkRtazabdanityatve'pyupapadyamAnenArthAntaratA syAt / tannivRtyarthamatyantAbhAvagrahaNam / etaniSThAnityatvAtyantAbhAvapratiyogikatvAnadhikaraNamatyantAbhAvaH etaniSThatvarahito vA syAt, anityatvAtyantAbhAvapratiyogiko'tyantAbhAvo vA / AdyaH pakSe vyAhataH / dvitIyastvanityatvameva / anityatvAtyantAbhAvAtyantAbhAvasya anityatvAnatirekAt tattulyayogakSematvAdA ityanityatvasiddhiH // 28 // ___ 28 ( bhuvana0)-ayaM zabdaH etaniSThAnityatvAtyantAbhAvApratiyogikatvAnadhikaraNAtyantAbhAvavAniti / anityatvAtyantAbhAvo nityatvamapratiyogI yasya atyantAbhAvasya asau anityatvAtyantAbhAvApratiyogikaH / etasmin pakSitazabde niSThA yasya sa tathA / etaniSThazcAsau anityatvAtyantAbhAvApratiyogikazca etaniSThAtyantAbhAvApratiyogikaH / tasya bhAvaH tattvam / tasya anadhikaraNaM yo'tyantAbhAvaH tadvAn zabda iti samAsaH / anityatvAtyantAbhAvApratiyogikapadena nityatvAtyantAbhAvaM vinA sarve'pi ghaTatvapaTatvazabdatvAdipratiyogikA atyantAbhAvA upaattaaH| etaniSThavizeSaNasahitena ca tena padena zabdatvAdizabdadharmAtyantAbhAvAH pUrvavizeSaNAyAtAH pRthakkRtatvAnnityatvAtyantAbhAvazca niSiddhAH / tattvAnadhikaraNAtyantAbhAvapadena ca ghaTatvapaTatvAdyatyantAbhAvA etanniSThetivizeSaNAyAtAH sarve'pi niSiddhAH / zabdadharmAtyantAbhAvanityatvAtyantAbhAvau ca punarapyupAttau / tatra pakSIkRtazabde etacchabdadharmAtyantAbhAvasAdhane vyAghAta iti nityatvAtyantAbhAvaH pakSI. kRtazabde sAdhyate iti zabdAnityatvasiddhiH / anumAnArthaM vyAcaSTe-ye pakSIkRtazabdadhamo ityaadi| pakSIkRtazabdadharmA iha ghaTatvAkAzatvAdyabhAvAH / teSAM sarveSAmapi pakSIkRtazabdaniSThatvAt / etAvatA anumAnasthametanniSThetipadaM vyAkhyAtam / anityatvAtyantAbhAveti / anityatvAtyantAbhAvo nityatvaM pratiyogI yasya sa tathA / tadbhAvaH tattvam / tena rhitaaH| pakSIkRtazabdadharmAH santo ye'nityatvAtyantAbhAvapratiyogikatvarahitA ityarthaH / etAvatA anityatvAtyantAbhAvApratiyogiketi padamanu. mAnasthaM vyAkRtam / zeSaM sugamam / atha atyantAbhAvaM vimucya vyAvRttiM karoti- etanniSThAnitya. tvAtyantAbhAvetyAdi / anityatvAtyantAbhAvapratiyogikeneti / anityatvAtyantAbhAvo nityatvaM pratiyogI yasya tena / anityatvAtyantAbhAvo nityatvaM, tasya anyonyAbhAvena zabdo nityatvaM na bhavatItirUpeNa zabdaniSThena siSAdhayiSitAnityatvaviparyaye'pyupapadyamAnena arthAntaratA syAt, tatpa. Aho ! Shrutgyanam
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / 37 rihArArthamatyantAbhAvagrahaNam / abhimatasAdhyasiddhiM nirUpayitumAha - etanniSThA nityatvetyAdi / evaMvidhazvAtyantAbhAvo dvedhA syAt, etanniSThatvarahito'tyantAbhAvo vA nityatvAtyantAbhAvo veti / tatrAdyasya pakSe vyAghAtamAha - AdyaH pakSe vyAhata iti / AdyaH etanniSThatvarahito'tyantAbhAvaH, pakSe zabde, vyAghAtena bAdhitaH / ayamAzayaH -- pakSIkRtazabdadharmA ye zabdatva zrAvaNatvAdayaH teSAmatyantAbhAvaH zabdaniSTho nAsti / yataH zabdatvAdaya eva zabdadharmAH zabdaniSThAH, na tu tadatyantAbhAvaH / tasya zabdAdanyatraiva vartanAt / tatastasmin zabde sAdhyamAne sphuTa eva vyAghAtaH / tasmAde - tanniSThatvarahitAtyantAbhAvaH sarvatra sapakSe jJeyaH / dvitIyasya zabde siddhimAha - dvitIya ityAdi / dvitIyo'nityatvAtyantAbhAvAtyantAbhAvaH / etAvatA nityatvasyAtyantAbhAvaH zabde sAdhyate / sa ca anityatvamevetibhAvaH / atra hetumAha - anityatvAtyantAbhAvetyAdi / anityatvAtyantAbhAvo nityatvam / tasyAtyantAbhAvasya anityatvAnatirekAdanityatvarUpatvAdityarthaH / hetvantaramAha - tattulyayogakSematvAdveti / tena tulyau yau yogakSemau, tadbhAvaH tattvaM, tasmAt / atrAyaM bhAvaH / yathA anityatvasyAtyantikaniSedho nityatvaM, tathA tadAtyantikaniSedhaH punaranityatvameva / " parasparavirodhe hi na prakArAntarasthitiH " itinyAyAdityarthaH // 28 // 50 1 29 ayaM zabdaH anAdyetadabhAvatvarahitAbhAvapratiyogI meyatvAditi // anAdyetadabhAveSu anAdyetadbhAvatvaM dharmaH / tadrahitazcAbhAvaH etadbhAvatvarahito vA, AdimAnetadadbhAvo vA / AdyaM pratyetasminpratiyogitvaM na sidhyati / vyAghAtAt / dvitIyastu pradhvaMsa evetyanityatvasiddhiH // 29 // 29 ( bhuvana0 ) -- athAbhinava prakArAntareNa punarmahAvidyAntaramAha - ayaM zabdaH anAdyetadabhAvatvetyAdi / etasya pakSazabdasya abhAvAH etadabhAvAH / anAdayazca te etadabhAvAca anAyetadabhAvAH, prAgabhAvAnyonyAbhAvAtyantAbhAvarUpAH / ' anAdiH sAntaH prAgabhAva:, ' ' tAdAtmyaniSedho'nyonyAbhAva:, ' ' anAdiranantaH saMsargAbhAvo'tyantAbhAva: ' iti teSAM lakSaNAt / teSAM bhAvaH tatvam / tena rahito yo'bhAvaH pakSamadhye sAdirabhAvaH, sa ca pradhvaMsAbhAva eva / 'sAdiranantaH pradhvaMsAbhAvaH ' iti tallakSaNAt / tasya pratiyogI zabda ityarthaH / ayaM zabdaH pratiyogItyukte zrotre zabdasamavAya iti samavAyapratiyogitvena zabde siddhasAdhyatA syAt / anAzrayatve sati vyAvarta - kasya pratiyogitvAt / ata uktamabhAvapratiyogIti / evaM cAnyonyAbhAvapratiyogitvena siddhasAdhanaM syAt, ata uktamanAditvarahiteti / anAditvarahitAbhAvapratiyogItyukte ca vyAptibhaGgaH, nityeSu tadbhAvAt / ata uktamanAditvarahiteti / itivyAvRtticintA / etadabhAvavarahito veti / etasya pakSazabdasya yo'bhAvaH, tattvarahito'bhAvo ghaTatvAkAzatvAdyabhAvaH / so'pyanAdyetadabhAvatvarahitaH / parametasya zabdaH pratiyogI na syAt, tasmAdvyAghAtaH / AdimAnetadabhAvo veti / Adirvidyate yasya sa AdimAn / pradhvaMsAbhAva ityarthaH / tasya ca pratiyogitvaM zabdasya anityatve eva syAt, nAnyatheti zabdAnityatvasiddhiriti / atra zabdAnyavatsu abhAvapratiyogitvaM zabde tarasamastavastUnAmapyastIti teSAM sapakSatA // 29 // Aho! Shrutgyanam
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM 30 ayaM zabdaH dhvaMsatvarahitaitadbhAvatvarahitAbhAvapratiyogI meyatvAditi // iyaM pUrvA ca mahAvidyA yatra yatrAnityatvaM sAdhyate tatraiva saMcarati / zeSAstu sakalAnvayavyatirekisAdhyasaMcAriNya iti // 30 // 30 ( bhuvana0 ) - ayaM zabdaH dhvaMsatvara hitaitadabhAvetyAdi / dhvaMso vinAzaH / tattvarahitA ye etasya zabdasyAbhAvAH pUrvoktA eva / teSAM bhAvastattvaM tena rahito yo'bhAvaH sAdhyadharmapakSe pradhvaMsAbhAva eva tasya pratiyogI zabda ityarthaH / abhAvapratiyogItyukte zabdasyAnyonyAbhAvAdipratiyogitvaM siddhameva ityata uktametadabhAvatvarahiteti / tathA ca vyAghAtaH syAt / tatastatparihArAya dhvaMsatvarahiteti / dhvaMsatvarahitaitadabhAveSu dhvaMsatvara hitaidabhAvatvaM dharmaH / tadrahitazcAbhAva etadabhAvatvarahito vA dhvaMso vA / AdyaM prati zabdasya pratiyogitvaM vyAhatamiti etadabhAvatvarahitAbhAvapratiyogitvaM sarvasapakSopayogi, dvitIyaM prati zabdasya pratiyogilaM sidhyacchabdasyAnityatvaM sAdhayedityarthaH / etanmahAvidyAdvayamanityatvasAdhakameva na sAdhyAntarasAdhakamiti mahAvidyAntarebhyo'sya vailakSaNyaM pratipAdayati--- iyamiti / iyamanantaroddiSTaiva mahAvidyA, pUrvA cAyaM zabdo'nAdyetadabhAve - tyAdiko / zeSAstviti / zeSAH pakSasapakSAdikaM pakSIkRtya pravRttA mahAvidyAH / sakalAni anvayavyatirekiNAM yAni sAdhyAni tatsaMcAriNyaH / etatprakArazca purApi ApAtanikAyAM kiJcitprapazcita iti na prapazyate / * nanu mahAvidyAprakaraNe kimidaM pakSaniSThatvaM, kiM vA sapakSaniSThatvaM, kiM vA vipakSaniSThatvaM, kiM vA ubhayaniSThatvamiti / ucyate / ayaM pakSaniSThaH, ayaM sapakSaniSThaH, ayaM vipakSaniSTha ityAdyabAdhitabuddhisAkSikaH pakSAzritatva sapakSAzritatvavipakSAzritatvo bhayAzritatvarUpo dharmavizeSaH / nanu nAyaM bhAvaH, abhAaspi vartamAnatvAt / nApyabhAvaH, pratiyogivizeSAnirUpaNAt iti cet / na / dravyAdiSalakSaNAnAM ye SaDatyantAbhAvAstadvattvasyAtrAbhAvatvasya pratyakSAdipramANasiddhatvAditi / kaH punarasya pratiyogIti cet / na kazcit / saivistaraM caitadanyatropapAdayiSyAmaH iti // ( bhuvana 0 ) - atha premayatvAdInAM hetUnAM pakSeNa saha saMyogasamavAyAdisaMbandhAbhAvAtpakSadharmatvAdyasiddhiriti nodayati--nanvityAdi / ubhayaniSThatvamiti / pakSasapakSaniSThatvamityarthaH / buddhivizeSaviSayatvopAdhiko dharmaH pakSaniSThatvAdirityAha-ucyata ityAdinA / ayaM dharmavizeSaH kiM bhAvaH uta abhAvaH iti vikalpya nodakaH prathamaM pratyAha - nanu nAyamiti / ayaM pakSaniSThatvAdiko dharmo na bhAvaH / nityamAkAzaM kRtakatvAbhAvAdityAdau pakSaniSThatvAderdharmasya kRtakatvAbhAvata abhAvarUpe'pi vartamAnatvAt / na dvitIyo'pItyAha - nApyabhAvaH, pratiyogivizeSAnirUpaNA 1 asyAgre 'zeSaM tu sugamameva ' iti adhikaM cha pustake dRzyate / 2 yogiviSayAni iti gha pustakapAThaH / 3 tvasya pratya' iti gha pustakapAThaH / 4 cha / vistaratazcaitad iti gha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa01 mahAvidyAviDambanam / dityAdi / ayaM pakSaniSThatvAdidharmo nApyabhAvaH nApyabhAvarUpaH / ayaM ghaTAderAkAzAdeo'bhAva ityevaM pratiyogivizeSasya abhAvasaMbandhino'nirUpaNAdityarthaH / dvitIyaM vikalpamaGgIkRtya nodakoktaM pariharati-na dravyAdiSaDlakSaNAnAmityAdi / dravyAdayo ye SaTpadArthA dravyaguNakarmasAmAnyavizeSasamavAyAkhyA vaizeSikamataprasiddhAH teSAM yAni SaDlakSaNAni 1 " guNAzrayo dravyam , " 2 " karmAtirikto jAtimAtrAzrayo guNaH, " 3 " saMyogavibhAgAjanyasaMyogavibhAgAsamavAyikAraNajAtIyaM karma," 4 "nityatve satyekatve satyanekasamavetA jAtiH sAmAnyAparaparyAyA," 5 "nityeSveva dravyeSveva vartata eva ye te antyA vizeSAH,"6 "ayutasiddhAnAmAdhAryAdhArabhUtAnAmihapratyayaheturyaH saMbandhaH sa samavAyaH," ityevaM rUpANi / teSAM ye SaDatyantAbhAvAstadvattvasya tadadhikaraNatvasya abhAvatvasya pratyakSAdipramANasiddhatvAdabhAvo 'yaM pakSaniSThatvAdirUpo dharma ityarthaH / tathA hi, evaMvidho dharmoM dravyaM na bhavati, tallakSaNAbhAvAt / tathA guNo'pi na bhavati / tallakSaNAbhAvAt / evaM karmasAmAnyAdirUpo'pi na bhavati / tattallakSaNAbhAvAdeva / tasmAdayaM pakSaniSThatvAdidhamo'bhAvarUpa eva saptamaH padArthaH keSAMcidvaizeSikANAM mate prasiddhaH / evaM ca prameyatvAstitvAdyo'pi dharmAH abhAvarUpAH eva jJeyAH ityarthaH / pratiyogyanirUpyasya abhAvatvAnupapatteH pratiyogI vAcya iti zaGkate / kaH punarasya pratiyogIti / asya pakSaniSThatvAdidharmasyAbhAvarUpasyetyarthaH / abhAvasya pratiyoginirUpyatvaniyamo neti pariharati-na kazciditi / pratiyogijJAnakAryatvAdabhAvajJAnasya kathamaniyamastatrAhasavistaraM caitadanyatreti / atyantAbhAvo niSpratiyogika ityanyatra vArtike vakSyAma iti tata evaitajjJeyamityarthaH / iti pakSaM pakSIkRtya pravRttAstriMzanmahAvidyAH prAdayanta // 30 // atha sapakSaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedAH yathA-zabdo'nityaH ityatra sapakSo ghaTaH iti sthite, (bhuvana0)-atha sapakSaM pakSIkRtya mahAvidyAbhedAn didarzayiSurAha-atha sapakSamityAdi / atha sapakSaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedA yathA santi tathodAhariSyanta iti zeSaH / zabdo'nitya ityatreti / zabdo'nityaH kRtakatvAt ghaTavadityatra mUlAnumAne ghaTaH sapanaH iti sthite, ghaTaM sapakSaM pakSIkRtya prayujyate ityarthaH / tatra pakSApakSavipakSAnyavargAdekaikamuddhRtam / bhinnaM sAdhyavatastadvaduddhRtAvadhimedinaH // iti kArikAmAzritya yA pravartate tAmAha 1 ayaM ghaTaH etaddhaTapakSIkRtazabdAnyAnyAnityAnyaH meyatvAditi / atra ca vakSyamANAsu mahAvidyAsu cAkAzo dRSTAntaH / etaddhaTapakSIkRtazabdayorye anyatve tadubhayavattvarahitaH etddhttpkssiikRtshbdaanyaanyH| sa cAsau a. nityazca / tadanyatvAdhikaraNamityarthaH / etaddhaTapakSIkRtazabdAnyAnyAnityAnyatvaM Aho ! Shrutgyanam
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUritaTIkAyutaM caitAnyatvena vA syAt, pakSIkRtazabdAnyatvena vA / odyo vyAhataH / na yaM ghaTaH etasmAddhAdanya iti saMbhavati / dvitIye tu zabdAnityatvasiDi: / yadi pakSIkRtaH zabdo na anityaH, kathaM tarhi pakSIkRtAnityAnyatvaM ghaTe syAditi // 1 // * 1 (bhuvana0 ) - ayaM ghaTa etaddhaTapakSI kRtazabdAnyAnyAnityAnyaH, meyatvAditi / atra mahAvidyAnumAnApekSayA ghaTaH pakSaH / yaccAnumAne pakSIkRtazabda ityuktaM, tadanityaH zabda ityAdi mukhyAnumAnApekSayA / atha vyAkhyA / ayaM ghaTa iti vivakSitaH kaJcidbhaTaH pakSaH / etadvadazca pakSIkRtazacaitadvapakSIkRtazabda, tAbhyAmanyat etaddhaTapakSI kRtazabdAnyat / tasmAdanyazcAsau anityazcetyetadghaTapakSIkRtazabdAnyAnyAnityaH tasmAdanyo ghaTa ityarthaH / ayaM bhAvaH / etadvaTapakSIkRtazabdAbhyAM yadanyat vizvaM tadanyaH etadvaTo vA pakSIkRtaH zabdo vA / tatraitadbhaTasyaitadvAdanyatvaM vyAhatam / tasmAdanityazabdAdanya etadvaTaH sidhyan zabdAnityatvaM sAdhayedityarthaH / ghaTaH uktasAdhyaH ityukte ghaTAntaraM ghaTAntarAdanyaditi bhAge siddhasAdhanam / ata uktamayaM ghaTa iti / ayaM ghaTo'nityAnya ityukte anityAtpaTAderanyatvaM siddhamata Aha-- ghaTapakSIkRtazabdAnyAnyA nityAnya iti / tathokte ca ghaTAntarAnyatvamuktarUpaM siddhamata uktametaddhaTeti / etadghaTapakSIkRtazabdAnyAnya ityukte pakSIkRtazabdAnyatvena zabdasya nityatve'pyupapadyamAnenArthAntaratA, taduktamanityeti / etadbhaTa pakSIkRtazabdAnyAnyA'nityasya ghaTasyAnyatvena sarvatrAkAzAdau vyAptisiddhirjJeyA / atra vakSyamANetyAdi / atra sapakSaM pakSIkRtya pravarttamAnamahAvidyAsu paTAdyanitya sarvasapakSasya pakSa tulyatvenAkAzAdaya eva dRSTAntA jJeyAH / etaddhaTetyAdi / etadvapakSIkRtazabdayoH saMbandhinI ye anyatve bhinnatve / tadubhayeti / tayoranyasvayorubhayamityarthaH / yadi pakSIkRtetyAdi / yadi pakSIkRtazabdo'nityo na syAt, tadA pakSIkRtAdanityAcchabdAddhaTasyAnyatvaM na syAdityarthaH // 1 // 2 ayaM ghaTaH etaddhaTapakSIkRtazabdAnyAnyAnityaniSThAtyantAbhAvAdhikaraNaM meyatvAditi / atra caitadvadapakSIkRtazabdAnyAnyaH etaddhaTo vA, pakSIkRtaH zabdo vA / na ca ghaTaniSThasyAtyantAbhAvo ghaTe saMbhavati / tena yadi zabdo' nityaH syAt, tarhi zabdaniSThasyAtyantAbhAvamupAdAya prakRtasAdhyaparyavasAnaM syAditi zabdAnityatvasiddhiH // 2 // 2 ( bhuvana0 ) atha pUrvamahAvidyAmeva anyAnyapadasthAne niSThAtyantAbhAvAdhikaraNapadakSepeNa prakArAntareNAha - ayaM ghaTa etadvadetyAdi / etaddhaTapakSI kRtazabdAnyAnyAnitye etaddhaTe vA pakSIkRtazabde vA niSThA yasya ghaTatvazabdatvAderdharmasya sa etadvaTapakSI kRtazabdAnyAnyA nityaniSThaH / tasya yaH vyatyantAbhAvastadadhikaraNaM ghaTa ityarthaH / atra ghaTaniSThasya ghaTatvAderatyantAbhAvo ghaTe pakSIkRte 1 Aye vyAghAtaH iti dha pustakapAThaH / 2 kRtazabdAnyatvaM iti gha pustakapAThaH / 3 prakRtapratijJArthaparya iti dha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ 501 mahAvidyAviDambanam / sAdhayituM na zakyate / tasmAcchabdaniSThasya zabdatvAderatyantAbhAvo ghaTe sAdhyate / zabdatvAdidharmasya cAnityaniSThatvaM tadaiva syAt, yadi zabdo'nityaHsyAditi zabdAnityatvasiddhiH / etaddhaTapakSIkRtazabdAnyAnyAnityaniSThasya ghaTatvAderatyantAbhAvaH pakSAtirikte sarvatrAstIti vyAptisiddhiriti // 2 // 3 ayaM ghaTaH etaddhaTapakSIkRtazabdAnyAnyAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNaM meyatvAditi // ihApi yadi pakSIkRtaH zabdaH anityaH syAt, tehyeva pakSIkRtazabdaniSThAtyantAbhAvapratiyoginaM ghaTaniSThadharmamupAdAya prakRtapratijJArthaparyavasAnaM syAditi zabdAnityatvasiddhiH // 3 // 3 (bhuvana0)-athAnantaramahAvidyAmevAtyantAbhAvAdhikaraNasthAne 'tyantAbhAvapratiyogyadhikaraNagrahaNena bhaGgayantareNa darzayati-ayaM ghaTa ityAdi / etadghaTapakSIkRtazabdAnyAnyAnityaniSThazcAsau atyantAbhAvazca / tasya pratiyogI ghaTatvAdiyoM dharmaH tadAdhAro ghaTa ityarthaH / atrAnityaghaTaniSTasyAtyantAbhAvasya pratiyoginaH sakalapadArthadharmAH paTatvAkAzatvAdayasteSAmadhikaraNaM ghaTa iti vyAghAtaH syAt / tasmAdanityazabdaniSTho yaH atyantAbhAvastasya pratiyogino ye ghaTatvAdayasteSAmadhikaraNaM ghaTa iti bhAvaH / atrApi anityaniSTho'tyantAbhAvastadaiva syAt , yadi zabdasyAnityatvamaGgIkriyate / tsmaacchbdaanitytvsiddhiH| ghaTaniSThasyAtyantAbhAvasya pratiyoginaM gaganaikatvAdikaM dharma svasvaniSThamupAdAya sarvatra gaganAdau vyAptisiddhijJeyeti / atra granthakRdanityatvasiddhimAhaihApi yadItyAdi // 3 // __4 ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvavattvarahitAnityAnyaH meyatvAditi // atra caitaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchandaniSThAsyantAbhAvau vivakSitau / pUrvamahAvidyAyAM caitaddhaTaitacchabdAnyonyAbhAvAviti mahAnbhedaH / evaM vakSyamANamahAvidyayoH prAcInamahAvidyAbhyAM bhedo draSTavyaH / zeSaM pUrvavat // 4 // ____4 (bhuvana0)-AdyamahAvidyAmeva bhaGgayantareNAha-ayaM ghaTa etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchabdetyAdi / etaddhaTaniSThasya ghaTavAderdharmasya atyantAbhAvazca etacchabdaniSThasya zabdatvAderatyantAbhAvazca etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvau / tau vidyate yasya sa etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchabdaniSThAtyantAbhAvAn / tasya bhAvastattvam / tena rahitazcAsAvanityazca tasmAdanya ityarthaH / ayamAzayaH / etadbaTaniSThA rAntA daitacchabdaniSThAtyantAbhAvavadetadvayavyatiriktaM vizvam / tattvarahito'nitya etaddhaTo vA, etacchabdo vA / tatrAdyAnyatvaM pakSe vyAhatamiti sapakSopayogi tajjJeyam / dvitIyAnyatvaM ca sidhyacchabdasyAnityatvaM gamayatIti bhAvaH / AdyamahAvidyAto'syA bhedamAhaatra caitaddhaTaniSThetyAdi / pUrvamahAvidyAyAmiti / AdyamahAvidyAyAmityarthaH / anyonyAbhAvAviti / anyAnyazabdAbhyAmupAttAviti / evaM vakSyamANamahAvidyayoriti / paJcamISaSThayoH / prAcInamahAvidyAbhyAM dvitIyatRtIyAbhyAmityarthaH / / 4 // 1 tarhi 5 iti gha pustakapAThaH / 6 mahAvidyA Aho ! Shrutgyanam
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM 5 ayaM ghaTaH etaddhaniSThAtyantAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvavattvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvAdhikaraNaM meyatvAditi // anityaniSThasya atyantAbhAvaH anityaniSThAtyantAbhAvaH // 5 // 5 (bhuvana0)-atha pUrvavadeva bhaGgayantaramAha-ayaM ghaTa etaddhaTaniSThetyAdi / etadbaTaniSThAtyantAbhAvaitacchabdaniSThAtyantAbhAvavattvarahitazcAsau anityazca sa tathA / tanniSThasya zabdatvAdeyo'tyantAbhAvastadAzrayo ghaTa ityarthaH / uktAtyantAbhAvavattvarahitAvetadbaTaitacchabdo tayoranyatarAnityaH ubhayaprasiddho ghaTaH / taniSThasya ghaTatvAderatyantAbhAvaH pakSAdanyatra sarvatrAstIti vyAptisiddhiH / ghaTe tvanityazabdaniSThasya zabdatvAderatyantAbhAvaH sidhyannanityatvaM zabde sAdhayediti bhAvaH / atra karmadhArayaM pratiSeddhamAha-anityaniSThasyAtyantAbhAva ityAdi // 5 // 6 ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvavattvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNaM meyatvAditi // anityaniSThazcAsau atyantAbhAvazca // 6 // 6 (bhuvana0)-atha pUrvaprakArAntareNa mahAvidyAntaramAha-ayaM ghaTa ityAdi / yathoktAtyantAbhAvavattvarahitAnityaniSThazvAsau atyantAbhAvazca, tasya yaH pratiyogI ghaTatvAdistadadhikaraNaM ghaTa ityrthH| yathoktA'nitya etaddhaTo vA tacchabdo vA / tatraitaddhaTaniSTho yo'tyantAbhAvastasya pratiyogino ye vizvaniSThA dharmAH paTatvAkAzazabdatvAdayasteSAmadhikaraNaM ghaTa iti vyAghAtaH / tasmAdetacchabdarUpo yo'nityastanniSTho yo'tyantAbhAvaH tatpratiyogino ye ghaTatvAdayastadadhikaraNaM ghaTa ityarthaH / vyAptistu tattanniSThAtmatvAkAzatvAdibhiryathoktavizeSaNopapannaiH pakSAdatirikte sarvatrApi kSeyA / tatpuruSasamAsaM vyAvarttayati-anityaniSThazvAsAvatyantAbhAvazceti // 6 // 7 ayaM ghaTaH etaddhaTAnyonyAbhAvaitacchadvaniSThAtyantAbhAvavattvarahitAnityAnyaH meyatvAditi // etaddhaTAnyatvavadetacchabdaniSThAtyantAbhAvo'pyetacchandavyatiriktasakalaniSTha eva / etacchabdamAtraniSThAnAM tadanyatrAsaMbhavAt / tena na kazcitkSudropadravaH / iyaM caitaddhaTAnyonyAbhAvaitacchabdaniSThAtyantAbhAvAvupAdAya pravRttA / prathamA caitaddhaTAnyonyAbhAvaitacchabdAnyonyAbhAvAvupAdAya / caturthI caitaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchabdaniSThAtyantAbhAvAvupAdAya / tena prathamacaturthamahAvidyAbhyAmetasyA mahAnbhedo draSTavyaH // 7 // 7 (bhukna0)-caturthyAdimahAvidyAtrayamevaitaddhaTaniSThAtyantAbhAvapadasthAne etaddhadAnyonyAbhAspadagrahaNena prAha-ayaMghaTaH etaddhaTAnyonyAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvavatvarahitAnityAnyaH iti / etadghaTAnyonyAbhAvazca etacchabdaniSThasyAtyantAbhAvazca, etaddhaTAnyonyAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvau / tadvattvarahito yo'nityastasmAdanyo bhinna ityarthaH / etaddhaTAnyonyAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvavasvarahito etaddhaTaitacchabdau / tayoranyataraitaddhaTAnyatvaM sarvatrAstIti vyAptisiddhiH / ghaTa Aho ! Shrutgyanam
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa01 mahAvidyAviDambanam / syAnityazabdAdanyatvaM ca sidhyadanityatvaM zabde gamayediti bhAvaH / etaddhadAnyatvavaditi / yathaitaddhaTAnyonyAbhAvaH etadghaTAdanyatra sarvatrAsti, tathA etacchabdaniSThAnAM zabdatvAdidharmANAM yo'tyantAbhAvaH so'pyetacchabdavyatiriktasakalavastuniSThaH evetyarthaH / tadanyatreti / etacchabdAdanyatra / sarvapadArtheSvasaMbhavAt / tena hetunaitaddhadAnyonyAbhAva etahaTAdanyatra sarvatra nAsti / zabdaniSThadharmAtyantAbhAvastu sarvatra nAstItyAdiH kSudropadravaH kazcinnAzayaH / prathamacaturthemahAvidyAbhyAmasyA bhedamAhaiyaM caitadityAdi // 7 // 8 ayaM ghaTaH etaddhadAnyonyAbhAvaitacchabdaniSThAsyantAbhAvavasvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvAdhikaraNaM meyatvAditi // 8 // 8 (bhuvana0)-ayaM ghaTa etaddhaTAnyonyAbhAvaitadityAdi / etaTasyAnyonyAbhAva etacchandaniSThasya dharmasyAtyantAbhAvazca / tadvadetadvayavyatirikta vizvaM, tadvattvarahitau anityau etau dvAveka / tatra ghaTe niSThA ghaTatvAdayaH, zabde niSThAzca zabdatvAdayaH / tatra ghaTatvAtyantAbhAvavAnghaTa iti vyAhatam / tasmAdanityazabdaniSThasya zabdatvAderatyantAbhAvavAnghaTaH / tathA ca zabdasyAnityatvasiddhiH prakaTaivetyarthaH // 8 // 9 ayaM ghaTaH etaddhaTAnyonyAbhAvaitacchabdaniSThAtyantAbhAvavattvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNaM meyatvAditi / etayozca prAcInAbhyAM pUrvavanmahAnbhedaH // 9 // __9 (bhuvana0)-ayaM ghaTaH etadghaTAnyonyAbhAvetyAdi / etadghaTAnyonyAbhAvatacchabdaniSThAtyantAbhAvavattvarahitAnityaniSThazvAsAvatyantAbhAvazca, tasya pratiyogino ye dharmA ghaTatvAdayastadadhikaraNaM ghaTa ityarthaH / zeSaM pUrvavadeva / etayozceti / etasyA anantaroktamahAvidyAyAzca prAcInAbhyAM paJcamISaSThIbhyAM mahAnbhedo jJAtavyaH / yataH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchabdaniSThAtyantAbhAvo AdAya te mahAvidye pravRtte / ete tvetadbhuTAnyonyAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvAkupAdAya cetyrthH|| 10 ayaM ghaTaH etaddhaniSThAtyantAbhAvaitacchabdAnyonyAbhAvavattvarahitAnityAnyaH meyatvAditi // iyaM caitaddhaniSThAtyantAbhAvaitacchandAnyonyAbhAvAvupAdAya pravRttA / saptamI tvetaddhaTAnyonyAbhAvaitacchabdaniSThAtyantAbhAvAvupAdAya / tenaitayormahAnbhedaH / evaM vakSyamANayorapi prAcInAbhyAM mahAnbhedaH // 10 // 10 (bhuvana0)-atha saptamyAdimahAvidyAtrayameva bhaGgayantareNAha-ayaM ghaTa ityAdi / etaddhaTaniSThasya atyantAbhAva iti vigrahaH / saptamImahAvidyAto'syA bhedamAha-iyaM ceti / vakSyamANayoriti / ekAdazIdvAdazyoH / prAcInAbhyAmiti / aSTamInavamIbhyAmityarthaH / zeSaM pUrvavat // 10 // 11 ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchabdAnyonyAbhAvavasvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvAdhikaraNaM meyatvAditi // 11 // Aho! Shrutgyanam
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM 11 (bhuvana0)-ayaM ghaTaH etaddhaTetyAdi / etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchabdAnyonyAbhAvavattvarahito yo'nityaH zabdAdistanniSThA ye zabdatvAdayasteSAmatyantAbhAvavAnghaTa ityarthaH / / - 12 ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvaitacchandAnyonyAbhAvavattvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNaM meyatvAditi // 12 // 12 (bhuvana0)-ayaM ghaTa ityAdi / etaddhaTaniSThasya ghaTatvAderatyantAbhAvaH etadbhuTaniSThAtyantAbhAvaH / etaddhaniSThAtyantAbhAvaitacchabdAnyonyAbhAvavattvarahido yo'nityaH zabdAdistanniSTho yo'tyantAbhAvastasya yaH pratiyogI ghaTatvAdistadadhikaraNaM ghaTa ityarthaH // 12 // 13 ayaM ghaTaH etaddhaTAnyazabdatvAtyantAbhAvavattvarahitAnityAnyaH meyatvAditi // iyaM caitaddhaTAnyonyAbhAvapakSatattulyamAtraniSThazabdatvAtyantAbhAvAvupAdAya pravRttA pakSatattulyAnyatame yatra kutrApi zabde'nityatvaM gamayati / saptamI tvetaddhaTAnyonyAbhAvaitacchandaniSThAtyantAbhAvAvupAdAya pravRttA niSkRSyatasminzabde'nityatvaM gamayati / tenaitayormahAnbhedaH / evamuttarayorapi prAcInAbhyAM mhaanbhedH||13|| 13 (bhuvana0 )-punarapi saptamyAdimahAvidyA evASTAdazayAvatkiJcidbhedenAha-ayaM ghaTa etaddhaTAnyetyAdi / zabdatvasya atyantAbhAvaH zabdatvAtyantAbhAvaH / sa vidyate yeSu te zabdatvAtyantAbhAvavantaH, zabdavyatiriktAH sarve pdaarthaaH| tato vizeSaNavizeSyakarmadhArayaH / etaddhaTAnye ca te zabdatvAtyantAbhAvavantazca, etadghaTAnyazabdatvAtyantAbhAvavantaH / tadabhAvastadvattvaM / tena rahitazcAsau anityazcaitaddhaTo vA zabdo vA / tasmAdanyo ghaTa ityarthaH / tatra ghaTo ghaTAdanyo na saMbhavati / tasmAdanityazabdAdanyo ghaTa iti bhAvaH / saptamImahAvidyAto'syA bhedamAha-iyaM caitaddhaTAnyonyAbhAvapakSatattulyamAtreti / pakSo mUlAnumAnApekSayA pakSIkRto vivakSitaH kazcicchabdastattulyAH / pakSatulyA jaganniSThA apare zabdAstadubhayaniSThaM yacchabdatvaM tadatyantAbhAvamupAdAya iyaM pravRttA satI pakSatattulyAnAM madhye'nyatarasminyatra kutrApi zabde'nityatvaM sAdhayati / saptamI tvetacchabdeti bhaNanAtsarvazabdamadhyAdekaM zabda / niSkRSyeti / pRthak kRtya / etasminniti / vivakSite zabde'nityatvaM gama. yatIti tenaitayormahAnbhedo jnyaatvyH| evamuttarayorapIti / caturdazIpaJcadazyormahAvidyayoH / prAcInAbhyAmiti / aSTamInavamIrUpAbhyAmityarthaH // 13 // 14 ayaM ghaTaH etaddhaTAnyazabdatvAtyantAbhAvavattvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvAdhikaraNaM meyatvAditi // 14 // 14 (bhuvana0)-ayaM ghaTa etaddhaTAnyetyAdi / etaddhaTAdanye ye zabdatvAtyantAbhAvavanto vizvapadArthAH tadvattvarahitAnityo ghaTo vA, zabdo vA / tanniSThA dharmA ghaTatvAdayo vA zabdatvAdayo vA / teSAmatyantAbhAvavAnghaTaH sAdhyate / tatra ghaTatvAtyantAbhAvavAnghaTa' iti sAdhane vyaaghaatH| tasmA 1 pradattA yatra iti ja pustakapAThaH / 2 bhAvapratiyogyadhika iti gha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 45 pa01 mahAvidyAviDambanam / cchabdatvAdyatyantAbhAvavAnghaTaH prasidhyati / zabdatvAdi cAnityaniSThaM tadaiva syAt , yadi zabdo'nityaH syAditi zabdAnityatvasiddhiH // 14 // 15 ayaM ghaTaH etaddhaTAnyazabdatvAtyantAbhAvavattvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNaM meyatvAditi // etaddhaTAnyasmin zabdatvAtyantAbhAvavati etaddhaTAnyazabdatvAtyantAbhAvavattvaM dharmaH / tadrahitatvamupAdAyaitanmahAvidyAtrayam // 15 // 15 ( bhuvana0 )-ayaM ghaTaH etaddhaTAnyati / etadghaTAnye ye zabdatvAtyantAbhAvavanto'tyantAbhAvavanto vizvapadArthAstadvattvarahitA'nityaH sAdhyapakSe zabde eva, taniSTho yo'tyantAbhAvastatpratiyogino ye ghaTatvAdayo dharmAH, tadadhikaraNaM ghaTa iti bhAvArthaH / etanmahAvidyAtrayopayoginaM dharma darzayati-etaddhaTAnyasminnityAdi // 15 // 16 ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvazabdatvAtyantAbhAvavattvarahitAnityAnyaH meyatvAditi // 16 // 16 ( bhuvana0)-ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvetyAdi / etadbaTaniSThasya atyantAbhA. vazca / tadvattvarahito yo'nityo dRSTAntadharmapakSe etadbhuTa eva / sAdhyadharmapakSe tu zabda eva / tasmAdanyo ghaTa ityarthaH / / 16 // 17 ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvazabdatvAtyantAbhAvavatvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvAdhikaraNaM meyatvAditi // 17 // 17 (bhuvana0)-ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvetyAdi / etadbaTaniSThasya ghaTatvAderatyantAbhAvazca zabdatvasyAtyantAbhAvazca / tau vidyate yeSAM te tathA / tadvattvarahitAnityau etau dvAveva / taniSThA ye dharmAsteSAM yo'tyantAbhAvastadadhikaraNaM ghadaH / atrAnityazabdaniSThazabdatvAtyantAbhAvavAnghaTa iti paramArthaH // 17 // 18 ayaM ghaTaH etaddhaTaniSThAtyantAbhAvazabdatvAtyantAbhAvavattvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNaM meytvaaditi|| etaddhaTaniSThasya atyantAbhAvazca zabdatvAtyantAbhAvazca etaddhaTaniSThAtyantAbhAvazabdatvAtyantAbhAvau / tadubhayarahitatvaM prakRtamahAvidyAtrayopayogi // 18 // 18 ( bhuvana0 )-ayaM ghaTaH ityaadi| etaddhaTaniSThasyAtyantAbhAvazca zabdatvAtyantAbhAvazca / tadvattvarahitAnityaniSThazcAsau atyantAbhAvazca / tasya pratiyogino ye ghaTatvAdayo dharmAsteSAmadhikaraNaM ghaTa ityaashyH| etanmahAvidyAtrayasaMbandhinaM dharmamatidizati-etaddhaTaniSThasyAtyantAbhAva ityAdi / pAzcAtyamahAvidyAtrayametadghaTAnyonyAbhAvamupAdAya pravRttam / etanmahAvidyAtrayaM tvetaddhaTaniSThAtyantAbhAvamupAdAyeti sphuTa eva bhedaH // 18 // 1 bhAvarahi iti gha pustakapAThaH / 2 bhayavatvarahi itija pustkpaatthH| Aho! Shrutgyanam
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa - zrI bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM 19 ayaM ghaTaH etaddharanityaniSThatvarahitaitacchabdaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // etasminghaTe nitye ca ye vartante teSu etaddhadanityaniSThatvaM dharmaH / tadrahitazcaitaddhaniSThatvarahito vA, nityaniSThatvarahito vA / AdyaH pakSe vyAhataH / nityaniSThatvarahitastu pakSIkRtazabdaniSThastava syAdyadi pakSIkRtaH zabdo nityo na bhavet / pakSIkRtazabdanityatve tanniSThasya nityaniSThatvena tadrahitatvAnupapatteH / tena nityaniSThatvarahitaH pakSIkRtazabdaniSTho ghaTe sidhyan pakSIkRtazabdanityatvamantarbhAvya sidhyatIti / etaddharanityaniSThatvarahitAdhikaraNamityukte ghaTatvAdinA zabdanityatve'pyupapadyamAnena etadvaniSThena arthAntaratA syAt / tannivRtyarthametacchandaniSThagrahaNam / etacchabdaniSThAdhikaraNamityukte zabdanityatve'pyupapadyamAnairmeyatvAdibhiretaddhaTaniSThairarthAntaratA syAt / tanni vRtyarthametadbhaTa nityaniSThatvarahitagrahaNam / nityaniSThatva rahitaitacchandaniSThAdhikaraNamityukte nityapadArtheSu sAdhyAbhAvaH / tannivRttyarthametaddhadagrahaNam / yadyapi nityapadArtheSu nityavRttitvarahito nAsti, tathApyetaddharanityaniSThatvarahitaH etadvadAnyonyAbhAvaH etacchabdaniSTho'styeveti nityapadArtheSu sAdhyAnugamasiddhi: // 19 // 46 --- 19 ( AnaM0 ) -- xx dhikaraNamityukte vyAtyasiddhirnityeSu tadasambhavAdata uktamnityaniSThatvarahiteti / ghaTAntarapravRttirahitena svamAtraniSThadharmeNArthAntaratvaM nivartayati -- etaditi / etadbhaTa nityaniSThatvarahita etadavRttirvA nityavRttirahito vA / AdyaH pakSe vyAhataH, dvitIyastu zabdaniSTho dharmaH pakSe sidhyannanityatvaM zabdasya bhAvayediti bhAvaH / vyAkaroti - etadvaTa iti / vizeSaNakRtyamAha -- ghaTatvAdineti // 1 19 ( bhuvana0 ) athAbhinavaprakAreNa mahAvidyAntarANi prAha-ayaM ghaTaH etaddhaTa nityanitvetyAdi / etadvaca nityAca etadanityAH / teSu niSThA yeSAM te etadbhaTanitya niSThAsteSAM bhAvastatvaM / tena rahitazcAsAvetacchandaniSThazca tasyAdhikaraNaM ghaTa ityarthaH / atra sAdhyo dharmo vizvapratiyogiko ghaTazabdAnyonyAbhAva: / dRSTAntadharmastu pakSAnyonyAbhAvaH sarvatra draSTavyaH / athaitAM mahAvidyAM vyAcarIkaroti - etasminnityAdi / athAntyavizeSaNaM vimucya vyAvRtticintAM karotietadghaTanityaniSTatvarahitetyAdi / ghaTatvAdineti / ghaTatvAdinA yathoktayugalAvRttitvAnnityeSvavartamAnena ghaTe ca vartamAnena zabdasya nityatve'pi sAdhye upapadyamAnenArthAntaratA syAt / tannivRtyarthametacchabdaniSTheti padagrahaNam / athAdyavizeSaNaM parityajya vyAvRtti cintayati -- etacchanda niSThetyAdi / 1 freed friti ga pustakapAThaH / 2 zabdasyAnitya iti ja pustakapAThaH / 3 AnandapUrNakRtA TIkA Adarzapustake truTyanantaraM punarita bhArabhya labdhA / Aho! Shrutgyanam
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa0 1 mahAvidyAviDambanam | evamapi meyatvAdibhiretacchabdaghaTaniSThaiH zabdanityatvarUpArthAntaratA tathAvidhaiveti tannivRttyarthametadbhaTanityaniSThetyAdipadopAdAnam / yadyapi nityapadArtheSu nityavRttitvetyAdi / yadyapi dRSTAntIkriyamANeSu nityeSu pakSAnyonyAbhAvAdiyoM dharmo vicAryate sa nityavRttitvarahito na syAt, tathApyetadbhaTa nityarUpayugalAvRttitvenaitadbhaTa nityavRttitvarahito bhavatyeva / sa ca pakSIkRtaghaTAdanyatra sarvatra vartamAnatvenaitacchabdaniSTho'styeveti tena pakSAnyatvAdinA dharmeNa nityeSu sAdhyAnugamo draSTavyaH / ghaTAntavRttitvarahitena pakSIkRtaghaTaitacchabdamAtraniSThadharmeNa arthAntaratvanivartanAyaitaditi padaM draSTavyam / etanityaniSTatvarahitaH etadvaTAvRttirvA nityavRttitvarahito vA / AdyaH pakSe vyAhataH / dvitIyastu pUrvoktaH zabdaniSTho dharmaH pakSe sidhyannanityatvaM zabdasya sAdhayediti bhAvaH // 19 // 47 20 ayaM ghaTaH zabdetarAnityanityavRttitvarahitaitacchandaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // pUrvamahAvidyAyAmetadvadagrahaNasya yatprayojanaM tadevAtra zabdetasanityagrahaNasya / zeSaM pUrvavat // 20 // 20 ( AnaM0 ) - zabdetareti / zabdAditarasminnanitye nitye ca ye vartante teSu zabdeta rAni - tyavRttitvaM dharmaH, tadrahitazcAsAvetacchabda niSThazca tasyAdhikaraNamityarthaH / etacchandaniSThAdhikaraNamityukte meyatvAdinArthAntaramata Aha- nityeti / nityavRttitvarahitai tacchanda niSThAdhikaraNamityukte - tyeSu sAdhyasiddhirata uktam - anitya nityavRttitvarahiteti / yadyapi nityaniSTheSu nityavRttitvarAhityaM nAsti, tathApyanityavRttitve sati nityavRttitvaM nAstyeva / anityanityavRttitvarahitAdhikaraNamityukte ghaTatvena arthAntaratvamata Aha-- etacchandaniSTheti / anityavRttitvarahitaitacchandaniSThAdhikaraNamityukte'prasiddhavizeSaNatvam / na hi zabdasyAnityatvasiddheH prAganityanityavRttitvarahitaH zabdaniSTaH sidhyatItyata uktam -- zabdetareti / zabdetarAnityanityavRttitvarahitaitacchabdaniSThatvazabdetara nityAnyatvamanityeSu, nityeSu ca zabdetarAnityAnyatvamiti vyAptisiddhiH / zabdetarA nitya nityavRttitvarahitazca nityamAtravRttirvA'nityamAtravRttirvA / AdyaH pakSe vyAhataH / dvitIyastu zabdaniSThaH pakSe sidhyannanityatvaM zabdasya gamayatItyarthaH / 20 ( bhuvana 0 ) - ayaM ghaTaH zabdetarA nityetyAdi / zabdAditare ca te anityAzca zabde - tarAnityAH, zabdetarA nityAzca te nityAzca zabdetarAnityanityAH / tadvRttiSu zabdetarAnityanityavRttitvaM dharmaH / tadrahitacAsau etacchanda niSThazca / tasyAdhikaraNaM ghaTa ityarthaH / evaMvidhazva sAdhyadharmo'tra vizvapra tiyogikaghaTazabdAnyonyAbhAvAdiH / sa ca yadi zabdo nityo'GgIkriyate, tadA nitye zabde zabde - tarAnitye ca ghaTe vartanAcchabdetarA nityanitya vRttitvarahito na bhavati / tasmAcchabdasyAnityatvamaGgIkAryam / atra nityapadArtheSu dRSTAnteSu zabdanityAnyataratvAdirvA zabdetarAnityAnyatvAdirvA dharmoM draSTavyaH / anityanityavRttitvarahitaitacchanda niSThAdhikaraNamityukte vAdinaH aprasiddha vizeSaNatvam / gaganAdau sapakSe'nityanityavRttitvarahitasya zabdaniSThasya ca zabdagaganAnyataratvAderdharmasya vAdinaH kA pyaprasiddheH / tadarthe zabdetaretipadagrahaNam / zabdetarAnityapadaM tu vAdiprativAdinorubhayorapyaprasiddhavizeSaNatAparihAradvAreNa pUrvAnumAne etadghaTapadavannityeSu sAdhyasiddhayarthamupAttaM / tathaiva cAhapUrvamahAvidyAyAmetaddhaTetyAdi // 20 // 1 Aho! Shrutgyanam
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM 21 ayaM ghaTaH zabdetarAnityaniSThazabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNaM meyatvaditi / ye zabdetarAnityaniSThAH zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyoginazca teSu zabdetarAnityaniSThatve sati zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM dharmaH / tadrahihitazcAsau anityaniSThAtyantAbhAvapratiyogIca, taddhikaraNaM tadAzraya ityrthH| ubhayatra anityaniSThazcAsau atyantAbhAvazceti smaasH| anityaniSThAtyantA. bhAvapratiyogyadhikaraNamityukte stambhAdyanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogibhirghaTatvAdibhiretaddhaTaniSThaiH prakRtazabdanityatve'pyupapadyamAnairarthAntaratA syAt / tannivRtyarthaM zabdetarAnityaniSThazabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitagrahaNam / zabdetarAnityaniSThazabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAdhikaraNamityukte meyatvAdibhiretaddhaTaniSThaiH prakRtazabdanityatve'pyupapadyamAnairarthAntaratA syaat| tannivRttyarthamanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogigrahaNam / 21 (AnaM0)-zabdetarAnityaniSTheti / zabdetarAnityaniSThazvAsAvatyantAbhAvazca zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvaH, tatpratiyogitvarahitaH zabdetarAnityaniSThazcAsau zabdetarAnityaniSTAtyantAbhAvapratiyogitvarahitazca, sa cAyamanityaniSThAtyantAbhAvasya pratiyogI, tasyAdhikaraNamityarthaH / adhi karaNamityukte vAcyatvenArthAntaraM vArayati-atyantAbhAvapratiyogIti / atyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamityukte nityaniSThAtyantAbhAvasya pratiyogikAryatvena arthAntaramata uktam-anityaniSThAtyantAbhAveti / anityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamityukte stambhaniSThAtyantAbhAvapratiyogighaTatvena arthAntaramata uktam-nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitati / anityaniSThAtyantAbhAvapra. tiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamityukte vyAghAto'ta uktam-zabdetareti / zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamityukte vyAtyasiddhiH / nityamAtraniSThAnAM zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena tadrahitatvAbhAvAt, ata uktam-anityaniSTheti / anityaniSThatve sati yacchandetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM tannityamAtraniSThaM dharmeSu nAstIti sAdhyasiddhiH / nityeSvanityeSvapi stambhatvakumbhAdInAM svAzrayaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitatvAtkAryAntaraniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAtsAdhyasiddhiH / anityaniSThazabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamityukte'pi prakArAntareNa vyAptibhaGgaH / zabdAnityatvasiddhaH pUrva zabdamAtraniSThAnAmanityaniSThatvAsiddheH, zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitatvAsiddhezca / tata uktaM shbdetraanitynissttheti| zabdamAtradharmasya zabdetarAnityaniSThatve sati yacchabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM tannAstIti saadhyaanugmH| ghaTe ca zabdetarAnityaniSThazabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitaH 1zabde tasihaniSThA iti gha pustaka paatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / 49 sidhyannanityaniSThatvarahito na sidhyati / tena zabdetarA nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitaH sibhyet / sa cAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogI sidhyannanityatvaM zabdasya gamayati / zabdetarA nityamAtraniSThasya tanmAtraniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAditi bhAvaH / vyAcaSTe - ye zabdetareti / kRtyamAha - anityaniSTheti / 21 (bhuvana0 ) - ayaM ghaTaH zabdetarAnityaniSThetyAdi / zabdAditare ye'nityAH zabdeta - rAnityAH, zabdeta nityeSu niSThA yeSAM te zabdetarA nityaniSThAH / zabdAditare ye'nityAstaniSThacAsau atyantAbhAvazca zabdetarA nitya niSThAtyantAbhAvaH / tasya pratiyoginaH zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyoginaH / zabdetarA nityaniSThAzca te zabdetarA nityaniSThAtyantAbhAvapratiyoginazca / evaMvidhAzca dharmA ekaikAnityaniSThAH parasparaM sarve'pi paTatvastambhatvAdayo jJeyAH / teSAM bhAvastattvaM / tena rahitAH / zabdatvAkAzatvAdayaH parasparatvavivakSArahitA ghaTatvAdayo'pi ca / anityaniSThAtyantAbhAveti / anityaniSThacAsau atyantAbhAvazca tasya pratiyoginaH anityaniSThAtyantAbhAvapratiyoginaH / zabde - tarAnityaniSThazabdetarA nitya niSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitazcAsau anitya niSThAtyantAbhAvapratiyogIca tasyAzrayo ghaTaiti vigrahaH / atra prathama vizeSaNavicAraNAyAmAkAzatvazabdatvastambhatvameyatvAdayaH upapadyante / tatrAkAzatvAdayo yadyapi zabdeta nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitA na santi, tathApizabdeta nityaniSThatve sati yacchabdetarA nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM tattvarahitA eveti / ye ca zabdatvAdayaste'pica yadyapi zabdetarA nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitA na santi, tathApi zabdeta nityaniSThatve sati yacchabdetarA nityanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM tattvarahitA eva / ye ca ghaTatvastambhatvAdayaste'pi yadyapi zabdetarAnityaniSThAH santi, tathApi zabdeta nityaniSThatve sati yacchabde tarA nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM tattvarahitA eva / meyatvAdayo'pi zabdetarAnityaniSThatve sati yacchabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM tattvarahitA eveti / dvitIyavizeSaNasyAyamarthaH / anityazabdaniSTho yo'tyantAbhAvastasya pratiyogI pUrvavizeSaNaviziSTazca yo ghaTatvAdidharmastadAdhAro ghaTa ityarthaH / pUrvavizeSaNaviziSTamapi ghaTatvamanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogi tadaiva syAt, yadi zabdo'nityaH syAt / gaganAdInAM nityatvenobhayasaMmatatvAt / zabdetarAnityapaTAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogitve ca ghaTatvAdidharmasya zabdetarAnityaniSThatve sati zabdetarA nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena tadrahitatvAnupapatteH, zabdasya cetarazabdena pRthakkRtatvAtpArizeSyAdanityaH zabda eva syAditi bhAvaH / AkAzatvazabdatvAdayo ghaTe vyAghAtAdeva sAdhayituM na zakyante / prameyatvAdInAM cAtyantAbhAvapratiyogitvamevAghaTamAnakaM, teSAM sarvapadArthaniSThatvAt / kutastarAmanitya niSThAtyantAbhAvapratiyogitvamiti / tasmAtteSAM ghaTamadhye sAdhane niSedhaH prakaTa eva / athAdyavizeSaNaM parityajya vyAvRtticintAM karoti / anityaniSThAtyantAbhAvetyAdi / evaM ca kriyamANe ghaTatvAdibhiH zabdasya nityatvarUpArthAntaratA syAt / tannivRtyarthe zabdatarAnityetyAdi / ayamAzayaH / yadyapyanena pUrvavizeSaNenApi ca ghaTatvAdaya evAyAnti, tathApyuttaraM vizeSaNaM yadi pUrvavizeSaNena saha vicAryate tadA zabdasyAnityatvameva sidhyati, na tu nityatvam / atha dvitIyavizeSaNasAphalyamAha -- zabdetarAnityaniSThetyAdi / evamapyukte meyatvAdibhiH zabdasya nityatvarUpArthAntaratA tathaiveti tadvyavacchedAya anityaniSThAtyantAbhAvetyAdi / 7 mahAvidyA0 paM0 1 Aho! Shrutgyanam
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM meyatvAdInAM sakalavastuniSThatvena atyantAbhAvapratiyogitvasyaivAnupapatteranityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvasya sutarAmabhAvAt / anityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamityukte ca spaSTa eva vyAghAtaH syAt / ataH zabdetareti padaM jJeyam / __ zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamityukte'prasiddha vizeSaNatvam / nityamAtraniSThAnAM dharmANAMzabdetarAnityaniSThAtyantAbhavapratiyogitvena tdrhittvaanupptteH| evaM zabdamAtraniSThAnAM zabdanityamAtraniSThAnAM ca / etaddhaTavyatiriktazabdetarAnityAzca pakSatulyA iti na tanmAtraniSTheSu sAdhyaprasiddhiH / ato'prasiddhavizeSaNatAnirAsAthai zabdetarAnityaniSThagrahaNam / yadyapi nityamAtraniSThA dharmAH zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyoginaH, tathApi zabdetarAnityaniSThatve sati yat zabde. tarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM, tadrahitA eveti nityamAtraniSTheSu sAdhyaprasiddhiH / evaM zabdatvAdiSvapi zabdetarAnityaniSThazabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitaH zabdetarAnityaniSThatvarahito vA syAt, zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahito vA / AdyaH pakSe vyaahtH| dvitIyasya tu anityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM taddeva syAt, yadyanityaH zabdaH syAt / gaganAdInAM nityatvAt / zabdetarAnityamAtravRttezca zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAnupapattezca / tena zabdAnityatvasiddhiH // 21 // (AnaM0)-nityapadArtheSu saadhysiddhimuppaadyti-nitymaati| zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogI nityeSu nAstItyarthaH / evamiti / zabdamAtraniSThAnAM zabdetarAnityaniSThatvaM nAsti, tathA zabde'nityamAtre ca niSThAnAmapi tannAstItyarthaH / zabdetarAnityaniSThadharmANAmanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM zabdAnityatvasiddheH prAgduradhigamamityAha-etaddhaTavyatirikteti / nityamAtraniSThAnAmanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAcchabdetarAnityaniSThagrahaNe'pi na sAdhyasiddhiratrAhayadyapIti / kathaM zabdataditaranityeSu sAdhyasiddhiratrAha-evamiti / zabdatvAdiSu zabdamAtradharmeSu zabdetarAnityaniSThatvAbhAvAcchabde sAdhyasiddhiH / zabdetarAnityAnAM pakSatulyatvAttatra saMdeho na doSaH ityarthaH / ghaTasyaivaMbhUtadharmAdhikaraNatve'pi kathaM zabdAnityatvamatrAha-zabdetareti / zabdetarAnityaniSThatvarahito'pi tannityatve sati tanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahito bhavatItyarthaH / zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitasiddhAvapi kathaM vivakSitasiddhiratrAha-dvitIyasyeti / AkAzAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena kiM na syAdatrAha-gaganAdInAmiti / stambhAdiniSThAtyantAbhASapratiyogitvena tathAtvaM syAdavAha-zabdeti / zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitasya tadsvaM vyAhatamityarthaH / parizeSasiddhamAha-teneti / Aho ! Shrutgyanam
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ 51 pa01 mahAvidyAviDambanam / (bhuvana0)-athAcaM zabdetarAnityaniSThetipadaM muktvA vyAvRttiM karoti-zabdetarAnitya. niSThAtyantAbhAvapratiyogitvetyAdi / ityukte aprasiddhavizeSaNatvamAha-aprasiddhavizeSaNatvamiti / asminvizeSaNadvaye vicAryamANe evaMvidhadharmANAM sapakSe anupapadyamAnatvamityarthaH / kathamaprasiddhavizeSaNatvamityAha-nityamAtraniSThadharmANAmityAdi / nityatvAkAzatvAiyo dharmA nityamAtraniSThAsteSAmityarthaH / evaM zabdamAtraniSThAnAmiti / zabdamAtraniSThAH zabdatvazrAvaNatvAdayo dharmAsteSAm / zabdanityamAtraniSTAnAM ceti / zabdanityamAtraniSThA dharmAH zabdetarAnityAnyatvAdayaH / teSAmapi ca zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena tadrahitatvAnupapatteriti pUrveNa saMbandhaH / tarkhetaddhaTavyatiriktazabdetarAnityeSu dRSTAntIkriyamANeSu sAdhyaprasiddhiH kathaM bhaviSyatItyAzaGkayAha-etaddhaTavyatiriktetyAdi / etaddhaTaH pakSIkRto ghaTaH, zabdetareti padena varjitatvAnmUlAnumAnapakSazca zabdaH, to muktvA apare ye bhAvA anityAH paTAdayaste sarve'pi pakSatulyAH / yathA pakSaH sandigdhasAdhyaH, tathA te'pi sandigdhasAdhyA ityarthaH / iti na tanmAtraniSTheSviti / etadbaTazabdavyatiriktAnityamAtreSu pUrvoktavizeSaNopapannAnAM dharmANAmasaMbhavena na sAdhyaprasiddhiranveSaNIyA / ato'prasiddhavizeSaNatvavyavacchedAya zabdetarA nityaniSThapadopAdAnam / yadyapi zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahiteti vizeSaNena kevalena AkAzatvAdayo dharmA nopapadyante, tathApi zabdetarAnityaniSThapade prakSipte etadvizeSaNadvayayoge upapadyante eva / tathaiva cAha-yadyapi nityamAtraniSThA dharmA ityAdi / evaM ca nityamAtraniSThAkAzatvAdinA zabdamAtraniSThazabdavAdinA ca sAdhyaprasiddhau siddhAyAmAkAzAdayaH zabdazvAtra dRSTAntIkAryAH / evaM ca mUlAnumAnapakSaM zabdameva pakSIkRtya pravRttA mahAvidyAH parityajya anyAsu sarvAsvapi zabdo'pi yathAyogaM dRSTAntIkAryaH iti vyaJjayati-evaM zabdatvAdiSvapIti / evaM zabde dRSTAntIkriyamANe zabdatvAdinA dharmeNa sAdhyaprasiddhidraSTavyeti bhAvArthaH / anityaniSThazabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamityukta ca vAdimatena zabde aprasiddhavizeSaNatvaM syAt / vAdimatena zabdamAtraniSThAnAmanityaniSThatvena zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena ca tadrahitatvAsiddheH / tadartha zabdetareti padaM jJeyam / tathA ca zabdamAtraniSThadharmasya zabdetarAnityaniSThatve sati yacchabdetarA nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM tadrahitatvameveti tena sAdhyAnugamaH zabde draSTavya iti / ghaTasyaivaMbhUtadharmAdhikaraNatve'pi kathaM zabdAnityatvamityatrAha-zabdetarAnityaniSThetyAdi / AdyaH pakSe vyAhata iti / AdyaH zabdetarAnityaniSThatvarahito dharmaH pakSe ghaTe yaH zabdetarasarvAnityeSu na vartate so'nitye ghaTe kathaM vartate iti vyAghA. tenaM bAdhitaH / sapakSe cAsau prayojakaH / yataH sa dharmaH AkAzatvazabdatvAdirUpaH zabdetarAnityaniSThatvarahitatvena zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahito'sti / tathA anityastambhAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogI ceti / dvitIyasya tu zabdetarAnityaniSThAtyantAbhAvapra. tiyogitvarahitatvarUpaidharmasya anityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarUpAntyavizeSaNaviziSTatvaM tadaiva 1 rUpasya dharma' iti ca pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 AnandapUrNa - bhuvana sundarasUrikRtaTIkAyutaM syAt, yadyanityaH zabdaH syAditi / AkAzAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena dvitIyasyAni - tyaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM kiM na syAdityAha -- gaganAdInAM nityatvAditi / gaganAdayo hi nityatvenobhayorapi vAdiprativAdinoH saMmatAH / atastanniSThAtyantAbhAvapratiyogitve'pi dvitIyadharmasyAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM na syAdityarthaH / tarhi stambhAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena anitya niSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM bhaviSyatItyAzaGkaya brUte - zabdeta nityamAtravRttecetyAdi / zabdA ditare ye anityAH padArthAstanmAtravRtterghaTatvAderdharmasya / zabdetarAnityeti / zabdeta nityaniSThazvAsau atyantAbhAvazca tasya yatpratiyogitvaM tasyAnupapatteH zabdetarA nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitasya tadvattvaM vyAhatamityarthaH / parizeSAcchabdAnityatvasiddhimabhidhattenetyAdi / tena kAraNena dviyIyadharmasya zabdAnityatvaM vinA anityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAnyathAnupapatteH zabdasyAnityatvamaGgIkAryamiti zabdAnityatvasiddhirityarthaH // 21 // 22 ayaM ghaTaH etadvaMdvaitacchandavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNaM meyatvAditi // etadvaMdvaitacchandavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogiSu etadbhadvaitacchabdavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM dharmaH / tadrahitazca etadvadamAtraniSThAtyantAbhAvapratiyogI vA etacchabdamAtra niSThAtyantAbhAvapratiyogI vA / AdyaH pakSe vyAhataH / dvitIyasya tu anityaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvametacchabdAnityatvamanadhigamya duradhi - gamamityetacchabdAnityatvasiddhiH // 22 // 22 ( AnaM0 ) - ayamiti / etaddhaTacaitacchabdacaitaddhaTaitacchandau, tAbhyAM vyatiriktaniSTho'tyantAbhAvaH, tasya pratiyogitvarahitaH, sa cAyamanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogI, tasyAdhikaraNamityarthaH / meyatvAdivyAvRttyarthama nitya niSThAtyantAbhAvapratiyogItyuktam / stambhAdyanitya niSThAtyantAbhAvapratiyogighaTatvavyAvRttyarthametadghaTavyatiriktaitanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvara hitagrahaNam / etacchabdavyatiri ktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNatvametacchabdanityatvasiddheH prAgaprasiddhamityata uktam- - etaddhaTeti / ghaTavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitaH etadAdanyaniSThaH etadanityaghaTaniSThAtyantAbhAvapratiyogI ca tadadhikaraNatvaM ghaTAdanyatra sarvatrAstIti vyAyanugamaH / etasminghaTe etacchandavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahito nityaniSThAtyantAbhAvapratiyogI sidhyannanityatvaM zabdasya sAdhayedityAzayaH // 22 // 22 ( bhuvana0 ) - ayaM ghaTaH etadvadvaita cchandavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNamiti / etadvadaca etacchandazca etadvai tacchabdau / tAbhyAM vyatiriktametadvyarahitaM sarvai vizvam / tanniSTazcAsau atyantAbhAvazca, tasya pratiyogI etavaTai tacchabdavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogI / tadbhAvastattvaM / tena rahito viyutaH anityaniSTho yo 'tyantAbhAvastasya pratiyogI / etadvai tacchanda vyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitazcAsau anityaniSThAtyantAbhAva 1 Aho! Shrutgyanam
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa0 1 mahAvidyAviDambanam | 53 pratiyogI ca ghaTatvarUpo yo dharmastasyAdhikaraNamAdhAro ghaTa ityakSarArthaH / bhAvArthastvayam / etadaitacchabdavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyoginau hi dvAveva dharmoM syAtAm / etadvaTamAtraniSTho ghaTatvAdirvA etacchabdamAtraniSThaH zabdatvAdirvA / etadbhaTai tacchandadvayAdanyeSAM sarvapadArthAnAM vyatiriktapadena saGgRhItatvAt / tatra sAdhyadharmapakSe etadbhadvaitacchandavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogI zabdatvAdireka evaitacchandamAtraniSTho vivakSyate na tvetadbaTamAtraniSTho ghaTatvAdiH / etadvadvaitacchabdavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvena rahitastu etadghaTaniSTho ghaTatvAdireva / tatpratiyogitvarahitA yadyapi stambhatvAkAzatvAdayo'pi bhavanti, tathApi te pakSite ghaTe virodhena sAdhayituM na zakyante / tasmATatvAdireva tatra sAdhyaH / sa cAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogI tadaiva syAt, yadi zabdo'nityaH syAt / etadvadaitacchandadvayAnyasarvapadArthaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvasya AdyavizeSaNena niSiddhatvAt / avaziSTasya ghaTasya zabdasyaiva ca sadbhAvAttatra ghaTatvaM ghaTarUpAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogIti vyAhatam / tasmAcchabdarUpo yaH anityastanniSTo yaH atyantAbhAvastatpratiyogi ghaTatvaM, tasyAzrayo ghaTaH / tathA ca zabdAnityatvasiddhiriti / dRSTAntadharmapakSe tvetadvaitacchabdavyariktaniSThAtyantAbhAvapratiyogi ghaTatvam | tattvarahitAstu zabdatvA kAzatvAdayaH / te caitadarUpo yo'nityastanniSThAtyantAbhAvapratiyogina eva / teSAmadhikaraNaM dRSTAntIbhUtAH zabdAkAzAdaya ityarthaH / meyatvAdivyAvRttyarthamanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogItyupAttam / stambhAdyanityaniSThAtyantAbhAvapratiyogighaTatvena siddhasAdhanatAvyAvRtyarthametacchandavyatiriktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitagrahaNam / ayaM ghaTaH etacchandavyati - riktaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitAnityaniSThAtyantAbhAvapratiyogyadhikaraNabhityetAvatyeva cocya - mAne'prasiddhavizeSaNatvam / evaMvidhasya dharmasyobhayasiddhasya zabdAnityatvasiddheH prAg dRSTAnte'nupapadyamAnatvAdata uktametaddhaTeti / iti vyAvRtticintA // athaitadanumAnasyArthaM vyAcaSTe - etadbhadvaitacchadetyAdi / zabdAnityatvasiddhipradarzanAya dvedhA vikalpayati -- tadrahitacaitaddhaTamAtra niSThAtyantAbhA 1 yogI vetyAdi / pakSIkRtaghaTamAtraniSThazvAsau atyantAbhAvazca tasya pratiyogI / etadvaTamAtraniSTAndharmAnvinA zabdastambhAtmAdisarvapadArthasArthaniSThaH zabdatvastambhatvAtmatvAdiH sarvo'pi dharmasamUho jJAtavyaH / etacchandamAtretyAdi / etacchabdamAtraniSThazvAsau atyantAbhAvazca tasya prati / etacchabdamAtraniSThAn zabdatvAdidharmAn vinA nityAnityasarvapadArthadharmo ghaTatva paTatvA kAzatvAdikaH sarvo'pi jJAtavyaH / tatrAdyasya pakSe vyAghAtaM brUte - Adya ityAdi / Adya etadbaTa mAtra niSThAtyantAbhAvapratiyogirUpadharmaH pakSe ghaTe vyAhataH / na hi zabdatvapaTatvAkAzatvAdiko dharmoM ghaTe sAdhayituM zakyate / ghaTasya svarUpahAniprasaGgAditi sphuTa: eva vyAghAtaH / dvitIyasya pakSe siddhimAha - dvitIyasyetyAdi / dvitIyasya etacchandamAtraniSThAtyantAbhAvapratiyogilakSaNasya ghaTatvAdidharmasya / anityaniSThazcAsau atyantAbhAvaJca, tasya pratiyogitvaM dvitIyavizeSaNaviziSTatvamityarthaH / etacchandAnityatvamanadhigamyetyAdi / etacchabdAnityatvaM vinA dvitIyasya dharmasya anityaniSThA - tyantAbhAvapratiyogitvaM na syAt / zabdavyatiriktapadArthAtyantAbhAvapratiyogitvasya AdyavizeSaNena nirastatvAt / tasmAcchanda evAnityo'GgIkAryaH / tathA ca zabdAnityatvasiddhiriti / etAsu mahAvidyAsu aSTAdazamahAvidyA AdyamahAvidyotAmeva kArikAmAzritya navanavabhaGgayatareNa pravRttAH / apara Aho! Shrutgyanam
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM mahAvidyApravartakakArikAstu nipuNairmanthAntarato jJAtavyAH / evamagre'pi yatra noktAstatra svayamevAbhyUhyAH / iti sapakSaM pakSIkRtya prayuktA dvAviMzatirmahAvidyA darzitAH // 22 // atha vipakSaM pakSIkRtya pravartamAnA mhaavidyaabhedaaH| tadyathA-zabdo'nityaH ityatra gaganAdirvipakSa iti sthite, (AnaM0 )-vipakSa iti sthite / gaganaM pakSIkRtya prayujyata iti zeSaH / (bhuvana0 )-atha vipakSaM pakSIkRtya pravRttA mahAvidyA darzayati-athetyAdi / mahAvidyAbhedA darzyante iti zeSaH / tadyatheti tadupanyAsArthaH / zabdo'nitya ityatreti / zabdo'nityaHkRtakatvAt ghaTavat , yannAnityaM na tatkRtakaM, yathA gaganam ityatra mUlAnumAne gaganAdirvipakSaH iti sthite, gaganaM pakSIkRtya prayujyate ityadhyAhAraH / 1 gaganaM etacchabdetarAnityanityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyasvAditi ||atr vakSyamANAsu ca ghaTo dRssttaantH| anityaniSThAdhikaraNamityukte meyatvAdibhiranityaniSThairetacchandanityatve'pyupapadyamAnairarthAntaratA syAt , tanivRttyarthametacchabdetarAnityanityavRttitvarahitagrahaNam / etacchabdetarAnityanityavRttitvarahitAdhikaraNamityukte nityatvatadvAntaradharmaMgagananiSThairetacchabde'pyupapadyamAnararthAntaratA syAt / tannivRtyarthamanityaniSThagrahaNam / nityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityukte vyAghAtaH / na hi nityaniSThatvarahito nitye gagane ca vartate iti saMbhavati / tannivRttyarthametacchabdetarAnityagrahaNam / yadyapi gagane nityavRttitvarahito dharmo vyAhataH, tathApi etacchabdetarAnityanitye ca ye vartante teSu yadetacchabdetarAnityanityavRttitvaM dharmaH, tadrahito dharmo gagane'vyAhataH / etacchabdetaranityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityukte'pi vyAghAtaH / yasya kasyacidapi gaganadharmasya etacchabdetaranityagagananiSThatvena tadrahitatvAnupapatteH / tannivRttyarthamanityagrahaNam / etacchabdetaranityaniSThatvarahitadharmasya gagane vyAhatatve'pi etacchabdetarAnityaniSThatvarahitadharmasya avyAhatatvAt / etacchabdetarAnityaniSThatvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityukte cAprasiddhavizeSaNatvam / na hi etacchabdAnityatvasiddheH pUrva etacchabdetarAnityaniSThatvarahitasya anityaniSThatvaM zakyamadhigantum |tnivRttyrthN nitygrhnnm| 1(AnaM0) etacchabdetarAnitye nitye ca ye vartante teSvetacchabdetarAnityanityavRttitvaM dharmaH / tadrahitazvAsAvanityaniSThazca tasyAdhikaraNamityarthaH / adhikaraNamityukte zabdAdhikaraNatvaM siddhaM vAra 1 vAntaraigaMga' iti ga pustakapAThaH / 2 gagane vartate' iti ja pustakapAThaH / 3 zakyAdhigamam / ta iti ja pustkpaatthH| Aho! Shrutgyanam
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 501 mahAvidyAviDambanam / yati-anityaniSTheti / anityaniSThAdhikaraNamityukte meyatvAdinA arthAntaratvaM vArayitumAhanityattitvarahitati / nityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityukte vyAghAto'ta uktamanityanityattitvarahiteti / anityanityavRttitvarahitAdhikaraNamityuktau nityatvenArthAntaratvamata Aha-anityaniSTheti / anityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityukte vyAghAtaH syAdityuktaM anityanityattitvarahiteti / anityanityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityukte vyAghAtaH, yasya kasyacidapi gaganadharmasyAnityanityavRttitvarahitasya nityamAtravRtteranityaniSThatvAyogAdata uktam-zabdatareti / na caivaM vyAghAtaH / zabdAnityatvopagamena gaganazabdamAtravRttergaganazabdasaMbandhAderupagame pratijJAtvArthaparyavasAnAt / zabdetarAnityanityavRttitvarahitAnityaniSThaH tu anityeSu zabdetarAnityatvamasti / nityAnAM pakSatulyatvena sapakSatvAbhAva iti vyAptyanugamo draSTavyaH / vizeSaNakRtyamAha-anityaniSTheti / nitye gagane'nityavRttitvadharmastathApi vyAhata evetyata Aha-yadyapIti / gagane'vyAhata iti / avyAhata iti cchedaH // 1 // 1 (bhuvana0 )-tatra prathama apakSasAdhyavadvattivipakSAnvayi yanna tat / sAdhyavadvRttitAyuktaM sAdhyate sAdhyavarjite / __ iti kArikAmAzritya yA pravRttA tAmAha-gaganamatacchabdetarAnityanityetyAdi / vyaakhyaa| gaganaM pakSaH / etacchabdAditare ye'nityA etacchabdetarA nityaaH| te ca nityAzca etaccha detarAnityanityAH / tatra vRttiyeSAM te etacchabdetarAnityanityavRttayaH, teSAM bhAvastattvaM / tena rahitaH / anitye niSThA yasya so'nityaniSThaH / zabdetarAnityanityavRttitvarahitazcAsau anityaniSThazca, tasyAzrayo gaganamityarthaH / evaMvidhazcAtra dharmoM gaganazabdamAtravRttirgaganazabdasaMbandhAdirvA vizvapratiyogikaH zabdAkAzAnyonyAbhAvAdirvA / sa ca nitye gagana eva vartanAcchabdetarAnitye ca kasmiMzcidapyavartanAcchabdetarAnityanityarUpayugalavRttitvarahita eva / sa ca dharmo'nityavRttistadaiva syAt, yadi zabdo'nityaH syAt / tasya ca dharmasya gagane vartane'pi gaganasya nityatvenobhayavAdisaMmatatvAdanityavRttitvaM na syAt / tasmAdgale pAdukAnyAyenobhayovivAdApannatvAcchabdasyaivAnityatvamaGgIkAryam / evaMvidhazcAtra dharmo meyatvasattvavAcyatvAdirna gha. Tate / tasya nityAnityarUpayugalavRttitvAt / nityatvAdizcAnityavRttIti padena nirastaH / anityamA. travRttiranityatvAdizva pakSitagagane nitye na sambhavati / tasmAtpUrvokto gaganazabdasaMbandhAdireva sAdhyadharmo'tra jJeyaH / atra ca dRSThAntIkriyamANeSu ghaTAdiSu anityeSu ghaTatvAdiH zabdetarAnityatvAdirvA dhanA mantavyaH / nityAnAM zabdasya cAtra pakSatulyatvena sapakSatvAbhAvo na doSapoSAyeti / tathaiva ca pratipAdayati-atra vakSyamANAsu cetyAdi / ghaTa ityupalakSaNaM / tena paTastambhAdayastaddharmAzca sarve'pyanityA grAhyAH / athAdyaM vizeSaNaM parityajya vyAvRtticintAM karoti-anityaniSThetyAdi / tathokte ca meyatvAdibhinityatvarUpA'rthAntaratA syAt / tannivRtyarthametacchabdetarAnityetyAdi / tathA 1 pratizAtArthapa iti syAt () / Aho ! Shrutgyanam
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM ca meyatvAdInAM zabdetarAnityanityavRttitvena rahitatvAnupapatternArthAntaratA / tadavAntarairiti / nityatvAdavAntarairgaganaikatvAdibhirityarthaH / tathApyetacchandataretyAdi / yadyapi nityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityukte vyAghAtaH syAt, tathApi sampUrNaprathamavizeSaNavicAraNAyAM yugalAvRtti. tvenaivaMvidho dho gagane upapadyate eva / yasya kasyacidganadharmasyeti / gaganagataikatvanityatvavyApakatvAdergaganadharmasya nityaniSThatvena tadrahitatvAnupapatteAghAta ityarthaH / aprasiddhavizeSaNatvaM bhAvayatinahItyAdi / atra dRSTAnte ghaTAdau evaMvidhasya dharmasyAprasiddhatA / yadyapi zabdasyAnityatve evaMvidho dharmaH zabdAnityatvAdiH zabdAditare ye bhAvA anityAstaniSThatvarahito vidyate, anityazabdavRttitvAdhikaraNaM ca, tathApi zabdAnityatvasiddheH pUrvamanyatra ghaTapaTAdAvevaMvidhadharmo nopapadyate / tenAprasiddhavizeSaNatvamityarthaH / etacchabdetarAnityaniSThatvarahitAnityaniSThAprasiddhatve'pi, etacchabdetarAnityanityaniSThatvarahitAnityaniSThasya etacchabdetarAnityatvAdeH supra. siddhatvAt / etacchabdetarAnityanityavRttitvarahito dharmaH 1 etacchabdetarAnityamAtravRttirvA, 2 nityamAtravRttirvA, 3 etacchandaitacchabdetarAnityamAtravRttivA, 4 etacchabdamAtravRttirvA, 5 etacchabdagaganavyattiriktanityamAtravRttiA , 6 etacchabdagaganamAtravRttirvA / prathamatRtIyacaturthapaJcamA gagane vyaahtaaH| dvitIyastu anityaniSThagrahaNena dUraM nirastaH / SaSThasya tu anityaniSThatvametacchabdAnityatvamantarbhAvyaiva sidhyati / ggnnitytvsyobhyvaadisiitvaadityetcchbdaanitytvsiddhiH||1|| (AnaM0 )-zabdAnityatvamantareNa vyApakAparyavasAnaM darzayitumAha-etacchabdetarAnityanityaniSThatvarahito dharma iti / (bhuvana0 )-atha pakSazabdAnityatvamantareNa sAdhyAparyavasAnaM darzayituM AdyavizeSaNavicA. raNopapannaM dharma SoDhA vikalpayati-etacchabdetarAnityanityavRttitvarahito dharma ityAdi / 1 patacchabdetarAnityamAtravRttiti / evaMvidho ghaTatvapaTatvAdiH / 2 nityamAtravRttiti / nityatvAdiH / 3 etacchabdaitacchandetarAnityamAtravRttiti / etasmin zabde etacchabdetarAnityamAtre ca ghaTAdau vRttiryasya sa tathA / evaMvidhazca vizvapratiyogiko ghaTaitacchandAnyonyAbhAvAdiH / 4 etacchabdamAtravRttirveti / etacchabdatvAdiH / 5 etacchabdagaganavyatiriktanityamAtravRttiti / etasmin zabde gaganavyatirikte nityamAtre ca vRttiryasya sa tathA / evaMvidhazca dhamoM vizvapratiyogika AtmaitacchabdAnyonyAbhAvAdiH / 6 etacchandagaganamAtravRttirveti / etasmin zabde gaganamAtre ca vRttirvatanaM yasyAsau tathA / evaMvidhazca dharmo gaganazabdasaMbandhAdiH // prathamatRtIyacaturthapaJcamAnAM gagane viruddhatvena vyAghAtamAcaSTe-prathamatRtIyacaturthetyAdi / dvitIyastviti / dvitIyo nityatvAdiyadyapi 1 gaganaikatvani iti cha da pustakapAThaH / 2 deH pUrva sapra iti ja pustakapAThaH / 3 mahAvidyAviDamvanagranthe tathA bhuvanamundaramarikRtaTIkAyAM nityattitvarahi iti pAge dRzyate / Aho! Shrutgyanam
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa0 1 mahAvidyA viDambanam | gagane vartamAno nityamAtravRtirbhavati, tathApyanityaniSThatvarUpadvitIyavizeSaNaviziSTatvaM tasya na syAditi sa dUraM nirastaH / SaSThasyAbhyupagamena parizeSAcchandAnityatvasiddhimAha - SaSThasya tu anityanitvaM gaganasya nityatvAcchabdAnityatvaM vinA nopapadyate iti anityaH zabdaH svIkartavyaH // 1 // 57 2 gaganaM zabdatvarahitAnityanityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // prAcInA mahAvidyA pakSIkRtazabdavizeSAnyonyAbhAvamupAdAya pravRttA pakSIkRtazabdavizeSe'nityatvaM gamayati / iyaM tu pakSatattulyasAdhAraNazabdatvAtyantAbhAvamupAdAya pravRttA pakSatattulyAnyatamasmin zabde anityatvaM gamayati ityetayormahAn bhedaH // 2 // 2 ( AnaM0 ) - gaganamiti / zabdatvarahite zabdatvAtyantAbhAvavatya nitye nitye ca ye vartante teSu zabdatvarahitA nitya nityavRttitvaM dharmaH / tadrahitazcAsAvanityaniSThazca tasyAdhikaraNamityarthaH / vizeSaNakRtyaM sAdhyaparyavasAnaM ca pUrvavat / prAcInamahAvidyAyAmapyayamevArthaH sAdhitaH ityata AhaprAcIneti / etacchabdetaretivizeSaNAtpakSIkRtazabda vizeSaNAnyonyAbhAvamupAdAyetyarthaH / iyamapi tatheti netyAha- iyaM tviti / pakSaH etacchabdaH / tattulyAH anye zabdAsteSAM sAdhAraNasya zabdatvasyAtyantAbhAvamityarthaH // 2 // 2 ( bhuvana0 ) - pUrvAmeva mahAvidyAmetacchabde taretipadasthAne zabdatvarahitetipadagrahaNena bhaGgayantareNodAharati -- gaganaM zabdatvarahitAnityanityetyAdi / zabdatvena rahitAH zabdatvAtyantAbhAvavantaH / te ca te'nityAzca zabdatvarahitAnityAH / etAvatA ye zabdatvasahitAsteSAM sarveSAmapyanityebhyo niSkarSaH kRtaH / zeSaM pUrvavat / prAcInamahAvidyAto'syA bhedamAvedayati - prAcInetyAdi / prAcInA mahAvidyA etacchabdetareti bhaNanAdvivakSitasyaiva kasyacicchabdasya anyonyAbhAvamupAdAya pravRttA satI zabdavizeSe evAnityatvaM sAdhayati / iyaM tu zabdatvarahitetibhaNanAtpakSaH etacchanda:, tattulyA anye zabdAsteSAM sAdhAraNasya zabdatvasyAtyantAbhAvamAdAya pravRttA pakSatattulyAnyatamasmin zabde'nityatvasAdhikA / sarvazabdAnityatvagamikeyamityarthaH / ityanayorbhedaH // 2 // 3 gaganaM etacchabdatarAnityagaganavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // pUrvamahAvidyA nityamAtramupAdAyapravRttA, iyaM tu pakSIkRtanityavizeSamupAdAyeti vizeSaH / zeSaM pUrvavat // 3 // 3 ( AnaM0 ) - etacchabdeta reti / etacchabdeta nitye gagane ca ye vartate, teSvetacchabdetarAnityagaganavRttitvaM dharmaH / tadrahitazcAsAvanityaniSThazca tasyAzraya ityarthaH / nityatvatadavAntaradharmavyAvRtyarthaM anityaniSThetyuktam / meyatvAdivyAvRttyartha ---- gaganavRttitvarahiteti / vyAghAtaparihArArtha anityagaganavRttitvarahiteti / anityagaganavRttitvarahito nityaniSThazcAnityamAtravRttiriti sthite gagane na saMbhavatItyata Aha- zabdatareti / pakSatulye vApi sAdhyaparyavasAnaM vArayati - etaditi / etacchabde taravRttitvarahitAdhikaraNamityukte vyAghAtaH / etacchabdetarA nityavRttitvarahitAdhikaraNa8-9 mahAviyA 0 Aho! Shrutgyanam
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM mityapi nityatvenArthAntaramityAdi svayamUhyam / etacchabdetarAnityagaganavRttitvarahito nityaniSThazca dhoM gaganAnyatvaM pakSAtirikta sarvatrAstIti vyAptyanugamaH / gagane tvetacchabdetarAnityagaganavRttitvarahitaH etacchabdagaganamAtravRttiranityaniSThaH sidhyannanityatvametacchabdasya gamayatIti bhAvaH / prathamamahAvidyAto'syA bhedamAha-pUrveti / 3 (bhuvana0)-atha "apakSasAdhyavadvRttivipakSe pakSite na yat / sAdhyavavRttitAyuktaM sAdhyate tadvipakSagam // " iti kArikAmAzritya yA pravartate tAM brUte-gaganamatacchabdetarAnityagaganavRttivetyAdi / etacchabdetarAnityAzca gaganaM ca, tatra vRttiryeSAM, teSAM bhAvastattvaM dharmaH, tadrahitazcAsAvanityaniSThazcatasyAzrayo gaganabhityarthaH / nityatvatavAntaradharmavyAvRttyarthamanityaniSThetyuktam / meyatvAdivyAvRttyarthametacchabdetarAnityagaganavRttitvarahitetyupAttam / gaganavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityukte vyAghAtaH, tannivRttyarthamanityeti / anityagaganavRttitvarahito'nityaniSThazcAnityamAtravRttiranityatvAdi. gaMgane nitye na sambhavatItyuktaM zabdetareti / pakSatulye yatra kApi zabde sAdhyaparyavasAnavAraNAya etaditi / iti vyAvRtticintA / / etacchabdetarAnityagaganavRttitvarahito'nityaniSThazca dharmo gaganAnyatvaM pakSAtirikte sarvatrAstIti vyAptyanugamaH / gagane tu etacchabdetarAnityagaganavRttitvarahitaH etacchabdagaganamAtravRttiretacchabdagaganAnyataratvA diranityaniSThaH sidhyan anityatvametacchabdasya sAdhayatItyAzayaH / prathamamahAvidyAto'syA bhedaM pradarzayati-pUrvamahAvidyA nityamAtramityAdi / pUrvamahAviyAyAM nityetibhaNanAtsarve nityapadArthAH svIkRtAH / atra tu nityapadasthAne pakSIkRtaM gaganameva nyastamityanayorvizeSaH // 3 // 4 gaganaM zabdatvarahitAnityagaganavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // etasmiMzca mahAvidyAcatuSTaye gaganetaranityAnAM prakRtazabdAdezca pakSatulyatvam // 4 // 4 ( AnaM0)-caturthamahAvidyA dvitIyamahAvidyAvaDhyAkhyeyA / anityanityavRttitvarahitAnityaniSThaH pakSatattulyazabdeSu gaganAtiriktanityapadArthe ca nAstIti vyAptibhaGga ityata Ahaetasminiti / tRtIyacaturthamahAvidyayorgaganAnyatvaM gaganAtirikta sarvatrAstIti vyAptisiddheretasminprakaraNamahAvidyAcatuSTaye prathamadvitIyamahAvidyAdvaye vakSyamANamahAvidyAdvaye cetyarthaH / . 4 (bhuvana0)-gaganaM zabdatvarahitAnityagaganetyAdi / zabdatvarahitAH zabdatvAtyantAbhAvavantaH / te ca te'nityAzca zabdatvarahitAnityAH / te ca gaganaM ca, tatra vRttiryeSAM te tathA / zeSa tRtIyamahAvidyAvaDhyAkhyeyam / etacchabdetarAnityanityattitvarahitAnityaniSThAdidharmaH zabdeSu gaganAtiriktanityapadArtheSu ca nAstIti vyAptibhaGga ityata Aha-etasmizceti / tRtIyacaturthamahAvidyayogaganAnyatvaM paTAdau zabde ca sarvatrAstIti vyAptisiddheH, prathama dvitIyamahAvidyAdvaye vakSyamANamahAvidyAdvaye cetyarthaH // 4 // 1 pravartayati iti da cha pustakapAThaH / 2 'prakRte' iti syAt (?) Aho ! Shrutgyanam
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 59 501 mahAvidyAviDambanam / - 5 gaganaM etacchabdetarAnityanityavRttitvarahitAnekanityavRttitvarahitAnekaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // etacchabdetarAnityanityavRttirahitAnekaniSThAdhikaraNamityukte nityatvatavAntarairanekaniSThurantaratA syAt / tannivRttyarthamanekanityaniSThatvarahitagrahaNam / etacchabdetarAnityaniSThatvarahitAnekanityaniSThatvarahitAdhikaraNamityukte gaganamAtraniSThairekatvAdibhiretacchandamAtranityatve'pyupapadyamAnairarthAntaratA syAt / tannivRttyarthamanekaniSThagrahaNam / anekanityavRttitvarahitAnekaniSThAdhikaraNamityukte ghaTAkAzAnyataratvAdinA arthAntaratA syAt / tannivRtyarthametacchabdetarAnityanityavRttitvarahitagrahaNam / ___5 (AnaM0 )-gaganamiti / zabdetarAnityanityavRttitvarahitazvAsAvanekanityavRttitvarahito'nekaniSThazca / tasyAdhikaraNamityarthaH / gaganamAtraniSThaikatvAdivyAvRttyarthamanekaniSThagrahaNam / nityatvavyAvRttyarthamanekanityavRttitvarahitagrahaNam / nityavRttitvarahitAnekaniSThAdhikaraNamityukte vyAghAto'ta uktam-anekanityeti / anekanityavRttitvarahitAnekaniSThAdhikaraNamityukte gaganasaMyogayoH saMbandhe. nArthAntaratvamata uktam-nityavRttitvarahiteti / vyAghAtaparihArArthamevaitacchabdetarAnityagrahaNam / atraitacchabdagaganamAtravRttiH sidhyannanekanityavRttitvarahitaH etacchabdasyAnityatvaM gamayediti bhAvaH / 5 (bhuvana0)-" apakSasAdhyavadvRttivipakSAnvayavarjitaH / nAnAvipakSavRttyanyabhinnadharmo'sti pakSite // " etAM kArikAmAzritya vipakSapakSIkaraNena pravRttAmAha-gaganametacchabdetarAnityanityattitvarahitAnekanityavRttitvarahitAnekaniSThAdhikaraNamiti / aneke ca te nityAzca anekanityAH tadvRttitvarahitaH / ekasmin gaganAdau niSThA yasya asAvekaniSThaH / na ekaniSTho'nekaniSThaH / anekanityavRttitvarahitazcAsAvanekaniSThazca sa tathA / etacchabdetarAnityanityavRttitvarahitazvAsAvanekanityavRttitvarahitAnekaniSThazca tasyAdhAro gaganamityarthaH / evaMvidhazca dharmaH pakSe vizvapratiyogikaH zabdAkAzAnyonyAbhAvAdijJeyaH / sa ca gagana eva nitye vartanAdetacchabdAditarasmiMzca kasmiMzcidapyanitye avartanAt etacchabdetarAnityanityavRttitvarahitaH eva / tathA zabdAkAzayordvayorapi vartanAdanekaniSThazcApyastyeva / sa cAnekanityavRttitvarahitastadaiva, yadi zabdo'nityaH syAditi pArizeSyAcchabdAnityatvasiddhiriti / atra ca pUrvoktavizeSaNopapannametacchabdetarAnityatvaitacchandetarakAryatvAdikamupAdAya anityeSu sAdhyaprasiddhirdraSTavyA / gaganetaranityAnAM zabdasya ca pakSatulyatvAnna teSu sAdhyAbhAvaH kalaGkapaGkazaGkAkaraH / evamuttaramahAvidyAyAmapi jJeyam / nityatvatadavAntarairiti / nityatvaM ca tadavAntaradhazci vyApakatvAdayaH taiH / manaHparamANvAdau nityatvasadbhAve'pi vyApakatvAdInAmabhAvAtteSAmavAntaratvam / gaganamAtraniSTharekatvAdibhiriti / gaganaikatvAdibhirityarthaH / ghaTAkAzAnyataratvAdineti / ghaTAkAzayoranyataratvaM hi ghaTe'pyAkAze'pi ca vartate eva, ubhayAnugatadharmatvAt / yathA caitramaitrayoranyataraH ityukte caitro'pi vA labhyate maitro'pi veti / tenaikasminneva nitye vartamAnatvena anekanityattitvarahitena ghaTAkAzadvaye'pi vartamAnatvena cAnekaniSThena nityatvarUpArthAntaratA / tadvyavacchedAyaita Aho! Shrutgyanam
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM cchabdetarA nityetyAdi / tathA ca ghaTAkAzAnyataratvAderanitye ghaTe nitye cAkAze vartamAnatvenaitacchabdetarAnityanityavRttitvarahitatvAnupapatterityarthaH / etacchabdetarAnityanityavRttitvarahito dharmaH 1 etacchabdetarAnityamAtravRttirvA, 2 nityamAtravRttirvA, 3 etacchabdaitacchabdetarAnityamAtravRttiA , 4 etacchabdamAtravRttirvA, 5 etacchabdagaganavyatiriktanityamAtravRttirvA, 6 etacchandagaganamAtravRttirvA / prathamatRtIyacaturthapaJcamA gagane vyAhatAH / dvitIyo 'pyanekanityavRttirvA syAt, ekaikanityavRttirvA syAt / prathamo'nekanityavRttitvarahitagrahaNena nirstH| dvitIyo'nekaniSThagrahaNena nirstH| SaSThastu etacchabdAnityatvamantarbhAvya sidhyati / etacchabdanityatve gaganaitacchabdaniSThasya anekanityaniSThatvena tadrahitatvAnupapatteH // 5 // (AnaM0) etacchabdasyAnityatvamantareNa vyApakAparyavasAnaM darzayituM saMbhAvitaprakArAnAha-etacchabdetarAnityamAtravRttirveti // 5 // __ (bhuvana0 )-etacchabdAnityatvamantareNa sAdhyasiddheraparyavasAnaM darzayituM prathamavizeSaNodbhUtAn SaDyAsaMbhAvitavikalpAnAvirbhAvayati-etacchabdetarAnityanityetyAdi / 1 etacchabdetarAnityamAtravRttiti / etacchabdetarA nityatvAdirekaikAnityamAtravRttirghaTapaTatvAdi / 2 nityamAtravRttivaiti / nityatvAdirekaikanityavRttirAtmatvAdiSu / 3 etacchabdaitacchandetarAnityamAtravRttirveti / etacchabdAnityAnyataratvAdivizvapratiyogiko ghaTaitacchabdAnyonyAbhAvAdi / 4 etacchabdamAtravRtirveti / etacchabdatvAdiH / 5 etacchandagaganavyatiriktanityamAtravRttiti / gaganAnityAnyatvAdivizvapratiyogika AtmaitacchabdAnyonyAbhAvAdi / 6 etacchandagaganamAtravRttiti / etacchabdAkAzasaMbandhAdiH / atrApi prathamatRtIyacaturthapaJcamAnAM pakSe vyAghAtamabhidhatte-prathametyAdi / dvitIyaM dvidhA vikalpayati-dvitIyo'pyaneketyAdi / prathamasya madhyavizeSaNaviziSTatvAbhAvamAkhyAti-prathamo'neketyAdi / dvitIyasya antyavizeSaNena nirAsamAcaSTe-dvitIyo'neketyAdi / SaSThasya pakSe siddhiM brUte-SaSThastvetacchabdAnityatvetyAdi / etacchabdanityatvasiddhau dUSaNamudghoSa. yati-etacchandanityatva ityAdi / ayamAzayaH / AkAzo nityatvenobhayavAdinorapi saMmataH / tatra zabdo'pi yadi nityo'GgIkriyate, tadA zabdAkAzasaMbandhAderanekanityaniSThatvameva syAt, na tu tadrahitatvam / anekanityavRttitvarahitatvaM cAtra proktam / tasmAcchabdasyAnityatvamAstheyameveti // 5 // 6 gaganaM zabdatvarahitAnityanityaniSThatvarahitAnekaniSThatvarahitAnekaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // etayozca mahAvidyayoretacchabdetarAnityatvAdikamuktavizeSaNopapannamupAdAya sAdhyaprasiddhirdraSTavyA / zeSaM pUrvavat // 6 // 1 AtmazabdA' iti ca pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 501 mahAvidyAviDambanam / . 6 ( AnaM0 ) uttaramahAvidyAyAmetacchabdetarasthAne zabdatvarahitapadaM nihitam / zeSaM pUrvavat / kathamatra vyAptyanugamo'trAha-etayozceti / zabdetarAnityatvaM zabdetaranityatvaM zabdetarakAryatvaM ca kathitavizeSaNamanityeSu siddham / gaganetarAnityazabdAnAM zabdasya ca pakSatulyatvADyAptyanugama ityarthaH // 6 // 6 (bhuvana0)-gaganaM zabdatvarahitetyAdi / asyAM mahAvidyAyAM pUrvamahAvidyoktacchabdetarapadasthAne zabdatvarahitapadaM nidadhe / zeSaM pUrvavat / kathametayoktyinugamo'trAha-etayozceti / paJcamISaSThayomahAvidyayorityarthaH / etacchabdetarAnityatvAdikamiti / etacchabdAditare ye bhAvAstepAmanityatvAdikaM dharmamityarthaH / Adizabdena etacchabdetarakAryatvAdigrahaH / gaganetaranityAnAM zabdasya ca pakSatulyatvAnna tatra vyAptyabhAve'pi doSaH // 6 // 7 gaganaM gaganetaranityagaganavRttitvarahitaitacchabdaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // gaganetaranitye gagane ca ye vartante teSu gaganetaranityagaganavRttitvaM dharmaH / tadrahitazca dharmaH 1 gaganetaranityamAtravRttirvA, 2 gaganamAtravRttiA , 3 etacchabdetarAnityagaganavRttiA, 4 etacchandagaganavRttirvA / Adyo gagane vyaahtH| dvitIyatRtIyau zabdaniSThagrahaNena nirstau| caturthastu etacchabdAnityatvamantarbhAvya sidhyati / etacchabdanityatve gaganaitacchandaniSThasya gaganetaranityagagananiSThatvena tadrahitatvAnupapatterityetacchabdAnityatvasiddhiH / etacchandaniSThAdhikaraNamityukte meyatvAdibhiretacchandanityatve'pyupapadyamAnairarthAntaratA syAt / tannivRtyarthaM gaganetaranityagaganavRttitvarahitagrahaNam / gaganetaranityagaganavRttitvarahitAdhikaraNamityukte gagananiSThairekatvAdibhiretacchandanityatve 'pyupapadyamAnairarthAntaratA syAt / tennivRtyarthametacchabdaniSTagrahaNam / 7 (AnaM0 )-gaganeti / gaganetaranityavRtitve gaganavRttiSu gaganetaranityagaganavRttitvaM dharmaH / tadrahitazcAsAvetacchabdaniSThazca tadadhikaraNamityarthaH / gaganamadhikaraNamityukte zabdAdhikaraNatvenArthAntaramata uktam-zabdaniSTheti / pakSatulye kApi sAdhyasiddhiM vyAvartayitumetacchandaniSThAdhikaraNamityuktam / tathApi meyatvAdikaM prasaktamapyAvartayati-gaganavRttitvarahiteti / vyAghAtaparihArArthagaganetaranityattitvarahiteti / gaganetaranityavRttitvarahitaitacchabdaniSThAdhikaraNamityukte'prasiddhavizeSaNatvaM, zabdaniSThasya nityavRttitvarahitatvasya zabdAnityatvasiddheH pUrva duradhigamatvAdata uktamgaganetaranityagaganavRttitvarahitati / gaganAnyatvamuktarUpaM gaganAtirikte sarvatrAstIti sAdhyasiddhiH / vyAptibalAdetacchabdagaganamAtravRttigaganetaranityagaganavRttitvarahitaH sidhyannanityatvametasya zabdasya sAdhayediti tAtparyam / gagane tadrahitadharmasiddhathA kathametacchabdAnityatvamata Aha 1 tavyAvRtyarthame' iti gha pustaka pAThaH / 2 'vRttiSu' iti syAt (?) / 3 prasaktaM vyAvartayati iti syAt (?) / Aho! Shrutgyanam
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM badrahivaveti / etacchabdagaganavRtteH kayA anupapattyA sAdhyasAdhakatvamatrAha-etacchabdatvanityatve iti / 7 (bhuvana0)-gaganaM gaganetaranityetyAdi / gaganetaranityavRttitve sati gaganavRttiSu gaganetaranityagaganavRttitvaM dharmaH / tadrahitazvAsau etacchabdaniSThazca, tadadhikaraNaM gaganamityarthaH / gaganAnyatvamuktarUpaM gaganAtirikta sarvatrAstIti vyAptisiddhiH / vyAptibalAdetacchandagaganamAtravRttirgaganetaranityagaganavRttitvarahitaH sidhyan anityatvametasya zabdasya sAdhayediti tAtparyam / atha prathamavizeSaNopapannaM dharmacatuSTayamAcaSTe-tadrahitazca dharma ityAdi / 1 gaganetaranityamAtravRttiti / AtmatvAdiH / 2 gaganamAtravRttiti / gaganaikatvAdiH / 3 etacchabdetarAnityagaganavRttiveti / vizvapratiyogiko ghaTAkAzAnyonyAbhAvAdiH / sa ca gaganetaranityeSu avartanAnnitye gagane eva ca vartanAdyathoktayugalAvRttitvena gaganetaranityagaganavRttitvarahito vidyate eva / 4 etacchandagaganavRttirveti / vizvapratiyogikaH etcchbdaakaashaanyonyaabhaavaadiH| anyeSAmasambhavena caturtha pakSe sAdhayati-caturthastvetacchabdAnityatvamityAdi / idamatra rahasyam-ganaM hi nityatvena vAdiprativAdinorubhayorapi sammatam / zabdo'pi yadi nityatvenAGgIkriyate, tadA etacchabdAkAzAnyonyAbhAvo gaganetaranitye etacchabde gagane ca vRttitvena tatsahita eva syAt , na tu tadrahitaH / tasmAcchabdasyAnityatvamevAGgIkAryam / zabdAnityatvAntarbhAvasiddhimevAvirbhAvayati-etacchandanityatve ityAdi / aprasiddhavizeSaNatvamityAdi / yAvatA zabdasyAnityatvaM siddhaM nAsti, tAvatA zabdaniSThAnAM zabdatvAdInAM gaganetaranityavRttitvena parairbhAhAdibhiraGgIkRtatvAt gaganetaranityavRttitvarahitatvaM na syAt / tannivRtyarthe gaganagrahaNam / ___ gaganetaranityavRttitvarahitaitacchandaniSTAdhikaraNamityukte cAprasiddhavizeSaNatvam / etacchabdAnityatvasiddheH pUrvametacchandaniSThAnAM gaganetaranityanipThatvena parairaGgIkRtatvAditi tannivRtyarthaM gaganagrahaNam / gaganetaranityavRttitvarahitaitacchandaniSThAprasiddhatve'pi gaganetaranityagaganavRttitvarahitaitacchandani Thasya gaganAnyonyAbhAvAdeH suprasiddhatvAt / gaganavRttitvarahitaitacchabdaniSThAdhikaraNamityukte vyAghAtaH / tannivRtyarthaM gaganetaranityagrahaNam / gaganavRttitvarahitasya gagane vyAhatatve'pi gaganetaranityagaganavRttitvarahitasya avyAhatatvAt // 7 // ( AnaM0 )-zabdanityatvAmIkArimate zabdadharmasya gaganetaranityavRttitvavirahasyAprasiddhaM tathApi duSpariharamatrAha-gaganAnyonyAbhAvAderiti / Adizabdena gaganamAtraniSThAtyantAbhAvo gRhyate // 7 // 1 nityattitvena iti gha pustakapAThaH / 2 gagananiSThatvarahi iti tha pustakapAThaH / 3 aprasiddhalaM iti syAt (?) / Aho ! Shrutgyanam
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 501 mahAvidyAviDambanam / (bhuvana0) tathApi aprasiddhavizeSaNatvaparihAraH kathamata Aha-gaganetaranityattitve tyAdi / gaganAnyonyAbhAvAderiti / Adipadena gaganamAtraniSThasyAtyantAbhAvo gRhyate / tato gaganAnyatvAdergagane'vartanAdgaganetaranityeSu ca vartanAyugalAvRttitvena gaganetaranityagaganavRttitvarahitatvaM, etacchabde vartamAnatvAdetacchabdaniSThatvaM ca vidyate eva / tasmAdgaganAnyatvAderdRSTAnte suprasiddhatvamityarthaH / vyAghAta iti / yo gaganavRttitvarahitaH sa gaganavRttiH kathaM sAdhyata iti vyAghAtaH prakaTa eva / tannivRtyartha gaganetaranityagrahaNam / tathA ca kathaM tavyavaccheda ityata Aha-gaganavRttitvarahitasyetyAdi / nyUnavizeSaNaviziSTasya vyAghAte'pi, sampUrNavizeSaNaviziSTasya na vyAghAta ityarthaH // 7 // 8 gaganaM gaganetaranityagaganavRttitvarahitazabdaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi / pUrvamahAvidyAyAM niSkRSya etasmin zabde'nityatvasiddhiH / asyAM tu yatra kApi zabde'nityatvasiddhiriti bhedaH / evamanyatrApi niSkRSya zabdavizeSAnityatvasAdhakatvayatkizcicchabdAnityatvasAdhakatvAbhyAM mahAvidyAbhedo draSTavyaH // 8 // 8 (AnaM0)-prAcInamahAvidyAto bhedanAstitvazaGkAM vArayitumAha-pUrveti // 8 // 8(bhuvana0)-gaganaM gaganetaranityagaganavRttitvarahitetyAdi / pAzcAtyAnumAne etacchabdaniSThetyuktereka eva viziSTaH zabdo gRhItaH / atra tu zabdaniSThetibhaNanAt sAmAnyena yaH kazcicchabdaH iti pUrvasyA asyA mahAnbhedaH, tathaiva cAbhidadhAti-pUrvamahAvidyAyAmityAdi // 8 // 9 gaganaM anekanityavRttitvarahitaitacchabdaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi / anekanityavRttitvarahitaH gaganavRttitvarahito vA etacchabdavRttitvarahito vA ubhayavRttirvA / gaganavRttitvarahito gagane vyAhataH / etacchandavRttitvarahitazca etacchabdaniSThagrahaNena nirastaH / gaganaitacchandaniSThasya ca anekanityaniSThatvarahitatvaM tathaiva syAt, yadyayaM zabdo nityo na syAt / etacchabdanityatve gaganaitacchandaniSThasya anekanityaniSThatvena tadrahitatvAnupapatteretacchabdAnityatvasiddhiH / etacchabdetaranityatvAtyantAbhAvamupAdAya etacchabdaghaTAdau sAdhyaprasiddhyA sapakSatvaM, gaganavyatiriktanityAdInAM ca pakSatulyatvam // 9 // 9 (AnaM0) aneketi / anekanityavRttitvarahitazcAsAvanetacchabdaniSThazca tsyaadhikrnnmityrthH| etacchabdaniSThAdhikaraNamityukte meyatvAdinArthAntaraM vyAvartayati-nityattitvarahiteti / vyAghAtaM pariharati-anekanityavRttitvarahiteti / tathApi gagananiSThaikatvAdinArthAntaratvamata Aha-etacchabdaniSTheti / anekanityavRttitvarahitaH etacchabdaniSThaH etacchabdetaranityAnyonyA 1 degdhiH / etasyAM tu iti gha ja pustakapAThaH / 2 deg riti mahAn bhe' iti ja pustkpaatthH|| Aho! Shrutgyanam
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM bhAvo nityeSu siddha iti vyAptisiddhiH / nityAnAM pakSatulyatvAdgaganaitacchabdamAtravRttiranekanityavRttitvarahito gagane bhavannetacchabdAnityatvaM gamayediti bhAvaH / anekanityavRttivarahitatacchabdaniSTaH kiM gaganavRttiruta etacchabdavRttitvarahitaH, uta gaganaitacchandamAtravRttiriti vikalpyAdyau nirasyatigaganetyAdinA / tRtIyamaGgIkRtyAha-gaganaitacchandaniSThasyeti / zeSaM spaSTam / / 9 // 9 (bhuvana0)-gaganamanekanityattitvarahitetyAdi / anekanityavRttitvarahitazcAsau etacchabdaniSThazca tasyAdhikaraNamityarthaH / anekanityavRttitvarahitaH etacchabdaniSThaH etacchabdetaranityatvAtyantAbhAvAdiretacchabdAnityeSu siddhaH iti vyAptisiddhiH / gaganetaranityAnAM ca pakSatulyatvam / tena na teSu sAdhyAbhAvo doSapoSakaH / gaganaitacchabdamAtravRttirgaganaitacchabdAnyataratvAdiranekanityavRttitvarahito gagane bhavannetacchabdAnityatvaM gamayediti bhAvaH / anekanityavRttitvarahitaitacchabdaniSThaH kiM, 1 gaganAvRttiH, 2 uta etacchabdavRttitvarahitaH, 3 uta gaganaitacchabdamAtravRttiriti tredhA vikalpya Adyau nirasyati-gaganavRttitvetyAdinA / tRtIyamaGgIkRtyAha-gaganaitacchandaniSThasyeti / etacchandetareti / zabdasya nityatvamadyApi vivAdAspadIbhUtam / tenaitasmAcchabdAditareSAmAtmAdInAM yannityatvaM tadatyantAbhAvamupAdAyetyarthaH / yataH zabdetaranityatvAtyantAbhAvaH etacchabde ghaTAdau cApyasti / yadi ca zabdetaretipadena nityebhyaH zabdo bahiH karSito na syAt , tadA bhATTainityatvAtyantAbhAvasya zabde'naGgIkRtatvAt zabdasya dRSTAntatvaM na syAt / tasmAcchabdasya dRSTAntatvAthai zabdetarapadagrahaNam // 9 // ___ 10 gaganaM anekanityaniSThatvarahitazabdaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi // iyaM ca mahAvidyA yatra kacana zabde'nityatvaM gamayatIti pUrvamahAvidyAto bhidyate // 10 // 10 ( bhuvana0)-gaganamanekanityeti / asyA vyAkhyAnaM pUrvavadeva boddhavyam / prAcInamahAvidyAto'syA bhedAbhAvazaGkAmapAkartumAha-iyaM ceti // 10 // ... 11 gaganaM gaganaitacchabdavRttitvarahitanityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitanityatvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavaditi // atra ca nityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitaM nityatvaM, tadeva ca nityatvAvyApyanityaniSTatvarahitaM, nityatvasya nityaniSThatve'pi nityatvavyApyatvena nityatvAvyApyatvarahitatvAt / nityatvasya ca gaganaitacchabdaniSThatvarahitatvaM tardeva syAt, yadyetasmin zabde'nityatvaM syAdityetacchabdAnityatvasiddhiH / iyaM ca mahAvidyA pUrvameva vyAkhyAtA // 11 // 11 (AnaM0)-gaganamiti / gagana etasmin zabde ca ye vartante teSu gaganaitacchabdavRttitvaM dharmaH / tadrahitazca nityatvavyatiriktatve sati nityatvavyApyatvarahitazca, nityatvAvyApyatve sati nitya 1 zabde nityatvaM na syA' iti gha ja pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa01 mahAvidyAviDambanam / niSThatvarahitazca / tasyAdhikaraNamityarthaH / adhikaraNamityukte meyatvAdisaktiM vyAvartayati-nityaniSThatvarahiteti / nityaniSThatvarahitAdhikaraNamityukte vyAptyasiddhiH, nityapadArtheSu tadasambhavAdata uktam-nityatvAvyApyeti / nityatvasya nityaniSThatve'pi nityatvavyApyatvena tadavyApyatve sati yannityaniSThatvaM (tat ? ) nAstIti nityeSu sAdhyasiddhiH / nityatvAvyApyanityaniSTharahitAdhikaraNamiti ca nityatvenArthAntaramata uktam-nityatvavyApyatvarahiteti / nityatvasya nityatvavyApyatve'pi nityatvavyatiriktatve sati tadvayApyatvAbhAvAtpunarapi tenaivArthAntaraM vyAvartayati-gaganaitacchabdattitvarahiteti // 11 // 11 ( bhuvana0 )-gaganaM gaganaitacchabdetyAdi / gagane etasmin zabde ca ye vartante teSu gaganaitacchabdavRttitvaM dharmaH / tadrahitazcAsau nityatvavyatiriktatve sati nityatvavyApyatvarahitazca, sa cAsau nityatvAvyApyatve sati nityaniSThatvarahitazca, tasyAdhikaraNaM gaganamityarthaH / atra sAdhyo dharmaH pakSe nityatvam / tasya ca dvitIyatRtIyavizeSaNa viziSTasyApi nitye zabde'GgIkriyamANe nitye gagane nitye ca zabde vartanAdgaganaitacchabdavRttitvameva syAt, na tu gaganaitacchabdaniSThatvarahitatvam / tasmAnnityatvasyAvizeSaNaviziSTatvAnupapatteH zabdasyAnityatvamaGgIkAryam / dRSTAnte ca ghaTapaTAdau ghaTatvAdiranityatvAdirvA dharmo'vabodhyaH / atra ca zabdo gaganetaranityAzca pakSatulyA iti na teSu sAdhyaprasiddhiH / saGkepeNa vyAcaSTe-atra ca nityatvetyAdi / iyaM ca mahAvidyA pUrvameva pakSapakSIkaraNapravRttamahAvidyodAharaNAvasare savistaraM vyAkhyAtetyatidizati-iyaM ceti // 11 // 12 gaganaM gaganazabdavRttitvarahitanityatvavyatiriktanityatvavyApyatvarahitanityatvAvyApyanityaniSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAditi // 12 // 12 (bhuvana0)-gaganaM gaganazabdavRttitvetyAdi / etasyAH pAzcAtyAyAzca mahAvidyAyAH pRthagupAdAnakAraNaM pUrvavadeva vedanIyam / iti vipakSaM pakSIkRtya pravRttA dvAdazamahAvidyA udaahriynt||12|| - atha sAdhyaM pakSIkRtya pravartamAnA mahAvidyAbhedA dayante yathA-... 1 anityatvaM anityatvAnyonyAbhAvavyatiriktaitacchandaniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavaditi / anityatvAnyonyAbhAvavyatiriktazcAsau etacchabdaniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThazca / tasya dharmaH anityatvAnyonyAbhAvavyatiriktatacchandaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvam / tadrahitazca anityatvAnyonyAbhAvo vA syAt, etacchandaniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThatvarahito vA / Adyo vyAhataH / na hi anityatvamanityatvavyatiriktamiti saMbhavati / etacchandaniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThatvarahitazca anityatve taryeva syAt, yadyanityatvametacchabdaniSThAtyantAbhAvapratiyogi na syAt itya. 1 mahAvidyAviDambanAdarzapustakeSu cchabdaniSThatvara' iti pATho vidyate / 2 yoginiSThatvam / iti ja pustkpaatthH| Aho! Shrutgyanam
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa - zrI bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM nityatvasyaitacchabdaniSThatvasiddhi: / anityatvAnyonyAbhAvamupAdAya ghaTAdau sAdhyaprasiddhiH // 1 // 1 ( AnaM0) - anityatvamiti / anityatvAnyonyAbhAvapratiyogitvamanityatvasya nAstIti tanniSTho dharmaH pratiyogitvaniSThatvarahita ityarthAntaratvamata Aha- atyantAbhAveti / ghaTaniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThatvarahitAdhikaraNatvena tathApyarthAntaratvaM, ghaTe'nityatvAtyantAbhAvAbhAvAta, anityatvaM tadapratiyogItya nityaniSThadharmasya tathAtvAdata uktam -- etacchabdaniSTheti / etacchabdaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAdvaTAdiniSThadharmAH etacchabda niSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThAH eveti ghaTAdiSu sAdhyAbhAvAvyAptibhaGgo'ta Aha--- anityatvAnyonyAbhAvavyatirikteti / anityatvAnyonyAbhAvavyatiritatve satyetacchabda niSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThatvarahito nityatvAnyonyAbhAvaH sarvatreti vyAptisiddhi: / etacchabdAnityatvAbhAve nityatvasyaitacchabda niSThAtyantAbhAvapratiyogitvAttanniSThadharmANAmetacchabdaniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThatvAttadrahitAdhikaraNamanityatvasya na syAdityetacchabdAnityatva 66 siddhiriti bhAvaH // 1 // 9 ( bhuvana0 ) - atha sAdhyaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedA darzyante yathA- - anityatvaM anityatvAnyonyAbhAvetyAdi / anityatvasyAnyonyAbhAvaH tasmAdvyatiriktaJcAsau etacchandaniSTho yo'tyantAbhAvaH tatpratiyoginiSThazca tattvena rahito yo dharmaH, tasyAdhikaraNamanityatvamiti vigrahaH / idamatrAkUtam / etasmin zabde niSTho yo'tyantAbhAvastasya pratiyoginaH etacchabdamAtraniSThaitacchabdatvAdivyatiriktA ghaTatvapaTatvAdayaH sarvapadArthadharmAH teSu niSThAH ghaTavRttitvapaTa vRttitvAdayo'nityatvAnyonyAbhAvo'pi ca / tasyApyanityatvaM vinA sarvatra vartanAtparaM anityatvAnyonyAbhAvavyatirikteti padena ghaTAdiSu vyAptisiddhyarthamanityatvAnyonyAbhAvo ghaTavRttitvAdibhyaH pRthak kRtaH / tatazcAnityatvAnyonyAbhAvavyatirikaitacchabda niSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThatvena rahitA ye dharmAstadvadanityatvamiti / evaMvidhaM ca dharmadvayaM syAttadevAha - anityatveti / anityatvAnyonyAbhAvo vA, etacchanda niSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThatvarahito vA / AdyaH pakSe vyAhata iti / na hyanityatvAnyonyAbhAvo'nityatve saMbhavati / bhinnayoreva dvayoranyonyAbhAvasya saMbhavAt / na cAnityatvamanityatvAdbhinnamiti saMbhavati / dvitIyaM pekSe sAdhayati -- etacchandeti / etacchabda niSThAtyantAbhAvapratiyogino ghaTatvAdayaH etacchandatvAdivyatiriktAH sarvavastudharmAH teSu niSThAH ghaTavRttitvAdayaH / ghaTatvAdiSvapi ghaTavRttitvAdidharmasambhavAt / tadrahitazca sAdhyo dharmaH pakSe'nityatve etacchabdavRttitvalakSaNaH / sa cAnityatve pakSite tadaiva syAt, yadyanityatvaM etacchabdaniSTho yo'tyantAbhAvastasya pratiyogi na syAt / idamatra hRdayam / yadyanityatvasya atyantAbhAvaH zabdaniSThaH syAt, tadA zabdavRttitvalakSaNo dharmo'pyanityatve pakSite na syAt / anityatvasya zabde'vartamAnatvena zabdavRtti. tvasya anityatve'vartanAt / tatazcAnityatvAtyantAbhAvasya zabdAvRttitvenAnityatvasya zabdavRttitvamaGgIkAryam / tathA ca zabdatvAdidharmeSu yathA zabdavRttitvamasti, tathA anityatve'pi zabdavRttitva 1 yaM pakSaM sA iti cha. da. pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam | 67 masti / tato yathA zabdatva zrAvaNatvAdayaH zabdadharmAstathA anityatvamapi zabdadharmatvena svIkartavyam / tathA ca parizeSAdanityatvaM zabdasyAyAtamevetyetacchabdAnityatvasiddhiriti / anityatvAnyonyAbhAvamiti / anityatvasya yo'nyonyAbhAvo'nyatvaM tasya ghaTAtmAdau nityAnitye taddharmeSu ca sarvatra sadbhAvAdvyAptisiddhirjJeyetyarthaH // 1 // pa0 1 2 anityatvaM anityatvAnyonyAbhAvavyatiriktazabdaniSThAtyantAbhAva-pratiyoginiSThatvarahitAdhikaraNaM meyatvAditi / IyaM ca mahAvidyA yatra vacana zabde'nityatvaM gamayati, pUrvA ca niSkRSya zabdavizeSe iti bhedaH // 2 // 2 ( bhuvana0 ) anityatvamityAdi / vyAkhyAnaM pUrvavadboddhavyam / prAcyamahAvidyAto-SsyA bhedamudbhAvayati - iyaM cetyAdi // 2 // yAvantazca mUlAnumAnapakSaM pakSIkRtya pravRttA mahAvidyAbhedAH, tAvantaH sAdhyamapi pakSIkRtya prayoktavyAH / yathA anityatvaM svasvetaravRttitvarahitaitacchandaniSThadharmavat meyatvAditi / zabdaniSThasya dharmaH zabdaniSThadharmaH / evaM mahAvidyA prayojyA sarvatra // 1 // 1 ( AnaM0 ) - sveti / svasminnitarasmiMzca ye vartante teSu svasvetaravRttitvaM dharmaH / tadrahi-tazcAsAvetacchabda niSThadharmazca, tadvattvasyAdhikaraNamityarthaH / anityatvametacchadaniSThadharmavadityukte zabdaniSTaM zabdatvaM, tasya dharmo jJeyatvaM, tadadhikaraNamarthAntaramityanityatvamata uktam- svetaravRttitvarahiteti / aprasiddhavizeSaNatvaparihArAya svasvetaretyuktam | pakSAnyonyAbhAvamAdAya vyAptisiddhiH / svasvetaravRttitvarahitazabdaniSThadharmaH svetaramAtrazabda niSThavRttirvA'nityatvamAtravRttirvA / Adyo vyAhataH / dvitIyaH zabdaniSThadharmaH sidhyannanityatvasyaitacchabdadharmatvaM gamayedityetacchabdAnityatvasiddhiriti bhAvaH / evaM sarvatreti / anityatvamanityatvAnyonyAbhAvAvyApyaitacchanda niSThadharmavanmeyatvAdbhaTavadityAdAvityarthaH // 1 // 1 1 1 ( bhuvana0 ) - yAvanta iti / yAvanto mahAvidyAbhedA: mUlAnumAnapakSaM zabda pakSIkRtya pravRttAstAvantaH sAdhyamanityatvarUpamapi pakSIkRtya prayoktavyAH / yathA - anityatvaM svasvetaretyAdi / svamanityatvaM, svetaradanityatvAdanyadvizvamapi / tayoH svasvetaravRttitvaM dharmaH, tadrahitazvAsau etacchabda-niSThasya dharmazca / tadvattasyAdhikaraNamityarthaH / anityatvametacchabdaniSThadharmavadityukte etacchabdaniSThame -- tacchabdatvaM, tasya dharmo jJeyatvaM, tadadhikaraNamanityatvamityarthAntaram / ata uktaM svetaravRttitvarahiteti / aprasiddhavizeSaNatvaparihArAya svetyUce | pakSAnyonyAbhAvamAdAya vyAptisiddhiH / sa ca pakSAdanyatra sarvatra vartamAnatvena zabdaniSTheSvapi vartanAcchandaniSThasya zabdatva zrAvaNatvAderdharma eveti / atra ca pakSe sAdhyo dharmo'nityatvamAtravRttiranityatvabhinnavizvAnyatvAdiH / sa cAnityatve eva vartanAdanyatra cAvartanAtsvasvetaravRttitvarahita eva / sa ca zabdaniSThasya dharmastadaiva syAt, yadyanityatvaM zabdaniSThaM syAt / 1 iyaM sarvasmin zabde iti ga pustakapAThaH / 2 sAdhyanitya' iti cha da pustakapAThaH / 3 'niSThadharma iti cha 'da' pustaka pAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM taJcecchabdaniSThaM jAtaM tadAnImanityaH zabdo jAta evetyabhiprAyaH / karmadhArayavyAvRttimAha-zabdaniSThasya dharma iti / evamiti / anityatvametacchabdavRttitvavyatiriktataddharmatvarahitAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavadityAdimahAvidyA sarvatra prayojyetyarthaH / etadvyAkhyA / etacchabdavRttitvavyatiriktA ye etaddharmA anityatvadharmAH / tattvarahitazca dharmaH pakSAvRttiA, etacchabdavRttitvaM vA / AdyaH pakSe vyAhatatvAdRSTAntopayogI / dvitIyastu pakSe siddhayannanityatvametacchabdasya sAdhayediti bhAvaH / vizeSavyAkhyAnaM tvasyAH pakSapakSIkaraNapravRttatRtIyamahAvidyAvadvoddhavyam / / 1 / / iti sAdhyaM pakSIkRtya prayuktA mahAvidyA drshitaaH| atha sAdhyAbhAvaM pakSIkRtya pravartamAnA mahAvidyAbhedA yathA 1 anityatvAtyantAbhAvaH anityatvAtyantAbhAvAnyonyAbhAvavyatiritaitacchandaniSThAbhAvapratiyogI meyatvAt ghaTavat iti // anityatvAtyantAbhAvasya cAnyonyAbhAvavyatirikto'bhAvaH atyantAbhAva eva / tasya prApradhvaMsAbhAvavirahAt / anityatvAtyantAbhAvasya caatyntaabhaavo'nitytvmevetyetcchbdaanitytvsiddhiH||1|| 1 (AnaM0)-etacchabda niSThAbhAvapratiyogItyukte siddhasAdhanam , anityatvAtyantAbhAvAnyonyAbhAvasyaitacchabde'bhAvAdata uktam-anityatvAtyantAbhAvAnyonyAbhAvavyatirikteti / prAgabhAvAdiH kiM na syAdatrAha-tasyeti / atyantAbhAvasyAnAdyanantatvAdityarthaH // 1 // . 1 (bhuvana0 )-atha sAdhyAbhAvaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedadidarzayiSayA prAhaatha sAdhyAbhAvamityAdi / sAdhyaM zabdAnityatvAdikaM, tasya yo'bhAvastaM sAdhyAbhAvamityarthaH / mahAvidyAM darzayati-anityatvAtyantAbhAvo'nityatvAtyantAbhAvetyAdi / 'tattAdAtmyaniSedhAnyatatsthAbhAvavirodhitA' iti kArikArddhamAzrityeyaM mahAvidyA pravRttA / anityatvAtyantAbhAvo nityatvaM pakSaH / anityatvAtyantAbhAvo nityatvaM tasya yo'nyonyAbhAvaH, tasmAvyatirikto yaH etacchabdaniSTho'bhAvastasya pratiyogIti / idamatra tattvam / nityatvapratiyoginau etacchabdaniSThau dvAvabhAvau sambhavataH, anyonyAbhAvo vA, atyantAbhAvo vA / prAgabhAvapradhvaMsAbhAvau ca nityatvasya na sambhavataH / tasya sadA sthAyitvenotpattivinAzAbhAvAt / tatra cAnityatvAtyantAbhAvAnyonyAbhAvavyatiriktapadena nityatvAnyonyAbhAvasyaitacchabdaniSThAbhAvebhyo niSedhAt nityatvametacchabdaniSThAtyantAbhAvasyaiva pratiyogi sAdhyate / tathA ca nityatvasyAtyantAbhAvaH zabde tadaiva syAt, yadyanityaH zabdaH syAdityarthaH / vyAkhyAnaM tu uktArthameva-anityatvAtyantAbhAvasya cAtyantAbhAva iti / 'parasparavirodhe hi na prakArAntarasthitiH' iti nyAyAdanityatvAtyantAbhAvAtyantAbhAvo'nityatvamevetyanityatvasiddhiretacchabdasyeti / iha ca ghaTAkAzAdayo dRSTAntAH sarve'pi jJeyAH, taddhamAMzca / tatra ca nityatvAnyonyAbhAvavyatiriktaH etacchandaniSTho'bhAvaH svasvAnyonyAbhAvAdiH tasya pratiyogitvaM dharmo jJeyaH / tathAtrApi zabdaH sapakSa eva / yataH zabdo'pi zabdaniSThAtyantAbhAvaprati 1 "zrityevaM ma' iti cha da pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa01 mahAvidyAviDambanam / 69 yogyeva / na hi zabde zabdo'sti / zabde zabdatvAdidharmANAmeva bhAvAt / zabdatvAdau ca zabdaniSTho 'bhAvaH zabdatvAdyanyonyAbhAvAdiH, tatpratiyogitvaM ca zabdatvAdInAM vyaktameveti teSAmapi sapakSatA, iti na kevalAnvayitvabhaGgazaGkApi vidheyetyarthaH // 1 // ____ yAvatyazca mahAvidyA mUlAnumAnapakSaM pakSIkRtya pravRttAH, tAvatyaH sAdhyAbhAvamapi pakSIkRtya prayoktavyAH / yathA 1 anityatvAtyantAbhAvaH svasvetaravRttitvarahitaitacchabdAniSThadharmavAn meyatvAt ghaTavaditi // 1 // 1 (AnaM0)-etacchabdaniSTho na bhavatItyetacchabdAniSThastasya dharmastadvAnityarthaH / anityatvAtyantAbhAvasyaitacchabdaniSThatve taddharmasyaitacchabdaniSThadharmatvAt etacchabdaniSThadharmavattvAyogAt anityatvAtyantAbhAvaH etacchabdaniSTho na bhavatItyetacchabdAnityatvasiddhiriti bhAvaH / meyatvAdinArthAntaraM vyAvartayituM svetaravRttitvarahitagrahaNam / aprasiddhavizeSaNatvaparihArAya svasvetaretyuktam / pakSAnyonyAbhAvamAdAya sAdhyAnugamaH // 1 // (bhuvana0)-pakSapakSIkaraNapravRttamahAvidyAnAmatrApyatidezaM kurvANaH prathamAM sAdhyAbhAvaM pakSIkRtya pravRttAmAha yathA-anityatvAtyantAbhAvaH svasvetaretyAdi / svaM nityatvaM, svetarat nityatvAnyadvizvaM tdvttitvrhitH| etacchabde niSTho na bhavatItyetacchabdAniSThaH, tasya dharmaH etacchabdAniSThadharmaH / svasvetaravRttitvarahitazcAsau etacchabdAniSThadharmazca, sa vidyate yatrAsau tadvAn / nityatvaM svasvetaravRttitvarahitaitacchabdAniSThadharmAzrayaH ityarthaH / atra nityatve pakSe pakSAnyAnyatvaM dharmaH / sa ca pakSe eva vartanAt, anyatra cAvartanAt svasvetaravRttitvarahito'sti / sa caitacchabdAniSThasya dharmastadaiva syAt , yadi nityatvametacchabdAniSThaM syAt / nityatvaM ca yadi naitacchabdaniSThaM, tadaitacchabdasyAnityatvaM jAtamevetyetacchabdasya anityatvasiddhiriti / atra ca dRSTAnte sarvatra pakSAnyatvaM dharmaH / sa ca pakSe'vartamAnatvena pakSAdanyatra sarvatra vartamAnatvena ca svasvetaravRttitvarahito ghaTatvAkAzatvAdau vartamAnatvena caitacchabdAniSThasya ghaTatvAderapi dharma eveti ghaTAkAzazabdAdau sarvatrApi tena dharmeNa sAdhyaprasiddhiSTavyeti tttvaarthH| ___ evamanityatvAtyantAbhAvaH sampratipannaitaddharmatvAnAkrAntAdhikaraNaM meyatvAddhaTavadityAdayo'pi mahAvidyAH yathA sambhavamudAhartavyAH / atra ca sampratipannataddharmatvAnAkrAnto dharmaH pakSAvRttirvA vipratipannametacchabdAniSThatvaM vA / AdyaH pakSe vyAhata iti tena sarvatra dRSTAnte sAdhyasiddhiH / dvitIyastu vipratipannatacchabdAniSThatvarUpa: pakSe siddhayannanityatvametacchabdasya gamayediti tAtparyam // 1 // iti sAdhyAbhAvapakSIkaraNapravRttamahAvidyopAyaH prarUpitaH / atha pakSaniSThadharma pakSIkRtya pravartamAnA mahAvidyAbhedA yathA- . 1 zabdatvaM zabdatvavyatiriktaitacchabdaniSThatvarahitazabdatvavyatiriktAnityatvAtyantAbhAvavyatiriktatvarahitAnyat meyatvAditi // ye zabdatvavyati 1 sAdhyAtyantAbhAva iti ja pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ AndapUrNa -bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM riktA etacchandaniSThAzca teSu zabdatvavyatiriktatve sati etacchabdaniSThatvaM dharmaH / ye ca zabdatvavyatiriktatve sati anityatvAtyantAbhAvavyatiriktAH, teSu zabdatvavyatiriktatve sati anityatvAtyantAbhAvavyatiriktatvaM dharmaH / zabdatvavyatiriktaitacchabdaniSThatvarahitazcAsau zabdatvavyatiriktAnityatvAtyantAbhAvavyatiriktatvarahitazca / tato'nyat bhinnamityarthaH / 1 ( AnaM0 ) - zabdatvamiti / zabdatvavyatiriktatve satyetacchandaniSTharahitazcAsau zabdatvavyatiriktatve sati anityatvAtyantAbhAvavyatiriktatvarahitazca tato'nyadbhinnamityarthaH / zabdatvamanyadityukte yataH kutaMJcidanyatvenArthAntaramata uktam -- anityatvAtyantAbhAvavyatiriktatvarahiteti / tathApi vyAptibhaGgaH, anityatvAtyantAbhAve etadabhAvAdata uktam - zabdatvavyatirikteti / evamapi na prakRtasAdhyasiddhiH, anityatvAtyantAbhAvAdyatkiJcinniSThAnyatvopapatterata uktam - etacchandaniSTatvarahiteti / tathApi vyAptibhaGgaH, nityatvAtyantAbhAve kathitarUpasAdhyAbhAvAdata uktam -- zabdatvavyatiriktaitacchandaniSThatvarahiteti / pakSAnyonyAbhAvamAdAyaiva sAdhyAnugamaH / anetanniSThAdanityatvAtyantAbhAvAdanyatvaM sidhyadetasminnanityatvaM gamayediti bhAvaH / vyAcaSTe - ye zabdatveti / 1 (bhuvana 0 ) - idAnIM " kI citsAdhyAbhAvamityAdi" ityatrAdipadena vyaJjitamahAvidyAntaraprakAraprarUpaNAya prAha- atha pakSaniSThaM dharmamityAdi / pakSaH zabdaH, tanniSThaM zabdatvAdidharmami - tyarthaH / mahAvidyAmudAharati---yathA, zabdatvaM zabdatvavyatiriktetyAdi / zabdatvavyatiriktA ye etacchabdaniSThAH zrAvaNatvAdayaH, tattvarahitazcAsau zabdavatryatiriktatve satyanityatvAtyantAbhAvo nityatvaM, tadvyatiriktA ye ghaTatvAkAzatvAdayaH tattvarahitazca / tasmAdanyadbhinnaM zabdatvamityarthaH / zabdatvamanyadityukte yataH kutazcidanyatvenArthAntaratvam / ata uktam - anityatvAtyantAbhAvavyatiriktatvarahiteti / tathApi nityatvAnyatvenArthAntaratA vyAptibhaGgazca nityatve nityatvAnyatvAbhAvAt / ata uktam -- zabdavyatirikteti / evamapi na prakRtasAdhyasiddhiH, nityatvAdyatkiJcinniSThAdanyatvopapatteH / ata uktametacchabdaniSThatvarahiteti / tathApi vyAptibhaGgaH, nityatve eva kathitarUpasAdhyAbhAvAt / ata uktaM zabdatvavyatiriktaitacchandaniSThatvarahiteti / pakSAnyonyabhAvamupAdAya sAdhyAnugamo draSTavyaH / pakSe tvetacchabdaniSThatvarahitAnityatvAnyatvaM siddhayat etacchabde'nityatvaM gamayatIti bhAvaH / athainAM mahAvidyAM vyAcaSTe - ye zabdatvavyatiriktA ityAdi / 190 zabdatvavyatiriktaitanniSThatvarahitazca zabdatvaM vA syAt, etacchandaniSThatvarahito vA / Adye'nyatvaM vyAhRtam / na hi zabdatvaM zabdatvAnyaditi saMbhavati / tena pakSaniSThatvarahitAnyatvaM sidhyati / sa ca pakSaniSThatvarahitaH, anityatvAtyantAbhAvavyatirikto vA, anityatvAtyantAbhAvo vA / AdyavyAvRttyarthaM zabdatvavyatiriktAnityatvAtyantAbhAvavyatiriktatvarahitagraha1 etadvAkyaM asminneva mahAvidyAviDambanagranthe 5 pRSThe 32 paGkau draSTavyam / 2 AyaniTa iti ga pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 1 mahAvidyAviDambanam / Nam / zabdatvavyatiriktatve sati yadanityatvAtyantAbhAvavyatiriktatvaM tadrahitazca zabdatvaM vA syAt, anityatvAtyantAbhAvo vA / Adyo'nyatvaM na sidhyati / na hi zabdatvaM zabdatvAdanyaditi saMbhavati / tena zabdaniSThatvarahitAnityatvAtyantAbhAvAnyatvaM pakSe sidhyati ityanityatvAtyantAbhAvaviraharUpAnityatvasiddhiH zabde // 1 // ( AnaM0 ) - tathApi kathaM sAdhyaparyavasAnamatrAha - sa ca pakSaniSThatvarahita iti / ghaTatvavyatiriktatve sati zabdetarAnityaniSThatvarahitazcAnityaniSThazca tato'nyadityarthaH / ghaTatvamanyadityukte sukhAderanyaditi siddhasAdhanamata uktam- anityaniSThAnyaditi / evamapi ghaTatvAdizabdenArthAntaramata uktam- - zabdetarA nityaniSThatvarahiteti / zabdetarAnityaniSThatvarahitA nityaniSThAnyadityukteprasiddhavizeSaNatvaM, zabdAnityatvasiddheH prAgevaM rUpasAdhyAsiddherata Aha x X X (bhuvana0 ) - athAdyavizeSaNaviziSTaM dharmadvayaM syAt / tadevAha - zabdatvaM vA syAt, etacchandaniSThatvarahito veti / Adyo'nyatvamiti / zabdatvaM ca yathoktavizeSaNaviziSTamapyupapadyate, paraM tatpakSe vyAhatam / tasyaiva zabdatvasya tasmAdeva zabdatvAdanyatvAsambhavAt / bhinnayoreva dvayoranyatvasambhavAt / tena dvitIyAnyatvaM siddhyati / tathApi kathaM prakRtasAdhyaparyavasAnamatrAha - sa ca pakSa - niSThatvarahita iti / mUlAnumAnApekSayA pakSo'tra zabdo grAhyaH / pakSaniSThatvarahitamapi dvedhA vikalpayati - anityatvAtyantAbhAvetyAdi / anityatvAtyantAbhAvo nityatvam / tadvyatirikto hi dharmo nityatvaM vinA ghaTatva paTatvagaganatvAdikaH sarvo'pi / dvitIyavikalpamAha - anityatvAtyantAbhAvo veti / nityatvaM vetyarthaH / tatrAdyasya nirAsAya dvitIyavizeSaNasAphalyamAha - AdyavyAvRttyarthamityAdi / tathA ca dvitIyavizeSaNena ghaTatvAkAzatvAdisarvadharmANAM niSiddhatvena avaziSTaM dharmadvayameva syAt / tadeva cAha -- zabdatvamiti / zabdatvaM vA anityatvAtyantAbhAvo nityatvaM vA / AdhAnyatvasiddhau asaMbhavaM brUte--na hi zabdatvamityAdi / pakSe dvitIyAnyatvasiddhau etacchabdAnityatvasiddhimAha - tena zabdaniSThatvetyAdi / zabdaniSThatvarahito yo'nityatvAtyantAbhAvo nityatvaM, tasmAdanyatvaM pakSe zabdatve sidhyati / ayamAzayaH -- yadyapi pakSite zabdatve nityatvAnyatve sAdhyamAne siddhasAdhanatA syAt, tathApi zabdaniSThatvarahitaM yannityatvaM tasmAdanyatvaM zabdatvasya tadaiva syAt, yadyanityaH zabdaH syAdityetacchabdAnityatvasiddhiH / atra ca zabdatvAnyatvadharmamupAdAya ghaTapaTAkAzAdau taddharmeSu ghaTatvAdiSu sAdhyaprasiddhirdraSTavyA / evaM zabde'pi sAdhyaprasiddhirjJeyA / yato dharmadharmiNovaizeSikAdimate bhinnatvena zabdatvAnyatvadharmaH zabde'pi siddha eveti paramArthaH // 1 // iti pakSaniSThadharmapakSIkaraNapravRttA mahAvidyA nyadarzi / atha sapakSaniSThaM dharmaM pakSIkRtya pravartamAnA mahAvidyAbhedA yathA 1 'Ave'nyatvaM iti ja pustakapAThaH / 2 zabdAnyaM iti ga pustakapAThaH / 3 Adarza pustake truTito'yamaMzaH // Aho! Shrutgyanam
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM 1 ghaTatvaM ghaTatvavyatiriktazabdetarAnityaniSThatvarahitAnityaniSThAnyat meyatvAt ghaTavadityAdayaH // 1 // 1 ( AnaM0 ) -- ghaTatvavyatirikteti / ghaTatvavyatiriktazabdetarAnityaniSThatvarahitazca ghaTatvaM vA, zabdetarA nityavRttirahito vA / AdyAnyatvaM vyAhataM dvitIyastu anityaniSThatvavizeSaNaH sidhya-nanityatvaM zabde gamayediti bhAvaH / Adipadena ghaTarUpaM svavyatiriktazabdetarA nityaniSThatvarahitAni - tyaniSThAnyat meyatvAddhaTavadityAdisaMgrahaH / 72 (bhuvana0 ) - atha sapakSaniSThaM dharme pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedA yathA - ghaTatvaM ghaTatvavyatiriktetyAdi / zabdAditare ca te anityAzca zabdetarA nityAH / teSu niSThAH paTatvastambhatvAdayaH / ghaTatvavyatiriktAzca te zabdetarAnityaniSThAJca / teSAM bhAvaH tattvam / tena rahitaH / anitye paTAdau niSThA yeSAM te tathA / ghaTatvavyatiriktazabdetarA nityaniSThatvarahitazcAsau anityaniSThazca / tato'nyat ghaTatvamityarthaH / ghaTatvamanyadityukte jJAnAderanyaditi siddhasAdhanam / ata uktaM - anityaniSThAnyaditi / evamapi paTatvAnyatvAdinA arthAntaratvam / ata upAttaM - zabde tarAnityaniSThatvarahiteti / zabdeta nityaniSThatvarahitA nityaniSThAnyadityukte ca aprasiddhavizeSaNatvam / zabdAnityatvasiddheH prAgevaMrUpasAdhyAsiddheH / ato ghaTatvavyatirikteti padagrahaNam / iti vyAvRtticintA || atrAdyavizeSaNena ghaTatvavyatiriktetyasya zabdetaretyasya ca bhaNanAdU, ghaTatvaM zabdatvadharmAzca muktvA anye anityapadArthadharmAH sarve'pi niSiddhAH, anityaniSTheti dvitIya vizeSaNena ca nityadharmA api / iti vizeSaNadvayena ghaTatvazabdaniSThavyatiriktanityAnityaniSThasarvadharmaniSedhe sati dvidhA dharmA avaziSyante ghaTatvaM vA zabdamAtraniSThAH zabdatvAdayo vA / tatra ghaTatvaM ghaTatvAdanyaditi na saMbhavati / tasmAcchabdamAtraniSThAcchandatvAderghaTatvamanyaditi sidhyati / zabdatvAdezvAnityaniSThetidvitIyavizeSaNaviziSTatvaM tadaiva syAt, yadyanityaH zabdaH syAditizabdAnityatvasiddhiriti / iha ca pakSaghaTatvAnyatvamAdAya ghaTAdau sarvatra sAdhyaprasiddhiranveSaNIyA / ghaTavadityAdayaH ityatrAdipadena 1 'ghaTarUpaM svavyatiriktazabdetarA nityaniSThatvarahitA nityAnyat meyatvAdghaTavat' 2 'ghaTagandho ghaTagandhavyatiriktazabdetarA nityaniSThatvarahitAnityaniSTAnyat jJeyatvAdghaTavat ' ityAdisaGgrahaH // 1 // iti sapakSaniSThadharmapakSIkaraNapravRttA mahAvidyA nyarUpi / atha vipakSaniSThaM dharmaM pakSIkRtya pravartamAnA mahAvidyAbhedA yathA1 AkAzagatamekatvaM AkAzagataikatvavyatiriktanityaniSThatvarahitaitacchabdetarAnityaniSThatverahitadharmAnyat, meyatvAt ghaTavaditi // 1 // 1 ( AnaM0 ) - AkAzagataikatvavyatirikte sati nityaniSThatvara hitazcAsAvetacchabdetarAnityaniSThatvarahitaca dharmastasmAdanyadityarthaH / AkAzagatamekatvamanyadityukte gaganAnyaditi siddhamata uktamdharmAnyaditi / ghaTatvavyAvRttyarthamanityaniSThatvarahitagrahaNam / sukhAdivyAvRttyarthaM nityaniSThatvarahitagrahaNam / atra kvacidanityatvasiddhinivAraNAya - etacchabdetareti / aprasiddhavizeSaNatvaparihArArtha 1 'niSThatvadharmA' iti ja pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ 501 mahAvidyAviDambanam / mAkAzagataikatvavyatiriktetigrahaNam / ekatvasya svAnyatvAyogAdetacchabdamAtraniSThAnnityaniSThatvarahitAt anyatvametadanityaM gamayediti bhAvaH / ( bhuvana0 )-idAnIM vipakSaniSThaM dharma pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAbhedA yathA-AkAzagatamekatvamAkAzagataikatvavyatiriktanityaniSThatvarahitatacchandetarAnityaniSThatvarahitadharmAnyaditi / AkAzagataM yadekatvaM ekatvasaMkhyAvattvaM, tadvyatiriktatve sati ye nityaniSThAH tattvarahitazcAsau, etacchabdAditare ye'nityAstanniSThatvarahitazca yo dharmastasmAdanyadityarthaH / AkAzagatamekatvamanyadityukte gaganAnyatvena siddhasAdhanamata uktaM dharmAnyaditi / tathA cocyamAne ghaTatvAnyatvenaivArthAntaratvam , atastadvyAvRttyarthametacchabdetarAnityaniSThatvarahiteti padamupAdade / AtmatvAdyanyatvavyAvRttaye ca nityaniSThatvarahitetyatIcakrANam / etAvatyeva ca praNigadyamAne ubhayaprasiddhadRSTAntAbhAvenAprasiddhavizeSaNatvaM bobhUyate / atastabyavacchedArthamAkAzagataikatvavyatirikteti padaM nidadhe / iti vyAvRtticintA // atra prathamavizeSaNena AkAzagataikatvaM vinA sarve'pi nityadharmA nissiddhaaH| dvitIyavizeSaNena ca zabdadharmAn vinA sarve'pyanityadharmA niSiddhAH / tatrAkAzagataikatvavyatiriktanityaniSThatvarahitaH AkAzagataikatvaM vA, anityaniSTho vA / tatrAdyAnyatvaM pakSe nopasaMhatuM zakyam / AkAzagataikatvamAkAzagataikatvAdanyaditi vyAghAtAt / dvitIyastu dvedhA syAt, etacchabdetarAnityaniSTho vA, etacchabdamAtraniSTho vA / prAcyastu etacchabdetarAnityaniSThatvarahitetidvitIyavizeSaNena nirastaH / etacchandamAtraniSThAttu nityaniSThatvarahitetyAdyavizeSaNAMzaviziSTAdetacchabdatvAdeH pakSasyAnyatvaM tadaiva syAt, yadyanitya etacchabdaH syAdityetacchabdAnityatvasiddhiriti bhAvaH / AkAzagataikatvarUpapakSAnyatvadharmeNa ca sarvatra zabdaghaTAkAzAdau taddhameSu ca sAdhyAnugamo draSTavyaH // 1 // iti vipakSaniSTadharmapakSIkaraNapravRttamahAvidyA prAdarzi / tatpradarzane cAdipadasUcitA api mahAvidyA nyarUpyanteti mahAvidyAprayogavaktavyatA samAptA / / mahAvidyAsamudrasya khaNDanAkhaNDalasya c| mama nUtanamArge'pi na ca kinycidgocrH|| 3 // (AnaM0)-mahAvidyAyA Atmanazca sarvaviSayatvamanyebhyo'tizayamAha-mahAvidyAsamudrasyeti // 1 // (bhuvana0)-athAtmanaH sarvaviSayamanyebhyo'tizayaM zlokenAvirbhAvayati-mahAvidyAsamudrasyetyAdi / mahAvidyotthApanapravRttasya vAdIndrasya nUtanamArge navInamahAvidyAprakAradarzanarUpe'pi na kiJcinmahAvidyAcakramArgapravartanAdikamagocaro'viSaya iti saMTakaghaTanA / mama kiMviziSTasya / mahAvidyAsamudrasyeti / paraprayuktamahAvidyAnAmarthaparijJAnAnnavInatadanumAnavidhAnAcca tatsamudrasya / yathA samudre ratnajalAdikaM sarva labhyate tathA mahAvidyAvyavasthApanatadarthaparijJAnAdikaM mahAvidyAsvarUpaM sakalaM mayi prApyate ityarthaH / etAvatA mahAvidyAparijJAnAdyeva samasti, taddUSaNotpAdanazaktistu na bhaviSyatI 1 mArgasya na hi kazcida iti gha pustakapAThaH / 2 vidhAvakra iti ca pustakapAThaH / 10 mahAvidyA0 Aho ! Shrutgyanam
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnandapUrNa-bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM tyAzaGkayAha-khaNDaneti / mama punaH kiMviziSTasya / mahAvidyAprayogANAM yat khaNDanaM tatra AkhaNDalasya zakrasya / yathA zako vajreNa durddharabhUdharaprakarakhaNDanapaNDitastathA ahamapi svazaktivyaktiprayuktayuktyuktipatathA mahAvidyAprayogakhaNDanapaNDitimapracaNDa evetyarthaH / AdyavizeSaNena sarvamahAvidyAvyavasthApanaviSaye svasya paramaM kauzalyamAvizcakre / dvitIyavizeSaNena tu tatprayogakhaNDanApANDityamiti paramArthaH // 3 // ___ mahAvidyAdUSaNe pravRttasya tadvyAkhyAnamaisaMgatamiti cet / na / mahAvidyAvAdinA kiM sabhyaviditArthaprativAdiduradhigamamahAvidyAprayogAnantaraM ajJAnena prativAdinaM nigRhyAtmano vijayo bhAvanIyaH, kiM vA prativAdividitArthamahAvidyArdUSaNA'pratibhayA prativAdinaM nigRhyAtmano vijayo bhAvanIyaH / nAdyaH ytaiH| _iti gUDhamahAvidyAvyAkhyA kautUhalacchalAt / dUre nirastamasmAbhirajJAnaM prativAdinaH // 4 // (AnaM0 )-" unmIlanti mhaavidyaadosskairvkorkaaH|" iti pratijJAvirodhaM zaGkatemahAvidyAdUSaNeti / mahAvidyAvAdinA prativAdinyudbhAvyamAnamajJAnanigrahaM khaNDayituM mahAvidyAvyAkhyAnamasaMgatamiti matvA pariharati neti / (bhuvana0)-atha ' unmIlanti mahAvidyAdoSakairavakorakAH ' iti pratijJAvirodhaM mahAvidyAvyAkhyAtuH zaGkate-mahAvidyAdUSaNeti / mahAvidyAvAdinA prativAdinyudbhAvyamAnamajJAnanigrahaM khaNDayituM mahAvidyAvyAkhyAnaM saGgatamiti matvA vikalpadyena prihrti-mhaavidyaavaadinetyaadi| mahAvidyAvAdinA pUrvapakSavAdinA vaizeSikAdinA kiM sabhyairviditArthA jJAtArthAH prativAdibhizca duradhigamA durjeyA yA mahAvidyAstAsAM prayogAnantaramajJAnena mahAvidyAyA aparijJAnena prativAdinaM nigRhyAtmano vijayo bhAvyaH / dvitIyavikalpamAha-kiM vetyAdi / kiM vA prativAdinA viditArthA jJAtArthA yA mahAvidyAstAsAM yahUSaNaM tadapratibhayA prativAdina eva tadutpAdanAzattayA prativAdinaM nigRhya svasya vijayo bhAvyaH / tatra prathamavikalpamutthApayati-nAdya iti / atra hetumabhidhatte-yata ityAdi / yataH kAraNAdityevaM prakAreNa gUDhamahAvidyAvyAkhyAM kurvadbhiH asmAbhiH prativAdino mahAvidyAviSayamajJAnaM dUre nirastamityarthaH // 4 // yadvA samyaksAdhanAparisphUtau saugatAdIn prati mahAvidyAH prayoktavyAH, samyagdUSaNAparisphUrtI jAtyAdivat , iti tayAkhyAnaM nAnupayogi / yadAhuH zivAdityamizrAH "pakSatadbhinnavRttitvarahitatvAnuraJjitaH / dharmaH sAdhyavataH sAdhyo meyatvAtpratibhAkSaye // " iti / 1 namanupapannamiti iti ga pustkpaatthH| 2 'dUSaNe'prati iti gha pustakapAThaH / 3 yataH evam iti iti gha pustakapAThaH / 4 mahAvidyApi prayoktavyA / sa iti tha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa01 mahAvidyAviDambanam / dvitIyaM tu pakSaM mahAvidyAgocarasugamadUSaNavyutpAdanena niraakrissyaamH|| iti zrIharakiGkaranyAyAcAryaparamapaNDitabhaTTavAdIndraviracite mahAvidyA viDambane dUSyeviveko nAma prathamaH paricchedaH // 1 // (AnaM0)-apratibhAnigrahamAtmanaH parihartu mahAvidyA jJAtavyA / ato'pi tadvayAkhyAnamapayuktamityAha-yadvati / pakSe sAdhyavato dharmiNo dharmaH kevalAnvayI vyApakaH sAdhyaH / pakSe ca tadbhinne tadanyasmiMzca vRttitvarahitena anuraJjitaH svasvetaravRttitvAnAkrAnta ityarthaH / iti mahAvidyAviDambanavyAkhyAne zrImadAnandapUrNaviracite prathamaH paricchedaH / (bhuvana0)-ajJAnanigrahamAtmanaH parihatu mahAvidyA jJAtavyA / ato'pi tadvyAkhyAnamapayaktamityAha-yadveti / yadvA vAdinaH samyak sAdhanAparisphUrtI samyak svapakSasAdhanAnutpattau mahAvidyApi prayoktavyA / atrArthe dRSTAntamAcaSTe-samyagdUSaNetyAdi / ayaM bhAvaH / yathA samyaga dRSaNAparisphuraNe jAtyAdiH, Adi zabdAcchalAdiH prayujyate / anityaH zabdaH kRtakatvAt ghaTavadityAdAvanumAne samyak hetvAbhAsAdidUSaNApratibhAne yadi anityaghaTasAdhAt kRtakatvAt anityaH zabdaH syAttarhi nityAkAzasAdhAt amUrtatvAnnityo'pi kiM na syAditi sAdharmyasamAdijAtiH prativAdinA yathA prayujyate, tadvadvauddhAdIn prati mahAvidyApi prayojyeti tadvyAkhyAnamupayuktameveti / atrArthe zivAdityamizroktamavatArayati-yadAhurityAdi / pakSaH prakRtaH zabdAdiH / tadbhinnAH zabdetare nityAnityapadArthAH / tayorye vartante dharmAsteSu tadvattitvaM dharmaH, tena yadrahitatvaM tenAnurajito mizritaH svasvetaravRttitvAnAkrAnta ityarthaH / sAdhyavato dharmiNo'nityasya dharmo meyatvAdihetuvyApakaH sAdhyaH sAdhanIyaH / pakSe iti zeSaH / anityaniSThasAdhya iti bhAvaH / kena hetunA sAdhyaH ityAha-meyatvAt / mAnaviSayo meyaH, tattvAt / meyatvAdityupalakSaNam / tena sattvajJeyatvavAcyatvAdayo'pi hetavo grAhyAH / nanu kiM vAdinA sarvadA mahAvidyA prayoktavyA, yadvA prativAdinaH pratibhAkSaye kartavye, svasya pratibhAkSaye jAte vetyAzaGkaya, dvitIyaM dvidhApyaGgIkaroti-pratibhAkSaye iti / Adye pakSe prativAdinaH pratibhAkSaye kartavye iti vyAkhyeyam / dvitIye vAdinaH pratibhAkSaye jAte satIti / iyaM ca kArikA mahAvidyAgranthAntarasthitA, atra granthe " ayaM zabdaH svasvetare" tyAdi prathamamahAvidyArthasaGgrahapratipAdikAvagantavyA / dvitIyaM tu pakSamityAdi / mahAvidyArthavedino'pi prativAdinastahUSaNApratibhAnarUpaM dvitIyaM pakSam / mahAvidyAgocarasugamadUSaNavyutpAdaneneti / kevalAnvayibhaJjanAsiddhatvAdyadbhAvanarUpeNAtanaparicchedayonirAkariSyAma ityarthaH / iti zrIjinazAsana-gaganAGgaNanabhomaNiSaDdarzanIrahasyAbhijJaziromaNi-suvihitAcArya. cakracUDAmaNi-zrItapAgacchazRGgArahArabhadhAraka-prabhuzrIsomasundarasUriziNyazrIbhuvanasundarasUriviracitAyAM mahAvidyAviDambanavRttI vyAkhyAnadIpikAyAM dUNyavivekavyAkhyAno nAma prathamaH paricchedaH samAptaH // 1 'nena AzrayiSyAmaH iti ga pustakapAThaH / 2 dRSyavikAso nArma iti gha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ atha dvitIyaH pricchedH| atha sarvajagannAthaM praNamya karuNAnidhim / kevalAnvayibhaGgArthamarthaye pArvatIpatim // 1 // dvitIyaparicchedaH / (bhuvana0 )-atha dvitIyaparicchedavyAkhyA prakramyate / " AdAvante madhye ca kalpitamaGgalAni zAstrANi prathante " iti nyAyAt madhyamaGgalamAcarannAcaSTe-atha sarvajagannAthamityAdi // 1 // ___ kevalAnvayihetuvizeSo mahAvidyA ityuktam / tanna / kevalAnvayihetoreva nirvastumazakyatvAt / tathAhi, kiM kevalAnvayitvAdhAro hetuH kevalAnvayI, kiM vA kevalAnvayitvAdhAravyApyaH / nAdyaH / paramANuH pratyakSaH dravyatvAt ghaTavaditi, AkAzaM abhidheyaM nityatvAt gotvavadityAdInAmasaMgrahaprasaGgAt / nApi dvitIyaH / kevalAnvayitvasyAdyApyanirukteH / kiM sakalavastuniSThatvaM kevalAnvayitvaM, uta atyantAbhAvapratiyogitvavirahaH / Aye dUSaNamAha "mAnaM hanta na kevalAnvayavato dharmasya sattve " iti / (bhuvana0)-atha mahAvidyAlakSaNasmAraNapUrva tallakSaNakhaNDanameva prakramate-kevalAnvayItyAdi / nirvaktumiti / nizcayena vaktuM nirvaktum / kevalAnvayihetoniruktereva krtumshkytvaadityrthH| kevalAnvayibhanAya dvedhA vikalpayati-kevalAnvayitvAdhAro hetariti / kevalAnvayihetau kevalA. nvayitvaM nAma dharmo'sti, tasyAdhAro hetuH kiM kevalAnvayI, kiM vA kevalAnvayitvAdhAravyApyaH / kevalAnvayitvAdhAro mahAvidyA disAdhyam / yato yathA kevalAnvayihetau kevalAnvayitvaM dharmastathA kevalAnvayini mahAvidyAdisAdhye'pi kevalAnvayitvaM dharmo'styeva / ataH kevalAnvayitvAdhAro'tra mahAvidyAdisAdhyameva / tena vyApyaH prameyatvAdihetuH, sa vA kevalAnvayItyarthaH / tatrAdyaM vighaTayatinAdya iti / paramANuH pratyakSa iti / atra paramANurityupalakSaNAdanye carmacakSuSAmadRzyA vyomA. tmAdayo'pi pakSatulyatvena grAhyAH / yathA vyoma pratyakSaM dravyatvAddhaTavadityAdi, iti teSAM pakSatulya. tvena na tairvyabhicArAzaGkApi cintanIyA / atra ca yad dravyaM tatpratyakSamiti vyAptisadbhAve'pi rUparasAdiguNeSu dravyatvAbhAvena sapakSaikadezavRttitvAd dravyatvasya kevalAnvayitvAdhAratvam / yataH sakalavastuniSThasyaiva dharmasya tvayA kevalAnvayitvamabhIpsAmAse / tacca dravyatvasya rUpAdisapakSAvRttitvena nAsti / 1 zrImadAnandapUrNaviracitA TIkA prathamaparicchedAntaivopalabdhA / dvitIyatRtIyaparicchedayoSTIkA nopalabdheti nAtra prakAzitA / 2 mahAvidyA ityuktaH / nAsau yuktaH iti gha pustakapAThaH / 3 Aye pakSe duSa iti ja pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa02 mahAvidyAviDambanam / ato dravyatvAdAvuktarUpakevalAnvayitvasyAsaMbhava ityarthaH / evamAkAzamabhidheyamityatra nityatvasyAtmAdau sapakSe vartane'pi ghaTapaTAdAvanitye hyavartamAnatvena nityatvasya sakalaniSThatvalakSaNaM kevalAnvayitvaM nAstItyetayorhetvoH kevalAnvayiSvasaMgrahaH prasajyeta / ayamAzayaH / yadi sarvavastuniSThatvaM kevalAnvayitvaM svIkriyate, tadA anayordravyatvanityatvarUpahetvoH sapakSakadezavRttitvena kevalAnvayitve'pi sarvavastuniSThatvAbhAvena kevalAnvayihetuSvasaMgrahaH syAt, kevalAnvayihetuSu ca saMgrahItAvetau hetU iti / mahAvidyAdInAM sAdhyAnAM kevalAnvayitvAdhAratvAttadvayApyasya meyatvAdehetoH kevalAnvayitvamiti yo dvitIyo vikalpastamapi pratyAcaSTe-nApi dvitIya iti / kevalAnvayitvasya adyApyaniruktariti / kevalAnvayitvasyAdyApi bhavatA nizcitokterapratipAdanAdityarthaH / ata eva kevalAnvayitvaM dvidhA vikalpayannAha-ki sakalavastuniSThatvamityAdi / atyantAbhAvapratiyogitvaviraha iti / prameyatvAdInAmatyantAbhAvasya yatpratiyogitvaM tasya viraho'bhAva iti yAvat / prameyatvAdInAM sarvatra vRttitvenAtyantAbhAvaH kApi nAstIti tadrUpaM vA kevalAnvayitvam / AdyapakSadUSaNe prAcInAcAryavacanamudAharati mAnaM hanta na kevalAnvayavato dharmasya sattve'pi ca svasminvRttiravarttanena sahitA vyAghAtasaMtrAsitA / sAdhyAbhAvavadAzritatvaviraho dhUmAdilabdhasthiti AptiH sA nahi kevalAnvayavatA dharmeNa saMgacchate // iti / hantetyAmantraNe / hanta bhoH kevalAnvayavato dharmasya sattve mAnaM nAsti / 'mAnAdhInAmeyasiddhiriti vacanAdatra prakRtadharme mAnAbhAvena prakRtadharmarUpameyAsiddhirityarthaH / zeSavRttavyAkhyAnaM tu paripATyA granthakAraH svayameva kariSyatIti / tathAhi-na tAvatprameyatvAdInAMsakalavastuniSThatve pratyakSaM mAnam / sakalavastuniSThatvagocarasya pratyakSasya paraM prtysiddheH| nApyanumAnam / meyatvAdayaH sakalavastuniSThA ityAderaprasiddhavizeSaNatvAt / sakalavastuniSThatvaM prameyatvAdiniSThamityAdezvAzrayosiddheH / sakalavastUni prameyatvAdhAra ityAdezca dRSTAntAbhAvagrastatvAt / etaddhaTavyatiriktasakalavastUni prameyatvAdhAraH prameyatvAdityAdezca sAdhyAviziSTatvAt / etaddhaTavyatiriktasakalavastUni prameyatvAdhAraH abhidheyatvAdityAdezva kevalAnvayitvena kevalAnvayiprAmANye vipratipannaM pratyanupAdeyatvAditi / __(bhuvana0)-tatra pratyakSaM pramANamutAnumAnaM veti vikalpya prathamaM pratyAha-na taavdityaadi| paraM bhATTAdikaM prati sakalavastuviSayapratyakSAbhAvAt / taiH sarvajJAnaGgIkArAditi / dvitIyaM dUSayatinApyanumAnamityAdi / prameyatvAdayaH sakalavastuniSThA iti sAdhyam, uta sakalavastuniSThatvaM prame. 1 prameya iti ja. gha. pustaka pAThaH / 2 yAsiddhatvAt / sa iti ja. gha. pustaka pAThaH / 3 'ra: meyaM ti ja gha pustaka pAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM yatvAdiniSThamiti, kiMvA sakalavastUni prameyatvAdhAra iti, kiM vaitadbaTavyatiriktasakalavastUni prameyatvAdhAraH iti caturdhA vikalpya, prathame dUSaNamAkhyAti-prameyatvAdaya iti / aprasiddhavizeSaNatvAditi / evaMvidhasAdhyasya dRSTAnte kApyaprasiddhatvena aprasiddhavizeSaNo nAma pakSadoSaH syAdityarthaH / sakalavastuniSThatvasyAprAmANikatvAdAzrayAsiddhirdvitIye syAdityudIrayati-sakalavastuniSThatvamiti / ayamatra mathitArthaH / sakalavastuniSThatvamiti dharmI, prameyatvAdiniSThamiti sAdhyo dharmaH / atra ca sakalavastuniSThatvarUpadharmasya dharmiNa eva siddhau paramatena pramANAbhAvAt , yasya kasyApi heto. ratra pradIyamAnasyAzrayAsiddhatvaM syAdeveti / tRtIyaH sarvasya pakSatayA dRSTAntAbhAvena svasAdhyAsAdhakapakSamAtravRttirUpAnadhyavasitadoSAkrAnta iti bhASate---sakalavastUni prameyatvAdhAra iti / prameya. tvasyAdhAraH prmeytvaadhaarH| sakalavastuzabdena sarvasyApi pakSamadhye saMgRhItatvena adhikavastvantarAbhAvA. datra sphuTameva dRSTAntAbhAvagrastatvam / tathA ca meyatvAdihetoH svasAdhyAsAdhakatvena pakSamAtravRttitvena cAnathyavasitatvamiti / turye vikalpe meyatvaM hetuH abhidheyatvaM vA / tatra prathamaM hetuM nirasyati etaddhaTavyatiriktetyAdi / atra ca pUrvoktadoSaparijihIrSayA sakalavastumadhyAdetaddhaTo dRSTAntA pRthakRtaH / sAdhyAviziSTatvAditi / sAdhyAnna viziSTaH sAdhyA viziSTaH / yathA sAdhyaM sakalava stUnAM prameyatvAdhAratvAdikaM vivAdAspadIbhUtaM, tathAtra meyatvAditi heturapi sAdhyarUpatvena vivAdAspa dIbhUta eva / tena sAdhyA viziSTatvaM nAmAtra hetordoSo bhavatyeveti / atha dvitIyaM hetuM nirAcaSTeetaddhaTavyatiriktetyAdi / atra meyatvAditi hetusthAne'bhidheyatvAditi heturuktaH / tathA ca na sAdhyA viziSTatvaM, tasminneva sAdhye tasyaiva hetostathAtvAt / atra ca tathA'bhAvAt / ato dUSaNAntaramatrAhaabhidheyatvAdityAdi / kevalAnvayihetoH prAmANyaM vipratipannaM, prativAdinaM pratyanaGgIkAryatvAdityarthaH / kizca etaddhaTavyatiriktasakalavastuzabdena kiM yAvanto bhavatA pratyakSAnumAnAbhyAmadhigatAstAvanto vivakSitAH, kiMvA yAvanto bhavatA anyaizca pratyakSAnumAnAbhyAM jJAtAH jJAyante jJAsyante ca tAvantaH / nAdyaH / pratyakSAnumAnAbhyAM yAvanto bhavatAdhigatAstAvanmAtraniSThatvasiddhAvapi sakalavastuniSThatvAsiddheH / nApi dvitIyaH / bhavaddhigatavastuvyatiriktavastUnAM bhavadanadhigatatvena hetorapramitAzrayatvAditi / (bhuvana0 )-dUSaNAntaraM bhASate-kiM cetyAdi / kiM ceti dUSaNAntarAbhyuccaye / tAvamAtraniSThatvasiddhAvapIti / prameyatvAdInAmiti zeSaH / apramitAzrayatvAditi / apramito'jJAta: Azrayo'nyAdhigatavasturUpo yasya sa tathA, tadbhAvastattvaM tasmAt / bhavadadhigatavastuvyatiriktavastUnAM paraiqhatatve'pi bhavadajJAtatvena bhavatprayuktahetoraparijJAtAzrayatvaM syAditi bhAvaH / astu vA etaddhaTavyatiriktasakalavastuniSThatvaM meyatvAdInAmetasmAdanumAnAt / sakalavastuniSThatvAparaparyAyaM kevalAnvayitvaM tu kutaH prameyatvAdInAM siddham / Aho ! Shrutgyanam
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 mahAvidyAviDambanam / (bhuvana0)-mamApramitatve'pyanyeSAM pramAtRRNAM pramitatvAdAzrayatvopapatterna hetorAzrayAsiddhatvamiti paroktaM cetasi nidhAyAjIkurvannapyAha-astu vaitaddhaTavyatiriktetyAdi / etasmAdanumAnAditi / etaddhaTavyatiriktasakalavastUni prameyatvAdhAraH abhidheyatvAdityataH / sakalavastuniSThatvetyAdi / sakalavastuniSThatvAkhyaM kevalAnvayitvaM tu kutaH pramANAtprameyatvAdInAM sidhyati / ayamarthaH / etaddhaTavyatiriktasakalavastUnAmetadanumAnAtprameyatvamastu / tathApi kevalAnvayitvaM prameyatvAdInAM na sidhyati / etadbaTasya pakSAdvahiSkRtatvena prameyatvAdInAmetadbhuTaniSThatvasyaivAsiddheH sakalavastuniSThatvarUpakevalAnvayitvAsiddhiriti / __ atha etaddhaTaniSThatvaM prameyatvAdInAM pratyakSasiddham / etaddhaTavyatiriktasakalavastuniSThatvaM tu prakRtAnumAnAt / tena pramANavyaparyAlocanayA prameyatvAdInAM sakalavastuniSThatvasiddhiriti brUSe, tanna / pramANadvayaparyAlocanayA prameyatvAdInAM sakalavastuniSThatvasiddhiriti ko'rthaH / kiM pratyakSaparyAlocanayA sakalavastuniSThatvasiddhiH, anumAnaparyAlocanayA ca sakalavastuniSThatvasiddhirityarthaH, kiMvA militapratyakSAnumAnaparyAlocanayA sakalavastuniSThatvasiddhirityarthaH / kiMvA pratyakSataH etaddhaniSThatvasiddhiH, prameyatvAdInAmanumAnatazcaitaghaTavyatiriktasakalavastuniSThatvasiddhiH, tena pratyakSAnumAnAvagataitaddhaTaniSThatve sati etaddhaTavyatiriktasalavastuniSThatvAtsakalavastuniSThatvaM prameyatvAdInAmanumIyate ityartho vivakSitaH / naadyH| pratyakSasyaitaddhaTamAtraniSThatvagrAhakatvAt / anumAnasya caitaddhaTavyatiriktasakalavastumAtraniSThatvagrAhakatvAceti / nApi dvitiiyH| pratyakSAnumAnayormilitayoH sakalavastuniSThatvapramAjanakatvasya nipramANakatvAditi / nApi tRtIyaH / prameyatvAdayaH sakalavastuniSThAH, etaddhaTaniSThatve sati etaddhaTavyatiriktasakalavastuniSThatvAdityAderaprasiddhavizeSaNatvAt / etaddhaTaniSThatve sati etaddhaTavyatiriktasakalavastuniSThatvameva sakalavastuniSThatvam , taca prakRtapramANavyAvasitamiti nAprasiddha vizeSaNateti cet / na / prameyatvAdayaH sakalavastuniSThAH sakalavastuniSThatvAdityAdeH sAdhyAviziSTatvAt / __(bhuvana0)-pratyakSAnumAnayoH pratyekaM sakalavastuniSThatvasAdhakatvAbhAve'pi sambhUya tatsAdhakatvaM bhaviSyatItyAzaGkate-athaitaddhaTaniSThatvamityAdi / vakSyamANavikalpAsahatayA paroktaM pariharatitanneti / paroktasyArtha pakSatraivaM vidhAya pRcchati / pramANadvayeti / 'kiM pratyakSe' tyAdiH 'siddhirityarthaH / iti paryantaH prathamo vikalpaH / kevalena pratyakSeNApi sakalavastuniSThatvasiddhiH, anu 1degdvayasya pa iti gha pustaka paatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 80 zrIbhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM mAnenApi ca kevalena sakalavastuniSThatvasiddhiH prameyatvAdInAmityarthaH / ' kiM vA milite tyAdiH 'siddhirityarthaH' ityanto dvitIyo vikalpaH / kecid ghaTapaTAdayo bhAvA: pratyakSeNa kecicca mandarAdayo'numAnena jJAyante iti militapratyakSAnumAnAbhyAM prameyatvAdInAM sakalavastuniSThatvasiddhiriti bhAvaH / ' kiMvA pratyakSata ' ityAdiH 'siddhiriti ' prAntastRtIyo vikalpaH / tRtIyavikalpasya paryavasitArthamAha-tena pratyakSAnumAneti / tena kAraNena pratyakSAnumAnAbhyAmavagataM yadetadbaTaniSThatve satyetadbhaTavyatiriktasa kalavastuniSThatvaM tasmAdatraitaddhaniSThatve satyetadvavyatiriktasakalavastuniSThatvamiti saptamyA khaNDitatve'pi vivakSitArthapratipAdakatvAdakhaNDaM padaM jJeyam tena karmadhArayopapattireveti / athAdyaM pakSaM pratikSipati - nAdya ityAdi / ayaM bhAvaH / Adye vikalpe pratyakSeNApyanumAnenApi ca sakalavastuniSThatvasiddhirvivakSitA / atra ca pratyakSasyaitadbhaTaniSThatvasyAnumAnasya tadanyasarvavastuniSThatvasya ca grAhakatvaM vivakSitamiti prathamavikalpasya vyakta eva nirAsaH / dvitIyaM nirasyati - nApIti / milite pratyakSAnumAne prameyatvAdInAM sakalavastuniSThatvapramAjanake ityAdeH sAdhyasya tathAvidhahetorasambhavena niSpramANakatvamityarthaH / tRtIye'pi kimetadbhaTa niSTatve satyetadghaTavyatiriktasakalavastuniSThatvaM hetuH, kiM vA sakalavastuniSThatvamAtramiti dvidhA vikalpyAdyaM dUSayannAha - nApi tRtIya iti / aprasiddhavizeSaNatvAditi / atra sakalavastuniSThatvasya sA kApyaprasiddhatvena pakSasyAprasiddhavizeSaNatvamityarthaH / atha sAdhyasya pramANato'prasiddhatve'prasiddhavizeSaNatvamityarthaH / atha sAdhyasya pramANato'prasiddhatvena pakSasyAprasiddhavizeSaNatvaM, atra punaH pramANaprasiddhaM sAyamiti noto doSa ityAzaGkate - etaddhaniSThatve satyetaddhaTetyAdi / etadvaniSThatvaM prameyatvAdInAM pratyakSeNAvagatam, tadbhinnasakalavastuniSThatvaM cAnumAnena / etadvadaitadanyasakalavastuniSThatvameva ca sakavastuniSThatvamucyate / tacca sakalavastuniSThatvaM prakRtapramANadvayaM pratyakSAnumAnadvayalakSaNaM tenAvasitaM jJAtamityarthaH / tathA ca sakalavastuniSThatvasya sAdhyasya pramANaprasiddhatvena nAprasiddhavizeSaNateti bhAvaH / dvitIyavikalpadUSaNamukhenaiva aprasiddha vizeSaNatvaparihArAzaGkAmapAkurute -- neti / prameyatvAdaya iti / atra sakalavastuniSThatvamiti sAdhyam / heturapi sakalavastuniSThatvAdityeveti sAdhyatulyatvena sAdhyAviziSTa hetuH / yAdRzaM sAdhyaM tAdRza eva heturityarthaH / ayaM bhAvaH / pramANadvayAvasitaM sAdhyamityuktaM, tatra ca prameyatvAdayaH sakalavastuniSThA ityAdyanumAnaM sAdhyAviziSTatvAdidoSagrastamiti pramANadvayAvasitatAbhAvAdaprasiddha vizeSaNataiveti / kiJca etaddhaniSThatve pratyakSAvagate'pi etaddhavyatiriktasakalavastunichatve cAnumAnAvagate'pi etadvaniSThatve sati etadvadavyatiriktasakalavastuni - SThatve mAnAbhAvasya tadavasthatvAditi / atyantAbhAvapratiyogitvavirahaH kevalAnvayitvamitidvitIyapakSe'pi - " mAnaM hanta na kevalAnvayavato dharmasya sattve " ityetadevottaram / prameyatvAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavirahagocarapratyakSasya asmAnpratyasiddhatvot / 1 siddhatvAditi / iti gha pustaka pAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / ( bhuvana0 ) - tRtIyavikalpasya prathamavikalpe hetorasiddhizvetyAha- kiM cetyAdi / ayamAzayaH / etadvaniSThatvaM prameyatvAdInAM pratyakSeNa jJAtam / tadanyatsakalavastuniSThatvaM cAnumAnena / tathApi prameyatvAdayaH sakalavastuniSThA etaTaniSThatve satyetadbhaTavyatiriktasakalavastuniSThatvAdityAdau etadghaTaniSThetyAdihetuparicchedakasyaikasya pramANasyAbhAvena mAnAbhAvastadavastha evetyarthaH / atha kevalAnvathitvasya dvitIyaM vikalpaM nirAcikIrSurAha - atyantAbhAvetyAdi / atyantAbhAvasya pratiyogI tannirUpakaH / ' abhAvanirUpakaH pratiyogI 'ti tallakSaNAt / tasya bhAvastattvaM, tasya viraho'bhAvaH / prameyatvAdInAM sarvavRttitvena atyantAbhAvapratiyogitvaM nAstIti tadabhAva eva kevalAnvayitvamiti dvitIyaH pakSaH, tatrApi pratyakSaM mAnamutAnumAnamiti pUrvavadvikalpya tatra pratyakSapramANapratikSepaM kurute - prameyatvAdItyAdi / atrAdipadenAbhidheyatvAdigrahaH / prameyatvAdiniSThaM ca tadatyantAbhAvapratiyogitvaM ca tasya virahaH, sa eva gocaro viSayo yasya pratyakSasya tattathA / evaMvidhapratyakSasyAsmAnpratyasiddhatvAt / ayamarthaH / prameyatvAdayo'tyantAbhAvapratiyogitvarahitAstadaiva bhavanti yadi prameyatvAdInAmatyantAbhAvaH kvApi na bhavet / tathA ca prameyatvAdayaH sarvatra santi / evaMvidhasya prameyatvAdInAmatyantAbhAvapratiyogitvavirahagocara pratyakSasyAsmAn prativAdinaH pratyasiddhatvamiti / pa0 2 prameyatvAdayaH atyantAbhAvapratiyogitvarahitA ityAdeH pUrvavadaprasiddhavizeSaNatvAdinA nirastatvAt / atyantAbhAvapratiyogitvaM kutazcidvyAvRttaM meyatvAdityAdezca bhavadbhimata kevalAnvayidharmeSu bhavanmatena anaikAntikatvAditi / bha vadabhimata kevalAnvayitvavidhurAtyantAbhAvapratiyogitvAdeva atyantAbhAvapratiyogitvasya vyAvRttisiddhimAtreNa asyopapannatvena arthAntaratAgrastatvAcca / kevalAnvayinaH paraM prati agamakatvAcca / atyantAbhAvapratiyogitvaM prameyatvavyAvRtam, atyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaprameyatvaniSThatvarahitatvAt saMpratipannaprameyatvAniSTavadityapi na / atyantAbhAvapratiyogitvaM prameyatvaniSTham, atyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaprameyatvavyAvRttatvarahitatvAt, saMpratipannaprameyatvaniSThavat ityAdinA setpratipakSitatvAt tadviraheNa sopAdhitvAcceti / " 81 ( bhuvana 0 ) -- dvitIye prameyatvAdikaM pakSIkRtyAnumAnaM prayujyate, atyantAbhAvapratiyogitvaM vA prathamaM parAkaroti -- prameyatvAdaya ityAdi / atrApyAdizabdenAbhidheyatvAdigrahaH / dvitIya - pakSaM pratikSipati -- atyantAbhAvapratiyogitvamityAdi / atra yadyanmeyaM tattatkutazcidvyAvRttamiti niyamo nAsti / atra hetumAha - bhavadabhimateti / bhavadabhimatA ye kevalAnvayino dharmAH prameyatvavAcyatvAdayaH te ca bhavanmatena meyAH santi, na kutazcidvyAvRttA iti teSu vyabhicAra ityarthaH / atraivAnumAne doSAntaramAha -- bhavadabhimata kevalAnvayitvavidhuretyAdi / bhavadabhimataM yatkevalAnvayitvaM sarvavastuniSThatvaM tena vidhuro yo'tyantAbhAvastasya yatpratiyogitvaM ghaTatvAdInAM tasmAdevAtyantAbhAva 1 satpratipakSatvAt iti tha pustaka pAThaH / 11 mahAvidyA0 Aho! Shrutgyanam
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM pratiyogitvasya vyAvRttisiddhimAtreNa asyAtyantAbhAvapratiyogitvaM kutazcivyAvRttamityAdirUpasyAnumAnasyopapannatvena saMjAtatvena prameyatvAdInAmatyantAbhAvapratiyogitvavyAvRttirUpAdAtsiSAdhayiSitAdanyo yo'rthaH svasmAtsvavyAvRttilakSaNastadarthAntaraM, tena prastatvAcca / cakArI hetvantarasUcanArthaH / ayamabhiprAyaH / yathA meyatvavAcyatvAdayaH sarvavRttitvena bhavanmate kevalAnvayino vartante, tathA kharaviSANAderaprAmANikasyAtyantAbhAvo'pi sakalavastuniSThatvena kevalAnvayitvavAneva bhavati / ke valAnvayitvena vidhurastvatyantAbhAvo ghaTatvAdipratiyogiko jJeyaH / tasya ghaTe vartamAnatvena sakalavastuniSThatvAbhAvAt / tena kevalAnvayitvavidhurAtyantAbhAvapratiyogitvAdeva kevalAnvayitvavidhurAtyantA. bhAvapratiyogitvasya vyAvRttiH sidhyati, na prameyatvAdeH / etaduktaM bhavati / atyantAbhAvapratiyogitve'tyantAbhAvapratiyogitvaM svavRttivirodhAnAstIti svasmAdeva svavyAvRttimAtrasiddhau arthAntaramiti / atha punaratraiva hetudoSaM bhASate-kevalAnvayina iti / paraM pratIti / paraM prativAdinaM pratItyarthaH / athAnumAnAntaramAzaGkate-atyantAbhAveti / prameyatvADyAvRttam prameyatvavyAvRttam / atyantAbhAvapratiyogitvaM prameyatve na vartate ityarthaH / atyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktatve sati ye prameyatvaniSThAH prameyavRttitvAdayastattvarahitatvAditi hetuH / saMpratipannA vAdiprativAdibhyAM pratipannA ye prameyatvAniSThA dravyatvaghaTatvAdayastadvadityarthaH / atyantAbhAvapratiyogitvaM vyAvRttamityukte svato vyAvRttatve. nArthAntaratvaM syAt / ata uktaM prameyatvavyAvRttamiti / atha hetuvyAvRttyacintA / prameyatvaniSThatvarahitatvAdityukte prativAdinaM bhATTAdikaM pratyasiddhiH syAt , tanmate'tyantAbhAvapratiyogitvasya prameyatvaniSThatvAt / ata uktamatsantAbhAvapratiyogitvavyatirikteti / evamukte ca heturubhayavAdisaMmato jAtaH / yataH prameyatvaniSThAH sattvaprameyavRttitvAdayo yathA santi, tathA prativAdino mate 'tyantAbhAvapratiyo. gitvamapi prameyatvaniSThaM vidyate / taccAtyantAbhAvapratiyogitvavyatirikteti padena bahiSkRtam / tathA cAtyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktA ye meyatvaniSThAH, tattvarahitatvamatyantAbhAvapratiyogitvasya pakSitasyAstyevetyarthaH / tulyabalatvena sAdhyAbhAvasAdhakaH prakaraNasamAparaparyAyaH satpratipakSaH, tena kalaGkitametaditi pariharati-neti / prameyatve vartamAnamityarthaH-atyantAbhAveti / atyantAbhAvapratiyogisvavyatiriktA ye prameyatvAghyAvRttAH prameyatvAvartamAnAH ghaTatvapaTatvadravyatvAdayaH, tattvarahitatvAditi hetuH / atrApi prameyatvavyAvRttatvarahitatvAdityukte'tyantAbhAvapratiyogitvasya mahAvidyAvAdino mate prameyatvATyAvRttatvena pUrvavaddhetorasiddhatA syAt / tatparihArArthamatyantAbhAvapratiyogitvavyatirikteti padamurarIcakre / saMpratipannA ye prameyatvaniSThAH sattvavAcyatvAdayo dharmAstadvaditi dRSTAntaH / atra saMpratipannaprameyatvaniSThavadityAdinetyatrAdipadena prameyatvamatyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaitaddharmatvAnAkrAntAdhikaraNaM vastutvAddhaTavadityAdInAM saMgrahaH / na kevalaM satpratipakSatvaM, prameyatvaniSThatvAbhAvazvopAdhirapItyAha-tadviraheNeti / tacchabdena satpratipakSAnumAne yatsAdhyaM prameyatvaniSThatvalakSaNaM tatparAmRzyate / tasya viraho'bhAvastadvirahaH / tenAtyantAbhAvapratiyogitvaM prameyatvavyAvRttamityanumAnasyopAghitvaM, prameyatvaniSThatvAbhAvo'tropAdhirityarthaH / sa copAdhiyaH prmeytvNvyaavRttH| sa prameyatvaniSThatvarahita iti sAdhyavyAptikaH / tathA yo'tyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaprameyatvaniSThatvarahitaH sa prame 1 'bdena pratipa iti ca pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 mahAvidyAviDambanam / 83 yatvaniSThatvarahita iti sAdhanena sahopAdheAptirnAsti / yataH pakSIkRte'tyantAbhAvapratiyogitve'tyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktameyatvaniSThatvarahitatvamasti, na ca prameyatvaniSThatvarahitatvaM, tasyAdyApi vivAdAspadatvAt / tena sAdhanAvyApakazvAyamupAdhiH / tathAtra yatprameyatvaniSThatvarahitaM nAsti, tatprameyatvADyAvRttamapi nAsti, yathA sattvavAcyatvAdi, iti sattvAdevipakSasyopAdhAvaya'tvena pakSetaratvAkhyamapi dUSaNamupAdhe zaGkanIyamiti prameyatvaniSThatvaviraheNAtyantAbhAvapratiyogitvaM prameyatvavyAvR. ttamityanumAnasya sopAdhitvaM syAdeveti tAtparyArthaH / na ca kevalAnvayitvasiddhyai mahAvidyApi prameyatvAdInAM prabhavati / vakSyamANasakaladoSavyAkulatvAditi / evamudayanAdInAM matamavalambya ghaTAdinidhamatyantAbhAvapratiyogitvamaGgIkRtya atyantAbhAvapratiyogitvaM kutazciddhyAvR. ttamityAdiprayogo nirstH| (bhuvana0) atha prameyatvAdayaH saMpratipannataddharmatvarahitAdhikaraNaM vastutvAddhaTavadityAdimahAvidyayA prameyatvAdInAM kevalAnvayitvaM vipratipannaM setsyatItyAzaMkya vAvakti-na ca kevaletyAdi / prameyatvAdInAM kevalAnvayitvasiddhathai mahAvidyApi na ca prabhavatIti padAnvayaH / vakSyamANAH sakaladoSAH sopAdhitvAsiddhatvAdayastairvyAkulatvAditi-udayanAdInAmiti / udayanAdipUrvAcAryANAm / vayaM tu brUmaH-atyantAbhAvapratiyogitvameva nAsti / kasya dharmitvam / aprAmANikapratiyogiko tyabhAvo'tyantAbhAvaH, tatpratiyogitvaM caapraamaannikmev| na cAprAmANikaniSThamatyantAbhAvapratiyogitvaM nAma dharmaH zakyo'GgIkartum / prmaannvirhaadigrsttvaat|| (bhuvn0)-atyntaabhaavprtiyogitvmeveti| atyantAbhAvapratiyogitvarUpo dharma evaM yadi nAsti, tarhi kasya dharmitvaM ghaTate |dhrmaadhaaro hidharmItivyavasthiteH / atyantAbhAvapratiyogitvaM niSpramANakatvAnna hetorAzraya iti vktumtyntaabhaavsvruupmaah-apraamaanniketi| aprAmANikaM zazazRGgAdipratiyogi yasyAbhAvasya sa tathA-tatpatiyogitvAmiti / atyantAbhAvapratiyogitvamityarthaH-na cApAmANikaniSThamiti / aprAmANike kharaviSANAdau niSThaM yadatyantAbhAvapratiyogitvaM tadrUpo dharmaH kathamaGgIkArArhaH / tatra pramANAbhAvAt / ____atha anyonyaprAkmadhvaMsAbhAvavyatiriktaH saMsRjyamAnapratiyoginirUpyaH iha bhUtale ghaTo nAstItyAdipratItisAkSikaH kumbhAdInAmabhAvo'tyantAbhAvaH, tatpratiyogitvaM cAtyantAbhAvapratiyogitvaM kumbhAdiniSThamanubhavasiddhamiti brUSe, tanna / iha bhUtale ghaTo nAstItyatra etaddhaTaitadbhUtalAzrayAyibhAvAtyantAbhAvasyaiva anubhavasiddhatvAt / 1 doSagrastatvAdi iti gha pustaka paatthH| 2 yogI cAprANika evaM / iti gha japustaka pAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM (bhuvana0)-athAnAdiH sAntaH prAgabhAvaH, sAdiranantaH pradhvaMsAbhAvaH, tAdAtmyaniSedho'nyonyAbhAvaH, anAdiranantaH saMsargAbhAvo'tyantAbhAvaH, iti cturdhaa'bhaavH| tatrAtyantAbhAve pramANamanubhava evetyaarekte-athaanyonymaapdhvNsetyaadi| ghaTasya yaH iha bhUtale'tyantamabhAvaH, so'nyonyAbhAvaprAgabhAvapradhvaMsAbhAvatrayAvyatirikto bhinnaH / punaH kiMviziSTaH-saMsRjyamAnapratiyoginirUpya iti / bhUtalAdinA saMsRjyamAnaH saMzliSyamANo yo ghaTAdiH pratiyogI tena niruupyo'tyntaabhaavH| tatmatiyogitvaM ceti / tasya atyantAbhAvasya pratiyogitvaM tatpratiyogitvaM, tadeva cAtyantAbhAvapratiyogitvam / kumbhAdiniSThamanubhavasiddhamiti / pratyakSapramANasiddhamityarthaH / anubhavasyAnyathaivopapattyA paroktaM tiraskaroti-tanneti / AzrayAzrayimAveti / Azrayo bhUtalam , AzrayI ghaTaH, tayorbhAva AzrayAyibhAvaH / etaddhaTaitadbhUtalayoryatrAzrayAyibhAvaH sambandhastadatyantAbhAvasyaivAnubhavasiddhatvAt / ayaM bhAvaH / iha bhUtale etadbaTo nAstItyayaM ghaTasyAtyantAbhAvo na bhavati, kiM tvayamAzrayAayibhAvasyaivAtyantAbhAvaH / yato'trAyaM ghaTo na niSidhyate, api tu etaddhaTaitadbhUtalayoH saMsargo niSidhyate / sa cAprAmANika eva / tasya tatrAsattvena kAlpanikatvAt / tasya tatrAsattvaM ca yasya ghaTasyaitadbhUtalena AzrayAyibhAvo na jAto, nApi bhaviSyati, tasya ghaTasyaitadbhUtalenAzrayAyibhAvasya niSpramANakasya vivakSitatvAt / ato'prAmANikaitadbaTaitadbhUtalAzrayAzrayibhAvAtyantAbhAvasyaiva pratyakSasiddhatvAnna ghaTasyAtyantAbhAvo'yamiti / ___ atha yadIha bhUtale ghaTAbhAvAbhAvaH, tarhi ghaTaH syAditi brUSe / tanna / kimatra etaddhaTaitadbhUtalasaMsargaH ApAdyate kiMvA ghaTaH / Aye ApAdyAsiddhiH / dvitIye tu iSTApAdanam / kacid ghaTasyApyaGgIkArAt / - (bhuvana0)-atha ghaTAbhAve'podyamAne hi ghaTabhAva evAvaziSyate iti zaGkate-atha ydiihetyaadi| ghaTas abhAvo ghaTAbhAvaH, tasyApyabhAvo ghaTAbhAvAbhAvo, ghaTa ityarthaH / "dvau nau samAkhyAtau pUrvoktamevAthai gamayataH" iti nyAyAt / vikalpadvayena etatpariharati-tanneti / atreti bhUtale / Adya iti / Aye vikalpe ApAdyasya etadbaTaitadbhUtalasaMsargasyAsiddhiH / yato'tra bhUtale yadi ghaTAbhAvAbhAvaH syAt , tarkhetaddhaTaitadbhUtalasaMsargaH syAdityatraitaddhaTaitadbhUtalasaMsargaH ApAdyaH / sa cAsiddha eva / aniSTaprasa janArthamevoktatvena tatra tasya kAlpanikatvAditi / yadIha bhUtale ghaTAbhAvAbhAvaH, tarkhetaddhaTaitadbhUtalasaMsargaH syAdityatra tarke ApAdyAsiddhirnAma tarkadUSaNaM syAditi na prathamo vikalpoDIkArArhaH iti bhAvArtha:-dvitIye tviSTApAdanamiti / ghaTAbhAvAbhAve sati kApi bhUtalAdau ghaTasyApyaGgIkArAt / kiJca ghaTAbhAvAbhAvaH kiM ghaTaprAgabhAvasthAbhAvaH, kiMvA ghaTapradhvaMsasyAbhAvaH, kiMvA ghaTAnyonyAbhAvasyAbhAvaH / trayamapi na / ghaTaprAgabhAvapradhvaMsAnyonyAbhAvAbhAvavati ghaTe ghaTasyAvidyamAnatvena ApAdhApAdakayooptibhaGgA. 1 yoAptyabhAvAt / nA' iti gha pustaka pAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 mahAvidyAviDambanam / diti / nApi prAgabhAvapradhvaMsAbhAvAnyonyAbhAvavyatiriktasaMsRjyamAnaghaTAbhAvAbhAvena asmin bhUtale ghaTa etadbhUtalaghaTasaMsargo vA ApAdyate iti yuktam / prAgabhAvapradhvaMsAbhAvavyatiriktasaMsRjyamAnaghaTAbhAvasya asmanmate niSpramANakatvena tadbhAvasya gaganAdau ghttaitdbhuutlghttsNsrgvyaapytvbhnggaaditi| nApyetaddhaTaitatalAzrayAyibhAvo yuSmAkamasmAkaM vA prasiddha iti / (bhuvana0)-kiM ca prAgabhAvapradhvaMsAbhAvAnyonyAbhAvarUpAbhAvatrayAbhAvena ApAdakena ghaTaH ApAdyate, kiM vA tatrayAtiriktasaMsRjyamAnAbhAvAbhAveneti dvidhA vikalpya Aye kalpe ApAdyApAdakayorvyAptivirahAttarkasya prazithilamUlatetyAha-kiM ca ghaTAbhAvAbhAvaH ityAdi / ghaTaprAgabhAvetyAdi / ghaTe hi ghaTaprAgabhAvAdyabhAvatrayAbhAvasambhavena AtmAzrayatApAtAddhaTe ghaTAbhAvena ca yatra ghaTAbhAvAbhAvastatra ghaTa iti vyAptibhaGgAt / idamatra tattvam / atra ghaTAbhAvAbhAvaH ApAdakaH, ghaTazvApAdyaH / tato ghaTe ghaTaprAgabhAvapradhvaMsAbhAvAnyonyAbhAvAbhAvo'sti, natu ghaTaH iti ApAdyApAdakayorvyAptibhaGga iti / dvitIyaM pratyAha-nApIti / saMsRjyamAno bhUtalena sambaddhathamAno yo ghaTastasyAbhAvaH / prAgabhAvAdivyatiriktazcAsau saMsRjyamAnaghaTAbhAvazca / evaMvidhazcAbhAvatrayavyatirikto ghaTasyAbhAvo'tyantAbhAva eva / tasyAbhAvenApAdyate kiM tadityAha-asminbhUtale ghaTo vA etadUtalaghaTasaMsoM vA / nApi yuktamiti sambandhaH / kuta ityAha-prAgabhAvetyAdi / prAgabhAvAdivyatiriktasya saMsRjyamAnaghaTAbhAvasya ghaTAtyantAbhAvasya asmanmate niSpramANakatvena tadabhAvasya saMsRjyamAnaghaTAbhAvAbhAvasya gaganAdau ghaTasaMsargasadbhAvena ghaTazcaitadbhUtalaghaTasaMsargazca tAbhyAM yadvyApyatvaM tasya bhaGgAt / ayaM bhAvaH / gagane yadA kenApi ghaTo mantrazaktyA stambhitastadA gagane ghaTAtyantAbhAvAbhAvasya sadbhAve'pi, ghaTaitadbhUtalaghaTasaMsargAbhAvAdyatra yatra vyApyasya ghaTAtyantAbhAvAbhAvasya sadbhAvaH, tatra tatraitadbhatalasthitaghaTaitadbhUtalaghaTasaMsargayoApakayorabhAvena ghaTaitadbhUtalaghaTasaMsargAbhyAM ghaTAtyantAbhAvAbhAvasya vyApyatvabhaGgaH syAdeveti / etaddhaTaitadbhUtalAzrayAyibhAvasya aprAmANikatvaM nAsmasiddhAntamAtrasiddhaM, kintu bhavato'pi saMmatamevetyAha-nApyetaddhaTaitadbhataletyAdi / idamatraidaMparyam / yasya ghaTasyAnyadezasthasya etadbhUtalena saha saMsagoM na jAto, nApi bhaviSyati, tasya ghaTasyaitadbhUtalena saha saMsagoM niSidhyate / sa ca yuSmAkamasmAkaM vA aprAmANikatvena aprasiddha eva / prasiddhatve niSedhAsiddheriti / __ atha etaddhaTaitatalAzrayAyibhAvasya aprAmANikatvAttadabhAvo'pi prAmANiko na syAt / na hi aprAmANiko'bhAvaH prAmANiko nAmetyabhidhatse / tanna / kimatra aprAmANikAbhAvatvena etaddhaTaitadbhUtalAzrayAyibhAvAbhAvasya aprAmANikatvamanumIyate, kiMvA aprAmANikAbhAvatvena aprAmANikatvamApAdyate / naadyH| aprAmANikAbhAvasya pramitatve virodhAt / apramitatve cAzrayAsiddheH / aprAmANikAbhAvapratItimanaGgIkurvato bhavato hetvapramitezceti / nApi Aho ! Shrutgyanam
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM dvitIyaH / aprAmANikAbhAvatvAprAmANikatvayoH kacidapi vyAsyasiddhermUlazaithilyAditi / pUrvavadApAdyApAdakayoraprasiddhezca / (bhuvana0)-atha AzrayAyibhAvasyAprAmANikatvAttadabhAvasyApyaprAmANikatvamiti zaGkateathaitaddhaTaitaddhataletyAdi / tadabhAvo'pIti / etaddhaTaitadbhUtalAzrayAzrayibhAvAbhAvo'pItyarthaH / atra yuktimAha-nahItyAdi / aprAmANikasya AzrayibhAvAderabhAvo'prAmANikAbhAvaH / abhAvanirUpakatvAtpratiyoginaH, tadabhAvo'pi tatsamAna eva nyAyya ityarthaH / vikalpAsahatvena paroditaM dUSayati-tanneti / aprAmANikAbhAvatveneti / aprAmANikasyAbhAvo'prAmANikAbhAvaH, tatya bhAvastattvaM, tena / apramANikatvamanumIyate iti / etaddhaTaitadbhUtalAzrayAyibhAvAbhAvo'prAmANikaH aprAmANikAbhAvatvAt kharaviSANAbhAvavadityanumAnaM kriyate / kiM vAprAmANikati / aprAmANikasyAbhAvatvenAprAmANikatvamApAdyate / yaH evApAdyate sa eva tarkaH, 'ApAdyAbhinnatvAttasye 'ti vacanAdaniSTApAdanarUpastakoM vApAdyata iti / etAvatA idamanumAnamApAdyarUpastakoM veti vikalpo ityrthH| Aye vikalpe'prAmANikAbhAvaH pramito na veti dvedhA vikalpya, krameNa dUSaNoddhoSaNAM vidhatteaprAmANikAbhAvasyeti / aprAmANikasya abhAva iti samAsaH / virodhAditi / yadi aprAmANikAbhAvastarhi kathaM pramitaH, aprAmANikasya pramANAgrAhyatvena tadabhAvasyApi tathAtvAdityabhiprAyeNa virodha ityarthaH / apramitatve iti / aprAmANikasya AzrayAzrayibhAvasyAbhAvaH pakSIkRto yadyapramitaH pramANena na gRhItaH, tarhi tasminnapramite kharaviSANe iva pravartamAno'prAmANikAbhAvatvAditi heturAzrayAsiddhaH syAdityabhiprAyaH / athAprAmANikAbhAvatvAdityayaM heturasiddha ityAhaaprAmANikAbhAvapratItimiti / hetvapramitezceti / aprAmANikAbhAvatvAdihetorbhavanmate'prAmANikatvAdaprasiddhatvenAsiddhatvamityarthaH / atha dvitIyaM vikalpamutthApayati / nApi dvitIya iti / aprAmANikatvamApAdyate ityevaMrUpo dvitIyo'pi na / aprAmANikAbhAveti / aprAmANikAbhAvatvaM vyApyam / aprAmANikatvaM vyApakam / tayozca yatra aprAmANikAbhAvatvaM tatra aprAmANikatvamiti vyAptyasiddhAptyanupapatteH / yato vivakSitabhUtale prAmANikAzrayAzrayibhAvAbhAvo'prAmANiko na bhavatyasmAkaM mate / tasya cAkSuSatvena prAmANikatvAt / mUlazaithilyAditi / tarkasya hi mUlaM vyAptiH, tasyAzcAtrAsiddheH prazithilamUlatAparaparyAyo mUlazaithilyAkhyastarkadoSaH syAdevetyarthaH / tathA aprAmANikAbhAvapratItimanajIkurvato bhavataH ApAdakAderasiddhirapi tarkadoSaH syAdityAhapUrvavadApAdyApAdakayoraprasiddhezceti / vyApyo'prAmANikAbhAva ApAdakaH, vyApakamaprAmANikatvamApAdyaM tayoraprasiddheriti / ApAdakAdikaM hi prasiddhaM vAcyam / taJca bhavanmate'prAmANikatvenAprasiddhamiti yuktaM tdprsiddhyaakhyaanmityrthH| nanu asati tasmin kasyAbhAvaH iti cet / yasmin asatIti tvayocyate tasyaiva / (bhuvana0 )-atha ' yadasti tanmeyamiti niyamAdaprAmANikatvena pratiyoginaH etaddhaTaitadbhUtalAzrayAyibhAvAderasattvAt abhAvo na syAnnirUpakAbhAvAdityAzaGkate-nanvityAdi / Aho! Shrutgyanam
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 mahAvidyAviDambanam / tasminnAzrayAyibhAvAdau pratiyogini asati asadbhUte kasyAbhAvaH syAdityarthaH / parAzaGkAM matvA siddhAntI pratividhatte-yasminnasatIti / nanvasati tasminnityatra asatIti yasminviSaye tvayocyate, tasyaivAyamabhAvaH / etAvatA asata evAyamabhAva ityarthaH / / atha abhAvaviraharUpatvaM pratiyogitvam , tacAprAmANikasya na ghaTate ityucyate / tanna / abhAvataddharmAdivyatiriktasya aprAmANikAbhAva ityetatpratItigocarasya aprAmANikAbhAvapratiyogitvena aprAmANikAbhAvavAdibhiH pUrvAcAryairaGgIkArAt / vayaM tu niSpatiyogikamevAtyantAbhAvaM brUmaH / pratiyogitvaM hi dharmavizeSaH, na cAsAvaprAmANike saMbhavati / (bhuvana0)-atha pratiyogilakSaNapraNayanapUrvamaprAmANikasya pratiyogitvAbhAvamArekateathAbhAvaviraharUpatvamiti / abhAvasya asadrUpasya yo viraho'bhAvastadrUpatvaM pratiyogitvam / bhAvarUpatvaM pratiyogitvamiti bhAvaH / tacceti / tadevaMvidhaM pratiyogitvamaprAmANikasya asattvena na ghaTata ityarthaH / abhAvAnAzrayatve'bhAvAdanyatve ca sati abhAvapratItisamaye pratIyamAnatvamAnaM pratiyogitvamiti pariharati-tanneti / abhAvataddhamodIti / abhAvazca, taddharmA abhAvatvAdayo'bhAvadharmAzca, abhAvataddharmAH / atrAdipadena pramAtRsaMgrahaH / tadvyatiriktasya kharaviSANAdeH / aprAmANiketi / aprAmANikasya pramANAgrAhyasya vastuno'yamabhAvaH ityevaMsambandhapUrvikA yA pratItistadgocarasya tadviSayasyetyarthaH / aprAmANikasya yo'yamabhAvastasya pratiyogitvena aprAmANikasya yo'bhAvastadvAdibhiH pUrvAcAryairaGgIkArAtsvIkArAdityarthaH / atha sarvathaivAprAmANikasya pratItiranucitetyatrAha-vayamiti / atyantAbhavasya ko'pi pratiyogI nAstIti vayamaGgIkurma ityarthaH / atraiva yuktimAcaSTe-pratiyogitvaM hiityaadi| nanu yadi na aprAmANike abhAvapratiyogitvaM, kathaM tabayamaprAmANiko'bhAvaH iti / aprAmANikAbhAvatvarUpadharmAzrayatvAdityavehi / (bhuvana0)-aprAmANikapratiyogikatvAnaGgIkAre'prAmANikAbhAva iti vyapadezasya kA gatirityAha-nanu yadItyAdi / aprAmANike etaddhaTaitadbhUtalAzrayAzrayibhAvAdau yadyabhAvapratiyogitvaM nAsti, kathaM tIyamaprAmANikAbhAva ityucyate ityarthaH / aprAmANikAbhAvo'prAmANikA bhAvatvarUpadharmavizeSAzrayatvAdbhaviSyatItyanena parArekA tiraskurute-aprAmANikAbhAvatvarUpeti / aprAmANikAbhAvatvarUpadharmAzrayatvAddhetoraprAmANikAbhAva iti vaktuM yuktameveti bhAvaH / / __atha yogyAnupalabdhigamyo hyabhAvaH, pratiyogitaddharmavyatiriktA ca pratiyogipratItisAmagrI yogyatA / aprAmANikapratItisAmagrI ca bhrAntisAmagyeva / sA ca pratiyogitaddharmavyatiriktaiva / tasyAM ca satyAmapekSaNIyAntarAbhAvAdanupalabdhirnAsti / anupalabdhau ca satyAmaprAmANikopalambhasAmagrIrUpa 1 rahayogitvaM prati iti0 ja pustaka paatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM yogyatA nAsti / tena yogyatAsahitAnupalabdherasambhavAdaprAmANikAbhAvapramiteranupapattiriti manyase, tanna / cAkSuSayoraprAmANikAzrayAyibhAvAbhAvasya cAkSuSatvAGgIkArAt / evaM tvagAdigamyayoraprAmANikAzrayAzrayibhAvAbhAvasya tvagAdigamyatvAt, yogyAnupalabdhestvabhAvapramAjanakatvamasmAkamanabhimatameveti na kinycidett| (bhuvana0)-paraH 'atha yogyAnupalabdhI'tyAdi iti manyase' ityantAmaprAmANikAbhAvasya pramityanupapattimAzaGkate-atha yogyAnupalabdhItyAdi / yogyasya ghaTAderanupalabdhiranupalambhastayA gamyo jJeyo hyabhAvaH / yatra darzanayogyasya ghaTAderanupalabdhistatra tasyAbhAvaH / yathA AlokAdisAmagryAM satyAM muNDabhUtale ghaTAderabhAvaH / atra yogyAnupalabdhItyuktaM, ato yogyatAlakSaNamAkhyAtipratiyogitaddhameti / pratiyogino ghaTAdayaH, taddharmAH ghaTatvAdayaH, tebhyo vyatiriktA AlokasadbhAvAdikA pratiyogipratItikAriNI sAmagrI yogyatA ityucyate / pratiyogitaddharmavyatiriktA pratiyogipramApakasAmagrI yogyatetyarthaH / prAmANikapratiyoginaH sAmagrImuktvA aprAmANikapratiyoginastAmAha-aprAmANikamatItIti / aprAmANiko niSedhyamAna AzrayAzrayibhAvAdiH tasya yA pratItiH, tasyA yA sAmagrI sA punardhAntisAmagryeva / pratiyogitaddharmayoH pratiyogipratItihetutvAdyogyatAntarbhAvaH kiM na syAdatrAha-sA ca pratiyogItyAdi / sA.ca bhraantisaamgrii| pratiyogI aprAmANikaH, taddharmAzca aprAmANikatvAdayastadvyatiriktavetyarthaH / tathApi yogyAnupalabdherabhAvapramApakatve prakRte kimAyAtamityata Aha-tasyAM ca satyAmiti / tasyAM bhrAntisAmagryAM satyAmAlokAdyapekSaNIyAntarAbhAvAdaprAmANikasyAnupalabdhirnAsti, kiM tu aprAmANikasya sarvadopalabdhirevAsti / bhrAntisAmagryAM bhrAntyutpattiniyamAdityarthaH / yadi cAprAmANikasyAnupalabdhiraGgIkriyate, tadA kiM syAdityata Aha-anupalabdhau ceti / yadyaprAmANikasyAnupalabdhiH syAt, tadA tasyAM satyAmaprAmANikopalambhasAmagrIrUpA yA yogyatA saiva nAsti / tasyAM satyAmupalabdhereva sambhavAt / atha phalitaM prAduzvarIkarIti-tena yogyatetyAdi / tena kAraNena yogyatAsahitasya aprAmANikasya yA anupalabdhistasyA asambhavAdaprAmANikasya kharaviSANAderyo'bhAvastatra yA pramitiH pramANaM, tasyA anupapattiraghaTamAnateti padAnvarthaH / bhAvArthastvayam / aprAmANikaM zazazRGgAdi yadvastu tadyAdazamasti, tAdRzaM sarvadevAsti, tasya tucchatvAtprakAzAdikAraNAntarAnapekSatvena ghaTAdivatkAdAcitkopalambhAnupalambhAsambhavAt / tasya ca sAmagryapi bhrAntirUpA yAdRkSAsti tAdRkSI sarvadevAsti / ato'prAmANikasya sarvadA pratItisAmagrIsadbhAvena anupalabdherasambhavAtsarvadopalabdhireva syAt / tathA cAprAmANikasya sarvadopalabhyamAnatvena yogyAnupalabdhigamyatvalakSaNo'bhAva eva na syAditi kathaM tatrAbhAve pramANamupapadyata iti / manyasa iti paryantaM paroktamAzaGkaya aprAmANikAbhAvasya pratyakSatvAbhyupagamena siddhAntI pratividhatta-tanneti / cAkSuSayozcakSuhyayoH eta TaitadbhUtalayoryo'prAmANikAzrayAzrayibhAvastadabhAvasya cAkSuSatvAnIkArAt / ayamAzayaH / tvayA aprAmANikAbhAve pramiteranupapattiruktA / asmAkaM tu mate tatra pratyakSameva pramANaM sphuratIti / Aho ! Shrutgyanam
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 mahAvidyAviDambanam / evaM tvagAdIti / tvak carma, sparzanendriyamiti yAvat / Adipadena jihvAdInAM grahaH / ghorAndhakAranikare tvagAdinA gamyayojJeyayoretaddhaTaitadbhatalAdikayoreva yo'yamaprAmANikaH AzrayAyibhAvastadabhAvasya tvagAdigamyatvAt spArzanapratyakSajJeyatvAdityarthaH / yogyatAsahitAnupalabdherasambhavAditi yaduktaM tatpratyAha-yogyAnupalabdherityAdi / abhAvasya yA pramA pramitistajanakatvaM yogyAnupalabdherasmAkaM nAbhimatamiti pUrvoktaM dUSaNaM na kinycidityrthH| _ na ca kAraNAbhAvAdatyantAsadgocarAnubhavAbhAvena pratiyogismRtyanupapattau tadbhAvapramAnupapattiriti yuktam / etaddhaTaitadbhUtalAzrayAyibhAvAdervAkyAdibhyo'nubhavAt / __(bhuvana0)-pratiyoginoprAmANikasya pUrvAnubhavasaMskArarUpadvayAbhAvAttatsmRterabhAvena tadabhAvapramitirna syAdatrAha-na ca kAraNAbhAvAdityAdi / atyantamasadrUpaM kharaviSANAdi, tadgocaro yo'nubhavastasyAbhAvena kutastadabhAvaH ityAha-kAraNAbhAvAditi / tathAvidhaM kiJcitkAraNaM nAsti yenAtyantAsato'nubhavaH syAdityarthaH, ityanubhavAbhAvena pratiyogino'prAmANikasya smRtyanupapattau / tadabhAveti / tasyAtyantAsato yo'bhAvastatra pramAyAH pratyakSAdeH pramiteranupapattiriti na ca yuktamiti saMTaGkaH / anna hetumAha-etaddhaTaitadbhUtaletyAdivAkyAdibhya iti / atra Adipadena linggaabhaassNgrhH| na ca etaddhaTaitadbhUtalayorAzrayAzrayibhAvasya jAtatvAjaniSyamANatvAcA kathaM tasyAtyantAbhAva iti vAcyam / yasya ghaTasya etatalAzrayAzrayibhAvona jAto, nApi bhaviSyati, tasya ghaTasya etadbhUtalena AzrayAzrayibhAvo niSpramANaka iti tadbhAvasyAtyantAbhAvatvena svIkArAt / (bhuvana0)-etaddhaTaitadbhUtalasaMyogasya jAtatvAjaniSyamANatvAdvA atyantAbhAvastrikAlavartamAno'yukta hatyAzaGkayAha-na caitaddhaTaitadityAdi / iti na ca vAcyamiti sambandhaH / ayamarthaH / yatsarvathA asadrUpaM kharaviSANAdi, tasyaivAtyantAbhAvo yuktaH, vivakSitayoretayostu ghaTabhUtalayorAzrayAyibhAvo jAto vA bhAvI veti kathaM tasyAtyantAbhAvo yuktimAniti parAzaGkA pradarya siddhAntavAdI gUDhasvAbhiprAyamAvirbhAvayati-yasya ghaTasyetyAdi / yasya ghaTasya etadbhUtalena saha AzrayAyibhAvaH sambandhaH kadApi na jAto nApi bhAvI, tasya ghaTasyaitadbhUtalena vivakSitabhUtalenAzrayAyibhAvo niSpramANakaH pramANAgrAhyaH / pratyakSAdeH pramANasya tatrAnudayAditi, tadabhAvasyaitadvaTaitadbhUtalApramANikAzrayAzrayibhAvAbhAvasyaiva atyantAbhAvatvena svIkArAditi padArthaH / ___yadvA etaddhaTaitadbhUtalayorAzrayAyibhAvo jAto bhaviSyati vA, tadubhayavyatirikto yaH etaddhaTaitatalayorAzrayAzrayibhAvo niSpamANakaH, tasyAbhAvo'tyantAbhAvaH / yaH punaretaddhaTaitadbhUtalayorAzrayAyibhAva AsIt , tasyedAnI. mabhAvaH pradhvaMsaH / yaH punaretaddhaTaitadbhUtalayorAzrayAyibhAvo bhaviSyati, tasyedAnImabhAvaH prAgabhAva iti vyavasthA / 12 mahAvidyA0 Aho ! Shrutgyanam
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM ( bhuvana 0 ) - " sarvavyAkhyA vikalpAnAM dvayamiSTaM prayojanam / pUrvatrAparitoSo vA vyAptirvA viSayAntare / / " iti viSayAntaravyAptyarthe pakSAntaramAha -- yadvA etadityAdi / tadubhayavyatirikto bhUtabhAvyetadAzrayAzrayibhAvadvayabhinnaH AzrayAzrayibhAvo na kadApi jAto na bhAvI yazca vartamAnaH so'pi ca / tasyApi janmano'tItatvena jAtatvAt / tena tadubhayavyatiriktetyanena bhUtabhAvibhavadvyatirikto'sannevAzrayAzrayibhAvo'prAmANika upAttaH / tatastasyAbhAvo'tyantAbhAva iti pakSAntarArthaH / etasmAdanantaroktapakSasya niSedhamukha racanAvaicitryeNaiva bhedo, na tvarthata iti bhAvaH / kathaM tarhyAzrayAzrayibhAvasya prAkpradhvaMsAbhAvayorvyavasthA ityata Aha--yaH punaretadityAdi / atha yadi iha bhUtale'yaM ghaTo nAstItyatra etadbhadvaitadbhUtalayorAzrayAzrayi-. bhAvo niSpramANakaH pratiSidhyate, tarhi ghaTotpatteH prAgUrdhvaM ca ghaTAvayaveSu ghaTo nAstItyatrApi etadvadvAvayavaitaddhadayorAzrayAzrayibhAva eva tatkAlIno niSpramANakaH pratiSidhyatAmiti gataM prAkpradhvaMsAbhAvAbhyAmityucyate, tatrApyomityevottaram / dvividha eva hyabhAvaH, anyonyAbhAvo'tyantAbhAvazceti / yazca kAryotpattipUrvakSaNe kAryasamavAyikAraNayorAzrayAzrayibhAvo niSpramANakaH, tasyAtyantAbhAvaH prAgabhAva ityucyate / yazca kAryotpattyuttarakSaNe kAryasamavAyikAraNayorAzrayAzrayibhAvo niSpramANakaH, tasyAtyantAbhAvaH pradhvaMsa ityucyate zAstrakAraiH, na tu prAkUpradhvaMsAbhAvau atyantAbhAvAdbhinnAviti / ( bhuvana 0 ) - atha paro vyavasthAbhaGgaM zaGkate - atha yadItyAdi / yadyevaMvidhaH AzrayAzra* yibhAvo niSpramANakaH san pratiSidhyate, tadA atiprasaGgAtprAkpradhvaMsAbhAvayorvyavaccheda eva na syAdityAha-tahIMtyAdi / ghaTo yadotpanno nAsti tadA mRdrUpeSu ghaTAvayaveSu yadA ghaTo vinaSTastadA kapAlarUpeSu ghaTAvayaveSu ca ghaTo nAstItyatrApyetadvadvaitadbhaTAvayavayorAzrayAzrayibhAva eva tatkAlIno ghaTAnutpAdavinAzakAliko bhavadyuktyA niSpramANakaH san pratiSidhyatAm / tasya ca pratiSedhe prAgabhAvapradhvaMsAbhAvAveva pratiSiddhau syAtAm / aprAmANikAbhAvasya atyantAbhAvarUpatvena svIkArAt / tathAca sati gatameva prAgabhAvapradhvaMsAbhAvAbhyAmityarthaH / iti pUrvapakSiNokte siddhAntyAha-- omiti / yasvayAbhyadhAyi tadevameva / etadevopapAdayati - dvividha ityAdi / anyonyAbhAvAtyantAbhAvarUpau ardarera raaraNAM saMmatau / prAkpradhvaMsAbhAvau tu atyantAbhAvarUpAveva, na tu bhinnau / etadeva darzayati--yazceti / ghaTapaTAdikaM yatkAryaM tasyotpattipUrvakSaNe'nutpattikSaNe / kAryasamavAyIti / kArya ghaTapaTAdikaM, samavAyikAraNaM mRttikAtantvAdi, tayorya AzrayAzrayibhAvo'sadbhUtatvAnniSpramANakastasyAtyantAbhAvaH prAgabhAva iti / yazceti / kAryasya ghaTAderutpattyuttarakSaNe vinAzakSaNe kAryasamavAyikAraNayorghaTamRdAdirUpayorAzrayAzrayibhAvasyAtyantAbhAvaH pradhvaMsa iti / 1 ityucyeta tatrA iti tha pustakapAThaH / 2 kAraNAni mRttikAtanturUpANi tadeg iti cha. da. pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / 91 yA anutpattiH prAgabhAvaH / sa ca nirAzraya eva / ghaTo notpadyate ityeva pratIteH / evaM vinAzaH pradhvaMsaH / so'pi nirAzraya eva / ghaTo vinaSTa ityAzrayAnavacchedenaiva pratIteH / yastu samavAyikAraNaniSThaH kAryotpatteH prAgUrdhva ca idAnIM ghaTo nAstItyabhAvaH pratIyate sa tUktarItyA atyantAbhAva eveti / ( bhuvana 0 ) - paramataprasiddhathA abhAvasvarUpaM nirUpayati-- yadvA anutpattirityAdi / ghaTAde - ranutpattiH prAgabhAvaH / anutpatterapi kAryasamavAyikAraNayorAzrayAzrayibhAvAbhAvAdatyantAbhAvato na bheda ityAha-- sa ceti / AzrayAnavacchedeneti / AzrayasyAparijJAnena samavAyikAraNasaMsargamantareNetyarthaH / kastarhyatyantAbhAvo'trAha-yastviti / ghaTAdikAryasyotpattau vinAze ca samavAyikAraNaM mRtsnAdi / 'svasamavetakAryotpAdakaM samavAyikAraNamiti talakSaNAt / tatra yaH samavAyikAraNaniSThaH kAryotpatteH pUrva pazcAbeddedAnIM ghaTo nAstItyabhAvaH pratIyate sa tUktA yA pUrvatra rItistayA atyantAbhAva eva / pa0 2 atha etaddhadvaitadbhUtalAzrayAzrayibhAvAbhAve pramANaM pravartamAnaM kimabhAvamAtraM gocarayati, kiMvA etaddhadvaitadbhUtalAzrayAzrayibhAvavizeSitamabhAvam / Agre nAbhAvavizeSasiddhiH / dvitIye'pi niSpramANakaviSayaM pramANaM ceti vyAhatamityucyate / tanna / AbhAsapratipanne niSpramANake tadabhAvavizeSasyaiva pramANaviSayatvAt, smRte kumbhAdau tadabhAvavizeSasyeva / ( bhuvana0 ) - atyantAbhAvaH pramIyate na vA / na cedasiddha:, pramIyate cettatra vikalpadvayenAzaGkate -- athaitaddhaTeti / etadbhaTaitadbhUtalayoryaH AzrayAzrayibhAvastadabhAve pravartamAnaM pramANamabhAvamAtraM gocarayati, kiMvA AzrayAzrayibhAvena vizeSitamabhAvam / AzrayAzrayibhAvaM tadabhAvaM ca gocarayatItyarthaH / pakSadvayamapi dUSayati- Adye iti / etatpratiyogiko'yamabhAvaH ityevamabhAvavizeSesyAsiddhiH / abhAvamAtrasyaiva grahaNAt / niSpramANaketi / niSpramANakasyAzrayAzrayibhAvAderviSayo'pramANaM ceti vyAghAtaH / yadi niSpramANakaviSayaM tarhi pramANaM kathamiti, atra pratisamAdhatte -- taneti / AbhAsena pramANAbhAsena pratipanne niSpramANake AzrayAzrayibhAvAdau tadabhAvavizeSasyaiva pramANaviSayatvAt / ayaM bhAvaH / saMsargAdirAbhAsapratipannaH saMsargAbhAvavizeSazca pramANapratipannaH / smRte kumbhAdAviti / yathA smRte kumbhAdau manasi sadrUpatvenAbhAvAt niSpramANake'pi smRtakumbhAbhAvavizeSasya pramANaviSayatvamityarthaH / atha niSpramANakAbhAve kiM pramANam / etadvadaitadbhUtalAzrayAzrayibhAvo nAstItyAdipratyakSameva / anumAnaM ca - etacakSuH etacakSurjanyaprAmANikapratiyogikaviSayatvarahitAbhAvapramAjanakaM cakSuSvAt anyacakSurvadityAdikam / ityalamativistareNa | 1 'vizeSaNasyA' iti cha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM kevalAnvayini dharme bAdhakamAha 'pi ca / svasminvRttiravartanena sahitA vyaaghaatsNtraasitaa||' iti / (bhuvana0)-etaccakSurityAdi / etaccakSurdevadattAdivivakSitacakSuH / prAmANikaH pramANagrAhyaH pratiyogI yasyAbhAvasya sa prAmANikapratiyogikaH / sa viSayo yasya jJAnasya tatprAmANikapratiyogikaviSayam / etaccakSurjanyaM ca tatprAmANikapratiyogikaviSayaM ca, tasya bhAvaH tattvam / tena rahito yo'bhAvaH tasmin yA pramA pramANaM tasyA janakam / atraitaccakSurjanyaprAmANikapratiyogikaviSayatvarahitAbhAvo dvidhA syAt, anetaccakSuAhyaH prAmANikapratiyogiko'bhAvo vA, etaccakSurgrAhyo'prAmANikapratiyogiko'bhAvo vA / Adyo yadyapi prAmANikapratiyogikaviSayatvarahito nAsti tathApyetaccakSurjanyaM yatprAmANikapratiyogikaviSayatvaM tena rahitaH eva / dvitIyo yadyapyetaccakSuhyatvarahito nAsti tathApyetacakSurjanyaM yatprAmANikapratiyogikaviSayatvaM tenai rahito nAsti eva / tatrAdyaH pakSaH pakSe vyaahtH| na hyetacakSuryaH etaccakSuSA na gRhyate'bhAvasvasya pramAjanakam / dvaitIyIkastu pakSe sidhyannaprAmANikapratiyogikAbhAvasya cAkSuSatvaM sAdhayati / Adyo vikalpazca sapakSe prayojakaH / atha vyAvRttyacintA / cakSuruktasAdhyavadityukte dRSTAntabhAge siddhasAdhyatA, tadvyAvRttyarthametaditi / bhAvapramA. janakatvenArthAntaraM vArayati-abhAvaprameti / anyonyAbhAvAdipramAjanakatvenArthAntaraM parAkarotiprAmANikapratiyogikaviSayatvarahiteti / aprasiddhavizeSaNatAM dRSTAnte sAdhyavaikalyaM ca parihartametaccakSurjanyetyuktam / AdipadenaitacchrotrametacchrotrajanyaprAmANikapratiyogikaviSayatvarahitAbhAvapramA. janakaM zrotratvAdanyazrotravat ityAdisaMgrahaH / _ 'mAnaM hanta na kevalAnvayavato dharmasya sattve'pi cetyAdivRttasyAdyapAdaM vyAkhyAya dvitIyamavatArayati kevalAnvayinIti / svasminniti / prameyatvAdihetoH svasminvRttiravRttizca vyAhatetyarthaH / iha svasminvRttItyAdipade sahitazabdaH samuccayAbhiprAyeNa boddhavyaH / dRzyate hi samuccaye'pi sahitapadaprayogaH / tadyathA-" rohiNIsahitamuttarAtrayamiti zrIpativacane / ___tathAhi-prameyatvAdikaM svasmin vartate na vA / Aye vyAghAtaH / na hi tadeva tasmin vartate iti saMbhavati, mAtA vandhyetivat / yathau hi yA mAtA sA vandhyA na bhavatyeveti niyamaH / evaM yatprameyatvAzritaM abhidheyatvAdikaM prameyaM, yacca pramevatvAzrayaH, tatprameyatvaM na bhavatyevetyetAvapi niyamau / 1 bAdhakAntaramA iti gha pustakapAThaH / 2 tena rahitA yA abhAvapramA tasyAH janakam / atraitacakSurjanyaprAmANikapratiyogikaviSayatvarahitAbhAvapramA dvidhA syAt , anetaccakSurjanyAprAmANikapratiyogikAbhAvaviSayA bA, etaccakSurjanyAprAmANikapratiyogikAbhAvaviSayA vA / AdyA yayApi prAmANikapratiyogikaviSayatvarahitA nAsti tathApyetaccakSurjanyatvaviziSTaM yatprAmANikapratiyogikaviSayatvaM tena rahitA eva / dvitIyA yadyapyetaccakSurjanyasvarahitA nAsti tathApyetaccakSurjanyatvaviziSTaM yatprAmANikapratiyogikaviSayatvaM tena rahitA astyeva / tatrAyaH iti adhikaH pAThaH ca pustake vrtte| 3t / tathA hi iti tha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / 93 ( bhuvana 0 ) - pakSadvaye'pi vyAghAtaM darzayati -- prameyatvAdikamiti / na hi tadeveti / na hi prameyatve prameyatvaM vartata iti sambhavati, AtmAzrayabAdhakatarkAt / dAntikamAha-evaMyatprameyetyAdi / abhidheyatvAdikaM yatprameyatvenAzritaM yacca ghaTAdikaM prameyaM prameyatvadharmAzrayaH, tatprameyatvaM na bhavatyeva / ayamAzayaH / abhidheyatvAdidharmeSu ghaTAdirUpaprameyeSu ca prameyatvaM vartate / paramabhidheyatvAdikaM prameyaM ca prameyatvarUpaM na sambhavati / tenAbhidheyatvaprameyatvAdau prameyatvavartane'pi prameyatvarUpatvAbhAvAt prameyatve prameyatvaM na vartata eva / ityetAvapi niyamAviti / Adyo niyamo'bhidheyatvAdidharmamAzrityopapAditaH / dvitIyastu prameyaM ghaTAdikaM dharmiNamAzrityokta iti niyamadvayasyApi sAphalyam / pa02 atha yA mAtA sA vandhyA na bhavati, yA ca vandhyA sA mAtA netyubhayeniyamo vyAghAtasthale dRSTaH / prakRte tu yatprameyatvAzritaM na tatprameyatvamiti niyamasattve'pi yatprameyatvaM na tatprameyatvAzrayaH iti prativAdinaM prati niyamo na siddhaH / asAdhAraNatvAt / tena na vyAghAtaH ityucyate / tanna / ekaniyamena vyAghAtopapattau dvitIyaniyamasya nirarthakatvAt asAdhAraNe'pi vyAptevakSyamANatvAcceti / dvitIye pakSe prameyatvAdInAM kevalAnvayitvavyAghAtaH / na hi svasmAdvyAvRttaH kevalAnvayI ceti saMbhavati / 1 ( bhuvana0 ) - prakRte tviti / yatprameyatvAzritaM na tatprameyatvamiti sattvAbhidheyatvAdau niyamasadbhAve'pi, yatprameyatvaM tatprameyatvasyAzrayo neti niyamaH prativAdinaM vaizeSikAdikaM prati na siddhaH / asAdhAraNatvAditi / pakSamAtravRttitvena sapakSavRttirahitatvAdasAdhAraNatvamityarthaH / AcAryaH pratyuttarayati - tanneti / prameyatvAzritasya prameyatvAbhAvavyAghyA ekaniyamena vyAghAtopapattau dvitIyaniyamo nirarthaka ityarthaH / asAdhAraNe iti / asAdhAraNe'pi niyame vyAptiruttaratra kevalavyatirekyanumAnAdau vakSyate ityatazca prameyatvAdikaM svasmin vartate na veti vikalpya Ayo nirastaH / saMprati dvitIyaM nirasyati -- dvitIye pakSe iti / na hi svasmAditi / ekasmAtsvasmAdapi yo vyAvRttaH sa kevalAnvayIti na saMbhavati / kevalAnvayitvasya sarvavastuniSThatvarUpatvAt / evaM kevalAnvayinaM dharma nirasyedAnIM kevalAnvayinA dharmeNa saha kasyaci - dapi hetorvyAptirna ghaTate ityAha sAdhyAbhAvavadAzritatvaviraho dhUmAdilabdhasthiti rvyAptiH sA na hi kevalAnvayavatA dharmeNa saMgacchate // 2 // iti / sAdhyAbhAvavadvRttitvAbhAvo hi vyAptiH vyApyatvaM avinAbhAvaH iti cocyate / tasyaivAnvayavyatirekAbhyAM dhUmAdiniSThasyAnumityaGgatAvadhAra 1 bhayathA niyaM iti gha pustakapAThaH / 2 dhAraNatve'pi iti gha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM NAt / na ca kevalAnvayinA dharmeNa kasyacidapi hetoH sAdhyAbhAvavavRttitvAbhAvarUpA vyAptiH zakyAvagantum / kevalAnvayini sAdhyAbhAvavapratItau tavRttitvAbhAvasya duradhigamatvAt / (bhuvana0)-sAdhyAbhAvavadAzritatvaviraha ityAdipadadvayaM vyAkaroti-sAdhyAbhAvavadattitvetyAdi / sAdhyasya yo'bhAvaH vipakSaH, tatra vRttitvAbhAvo vyatirekavyAptiH / vyApyatvamavinAbhAvaH ityetau vyAptaH paryAyau / dhUmAdilabdhasthitirityetadvyAcaSTe-tasyaiveti / tasyaiva avinAbhAvasyaiva / anvayavyatirekAbhyAmiti / yatra dhUmastatra vahniH, yatra vahnirna bhavati tatra dhUmo'pi na bhavatItyevaM dhUmAdiniSThasyAnumitiH anumAnaM, tadaGgatAvadhAraNAt / 'vyAptiH sA na hI 'tyAdi vyAkhyAti-na ca kevalAnvayinetyAdi / na ca kevalAnvayinA dharmeNa mahAvidyAsAdhyAdirUpeNa kasyacidapi prameyatvAdihetoH, sAdhyAbhAvavanto mahAvidyAsAdhyarahitAbhAvAH, tatra vRttitvAbhAvarUpA vyatirekavyAptiH saMbhavati / iha hetumAha-kevalAnvayinIti / kevalAnvayini hetau sAdhyasyApi kevalAnvayitvAttadabhAvasyaivAbhAvAt sAdhyAbhAvavadapratItau sAdhyAbhAvavatsu vRttitvAbhAvasya duradhigamatvAt, mahAvidyAyAM vipakSAbhAvAt sAdhyAbhAvavadvRttitvameva duradhigamamiti pratiyogijJAnAbhAvAt kutastarAM sAdhyAbhAvavadvRttitvAbhAvAvagama ityarthaH / atha na sAdhyAbhAvavavRttitvAbhAvo vyAptiH, kintu anaupAdhikaH saMbandhaH, sa cAbhidheyatvAdinA prameyatvAdeH zakyAvagama iti manyase / tnn| kimabhidheyatvavyApakaH prameyatvAvyApakazca dharma upAdhitvenAbhimataH pramito na. vA / Aye tbhaavprtiitirbaadhitaa| dvitIye tadabhAvapratItirazakyA pratiyogyapramiteriti / yAvanto'bhidheyatvAdisAdhyavyApakAH tAvatsu prameyatvAdisAdhanAvyApakatvaM niSidhyate / yAvantazca meyatvAdisAdhanAvyApakAH, tAvatsu abhidheyatvAdisAdhyavyApakatvaM niSidhyate / tasmAdnaupAdhikatvasiddhirityapi na yuktam / prakRtasAdhyavyApakaprakRtasAdhanAvyApakadharmApratItau tadbhAvasya bhaGgisahasreNApyadhigantumazakyatvAt / (bhuvana0)-udayanamatamAzaGkate-atha na sAdhyAbhAveti / yatra sAdhyasAdhanayoH sambandhe upAdhina bhavati, so'naupAdhikaH sambandho vyAptiH / sa cAbhidheyatvAdinetyAdi / zabdo'bhidheyaH prameyatvAt ghaTAdivadityAdyanumAne vipakSAbhAvAdanaupAdhikaH saMbandhaH zakyAvagamaH / atra cAbhidheyatvAdidharmoM yadupAttastadupalakSaNam / evamanye'pi mahAvidyAsAdhyAdayaH kevalAnvayidharmA atra jJeyAH / tathAhi-mahAvidyAyAM svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAdisAdhyasya sarvavastuniSThatvAtkevalAnvayitvena vipakSAbhAvAdyasya kasyApyupAdherAvazyakapakSetaradoSaprastatvena anaupAdhikasaMbandhatvaM zakyAvagamamityarthaH / atha dUSayati-tanna / kimabhidheyatvetyAdi / sAdhanAvyApakaH sAdhyavyApakaH upAdhirityupAdhilakSaNam / tatra abhidheyatvasAdhyAvyApakaH prameyatvasAdhanA. Aho ! Shrutgyanam
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa0 2 mahAvidyAviDambanam | vyApako yaH upAdhitvenAbhimataH, sa pramitaH pramANena gRhIto na vA / vikalpadvayamapi nirloDayatiAdhe tadabhAveti / yadi sa upAdhiH pramitastarhi tadabhAvapratItirbAdhitA / pramANagRhItasya asadrUpatvena krtumshkytvaat| dvitIye iti / yadyupAdhirapramitaH, kathaM tarhi tadabhAvapratItiH kartuM zakyA / pratiyoginaH upAdherapratIteH / 'pratiyogijJAnAdhInajJAno'bhAvaH' iti vacanAt / atha punarapyAzaGkate - yAvanta ityAdi anaupAdhikatvasiddhirityantena / ayamarthaH- : -- yaH upAdhirabhidheyatvAdisAdhyavyApako bhavati sa prameyatvAdisAdhanAvyApako na bhavati / yazca meyatvAdisAdhanAvyApakaH so'bhidheyatvAdisAdhyavyApako na bhavatItyupAdheH sAdhanAvyApakasAdhyavyApakatvarUpasaMpUrNalakSaNAbhAvAdatrAnumAneSu anopAdhikasaMbandhatvasiddhiH / atha AcArya uttarayati -- ityapi na yuktamiti / hetumAhaprakRtasAdhyetyAdi / prakRtamabhidheyatvAdisAdhyaM tasya vyApakaH, prakRtaM meyatvAdisAdhanaM tasyAvyApaer yo dharmaH upAdhilakSaNaH, tasyApratItau pratiyogijJAnAbhAvAt tadabhAvasya upAdhilakSaNadharmAbhAvasya bhaGgisahasreNa prakArasahasreNApyadhigantuM parijJAtumazakyatvAt / 95 evaM sati dhUmAnumAnAdiSvapi anaupAdhikatvamazakyAdhigamamiti cet / evamastu / na naH kAcitkSatiH / ( bhuvana0 ) -- athaivamabhihite paro'tiprasaGgamupapAdayati -- evaM sati dhUmAnumAnetyAdi / anaupAdhikaH saMbandho vyAptirityasmAbhirasvIkaraNAnnAyaM prasaGga ityAha - evamastviti / atha niyamo vyApyatvam / niyamazcAyogavyavacchedaH / sa cAbhidheyatvAdisAdhyasya meyatvAdisAdhanavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAbhAvaH zakyo'dhigantumiti manyase / tadapi na | abhidheyatvAdisAdhyaniSThasya meyatvAdisAdhanavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavirahasya vyApakatvena meyatvAdyaniSThatayA meyatvAdInAM vyApyatvabhaGgasya durapanhavatvAt / ( bhuvana 0 ) - atha prakArAntareNa vyAptiviSayAmAzaGkAM kurute - atha niyamaH iti / yatra sAdhanaM tatra sAdhyena bhAvyameveti yo niyamaH, tadeva sAdhanasya sAdhyena vyApyatvam / ayogavyavaccheda iti / sAdhanasya sAdhyena saha ayogo na kintu yoga eva / sa cAbhidheyeti / sa ca ayogavyavacchedo'bhidheyatvAdisAdhyasya meyatvAdisAdhanavanto ghaTAtmAdaya:, teSu niSTho yo'tyantAbhAvaH, tasya yatpratiyogitvaM, tadabhAvaH zakyo jJAtum / ayamAzayaH - meyatvAdisAdhanavatsu abhidheyatvAdisAdhyasya abhAvo nAstItyetAvatA yatra hetuH tatra sAdhyena bhAvyamevetyevaM vyAptirastItyarthaH / dUSayati - tadapi netyAdi / meyatvAdisAdhanavatsu niSTho yo'tyantAbhAvaH tasya yatpratiyogitvaM tadvirahasya abhidheyatvAdisAdhyaniSThasya / vyApakatveneti / abhidheyatvAdikaM sAdhyaM vyApakaM, tanniSTho yo meyatvAdivanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAbhAvaH so'pi vyApakaniSThatvena vyApaka evetyarthaH / meyatvAdyaniSThatayeti / ayamarthaH -yo hi geyatvAdivanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAbhAvo'bhidheyatvAdisAdhyaniSTho vyApakaH sa meyatvAdihetvaniSTha eva / meyatvAdivyApyaniSThasya vyApyatvena Aho! Shrutgyanam
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtIkAyutaM vyApakatvAbhAvAt / yathA yaiva ghaTe sattAsti na saiva paTe iti / vyApyatvabhaGgasyeti / pUrvAbhi dheyatvAdisAdhyasya meyatvAdisAdhanavaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAbhAvo vyAptiruktA / sA ca sAdhyasAdhanobhayaniSThA syAt / meyatvAdivanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavirahazca yaH sAdhyaniSThaH sa sAdhananiSTha iti meyatvAdInAM yadvyApyatvaM vyAptiH, tasya bhaGgo durapanhava evetyarthaH / 96 atha meyatvAdisAdhanavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaviraho'bhidheyatvAdisAdhyaniSTho vyApyatvamanumAnAGgamiti brUSe / tanna / sAdhyasyaivaMrUpavyApyatvAvagame'pi pakSadharmatvAnavagamAt / avagame vA anumAnavaiyarthyAt / na ca sAdhyagataM vyApyatvaM sAdhanagataM ca pakSadharmatvamanumAnAGgamiti yuktam / vyAsipakSadharmatayoH samAnAdhikaraNayoranumitijanakatvasyobhayavAdisiddhatvAt / ( bhuvana 0 ) - asmanmate sAdhyagataM vyApyatvaM, na tu sAdhana gatamiti parAbhiprAyaM prakaTayatiatha meyatvAditi / meyatvAdisAdhanavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaviraho yaH evAbhidheyatvAdisAdhyaniSThaH tadeva sAdhanasya sAdhyena vyApyatvamiti bhAvArthaH / granthakAraH pariharati -- tanna / sAdhyasyetyAdi / sAdhyasya abhidheyatvAderyadyapyevaMrUpaM kevalasAdhyagataM vyApyatvamatragataM, paraM tathApi pakSadharmatvamavagataM nAsti / pakSadharmatA ca vilokyate / yato'numAnasya dve rUpe vyApyatvaM pakSadharmatA ca / tantrAnyatararUpAnavagame'numAnameva na syAt / avagame veti / sAdhyasya yadi pakSadharmatA avagatA tadA anumAnavaiyarthyam / sAdhyasya pakSadharmatAvyavasthApanArthamevAnumAnakaraNAt / na ca sAdhyetyAdi / sAdhyagataM hi vyApyatvaM, pakSadharmatvaM ca sAdhanagatamiti bhinnAdhikaraNe vyApyatvapakSadharmate anumAnAGgamiti na ca yuktam / hetumAha-vyAptipakSeti / vyAptipacadharmatayoH samAnAdhikaraNayorekAdhi - karaNayorityarthaH / atha niSThAtyantAbhAvapratiyogitvavirahaH sAdhyasya tattvaM vyApyatvam / tacca prameyatvAdInAM ghaTate iti brUSe / tanna / yadvanniSThetyatra yacchabdena, tattvamityatra ca tacchabdena kiM prameyatvAdisvarUpaM vivakSitaM, taddharmo vA kazcit / nAdyaH / hetusvarUpAtiriktavyApyatvAnaGgIkAre vyApyatvAsiddherdurvAratvAt / na dvitIyaH prameyatvAdivyatiriktasya yattacchabdArthasya nirvaktumazakyatvAt / (bhuvana0 ) mahAvidyAvAdI zaGkate - atha yadvaniSTheti / yacchabdena prameyatvAdihetavaH, tadvatsu niSTho yo'tyantAbhAvaH tasya yatpratiyogitvaM tadviraho yaH sAdhyasya / tattvamiti / tasya sAdha nasya bhAvaH tattvaM vyApyatvam / sAdhanasya sAdhyavanniSThatvaM vyApyatvamityarthaH / vikalpaiH pariharatitanna / yadityAdi / yadvanniSThetyatra yacchandena, tattvaM vyApyatvamityatra ca tacchabdena ca kiM prameyatvAdisvarUpaM vivakSitaM taddharmo vA / prameyatvAdidharmo vetyarthaH / AdyaM pakSaM dUSayati-nAdya ityAdi / yadvaniSThetyatra yacchabdena, tattvaM vyApyatvamityatra ca tacchabdena kiM prameyatvAdisvarUpaM vivakSitaM taddhamoM 1 vaiyarthyam / na iti pustaka pAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa0 2 mahAvidyAviDambanam | vA / prameyatvAdidharmo vetyarthaH / AdyaM pakSaM dUSayati-nAdya ityAdi / hetusvarUpAdadhikaM yabyAyatvaM tadanaGgIkAre vyApyatvaM vyAptiH tasyA asiddhireva / ayamabhiprAyaH -- sAdhanasya hi vyApyatvaM sAdhyena syAt / tatra yadi sAdhanamAtrasvarUpameva vyApyatvaM svIkrIyeta, tarhi hetvAbhAsasyApi vyApyatvaM bhavediti vyApyatvasyAsiddhireva / dvitIyaM pakSaM dUSayati-na dvitIya iti / prameyatvAdivyatiriktasya yattacchabdArthasya vicArAsahatvena nirvaktumazakyatvAt / yattacchabdArtho meyatvAdikameva / tasya bhAvaH tattvaM vyApyatvamityapi na tasya bhAvaH kiM tasya dharmamAtraM dharmavizeSo vA / Adye meyatvasya sarvavyApyatApattiH / dvitIye tadaniruktiriti / I ( bhuvana0 ) - yattacchabdArthaH iti / yattacchandArtho meyatvAdikameva nAparaM kimapItyarthaH / paroktaM vikalpayati -- tasya bhAva iti / tasya meyatvAderbhAvaH / AdyavikalpamutthApayati-Adhe meyatvasyeti / yadi meyatvasya tadbhAvo vyApyattrarUpo dharmamAtramabhivIyate, tadA meyatvasya sarvadha rvyApyatApattiH syAt / ayaM bhAvaH -- tasya bhAvo vyApyatvamityuktam / tatra yadi vyApyatvaM meyatvasyaH dharma:, tarhi meyatvaM vyApyaM jAtameva / yacca vyApyaM taddhi vyApakena vyApyate eveti meyatvasya: vyApyarUpatvena tvapaTatvAdisarvadhamaivryApyatA prasajyeta / nAsti ca meyatvasya vyApyatvam / tasya vyApakarUpatvAt / tasmAnna prAcyaH pakSaH kSodakSamaH / dvitIyaM nirasyati - dvitIya iti / tasya meyatvAdisaMbandhino vizeSadharmasya nirNItasya apratipAdanAdaniruktiH / atha avidyamAnavipakSatve sati sapakSe sattvaM meyatvAdInAmabhidheyatvAdivyApyatvamiti manyase / tanna / avidyamAnavipakSatvaM nAma vipakSAbhAvaH / tathA ca kiM kevalAnvayini vipakSa: pramito na vA / Adye vipakSAbhAvapratIterbAdhitatvena: vyApyatvAsiddhi: / dvitIye'pi vipakSApramitau tadabhAvapramitervyApyatvAsiddhi: / ( bhuvana0 ) - bhUSaNasaMmataM mataM zaGkate - athAvidyamAneti / vipakSAbhAve sati sapakSe sat yattadeva meyatvAdihetUnAmabhidheyatvAdisAdhyena vyApyatvam / asaMbhavena nirAkurute - tannetyAdi // vikalpaye'pi doSaM darzayati -- Adhe vipakSeti / yadi vipakSaH prabhitastarhi vipakSasyAbhAvapratItirbAdhitA / yato yo hi mAnena gRhItaH kathaM tasyAbhAvaH kartuM zakyaH / tasmAdvipakSAbhAvapratIterabhAvAdvyApyatvaM vyAptiH, tasyA asiddhiH / dvitIye'pIti / yadi vipakSo na pramitaH, tadA pratiyogipratIterabhAvAdvipakSAbhAvasya apramitervyApyatvAsiddhiH / kiJca vipakSAbhAvasyAnumityaGgatve kevalavyatirekyanvayavyatirekiNoviMdyamAnavipakSayoranumitijanakatvAbhAvaprasaGgaH / sapakSe satvasya cAnumitijanakatve sapakSarahitasya kevalavyatirekiNo'numitijanakatvAbhAvaprasaGgaH / etena anvayavyatirekiNyapi sapakSasatsvAparaparyAyasyanvayasyAnumitijanakatvaM nirastam / 1 yayasyAnu iti gha pustaka pAThaH / 13-14 mahAvidyA 0 Aho! Shrutgyanam
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvana sundarasUrikRta TIkAyutaM ( bhuvana0 ) - kevalAnvayini vipakSAbhAvaH kimaprayojakaH prayojako vA / AkSe yatpUrvamavidyamAna vipakSatve satItyAdilakSaNamabhyadhAyi, tasya lakSaNatvAsambhavaH / dvitIye'tiprasaGgaH, tameva darzayati- kizca vipakSeti / yadi vipakSAbhAvo'numAnAGgaM tadAnIM kevalavyatirekiNo'nvayavyatirekiNaJca hetorvipakSasattvenAnumitijanakatvaM na syAt / anantaroktavyApyatvalakSaNe'vidyamAnavipakSatvaM dUSayitvA sapakSe sattvamapi dUSayati- sapakSe iti / nanu yathAnvayavyatirekiNi sapakSasattvasya prayojakatvaM, tathA kevalAnvayinyapi sapakSasattvasya prayojakatvaM bhaviSyatIti parAbhiprAyamAzaGkayAha - etenetyAdi / etAvatAnvayavyatirekiNyapi hetau sapakSasattvAparaparyAyasyAvayasya yadanumitijanakatvaM tannirastam / idamatra tatram | anvayavyatirekiNi sapakSasattvasya prayojakatvAbhAvAtkevalAnvayinyapi tasya na prayojakatvam / etena vyApyatvalakSaNe sapakSe sattvamapi vyustaM mantavyam / 98 1 tasmAtsAdhyAbhAvavadvRttitvaviraho vyatirekAparaparyAyo vyApyatvamanumAnabIjamiti sthite kevalAnvayino vyApyatvAsiddhidurvAreti / tadidaM yatheSTacAriNyA mahAvidyayA saMsargamanubhavataH kevalAnvayinaH prANAntikaM prAyazciuttam / na ca vaizeSikAdInAM kevalAnvayinaM nirAkurvatAmapasiddhAntaH / sUtrakArabhASyakArAbhyAM kacidapi tadavyutpAdanAt / TIkAkArAdInAM cAsmAbhiranAdaraNAt / AdaraNe vA tadIyakevalAnvathivyutpAdanasya paramatatvena vyAkhyAnAt // iti zrI harakiGkaranyAyAcAryaparamapaNDita bhaTTavAdIndraviracite mahAvidyAfast kevalAnvabhiGgo nAma dvitIyaH paricchedaH // 2 // ( bhuvana0 ) - paramatanirAsena siddhaM svamatamupasaMharati - tasmAtsAdhyAbhAveti / sAdhyAbhAvavadvRttittraviraho vipakSavartanAbhAvo vyApyatvaM vyatirekavyAptirityarthaH - kevalAnvayIti kevalAnvayino hetorvyApyatvaM vyAptistasyA asiddhirdurvAretyarthaH tadidaM yatheSTeti / atrAnukto'pi rUpakAlaGkAro yatheSTacAriNyetivizeSaNena mahAvidyAyA akulastrItvamAropayati / tasyAzca saMga prANatyAgarUpaM prAyazcittaM samaJjasametra / sUtrakArAdipUrvAcAryavyutpAdita kevalAnvayino bhaGge kathaM na siddhAntavirodho'trAha -- na ca vaizeSiketi / pranthakartA hi vaizeSikaH, tatra vaizeSikAdInAM kevalA. 1 nvayinaM nirAkurvatAmapasiddhAnta iti na ca vAcyamityarthaH - tadavyutpAdanAditi / tasya kevalA - nkathitvasyAvyutpAdanAt -- TIkAkArAdInAmiti / TIkAkArAH kandalIkiraNAvalyAdiTIkAkartAraH / nanu tairyutpAditAH samavAyAdaya Adriyante, kathaM tarhyanAdaraNamityAha - AdaraNe veti / vadIyaM yatkevalAnvayinyutpAdanaM tasya paramatatvena vyAkhyAnAdityAzayaH / iti zrIjinazAsanazrI somasundarasUriziSyazrIbhuvanasundarasUriviracitAyAM mahAvidyAviDambanavRttau vyAkhyAnadIpikAyAM kevalAnvayibhaGgavyAkhyAno nAma dvitIyaH paricchedaH samAptaH // Aho! Shrutgyanam
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ atha tRtIyaH pricchedH| namasyAmo dUrIkRtabhavanabhaGgaM bhagavato vapurvizvArambhasthitilayanidAnaM purripoH| yadaspRSTaM bhogairapi dalitakAmaM karuNayA bhavAnIbhrUbhaGgapraNayakalahebhyaH spRhayati // 1 // (bhuvana0)-kRtAdimadhyamaGgaladvayazcaramamaGgalamAcaSTe-namasyAma ityAdi / vayaM namasyAmo namaskurmaH / kiM, vapuH / kasya, puraripoH zrImahAdevasya / kiMbhUtaM vapuH-dUrIkRtetyAdi / bhavanamutpattiH, bhajo vinAzaH / to dUrIkRtau yena tattathA / etAvatA zAzvatamityarthaH / punaH kIdRzaM vapuHvizvArambhetyAdi / vizvArambho nirmANam / sthitiravasthAnam / layo vinAzaH / teSAM nidAnaM kAraNam / yadvapu gairaspRSTaM dalitakAmamapi bhavAnIbhrUbhaGgapraNayakalahebhyaH spRhayati / nanu yadyevaMvidhaM vapustadA bhavAnIkaTAkSarAgo viruddha ityAha-karuNayeti / etAvatA nIrAgo'pi sankaruNayeva gaurImAdriyata ityarthaH // 1 // upAdhivyAdhinidhUtamanvayavyatirekiNam / matvodbhinnamahAvidyAH zivAdityAditArkikAH // 2 // ( bhuvana0)-mahAvidyApravartakAnAM nirAkaraNaM zlokadvayena prastAvayati-upAdhIti / anvayavyatirekiNaM prayogamupAdhirUpavyAdhinA kamnaM matvA jJAtvA udbhinnAH antarbhUtaNyarthatvAprakaTitA mahAvidyA yaiste uninnamahAvidyAH zivAdityAditArkikAH / ajAyanteti kriyAdhyAhAraH / anvayavyatirekiNamupAdhikarthitaM jJAtvA zivAdityAditArkikaiH kevalAnvayitvena mahAvidyAH zritA ityarthaH // 2 // . teSAmeSa vizeSeNa nirAkaraNasaMbhramaH / zrIsiMhadharmAdhyakSeNa vAdIndreNa vidhIyate // 3 // (bhuvana0)-teSAmiti / teSAM zivAdityAditArkikANAM vAdIndreNa zrIsiMhanarezvarasya dharmAdhikAriNA nirAkaraNaM kriyate iti saMTaGkaH // 3 // asiddhaviruDAnaikAntikasatpratipakSakAlAtyayApadiSTAH paJca hetvAbhAsAH suutrkaaraadibhiryutpaaditaaH| asiddho'pi vedhA, pakSadharmatvAsiddho vyApyatvAsiddhazca / tatra na yadyapi mahAvidyAhetuH pakSadharmatvAsiddhaH, tathApi vyApyatvAsiddho bhavatyeveti vyutpAditaM dvitiiypricchede| 1 kRtabhuvanabhaGga iti gha pustakapAThaH / 2 'kRtAdimadhyamaGgaletyAdi caramamaGgalamAcaSTe ityanto pranyAMzaH cha da pustakayo sti / 3 viracyate iti gha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM kiJca, atha nRtntrkjnymnHkumudcndrmaaH| mahAvidyAtamaHstomamupAdhirupaDhaukate // 4 // yo bhaGgisthanivRttimattvarahito' yadarjite meyatA meyatve zrutigocaratvavirahaH sa syAdupAdhi(vaH / bhaGgo vinAzaH / sa vidyate yasya asau bhaGgI / anitya ityarthaH / tatra sthitA nivRttiratyantAbhAvaH / tadvattvaM tatpratiyogitvaM / tena rahitaH ityarthaH / tadanena anityatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvarahitatvaM azrAvaNatvAdInAmanityatvarUpasAdhyavyApakatvaM darzitam / yadarjite meyateti / yena azrAvaNatvena varjite azrAvaNatvAtyantAbhAvavati zabdatvAdau meyatetyarthaH / tadanena meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvamazrAvaNatvAdInAM meyatvAdisAdhanAvyApakatvaM darzitam / saH zrutigocaratvavirahaH zravaNendriyagrAhyatvAtyantAbhAvaH / meyatve sAdhanAbhimate, upaadhirbhvedityrthH| ( bhuvana0 )-asiddho'pi dvedheti / pakSasya yo hetudharmo na syAtsa pakSadharmatvAsiddho, yathA anityaH zabdazcAkSuSatvAt ghaTavaditi / vyApyatvAsiddhazca sAdhanasya sAdhyena yayApyatvaM tenAsiddho vyAptizUnya ityarthaH / aupAdhikavyA~ptikaca vyApyatvAsiddhaH / tatra na yadyapIti / yadyapi mahAvidyAhe tuH meyatvAdiH pakSe zabdAdau vartanAnna pakSadharmatvAsiddhaH-tathApIti / tathApi vyApyatvAsiddho vyAptizUnyo bhavatyeveti dvitIyaparicchede pratyapAdi / vyAptizUnyo vyApyatvAsiddha iti purApi praadrshi| aupAdhikavyAptiko'pi vyApyatvAsiddho bhavatIti tadupapAdanAyAha-kiMca / athetyAdi / upAdhirupaDhaukate / kaM / mahAvidyArUpatamaHstomam / kiMviziSTaH upAdhiH-nUtaneti / nUtanA ye tarkajJAsteSAM manAMsyeva kumudAni tatra candramAH / vAdiprayuktamahAvidyAnumAnAdikhaNDanAcittAhAdaka ityarthaH / upAdhezcandratvAropaNAnmahAvidyAtamaHstomanirAkaraNaM yuktameva // 4 // athopAdhidoSodbhAvanAya padyamAha-yo bhnggisthetyaadi| pUrvArdha vyAcaSTe-bhaGgo vinAza iti / tadvattvaM tatpatiyogitvamiti / nanvatra tadvattvaM tatpra. tiyogitvaM kathaM, yato bhaGgisthanivRttimanto'nityAH padArthAH / kathaM tarhi teSAM pratiyogitvam / ucyate / sarva vastu hi khaniSThAtyantAbhAvapratiyogi / na hi ghaTe ghaTo'sti AtmAzrayAt / tasmAdbaTo ghaTaniSThAtyantAbhAvapratiyogI syAdeveti tadvattvaM tatpratiyogitvaM samIcInameva / tena rahita iti| anityapadArtheSu upAdheratyantAbhAvo nAstIti paramArthaH-tadaneneti / anityatvavanto'nitya. . 1 rahite ya iti gha pustakapAThaH / 2 dhirdhavam / iti gha pustakapAThaH / 3 vyAptiko'pi vyA cha pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 mahA vidyAviDambanam / 101 padArthA:, teSu niSTho yo'tyantAbhAvastasya yatpratiyogitvaM tena yadrahitatvaM tadazrAvaNatvAdInAmupAdhI - nAmanityatvarUpasAdhyasya vyApakatvaM darzitam / idamatra hRdayam / yatra yatrAnityatvaM tatra tatrAzrAvaNatvaM yathA ghaTAdAvityevamupAdheH sAdhyavyApakatvam / tadanenetyAdi / tattasmAtkAraNAt anena anantaro - ktena meyatvavanto meyabhAvAH teSu niSTho yo'tyantAbhAvaH tasya yatpratiyogitvaM tadazrAvaNatvAdInAM meyatvAdisAdhanasyAvyApakatvamityarthaH / etAvatA meyatvasAdhanevatsvapi azrAvaNatvopAdhirnAsti / tathA ca yatra yatra meyatvaM tatra tatra azrAvaNatvaM nAsti, zabdatvAdau meyatvasattve'pyazrAvaNatvAbhAvAdityazrAvaNatvasya sAdhanAvyApakatvam / zravaNendriyeti / azrAvaNatvamityarthaH / ayamabhiprAyaH / sAdhyavyApakatve sati sAdhanAvyApakatvamupAdhitvam / sAdhyaM ca tadeva yadvipratipannaM prati pakSe meyatvena bodhayitumabhipretam / ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM ityatra anityatvaM ca paraM prati pakSe meyatvena bodhayitumabhipretam / tasmAdanityatvarUpasAdhyavyApako meyatvAdisAdhanAvyApakaH zrotragrAhyAtyantAbhAvaH upAdhirbhavatyeva 1 ( bhuvana 0 ) - zrAvaNatvaM nopAdhiH, nitye gaganAdau zrAvaNatvopAdhisadbhAve'pyanityatvasAdhyAbhAvena samavyAptikatvAbhAvAdityAzaGkayAha - ayamabhiprAyaH iti / atra samavyAptirna vivakSitetibhAvaH / kiM tatsAdhyaM yasya vyApaka upAdhiravAha - sAdhyaM ceti / pakSe mUlAnumAnapakSe zabde ityrthH| ayaM zabdaH svasvetaretyAdi / upalakSaNaM cedam / tenAtra anyAnyapi pUrvoktamahAvidhAnumAnAni mantavyAni / atha sAdhyavyApakaH sAdhanAvyApaka ityatra sAdhyapadena vyApakatvAbhimataM vivakSitam / prakRte ca pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM vyApakam / na ca tasya zrAvaNatvAtyantAbhAvo vyApakaH / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavat zabdatvAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAt / tena sAdhyavyApakatAbhAvAnnAyamupAdhiriti manyase / tanna / kiM vyApakatvAbhimatavyApakaH sAdhanAvyApaka ityupAdhisAmAnyalakSaNaM, kiMvA prakRtasAdhyasAdhanasaMbandhopAdhilakSaNam / nAdyaH / vyAghAtAt / yatkiJcidyApa - kaubhimatavyApakasya svAtmAdikiJcitsAdhanavyApakatvena sAdhanAvyApakatvAnupapatteH / nApi dvitIyaH / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavyApakameyatvavyApakasya bhavadbhiranaGgIkArAllakSyalakSaNayorapyasiddheH, siddhau vA sopAdhitvasya durvAratvAditi / 1 'sAdhanavat zrA iti cha da pustakapAThaH / 2 'bhavedeva / ' iti gha pustakapAThaH / 3 prakRtasAdhyavyApakatve sati prakRtasAdhanAvyApakatvamupAdhila iti gha pustakapAThaH / 4 'vyApakatvAbhi iti gha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM (bhuvana0 ) atre mahAvidyAvAdI zaGkate-atha sAdhyeti / ghyApakatvenAbhimataM vyApakatvAbhimatamityarthaH / prakRte ceti / prakRte prastute mahAvidyAnumAne pakSIkRtetyAdikaM vyApakaM sAdhya nyastam / na ca tasyeti / na ca tasya mahAvidyAsAdhyasya svasvetaretyAdikasya zrAvaNatvAtyantAbhAvo'zrAvaNatvopArvyAipakaH / hetumAha-pakSIkRteti / pakSIkRtazabdetyAdimahAvidyAsAdhyasahitaM yacchabdatvAdi tatra niSTho yo'tyantAbhAvastasya pratiyogitvAt azrAvaNatvopAdherityarthaH / etAvatA mahAvidyAsAdhyavati zabda ve'zrAvaNatvasyAbhAvAdyatra mahAvidyAsAdhyaM tatropAdhirityupAdheH sAdhyavyApakatvaM nAsti / phalitamAha-tena sAdhyeti / AcAryoM dUSayati-tanneti / vyApakatveti / vyApakatvAbhimataM sAdhyamityarthaH / kiMvA prakRtasAdhyasAdhaneti / prakRtasAdhyavyApakaH prakRtasAdhanAvyApaka upAdhiriti vizeSalakSaNaM vA vivakSitamiti bhAvaH / AdyaM dUSayati-nAdyaH iti / vyAghAtaM spaSTayati-yatkizciyApaketi / vyApakaM ca tadabhimataM ca vyApakAbhimataM sAdhyaM yatkizcidanityatvAdi, tavyApakasya svAtmAdi yatkiJcitsA. dhanamazrAvaNatvAdirUpameva, tasya vyApakatvAdupAdheH sAdhanAvyApakatvAnupapattiH / svAtmAdItyatra svAtmazabdaH pUrvoktAzrAvaNatvopAdhyapekSaH / ayamAzayaH-ghaTAdayo nityAH azrAvaNatvAdAtmAdivadityAdyanumAne nityatvavAdinA kRte yo'zrAvaNa vAdihetuH, sa etadupAdhirUpaH evetyazrAvaNatvAdyupAdhiretasya sAdhanasya vyApaka eveti sAdhanAvyApakatvaM nopapadyatetyarthaH / dvitIyamutthApayatinApi dvitIya iti / pakSIkRtazabdetyAdi / sAdhyavyApakasya meyatvasAdhanAvyApakasyopAdherbhavadbhirasvIkArAllakSyalakSaNayoH, lakSya upAdhiH, lakSaNaM prakRtasAdhyavyApaka ityAdikaM vizeSalakSaNaM, tayorapyasiddheH / lakSaNatvasvIkAre tu tasyopAdhitvameva syAdityAha-siddhau veti / atha mahAvidyAvirodhinAmapi sAdhyavyApakaH sAdhanAvyApakaH ityupAdhisAmAnyalakSaNaM vA vivakSitam / ubhayathApi pUrvadoSApattiriti manyase / tanna / asmAbhiH sAdhyapadena pakSaniSThatayA vipratipannaM prati pratItyaparyavasAnena jJApyasyAnityatvasya prakRtasya vivakSitatvAt / tena anityatvavyApako meyatvAvyA. pakaH iti prakRtopAdhivizeSalakSaNam / (bhuvana0)-codyaparihArasAmyarUpayA pratibandhA paraH zaGkate-atha mahAvidyeti / mahAvidyAvirovinAM bhavatAmapi sAdhyavyApaketyAdivikalpayoH pUrvadoSaH syAdityarthaH / granthakAraH pratyuttarayati-tanneti / asmAbhiH sAdhyapadena mahAvidyAsAdhyaM na vivakSitaM, kintu pakSe zabdAdau niSThatayA vipratipannaM prativAdinaM prati pratItyaparyavasAnena anityatvaM vinA sAdhyapratItirna syAdityaparyavasAnena jJApyamanityatvaM vivakSitam / etAvatA kimuktaM bhavatItyata Aha-tenetyAdi / prakRto'dhikRto ya upAdhirazrAvaNatvAdirUpa iti bhaavH| kathaM punarasya doSatvamiti cet / azrAvaNatvavyApakanivRttau anityatva 1 atha mahA iti ca pustaka pAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 503 mahAvidyAviDambanam / vyApyanivRtterAvazyakatvena pakSIkRtazabde eva meyatvapakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvayovyoptibhaGgAdityavehi / idameva cAnyatrApyupAdhidUSaNatvabIjam / (bhuvana0 )-AzaGkate-kathamiti / asyopAdherityarthaH / AcAryaH pratyAcaSTe-azrAvaNatveti / azrAvaNatvaM yaH upAdhirvyApakastasya nivRttAvanityatvaM sAdhyarUpaM vyApyaM nivartata eva / tathA hi-yatra yatra anityatvaM tatra tatra azrAvaNatvaM yathA ghaTAdau / yatrAzrAvaNatvaM na syAttatrAnityatvamapi na, yathA zabdatve nityatvena vAdiprativAdinoH saMmate / etAvatA upAdhirnivartamAnaH sAdhyaM gRhItvA nivRttaH / kiM tahItyAha-pakSIkRtazabde iti / pakSIkRtazabde eva yanmeyatvasAdhanaM pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyaM ca tayorvyAptibhavAt / ayamarthaH / upAdhidharmo vyAptiH sAdhane cakAsti, japApuSpaMdharmo lauhityaM sphaTikopala ivetyupAdhinA sAdhyasAdhanayorvyAptibhaGgaH / idameva ceti / anyatrApyanumAneSUpAdherdUSaNatvamevameveti bhaavH| yadA svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM anityatvena vizeSya azrAvaNatvamupAdhirvaktavyaH / tathAhi-yat etacchabdaitacchabdetaraniSThatvarahitAnityaniSThAdhikaraNatve sati anityaM, tat azrAvaNamiti sAdhyavyApakatvam / azrAvaNatvaM ca meyatvavat zabdatvAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogIti sAdhanAvyApakam / tena bhavatyupAdhiH / na cAbhipretasAdhyavyApakasya vizeSitasAdhyavyApakasya copAdhitve'tiprasaGgaH / evaMvidhopAdhimatAmanumAnatvAnaGgIkArAt / tadrahiteSu ca svataH evAtiprasaGganivRttiriti / anyathA vyApakatvAbhimatasAdhyavyApakasyApi upAdhitve pravartamAnasyAtiprasaGgasya kaH zAstA iti / (bhuvana0)-prakArAntareNopAdhiM vyutpAdayati-yadvA svasvetareti / svasvetaretyAdimahAvidyAsAdhyamanityatvena viziSTaM kRtvA azrAvaNatvamupAdhivaktavyaH / etadevopAdheH sAdhyavyApakatva. darzanapUrvakaM darzayati-tathA hIti / yadetacchabdetyAdimahAvidyAsAdhyavattve sati anityaM tadazrAvaNaM, yathA ghaTAdi / upAdheH sAdhyavyApakatAM pradarzya sAdhanAvyApakatAmAha-azrAvaNatvaM ceti / meyatvavadyacchabdatvAdi tatra niSTho yo'tyantAbhAvastasya pratiyogi azrAvaNatvam / etAvatA meyatvasAdhanavati zabdatvAdAvazrAvaNatvarUpopAdheratyantAbhAvaH / zabdameyatvasadbhAve'pyazrAvaNatvasya asaddhAvAt / AzaGkApUrva pariharati-na cAbhipreteti / abhipretasAdhyamanityatvam, vizeSitasAdhyaM mahAvidyAsatkam / hetumAha-evaMvidheti / evaMvidhopAdhimatAmanumAnAnAmityarthaH / tadrahitaviti / evaMvidhopAdhirahiteSu svayamevAtiprasaGganivRtteH / anyatheti / evaMvidhopAdhirahitAnumAneSvapi ati. prasaGgakaraNe / vyApakatvAbhimateti / vyApakatvenAbhimataM mukhyaM yatsAdhyamagnimattvAdi tabyApakasyA. 1 asyAgre 'atra sAdhyasAdhanayoAptiH / sA azrAvaNatvena sopAdhikA' ityadhikaM ca pustake dRzyate / 2 puSpalauhi iti ca pustakapAThaH / 3 vapi aprasaGga iti cha da pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTI kA yutaM yupAdhitve'tiprasaGgasya kaH zAstA zikSayitA / ayamabhiprAyaH - kasmiMzcidanumAne satyopAdhAvapi kenApyudbhAvite'tiprasaGgaH kathaM nivAryaH / nanu atra ayaM kSandaH pakSaH / etadvyatiriktaM ca sarva sapakSaH / tena vipakSarUpavyAvartyabhAvAt azrAvaNatvasya pakSetaratvamityata Aha 104 "zabdatvAdi nivartyamasti na tataH pakSetaratvabhramaH" iti / yat vipratipannaM prati pakSaniSThatayA vAdinA sAdhyate tatsAdhyam / tadabhAvavAMzca vipakSa: upAdhevartyaH / tathAvidhazca azrAvaNatvasya zabdatvAdireva / tena vyAvartya satvAnna pakSetaratvabhrAntiH kartavyA / ( bhuvana0 ) - lokatRtIyapAdAvatArAya AzaGkAM kurute - nanvatreti / pakSetaratvamiti / vimatA hiMsA adharmasAdhanaM hiMsAtvAt glecchahiMsAvadityatra niSiddhatvamupAdhiH / asyopAdheH saMdhyAvandanAdirvipakSo vyAvartyaH / saMdhyAvandanAdau niSaddhatvAbhAvAt / atra ca mahAvidyAyAM vipakSasyaivAbhAvAdvipakSavyAvartanAbhAvena pakSaH eva vyAvartyo'sti / tathA copAdheH pakSetaratvaM doSaH / 'zabdatvAdIti / atra zabdatvAdyupAdhernivarttyamasti / yato'trA zrAvaNatvamupAdhiH / sa ca zabdatvAdervipakSAvyAvRtta eva, zabdatve'zrAvaNatvAbhAvAdityupAdheH zabdatvAdivipakSo vyAvartyaH / tasmAtpakSetaratvabhramo na kArya ityAzayaH / zloka tRtIyapAdaM vyAkhyAti / yat vipratipannamiti / vipratipannaM prativAdinaM prati yadanityatvAdi pakSe zabdAdau niSThatayA vAdinA sAdhyate tatsAdhyam / tasya sAdhyasyAbhAvo nityatvaM, tadvAMzca nityo vipakSaH / upAdhervyAvartya iti / yatra kutrApyupAdhiH syAt, sa vipakSe pakSe ca vartamAno na vilokyate / tathA ca sati tasyopAdhervipakSaH pakSazca vyAvatyoM bhavatIti sarvatropAdheH rItiH / yatra ca vipakSo vyAvatyoM na bhavettatra kevalapakSasyaiva vyAvartanAdupAdheH pakSetaratvaM doSaH / atra ca tathA nAzaGkanIyam / zabdatvAdivipakSAdazrAvaNatvopAdhervyAvRttatvAdityarthaH / nAmamAhamupAdhivyAvartya mAha - tathAvidhaveti / yat vAdino vyApakatvenAbhimataM tadabhAvavAn vipakSa: upAdhivyAvatya na tvanya iti cet / na / sarvatra vipratipattigocarasAdhyAbhAvavato vyAvartya - svam / tathAbhUtavyAvartya ra hitasyopAdheH pakSetaratvamityetAvataiva sakalavyavasthopa pattau vyApakIbhUtasAdhyAbhAvavato vyAvartyatvaM tathAbhUtatryAvartyarahitasya ca pakSetaratvamityAdivyavasthAyA garIyasyA niSpramANakatvAditi / ( bhuvana0 ) - mahAvidyAvAdI zaGkate - yadvAdino vyApaketi / vyApakatvena sAdhyatvenAbhima mahAvidyAsAdhyaM svasvetaretyAdirUpaM tadabhAvavAnvipakSaH upAdhinA vyAvatyoM, na tvanyo bhavadadbhimato mukhyAnumAnasAdhyavipakSaH iti bhAvaH / AcAryaH uttarayati - na sarvatreti / vipratipattigocaraM yatsAdhyamanityatvAdi tadabhAvo nityatvaM, tadvato nityasya vyAvartyatvam / vyApakIbhUteti / 1 upAdheya' iti gha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 mhaavidyaaviddmbnm| vyApakIbhUtasAdhyaM mahAvidyAsatkaM, tadabhAvavato vyAvaya'tvamityAdivyavasthA garIyasI nissprmaannkaa| kalpanAlAghave sati kalpanAgauravabAdhakatarkasadbhAvAt / nanu astu pakSaM pakSIkRtya pravartamAnAsu mahAvidyAsu ayamupAdhiH / sapa. kSavipakSAdIn pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAstu upAdhividhurA evetyata Aha "sarvatraivamupAdhirapratihataH," iti ayaM ghaTaH etaddhaTaitacchandavyatiriktatvarahitAnityAnyaH meyatvAdityatra azrAvaNatvamupAdhiH / etacchabdaniSThatayA paraM prati sAdhyasya anityatvasya vyApakatvAt / meyatvasAdhanAvyApakatvAca / anityatvarUpasAdhyarahitazabdatvAdivyAvaha~sattvena pakSetaratvAnAkrAntatvAceti / tathA gaganaM zabdetarAnityanityavRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAdityatrApi azrAvaNatvamupAdhiH / etacchandaniSThatvena sAdhayitumabhipretasya anityatvasya vyApakatvAt, meyatvAvyApakatvAcca / siSAdhayiSitAnityatvAbhAvavataH zabdatvAdeAvaya'sya satvena pakSetaratvAnAkrAntatvAceti / evaM sAdhyAdInapi pakSIkRtya zabdAnityatve pravartamAnAsu mahAvidyAsvaMyamupAdhidraSTavyaH / nanu astu nAma anityatve pravartamAnAsu mahAvidyAsu azrAvaNatvamu. pAdhiH / anvayavyatirekisAdhyAntarapravartamAnAsu na kazcidupAdhirityatrApyetadevottaram / sarvatraivamupAdhirapratihata iti / yatra yatrAnvayavyatirekiNi hetau yo ya upAdhiH, tattatsAdhyapravartamAnamahAvidyAsu sa sa evopAdhiH pUrvanyAyena draSTavyaH / yaH punaranvayavyatirekI nirupAdhika eva, tatsAdhyapravartamAnamahAvidyApyanaupAdhikI evAstu / kiM naH chinnam / tadaprAmANyasya vakSyamANadoSairapi siddheH| (bhuvana)-turIyapAdabhAgamavatArayituM codayati / nanvastviti / ita Arabhya etadevottaraM sarvatraivamupAdhirapratihata itiyAvatsugamamiti na lezato'pi vyAcakre / nanu sa zyAmo maitraputratvAtsaMpratipannaputravadityanvayavyatirekiNi so'yaM svasvetaravRttitvarahitazyAmaniSThAdhikaraNaM meyatvAddhaTAtmA divadityasyAM mahAvidyAyAmazrAvaNatvasya anupAdhitvAdetadevottaramityayuktamuktamityAzaGkayAha-yatra yatrAnvayIti / yatra yatra anvayavyatirekiNi mUlAnumAnahetau yaH upAdhiH / tattaditi / tattadanvayavyatirekihetusAdhyapravartamAnamahAvidyAsu sa eva mUlAnumAnopAdhireva draSTavyaH / zyAmatvasAdhyapravartamAnamahAvidyAyAM ca zAkAdyAhArajanyatvaM meyatvasAdhanAvyApakaM pakSaniSThatayA vipratipannazyAmatvasAdhyavyApakaM dugdhAdyazyAmavyAvartya viziSTamupAdhiH / paramANunityo'nAdibhAvatvAt 1 bAsvazrAvaNatvam iti gha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM Atmavadityatra ayamamAtmaitadAtmaitatparamANuvyatiriktatvarahitanityAnyaH prameyatvAddhaTAdivadityatra kaH upAdhiratrAha-yaH punaranvayeti / tdpraamaannysyeti| nirupAdhikamahAvidyAyA aprAmANyaM vakSya. mANadoSaiviruddhatAnaikAntikatvAdibhirapi setsyatItyarthaH / yaH punavyutpAditamapi sAdhyavyApakaM sAdhanAvyApakaM copAdhiM prameyatvAdI na manyate, tasya ayaM zabdo'nityaH, sAmAnyavattve sati asmadvAhyapratyakSatvAdityAdAvapi azrAvaNatvAdirupAdhina syAt , avizeSAdityAha 'no cenna hetvantare,' iti (bhuvana0 )-caturthapAdAntyabhAgatAtparyamAha-yaH punargyutpAditamiti / ya evaM pUrvotpAditamapyupAdhiM na svIkurute, tasya ayaM zabdo'nityaH ityatrApi azrAvaNatvopAdhirna syAt / asti cAtropAdhiH / tathAhi / yadyadanityaM tattadazrAvaNaM yathA ghttaadi| yatrAzrAvaNatvAbhAvaH tatrAnityatvAbhAvo yathA zabdatve iti sAdhyavyApakatvam / tathA zabde sAmAnyavattve sati yadasmadvAhyapratyakSatvaM tasminsatyapi azrAvaNatvopAdherabhAvAtsAdhanAvyApakatvaM copAdheH / zabdavarUpavipakSavyAvaya'sattvena ca na pakSetaratvamiti / no cenna hetvantara iti / yadi pUrvopapAditaH upAdhina bhavati, tadA hevantare sAmAnyavattve sati asmadvAhyapratyakSavAdityAdike'pyupAdhina syAdityarthaH / / atha pratItyaparyavasAnalabhyasAdhyavyApakaH tathAvidhasAdhyAbhAvavadrUpapakSa. vyAvartyavAMzcopAdhiH kacidapi na dRSTaH iti cet / na / pakSe vyApakIbhUtasAdhya. sAdhakaM vipakSAdIn pakSIkRtya pakSe tathAbhUtasAdhyasAdhakamanumAnamapi kacinna dRSTameva / mahAvidyaiva tathA dRzyate iti cet / tarhi tadupAdhirapi tathAbhUto dRzyate iti saMtoSTavyam / na caivaM sati sakalakevalAnvayiprAmANyabhaGga iti vAcyam / tatprAmANyasyAsmAbhiranaGgIkArAt / aGgIkAre vA sarvatrAparyavasAnalabhyAnvayavyatirekisAdhyAbhAvena tadyApakasyopAdheranupapattiriti / / __ (bhuvana0 )-paraH zaGkate-atha pratItyaparyavasAneti / pratIteraparyavasAnena abhavanena labhyaM yadanityatvAdisAdhyaM, tasya vyApakaH, tathA vidhaM yadanityatvAdi sAdhyaM tasya yo'bhAvaH, tadvadrUpo yo vipakSo vyAvartyastadvAMzvopAdhina kvApi dRssttcrH| AcAryaH pariharati-na pakSe vyApaketi / pakSe vipakSAdau vyApakIbhUtaM sAdhyaM mahAvidyAsAdhyaM, tatsAdhakaM sat vipakSAdInpakSIkRtya pakSe zabde tathAbhUtasAdhyamanityatvAdikaM tatsAdhakamanumAnamapi kacinna dRSTamityarthaH / nanu yadi kevalAnvayI na svIkriyate, tIdRSTAdi kasyacitpratyakSaM meyatvAddhaTavadityAdeH kevalAnvayitvena asvIkArArhatvAtsarvajJasiddhiH kathamityAzaGkAparihArAyAha-aGgIkAre veti| kevalAnvayihetoraGgIkAre vA sarvAnumAneSvaparyavasAnalabhyaM yadanvayavyatirekiNo mUlAnumAnasya sAdhyaM, tadabhAvena vyApakasya aparyavasAna... 1 'asmadA divAyendriyagrAhyatvAdi iti gha pustakapAThaH / 2 vaNatvamupA' iti gha pustakapAThaH / 3 tathAbhUtA / iti gha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa03 mhaavidyaaviddmbnm| labhyAnvayavyatirekisAdhyavyApakasyopAdheranupapattiH / ayamabhiprAya:-mahAvidyAyAM hi aparyavasAna. labhyAnityatvAdisAdhyasadbhAvena tadvyApaka upAdhiH sambhavati, nAnyatra kevalAnvayiSu / tatrAnantaroktasAdhyAsambhavAt / tasmAtkevalAnvayiSUpAdherabhAvaH ityarthaH / iti sNkssepto'smaabhirupaadhirupvrnnitH| mahAvidyAnirAsArtha tanmUlakaSaNakSamaH // 5 // mUlazlokastu yo bhaGgisthanivRtimattvarahito yadarjite meyatA meyatve zrutigocaratvavirahaH sa syAdupAdhirbhuvaH / zabdatvAdi nivatyamasti na tataH pakSetaratvabhramaH sarvatraivamupAdhirapratihato no cenna hetvantare // 6 // (bhuvana)-zlokaH spssttH||5|| atha sNnhyte'bhiissttvirodhstrkmudryaa| prativAdimahAvidyAgharSaNAya vicakSaNaH // 7 // (bhuvana0 )-uttarazlokatAtparyamAha-atha saMnadyate iti / abhISTavirodhaH saMnahyate sannaddhoM bhavati / kayA / tarkamudrayA tarkayuktyA // 7 // dhatte'bhISTaviruddhatAM nigadito hetuH samunmIlayan ___ iSTAbhAvamabhISTatulyanayataH pakSe vicArakSamAm / iti yathAkathito hetuHmeyatvAdiH pakSIkRtazabde tattaditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM sAdhayan pakSe sAdhyapratItyaparyavasAnAdvAdyabhimatamanityatvaM saadhyti| tathA pakSIkRtazabde tattaditaravRttitvarahitAnityatvAtyantAbhAvavanniThAdhikaraNatvaM sAdhayan pakSe sAdhyapratItyaparyavasAnarUpAnityatvasiDitulyanyAyena vAdyabhimatAnityatvAtyantAbhAvaM sAdhayati / tena vAdyabhimatAnityatvarUpasAdhyAbhAvasAdhakatvAdyamabhISTaviruDo vizeSaviruddha iSTavighAtakArI cetyucyate / vyApakatvAbhimatasAdhyAbhAvavyApyatvaM viruddhatvam / tacca prakRte nAstIti nAyaM viruddha ityata Aha kizciyApakamIpsitaM tadaparaM bhedastayoH kIdRzaH sAdhyatve tadbhAvasAdhakatayA loke viruddhsthitiH|| 8 // iti| (bhuvana0)-abhISTaviruddhatAM darzayati-dhatte'bhISTetyAdi / nigadito heturmeyatvAdirabhISTasya viruddhatA abhISTaviruddhatA, tAM vicArakSamAM dhatte / kiM kurvansamunmIlayan / kam / iSTAbhAvam / iSTamanityatvam, tadabhAvo nityatvam / kasmAt / abhISTatulyanayataH abhISTamanityatvaM yathA sAdhyate, Aho! Shrutgyanam
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM tathA nityatvamapIti tattulyanyAyAt / kasmin / pakSe zabdAdau / anityatvavannityatvamapi sAdhayaviruddhaH syaadityrthH| zlokAdha vyAcaSTe-yathAkathita ityAdi / meyatvAdihetuH pakSIkRtazabde tattaditaretyAdi mahAvidyAsAdhyaM sAdhayanpakSe yatsAdhyapratIteraparyavasAnamanupapattiH, tadbalena yathA vAdyabhimatamanityatvaM sAdhayati, tathaiva vAdyabhimataM yadanityatvaM tadatyantAbhAvo nityatvaM tadapi sAdhayati / tathApi kiM dUSaNamityAha tena vAyabhimateti / vAdyabhimataM yadanityatvarUpaM sAdhyaM tadabhAvo nityatvaM, tatsAdhakatvAdayamabhISTaviruddhaH / ' hetubhedAbhAvena tulyabalaH sAdhyAbhAvasAdhako'bhISTaviruddhaH' iti saMpUrNa tallakSaNasya sadbhAvAt / uttarArdhAvatArAya zaGkate-vyApakatvAbhimateti / vyApakatvAbhimataM sAdhyamatra svasvetaretyAdikaM mahAvidyAsatkaM / tadabhAvena vyApyo hi hetuviruddha ityucyate / ayaM tu pArizeSyalabhyAnityatvasAdhyasya abhAvena vyApyo, na tu mahAvidyAsAdhyasyAbhAvena / tato nAyaM viruddha ityarthaH / uttarArdha darzayati-kiJcidvayApakamiti / kiJcidvyApakaM mahAvidyAsAdhyaM kiJcittasmAdaparaM ca vyApakapratItyaparyavasAnalabhyamanityatvAdi, tayoH sAdhyatve bhedaH kIdRzo, na ko'pItyarthaH / tayoH sAdhyayoryo'bhAvastatsAdhako loke tArkikaloke viruddho heturucyate ityabhiprAyaH // 8 // prakRtavyApakAbhAvavyApyaH prakRto heturviruDa ityayuktam / prakRtahetore. vaMrUpatvapramitau viruddhatvasya durvAratvAt / apramitau asya lakSaNasya svarUpAsiddhatvAt / tasmAtsAdhyAbhAvasAdhakaH prakRto heturviruddha ityucyate / ( bhuvana0 )-zlokottarArdha vyAkhyAtuM paroktaM dUSayati-prakRtavyApaketi / prakRtaM vyApaka mahAvidyAsAdhyaM, tadabhAvena vyApyaH prakRto heturmeyatvAdiviruddha iti bhAvaH / prakRtavyApakAbhAvavyApyatvaM hetoH pramitaM na vA / AdyaM pratyAha-prakRtahetoriti / prakRtahetormeyatvAderevaMrUpatvapramitau prakRtavyApakAbhAvavyApyatvapramitau viruddhavaMdurvAram / dvitIyaM pratyAha-apramitAviti / yadi prakRtavyApakAbhAvavyApyatvaM hetorapramitaM, tadAnImetallakSaNasya svarUpamevAsiddham / yataH etallakSaNaM hi vizeSalakSaNatvena anyatrAprasiddham / tarhi kiM lakSaNamityAha-tasmAtsAdhyAbhAveti / sAdhyaM ca dvividham / kizcidyApakAbhimataM, kishcidyaapkprtiitypryvsaanlbhym|n cAnayoH prativAdinA pakSaniSThatayAnaGgIkRtayorvAdinA ca taniSThatayA bodhyamAnayoH sAdhyatve kazcidvizeSo'sti / vyApakatvAbhimatasAdhyAbhAvavyApyatvaM tu vyApakaviruddhAparaparyAyaM viruddha vizeSalakSaNam / yadi punarviru vizeSalakSaNAbhAvAt nAyaM viruddhaH, tarhi abhipretasAdhyavizeSAbhAvasAdhako viruddha iti viruddhavizeSalakSaNAbhAvAyApakAbhimatAbhAvavyApyo'pi viruddho na syAditi / yahA mA bhUdayaM viruddhaH, tathApyabhISTaviruddhAparaparyAyaM hetvAbhA. sAntaraM bhvissyti| 1 anityatvaM nityatva' iti cha da pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 mahAvidyAviDambanam / (bhuvana0)-zlokAdha vyAcAkhyAti-sAdhyaM ca dvividhamityAdi / vyApakatvenAbhimataM mahAvidyAsAdhyam / vyApakaM mahAvidyAsAdhyaM, tasya yA pratItistasyAH aparyavasAnena labhyamanityatvAdi / na cAnayoriti / anayoH sAdhyayoH prativAdinA mahAvidyAnirAkartA pakSe zabdAdau niSThatayA anaGgIkRtayorvAdinA mahAvidyAvAdinA tanniSThatayA pakSaniSThatayA bodhyamAnayoH na ca sAdhyatve kazcidvizeSo'sti / yataH ubhayamapi sAdhyatayocyate / prakArAntareNAzaGkate-vyApakatvAbhimateti / vyApakatvenAbhimataM mahAvidyAsAdhyaM tasya yo'bhAvastena vyApyatvaM hetostadvyApakaviruddhaH ityaparaparyAyaM viruddhahetorvizeSalakSaNamityAzayaH / AcAryaH pratyuttarayati-tahItyAdi / abhipretaH sAdhyavizeSo'nityatvAdiH, tadabhAvasAdhako viruddha ityabhiprAya: / vyApakAbhimateti / vyApakaM yadabhimataM mhaavidyaasaadhymityrthH| tarhi saMzayaH eva syAnna nirNayo'trAha-yadvA mA bhUditi / / satpratipakSa evAyaM, na viruddho,na hetvAbhAsAntaramiti shivaaditymishraaH| tanna / sAdhyAbhAvasAdhakatulyabaladvitIyahetAveva pUrvAcAryANAMpratipakSavyavahArAt , sAdhyAbhAvasAdhakatvamAtreNa pratipakSatve virudvasyApi pratipakSatvaprasaGgAt / tulyabalatvAbhAvAnna viruddhaH pratipakSo bAdhavaditi cet / atha tulyabalatvavizeSaNaM kimartham / viruDAdinivRttyarthamiti cet / atha viruddhAdayaH kimartha nivAH / pUrvAcAryANAM tatra pratipakSavyavahArAbhAvAditi cet / evaM tarhi prakRtahetvanyatvamapi vizeSaNamupAdeyameva / pUrvAcAya'stasyaiva taM prati pratipakSatvena avyavahArAdityalamupajIvyaiH saha kalahena / ( bhuvana0 )-paramataM prakaTayati-satpatipakSa iti / ayaM hetuH prakaraNasama eveti zivAdityamizrAH prAhuriti / paramataM nirasyati-tanna / sAdhyAbhAveti / sAdhyAbhAvasAdhako yaH pUrvahetostulyabalo dvitIyahetustatraiva pUrvAcAryANAM satpratipakSatvavyavahArAt / idaM hRdayam / pUrvAnumAnoktahetunA meyatvAdinA anityatvAdisAdhyasAdhakena tulyabala:, tasmAnmeyatvAdezca yo dvitIyaheturabhidheyatvAdiH pUrvoktAnityatvAdisAdhyAbhAvasAdhakaH sa eva satpratipakSaH / sAdhyAbhAvasAdhakasyaiva pratipakSatve'tiprasaGgamAha-sAdhyAbhAveti / sAdhyAbhAvasAdhaka eva yadi pratipakSaH, tarhi viruddho'pi sAdhyAbhAvasAdhakatvAtpratipakSaH prasajyeta / paraH zaGkate-tulyabaleti / sAdhyAbhAvasAdhako'pi tulyabala eva pratipakSo nAtulyabalaH, tasmAttulyabalatvAbhAvAdviruddhaH pratipakSo nocyate, yathA bAdhaH kAlAtyayApadiSTastulyabalatvAbhAvAnna pratipakSaH / praznapUrvakaM pariharatiatha tulyetyAdi / sAdhyAbhAvasAdhakastulyabalaH pratipakSa iti bhavatsaMmatalakSaNe tulya. balatvavizeSaNaM kimarthamityarthaH / pratibandImupAdatte-evaM tahIti / prakRto heturmeyatvAdidyuktaH, tasmAdanyo'bhidheyatvAdiHsattvam / etattattvam-yathA pratipakSalakSaNe tulyabalatvavizeSaNamupAttam, 1 bAdhaH adhikavalapratyanumAnastulya iti ca pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 bhuvana sundarasUrikRtaTIkA yutaM tathA prakRtatvanya ityapi vizeSaNamupAdeyam / tathA ca sAdhyAbhAvasAdhakastulyabala: prakRtahetvanyaH pratipakSa iti pratipakSalakSaNamuktaM bhavati / prakRtahetvanyaH iti vizeSaNAGgIkaraNe hetumAhapUrvAcAryairiti / tasyaiva meyatvAdereva, taM prati meyatvAdikameva prati pratipakSatvena pUrvAcAryairavyavahArAt / pUrvAcAryANAM hi pUrvoktahetvanyasminneva prati nakSatvavyavahAro'sti natu meyatvAdereva meyatvAdikaM pratItibhAvArthaH / upajIvyairiti / ayamabhiprAyaH / pUrvAcAryaiH prakRtahetvanya iti vizeSaNamupAdAya | zivAdityamizrAzca nopAdadate iti ya: upajIvyaiH pUrvAcAryaiH saha bhavatAM kalahastena kRtam / etAvatA pUrvoktahetoH satpratipakSatvamutthApitaM, abhISTaviruddhatvaM tu sthApitaM bhavati / mahAvidyAntareSvapi anityapadasthAne anityatvAtyantAbhAvapadaM prakSipya sAdhyapratItyaparyavasAnAnityatvAtyantAbhAvasAdhakatvamupapAdya abhISTaviruddhatA draSTavyeti / ( bhuvana 0 ) - uktamanyatrAtidizati / mahAvidyeti / ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAni - tyavRttidharmavAnityAda anityatvavRttipadasthAne nityavRttipadaM prayujyata ityarthaH / api sarvaguNo'bhISTavirodhena vinazyati / kiM punardoSasaMghAtairmahAvidyA samAkulA // 9 // ( bhuvana0 ) -- abhISTaviruddhatAmupasaMharati -- api sarvaguNa iti / sarvaguNo'pi heturabhIgavadoSeNa vinazyati / anyo'pi janaH sarvaguNo'pyabhISTasya mitrAde virodhena vinazyatyeva / mahAvidyAyA doSasaMghAtaiH samAkulAyAstu kimucyate // 9 // atha savyabhicAratvamunmIlatkulizezriyam / mahAvidyA mahAbhUbhRtpakSacchedAya sajjate // 10 // ( bhuvana0 ) - anaikAntikatodbhAvanAya prakramate - atha savyabhicAratvamiti / savyabhi - cAratvamanaikAntikatvaM mahAvidyAmahAdripakSacchedAya sajjate / kiM kurvat / unmIlat / antarbhUtaNyarthatvAdunmIlayat / kAM kulizazriyam / yadvonmIlatkulizadyutIti padamavagantavyam / tathA ca savyabhicAratvasyaitadvizeSaNam // 10 // sarvameva vastu svaniSThAtyantAbhAvapratiyogItyuktam / tena mahAvidyAsAdhye tadatyantAbhAvavati meyatvasya gatatvAdanaikAntikatvamiti / kiJca, tvatsAdhyaM svabhidAnyameyanihitA'bhAvAnvitatvAzrayo meyatvAditi kevalAnvayimate'smAkaM tu tadbhedataH / yA meyanivRttatAdhikaraNaM sAdhyaM tvadIyaM tato bhinnatvAditi sAdhyavarjitatanau labdhasthitirmeyatA // 11 // tvatsAdhyamiti / pakSIkRta zabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAdikaM 1 kulizayuti / iti gha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 mahAvidyAviDambanam / vivakSitam / svabhideti / svAnyonyAbhAvaH / meyanihito meyAzritaH / sa cAsau abhAvazca / tena anvitaH / tasya pratiyogI / tasya bhAvaH tattvam / tasyAzrayaH tadadhikaraNamityarthaH / prayogastu-pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svAnyonyAbhAvavyatiriktameyaniSThAbhAvapratiyogitvAzrayaH, meyatvAt ghaTavaditi / pakSIkRtasAdhyAnyonyAbhAvavyatiriktazca sarveSAmanyonyAbhAvaH prameye'styeveti teSAM sapakSatA / prakRtasAdhyasya cAnyonyAbhAvavyatirikto meyaniSTho'bhAvaH sidhyannatyantAbhAva eva sidhyati / tasya sAdhyasya sadAtanatvena prAkpradhvaMsAbhAvAnupapatteH / tena sAdhyAbhAvavati gamanAnmeyatvasya savyabhicAratvaM anaikAntikatvAparaparyAyaM durvAram / ayaM hetuH kevalAnvayiprAmANyavAdinAm / asmAkaM tu svAnyonyAbhAvavyatiriktameyaniSThAbhAvapratiyogitvAnyatvAditi hetuH / tadidamuktaM tadbhedata iti / tadanyatvAdityarthaH / tacchabdena ca svAnyonyAbhAvavyatiriktameyaniSThAbhAvapratiyogitvaM praamRshyte| (bhuvana0)-anaikAntikatvaM darzayati-sarvameveti / sarva vastu ghaTAtmAdi svaniSTho yo'tyantabhAvastasya prtiyogi| idamatrAkRtam / ghaTe yadi ghaTa: syAttAtmAzrayo bAdhakatarkaH prasajyeta / 'avyavadhAnena svApekSaNamAtmAzrayaH / iti tallakSaNAt / tasmAddhaTAdau svAtyantAbhAvo vidyate eveti sarva vastu svAtyantAbhAvapratiyogi bhavatIti dvaitIyIkaparicchede kiJciduktam / tena mahAvidyeti / mahAvidyAsAdhye svasvetaretyAdau tasya mahAvidyAsAdhyasyaiva yo'tyantAbhAvastadvati meyatvahetovRttatvAditi / ayamarthaH-mahAvidyAsAdhye pUrvoktayuttayA svAtyantAbhAvo'sti / tathA ca meyatvasya hetoH svAtyantAbhAvavati mahAvidyAsAdhyarUpe vipakSe vartanAdanaikAntikatvam / 'pakSasapakSavipakSavRttiranaikAntikaH' iti tallakSaNAt / atha prakArAntareNa anaikAntikatvaM didarzayiSuH padyamAha-tvatsAdhyamiti / vAdin ,tvatsAdhyaM svasvetaretyAdikaM mahAvidyAsAdhyaM, svabhidAnyameyanihitAbhAvAnvitatvAzrayaH / svabhidAyAH vasvAnyonyAbhAvAdanyaH svabhidAnyaH / sa cAsau meyanihito meyAzrito'bhAvazca, tenAnvitaH tatpratiyogI, tasya bhAvastattvaM, tadAzraya ityarthaH // 11 // padyaM vyAcarIkarIti-tvatsAdhyamiti / tenAnvita iti / nanu meyAzritAbhAvAnvito meya eva, tatkathaM sa eva tasya pratiyogI / ucyate-svasminsvasyAvRttermeyAzritAbhAvasya meyaH pratiyogyeveti tenAnvitastasya pratiyogI syAdeveti / prayogaM racayati-prayogastviti / pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyaM pakSaH / meyeSu niSThazvAsau abhAvazca meyaniSThAbhAvaH / svAnyonyAbhAvavyatiriktazcAsau meyaniSThAbhAvazceti vigrahaH / mahAvidyAsAdhyasya svAnyonyAbhAvapratiyogitvena siddhasAdhyatA syAt, tAM nivArayati svAnyonyAbhAvavyatirikteti padena / evaMvidho'bhAvaH kAstIti Aho! Shrutgyanam
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM sApekSatvaM vArayati meyaniSThetipadena / nanu kathamatra vyApyavagamo'trAha - pakSIkRtasAdhyetyAdi / ghaTAnyonyAbhAva: paTe'sti, paTAnyonyAbhAvazca ghaTe ityevaMprakAreNa sarveSAM ghaTapaTAdInAmanyonyAbhAvaH prameye'sti / tatasteSAM ghaTapaTAdInAM sapakSatA / tena sAdhyAbhAvavatIti / ayamAzayaH / anenAnumAna mahAvidyA sAdhyasya meye'tyantAbhAvo'stIti sAdhitam / meyatva hetustu tatrApi meye vartata iti sAdhyAbhAvavati gamanAnmeyatvasya anaikAntikatvam / nanvayamapi bhavato heturmahAvidyAyA iva kevalAnvayI, tato'syApi hetoranaikAntikatvaM kathaM netyAha-ayaM heturityAdi / ayaM meyatvAditi hetuH / tarhi bhavadbhiH kiM hetukriyate'vAha - asmAkaM tviti / atra sAdhyadharmAnyatvAditi hetu: / vyAptizca yatsvAnyonyAbhAvavyatiriktameyaniSThAbhAvapratiyogitvAnyat tatsvAnyonyAbhAvavyatirikta meyaniSThAbhAvapratiyogitvAzrayo yathA ghaTAdi / ayaM bhAvaH / sarve'pi bhAvA: parasparApekSayA meyaniSThA - tyantAbhAvapratiyogitvavantaH, tathA meyaniSThotyantAbhAvapratiyogitvarUpo yo dharmastasmAdanye bhinnA api bhavanti / dharmadharmiNorbhinnatvAt / vyatirekavyAptistu yanmeyaniSThAbhAvapratiyogitvAzrayo na bhavati, tanmeyaniSThAbhAvapratiyogitvAnyanna bhavati / yathA meyaniSThAbhAvapratiyogitvameva, svAtmanyavRtteH / tena tasminneva tadatyantAbhAvavati meyatvasya anaikAntikatva - miti parihRtam / ( bhuvana0 ) - asyApi hetoH kevalAnvayitvena kathaM na vyabhicArAzaGketyAha-vyatirekavyAptirityAdi / vyatirekavyAptau meyaniSThAbhAvapratiyogitvaM dRSTAntaH / tacca meyaniSThAbhAvapratiyogitvasyAzrayo na bhavati, svasminsvasya avRtteH / nApi meyaniSThAbhAvapratiyogitvaM svasmAdanyadbhavati / svasya svato'nyatve svarUpasyaiva hAne: / tena tasminniti / tenAnvayavyatireki - tUkaraNAdikAraNena tasminneva mahAvidyAnumAnotthApakAnumAnasAdhya eva svAtyantAbhAvavati vartanAmeyatvahetoranaikAntikatvaM pareNodbhAvyamAnamAzaGkaya parihRtamityarthaH / yadvaivaM prayogaH - pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAdhikaraNaM, meyatvAnyatve sati meyatvavanniSTAtyantAbhAvapratiyogitvAnyatvAt, ghaTavaditi / tadidamuktaM - yadvA meyanivRtAdhikaraNaM sAdhyaM tvadIyaM tato, bhinnatvAditi sAdhyavarjitatanau labdhasthitirmeyatA / meyanivRttatA meyaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvam / tato bhinnatvAditi / meyaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvameyatvAbhyAmanyatvAdityarthaH / evaM sarvamahAvidyA sAdhyAni pakSIkRtya anaikAntikatvaM sAdhanIyam / 1 niSThAnyonyAbhAva iti ca pustaka pAThaH / 2 niSThAnyonyAbhAva' iti ca pustaka pAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 113 503 mahAvidyAviDambanam / . (bhuvana0)-uttarArdhaM vyAcaSTe-yadvaivamiti / atra pUrvoktaH eva pakSaH / pUrvoktasAdhyamadhyAJca svAnyonyAbhAvavyatirikteti padaM tyaktaM, atyantAbhAveti copAttam / zeSaM tadeva / hetuzcAtra yatsAdhya tadanyatvAdityeva, paraM meyatvAnyatve satItyadhikaM padam / tacca cenna gRhyeta, tarhi meyatve meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAnyatvarUpasAdhanasattve'pi meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAzrayatvarUpasAdhyAbhAvena yatra yatra sAdhanaM tatra tatra sAdhyamiti vyAptyabhAvAnmayatvena vyabhicAro bhavet / tadvyAvRttyarthaM meyatvAnyatve ityupAdAyi / meyatvaM cAzeSalakSaNam / anye'pi vAcyatvasattvAdayo ye kevalAntrayidharmAstadanyatve satIti mantavyam / anyathA vAcyatvAdibhirapi vyabhicAraH kena nivAryeteti bhAvArthaH / yadvA meyanivRttateti / meyAnivRtto meyanivRttaH, tasya bhAvo meyanivRttatA / etAvatA meyaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM proktam / yato meyaniSThAtyantAbhAvapratiyogI meyanivRtta eveti / meyanivR. tatAyA adhikaraNaM tvadIyaM sAdhyaM mahAvidyAsatkam / etAvatA pakSIkRtetyAdipakSe meyatvavanniSThetyAdi sAdhyaM sUcitam / tato bhinnatvAditi / tato meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvadharmAnmeyatvadharmAcca bhinnatvAdanyatvAdityarthaH / anena meyatvAnyatvetyAdiheturasUci / ayaM sarvasavyabhicAratvapakSaparamArthaH-mahAvidyAsAdhyaM svasminvartate na vA / vartate cettadA AtmAzrayaH / no cettarhi sa eva vipakSa iti yuktyA mahAvidyAsAdhye mahAvidyAsAdhyavarjite tathA pUrvAnumAnAbhyAM meyamadhye mahAvidyAsAdhyAbhAvasAdhanAt, mahAvidyAsAdhyarahite ghaTAdimeye ca meyatvasya vartanAt anaikaantiktvmityrthH| ___ na caivaM saiti sakalasAdhyAni pakSIkRtya sarvahetUnAmanaikAntikatvasya sAdhayituM zakyatvAtsarvAnumAnoccheda iti vAcyam / mahAvidyAnumAnAnaikAntikatvasya tatsAdhanasya ca sakalAnumAnAnaikAntikatvena tatsAdhanena ca vyAsyabhAvena tAbhyAM tayorApAdayitumazakyatvAt / evaMvidhAnumAnAnAM cAsmAbhiH prAmANyAnaGgIkArAt / mahAvidyAvAdinA caivaMvidhAnumAnaprAmANye viprtipttumshkytvaaditi| ( bhuvana0 )-na vAcyamityatra hetumAcaSTe-mahAvidyAnumAnAnaikAntikatvasyeti / mahAvidyAnumAnAnaikAntikatvasya prAkpradarzitasya sarvAnumAnAnaikAntikatvena saha, tathA mahAvidyAnumAnAnaikAntikatvasAdhanasya sarvAnumAnAnaikAntikatvasAdhanena saha vyAptyabhAvAt / vyAtyabhAvazcAtrettham / na hi yatra yatra mahAvidyAnumAnAnaikAntikatvaM tatra tatra sakalAnumAnAnaikAntikatvamiti tathA yatra mahAvidyAnumAnAnaikAntikatvasAdhanaM tatra sarvAnumAnAnaikAntikatvasAdhanamiti ca vyAtirasti / vyAptyabhAvena kiM tadityAha-tAbhyAM tayorApAdayitumiti / tAbhyAM mahAvidyAnumAnAnaikAntikatvatatsAdhanAbhyAM tayoH sarvAnumAnAnaikAntikatvatatsAdhanayorApAdayitumazakyatvAt / yataH ApAdakenApAdyaM tadaiva ApAdyate yadyApAdyApAdakayoAptiH syAt , vyAptimUlatvAttakasya / dvitIyaM hetuM brUte 1degna caivaM sk| iti gha, ja pustkpaatthH| 15 mahAvi0 Aho! Shrutgyanam
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM evaMvidheti / yaddhetUMnAmanaikAntikatvaM sAdhayituM zakyate, tAnyevaMvidhAnumAnAni mahAvidyAnumAnAdIni teSAmasmAbhiH prAmANyaM nAGgIkriyate ityAzayaH / ___evaM pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM meyatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaitaddharmatvarahitAdhikaraNaM, meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaitanniSThatvarahitAdhikaraNatvAnyatvAt ghaTavadityAdibhirapi sarvamahAvidyAsu anaikAntikatvaM sAdhanIyamiti / __ (bhuvana0)-mahAvidyAnaikAntikatvasAdhanAya tArtIyikamanumAnaM drshyti-pkssiikRtshbdeti| pakSIkRtetyAdi mahAvidyAsAdhyaM pakSaH / meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktazcAsau etaddharmatvarahitazca, tadAzrayaH ityanvayaH / meyatvavati meye niSTho yo'tyantAbhAvastasya yatpratiyogitvaM dharmastasmAdanyaH / etaddharmAH pakSIkRtamahAvidyAsAdhyadharmAH, tattvena rahitazca dharmaH pakSIkRtamahAvidyAsAdhyAnyadharmo vA, vyatiriktapadena karSitaM meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvaM vA / Adyo vyaahtH| na hi pakSAnyadharmaH pakSe vartate iti sambhavati / dvitIyastu pakSe sidhyana kvApi meye pakSIkRtamahAvidyAsAdhyasyAbhAvaM sAdhayati / tathA ca sAdhanavati sAdhyAbhAvAnmeyatvasya vyabhicArapizAcasaMcAraduHsaMcaratvam / AdyaH pakSaH pakSAnyadharmarUpaH sarvatra sapakSe prayojakaH / meyatvAdivyAvRttyarthametaddharmatvarahitagrahaNam / etaddharmatvarahitAdhikaraNamityukte vyAghAtaH, tavyAvRttyartha meyatvavaniSThetyAdigrahaNam / atra yatsAdhyaM tadanyatvAditi heturiti hetuvyAvRttyAni spaSTAni / iti savyabhicAratvadoSeNAkulitA stii| kulastrIva mahAvidyA prANAnujjhati lajitA // 12 // ( bhuvana0 )-savyabhicAratvamupasaMharati-iti savyabhicAreti // 12 // atha satpratipakSatvaM pakSirAjasya pksstiH| parAbhavati durvAramahAvidyAbhujaGgamAn // 13 // ( bhuvana0 )-satpratipakSatvadoSAyopakramate-atha sadati / satpratipakSatvaM prakaraNasamatvaM, pratyanumAnavAdhitatvamiti yAvat / pakSirAjasya garuDasya pakSatiH pakSamUlam // 13 // dharmI ca tvabhISThasAdhyarahitaH sAdhyastadekAzritaiH sAdhyAbhAvavadAzritatvarahitaiH sAdhyaprasiddhiH punaH / sAdhyaM te svabhidAnyajanmanidhanA'nAkrAntabhAvasphura dbhedasya pratiyogitattvavirahAdityAdibhirjAyate // 14 // dharmI pakSIkRtaH zabdaH / tvadbhISTaM sAdhyaM, svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAdi / tadrahitaH tadatyantAbhAvavAn / sAdhyaH anumeyaH ityarthaH / 1 "ti / yaiH sarvahetUnA' iti ca pustakapAThaH / 2 "sidhyanna kvApi iti da pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 mahAvidyAviDambanam / 115 prayogastu-ayaM zabdaH etaditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAtyantAbhA. vavAn, etadanyatvarahitatvAt / yatpunaretaditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAtyantAbhAvavat ne, na tadetadanyatvarahitaM yathA ghaTaH / etadanyatvarahitazcAyam / tasmAditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAtyantAbhAvavAnityAdi / sAdhyAbhAvavavRttitvarahitatve sati sAdhyavaddhRttitvaM sAdhyavyApyatvam / na caitaprakRtapakSaniSThasAdhyAdhigamamantareNa zakyamadhigantumiti vyApyatvAsiddhaH pra. kRto heturiti cet / na / sAdhyAbhAvavavRttitvarahitatvamAtreNa vyApyatvenAnumAnopapattau sAdhyavavRttitvasya vaiyarthena vyApyakoTinivezAbhAvAt / sAdhyAbhAvavavRttitvarahitatvamAtrasya vyApyatve gaganAdInAmapi prakRtasAdhyavyApyatvaprasaktiH / teSAmapyanAzritatvena prakRtasAdhyAbhAvavadAzritatvavirahAditi cet / evamastu, ko doSaH / tathA sati gaganAdInAM prakRtasAdhyAnumApakatvaprasaGga iti cet / na / vyApyatve'pi teSAmanAzritatvena pakSadharmatvAnupapatteH / tadidamuktam-sAdhyAbhAvavadAzritatvarahitairiti / (bhuvana0)-satpratipakSatAM darzayati-dharmI ceti / dharmI zabdaH, tvadabhISTaM sAdhyaM mahAvidyAsAdhyaM, tena rahitaH sAdhyaH sAdhanIyaH / kaiH / tadekAzritaiH / tasmizabde evaikasmin ye AzritA dharmAH zabdamAtraniSThAstairityarthaH // 14 // zlokaM vyAcAkhyeti-dharmI pakSIkRta iti / prayogeNa satpratipakSatAM spaSTayatiayaM zabda ityAdi / ayaM zabda: pakSaH, etaditaretyAdimahAvidyAsAdhyasya yo'tyantAbhAvastadvAn etadanyatvarahitatvAt / etasmAcchandAdyadanyatvaM tena rahitatvAt etacchabdatvAdityarthaH / vytireknyaaptimaah-ytpunrityaadi| yanmahAvidyAsAdhyarahitaM tadetacchabdAdanyadeva, yathA ghaTAdIti tAtparyArthaH / vyAptibhaGgAthai vyApyatvasvarUpaM paraH prarUpayati-sAdhyAbhAveti / sAdhyAbhAvavAnvipakSaH tatra vRttitvarahitatve'vartamAnatve sati sAdhyavati sapakSe vRttitvaM yattatsAdhyena hetoApyatvam / na caitatsAdhyavyApyatvaM prakRtapakSo'yaM zabdaH, tanniSThaM sAdhyaM mahAvidyAsAdhyAbhAvavattvaM tasyAdhigamaM vinA zakyAdhigamam / vyatirekitvena sapakSasya sAdhyavato'trAnumAne'bhAvAt / vyApyatvAsiddha iti / hetoryatsAdhyena vyApyatvaM tenAsiddho'nvayavyAptizUnyo bhavadukto heturiti tattvam / siddhAntI smaadhtten|saadhyaabhaaveti / sAdhyAbhAvavAnvipakSaH, tatrAvartamAnatvamAtrarUpeNa hetoApyatvena anumAnopapattau,sAdhyavAnsapakSaH, tatra vRttitvasya vyarthatvena, vyApyo hetustasya koTAvaprabhAge nivezAbhAvAt / idaM tAtparyam-sAthyAbhAvavadvattitvarahitatvamAtrameva hetorlakSaNam / sapakSavRttitvaM tu hetulakSaNaM - 1 vas na bhavati, ntdeN| iti gha pustakapAThaH / 2 mAtreNaiva vyA / iti gha pustkpaatthH| 3 prsiddhiH| te iti gha pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 bhuvanasundarasUrikRta TIkAyutaM vyarthamiti / atiprasaGgaM zaGkate - sAdhyeti / yarhi sAdhyAbhAvavadvRttitvarahitatvameva vyApyatvaM tarhi gaganAdInAmapi prakRtasAdhyena vyApyatvaprasaGgaH / hetumAha - teSAmapIti / teSAmapi gaganAdInAmapi / anAzriteti / na AzritAH anAzritAH, kasyApi nAzritA ityarthaH / yato gaganAdayo nityabhAvA: niravayavatvena svAvayavAnapyanAzritAH eva / teSAM bhAvo'nAzritatvaM tena anAzritatvena / prakRtasAdhyaM mahAvidyAsAdhyAbhAvavattvaM tadabhAvavAnvipakSaH, tasya yadAzritatvaM tasya virahAt / ayamatra tattvArthaH--vipakSavRttirAhityasyaiva vyApyatve'tra gaganatvAdiko'pi hetu: prasajyeta / gUDhAbhiprAyeNAnuvadati - evamastviti / agRhItaparAbhiprAyaH paraH zaGkate - tathA satIti / tathA sati sAdhyAbhAvavadAzritatvavirahAtsAdhyavyApyatve gaganAdInAM prakRtasAdhyaM mahAvidyA sAdhyAbhAvavattvaM tasyAnumA pakatvaM jJApakatvaM tatprasaJjanamiti hRdayam / abhiprAyaM prakaTayanpratyAcaSTe - na / vyApyatve'pIti / vipakSavRttirAhityAtsAdhyena vyApyatve'pi teSAM gaganAdInAM kasyApyanAzritatvena pakSasya zabdarUpasya dharmatvAnupapatteH / pakSadharmatA ca vilokyate - ' vyAptipakSadharmatAvalliGgamiti vacanAt / tasmAtpakSadharmatAbhAvAdgaganAdInAM na sAdhyAnumApakatvaprasaktirityabhiprAyaH / evaM ca sAdhyAbhAvavadvRttitvarahitatvamAtrameva vyApyatvamiti siddham / tathaivAnuvadati - tadidamiti / sAdhyAbhAvavantaM ye A zritAstattvarahitairvipakSavRttihInairityarthaH / etAvatA vyatirekavyAptiH sUcitA bhavati / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAtyantAbhAvAprasiddheraprasiddhavizeSaNateti cet / na / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svAnyonyAbhAvavyatiriktaprAkpradhvaMsAbhAvatvarahitAbhAvapratiyogitvAzrayaH svAnyonyAbhAvaivyatiriktaprAkpradhvaMsAbhAvatvarahitAbhAvapratiyogitvAnyatvAt ghaTavat ityAdinA sAdhyaprasiddheH / prAkpradhvaMsAbhAvAbhyAmarthAntaratAnirAsArthaM prAgabhAvapradhvaMsAbhAvatvarahitagrahaNam / evaMvidhArthAntaratAnaGgIkAravAdinaM prati tu tannopAdeyameva / evamanumAnAntarairapi sAdhyaprasiddhiSTavyA / tadidamuktaM sAdhyaprasiddhiH punarityAdinA / te tava / sAdhyaM svabhidAnyaH svAnyonyAbhAvAnyaH / janmanidhanAnAkrAntaH utpattivinAzarahitaH / bhAvAt sphuran bhedo yasya sa bhAvasphuradbhedaH abhAvaH tasya pratiyogi tatpratiyogitvAkrAntaM / tattvavirahaH tadanyatvam / zeSaM sugamam / ( bhuvana 0 ) - pakSadoSaM zaGkate - pakSIkRteti / pakSIkRtetyAdimahAvidyA sAdhyAtyantAbhAvasya sapakSe'prasiddheraprasiddhavizeSaNatA pakSasyeti cet, samAdhatte -na pakSIkRtetyAdi / pakSIkRtetyAdimahAvidyA sAdhyaM pakSaH, svAnyonyAbhAvavyatiriktaH prAgabhAvapradhvaMsAbhAvatvena rahitazcAbhAvo'rthAdatyantAbhAvaH eva tasya yatpratiyogitvaM tadAzraya iti sAdhyo dharmaH / iha yatsAmyaM tadanyatvAditi 1 bhAvavati ye A' iti ca cha da pustakapAThaH / 2 bhAvavavyati iti gha pustakapAThaH / 3 tApa. rihArAya prA iti gha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / 117 hetuH / ghaTAlmAdayo hi svAnyonyAbhAvAnyaH prAkpradhvaMsatvarahitazcAbhAvaH pakSaniSThAnyonyAbhAvaH, tatpratiyogitvadharmAdanye'pi bhavanti taddharmavantazceti teSAM sapakSatA / vyAvRttyAni spaSTAni / ane. nAnumAnena mahAvidyAsAdhyasya atyantAbhAvapratiyogitvaM prAdarzIti sAdhyaprasiddhiH / evaMvidhArthAntarateti / ye tu mahAvidyAsAdhyasya nityatvAtprAkpradhvaMsAbhAvau na manyante, teSAmevaMvidhArthAntaratA na syAditi tAnprati tatprAkpradhvaMsAbhAvavattvarahiteti vizeSaNaM nopAdeyamevetyarthaH / evamiti / tvatsAdhyaM atyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaitanniSThatvarahitAdhikaraNaM atyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaitanniSThatvarahitAnyatvAta, ghaTavat / atyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktAH ye etasminpakSIkRte tvatsAdhye niSThAH dharmAstvatsAdhyatvAdayaH, tattvena rahito dhamoM'netanniSTo vA atyantAbhAvapratiyogitvaM vA / AdyaH pakSe vyAhataH, sapakSe ca prayojakaH / dvitIyastu pakSe sidhyannatyantAbhAvapratiyogI pakSa iti sAdhayatItyAdibhiranumAnAntarairiti bhAvaH / ukte mUlapadamavatArya vyAcAkhyAyatesadidamuktamityAdi / utpattivinAzarahitaH prAkpradhvaMsAbhAvavattvarahitaH / tadanyatvamiti / tadanyatvaM tasmAtsAdhyAdanyatvamiti hetuH| yahA prakRtasAdhyasAdhakAnumAnasAdhyaM pakSIkRtazabdaniSThatvena vizeSya tenaiva satpratipakSatvaM sarvamahAvidyAnAmudbhAvanIyam / prayogastu-pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svAnyonyAbhAvavyatiriktamAkmadhvaMsAbhAvatvarahitapakSIkRtazabdaniSThAbhAvapratiyogitvAzrayaH, svAnyonyAbhAvavyatiriktaprAmadhvaMsAbhAvatvarahitapakSIkRtazabdaniSThAbhAvapratiyogitvAnyatvAt ghaTavat ityaadi| . (bhuvana0)-dharmI cetyatra cakArasUcitamarthamAcaSTe-yadveti / prakRtaM sAdhyaM satpratipakSAnumAnasAdhyaM, tasya sAdhakamanumAnaM sAdhyaprasiddhikartR, tasya sAdhyaM svAnyonyAbhAvAnyetyAdikaM, pakSIkRtazabdaniSThatvena vizeSya / ayamarthaH-pUrvamanumAnadvayena kRtvA mahAvidyAsAdhyasyaitacchande'tyantAbhAvaH pratyapAdi / atra caikenaiva anumAnena mahAvidyAsAdhyasya atyantAbhAvaH etacchabde pratipAdyate / tathA ca sAdhyaprasiddhikartRdvitIyAnumAnamapi na vilokyata iti tenaiva prakRtasAdhyasAdhakAnumAnenaiva satpratipakSaNIyamiti / prayogeNaitadeva vizadayati-pakSIkRteti / pakSIkRtazabdaniSThazvAsau abhAvazca / zeSaM pUrvavat / zivAdityamizrAstu pUrvoktanyAyena sAdhyAbhAvaprasiddhiM kRtvA, ayaM zabdaH etanmahAvidyAsAdhyAtyantAbhAvavyatiriktasvaniSThatvarahitAdhikaraNaM, meyatvAt ghaTavat iti satpratipakSayanti / tanna / hetubhedAbhAvena asyApi virodhe evAntarbhAvAt / tasmAdayaM zabdaH etanmahAvidyAsAdhyAtyantAbhAvavyatiriktasvaniSThatvarahitAdhikaraNaM, tathA svasvetaravRttitvarahitAnityatvAtyantAbhAvavanniSThAdhikaraNaM, abhidheyatvAdityAdinA satpratipakSaNIyam / Aho ! Shrutgyanam
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM (bhuvana0 )-matAntaramAha-zivAdityeti / pUrvoktanyAyeneti / sAdhyaprasiddhiH punarityAyuktanyAyena mahAvidyAsAdhyasya abhAvaprasiddhiM vidhAya pratipakSAnumAnaM kurvate-ayaM zabda iti / svasmizabde niSThAH svaniSThAH zabdatvAdayaH / etanmahAvidyAsAdhyAtyantAbhAvavyatiriktAzca te svaniSThAzca, teSAM bhAvastattvaM, tena rahito dharmaH zabdAnyaniSTho vA, etanmahAvidyAsAdhyAtyantAbhAvo vA / AdyaH pakSe vyAhataH, sapakSe ca prayojakaH / dvitIyastu mahAvidyAsAdhyAtyantAbhAvaH eva, tadadhikaraNaM zabdaH ityarthaH / paramataM nirasyati-tanneti / mahAvidyAyAmapi meyatvAdihetuH, pratipakSAnumAne'pyayameva heturiti hetvaikyena asyApi doSasya abhISTavirodhe evAntarbhAvaH ityarthaH / kathaM tarhi pratipakSaNIyamityAha-tasmAditi / atra prayojanavyAkhyAnamanantaroktameva jJeyam / prayogAntaraM racayati-tathA svasvetareti / atrAnantaroktaH eva pakSaH / anityatvasyAtyantAbhAvo nityatvaM, tadvAnnityaH, tatra niSThA yasya / svasminpakSIkRtazabdetarasmiMzca vRttitvarahitAzca ye'nityatvAtyantAbhAvavaniSThAstadAzrayaH zabda ityarthaH / svasvetaravRttitvarahitaH svamAtravRttirvA, svetaramAtravRttirvA / dvitIyaH pakSe vyAhataH iti svamAtravRttiH zabdatvAdiH pakSe sidhyati / sa ca dharmo'nityatvAtyantAbhAvavaniSThastaddeva, yahi zabdo nityaH syAt, tasya dharmasya anyatrAvartanAditi zabdanityatvasiddhiH / atra sapakSe zabdAnyatvaM dharmaH sarvatra jJeyaH / sa cAnityatvAtyantAbhAvavati gaganAdau niSThaH eva / atrAbhidheyatvAditi hetuH, pUrvatra ca meyatvAditItyasyAnumAnasya satpratipakSatvam / 'hetubhedena sAdhyAbhAvasAdhakaH samAnabalaH satpratipakSaH' iti tallakSaNAt / / yadvaivaM satpratipakSatA / vartamAnaH kAlaH idAnIMtanapakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarahitavAn kAlatvAt atItakAlavat ityA. di / idAnIMtanapakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarahitaH idAnIMtanatvarahito vA syAt, pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarahito vA syAt / AdyaH pakSe vyAhataH / na hi idAnImasti idAnIMtanatvarahitazceti ghaTate / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarahitazca pakSIkRtazanvyatiriktona saMbhavatyeva / pakSIkRtazabdAnyatvasya pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitasya ghaTAdyanityaniSThasya pakSIkRtazabdavyatirikta sarvasminnupapatteriti / tena pakSIkRtaH zabdaH eva pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarahito vartamAne kAle paryavasAnAtsidhyatIti pakSIkRtazabde anityatvAbhAvasiddhiriti / evamidAnIMtanatvavizeSitasakalamahAvidyAsAdhyavattvarahitAnvitavartamAnakAlasAdhanena sarvAsAmapi mahAvidyAnAM satpratipakSatA drssttvyaa| 1 prayogavyA iti ca pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa03 mahAvidyAviDambanam / 119 (bhuvana0)-satpratipakSatAM prayogAntareNa spaSTayati-yadvaivamiti / idAnIntanaM yatpakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM mahAvidyAsAdhyaM tena rahito yastadvAnvartamAnaH kAlaH ityanvayaH / anumAnaM vyAcaSTe-idAnIMtaneti / AdyaH pakSe iti / AdyaH idAnIntanatvarahitarUpaH pakSe vyAhataH, sapakSe ca sArthakaH / vyAghAtamAha-nahIti / vartamAnakAladharmasya idAnIMsattvAdidAnIntanatvarahitatvaM vyAhatamityarthaH / dvitIyaM pakSaM vyAkhyAti-pakSIkRtetyAdi / mahAvidyAsAdhyarahitaH pakSitazabdaH evetyarthaH / hetumAha-pakSIkRtazabdAnyeti / pakSIkRtazabdAnyasvadharmasya pakSazabdAdanyasminneva vartanAtpakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitasya tathA ghaTAdayo'nityAsteSu niSThasya pakSIkRtazabdavyatirikta sarvasmin ghaTAtmAdau ghaTanAt / tena pakSIkRta iti / tena hetunaivaMvidhamahAvidyAsAdhyarahitaH pakSitazabdaH eva / tadvAMzca vartamAnaH kAla ityAzayaH / siddhaM darzayati-pakSIkRtazabda iti / ayamarthaH-mahAvidyAsAdhyaM zabdAnityatvasAdhanAyopanyastam / taccecchabde na vartate, tarhi zabde'nityatvasya yo'bhAvo nityatvaM tasya siddhirabhUdeva ! atha vyAvartyacintA / atItakAlena bhAge siddhasAdhananivAraNAya vartamAnaH kAla iti proktaM / aprasiddhavizepaNatAM nivArayati-idAnIntanetyanena / vyAghAtaM pariharati-pakSIkRtetyAdinA / arthAntaratA aprasiddhavizeSaNatA ca mA bhUditi rahitetipadagrahaNam / evamidAnImiti / idAnIntanatvena vizeSitaM yatsakalamahAvidyAsAdhyavattvaM tena rahitaH pakSIkRtazabdAdiH, tenAnvito yo vartamAnakAla: ttsaadhnenetyrthH| na ca anidAnIMtanakAlatvamupAdhiH / pakSAtiriktavyAvartyAbhAvena pakSetaratvagrastatvAt / ayaM kAlaH idAnIMtanaitadupAdhivyatiriktaitatsAdhyavyApakavyatiriktatatsAdhyavyApakavAn kAlatvAdityAdinA prakRtopAdheH prakRtasAdhyavyApakatvabhaGgAca / idAnIMtanaitadupAdhivyatiriktaitatsAdhyavyApakavyatirikto hi idAnIMtanatvarahito vA syAt, etadupAdhivyatiriktaitatsAdhyAvyApakavyatirikto vA / AdyaH pakSe vyAhataH / etadupAdhivyatiriktaitatsAdhyAvyApakavyatirikto'pi etatsAdhyavyApako vA ayamupAdhirvA / AdyaH etatsAdhyAvyApakapadena nirastaH / dvitIye punarasyopAdheretatsAdhyAvyApakatvasiddhiriti / prakRtahetuvyApakAbhAvAvyApyatvAnnAyaM prakRtahetupratipakSaH, dhUmavattvAdivaditi cet / na / prakRtahetupratipakSatvApramitau, tabhAvasAdhanasya aprasiddhavizeSaNatvAt / atraiva tatpramitau, tadbhAvasAdhanasya bAdhitatvAt / etadyatiriktasthale ca tatpamitau tenaiva satpratipakSatvasya durvAratvAditi / (bhuvana0)-upAdhizaGkAM nirasyati-na cAnidAnImiti / na cAtItakAle anidAnIntanakAlatvamupAdhiH / hetumAha-pakSAtirikteti / yatra anidAnIntanakAlatvaM nAsti, tatredAnI. 1 dharmasya idAnIntanasvarahi iti cha da pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM ntanetyAdisAdhyavattvamapi nAsti, yathA pakSe vartamAnakAle eveti pakSAdatirikta yayAvatyai vipakSaH, tadabhAvena pakSetaratvadoSaH upAdheriti bhAvaH / etadupAdheH sAdhyavyApakatAmanumAnena bhanaktiayaM kAla ityAdi / eSa cAsau upAdhizcaitadupAdhiH, tasmAvyatiriktAzca te etatsAdhyAvyApakAca, etadupAdhivyatiriktaitatsAdhyAvyApakAH / idAnIntanAzca te etadupAdhivyatiriktatatsAdhyAvyApakAzca / tebhyo vyatiriktAzca te etatsAdhyAvyApakAca, tadvAnayaM vartamAnaH kAla ityanvayaH / atha vyAvartyacintA / ayaM kAlaH etatsAdhyAvyApakavAnityukte etatsAdhyAvyApakairghaTAdibhiH siddhasAdhyatA syAt / tadvyAvRttyarthametatsAdhyAvyApakavyatiriktetyuktam / evamucyamAne ca vyAghAtaH / na hi etatsAdhyAvyApakavyatiriktAH etatsAdhyavyApakAzca dharmAH sambhavanti / tannivRttyarthametadupAdhivyatiriktetyupAttam / etadupAdhivyatiriktaitatsAdhyavyApakavyatiriktaitatsAdhyAvyApakavAnityukte yadyapyetadupAdheretatsAdhyAvyApakatvaM sidhyati, tathApyatItakAlAdau sapakSe evaMvidhadharmAbhAvAtsAdhyavaikalyaM syAt , tadarthamidAnIntaneti padopAdAnam / anumAnaM granthakRbyAcAkhyAyate--idAnImiti / etatsAdhyaM pUrvAnumAnoktamidAnIntanapakSIkRtetyAdikaM, tasyAvyApakAH etatsAdhyAvyApakAH ityarthaH / idAnIntanAH vartamAnAH, etadupAdhiH anidAnIntanakAlatvarUpaH, tadvyatiriktA etatsAdhyavyApakAzca dharmA ghaTatvapaTatvAdayaH, tadvyatirikto dharmo dvidhA syAditi paramArthaH / AdyaH pakSe vyAhata iti / AdyaH idAnIntanatvarahitarUpaH sAdhyAvyApakaH sAdhyavyApako vA'sminvartamAnakAle pakSe vyAhata ityarthaH / dvitIya pakSaM vyAcaSTe-etadupAdhIti / etatsAdhyavyApako'stitvaprameyatvAdirityarthaH / siddhamupapAdayati-dvitIya iti / ayamupAdhiretatsAdhyAvyApaketyantyavizeSaNaviziSTaH pArizeSyA. tpakSe sAdhitaH ityetasyopAdheretatsAdhyavyApakatvaM siddham / atrAtItakAlAdau sapakSe idAnIntanatvarahito dharmo jJeyaH / paraH zaGkate-prakRtahetviti / prakRto heturmeyatvAdiH, tasya vyApakaM mahAvidyAsAdhyaM, tasya yo'bhAvastena na vyApyate ityato heto yaM pUrvoktapratipakSAnumAnasya kAlatvAditi hetuH prakRtahetormahAvidyAsatkasya meyatvAdeH pratipakSaH iti padAnvayaH / ayaM bhAvaH / yena hetunA yatsAdhyaM sAdhyate, tatsAdhyaM tasya hetorvyApakam / kAlatvAditi pratipakSahetunA ca mahAvidyA'bhAvaH sAdhyaH / na ca mahAvidyAsAdhyAbhAvena pratipakSahetuppyaH , kAlatvarUpapratipakSahetumatyapi kAle mahAvidyAsAdhyAbhAvAbhAvAt / nidarzanaM darzayati-dhUmavattvAdivaditi / yathA dhUmavattvAdihetavo mahAvidyAsAdhyAbhAvAvyApyatvAnna prakRtahetupratipakSAH, tathAyamapi heturityabhiprAyaH / etAvataivaM pareNAnumAnaM vihitaM bhavati / tathAhi-nAyaM hetuH prakRtahetupratipakSaH prakRtahetuvyApakAbhAvAvyApyatvAt dhUmavattvAdivaditi / atra parAnumAne prakRtahetupratipakSo'pramito na veti vikalpyAdyaM pratyAhana prakRteti / prakRtahetormeyatvAderyatpratipakSatvaM, tasya apramitau tadabhAvasAdhanasya prakRtahetupratipakSatvAbhAvasAdhanasya aprasiddha vizeSaNatvaM dRSTAnte'prasiddhatvamityarthaH / bhAvArthastvayam-yatpakSe sAdhyaM sAdhyate, taddhi sapakSe prasiddha syAditi hi rItiH / atra ca yadi pratipakSatvaM na pramitaM, tadA pratiyogyanavagateH tadabhAvo'pyapramitaH eva / tathA ca tadabhAvasAdhanasyAprasiddhatvAnna siddhiH| dvitIyapakSe pramitatvamasminnevAnumAne, anumAnAntare vA / AdyaM dUSayati-atraiveti / atraivAnumAne tatpra 1 sAdhyAbhASAm / iti cha pustakapAThaH / AMAVACHAN HHHHHHHHHHH - Aho! Shrutgyanam
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 mahAvidyAviDambanam / 121 mitau pratipakSatvapramitau tadabhAvasAdhanasya pratipakSatvAbhAvasAdhanasya bAdhitatvam / yataH pramANena gRhItasya na hyabhAvaH kartuM zakyaH / dvitIyaM dUSayati-etadvyatirikteti / etasmAdvyatirikte sthale anumAnAntare tatpramitau prakRtahetupratipakSatvapramitau tenaivAnyasthale pramitaprakRtahetupratipakSatvenaiva satpratipakSatetyAzayaH / kiJca, kimidaM prakRtahetupratipakSatvaM, kiM prakRtahetuvyApakAbhAvavyApyatvaM, kiMvA prakRtahetupakSaniSThatayA prakRtavipratipattigocarAnityatvAdyabhAvasAdhakatve sati prakRtahetutulyabalatvam, kiMvA prakRtahetupakSaniSThatayA prakRtavyApakAbhAvasAdhakatve sati prakRtahetutulyabalatvam, kiMvA anyadeva kizcit / AdyAbhAvasAdhane saadhyaavishisstttaa| dvitIye bAdhaH / tRtIye'pi bAdha eva / pakSe prakRtavyApakAbhAvapratItimantareNa anityatvAbhAvapratIteraparyavasAnAditi / na hi ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM anityatvAbhAvavAMzceti zakyaM pratipattum / caturthastu aprasiddhatvAdeva niSeDDumazakya iti sa upekSaNIyaH / kAlAtyayApadiSTatAM punaragre vyutpAdayiSyAmaH / (bhuvana0)-paroktAnumAne prakRtahetupratipakSaH kiMrUpo'tra vivakSitaH ityAdi vikalpayatikizcetyAdi / prakRtahetumeyatvAdiH, tasya vyApakaM mahAvidyAsAdhyaM, tasya yo'bhAvaH, tena vyApyatvaM, kiMvA prakRtahetoH prameyatvAderyaH pakSaH zabdAdiH, tanniSTatayA yatprakRtaM vipratipattigocaramanityatvAdisAdhyaM tadabhAvasAdhakatve sati prakRtahetormeyatvAdeH tulyaM balaM yasya sa tathA, tadbhAvastattvam / kiMvA prakRtahetoryaH pakSaH, tanniSThatayA prakRtavyApakaM mahAvidyAsAdhyaM, tadabhAvasAdhakatve sati prakRtahetostulyabalatvam / kiMvA anyadevaitadvikalpatrayAtkiJcidityarthaH / vikalpacatuSTayamapi kramAgnirloThayati-AdyAbhAveti / AdyA'bhAvasAdhane prakRtahetuvyApakAbhAvavyApyatvarUpapratipakSatvAbhAvasAdhane / ayaM hetuH prakRtahetuvyApakAbhAvavyApyatvarUpapratipakSo na bhavati, prakRtahetuvyApakAbhAvAvyApyatvAt dhUmatvAdivadityatra hetoH sAdhyAviziSTatA syAt / sAdhyAdaviziSTatA saadhyaavishisstttaa| sAdhyarUpaH eva heturityarthaH / dvitIyatRtIyau nirasyati-dvitIyetyAdi / hetumAhapakSe prakRteti / pakSe zabde, prakRtavyApakaM mahAvidyAsAdhyaM, tadabhAvapratIti vinA anityatvAbhAvapratItirna paryavasyatIti paramArthaH / etadeva vizadayati-na hyayamiti / idamatrAkUtam-zabdasyAdyApi mahAvidyAsAdhyamAnatvAt , yAvacca mahAvidyAsAdhyarahitatvaM na siddhaM, tAvanmahAvidyAsAdhyasahitatvameva zabdasya / tasmi~zca sati anityatvAbhAvavAn zabdaH iti na hi pratipattuM zakyam / etAvatA mahAvidyAsAdhyAbhAvapratItyabhAvAttRtIyavikalpe'pi bAdho darzitaH eva / turIyaM pratyAhacaturtha iti / anyadeveti sAmAnyoktAvapi vizeSasyAnirdiSTatvena aprasiddhatvAdeva caturthavikalpapratipAditaprakRtahetupratipakSatvaM bhavatA niSeDhuM na zakyata iti sa caturthavikalpaH upekSaNIyo'vagaNanIya ityarthaH / nanvasiddhaviruddhAnaikAntikasatpratipakSabAdhA iti hetvAbhAsapaJcake taJcatuSTayameva 16-17 mahAvidyA0 Aho! Shrutgyanam
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM mahAvidyAhetau prAdarzi, bAdhaM kimiti na darzitavantaH ityAzaGkayAha-kAlAtyayeti / mahAvidyAhetoriti zeSaH / apyekapratipakSo'pi na kSamaH svArthasiddhaye / mahAvidyA tu kiM nAma pratipakSazatAkulA // 15 // (bhuvana0)-satpratipakSatAmupasaMharati-apyeketi // 15 // atha prabandhAdAdiSTaM yahetvAbhAsapazcakam / tatpratyuktamahAvidyAbalAttasyAM prapazyate // 16 // tathAhi, kizca svavyabhicAramullalayati pronmIlayatyAtmanaH sopAdhitvamudAharatyabhimatavyApyatvabhaGgaM nijam / AcaSTe pratipakSamAtmaviSayaM bAdhAM samunmudraya tyAdhatte sthitiviplavaM ca bhajate pratyarthitAmAtmanaH // 17 // iti| tathAhi-ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAdityanaikAntikam / etacchabdaitacchabdetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM vA svasvetaravRttitvarahitameyatva. vanniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavaditivyabhicArAnumAnAt / tadidamuktaM kiJca svavyabhicAramullalayatIti / svasvetaravRttitvarahitA. nityaniSThAdhikaraNatve ca pakSIkRtazabdAnyatvamupAdhiH / na ca sAdhyavyApakatvAnizcayAtpakSataratvasyAnupAdhitvamiti yuktam / pakSIkRtazabdetaratvaM svasvetaravR. ttitvarahitaprakRtasAdhyavyApakaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi prakRtasAdhyavyApakatvAnumAnAt / na ca sAdhyavyApakatvasAdhanAvyApakatvanizcaye'pi pakSetaratvAdevAyamanupAdhiriti yuktam / vyApakavyAvRttau vyApyavyAvRtterAvazyakatvena sAdhanavati pakSe eva vyAptibhaGgasyAvazyakatvAt / anyathA sthalAntare'pi upA. dherduussnntvaanupptteH| (bhuvana0)-uttarazlokatAtparyamAha-atha prabandhAditi / prabandho nairantaryamanantaramiti yAvat / anantarameva yaddhetvAbhAsapaJcakamasiddhaviruddhAnaikAntikasatpratipakSabAdharUpamupadiSTaM taddhatvAbhAsapaJcakaM tasyAM vAdiprayuktamahAvidyAyAM prapazyate vistAryate / kasmAt pratyuktamahAvidyAbalAt / prati sanmukhamuktA pratyuktA yA mahAvidyA pratyanumAnarUpA tabalAt / etAvatA mahAvidyayaiva mahAvidyA dUSyate ityarthaH // 16 // Aho ! Shrutgyanam
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa03 mahAvidyA viDambanam / 123 (bhuvana0) hetvAbhAsapaJcakaM zlokenopapAdayati-kiJceti / meyatvAdikaH pUrvokto mahAvidyAhetuH svavyabhicAramAtmano'naikAntyamullalayati aGkarayati, pronmIlayati prakAzayati, sthitiviplavamavyavasthAmAdhatte, svasya pratyarthitAM virodhitAM bhajate // 17 // ___ zlokaM vyAcaSTe tathAhItyAdi / anumimIte-etacchandeti / etacchabdetyAdi svasve. taretyAdi vA mahAvidyAsAdhyaM pakSaH / svasvetaravRttitvarahitazcAsau meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThazceti vigrahaH / svasminpakSIkRtamahAvidyAsAdhye svasmAtpakSIkRtamahAvidyAsAdhyAditarasmiMzca yugalAvRttitvena vRttitvarahito dharmaH svamAtravRttiA, svetaramAtravRttirvA / tatra dvitIyaH pakSe vyAhataH / tasmAtsvamAtravRttiretatpakSatvAdidharmaH pakSe sidhyati / sa ca dhamoM meyatvavanto ghaTAdipadArthAH, taniSTho yo'tyantAbhAvaH, tasya yaH pratiyogI, tasminniSTastadaiva yadi pakSIkRtamahAvidyAsAdhyaM meyatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyogi syAt / tasya dharmasya etatpakSamAtravRttitvenAnyatrAvartanAt / yadica mahAvidyAsAdhyaM meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogi jAtaM, tadAnIM meyatvavati mahAvidyAsAdhyasya atyantAbhAvaH sampannaH eva / tathA ca meyatvasAdhanavati ghaTAdibhAve mahAvidyAsAdhyAbhAvAnmeyatvasya anaikAntyasiddhiH / svetaramAtravRttidharmo'tra pakSAnyatvAdiH sarvatra sapakSe boddhavyaH / sa ca svetarasminneva vartanAtsvasvetaravRttitvarahitaH, tathA meyatvavatpakSIkRtaM mahAvidyAsAdhyaM tatra niSTho yo'tyantAbhAvastatpratiyogini ghaTAdau niSThazca sambhavediti tena vyAptyanugamaH / adhikaraNamityukte svaniSThena mahAvidyAsAdhyatvadharmeNa svasya meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvAbhAve'pyupapadyamAnenArthAntaraM syAt / tannivRttyartha meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThetyupAttam / tathokte ghaTapakSIkRtamahAvidyAsAdhyAnyataratvena meyatvavatpaTAdiniSThAtyantAbhAvapratiyogighaTaniSThenArthAntaram / ata uktaM svetaravRttivarahiteti / tathApi sapane sAdhyAprasiddhiH, taduktaM sveti / ukte mUlapadamavatArayatitadidamiti / upAdhidoSaM poSayati-svasvetaretyAdi / ayaM zabdaH svasvetaretyAdimahAvidyAnumAne pakSIkRto yaH zandastadanyatvamupAdhiH / yatra mahAvidyAsAdhyaM tatraitacchabdAnyatvaM, yathA ghaTAsmAdAviti sAdhyavyApakatvAta, meyatvasAdhanavati zabde etacchabdAnyatvasyAbhAvena sAdhanAvyApakatvAcca / parAzaGkAM parAkaroti-na ca sAdhyeti / sAdhyavyApakatvasya anizcayAtpakSetaratvasya etacchabdAnyatvasyAnupAdhitvamiti bhAvaH / hetumAha-pakSIkRtetyAdi / pakSIkRtazabdetaratvarUpaH upAdhireva pakSaH / svasvetaravRttitvarahitazcAsau prakRtasAdhyavyApakaniSThazceti samAsaH / svasmin pakSIkRtazabdetaratvopAdhau svasmAdetadupAdheritarasmaiizca vRttitvarahitaH svamAtravRttiA, svetaramAtravRttirvA / tatra svetaramAtravRttiH pakSAnyatvAdiyadyapi prakRtasAdhyavyApake meyatvAdau niSTho'sti, tathApi pakSAdanyatraiva vartanAtpakSe vyAhataH, sapakSe ca sarvatra prayojakaH / tena svamAtravRttiretadupAdhitvAdidharmaH pakSe sidhyati / sa ca dharmaH prakRtaM sAdhyaM mahAvidyAsatkaM svasvetaretyAdikaM tasya yo vyApakastatra niSThastadaiva, yadyayamupAdhiH prakRtasAdhyavyApakaH syAditi / parizeSapramANenaitacchabdAnyatvopAdheH sAdhyavyApakatvaM siddham / vyAvRttyakRtyaM spaSTam / na ca sAdhyeti / sAmyavyApakatvasAdhanAvyApakatvarUpopAdhilakSaNasadbhAve'pi pakSetaratvameva doSaH / tathAhi-yatrIpAdhinA pakSaH eva vyAvaya'te netaro vipakSaH, tatra pakSetaratvaM, yathA dhUmAnumAne prativAdinA Aho! Shrutgyanam
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM . parvatetaratvopAdhau udbhAvite pakSasyaiva vyAvartanAtpakSetaratvam / pakSetarasyopAdhitve ca sarvAnumAnocchedaprasaGga ityarthaH / kuto na yuktamatrAha-vyApaketi / vyApaka upAdhiH, tavyAvRttau vyApyasya sAdhyastha vyAvRtteravazyaMbhAvitvena meyatvAdisAdhanavati pakSe zabde eva vyAptibhaGgAt / tathAhi-yatra sAdhyaM tatropAdhiryathA ghaTAdau, yatra copAdherabhAvastatra sAdhyasyApyabhAvo yathA zabde eva iti / upAdhiyAvartamAnaH sAdhyamapi vyAvartayatItyupAdhinA sAdhyasya gRhItatvAtsAdhyasAdhanayorvyAptibhaGgaH ityupAdheH sAphalyamityAzayaH / viparyaye bAdhakamabhidhatte-anyatheti / yadIdRzo'pi nopAdhiH, tarhi sthalAntare anumAnAntare'pyupAdherdUSaNatvaM nopapadyate ityarthaH / kizca pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavyApakatvaM svasvetaravRttitvarahitameyatvAvyApakaniSThAzritAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavaditi copAdhyanumAnam / meyatvAvyApakatvaM svasvetaravRttitvarahitapakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavyApakaniSThAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavaditi copaadhynumaanH| pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavyApakatvaM ca meyatvAdAveva siddham / meyatvAvyApakatvaM cAnuSNatvAdau siDamiti nAnayorAzrayAsiddhatvAdi zaGkanIyam / tadidamuktaM pronmIlayatyAtmanaHsopA. dhitvamiti / vyApyatvAsiddhaM ca meyatvam / meyatvaM svasvetaravRttitvarahitapakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAvyApyaniSThAdhikaraNaM me. yatvAditi vyApyatvAbhAvAnumAnAt / - (bhuvana0)-atha punarapi pakSetaratvopAdheH sAdhanAvyApakatvaM cAnumAnAbhyAM darzayatikiM ca pakSIkRtetyAdi / mahAvidyAsAdhyadhyApakatvaM pakSaH, meyatvasya avyApake niSTho meyatvAvyA. pakaniSThaH, tasyAzrito meyatvAvyApakaniSThAzritaH / svasvetaravRttitvarahitazcAsau meyatvAvyApakaniSThAzritazca tadadhikaraNamiti padAnvayaH / svasmin mahAvidyAsAdhyavyApakatve pakSIkRte svasmAtpakSAditarasmiMzca vRtitvarahitaH svamAtravRttirvA svetaramAtravRttirvA / tatra dvitIyaH pakSAnyonyAbhAvAdiH pakSe vyAghAtAniSiddhaH / svamAtravRttistu etatpakSatvaM dharmaH pakSe sidhyati / sa ca dharmoM meyatvasya avyApake niSTho yo dharmastadAzritastadaiva, yadi mahAvidyAsAdhyavyApakatvarUpaH pakSo meyatvAvyApakaniSThaH syAt / tathA ca yairhi mahAvidyAsAdhyavyApakatvamupAdhidharmo meyatvAvyApakaniSTho jAtaH, tarhi meyatvarUpasAdhanAlyApakaH upAdhirjAtaH eveti pakSIkRtazabdetaratvopAdheH sAdhanAvyApakatvam / atra sapakSe svetaramAtravRttiretatpakSAnyatvAdidharmo'vagantavyaH / sa ca dharmo meyatvAvyApako ghaTAdiH, taniSTho ghaTatvAdirdharmastadAzrita eveti sAdhyaprasiddhiH / AzritAdhikaraNamityukte etatpakSamAtravRttidharmaNopAyaH sAdhanavyApakatve'pyupapadyamAnena arthAntaram / tannivRttaye meyatvAvyApakaniSTheti / etAvatyucyamAne ca meyatvAdinA arthAntaratvam , ata uktaM svetaravRttitvarahiteti / tathApi sapane .. 1 tirahi iti ca pustakapAThaH / 2 yadi mahA iti cha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 mahAvidyAviDambanam / 125 sAdhyaprasiddhineMtyAha-sveti / upAdheH sAdhanAvyApakatvamanumAya sAdhyavyApakatvAyAnumimItemeyatvAvyApakatvamiti / meyatvasAdhanasya avyApakatvaM pakSaH / svaM pakSaH / svetarat pakSAdanyat / tAgale yo na vartate sa dhamoM dvidhA syAt , svamAtravRttiH svetaramAtravRttizca / uttaraH pakSe vyAhataH / tenAdyaH etatpakSatvAdiH pakSe sidhyti| sa ca pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyasya vyApake niSTho yo dharmaH tadAzritaH tadaiva, yadi pakSIkRtaM meyatvAvyApakatvaM mahAvidyAsAdhyavyApakaniSThaM bhavet / tathA ca yadi meyatvAvyApakatvamupAdhidharmoM mahAvidyAsAdhyavyApakaniSTho'jani, taryupAdhirmahAvidyAsAdhyavyApakaH saMpanna eveti sAdhyavyApakatvaM pakSIkRtazabdetaratvopAdheH siddhisaudhamadhyAsta / atrApi sarvatra dharmadha. Adau sapakSe pakSAnyatvadharmeNa mahAvidyAsAdhyavyApakaM meyatvAdi, tanniSThamastitvAdi, tadAzritena sAdhyAnugamaH / vyAvAni uttAnArthAni / upAdhyanumAna iti / anumAnazabdo hi punapuMsakalilo liGgAnuzAsane pratyapAdItyataH upAdhyanumAnaH ityuktam / mahAvidyAsAdhyavyApakatvaM meyatvA. vyApakatvaM ca na kacitpramitamityAzrayAsiddhirityAha-pakSIkRteti / yatra yatra mahAvidyAsAdhyaM tatra tatra meyatvamiti mahAvidyAsAdhyavyApakatvasya meyatvAdI siddheH / uSNatvAdau meyatvasadbhAve'pyanuSNatvAbhAvena yatra yatra meyatvaM, tatra tatrAnuSNatvamiti vyApterabhAvAt meyatvAvyApakatvasyAnuSNatvAdau siddhezca anayoH pUrvoktahetvorAzrayAsiddhatvAdi nAzaGkayamiti bhAvaH / evamaupAdhikavyAptikatvena vyApyatvAsiddhatvaM mahAvidyAhetoH pratipAditam / sAdhyavyApyatvAbhAvatvena vyApyatvAsiddhatvamAhavyApyatvAsiddhaM ceti / hetoyatsAdhyena vyApyatvaM tena asiddhaM meyatvaM mahAvidyAsAdhyaM meyatvahetuM na vyApnotItyarthaH / etadeva mahAvidyAnumAnenAha-meyatvamiti / vaM meyatvaM, svasmAnmeyatvAditarasarva jagat / tayoyugale yo na vartate dharmaH sa dvedhA syAt, svamAtravRttiH svetaramAtravRttirvA / dvitIyaH pakSAnyatvAdiH pakSe vyAhatatvAtsapakSopayogI iti prAcInaH etatpakSatvAdirdharmaH pakSe sidhyati / sa ca pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyena avyApyo yaH tatra niSThastadeva, yadi meyatvaM mahAvidyAsAdhyAvyApyaM bhavediti meyatvasya mahAvidyAsAdhyena avyApyatvaM siddham / vyAvAni yathA-meyatvamadhikaraNamityukte yena kenApi vAcyatvAdidharmeNa meyatvasya prakRtasAdhyavyApyatve'pyupapadyamAnena arthAntaram , ata uktamavyApyaniSTheti / tathApi ghaTatvenAvyApyamastitvaM taniSThena abhidheyatvAdinA arthAntaratvaM, tadartha pakSIkRtetyAdi / svasvetaretyAdivizeSaNakRtyaM pUrvavadeveti punanoMcyate / na ca pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAvyApyAprasiddheraprasiddhavizeSaNateti vAcyam / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavyApyatvaM svasvetaravRttitvarahitakutazciyAvRttaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi ttsiddheH| pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavyApyatvaM svasvetaravRttitvarahitameyatvAvRttiniSThAdhikaraNaM meyatvAditi vyApyatvAbhAvAnumAnam / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svasvetaravRttitvarahitameyatvAvyApakaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi vA / na ca anena pakSe meyatvavyApakatvAbhAvasiddhiH, natu meyatve tayApyatvAbhAvasiddhiriti Aho ! Shrutgyanam
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM bAcyam / mhaavidyaavdpryvsaanaatttsiddheH| na hi prakRtaM sAdhyaM meyatvA. vyApakaM meyatvaM ca tadvyApyamiti pratipattuM zakyam / tadidamuktaM udAharatyabhimatavyApyatvabhaGgaM nijamiti / abhimataM sAdhyaM, * tayApyatvaM abhimatavyApyatvamiti / tasya bhaGgaH tadbhAva iti / (bhuvana0)-atra pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyAvyApyasya kasyApyaprasiddheH, taniSThadharmasyApi sapakSe'prasiddhatvAt aprasiddhavizeSaNatvaM pakSasya AzaGkamAnaH pariharati-na ca pakSIkRtetyAdi / mahAvidyAsAdhyasya sarvavyApakatvAnmahAvidyAsAdhyena avyApyasya aprasiddhaH, tanniSThadharmasyApyaprasiddhatvAtpakSo'prasiddhavizeSaNaH iti paramArthaH / hetumAha-pakSIkRtetyAdi / pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyavyApyatvaM pakSaH / svasvetaravRttitvarahitazvAsau kutazcidyAvRttaniSThazceti vigrahaH / khazabdenaitatpakSaMgrahaH / atra svamAtravRttiretatpakSatvAdidharmaH pakSe'vaseyaH / sa ca kutazcivyAvRtte niSThaH tadaiva, yadi pakSitaM mahAvidyAsAdhyavyApyatvaM kutazcidvyAvRttaM syAt / tathA ca yato mahAvidyAsAdhyavyA. pyatvaM vyAvRttaM sa mahAvidyAsAdhyAvyApyaH siddha eva / pakSAnyatvAdidharmeNa kutazcidyAvRttaM ghaTatvAdi taniSThena sAdhyaprasiddhiH / vyApyatvaM yathoktasAdhyavadityukte'gnimattvavyApyatvaM kutazciddhaTAdeAvRttaM svameva tanmAtraniSThadharmavaditvarthAntaram / tadartha pakSIkRtetyAdi gRhItam / pakSIkRtetyAdivyApyatvamadhikaraNamityukte svamAtraniSThadharmeNa arthAntaraM, tata uktaM kutazcivyAvRttaniSTheti / itaradvizeSaNaM vyAkhyAtArtham / tatsiddheriti / pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyAvyApyatvasiddherityarthaH / meyatvahetormahAvidyAsAdhyavyApyatvaM prayogAntareNa nirasyati-pakSIkRteti / meyatve'vRttiryasya sa meyatvAvRttiH, tatra niSThA yasya sa tathA / svasvetaravRttitvarahitazvAsau meyatvAvRttiniSThazca tasyAzraya ityarthaH / iha svamAtravRttiretatpakSatvaM dharmo meyatvAvRttiniSThaH pakSe sidhyanmahAvidyAsAdhyavyApyatvasya pakSitasya meyatve avRttiM sAdhayati / tathA ca meyatvasya mahAvidyAsAdhyena avyApyatvaM siddhameva / iha sapakSe pakSAnyatvaM dharmo'vaseyaH / meyatvahetoreva vyApyatvAbhAvAnumAnaM tRtiiymaacsstte-pkssiikRtetyaadi| mahAvidyAsAdhyaM pakSaH / atraivaMvidho dharmaH svetaramAtravRttiH svamAtravRttizca / tatrAdyaH pakSe vyAhata iti dvItiyaH etatpakSatvaM dharmaH pakSe san sidhyati / sa ca meyatvasya avyApake niSThastayeva, yadi mahAvidyAsadhyaM meyatvAvyApakaM syAt / yadi ca mahAvidyAsAdhyaM meyatvAvyApaka samajani, tadA meyatvaM mahAvidyAsAdhyena apyAvyaM saMpannameveti vyApyatvAbhAvaH / mahAvidyAsAdhyAnyatvadharmeNa meyatvAvyApakaM ghaTatvaM tanniSThena sAdhyAnugamaH / vyAvAni pUrvavadvoddhavyAni / AzaGkAM kurvanirAkaroti-na ca aneneti / anena anantaroktenaivAnumAnena pakSe mahAvidyAsAdhyarUpe meyatvasya yadvyApakatvaM tasyAbhAvasiddhiH syAt, na tu meyatve tadvyApyatvasya mahAvidyAsAdhyarUpanyApakavyApyatvasya abhAvasiddhiriti na vAcyam / hetumAha-mahAvidyeti / yathA mahAvidyAyAyAM aparyavasAnena sAdhyasiddhiH, tathehApi / yadi mahAvidyAsAdhye meyatvAvyApakatvaM siddhaM, tadAnIM meyatvatadavyApyaM siddhamevetyaparyavasAnA 1 apakSIkR' iti cha da pustakapAThaH / 2 vyApyatvAsapakSi iti cha da pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / 127 vyApyatvAbhAvasiddhiH / etadeva vizadadyati na hIti / prakRtaM sAdhyaM mahAvidyAsatkaM meyatvasyAvyApakaM, meyatvaM ca tena mahAvidyAsAdhyena vyApyamityayuktaM, vyAghAtAdityarthaH / ukte mUlapadaM darzayati - tadidamiti / tadeva vyAcaSTe - abhimatamiti / abhimataM sAdhyaM mahAvidyAsAdhyaM tena vyApyatvaM tadvyApyatvamiti / kizca ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamityatra ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarahitaH etadanyatvarahitatvAdityAdayaH pratipakSAH / na ca pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarahitatvamaprasiddhamitivAcyam / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svasvetaravRttitvarahitakutazcidyAvRttaniSThAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavaditi tatsiddheH / ( bhuvana0 ) - pratipakSaM lakSayati- kizcetyAdi / ayaM zabdaH svasvetaretyAdimahAvidyAsAdhyena rahitaH etadanyatvarahitatvAt / etacchabdAdyadanyatvaM tena rahitatvAt etacchabdatvAt / vyatireke ghaTAdi kuto na vAcyamatrAha - pakSIkRteti / etanmahAvidyAsAdhyaM pakSa: / svasvetaravRttitvarahitazvAsau kutazcidvyAvRttaniSThazceti vigrahaH / iha svamAtravRttiretanmahAvidyAsAdhyatvAdiko dharmaH pakSe sAdhyaH / sa ca kutazcidvyAvRttaniSThastadaiva, yadi pakSitaM mahAvidyAsAdhyaM kutazcidvyAvRttaM bhavet / yatazca tadvyAvRttaM sa mahAvidyA sAdhyarahitaH saMpanna eveti pakSitamahAvidyAsAdhyarahitatvaprasiddhiH / pakSAnyonyAbhAvamupAdAya sAdhyAdhigamaH / 103 ayaM zabdo nityaH zabdatvAditi vA pratipakSaH / na cAyaM pakSadharmo'pi sapakSavipakSavyAvRttatvAdasAdhAraNa iti vAcyam / vyAptipakSadharmatayorakhaNDane asAdhAraNasya dUSaNatvAnaGgIkArAt / vyApyatvAnizcayAdayamagamaka iti cet / na / zabdatvaM svasvetaravRttitva rahitanityatvavyApyaniSThAdhikaraNaM meyatvAta ghaTavaditi vyApyatvasiddheH / tadidamuktaM AcaSTe pratipakSamAtmaviSayamiti / AtmaviSayaM pratipakSaM nirdhArayatItyarthaH / ( bhuvana 0 ) - na cAyamiti / ayaM zabdatvAdihetuH pakSadhamoM'pi sapakSavipakSAbhyAM vyAvRttatvAdasAdhAraNAnaikAntikaH / sati sapakSe sapakSApravezI asAdhAraNAnaikAntiko'naikAntikabhedo vA anaddhayavasito vA / atra ca nityatve sAdhye gaganAdInAM sapakSatve'pi hetoH sapakSApravezAdasAdhAraNatvamiti rahasyaM / hetumAha - vyAptipakSeti / vyAptizca pakSadharmatA ca vyAptipakSadharmate, tayorakhaNDane sati asAdhAraNAnaikAntikatvasya dUSaNatvaM norIkriyate ityanvarthaH / paramArthasvayam / 'vyAptipakSadharma tAvaliGgamiti lakSaNAvyAptipakSadharmate evAkhaNDite vilokyate iti / AzaGkate - vyApyatveti / ayaM zabdatvAditi heturnityatvasAdhyena yadvyApyatvaM hetoH, tadanirNayAdgamakaH sAdhya1 syAjJApaka ityarthaH / samAdhatte - na / zabdatvamiti / svasvetaravRttitvarahito dharmaH etatpakSatvAdiH Aho! Shrutgyanam
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM pakSe jJeyaH / sa ca nityatvavyApyaniSThastadaiva, yadi zabdatvaM nityatvavyApyaM bhavediti zabdatvasya nityatvavyApyatvasiddhiH / pakSAnyatvadharmeNa nityatvavyApye AtmatvAdau niSThena sAdhyAnugatiH / zabdatvAnyAnyatvAdinA dharmeNa arthAntaraparihArAya nityatvavyApyaniSThetyupAttam / zeSaM sugamam / kizca ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAdityayaM kAlAtyayApadiSTaH / ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarahita ityasmadAdivacanajanitapramitibAdhAt / na ca asyAH pramititvamasiddhamiti vAcyam / idaM jJAnaM svasvetaravRttitvarahitapramitiniSThAdhikaraNaM meyatvAdvadavaditi tatsiddheH / pUrvajJAnaviparItapramititvameva bAdhakatvaM nAnyat kizcit / tadidamuktaM bAdhAM samunmudrayatIti / samuddhAdayatItyarthaH / ( bhuvana 0 ) - kAlAtyayApadiSTatAM spaSTayati-kizca ayamityAdi / pramANAbAdhitasAdhakatvena nAtra hetau bAdhAsambandhavaidhuryamityata Aha-ayaM zabda iti / ayaM zabdaH svasvetaretyAdisAdhyarahitaH ityevaMrUpA yA asmadAdivacanajanitA pramitiH AgamapramANaM, tayA bAdhaH iti bhAvaH / na ca asyA iti / asyA asmadAdivacanajanitaprabhiteH prabhititvamAgamapramANatvamasiddhamiti na ca vAcyam / kuto na vAcyamityata Aha- idaM jJAnamiti / asmadAdivAkyajanyajJAnamityarthaH / etajjJAnatvaM dharmaH pakSe'vaseyaH / sa ca pramitiniSThaH tadAnImeva, yadi pakSitametajjJAnaM pramitirUpaM syAdityetajjJAnasya pramititvasiddhiH / sapakSe etajjJAnAnyatvaM dharmo boddhavyaH / sa ca pramitiH pratyakSAdipramANaM tanniSThaH eveti tena sAdhyAnugatiH / ghaTAdijJAnena siddhasAdhanatA mA bhUditIdaM jJAnamityuktaM / tatsiddheriti / asmadA divacanapramititvasiddherityarthaH / pUrvamahAvidyAyA bAdhyatvaM darzayituM bAdhakalakSaNaM lakSayati -- pUrveti / pUrvajJAnaM mahAvidyA sAdhyavattvajJAnaM zabdasya, tasmAdyadviparItapramititvaM zabdasya mahAvidyAsAdhyarahitatvajJAnaM, tadeva bAdhakatvaM taccAsmadAdivAkyajanitapramiterastyeveti bhAvArtha: / evaM meyatvAdihetoH kAlAtyayApadiSTatA samAdiSTA / ' pramANabAdhitasAdhyasA - dhakatvaM kAlAtyayApadiSTatvamiti tallakSaNAt / kiJca sakalamahAvidyAnAM siddhAntaviplAvakatvaM nAma dUSaNam / tathAhigaganAdayaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi, pArthivaparamANuH svasvetaravRttitvarahitanityarUpAdimanniSThAdhikaraNaM meyatvAditi, ApyAdiparamANuH svasvetaravRttitvarahitapAkajarUpAdimanniSThAdhikaraNaM meyatvAditi, IzvaraH svasvetaravRttitvarahitAnityajJAnecchAprayatnadharmAdharma sukhaduHkhadeSabhAvanAvanniSThAdhikaraNaM meyatvAdityAdeH sarvatra suvacatvAt / na caivamAdInAmAgamabAdhaH / vivAdapadmAgamaH svasvetaravRttitvarahitApramANaniSThAdhikaraNaM meyatvAdityAdeH tatprAmANyapratikSepe'pi suvacatvAt / ( bhuvana0 ) - idAnIM siddhAntaviplAvakatvadUSaNaM prAduSkaroti- kiJca sakaleti / viplAvakatvaM vyavasthArahitatvam / nanu nityA gaganAdaya:, tathA caturvidhAH api paramANavo nityAH, Aho! Shrutgyanam
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 mahAvidyAviDambanam / 129 pArthivaparamANoH rUparasagandhasparzAzcAnityAH, vAyavIyaparamANuSu spazoM nityo'pAkajazva, rUparasagandhAstu tatra santyeva na / ApyaparamANoH rUparasasparzAH nityAH, gandhastu tatra nAstyeva / taijasaparamANoH rUpaspazau~ nityau, rasagandhau tu na staH / tathA taijasApyaparamANuSu rUpAdyapAkajam / pArthivaparamANuSu rUpAdipAkajam / IzvarajJAnecchAprayatnA nityAH / dharmAdharmAdayastu tatra na santIti siddhAntamaryAdAbhaGgAbhAvAtkathaM viplAvakatvamityata Aha-tathA hItyAdi / gaganAdayaH pakSaH / Adipadena AtmaparamANvAdisaMgrahaH / anumAnavyAkhyA pUrvavat / gaganAdInAM siddhAnte nityatvaM pratyapAdi, mahAvidyayA cA'nityatvamapi sAdhyate iti siddhAntaviplavaH / pArthivetyAdi / nityaM ca tadpAdi ca nityarUpAdi / Adizabdena rasagandhasparzaparAmarzaH / nityarUpAdayo vidyante yeSu te nityarUpAdimantaH, taniSTho dharmaH pArthivaparamANutvAdiH pakSe sidhyanpakSitapArthivaparamANUnAM nityarUpAdimattvaM sAdhayediti bhAvaH / sapakSe anityarUpAdimAnApyAdiparamANustaniSThena pakSAnyonyAbhAvena pakSAnyasarvaniSThena sAdhyAdhigamaH / vaizeSikAdimate pArthivANUnAmanityarUpAdimattvaM pratipAdyate, atra tu viparItasAdhanAdviplAvakatvam / ApyAdIti / AdipadAttejo'NUnAM grahaNam , na tu vAyavIyANUnAm / teSAM kevalasparzavattvena rUpAdimattvAbhAvAt / pAkajaM ca tadrUpAdi ca tadvatsu niSTho yo dharmaH, tadAzraya ityarthaH / AdizabdAdrasasparzaparAmRSTiH / atra ApyAdiparamANutvaM sAdhyadharmaH pAkajarUpAdimaniSThaH pakSe sidhyanpAkajarUpAdimattvamApyAdyaNUnAM sAdhayati / pakSAnyatvaM dharmaH sapakSe jnyaatvyH| sa ca pAkajarUpAdimAnpArthivANustaniSTho'styeveti sAdhyaprasiddhiH / pArthivANavo hi sUryAditejasA jvalitatvAtpAkajarUpAdimantaH ucyante / ApyAdyaNavastu avalitatvAdapAkajarUpAdimantaH iti siddhAntasthitiH / atra ca tdvaipriitykrnnaasthitibhnggH| Izvara iti / Izvaro hi nityajJAnAdimAndharmAdharmAdirahitazca saMpratipannaH,atra cAnyathApi sAdhanAdviplavaH / jJAnaM cecchA ca prayatnazca dharmazca adharmazca sukhaM ca duHkhaM ca dveSazca bhAvanA ca, anityAzca te jJAnAdayazceti vigrahaH / ihezvaratvaM dharmaH ubhayavizeSaNaviziSTaH pakSe sidhyanpakSasyezvarasya anityajJAnAdimattvaM sAdhayet / pakSAnyonyAbhAvamanityajJAnAdivati kSetrajJAtmani niSThamAdAya sAdhyAnugamaH / ityAderiti / atrAdipadena ' zrutiH svasvetaravRttitvarahitApramANaniSThAzrayo jJeyatvAddhaTAtmAdivat ' tathA 'IzvaraH svasvetaravRttitvarahitajagatkartRtvarahitaniSThAzrayo meyatvAdghaTAdivadityAdInAM grahaNam / na caivamiti / evamAdInAM gaganAdyanityatvAdisAdhakAnumAnAnAmityarthaH / kuto netyAha-vivAdetyAdi / atra vipratipannAgamatvaM pakSe sAdhyadharmaH / sapakSe ca pakSAnyatvaM dharmaH / sa cApramANe pratyakSAdipramANAdanyasminiSThaH evetyarthaH / zeSamanumAnamuttAnArtham / tatprAmANyeti / tasya vivAdapadAgamasya yatprAmANyaM tatpratikSepe'pIti bhAvaH / atha siddhAntaviplAvakatvaM kutrAntarbhavatIti pRcchasi, tarhi na kacidityavehi / yathA siddhatvAdayaH pRthageva dUSaNaM, evamidamapi / yadA pratibandhAmasyA. 1 sapakSe ca nitya iti ca pustakapAThaH / 2 "dhyAdhigatiH / vaize iti ca pustakapAThaH / 3 hi pralayakAle jvali iti ca pustakapAThaH / 3 thA aprasiddha iti ga pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM tarbhAvaH / yadyevaMvidhairanumAnaiH zabdAnityatvaM sAdhyate, tarhi gaganAnityatvamapi kasmAnna sAdhyate iti / (bhuvana0)-paraH pRcchati / atheti / siddhAntyAha-tIti / yathA asiddhatvaviruddhatvAdidoSAH mukhyAH eva, tathA siddhAntaviplAvakatvamapi mukhyameva dUSaNamityAkUtam / svatantradUSaNatvakalpane gauravaM bAdhakastarka ityAzaGkayAha-yadveti / pratibandhAmantarbhAvaprakAramevAvirbhAvayatiyadyevaMvidhairiti / evaMvidhairmahAvidyAnumAnairyadizabdasyAnityatvaM sAdhyate, tarhi tathaiva gaganA'nityatvamapi kathaM na sAdhyate iti / etattatvam / 'codyaparihArasAmyaM pratibandItarkaH' iti hi tallakSaNam / tato'trApi yadyevamityAdinA codyaparihArasAmyamadarzi / / __yadi punaH siddhAntavizlAvakatvaM sarvasAdhanadUSaNasAdhAraNaM dUSaNaM nAGgIkriyate, tarhi yasminkasmiMzcidapyanumAne pareNa pakSetaratvena sopAdhikatve'bhihite saMdigdhasAdhyapakSavRttitvena saMdigdhAnaikAntike vA abhihite kiM vaktavyam / evaM sati sarvAnumAnaviplava iti vaktavyamiti cet / tarhi svIkRtamAyuSmatA siddhAntaviplAvakatvasya dUSaNatvam / evaM vAdyudIritasAdhane bhavatA anaikAntikatvAdisamyagdUSaNe'bhihate, yadi vAdI naitasyAnaikAntikatvAdikaM dUSaNamiti vadti, tarhi bhavatA kiM vaktavyam / apasiddhAntaH syAditi vaktavyamiti cet / na / etasya hetoryadanaikAntikatvaM tasya tena dUSaNatvAnaGgIkArAt / evaM tarhi sarvatrAnaikAntikatvasya dUSaNatvaM na syAditi cet / aGgIkRtaM tarhi siddhAntaviplAvakatvasya dUSaNatvamityalaM kalahena / - (bhuvana0)-pUrvapakSiNaM zaGkate-yadi punariti / sarvasAdhanAnAM yAni dUSaNAni asiddhatvAdIni teSAM sAdhAraNaM samAnamityanvayaH / paramArthastvayaM-yAdRzamasiddhatvAdidUSaNaM tAdRzaM siddhAntaviplAvakatvadUSaNamapi yadi nAbhyupeyate / tarhi yasminniti / pakSetaratvasyopAdhidUSaNatve'pi zabdo nityaH kRtakatvAddhaTavadityAdau yatra kApyanumAne prativAdinA pakSetaratvena sopAdhike prokte / yadvA 'saMdigdhavipakSavRttiH saMdigdhAnaikAntikaH' iti tallakSaNe satyapi, prativAdinA saMdigdhasAdhyaM yatra sa saMdigdhasAdhyaH, sa cAsau pakSazca, tadvattitvena hetoH saMdigdhAnakAntikatve prasajite, kiM vAcyaM bhavatItyAzayaH / paraH uttarayati-evaM satIti / ghaTTakuTyAM prabhAtamiti nyAyena pariharati-tarhi svIkRtamiti / prakArAntareNa siddhAntaviplAvakatvaM svIkArayati-evaM vAyudIriteti / nityAH varNAH zrAvaNatvAcchandatvavadityAdau naityazabdikavAyudIrite sAdhane bhavatA prativA. dinA dhvanirUpe bhAge'naikAntikatvAdisamyadSaNe'bhihite, yadi vAdI naitasya hetoranaikAntikatvAdidUSaNamiti vadati, tadA tvayA kiM vAcyamityarthaH / paraH pratyAcaSTe-apasiddhAnta iti / pariharati 1 kathaM na iti' iti ca pustakapAThaH / 2 naityazabdavA' iti cha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 mahAvidyAviDambanam / neti / etasya hetorvAdyuktasya yadanaikAntikatvaM tasyAnaikAntikatvasya bhavadutpAditasya tena vAdinA dUSaNatvaM nAGgIkriyate ityarthaH / paraH parihAramAha-evaM tahIti / siddhaM naH samIhitamityAhaaGgIkRtamiti / ____ atha pratibandI tarkaH eva / tarkazca ApAdyapAdakayoAptimUlaH / na ca prameyatvasya pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvasAdha. katvasya prameyatvasyezvarataditaravRttitvarahitAnityajJAnAdimanniSThAdhikaraNatvasAdhakatvena vyAsirasti / ato mUlazaithilyAttarkAbhAso'yamiti manyase / tanna / prasaGgavyatiriktapratibandyAditarkANAM vyAptimUlatvAnaGgIkArAt / anyathA samyaksAdhane'pi pareNa pakSetaratvopAdhipakSaniSThasaMdigdhAnakAntikatvAdinA dRSite samyaganaikAntikatvAdau ca pareNa nAtrAnaikAntikatvadUSaNamityur3ate bhavato'pi na kizciduttaraM syAditi / tadidamuktaM Adhatte sthitiviplavaM ceti / __ (bhuvana0 )-siddhAntaviplAvakatvasya pratibandhAmantarbhAvaM pUrvoktamAlambya zaGkate-atha pratibandItyAdi / yadyayamanagniH syAttarhi nidhUmaH prasajyeta / atrAnagnitvamApAdakaM, nidhUmatvamApAdyaM, yatrApAdakaM tatrApAdyamiti vyAptimUlastarkaH / na ca prameyeti / prameyatvahetoryatpakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyasAdhakatvaM tasya na ca vyAptirasti / kena saha / meyatvahetoreva yadIzvaretyAdimahAvidyAsAdhyasAdhakatvaM tena ityanvarthaH / bhAvArthastu ayam-yatra yatra meyatvasya pakSIkRtetyAdisAdhyasAdhakatvarUpamApAdakaM, tatra tatra meyatvasya IzvaretyAdisAdhyasAdhakatvarUpamApAdyamityApAdyApadakayoAprabhAvaH iti / kiM tItyAha-ata iti / vyAptirUpaM yanmUlaM tasya zaithilyAdayaM pratibandI tarkastAbhAsa iti AcAryaH samAdhatte tannetyAdi / pratibandIvyAghAtAtmAzrayaparasparAzrayAditarkANAmityarthaH / vipakSe bAdhakamabhidhatte-anyatheti / anyathA pratibandyAditarkANAM vyAptimUlatvasvIkAre dhUmatvAdisamyaksAdhane'pi pareNa prativAdinA pakSetaratvopAdhinA pakSaniSThatayA saMdigdhAnakAntikatvAdinA ca dUSite, tathA 'nityaH zabdaH zrAvaNatvAcchabdatvavadityatra dhvaninAnaikAntyam / yato vaizeSikAdimate dhvaniranityaH zrAvaNazca bhavati / "mArutaguNaH zrAvaNo'varNAtmA anityaH zakaTAdibhavo dhvaniriNatyAdi tatsvarUpAditi dhvaninA samyaganaikAntikatvAdAvudbhAvite'pi nAtraitaDUSaNamiti pareNoddhRte ca, tavApi na kiJciduttaramityarthaH |bhaavstvym-prennaivmukte sati bhavatAtra pakSetaratva. syopAdhitve sarvAnumAnAnAM pakSetaratvopAdhigrastatvaM syAdityAdi pratibanyeva vAcyA / na ca yatraikasminnanumAne pakSetaratvasyopAdhitvaM tatra sarvAnumAneSu pakSetaratvasyopAdhitvamiti vyAptirasti / bhavadAzayena tu vyAptirvilokyate eveti tava na kiJciduttaraM syAditi / pUrvokte mUlapadamavatArayatitadidamiti / sthitiH siddhaantsvruupaa| kiJca pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svasvetara1 'pakSataratvopAdhi iti cha da pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM vRtitvarahitapakSAvidyamAnaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi viruddhatvam / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvarUpaprakRtavyApakAbhAvasya pakSaniSThatayA prakRtahetunaiva sAdhanAditi / pakSaniSThatayA prakRtavyApakAbhAvasAdhakatvameva ca sAkSAdviruddhalakSaNaM, na tu prakRtavyApakAbhAvavyApyatvaM / tasya sAkSAdviruddhAvAntarabhedalakSaNatvAditi saMkSepaH / tadidamuktaM bhajate pratyarthitAmAtmana iti / evaM sarvamahAvidyAsvapi anaikAntikatvAdisAdhakatvaM yojyam / ( bhuvana 0 ) -- viruddhatvaM mahAvidyAhetorAha - kizcetyAdi / svasvetaravRttitvarahito dharmaH etanmahAvidyAsAdhyatvametatpakSAnyAnyatvAdirvA pakSe draSTavyaH / sa ca pakSe zabde'vidyamAno yastanniSThastava, yahi pakSitaM mahAvidyA sAdhyaM pakSe'vidyamAnaM bhavediti viruddhatvam / pakSAnyatvena vyAptisiddhiH / svamAtraniSThadharmeNArthAntaratA mA bhUdityuktaM - pakSAvidyamAnaniSTheti / pakSAvidyamAne gha-TAdau niSThena meyatvAdinA arthAntaraM vArayati - svetaravRttitvarahiteti / aprasiddhavizeSaNatvaM parihartu sveti / viruddhatve hetumAha - pakSIkRtetyAdi / pakSIkRtazabdetyAdirUpaM yatprakRtavyApakaM mahAvidyAsAdhyaM tasya yo'bhAvaH, tasya pakSe zabde niSThatayA prakRtahetunA meyatvenaiva sAdhanAt / nanu prakRtavyApakAbhAvavyApyo hi viruddho heturnatu prakRtavyApakAbhAvasAdhakaH ityaparAzaGkAM parAkarotipakSaniSThatayetyAdi / pakSe zabde niSThatayA prakRtavyApakamatra mahAvidyA sAdhyaM tadabhAvasAdhakatvameva sAkSAdviruddhahetulakSaNaM, na tu mahAvidyA sAdhyAbhAvena vyApyatvaM viruddhahetu lakSaNamityAkUtam / hetuM brUtetasyeti / tasya prakRtavyApakAbhAvavyApyatvasya sAkSAdviruddhasya yo'vAntarabhedaH tallakSaNatvaM na tu sA - kSAdviruddhalakSaNatvamityarthaH / pUrvoktamanyatrAtidizati -- evaM sarveti / ayaM zabdo'nityatvavyatiricaitaddharmatvarahitAdhikaraNaM meyatvAddhaTavadityatra anityatvavyatiriktaitaddharmatvarahitAdhikaraNaM meyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyogitvavyatiriktaitaddharmatvarahitAdhi karaNaM meyatvAdghaTavadityanaikAntyAdisAdhakatvaprakAreNa " kithva svavyabhicAram" ityArabhya ye pUrvamUcire doSAH anaikAntikatvasopAdhikatvAdayaH te sarvamahAvidyAsvapyUhanIyAH iti rahasyam / nanu mahAvidyArItira pramANaM pramANaM vA / Adye na tadbalAdanaikAntikatvAdidoSasiddhiriti nirduSTatvaM mahAvidyAyAH / dvitIye tu aGgIkRtapramANabhAvAyAM mahAvidyAyAmanaikAntikatvAdivyutpAdanaM vyAhatamityata Aha svavyAghAtakamuttaraM tava mate jAtistatrApi kiM svavyAghAtakataiva duSTijananI kiMvottaratvAnvitA / Adye syAttava jAtisAdhanamidaM pakSe dvitIye puna vaiyarthya prathamaM ca dUSaNamiha nyAyasya tulyatvataH // 18 // ayamarthaH -- svavyAghAtakamuttaraM jAtiriti hi parasya saMmatam / tatra kiM svavyAghAtakatvameva duSTatvaM gamayati, kiMvA uttaratvasahitam / Adhe mahAvi Aho! Shrutgyanam
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 mhaavidyaaviddmbnm| 133 dyApi svAnaikAntikatvAdivyutpAdanena svavyAghAtakaiveti kathaM na duSTA / kevalamuttaratvAbhAvAjAtisAdhanamiyam / anyattu jaatyuttrmiti| dvitIye tu uttaratvavizeSaNaM vyartham / svavyAghAtakatvasyaiva duSTatvabodhAparaparyAyaduSTijanakatvAt / duSTatvabodhAnupayogivizeSaNopAdAne ca svavyAghAtakaM sAdhanaM jAtiriti sAdhanatvavizeSaNopAdAnena uttarasyApi jAtitvaM nivartayataH kimuttaraM syAditi / (bhuvana0)-uttarazlokAvatArAya codayati-nanviti / AdyaM pratyAha-Aye neti / mahAvidyAyAH apramANatve mahAvidyAbalena nAnaikAntyAdidoSasiddhiriti doSAbhAvAnmahAvidyAsamaJjasaiveti bhAvaH / dvaitIyakaM niloThayati-dvitIye iti / mahAvidyAyAH pramANatve'naikAntyAdidoSavyutpAdanaM vyaahtmityaashyH| etAvatA dvitIyavikalpoktAM pramANIkRtamahAvidyAdoSavyutpAdanaM bhavatAM svavyAghAtakamidaM jAtyuttaramiti parAzaGkAM nirasyati-svavyAghAtakamuttaramityAdi // 18 // kAvyaM vyAkurute-ayamarthaH ityAdi / jAteH parasaMmatalakSaNaM pradarya vikalpayati-tatra kiM sveti / jAtirhi duSTatvagamikA, jAtau satyAM duSTatvasya sadbhAvAt / sA ca svavyAghAtakottararUpA / tena tatra 'svavyAghAtakamuttaraM jAtiriti lakSaNe svavyAghAtakatvameva duSTatvagamakaM, kiMvA svavyAghAtakamuttaramiti bhAvaH / vikalpayugalamapi krameNa dUSayati-Aye iti / svavyAghAtakatvasyaiva duSTatve mahAvidyApi svasyAnakAntikatvAdidoSasAdhanena duSTaivetyarthaH / kevalamiti / atra svavyAghAtakatvamasti, na tUttaratvam / tena yathA mRSodyamuttaraM jAtyuttaraM, tathA mithyAsAdhanaM jAtisAdhanamiyaM mahAvidyetyabhiprAyaH / aparaM pakSaM dUSayati-dvitIye iti / svavyAghAtakamuttaraM duSTatvaM gamayatItirUpe svavyAghatakatvasyaiva duSTatvagamakatvAduttaratvavizeSaNaM vyarthamityarthaH / ' svavyAghAtakamuttaraM jAtiriti lakSaNasya vRddhapraNItatvAnnottaratvavizeSaNaM hAtuM zakyamityAzaGkayAhaduSTatvabodhAnupayogIti / duSTatvabodhasya anupayogivizeSaNamuttaratvaM, tasyopAdAne uttaratvavizeSaNasthAne sAdhanatvavizeSaNagrahaNAt / svavyAghAtakaM sAdhanaM jAtiriti lakSaNena svavyAghAtakamuttaraM jAtiriti lakSaNopAttasya uttaratvavizeSaNasyApi jAtitvaM nivartayataH parasya purastAttava kimuttaraM syAditi paramArthaH / kiJca uttaratvavizeSaNena sAdhanasya jAtitvaM nivartatA, svavyAghAtakatvena duSTatvaM tu na nivartate eva / na hi uttaragataM svavyAghAtakatvaM duSTatvaM gamayati, natu sAdhanagatamityatra niyAmakamasti / (bhuvana0)-'prathamaM ca dUSaNamityetadvyAkhyAti-kiJcetyAdi / uttaratvavizeSaNagrahaNe satyuttarasyaiva jAtitvaM syAt, nadu sAdhanasya / tathApyuttaratvavizeSaNe sAdhanatvavizeSaNe vA satyapi svavyAghAtakatvena duSTatvaM syAdevetyarthaH / etAvatA dvitIye pakSe jAtisAdhanaM nAma prathamamapi dUSaNaM kathitaM bhavati / ' nyAyasya tulyatvataH' ityetavyAcaSTe-na hi uttareti / uttaragatamuttaratvavizeSaNa Aho ! Shrutgyanam
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM sahitaM svavyAghAtakatvaM duSTatvaM gamayati, na tu sAdhanagataM sAdhanatvavizeSaNasahitamityatra niyAmakaM niyamakAri na hi kiJcidasti / etAvatA jAtisAdhane jAtyuttare ca nyAyasya tulyatvaM darzitaM bhavati / ___ atha ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAdityatra anityatvasAdhane zabdavizeSo dharmI, pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM ca sAdhyam / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svasvetaravRttitvarahitameyatvavaniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThAdhikaraNamityatra anaikAntikatvasAdhane ca pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM dharmI, etaditaravRttitvarahitameyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThAdhikaraNatvaM ca sAdhyam / tena anayormahAvidyayordharmisAdhyabhedAnmahAnbhedaH / tathA ca yA tAvadanityatvaM gamayati, nAsau svAtmano 'naikAntikatvaM gamayati / yA punaranaikAntikatvaM gamayati, nAsau zabdAnityatvaM gamayati / tena svavyAghAtakatvAbhAvAnmahAvidyA na jAtisAdhanamiti cet / na / yadi anityaghaTasAdhAdanityaH zabdaH syAt, tarhi nityAkAzasAdhAdamUrtatvAnnityo'pi syAditi sAdhaya'samAyAM prayuktAyAM svavyAghAtakatvaM kIdRzaM vaktavyam / yadi nityasAdhAnnityatvamucyate, tarhi uttarAbhAsasAdha ttviduktiruttarAbhAsaH syAditi svavyAghAtakatvaM sAdharmyasamAyAM vaktavyamiti cet / na / nityasAdhAnnityatvApAdanasya uttarAbhAsasAdhAduttarAbhAsatvApAdanasya ca suvyaktabhedatvena svavyAghAtakatvasyAnupapatteH / samAnarItikatvena tu svavyAghAtakatvaM mahAvidyAyAmapi samAnam / yadi ca vyAghAto'tra na saMbhavati, tarhi pUrvoktanyAyena anaikAntikatvameva anumAnabalAdbhAvanIyam / (bhuvana0)-atha svavyAghAtakatvameva mahAvidyAyA nAstIti pratipAdayituM zAzatiathAyamityAdi / etanmahAvidyAdvayaM purApi vyAkhyAtArthameva / dharmisAdhyabhedAditi / dharmI ca sAdhyaM ca tayorbhedAditi / mahAbhedameva bhAvayati-tathA ceti / na jAtisAdhanamiti yAvatsugamam / siddhAntI pratisamAdhatte-na / ydynityeti| anityaH zabdaH kRtakatvAddhaTavadityukte jAtivAdinA ca yadyanityaghaTasAdhAtkRtakatvAdanityaH zabdaH syAt, tarhi nityAkAzasAdhAdamUrttatvena nityo'pi syAditi sAdharmyasamAyAM jAtau prayuktAyAM bhavatA svavyAghAtakatvaM kIdRzaM vaktavyam / svavyAghAtakatvaM ca sarvajAtisAdhAraNalakSaNatvena gaveSyate eva / praznaM matvA paraH uttaramAhayadi nityeti / prihrti-n| nityeti| yannityasAdhAnnityatvApAdanamuttarAbhAsasAdhAduttarAbhAsatvApAdanaM ca, tayordvayorapi suvyaktabhedatvena atisphuTabhedatvena svavyAghAtakatvaM noppdyte| aymrthH| nityatvApAdanasya uttarAbhAsatvApAdanasya ca bhinnaviSayatvena viruddhasamuccayAbhAvAnna svavyAghAto'treti / viSayabhede'pi yadi samAnanyAyatayAtra svavyAghAtaH, tadAnIM tayaiva yuktyA mahAvidyAsvapi Aho ! Shrutgyanam
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa03 mahAvidyAbiDambanam / 135 sa bhavatyevetyAha-samAnetyAdi / durbalaM vAdinaM dRSTvA svavyAghAtatvAbhAvamapyabhyupetya bhaGgAntaraM bhaNati-yadi ceti / atra mahAvidyAyAM yadi 'viruddhasamuccayo vyAghAta:' ityevaMrUpo vyAghAto bAdhakatoM na sambhavati, tarhi pUrvoktavyAghAtadoSAbhAvena yathaiva pUrvamuktaM tathaivAnaikAntyaM mahAvidyAyAmudbhAvyamiti tAtparyam / __ atha anaikAntikatvAnumAne'pi anenaiva nyAyena anaikAntikatvAnumAnAnmUlAnumAnAnaikAntikatvaparihAra iti cet / na / anaikAntikatvAnumAnAnaikAntikatvAnumAne'pi anenaiva nyAyena anaikAntikatvAnumAnAnmUlAnumAnAnaikAntikatvasya todavasthyAt / evamuttaratrApyanaikAntikatvAnumAne vaktavyam / (bhuvana0)-anyaH zaGkate-atha anaikAntikatveti / mahAvidyAnumAnocchedAya yatprativAdinAnaikAntyAnumAnaM vidadhe tasminnapyanenaiva mahAvidyAnumAnAnaikAntikatvanyAyenAnaikAntikatve kRte, mUlAnumAnasya yadanaikAntikatvaM tasya parihAraH / mUlAnumAnatadanaikAntyAnumAnaM tadanaikA. ntyAnumAnAzcaivaM vidheyAH / tathAhi-ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvA(TAtmAdivaditi mUlAnumAnam / tadanaikAntyAya prativAdI anumimIte yathA-svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM svasvetaravRttitvarahitameyatvavanniSThAtyantAbhAvapratiyoginiSThAzrayo meyatvAdghaTAtmAdivaditi mUlAnumAnAnaikAntyAnumAnam / athAsyApyanaikAntyaM yathA-svasvetaravRttitvarahitameyatvavanniSTAtyantAbhAvapratiyoginiSThAzrayatvaM svasvetaravRttitvarahitaM meyatvavavRttiniSThAzrayo jJeyatvAdghaTAdivaditi mUlAnumAnaikAntyAnumAnAnaikAntyAnmUlamahAvidyAyA nirduSTatvaM pariharatinetyAdi / svasvetaravRttitvarahitameyatvavadavRttiniSThAzrayatvaM svAnyonyAbhAvavyatiriktameyatvavanniSThAbhAvapratiyogitvAzrayaH prameyatvAddhaTAtmAdivadityAdyanumAnena mUlAnumAnAnaikAntyAnumAnasya anaikAntikIkaraNAya yadanumAnaM prayuktaM, tasyApyanaikAntye kRte mUlamahAvidyAyA anaikAntyaM tadavasthameveti tattvam / nanu tasminnapyanaikAntyaM mahAvidyayA anumAtuM zakyamatrAha-evamiti / evaM caturthAnumAnAnaikAntyAya paJcamAnumAne vAdinA prayukta uttaratrApi SaSThAnumAnAdAvapi vaktavyamityarthaH / ____ evaM sati anaikAntikatvasamarthanopayuktAnumAnaparaMparAnuparamaprasaGga iti cet / na / mUlAnumAnAnaikAntikatvaparihAropayuktAnumAnaparaMparAnuparamaprasaGgasya tvanmate'pi samAnatvAt / zramAttaduparama iti cet / tulyam / evaM sati ubhayoH samAnatvAdekasyApi vijayo na vyavatiSThate iti cet / evamastu / mahAvidyAvAdI sarvatra vijayate itybhimaanstaavdglitH| (bhuvana0)-anavasthAprasaGgaM prakaTayanmahAvidyAvAdI vadati-evaM satIti / mUlamahAvidyAyA anaikAntikatvasamarthanAyopayuktA yA anumAnaparaMparA sA noparamatIti hRdayam / sAmyena 1 mAnavalAnmUlA iti gha pustakapAThaH / 2 sya tadavasthatvAt / iti gha pustakapAThaH / 3 katvasAdhamAya prayu iti gha pustakapAThaH / 4 syAvijayo nAvati iti gha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM dUSayati-na mUleti / mUlAnumAnaM zabdAnityatvasAdhakaM mahAvidyAnumAnaM, tadanaikAntikatvasya parihArAyopayuktAnumAnaparaMparApi noparamate iti taatpryaarthH| paraH Aha-zramAditi / tasyAH pUrvAnumAnaparaMparAyA uparamaH ityarthaH / pratyAcaSTe-tulyamiti / asmAkamapi zramAttaduparama iti rahasyam / sAdhakabAdhakayorabhAve saMzayaH parizinaSTItyAha-evaM satyubhayoriti / ApAtataH svIkuruteevamastviti / kiJca sAdhyAbhAvavavRttitvAbhAvanizcayo'numAnAGgamityuktam / na cAsau sAdhyAbhAvavavRttitvAnumAne pratyanIke sati saMbhavati / tena sAdhanavAdina eva parAjaya iti guravaH / (bhuvana0)-mahAvidyAviDambanAbhimAnastavApi galito'trAha-kizceti / sAdhyAbhAvavAnvipakSaH, tadvattitvAbhAvanizcayo'numAnAGgamiti pUrvamuktam / na cAsau vipakSavRttitvAbhAvanizcayaH sAdhyAbhAvavAnvipakSastadvRttitvasAdhake anumAne pratyanIke viparIte sati sambhavati / kiM taha-tyAhatena sAdhaneti / sAdhanavAdino mahAvidyAvAdinaH eva parAjayaH parAbhava iti guravaH prabhAkarAcAryAH prAhuriti sNttngkH|| athArthAntaratA nAma kRtyA nRtyati saGgare / sprpnycmhaavidyaagraaskautuuhlaakulaa|| 19 // (bhuvana0)-arthAntaratAmAviSkartuM prakramate-athArthAntareti / kRtyA anarthakarI devatA rAkSasItyarthaH / saprapaJcAH savistarAH yAH mahAvidyAstagAse yatkautUhalaM tenAkulA / atra mahAvidyAvAdiprativAdinovivAdasaGghAme nAnAprakArasArayuktipatihetisaMhatihanyamAnA asamAnamahAvidyAnumAnaprayogapratibhaTaghaTAkoTiprasRtasadarthasArtharaktAsavapAnamadonmattAyAH arthAntaratAkRtyAyAH nRtyaM caturasrameva // 19 // zabde zabdatadanyavRttirahitAnityasthavattve mite nityatvapramitiH kathaM na hi tayoraikyaM na ca vyaastaa| no sAmyAnyavizeSatA na ca tato bodhe prakArAntaraM saiSArthAntaratAkhilAmapi mahAvidyAM samAskandati // 20 // (bhuvana0) arthAntaratAM padyena pratipAdayati-zabde zabdatadanyeti / zabde pakSIkRte zabda. tadanyavRttirahitAnityasthavatve mite svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAzrayatve siddhe'pyanityatvapramitiH kathaM, kiM svasvetaretyAdisAdhyasyAnityatvena aikyAt, uta anityatvena vyAptavAt, Ahosvidanityatvasya tdvishessnntvaat| na prAcyaH ityAha-na hi tayoraikyamiti / tayoH svasvetaretyAdimahAvidyAsAdhyA'nityatvayorakyamekAtmatA na hyasti / uktasAdhyavato gaganAderanityatvasya vyAvRttatvAt / ata eva nottaraH pakSaH ityAha-na ca vyAptateti / na ca svasvetaretyAdisAdhyasyAnityatvena 1 viSA'nityatva iti ca pustaka paatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa03 mahAvidyAviDambanam / vyApyatvam / svasvetaretyAdisAdhyavati gaganAdAvanityatvasyAbhAvena yatroktasAdhyaM tatrAnityatvamiti vyApterabhAvAdityarthaH / anityatvarahite gaganAtmAdau kathitasAdhyasadbhAvena vizeSasya vizeSaNAvyAptatvAnnApi tRtIyaH ityAha-no sAmAnyavizeSateti / sAmAnyavizeSatAyAM hi sAmAnyasya vizedhyatvaM, vizeSasya ca vizeSaNatvaM syAditi / atra ca mahAvidyAsAdhyA'nityatvayorna vizeSyavizeSaNabhAvo'sti / gaganAdau mahAvidyAsAdhyarUpavizeSyasadbhAve'pi anityatvarUpavizeSaNAbhAvena yatra vizeSyaM tatra vizeSaNamiti vyApterabhAvAt / tasmAt no sAmAnyavizeSatApItyarthaH / mahAvidyAsAdhyAparyavasAnasya durnirUpatvena tataH uktaprakArAdanityatvasya bodhe prakArAntaraM ca nAsti / samAskandatIti / skandhAtorubhayArthatvAtsamAgacchati zoSayati veti // 20 // sidhyatu vA meyatvAdeH pakSIkRtazabde pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvam |anitytvsiddhistu kutH| na hi prakRtasAdhyamevAnityatvam / tadvato'pi gaganAdeAvRttatvAt / nApi tasya vyApakam / tata eva / naca pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavyApakavyApyatvenAbhimatasya meyatvAdeH tattvavyApakAbhyAmanyena vyAptirbhavatA zakyA'bhyupagantum / na ca avyApakamapi anityatvaM pakSadharmatAbalAyApakadharmisaMsargavatsetsyatIti yuktam / hetoH pakSadharmatayA vyApakapakSasaMbandhamAtracaritArthatvAt / (bhuvana0)-padyaM vyAkhyAnayati-sidhyatu vetyAdi / meyatvAdihetutaH pakSitazabde mahAvidyAsAdhya sidhyatu, anityatvaM tu kutaH sidhyatIti tattvam / etadeva draDhayati-nahIti / prakRtasAdhyaM mahAvidyAsAdhyamevAnityatvamiti tattvArthaH / hetumAha-tadvato'pIti / prakRtasAdhyavato gaganAdeH sakAzAdanityatvasya vyAvRttatvAt / nApi tasyeti / tasya prakRtasAdhyasya vyApyarUpasya nApyanityatvaM vyApakam / tata eva, prakRtasAdhyavato'pi gaganAderanityatvasya vyAvRttatvAdeveti / idaM tattvam / yatra vyApyaM tatra vyApakena bhAvyamiti hi niyamaH / atra ca prakRtasAdhyarUpavyApyaM gaganAdau asti, na tu anityatvarUpavyApakam / tasmAdanityatvasya mahAvidyAsAdhyavyApakatvaM na ghaTAmaTATyate iti / nanu meyatvahetureva vyAptibalAtsvavyApakamanityatvaM kiM na gamayedityAzaGkAmapAkurute-na ceti / pakSIkRtetyAdikaM yadhyApakaM mahAvidyAsAdhyaM tavyApyatvenAbhimatasya meyatvAdihetoH, tattvaM meyatvaM, vyApakaM mahAvidyAsAdhyaM, tAbhyAmanyenAnityatvAdinA na vyAptiH zakyA svIkartum / etattAtparyammeyatvamahAvidyAsAdhyayoyApyavyApakabhAvo'stu / tayoranyenAnityatvAdinA meyatvAdervyAppine syAditi / na ca avyApakamiti / hetoH pakSadharmatAbalAt avyApakasya mahAvidyAsAdhyasya dharmiNA zabdAdinA saha yathA saMsargaH sidhyati, tathA hetoH pakSadharmatAbalAdeva anityatvaM meyatvasya avyApakamapi setsyatIti na ca yuktamityarthaH / kuto na yuktamatrAha-hetoriti / hetormeyatvAdeH pakSadharmatayA vyApakaM prakRtasAdhyaM, pakSaH zabdAdistayoH sambandhAtratvena caritArthatvAt / ayaM bhAvaH / meyatvAdiH pakSadharmatAbalAcchabdamahAvidyAsAdhyasambandhakaraNenaiva caritArthaH ityavyApakamanityatvaM na sAdhayatIti / ... 1 hetuM prAha' iti ca pustakapAThaH / 2 "mAtre cari iti ca pustakapAThaH / 18 mahAvidhA0 Aho! Shrutgyanam
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM atha pakSaniSThavyApakapratItyaparyavasAnAtpakSe anityatvasiddhiriti mnyse| tnn| kimidamayaM zabdaH svasvettaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNamiti pakSaniSThavyApakapratIteranityatvamantareNa aparyavasAnaM anityatvamanAlambyAnupapattirvA, anityatvAlambanatvaniyamo vaa| naadyH| anityatvamanAlambya pratIteranupapattirnAma kimanityatvAnAlambanAyAH pratIteH prAgabhAvaH, kiMvA anityatvAnA lambanaH pratIteH prAgabhAvaH / nAdyaH / anityatvAnAlambanatve tasyA vivakSitAnityatvagocaratvavyAghAtAt / nApi dvitIyaH / anityatvAnAlambanasya etatmatItiprAgabhAvasya etatpratItyanityatvagocaratvAkSepakatve mAnAbhAvAt / nApi dvitIyaH / pakSaniSThavyApakapratIteranityatvAlambanatvaniyamasya asiddheH| (bhuvana0)-paraH svAbhiprAyaM prAduzvarIkarIti-atha pakSeti / pakSe zabdAdau niSThaM yavyApakaM mahAvidyAsAdhyaM tatpratIteryadaparyavasAnamanupapattiH, tasmAditi paramArthaH / dUSayati-tanneti / svasvetaretyAdirUpaM yatpakSaniSThaM vyApakaM mahAvidyAsAdhyaM tatpratIteranityatvaM vinA'paryavasAnaM kimidamityanvayaH / vikalpayati-anityatvamiti / anityatvAlambanAt vinA mahAvidyAsAdhyasya zabde'nupapattirityeko vikalpaH / anityatveti / zabde prakRtasAdhyasAdhane'nityatvamAlambanIyameva niyameneti dvitIyaH / AdyaM vikalpaM dvidhA vikalpya khaNDayati-nAdyaH iti / anityatvamanAlambya pratIteranupapattiH kiMrUpA, anityatvAnAlambanA yA pratItiH tasyAH prAgabhAvaH / anityatvAnAlambanA pratItirnotpadyata ityabhiprAyaH / ki veti / anityatvAlambanaM vinA pratItirnopapadyata iti rahasyam / AdyaM prati prAha-nAdyaH iti / tasyAH pratIteyedi anityatvasyAnAlambanatvaM, tadA vivakSita pakSIkRtazabdaniSThaM yadanityatvaM tadgocaratvavyAghAtaH iti hRdayam / aparaM pakSaM nirAkurute-nApIti / anityatvAnAlambanaM pakSIkRtazabde mahAvidyAsAdhyapratIteH prAgabhAvaH pakSe prakRtasAdhyapratIteranityatvagocaratvaM AkSipatItyatra mAnaM nAstItyAkUtam / pUrvakalpayoraudIcyaM kalpaM nirasitumAha-nApi dvitIya iti / dvitIyo'nityatvAlambanatvaniyamarUpaH / iha hetuM vadati-pakSaniSTheti / pakSaH zabdaghaTAdiH, taniSThaM vyApakaM mahAvidyAsAdhyaM, tatpratItiH zabdasyAnityatvamAlambate eveti niyamasyA. siddheriti / ___atha mataM, asti tAvaDUmavattvAdagnimAn parvata ityanumAnAnantaraM parvataniSThavanhivizeSe pAkArthinAM pravRttiH tatprAptizca / tena avazyaM parvato vanhimAnityatra vanhivizeSasphUrtiraGgIkartavyA / na ca vandimattvamevAsI, nApi tasya vyApakaH / vanhimattvavato'pi mahAnasAdeAvRttatvAt / na ca avyApaka 1 vyApakatvapratI iti gha pustakapAThaH / 2 vivakSitaH pakSIkRtazabdastadanityatvagoM' iti cha da pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 mahAvidyAviDambanam / 139 mapi pakSadharmatAbalAtsAdhyapakSasaMsargAtiriktaM sidhyatIti tvayaivoktam / tatkathaM prvtnisstthvnhivishesssiddhiH|| __(bhuvana0 )-atha dhUmAnumAne'pyarthAntaratAprathanena pratibandImupAdatte paraH-atha matamiti / ita Arabhya 'tadayuktamiti yAvatparAzaGkA / asti tAvaditi / vahnivizeSaH tArNapArNAdikaH pAkAdiyogyo'gnirityarthaH / tatmAptiriti / tatprAptiH parvataniSThavahnivizeSaprAptiH / na ca vahnimattvamiti / vahnimattve vA asau vahnivizeSo na syAt / vahnivizeSasya vahnimattvajAtebhinnatvAt / nApIti / nApi tasya vanhimattvasya asau vanhivizeSo vyaapkH| vanhivizeSasya vahnimattvavatyapi mahAnasAdau avartanAt / na cAvyApakamiti / vahnivizeSAdikaM dhUmavattvAdihetvavyApakamapi sAdhanasya pakSadharmatAbalAt sAdhyaM vahnimattvaM, pakSaH parvataH, tatsaMyogAdadhikaM sidhyatIti pUrva tvayaiva mahAvidyAviDambanAbhimAninaivoktam / tatkathamiti / tasmAtparvate sAmAnyena vahnimattve siddhe'pi vahnivizeSasiddhiH kathamiti bhaavH| ___ atha dhUmavattvasya vanhimattvaM vyApakam , vanhimattvaM ca vanhivizeSaghaTitamUrti, tena parvate vanhimattvamadhigamyamAnaM vanhivizeSAvacchinnamevAdhigamyate iti / evaM tarhi pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvamapi vyApakaM pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSaghaTitamUrtIti so. 'pi pakSe sidhytyev| (bhuvana0)-zaGkate-atha dhUmeti / dhUmavattvavyApyasya vahnimattvaM vyApakam / vahnimattvaM veti / "nirvizeSaM hi sAmAnyaM bhavet zazaviSANavan / sAmAnyarahitatvena vizeSAstadvadevahI"ti vacanAdvahnimattvaM sAmAnyaM vahnivizeSeNa ghaTitamUrtItyabhiprAyaH / phalitamAha-tenetyAdi / yadaiva vahnimattvaM jJAyate, tadaiva vahnivizeSo'pyavagamyate ityAzayaH / mArgamAgato'sItyAha-evaM tahIti / so'pi pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSaH pakSIkRtazabdAnityatve sati shbdtvaadirityrthH| atha pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSasiddhAvapi pakSamAtraniSThatve sati anityaniSThaH kathaM pakSe sidhyatItyucyeta, tarhi dhUmAnumAne vanhivizeSasiddhAvapi kathaM parvataniSThavanhivizeSasiddhiriti vaktavyam / (bhuvana0)-AzaGkate-atha pakSIkRteti / pakSIkRtetyAdivizeSasya ghaTAdau sapakSe siddhAvapi, pakSaH zabdaH, tanmAtraniSThatve sati yo'nityaniSThaH zabdAnityatve sati zabdatvAdiH, sa kathaM pakSe zabde sidhytiityrthH|tulycrctyaa pariharati-tahIti / atha vahnivizeSo dvividhaH-aparvataniSThaH, parvataniSThazca / AdyaH pakSe vyAghAtAdinA niruDaH / tena dvitIyasya siddhiriti / evaM tarhi pakSIkRtaza 1 zabdAdiri' iti cha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM bdataditaravRttitvarahitAnityaniSTho'pi dvedhA, pakSIkRtazabdAniSThaH taniSThazca / AdyaH pakSe vyAhata iti dvitIyasya siddhiriti / (bhuvana0)-dahanAnumAne parvataniSThavahnivizeSasiddhiM zaGkate-atha vahnIti / pakSe parvate ityarthaH / vyAghAtAdineti / viruddhasamuccayo vyAghAtaH / Adipadena pramANavirodhasaMgrahaH / ihApi samaH samAdhirityAha-evaM tItyAdi / tanniSThaH pakSIkRtazabdaniSThaH / pakSe vivakSitazabde ityarthaH / atha pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM kiM paMkSAniSThAnityaniSThaghaTitamUrti kiMvA pakSamAtraniSThAnityaniSThaghaTitamUrti, kiMvA ubhayavizeSaghaTitamUrti / Aye paikSAniSThasyApi pakSe prasaGgaH, dvitIye pakSamAtravRtterapi sapakSe prasaGgaH, tRtIye tu ubhayorapi ubhayatra prasaGga ityucyeta, tarhi vanhimattvamapi kimaparvataniSThavanhivizeSaghaTitamUrti, kiMvA parvataniSThavanhivizeSaghaTitamUrti, kiMvA ubhayavizeSaghaTitamUrtIti vikalpya pUrvavadoSo vaktavya iti / (bhuvana0 )-mahAvidyAsAdhyaM svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSaghaTitamUrtIti pUrvoktaM vikalpaiH zAzati-atha pakSIkRteti / pakSe zabdAdau aniSThaH, anitye ghaTAdau ca niSTho ghaTatvAdiyoM dharmaH tena ghaTitA vihitA mUrtiH yasya tattathA / kiM vA pakSamAtreti / zabdamAtre niSTho'nityaniSThazca zabdAnityatve zabdatvAdidharmaH, tena ghaTitamUrti / kivobhayeti / anantaroktavikalpaddhayasya pakSetaravRttipakSamAtravRttirUpo ubhayavizeSAviti hRdayAbhiprAyaH / tRtIyaM bhedaM bebhidItitRtIye iti / pakSAniSThapakSamAtraniSThayorubhayorapyubhayatra pakSe sapakSe ca prasaGgaH / "ekasmin ye prasajyante dvayorbhAve kathaM na te" iti nyAyAt / athAtrApi mahAvidyAvAdI paraprayuktayuktisAmyamAdizati-tIti / etatspaSTam / / ___ atha vanhimattvavyApyaparvataniSThadhUmavattvAnubhavaH eva tadanantarabhAvinI vanhimattvavanhivizeSAvacchinnaparvatAnumitiM janayiSyati, kimaparyavasAnAdinA ityucyate, evaM tarhi pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvavyApyapakSIkRtazabdaniSThameyatvAnubhavaH eva pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvapakSamAtraniSThatve sati anityaniSThavizeSAvacchinnapakSIkRtazabdAnumitiM janayiSyatIti saMtoSTavyam / (bhuvana0 )-atha vahnIti / vahnimattvasAdhyena vyApyaM yatparvataniSThaM dhUmavattvasAdhanaM tasyAnubhavaH eva, tasmAtparvataniSThadhUmavattvAnubhavAdanantarabhAvinI vanhimattvavanhivizeSAbhyAmavacchinno -- 1 tvaM kimapakSani iti gha pustakapAThaH / 2 be'pakSani iti gha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa03 mahAvidyA viDambanam / 141 viziSTo yaH parvataH tadanumiti janayiSyati, kimaparyavasAnAdinA anupapattyAdinetyarthaH / pratibandhaiva pratyuttarayati-evamityAdi / pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyena vyApyaM yatpakSIkRtaniSThaM meyatvaM sAdhanaM tadanubhavaH eva / pakSIkRtetyAdisAdhyaM ca pakSamAtraniSThatve sati, anityaniSThavizeSazca zabdAnityatve sati zabdatvAdirUpaH / tAbhyAmavacchinnasya viziSTasya pakSIkRtazabdasya anumitimiti padAnvayaH / evaM sakalamahAvidyAsu dhUmAnumAnasamAnanyAyena vizeSasiddhirupapAdanIyeti / tadyuktam / parvato vanhimAn dhUmavattvAdityatrApi dhUmavattvavyApakavanhimattvAvacchinnaparvatAtiriktavanhivizeSApratIteH / kathaM tarhi avisaMvAdivizeSaviSayapravRttisAkSikA vanhivizeSapratItiriti cet / ayaM parvataH etainhimAn etaDUmavattvAt, na yadevaM na tadevaM, yathA hada ityanumAnAdityavehi / na ca anayorvanhidhUmavizeSayoH pUrvamapratIteAptigrahaNAsaMbhavaH iti vAcyam / mahAnasAdau dhUmavattvavanhimattvavyAptigrahaNasamaye sakaladhUmavanhivizeSataniSThavyAptipratItyaGgIkArAt / na ca etasya vanhivizeSasya pUrvameva pratItatve anumAnavaiyarthyam / asya vanhivizeSasya pUrva pratItatve'pi etatparvataniSThatayA puurvmprtiiteH| __ (bhuvana0 ) upasaMharati-evamiti / vizeSasiddhiranityatvAdisiddhirityarthaH / evaM mahAvidyAvAdino'bhiprAyamAzaGkaya parAcaSTe-tadayuktamiti / kuto'yuktamatrAha-parvata iti / dhUmavasvahetoApakaM vanhimattvaM, tena avacchinnaparvatAdatiriktasya vinhivizeSasya apratIteriti saMbandhaH / pAkArthinAM vizeSapratItiranubhUyate, tatra kA gatiriti AzaGkate-kathamiti / avisaMvAdI yo vizeSaH pAkAdiyogyAgnisvarUpaH, tadviSayA yA pravRttiH, tatsAkSikA vanhivizeSapratItiH kathamiti yojanA / aymrthH| yayA avisaMvAdivizeSaviSayA pravRttirjanyate sA vanhivizeSapratItiriti / gatimAha-ayaM parvataH iti / etadvahnirvivakSita: pAkAdiyogyo'gnirityarthaH / AzaGkAmucchinattinaca anayoriti / anayorvivakSitayodhUmavanhivizeSayoH pUrva mahAnasAdau aparijJAnAvyAptina saMbhavatIti na ca bhASaNIyamiti bhAvaH / kasmAnna vAcyamityatrAha-mahAnasAdAviti / mahAnasAdau sAmAnyena dhUmavattvavanhimattvayorvyAptigrahaNasamaye sakaladhUmavanhivizeSayoH taniSThA sakaladhUmavanhivizeSaniSThA yA vyAptiH, tasyAzca pratIteraGgIkArAditi padghaTanA / vanhivizeSazcetpUrva pratItaH, tadA siddhasAdhanatvena anumAnakathApyucchidyeta ityAha-na ca etasyeti / pUrva mahAnasAdAvityarthaH / hetumAcaSTe-asyeti / astu vA vanhimattvAvacchedakatayA parvate vanhivizeSavatpakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAvacchedakatayA pakSIkRtazabde pkssiikRtshbdtditrvRttitvrhitaanitynisstthvishesssiddhiH| pakSIkRtazabdamAtraniSThA 1 dhUmAThamAnanyA' iti gha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM nityaniSThasiDistu katham / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSTho'pi vedhA, pakSIkRtazabdAvRttiH pakSIkRtazabdamAtravRttirvA / AdyaH pakSe vyAhata iti dvitIyasya siddhiriti cet / na / mA bhUttAvatpakSIkRtazabde vyAhatatvena pakSIkRtazabdAniSThAnityaniSThavizeSasiddhiranumAnAt / pakSamAtraniSThAnityaniThatvasiddhistu durghaTaiva / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSamAtreNAnumitiparyavasAnAt / (bhuvana0) atha dhUmAnumAnasamAnanayena pUrvopapAditAmapi svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSasiddhiM pratyuktayuktipatibhirapAsya svaprauDhatAprakaTanAya urarIkRtyApi prakArAntareNa arthAntaratAM prathayati-astu vA vanhItyAdi / idaM hRdayam-yathA agnimattvavizeSakatayA parvate vanhivizeSasiddhiH, tathA svasvataretyAdisAdhyavizeSakatayA pakSe svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSasiddhirastu iti / pakSIti / pakSIkRtazabdamAtraniSTho'nityaniSThazca zabdAnityatve sati zabdatvAdiH, tatsidvistu katham / svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSasya ghaTatvAderapi saMbhavAdityarthaH / pUrvapakSI bhaasste-pkssiikRteti| athAcAryaH paroktaM niraacsstte-n| mA bhUditi / pakSIkRtazabde'niSTho nityaniSThazca ghaMTatvAdiriti bhAvaH / durghaTatve hetumAha-pakSIti / svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThavizeSamAtreNaivAnumitiH paryavasitA, na tu pakSamAtraniSThAnityaniSThavizeSeNeti tattvam / na ca parvate'pi yatkizcidranhivizeSasiddhirastu, parvataniSThavanhivizeSasiddhistu kuta iti vAcyam / parvate vanhivizeSasiddhirastu, parvataniSThazca vanhine sidhyatItyasya vyAhatatvena unmttprlaaptvaat| (bhuvana0)-AzaGkAM prAduSkurvan vighaTayati-na cetyAdi / dhUmAnumAne'pi pakSitaparvate yasya kasyacidvahnivizeSasya siddhayA anumitiparyavasAnAtparvataniSThAgnivizeSasiddhirna syAdityAzayaH / sidhyatu vA pakSIkRtazabde pakSIkRtazabdamAtravRttiranityaniSTho dharmaH / anityatvasiddhistu katham / na hi sa evAnityatvamityAdipUrvoktanyAyAt / __ (bhuvana0 )-pUrvoktaM punarapyabhyupagamya arthAntaratAmeva bhaGgayatareNAha-sidhyatu veti / yuktiM prayuGkte-nahIti / na hi sa eva zabdamAtravRttiranityaniSTho dharmaH eva anityatvam / tasya anityatvarUpatvAbhAvAt / Adipadena ' nApyanityatvaM tasya vyApakamityAdipUrvoktayuktigrahaH / atha pakSIkRtazabdamAtravRttirityanena pakSIkRtasya AzrayatvaM, tadanyasya cAnAzrayatvaM labdham / anityaniSTha ityanena ca vivakSitadharmAzrayasyAnityatvam / vivakSitadharmAzrayazca pakSIkRtaH zabda eva / tadanyasya mAtragrahaNena vyavacchinna 1 vizeSaNamA' iti ja pustakapAThaH / 2 vizeSatAyA' iti cha da pustakapAThaH / 3 "zca paTatvA iti ca pustakapAThaH / 4 pakSIkRtazabdasya Azra iti gha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / tvaat| tena pakSIkRtazabdAnityatvasiddhiHpratItyaparyavAsAnAditi mnyse| tanna / pakSIkRtaH zabdaH pakSIkRtazabdamAtravRttyanityaniSThadharmavAnitipratIteH / pakSIkRtazabdAnityatvAlambanatvaniyame mAnAbhAvAt / anyathA sakalavastvAlambanatvaniyamasya durvaartvaat| pakSIkRtazabdasya pakSIkRtazabdamAtravRttyanityaniSThadharmavattvamanityatvAbhAve vyAhatamiti prakRtapratIteH pakSIkRtazabdAnityatvAlambanatvaniyamasiddhiriti cet / na / avAstavapakSIkRtazabdAnityatvenApi vyAghAtanivRttau prakRtapratIteH pakSIkRtazabdAnityatvAlambanatvaniyamasya ni/jatvAt / (bhuvana0 )-anityatvaM parizeSAtsetsyatItyAzaGkate-atha pakSIkRteti / pakSIkRtazabdamAtravRttirityetAvatA padena pakSIkRtasya zabdasya sAdhyadharmAzrayatvaM labdham / pakSamAtravRttezca pakSAdanyatrAsattvena tadanyasya pakSAnyasya sAdhyadharmAnAzrayatvamiti tattvArthaH / tathApi kathamAzrayasyAnityatvamityAha-anityaniSTha iti / pakSamAtravRttiH kathaMbhUtaH / anityaniSThaH / anityaniSThatvaM ca tasya tadaiva, yadyanityaH zabdaHsyAditi vivakSitadharmAzrayasya zabdasyAnityatvamanityaniSTha iti padena labdhamityabhisandhiH / vivakSitadharmAzrayaH kaH ityAha-vivakSiteti / vivakSito dharmaH zabdamAtravRttiranityaniSThaH zabdatvAdirityarthaH / tatkutaH ityAha-tadanyasyeti / pakSIkRtazabdamAtravRttirityatra mAtrazabdaprahaNAtpakSIkRtazabdAnyasya niSiddhatvAdityarthaH / siddhaM darzayati-teneti / zabdasya anityatvaM vinA pakSIkRtazabdamAtravRttyanityaniSThadharmasya pratItirna vizrAmyatItyAkUtaM mAnAbhAvena nirAkaroti-tannetyAdi / pakSe pakSamAtravRttyanityaniSThadharmapratItiH pakSIkRtazabdasyAnityatvamAlambate eve. tiniyame mAnaM nAstIti tAtparyArthaH / pramANaM vinApi tadAlambanatvaniyamAbhyupagame'tiprasaGgaM prerayatianyatheti / anyathA tatpratItiH samastavastUnyapyAlambate eva niyamenetyarthaH / mahAvidyAvAdI vAvadIti-pakSIkRteti / zabdo yadyanityo na bhavet , tarhi zabdasya pakSIkRtazabdamAtravRttyanityaniSThadharmavattvaM vyAhatamiti prakRtazabdasya yadanityatvaM tadAlambanatvaniyamasiddhirityarthayojanA / AcAryaH pratyAcaSTe-na / avAstaveti / avAstavaM vAdibhramasiddhaM yatpakSIkRtazabdasya anityatvaM tenApi vyAghAtanivRttau jAtAyAM prakRtapratIteH pakSamAtravRttyanityaniSThadharmavattvapratIteH pakSIkRtazabdasya yadanityatvaM tadAlambalanatvaniyamasya nirhetukatvamityakSarArthaH / kiJca vyAghAtabalAdiyamanumitiH pakSIkRtazabdAnityatve paryavasyatIti vaktavyam / vyAghAtazca virodhapratItiH / sA ca virudayapramitijanyA / prakRte cAnityatvAbhAvapakSIkRtazabdamAtrAvRttyanityaniSThadharmI virodhinau / na ca pakSIkRtazabdamAtravRttyanityaniSThadharmaH prakRtAnumiteH pUrva pramitaH / prakRtAnumAnavaiyarthyAt / anumityuttarakAlInastu vyAghAto nirrthkH| vyAghAtAbhAvena vinApyanityatvaM pUrvamevAnumiteH paryavasitatvAt / 1 ratvam / paM iti gha pustakapAThaH / 2 vyAghAtena vinApi pUrva iti gha pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM (bhuvana0)-bhaGgAntaraM bhaNituM prastAvayati-kiJca vyAghAteti / yadi zabdAnityatvaM nAbhyupeyate, tarhi pakSe pakSetaratvadharmasiddhayA vyAghAtaH syAditi vyAghAtabalAdiyaM mahAvidyAnumitiH pakSIkRtazabdasyAnityatve vizrAmyatIti bhAvaH / nanu vyAghAtaH kaH, atrAha-vyAghAta iti / dvayorvirodhapratItirvyAghAtaH ityrthH| sA ceti / sA ca virodhapratItiviruddhayoddhayasya yA pramiti: tajjanyetyakSarayojanA / prakRte ceti / prakRte mahAvidyAnumAne'nityatvasyAbhAvo nityatvaM, pakSIkRtazabdamAtravRttiranityaniSThaH pakSIkRtazabdAnityatve zabdatvAdiH, tau dvAvapi virodhinau / pUrvakAlIno vyAghAtaH zabdAnityatvasiddhathupayogI kiMvA uttarakAlInaH iti gUDhAbhiprAyeNa dvaidhaM vikalpya prAcInaM prati Aha--na cetyAdi / pakSIkRtazabdamAtravRttyanityaniSTho dharmaH zabdAnityatve sati zabdatvAdiH prakRtAnumitermahAvidyAnumAnAtpUrva na ca pramANena gRhItaH / taddharmasya pUrva pratItau mahAvidyAnumAnavaiyarthyAt / etAvatAnumiteH purA viruddhapramiterabhAvAtpUrvakAlInavyAdhAtAsambhavena paurastyaH pakSo'pAsto bhavati / udIcInaM kalpamapAsyate-anumitIti / anumAnakaraNAduttarakAle viruddhapratItizcevyAghAtaH, tadA sa nirarthakaH evetyrthH| hetunA pUrvoktaM draDhayati-vyAghAteti / anityatvaM vinApi vyAghAtAbhAvena hetunA anumiteH pUrvameva paryavasitatvAditi padAnvayaH / tAtparyArthastvayamvyAghAtabalAt hi anityatvamiti bhavAnavAdIt / atra cAnumAnAvasare vyAghAtAbhAvena zabdasyAnityatvaM vinApyanumitiH paryAptetyuttarakAlajAto vyAghAto vyarthaH eveti / / kiJca, kiM vyAghAte ekaparihAreNa dvitIyasyopalambho bIjaM, kiMvA ubhayoH parasparaparihAreNopalambhaH, kiMvA ubhayoniyamena parasparaparihAreNopalambhaH / Aye ghaTatvameyatvAdervyAghAtApattiH / dvitIye ghaTatvazuklatvAdervyAghAtApattiH vakSyamANadoSazca / tRtIyastu prakRte na saMbhavatyeva / anityatvAbhAvasya pakSIkRtazabdamAtravRttyanityaniSThadharmamantareNopalambhe'pi anityatvAbhAvamantareNa pakSIkRtazabdamAtraniSThAnityaniSThadharmasyAnupalambhAt / ubhayoH parasparaparihAreNopalambhe'pi parasparaparihAraniyamasya niSpramANatvAceti / (bhuvana0)-atha vyAghAtameva triH pakSayitvA pratikSipati-kiJca kimityaadi| ekamantareNApi dvitIyasyopalambho vyAghAte bIjaM kAraNamiti paramArthaH / prAcikaM pakSaM parAsyateAye iti / yadyapi ghaTatve meyatvamasti, tathApi meyatve ghaTatvAbhAvAdghaTatvaparihAreNa meyatvasya paTAdAvupalambho'sti / tataH ekaparihAreNa dvitIyopalabdhau cedvyAghAta:, tadAtrApi vyAghAtaH prasajyeta / nAsti vyAghAto, ghaTatve meyatvasadbhAvAdityAdimaH pakSo na kSodakSamaH / puraHsarapakSaM kSipatidvitIye iti / rakte ghaTe ghaTatvaM zuklatvaM vinApyupalabdham , paTAdau ca zuklatvaM ghaTatvamantareNApyupalabdhamiti parasparaparihAropalambhAdekasmin zukle ghaTe ghaTatvazuklatvasaMsargasya vyAghAtAbhAve'pivyAghAtaH ApachatetyarthaH / vakSyamANeti / parasparaparihAropalambhasya vyAghAtabIjatve niSpramANakatvaM nAma tRtIyapakSasya vakSyamANadoSazca syAdityatra ghaTanA / tArtIyIkamasambhavena nirAkaroti-tRtIyaH iti / 1 pakSamAtravRttyAnityaniSTho iti ca pustakapAThaH / 2 saMsargavyAghA iti cha da pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 mahAvidyAviDambanam / 145 asambhavamupapAdayati-anityatvAbhAveti / anityatvAbhAvo nityatvaM, tasya gaganAdau pakSamAtravRttyanityaniSThadharmamantareNopalambhe'pi, anityatvAbhAvo nityatvaM, taM vinA pakSamAtravRttyanityaniSThadharmasyAnupalambhAt / ayaM mathitArthaH yadyapi pakSamAtravRttyanityaniSThadharma vinApi nityatvaM gaganAdAvupalabhyate, tathApi nityatvaM vinA pakSamAtravRttyanityaniSTho dharmaH pakSIkRtazabdAnityatve zabdatvAdinoMpalabhyate eva / nanu nityatvaM vinApyevaMvidhadharmopalabdhiH pakSIkRtazabde'styeva / na / pakSIkRtazabde hyayaM dharmo'dyApi vyAghAtabalAtsAdhyamAno'sti / vyAghAtazcAtra vikalpya khaNDyamAno'sti / vyAghAtasiddhau ca tatsiddhirbhavitrIti taddharmasya pakSe vivAdAspadIbhUtatvAtkutrApi nopalabdhiH saMbhavati / tasmAdatra parasparaparihAropalambhaniyamAbhAvena tRtIyabhedo na saMbhavatyeveti / ubhayoH parasparaparihAropalamme'pi tanniyamasyAprAmANikatvaM saGgirate-ubhayoriti / daNDitvakuNDalitvayoH parasparaparihAropalamme'pi devadattAdau dvayorapi sahopalambhAdetanniyamasya nissprmaannktvmitibhaavnaa| atha vyAghAto mA bhUta, pratItAparyavasAnaM tu bhaviSyatIti / pratItaM hi pkssiikRtshbdtditrvRttitvrhitaanitynisstthaadhikrnntvmsmaadevaanumaanaat| tacca pakSIkRtazabdAnityatvamantareNAparyavasyat tadgamayatIti / tanna / kimidamanityatvamantareNAparyavasAnaM prakRtasAdhyasya, kimanityatvavyApyatvaM, anityatvena vinA anupapadyamAnatvaM vA / nAdyaH / gaganAdau vyAptibhaGgAt / nApi dvitIyaH / tena vinApi bhavataH tena-vinAnupapadyamAnatvAsiddheH / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvapakSIkRtasaMsargo'nityatvavyApyaH, anityatvena vinAnupapadyamAno vA iti cet / na / tasyApi ubhayasaMsarginiSThatayA pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatve nitye'pi vartamAnatvena anityatvAvyApyatvAt, tena vinApyupapadyamAnatvAceti / pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatve sati pakSIkRtazabdatvamanityatvavyApyaM, anityatvena vinAnupapadyamAnaM veti cet / na / tasya asAdhAraNatvena vyApyatvAnupapadyamAnatvavirahAt / anyathA tasya nityatvavyApyatvanityatvena-vinAnupapadyamAnatvayorapyApatteH, pakSIkRtazabdavyatiriktavizeSaNavaiyarthyAcceti / seyamarthAntaratA sakalamahAvidyAsu saMcAraNIyA / ye tu mahAvidyAvizeSaniSThAH bhaGgivizeSeNa arthAntaratAvizeSAH, te'nyatra vyutpAdayiSyante iti / (bhuvana0 )-mahAvidhikaH Arekate-atha vyAghAtaH iti / pratItasyAparyavasAnamiti vigrahaH / pratItAparyavasAnameva vyaktIkurute-pratItamityAdi / tacca pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvaM cetyarthaH / tadgamayatIti / tat pakSIkRtazabdAnityatvamiti tcchbdaarthH| vikalpAsahatvAdapAkurute tanna / kimidamiti / mahAvidyAsAdhyasyAnityatvaM vinA aparyavasAnaM nAma kimidamiti yojanA / dveSA vikalpayati-prakRtasAdhyasyeti / prakRtasAdhyasya mahAvidyAsAbhyasya / 19 mahAvidyA0 Aho! Shrutgyanam
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM kimanityatvena vyApyatvaM / yatra yatra mahAvidyAsASyaM tatra tatrAnityatvamiti bhAvaH / anityatve - neti / anityatvaM vinA mahAvidyAsAbhyaM nopapadyate evetyarthaH / prAktanaM prati jalpati - nAgha iti / gaganAdau mahAvidyAsAdhyasattve'pyanityatvasya abhAvAvyAptibhaGgaH iti hRdayam / dvitIyamapavadati - nApIti / yuktiM kheTayati - tena vineti / tena anityatvena vinApi gaganAdau bhavato vartamAnasya mahAvidyAsAdhyasya tena anityatvena vinA yadanupapadyamAnatvaM tasyAsiddheH / ayamAzaya: - anityatvena vinApi gaganAdau mahAvidyAsAdhyasadbhAvAnmahAvidyAsAdhyasya anityatvena vinA anupapadyamAnatvamasiddhamiti / atha paraH Arekate - pakSIkRteti / pakSIkRtetyAdisAdhyasya pakSIkRtazabdena saha saMsagoM'nityatvena vyApyaH, anityatvena vinAnupapadyamAno veti parArekArthaH / pUrvapakSiNo ke siddhAntI Aha-- na / tasyApIti / tasyApi pakSIkRtetyAdimahAvidyA sAdhyapakSIkRtazabdasaMsargasyApi ubhayasaMsargiNau mahAvidyAsAdhyapakSarUpau tatra niSThatayA, pakSIkRtetyAdisAdhye nitye zAzvate'pi vartamAnatvena anityatvenAvyApyatvAt tenAnityatvena vinApyupapadyamAnatvAcceti padAkSara - yojanA / ayaM tattvArthaH / saMsargasya dviSTatvAnnitye'pi mahAvidyAsAdhye vartanAdanityatvasya ca tatrAvartanAdyatra prakRtasaMsargaH tatrAnityatvamiti vyAptibhaGgAtprakRtasaMsargasyAnityatvena vyApyatvaM na ghaTAkoTamATIkate / tathA anityatvaM vinApi prakRtasaMsargasya anitye mahAvidyAsAdhye vartanAdanityatvena vinA anupapadyamAnatvamapi na jAghaTyAditi / pUrvapakSI AkSipati - pakSIkRteti / pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyavattve sati yatpakSIkRtazabdatvaM tat anityatvena vyApyaM, anityatvena vinA anupapadyamAnaM vetyarthaH / atra hi zabdasyAni - tyatvaM sAdhyaM, sAdhyena ca yo vyApyate sa heturiti pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAfreraNatve sati pakSIkRtazabdatvasya anityatvarUpasAdhyAsAdhakatvAdavAstavamapi anityatvasAdhyavyApakatvAddhetutvaM manasi nidhAya parAcaSTe - na / tasyeti / tasya pakSIkRtetyAdisAdhyavattve sati pakSIkRtazabdatvasya, asAdhAraNAnaikAntikatvena vyApyatvAnupapadyamAnatvayorvirahAdityakSarArthaH / bhAvArthastvayam - sati sapakSe sapakSApravezI asAdhAraNAnaikAntiko'nadhyavasito vA anaikAntikabhedo vA / tatra asya hetoH sapakSe ghaTAdau satyapi sapakSA pravezitvena asAdhAraNAnaikAntikatvAt yatra pakSIkRtetyAdisAdhyavattve sati pakSIkRtazabdatvaM tatrAnityatvamiti vyApteH kApi sapakSe prasiddhatvAbhAvena anityatvavyApyatvAdyanupapattiriti / vipakSe bAdhakamAdizati -- anyatheti / anyathA asAdhAraNatve'pyanityatvavyApyatvAdyabhyupagame tasya pakSIkRtetyAdisAdhyavattve sati pakSIkRtazabdatvasya nityatvavyApyatvAdyapi Apadyeta, yukterubhayatrApi sAmyAditi / na kevalamasya hetorasAdhAraNyaM, vyarthavizepaNatApItyAha -- pakSIkRtazabdavyatirikteti / pakSIkRtazabdAt yadvyatiriktaM vizeSaNaM tadvaiyarthyAt / cakAro doSAntarasUcakaH / etAvatA pakSIkRtazabdatvameva heturastu, vyarthamanyadvizeSaNamiti bhAvaH / uktamitaratrAtidizati -- seyamityAdi / nanu bhavadbhiH sAmAnyena mahAvidyAniSThArthAntaratA pratya pAdi, na pratyekaM mahAvidyAvizeSaniSThetyAzaGkayAha - ye tu mahAvidyeti / anyatra prathAntare ityarthaH / 1 sAdhyavyApyatvA' iti ca pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 mahAvidyAviDambanam / atha ayaM zabdo nityo'nityo veti vipratipattau yadA ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAdityAdimahAvidyA prayujyate, tadA astu nAma arthAntaratA / yadA punarayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM na vA ityeva vivAdaH, tadA kathamantarateti cet / mA bhavatu tadA arthAntaratA, prAcInadoSAstu bhaviSyantyeva / (bhuvana0 )-atha parArekA-athAyaM zabda iti / zabdasya nityatvAnityatvaviSaye vi. vAde sati yadA mahAvidhiko'yaM zabdaH svasvetaretyAdikamanumimIte, tadA mahAvidyAsAdhyaM zabde sidhyatu, anityatvaM tu kutastyamityevaMrUpArthAntaratA bhavatu / yadA punariti / yadA tvayaM zabdaH svasvetaretyAdimahAvidyAsAdhyavAnna veti vivAdaH, tadA kautaskutIyamarthAntaratA, anyasyArthasyaivAbhAvAdityakSarArthayojanA / pratyutaraM prAha-mA bhavatviti / prAcInadoSAH upaadhynaikaantyaadyH| . kiJca, ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM na vetyAdivivAda eva durghaTaH / kevalAnvayitvAbhimatadharmAbhAvasyAprasiddhatvena na veti pakSAnutthAnAt / ( bhuvana0 )-uktavivAdamUrIkRtya mA bhavatu tadArthAntaratetyabhihitaM, sAmpratamuktavivAdaH eva na sambhavedityAha-kiM cetyAdi / kiMca dUSaNAntaroktau / hetumAha-kevalAnvayIti / kevalAnvayitvena sarvavastuniSThatvenAbhimato yo dharmaH, tadabhAvasyAprasiddhatvena na veti pakSaH eva nottiSThati / ayamabhiprAyaH-mahAvidyAsAdhyadharmasya tvanmate kevalAnvayitvena sarvatra sattvAnna veti pakSaH eva nodiyaaditi| ____atha pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvAdiH keklAnvayitvAbhimataH pakSaniSTho na veti vivAdamuddhAvya, ayaM zabdaH svasvetaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNaM meyatvAditi prayogamAracayasi, tadA durvAraivArthAntaratA / na hi pakSIkRtazabdataditaravRttitvarahitAnityaniSThAdhikaraNatvameva pakSIkRtazabdaniSThatvam / nApi tasya vyApakam / tasya tvanmate kevalAnvayitvAt , pakSIkRtazabdaniSThatvasya ca gaganAdeyAvRttatvAt / anyathA tabhAvAprasiddhau tatrApi vivAdAmupapatteH / nApi prakRtasAdhyavattvAparaparyAyaH prakRtasAdhyapakSasaMsargaH eva pakSaniSThatvam / prakRtasAdhyavattvasya tvanmate pakSaniSThatvAt / pakSaniSThatvasya ca pakSaniSThatvavirahAt / na ca pakSasya prakRtasAdhyavattvasiddhiraparyavasAnAtprakRtasAdhyasya pakSaniSThatvaM gocarayatIti yuktam / aparyavasAnasya prAgeva prtissiddhtvaaditylmaaraadhyvirodhen| . 1 tyAdivivA' iti ja pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM (bhuvana0)-bhaGgayantareNa paraH AkSipate-atha pakSIkRteti / yadi pakSIkRtetyAdisA. dhyadharmaH kevalAnvayitvenAbhimataH pakSe zabde niSTho na veti vivAdaM prakaTIkRtya, mahAvidyAsAdhyasya pakSaniSThatvAropaNAya ayaM zabdaH ityAdyanumimISe / tdeti| tadA mahAvidyAsAdhyaM bhavatu, mahAvidyAsAdhyasya pakSazabdaniSThatvaM tu kautaskRtamitirUpA arthAntaratA durvAraivetyarthaH / arthAntarato. papAdanAya yuktIH prayuGkte-na hi pakSIkRteti / na hi pakSIkRtetyAdimahAvidyAsAdhyamevapakSIkRtazabdaniSThatvaM, kintu mahAvidyAsAdhyasya pakSIkRtazabdaniSThatvaM dharmaH / dharmadharmiNozca vaizeSikAdidarzane bhedAnna tadeva tadityarthaH / nApi tasyeti / pakSIkRtazabdaniSThatvaM tasya pakSIkRtazabdataditaretyAdisAdhyasya nAtivyApakam / kuto na vyApakamatrAha-tasyeti / tasya pakSIkRtetyAdiprakRtasAdhyasyetyarthaH / pakSIkRtazabdaniSThatvasyeti / pakSIkRtazabdaniSThatvaM hi pakSitazabdaniSThe eva asti, na tu gaganAdAviti / yatra pakSIkRtetyAdi sAdhyaM tatra pakSIkRtazabdaniSThatvamiti vyApterabhAvAt pakSIkRtazabdaniSThatvaM pakSIkRtetyAdisAdhyasya nApi vyApakamityarthaH / pakSIkRtazabdaniSThatvasya gaganAdAvapi vartamAnatvopagame doSaM bhASate-anyatheti / tasya pakSIkRtazabdaniSThatvasya yo'bhAvaH, tadaprasiddhau tatrApi pakSIkRtazabdaniSThatve'pi vivaadaanuppttiH| ayaM paramArthaH-yadi pakSIkRtazabdaniSThatvaM gaganAdAvapi syAt, tarhi kevalAnvayitvena mahAvidyAsA* dhyavat tasya sarvatra sadbhAvAt, mahAvidyAsAdhye pakSIkRtazabdaniSThatvamasti na veti vivAdaH eva na bhavediti / yuktyantareNa arthAntaratAmeva samarthayate-nApi prakRtetyAdi / nApi prakRtasAdhyaM mahAvidyAsAdhyaM tadvattvAparaparyAyaH, prakRtasAdhyaM mahAvidyAsAdhyaM pakSaH zabdaH, tayoH saMsargaH eva mahAvidyAsAdhyasya pakSaniSThatvamityarthaH / hetumAha-prakRteti / prakRtasAdhyaM mahAvidyAsAdhyam / tadvattvaM hi pakSe zabde niSThamasti tvanmate / evaM ca prakRtasAdhyavattvasya pakSaniSThatvaM dharmo jAtaH / dharmadharmiNozca tAdAtmyAbhAvAtprakRtasAdhyavattvameva pakSaniSThatvamiti na samIcInamityarthaH / nanu prakRtasAdhyavattvasya pakSaniSThatvarUpasyaiva pakSaniSThatvaM kiM na syaadityaashngkyaah-pkssnisstthtvsyeti| etattatvam-yadi prakRtasAdhyavattvameva pakSaniSThatvarUpaM syAt, tadA prakRtasAdhyavattvasya pakSaniSThatvarUpasya pakSaniSThatvaM na bhavet / svavRttivirodhAt / tasmAtprakRtasAdhyavattvasya pakSaniSThatvaM dharmaH eva, na tu prakRtasAdhyavattvameva pakSaniSThatvamiti / prakRtasAdhyapakSasaMsargo yadyapi na pakSaniSThatvaM, tathApyaparyavasAnAtpakSaniSThatvaM gamayediti mahAvidyAsAdhyasya pakSaniSThatvasiddhirityAzaGkaya vakti-na ca pksssyeti| pakSasya zabdasya, prakRtasAdhyaM mahAvidyAsAdhyaM, tdvttvsiddhiH| aparyavasAnAditi / pakSe prakRtasAdhyavattvasiddhiH tardeva, yahi mahAvidyAsAdhyasya pakSaniSThatvaM syAdityaparyavasAnabalAtprakRtasAdhyasya mahAvidyAsAdhyasya pakSaniSThatvaM gocarayatIti na ca yuktamityanvayaH / kasmAnna yuktamatrAhaaparyavasAnasyeti / aparyavasAnaM nAma kiM tena vyApyatvaM, tena vinAnupapadyamAnatvaM vA ityAdipUrvoktayuktibhiraparyavasAnasya prAgeva pratiSiddhatvAdityarthaH / ArAdhyavirodheneti / ArAdhyAH sUtrakArabhASyakArAdayaH pUrvAcAryAH / taizca kevalAnvayitvAnaGgIkArAnmahAvidyApi norarIcakre iti mahAvidyAvAdinAM tadabhyupagame ArAdhyavirodhaH prakaTa: evetyAkUtam / 1 'sAdhyasya parva' iti ca pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanam / iti dRSaNapASANajarjarIkRtamUrtayaH / mahAvidyAH kSaNaM sthAtuM na kSamante raNAGgaNe // 21 // ( bhuvana0 ) ---- pUrvapratipAditanikhiladoSadUSitatvaM mahAvidyAyA nigamayati- iti dUSaNetyAdi / dUSaNAnyeva pASANAH, tairjarjarIkRtA mUrtayo yAsAM tAstatheti vigrahaH / vAdaraNAGgaNe mahAvidyAH kSaNamapi sthAtuM na kSamante, na samarthA bhavantItyarthaH // 21 // atha kimarthaM svAbhimatasakalaprameyasAdhakamahAvidyAnirAkaraNam / jAtInAmiva tAsAmAbhAsatvakhyApanArtham / anyathA mahAvidyAprayoktRNAM ziSyANAM prativAdyudIritaprAcInadUSaNaiH parAjayAditi / 103 149 ( bhuvana 0 ) - anvayavyatirekyanumAnasAdhyasya svAbhimatasya mahAvidyayA anAyAsena sAdhayituM zakyatvAttannirAsaH kimarthamityArekate - atha kimarthamityAdi / svasya abhimAna sakalaprameyANi nityatvAnityatvAdIni tatsAdhikAH yAH mahAvidyAH tannirAkaraNaM kimarthamityanvayaH / praznaM matvA siddhAntI samAdhatte - jAtInAmiveti / yathA jAtInAM dUSaNAbhAsatvaM, tathA mahAvi-dyAnAM hetvAbhAsatvakhyApanArthe mahAvidyAnirAkaraNamiti bhAvaH / viparyaye bAdhakamabhidhatteanyathA mahAvidyeti / anyathA yadi mahAvidyAnAmAbhAsatvaM na khyApyate, tadA samyak sAdhanatvAcchiSyA mahAvidyAH prayuJjate / tathA ca prativAdyudbhAvita duSparihArapUrvoktAnaikAntikatvAdidUSaNaiH ziSyANAM parAjayaH prasajyeta / tasmAdAbhAsatvakhyApanAya mahAvidyAnirAsaH samaJjasaH eveti hRdayAbhiprAyaH / evaM ca sAdhanAbhAsatvAnmahAvidyA kathAyAM na prayoktavyeti ziSyAnuziSTirAdiSTA bhavati / kiJca yatra yatra paraH prauDhiprakarSamavalambate / zlAghyastattannirAsArthaH prajJAbhyAsavatAM zramaH // 22 // yogIzvaraguroH zabdavidyAmAsAdya tattvataH / vyatta bhaTTavAdIndro mahAvidyAviDambanam // 23 // iti zrIharakiGkaranyAyAcAryaparamapaNDitavAdIndraviracite mahAvidyAviDambane dUSaNaviveko nAma tRtIyaH paricchedaH // 3 // ( bhuvana 0 ) - mahAvidyAprayoktAro vayaM sarvatra vijayinaH iti garvaparvatAdhirUDhAnAM durabhimAnabhaGgArthamapi mahAvidyAnirAsaH kAryaH ityAha- kiMca yatretyAdi / kiMca prakArAntaroktau / yatra yatra paraH prauDhizakarSa pANDityAbhimAnamavalambate tattannirAsArtha: prajJAbhyAsavatAM duradhigamagranthAdiviSayiNI yA prajJA pratibhA gUDhArthavicAraNAdirUpA tasyA: abhyAsaH paunaHpunyena parizIlanaM, tatra tatparANAM narANAM zramaH zlAghyo bhavatIti yojanA / iha yatra yatretyatra yacchabdaparAmRSTaM tattanirAsetyatra tacchabdena parAmRzyate / etAvatA mahAvidyAyAM parasya prauDhiprakarSe matvA mahAvidyAnirAsAya zramaH yaH evetyabhihitaM bhavati / tathA ca mahAvidyAnirAse'paramapi prayojanaM pradarzitamityarthaH ||22|| Aho! Shrutgyanam
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTIkAyutaM zrIsomasundaraguruttamapAdapadma saMsevinA bhuvanasundarasUriNeyam / vRttiH kRtA svaparayorupakArahetoH __sevyA pramANanipuNairvijayodayAya // 1 // haSapuranAmanagare devazrIpArzvanAthazubhadRSTau / vyAkhyAnadIpikeyaM samarthitA bhavatu jayalakSmyai // 2 // SaTtarkIparitarkakarkazamatizcAritrarAjo yati vidyottamaratnazekharamunirvAdIndravRndAgraNIH / etau dvAvapi zuddhabuddhivibhavo TIkAmimAM sAdaraM __ saMzodhya prathamapratI guNayutau saMsthApayAmAsatuH // 3 // grantho'yaM viSamo matAntaragato gUDhArthasAryAnvito vyAkhyA naiva paTuH sphuTArthaghaTane no saMpradAyastathA / tasmAnmandamatiprabodhavidhaye spaSTArthaniSTavinI TIkeyaM vihitA ciraM vijayatAmanviSyamANA budhaiH // 4 // iti zrIjinazAsana-gaganAGgaNanabhomaNiSaDdarzanIrahasyAbhijJaziromaNi-suvihitAcAryacakracUDAmaNi-zrItapAgacchadArahArabhaTTAraka-prabhuzrIsomasundarasUriziSyazrIbhuvanasundarasUriviracitAyAM mahAvidyAviDambanavRttau vyAkhyAnadIpikAyAM dUSaNavivekavyAkhyAno nAma tRtIyaH paricchedaH samAptaH // - granthazca saMpUrNaH 1 ita bhArabhya zlokacatuSTayAtmikA granthakartRprazastiH cha da pustakayorna vidyate / 2 tapogaccha iti ca pustakapAThaH / 3 itaH paraM da pustake ninalikhitAni prazastipadyAni viynte| . . Aho ! Shrutgyanam
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ pa03 151 mahAvidyAviDambanam / atha prazastiH / . zrIvIraH zreyase bhUyAccitrakRccaritaH satAm / siddhArthamapi siddhArthatanayaM yaM vidurbudhAH // 1 // tatpaTTamukuTaM zrImAna sudhrmgnnbhRdvbhau| ganeva dvAdazAGgIyaM yato himavato'jani // 2 // abhUvaMstasya saMtAne zrIjagaccandrasUrayaH / tadIyAnukrame cAtha bhUrisUripavitrite // 3 // zrImattapAgaNasarojasarojinIzA bhaktiprakarSavinamatsakalAvanIzAH / zrIdevasundara iti prathitAbhidhAnAH sUrIzvarAH samabhavanbhuvanapradhAnAH // 4 // // yugmam // anyAsAdhyavizuddhatIvratapasA vizvatrayodayotaka ttattAdRgyazasA pratApamahasA'pAstAryamajyotiSA / . saMpUrNAgamadhAraNena haraNenoAH samagrAziva protaizca (?) yugapradhAnapadavImAsAdayan ye bhuvi // 5 // zrImaJcandrakule tadIyavilasatpaTTodayAdrau budhA navyAH ke'pyuditAH sphuranijagavA vizvatrayodayotinaH / bhAsvadgI:patimitratAmupagatAH zrImaGgalollAsinaH zrIgacchAdhipasomasundaravarAcAryA virAjantyamI // 6 // vAdIndravrajanirjayAnalabharairbrahmANDabhANDe pari kSipya prauDhayazaHpayo guNasitAyuktaM yadIyaM vidhiH / pAcaM pAcamacintanIyarasatAM ninye tathA kovidAH khAdaM svAdamaharnizaM zrutimukhaistRptiM yathA yAnti na // 7 // tadIyakaramAhAtmyajalavardhiSNuvaibhavAH / zrIsUrayastrayo bhAnti sahakAratarUpamAH / / 8 // AdyA: zrImunisundarAvhaguravasteSu sphuratkIrtaya starkavyAkaraNAdizAstranipuNA rAjanti yairnirmitaH / hastASTAgrazatapramANakalito lekhaH skRjlpitprodynnaamshsrdhaarnnkloxxxxx||9|| 1 iyaM prazastiHda pustake eva labdhA / 2 itaH paramArzapustakasyaikaM patraM luptam / ato'pUrNaveyaM prazastiH / Aho! Shrutgyanam
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 pariziSTam zrIbhuvanasundarasUriviracitaM laghumahAvidyAviDambanam / syAdvAdavAdaprabalapraNAda prnnssttdurvaadimddvipendraa| gI:siMhakA yasya vibhAti devaH sa vardhamAnaH zriyamAtanotu // 1 // iha hi ke'pi durAhaGkAraprAgbhArapUritAH zrIsarvajJoktaheyopAdeyavicAracAturIdUritAH sakalasvAbhISTavastusAdhanAya parapakSaniSedhAya ca svakapolakalpitAnyevaMvidhAnyanumAnAni prakaTayanti / tathAhi-AtmA zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAn meyatvAt ghaTavat / atra parAhakAraprAgbhAratiraskArAyopakramyate / / ___ haho vAdina , kimetadanumAnam / mahAvidyAsatkamiti cet / maivam / vidyAtvamapi sAvadyasya asyAnumAnasya vicAryamANaM na saMjAghaTIti , dUre'stu hetvAbhAsaH / kevalAnvayitvena vyatirekanyAmerabhAvAt / tathA sAdhyamatra anityatvaM paramArthataH / tato yadyadanityatvaM tattadazrAvaNaM, yathA ghaTapaTAdayaH iti sAdhyavyApakazcAyamupAdhiH / zabdasya cAnityatvamadyApi vivAdAspadIbhUtam / tasmAttena vyabhicArAbhAvAtsopAdhirayaM hetuH / / ___ atha atrAnityatvaM sAdhyaM na bhavati, kintu zabdetarAnityanityetyAdikam / tasya copAdhinA vyAptiAsti / zabdatvena vyabhicArAditi nAyamupAdhiriti cet / maivam / asya hanUmallolalAGgala lambasyApi anitye eva vizrAmAt / sAdhyaM ca tadeva yadvipratipanaM prati pakSe meyatvena sAdhayitumabhipretam / tattu anityatvameva / atha ca viruddhatApizAcIjaTharapiTharIprakSipto'yaM hetvAbhAsaH / yato'tra sAdhyamanityatvam / tadviruddhaM ca nityatvam / tadapi cAnena sAdhayituM zakyate eva / tathAhi-ghaTaH zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAn / aparaM ca anaikAntikatvadurdharasindhurakaraprahAravidhuro'pyayaM heturmeytvaadiH| tathA hi-mahAvi. dyAsAdhye mahAvidyAsAdhyaM vidyate nvaa| vidyate cet, AtmAzrayaH / no cettarhimahAvidyAsAdhye meyatvahetorvartanAt mahAvidyAsAdhyasya cAvartanAt, tasyaiva vipakSavena anaikAntikaH eva ayaM hetuH / tadevaM, doSatrayatripathagAtaraGgaplAvite muhuH|| hetutRNe vilagno'pi vAdina mayasi nizcitam // 2 // kiJceyaM mahAvidyA kevalAnvayivyAptijIvitavyA / saiva caturacetobhizcintyamAnA nopapadyate / tathAhi-yAtprameyaM tattadanityaM dRSTamiti niyamo nAsti / AkAzAdau prameyatve'pi nityatvAt / 1 viyatva' iti pra pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ laghumahAvidyAviDambanam 153 anyacca, atra AtmanaH pakSatvameva na saMgacchate / "saMdigdhasAdhyavAnpakSaH" iti pakSalakSaNam / taccAtra nAsti / anityatvasya zabde sAdhyatvena zabdasyaiva saMdigdhasAdhyatvAt / Atmano nityatvena ubhayoH siddhasya tathAtvAbhAvAt / na hi jale zaitye sAdhyamAne anala: zItalaH iti kenApyucyate / tatazcAtmAdayo'tra pakSatvenopanyastAH api ajAgalastanakalpatvena asatkalpAH eva / evaM sapakSo'pi pakSIkRto nirloThayitavyaH / yukteH samAnatvAt / yacca sAdhyaM pakSIkriyate sadapyayuktam / sAdhyaM hi sarvairapi dharmiNi sAdhyate, na tu sAdhye / sAdhyasya saMdigdhasAdhyavattvapakSalakSaNAbhAvAt / evamapi sAdhane ghaTo'pi ghaTe, paTo'pi paTe sAdhyatAm / tArkikavyavahAraparityAgAt / yathA sAdhyAbhAvamapi pakSIkurute, tadapyasamIcInam / sarvathA asato nirupAkhyatvena pakSIkartumazakyatvAt / asadapi cet pakSIkriyate, tadA turaGgazRGgagaganAmbhoruhAdayo'pi pakSIkriyantAm / yukteH samAnatvAt / tucche sAdhyAbhAve'pi sAdhyasAdhane daridrameva vizvaM syAt / ___ tata eSA mahAvidyA paNyastrIva svibhrmaa| bAhyADambaramAtreNa goheyenna na tattvataH // 3 // apica mahAvidyAhetuH kevalAnvayI tvayA ucyate / kevalAnvayitvameva vicAraM nAJcati / yataH kevalAnvayitvaM sakalavastuniSThatvaM tvayA abhyupeyate / tathAca sati prameyatvahetuH prameyatve'sti na vA / asti cedAtmAzrayaH / na cettarhi svasminnasyaiva avartanAtkevalAnvayitvabhaGgaH / tathA mahAvidyAsAdhyamapi sakalavastuniSThaM svIcakrANam / tathAtve ca mahAvidyAsAdhyaM mahAvidyAsAdhye vidyate na vA / vidyate cettarhi vyAghAtaH / na hi ghaTe ghaTo vartate ekasmin tahayaprasaGgAt / no cetkevalAnvayitvabhaGgaH eva / tatazca nAnAbharaNayuktApi durbhagastrIva viikssitaa|| bAhyayuktiguNApyante moha............ // 4 // ati prasaGgadUSaNamapi mahAvidyAyAM spaSTameva / yato'nena prakAreNa pramathanAthAdInAmapi anityatvAdisAdhanadarzanAt bhavataH svamandirodaravidAraNopAyaprasaGgaH / tathAhi-IzvaraH svasvetaravRttivAnadhikaraNAsarvavyApakaniSThAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavat / athavA AkAzasya asarvavyApakatve etadevAnumAnam-AkAzaH svasvetaravRttitvAnadhikaraNAsarvavyApakaniSThAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavat / ayaM ghaTaH etadghaTAnyonyasakartRkAnyaH meyatvAt gaganavat / anenAnumAnena tava bhUbhUvarAdeH sakartRka(tva) sAdhanAbhidhAne anenaiva cAsmAbhirakartRkatvamapi sAdhyate / tathAhi-AkAzaH AkAzAGkurAnyAnyAkartRkAnyo meyatvAt ghaTavat / apica anenaiva anumAnena IzvarasyApi sakartRkatvaM sAdhayituM zakyate eva / tathAhi-ayaM ghaTaH etadbaTezvarAnyAnyasakartRkAnyaH meyatvAt ghaTavat / evaM vidhAnumAnaizca vipro'pi zUdramudrAvAn kartu zAzakyate eva / tathAhi-vipraH svasvetaravRttitvAnavikaraNAzUdramudrAvaniSThAdhikaraNaM meyatvAt ghaTavat / tadevaM sarvAnumAnAni zabdaparAvartena viparItAni kRtvA vitaNDAvAdI nirloThanIyaH / tatazca AptapraNItasiddhAntamArgaviplAvakatvataH / tamasvinI mahAvidyA siddhisaudhaM na gacchati // 5 // 1 ' mohayet' iti syAt / 2 "tu' iti syAt / 3 atra Adarzapustake SaDakSarANi na viSante / 20-21 mahAviyA0 Aho! Shrutgyanam
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 bhuvanasundarasUrikRtaM atha vAdinaH pratibhAkSaye jAte sati prativAdino vA pratibhAkSaye kartavye mahAvidyA prayoktavyetyucyate bhavatA / tatra vAdinastava pratibhAkSaye jAte evaMvidhAnumAnavallIvitAnAlambane'pi prativAdidviradapracaNDavAkzuNDAdaNDAkRSyamANasya kautaskutI zubhaMyutA / prativAdinazca pratibhAkSayAya mahAvidyAvidyAprayoge'pi prativAdini jaine syAdvAdatanutrANaparitrANe vAcaspaterapi pravINakRpANIgA (?) jarjarIbhavanti / dUre bhavanti bhvnmhaavidyaakomlkmlnaalpryogaaH| na hi kapolapAlIparisravanmaddhArAdurdharasindhurayuvA dRDherapi tantuprayogaiH rorbu pAryate / tatazca asaMbhAvye'pi vidyAtve mahAvidyeti yatkRtam / nAmaitasyA apArtha tanmanujo devarAjavat // 6 // mahAvidyAprayogANAM kSepaNAya vicakSaNaiH / sevyaM laghumahAvidyAviDambanamidaM sadA // 7 // suparvAbhamidaM yasya kaNThapIThe luThiSyati / / sarpiNyo'marmahAvidyA na sphuriSyanti tatpuraH // 8 // zrIsomasundaraguroH ziSyaH shriibhuvnsundraacaaryH| kRtavAnetatprAjJaprajJAvRddhayai vijayadAyI // 9 // iti zrIbhuvanasundarAcAryaviracitaM laghumahAvidyAviDambanaM samAptam // - Aho! Shrutgyanam
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 pariziSTam / zrIkulArkapaNDitapraNItaM SoDazAnumAnAtmakaM dazazlokImahAvidyAsUtram / 1 apakSasAdhyavadvRttivipakSAnvayiyanna tat / sAdhyavadvRttitAyuktaM sAdhyate sAdhyavarjite // 1 // AtmA zabdetarA nityanityavRttitvAnadhikaraNA nityavRttidharmavAn meyatvAt ghaTavat // 1 // 2 apakSasAdhyavadvRtti vipakSe pakSite na yat / sAdhyavadvRttitAyuktaM sAdhyate tadvipakSagam // 2 // AkAzaH AkAzazabdetarAnityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAn / 3 apakSasAdhyavadvRttivipakSAnvayavarjitaH / nAnAvipakSavRttyanyabhinnadharmo'sti pakSite // 3 // zabdaH zabdAnityanityavRttyanyanAnAnityAvRttyazabdadharmavAn / 4 pakSApakSagatAdanyatsAdhyavadvaidhavarjitam / gandhavanto gandhavadgandhAvRttigandhavadvRttyavRttyanyavantaH / 5 pakSApakSagatAdanyat sAdhyavadvRtti pakSagam // 4 // zabdaH zabdAzabdAvRttyanityavRttidharmavAn / 6 tattAdAtmyaniSedhAnyatatsthA bhAvavirodhitA / nityatvaM svapratiyogikAnyonyAbhAvAtiriktazabdagatAbhAvapratiyogi / 7 svIkRtAnanyavRttitvasaMpannAnyatvasAdhanam // 5 // zabdAdhikaraNaM zabdAdhikaraNAdanyat / 8 pakSApakSavipakSAnyavargAdekaikamuddhRtam / bhinnaM sAdhyavatastadvaduddhRtAvadhibhedinaH // 6 // ayaM ghaTaH etadvaTAGkurAnyAnyasakartRkAnyaH / 9 tasyaiva tadvRttena yogo vAtra prasAdhyate / ayaM ghaTaH etaguTAGkurAnyAnyasakartRkAvRttimAn / 10 tadvRttyavRttirathavA proddhRte'tra prasAdhyate // 7 // yathA -- ayaM ghaTaH etadvaTAGkurAnyAnyasakartRkadharmavirahI / Aho! Shrutgyanam
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 zrIkulArkapaNDitapraNItaM 11 asAdhyAnyaviyuktAnyavyAvRttirvA prasAdhyate / zabdaH sAdhyAbhAvAnyaitadviyuktAnyavyAvRttimAn / 12 asAdhyatadviyuktAnyavyAvRttirvA prasAdhyate // 8 // zabdaH sAdhyAbhAvatadviyuktAnyavyAvRttimAn / 13 pakSeSu ye santi vivAdahInAH vihAya tAnanyataraH prsaadhyH| zabdaH saMpratipannaitanniSThAnyadharmavAn // 14 pakSo'thavA sAdhyavinAkRtena, zabdaH sAdhyavyatiriktataddharmAtiriktadharmavAn / 15 vicchidya vA'bhAvavadanvitena // 9 // zabdaH zabdanityAvRttidharmavAn / 16 apakSasAdhyavaddhRttivipakSAnvayi yanna tat / sAdhyAzrayavipakSAnyavipakSe vyatirekabhAk // 10 // yathA-zabdaH zabdetarAnityanityAvRttyAkAzAnyanityamAtravRttitvAnadhikaraNAkAzadharmavAn / iti SoDazAnumAnAtmikadazazlokImahAvidyAsUtraM samAptam // Aho ! Shrutgyanam
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3 prishissttm| artha mhaavidyaavivrnnm| zrIbhuvanasundarasUriviracitaTippanasametam / zrRMtimayatanu kecitkecidAnandarUpaM vigalitatanu kecitkecidacchasvarUpam / abhidhati yadekaM tannamAmIha janmasthitilayaparitApArambhahInaM svarUpam // 1 // zrIbhuvanasundarasUriviracitaM mahAvidyAvivaraNaTippanam / zriyo dhAma zrImajinavarapadAmbhojayugalaM giraM devIM ceto'bhimataphaladAne suramaNIm / namaskRtyAnandAdgurucaraNayugmaM ca vidhinA mahAvidyAvRtteH kimapi karavai Tippanamaham // 1 // prAyaSTIkAkRtaitasyA rahasyaM na prakAzitam / ___ rahasyAkhyAnapUrva tadvattiAkhyAyate mayA // 2 // mahAvidyAbRhadvattirvyAkhyAtA prAyazo mayA / viDambanasya TIkAyAM vilokyA sA tadarthibhiH // 3 // atha mahAvidyA kathaM samutpanneti vAcyamAryAdvayamucyate / __ bhATTA nityaM zabda yogAdyA vAdinastvanityaM ca / pratijAnate tato'yaM jAtasteSAM vivAdo'tra // 4 // tattasyAnityatvaM pratipAdayituM tu bhATTavAdIndrAn / / yogAcAryoM varyaH kRtavAnetAM mahAvidyAm // 5 // yugmm| atha sAmAnyato mahAvidyAsvarUpaprakAzakaM padyatrayamucyate / tathAhi anvayavyatirekitvopetamUlAnumAvidhau / mahAvidyAnumAnaM tu prayojyaM kevalAnvayi // 6 // 1 Adarzapustakasya Adau ante vA granthakarturnAmollekhaH nopalabhyate / 2 ita Arabhya 'vipyArANa varNopalakSakatvamiva' (pR. 162) ityantaH granthaH kha pustake nAsti, tasya prathamapatrasya lapsatvAt / Aho! Shrutgyanam
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / arthatasya vyAkhyA / yatra mUlAnumAnaM mukhyAnumAnaM anvayavyatireki syAt, tatra mahAvidyAnumAnaM prayojyam / kiMviziSTam / kevalAnvayi / tathAhi-anityaH zabdaH kRtakatvAt ghaTavat / vyatireke gaganamityatrAnvayavyatirekiNi mUlAnumAne mahAvidyAnumAnaM yathA-AtmA zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNetyAdi / idaM ca kevalAnvayyeveti zlokArthaH / mahAvidyAnumAneSu sarveSvete bhAvA vicAryAH / tathAhi zabdasyAsthiratopalakSaNamidaM sAdhyaM tu cittepsitaM dRSTAntAya ca kevalAnvayitayA sthApyAH padArthAH same / sarvatraiva yathArthasiddhi yugalAvRtirvicAryA vidhe tyAdyaM sarvamavekSaNIyamakhilaprauDhAnumAneSviha // 7 // atra mahAvidyAnumAneSu yat zabdasyAnityatA sAdhyate tadupalakSaNam / tenAnena prakAreNa svacitepsitaM nityatvAnityatvasattvAsattvapauruSeyatvApauruSeyatvasakartRkatvAkartRkatvAdi sarva sAdhanIyam / tatra zabdasyAnityatAsAdhanAya vipakSaM pakSIkRtya mahAvidyAnumAnaM darzyate / tathAhi AtmA zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityavRktidharmavAn meyatvAt ghaTAdivat / tathA anenaivAnumAnena zruteH pauruSeyatvaM sAdhyate / tathAhi-AtmA zrutItarapauruSeyApauruSeyavRttitvarahitapauruSeyaniSThAdhikaraNaM meyatvAt ghaTAdivat / evamanena prakAreNAnyadapi sarvAnumAnaiH sarva sAdhanIyam / dRSTAntAyetyAdi / atra mahAvidyAnumAneSu sarve nityA anityAzca padArthAH taddharmAzca dRSTAntIkAryAH / pakSaM pakSatulyaM ca varjayitvA pakSatulyAnAM pakSavatsandigdhasAdhyavattvAt pakSe vivakSitasAdhyasAdhane pakSatulye'pi tatsAdhyasiddhezca / atra ca sarve'pi sapakSAH kuta ityAzaGkAyAM kevalAnvayitayetyuktam / mahAvidyAhetoH kevalAnvayitvAt , kevalAnvayini ca vipakSAbhAvAt, sarve'pi padArthAH sapakSAH sapakSA eva / sarvatraivetyAdi / sarvamahAvidyAnumAneSu prAyo yugalAvRttirvicAryA tridhA / tathAhi-yo dharmoM nitye eva kevale vartate, na anitye, so'pi nityAnityarUpe yugale na vartate, / tathA anitye eva kevale yo dharmoM vartate na nitye, so'pi nityAnityayugale na vartate / tathA yo nitye anitye'pi ca na vartate, so'pi nityAnityayugale na vartate / AtmA zabdetarAnityanityavRttitvarahitAnityavRttidharmavAnityatra cAnumAne pakSIkRte Atmani sAdhyo dharmaH zabdAtmAnyAnyatvAdiH / sa ca nitye Atmani vartate, na zabdetarAnitye / tataH sa zabdetarAnityanityarUpayugalAvRttirucyate / atra ca dRSTAnte ghaTAdau vicAryamANA ghaTatvAdayo dharmAH ghaTAdirUpe'nitye eva vartante, na nitye / te'pi zabdetarAnityanityarUpayugalAvartinaH ucyante / tathA kApyubhayatrApyavartino ye bhavanti te'pi yugalAvartino bhavantItyarthaH / ityAdi sarva yathArthasiddhi arthasiddhayanatikrameNa vicAryamiti kAvyArthaH / evaMvidhaM sAdhyamanityatAM vinA __ zabdasya notpadyata eva tasmAt / zabdo'sthiraH syAditi pArizeSyAt sarvAnumAneSviha sAdhyasiddhiH // 8 // 1 tulye tatsA iti dha pustakapAThaH / 2 nityapuga iti dha pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 159 evaMvidhaM zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAnityAdirUpaM mahAvidyAsAdhyaM zabdasyAnityatAM vinA pakSIkRte Atmani na saMbhavati / tasmAcchabdo'nityaH svIkAryaH ityevaMvidhapArizeSyAcchabdasyAnityatvarUpasAdhyasiddhiH syAditi / parizeSalakSaNaM ca "prasaktapratiSedhe'nyatrAprasaGgAcchiSyamANe saMpratyayaH parizeSaH" iti jJeyam / evaM sarvamahAvidyAnumAneSu vivakSitasAdhyasiddhirvidheyeti padyArthaH / iha hi sarvaH ko'pi granthArambhe abhISTadevatAnamaskArapUrva pravartate iti pUrvapuruSamArgamanusmaran kulArkapaNDitanirmitamahAvidyAvRttiM cikIrSurvRttikAraH AdAvabhISTadevatAnamaskAramAha-zrutimayatanu kecitkecidAnandarUpamityAdi / tatsvarUpaM paramAtmarUpaM ahaM namAmi / tatki / yadabhidadhati / ke kartAraH / kecit nityasphoTavAdino vaiyaakrnnaaH| kiMviziSTam / zrutimayeti / zrutayo vedAH tA eva rUpaM yasyAH tanvAH sA zrutimayI, tathAvidhA tanuryasya tattathA / kecidvedAntAdimatAnusAriNaH AnandarUpaM AnandaH eva rUpaM svarUpaM yasya tattathA / kecinnaiyAyikAdayo vigalitatanu ashriirmityrthH| tathA kecitsAMkhyAdayaH acchaM nirmalamityarthaH / punaH kiNvishissttN| jnmetyaadi| janma jananaM, sthitiH sAvadhikamavasthAnaM saMsAradazAyAmavasthAnamityarthaH / layo vipattiH / taiH kRto yaH paritApaH, tasya yaH ArambhaH, tena hInam / etAvatA janmasthitivinAzarahitamiti yAvat / evaM. vidhaM ca bramhasvarUpaM yoginAmeva gamyaM, na tvasmadAdInAmityarthaH / granthAntare'pi caivameva paramAtmasvarUpaM pratyapAdi / tathAhi " nendoH kalA na girijA na kapAlazakti noMkSA na bhasma na jaTA na bhujaGgahAraH / yasyAsti nAnyadapi kiJcidupAsmahe ta drUpaM purANamunizIlitamIzvarasya // " anyatrApi / " apANipAdo hyamaino grahItA " ityAdi / aparatra ca "nirmalanizcalaniSkriyarUpamityAdi / itaratra ca-" na rUpaM no gandhaH" ityAdi // 1 // mahAvidyAnigUDhArthadarzanI dIpikA myaa| kriyate dhImatAmantastamovicchittihetave // 2 // (bhuvana0 )-mahAvidyAvRttirIdRzI mayA ArabhyamANAstIti vAcyaM zlokaM vRttikRdAhamahAvidyAnigUDhArthetyAdi / spaSTametat // 2 // padAkSepaH pUrva tadnu paripATIvighaTanaM vipakSavyAvRttistadnu tadanu svArthakathanam / tatasteSAM vRttiH pratibhaTamupakramya virale sthale kAryetyevaM vivaraNamidaM naH prabhavati // 3 // 1 pAlabhuktiH iti dha pustakapAThaH / 2 do javano graM iti pAThaH shvetaashvtropnissdi| 3 di / paratra ca iti dha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / (bhuvana0 )-mahAvidyAvRttau granthakAro'bhidheyaparipATImAha-padAkSepaH pUrvaM tadanu paripATIvighaTanamityAdi / padAkSepaH padavyAkhyApadavigrahapadayojanAdirUpaH / paripATI kramaH, tasyA vighaTanaM vyAvRttyacintetyarthaH / vyAvRttyacintAyAH padakramavighaTanArUpatvAt / vipakSasya parodbhAvitasya svayaM zaGkitasya vA vyAvRttiretAvatA parAzaGkAyA vyAvRttiH / svArthasya zabdAnityatvAdyaparyavasAnalabhyArthasya kathanam / teSAM padAnAM vRttirvyAkhyA sAdhyadharmadRSTAntadharmakathanAdirUpA kAryetyanvayaH / pratibhaTaM prativAdinaM prati upakramya virale vApi kApi sthale adhikAravizeSe ityarthaH / ityevaM prakAreNa naH asmAkaM vivaraNaM vRttirarthavyAkhyAvidhau samartha bhavatItyarthaH / yato'nyatrApi vivaraNalakSaNamevameva bhairUpitam ___" upodghAtaH padaM caiva padArthaH padavigrahaH / cAlanA pratyavasthAnaM vyAkhyA tantrasya SaDiyA ||"-iti vivakSitaprakaraNasidhdyartha yA cintA sA upodghAtaH / tathA coktam" cintAM prakRtasiddhayarthAmupodghAtaM prcksste"| -iti // zeSaM tu sugamam // 3 // iha khalu kecitsaMbandhaprayojanAdyanabhidhAnena asamIcInatvamAkSipanti / tathAhi-prakaraNenApi pravartamAnena kimapi pratipAdyaM saMbandhaM vA kamapyapekSya pravartanIyam / yataH ( bhuvana0 )-nanu saMbandhaprayojanAdyabhidhAnAbhAvena prakaraNamevedaM na syAdityAzaGkateiha khalu kecitsaMbandhaprayojanAdhanabhidhAnenetyAdi / saMbandho viSayaviSayibhAvalakSaNo vAcyavAcakabhAvalakSaNo vA / prayojanaM anantaraparaMparabhedabhinnaM kartRzrotrasaMbandhi, tayoranabhidhAnena asamIcInatvamAkSipanti udbhAvayanti / ke'pIti saMbandhaH / tathAhi-prakaraNenApItyAdi / prakaraNenApi pratipAdyamabhidheyaM saMbandhaM vA pUrvoktamapekSya pravartanIyam / " zAstraikadezasaMbaddhaM zAstrakAryAntare sthitam / / __ AhuH prakaraNaM nAma granthabhedaM vipazcitaH" iti hi tallakSaNAt / atra ca tasyAbhAvAditi / tadapi na viddhanmAnasamAnandayati / tasya sarvAMtra sattvAt / tathAhi-zAstrapratipAditAthaikadezasaMkSepakaM hi prakaraNam / idamapi tathA / ataH zAstrIyaireva tairidamapi tadvat / bhinnoktau granthabAhulyena prakaraNatvavyAghAtAt / tasmAtsAdhurevArambhaH / atrApi chalaprativAdinaH sarvamayathAvanmanyamAnasya pramANena pUrva mukhamudraNArthaM pakSasya tAvadanekatvamudAharaNaireva sUcitam / 1 zaGkayAM iti dha pustakapAThaH / 2 pratirU' iti dha pustkpaatthH| 3 apoddhA iti ta dha pustakapAThaH / 4 siddhayartha mapoM iti ta dha pustkpaatthH| 5 AditaH 'pravartanIyam / yataH' ityantaH granthAMzaH ka pustake naasti| 6 "ntaraparabhe' iti ba pustaka paatthH| 7degmAnasamAnaM padaM darzayati / tasya itika pustkpaatthH| 8 'sarvasyAsya sa iti ka pustkpaatthH| 9 pratipAdanaikadeza iti ka pustakapAThaH / 10 bhitroktaiH grantha iti ka pustaka paatthH| Aho! Shrutgyanam
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 161 ( bhuvana0 ) -- zAstraikadezasaMbaddhamityAdi / pramANaprameyAdisarvavastupratipAdakasya zAstrasya yaH ekadezaH pramANapratipAdanAdirUpaH tena saMbaddham / yathA pramANatadbhedatadanyalakSaNAdipratipAdanaparaM nyAyasArAdi prakaraNam / zAstrakAryaM mokSAdi / zAstrasya mukhyatvena mokSArthatvAt / tasmAdanyatkArya zAstrakAryAntaraM pramANaprameyapratipAdanAdirUpam / tasminsthitam / evaM vidhaM granthabhedaM vipazcito vidvAMsaH prakaraNaM prAhurityarthaH / tasya sarvasyeti / tasya prakaraNalakSaNasyetyarthaH / zAstrIyaireva tairityAdi / zAstrIyaiH zAkhasaMbandhibhireva taiH saMbandhaprayojanAdibhiridamapi tadvat saMbandhaprayojanAdivat / saMbandhazcAtra viSayaviSayibhAvAdiH / viSayo mahAvidyAnumAnAni, viSayI caitatprakaraNameva, prayojanaM ca zabdAnityatvAdisAdhanarUpamatra mantavyam / tasmAttadvattvena prakaraNamevedam / saMbandhaprayojanAdInAM bhinnoktau pRthaguktau granthabAhulyena prakaraNatvavyAghAtAt / saMbandhaprayojanAdInAM tu pRthaguktau zAstramevedaM syAt, na tu prakaraNamityarthaH / yataH pakSatvaM hi kacidapi bhajatyatra mithyA sapakSaH pakSIkAryaH kacidapi vipakSo'pi vAlIka eva / pakSaH sAkSAtkacidapi bhajatyanyapakSasya kakSAmevaM pakSaH zrayati bahudhA rUpabhedaM navInam // vipakSapakSayostu pakSIkaraNamavyabhicaraNArthameva / tayostadvyAhatamiti - cet / na / upalakSaNatvena avirodhAt / ( bhuvana 0 ) - pakSatvaM hi kacidapi bhajatyatra mithyA sapakSaH ityAdi / mUlAnumAnasapakSo ghaTAdiH kApi mithyaiva pakSatvaM bhajate / svAbhimatasAdhyasya zabdarUpe pakSe eva siddheH midhyetyuktam / evamagre'pi padasAphalyaM svayaM jJeyam / kacidapi mUlAnumAnavipakSo'pi gaganAdiH pakSI - kAryaH / sAkSAtpakSaH zabdarUpaH kvacidapyainyapakSasya sapakSAdeH kakSAM pratijJAM bhajate / sapakSavipakSAdikaM vA pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAsu zabdarUpapakSasyApi sapakSatvAt / vipakSasapakSayostu pakSIkaraNamavyabhicaraNArthameveti / atra mahAvidyAyAM vipakSapakSayoH pakSIkaraNamavyabhicaraNArtham / ayamarthaHpakSasyaiva pakSIkaraNe pakSe vipakSe sapakSe ca vartanAddhetorvyabhicAraH syAt / tataH tannivartanAya vipakSasapakSayoH pakSIkaraNam / tathA ca vyabhicArasthAnaM vipakSo'pi yadi pakSIkRtaH, tarhi vipakSAbhAvAt kvApi vyabhicAro na bhavedityarthaH / tayostadvyAhatamiti cediti / tayoH vipakSapakSayoH tatpakSI * karaNaM vyAhatamiti cet ityukte AcArya: Aha-na / upalakSaNatvenetyAdi / pakSapakSIkaraNasyopalakSaNatvena vipakSapakSayorapi pakSIkaraNasyAvirodhAt / nanu upalakSaNatvamapi kadAcitsaMbandhini bhavati / vipakSapakSayostu 1 zabdasvarUpe iti ta pustaka pAThaH / 2 dapyapakSa' iti ta pustaketarapustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / pakSatvena saMbandhAbhAvAtkathaM taditi cet / na |ydrjtmbhaat saiSA zuktirityatra rajatasya zuktikopalakSakatvavadupapattiH, lipyakSarANAM varNopalakSakatvamiva vedAntimate mAyAyA brahmopalakSakatvamiveti / na ca rajatAdInAM zuttyAdivizeSaNatvAt dRSTAntadAntikayovaiSamyamiti vAcyam / vizeSaNasya vidyamAnatvavyAptatvAt, vidyamAnatvavyApakanivRttau nivartanAditi / (bhuvana0)-nodakaH Aha-nanUpalakSaNatvamapIti / upalakSaNatvamapi kadAcitsaMbandhini kadAcidyena saha saMbandhaH syAttatra bhavati / " kadAcitsaMbaddhaM vyAvartakamupalakSaNamiti tallakSaNAt / kathaM taditi / tadupalakSaNatvaM kathamityarthaH / AcAryaH aah-n| yadrajatamityAdi / yatpUrva bhrAntAvasthAyAM rajatamabhAt pratyabhAt , saiSA zuktirityatra rajatasya zuktikopalakSakatvavat zuktikApratyAyanamiva pUrvoktopalakSaNatvopapatteH / ayaM bhAvaH yathA pUrvapratibhAtarajatena zuktikopalakSyate, tathA pakSasya pakSIkaraNena vipakSasapakSayorapi pakSIkaraNamupalakSyate iti / atha punarapi dRSTAntadvayenaitadeva draDhayati-lipyakSarANAM vrnnoplkssktvmiveti| lipyakSarANAM gaurjarakArNATAndhrAdilipyakSarANAM pustakAdilikhitAnAM zrotRprAhyajJAnamayavarNopalajhakatvamiva / vedAntimate ityAdi / vedAntimate saMsArarUpamAyAyAH avidyeti nAmnyAH yathA brahmopalakSakatvaM parabrahmopalakSakatvamityarthaH / ayamatra bhAvaH / asatyaM hi satyAdhAre bhavati, zuktikAyAM yathA rajatapratibhAsaH / evamatrApi mAyAyAH prapaJcarUpAyAH asatyatvena kenApi tadAdhAraNa satyena bhAvyam / satyaM ca vicAryamANaM brahmaiva, anyasya sarvasya prapaJcAntargatatvAdityanena prakAreNa mAyAyA brahmopalakSakatvamityarthaH / na ca rajatAdInAmityAdi / pakSapakSIkaraNasyopalakSaNatvena vipakSasapakSayoH pakSIkaraNaM dAntikaM, rajatasya zuktikopalakSakatvaM dRSTAntaH, tatra ca yadrajatamabhAt saiSA zuktirityevaM rajataM vizeSaNabhUtaM sat zuktikAM gamayati, pakSapakSIkaraNaM copalakSaNatvena vipakSasapakSayoH pakSIkaraNaM gamayatItyato dRSTAntadAAntikayoH vaiSamyamiti na ca vAcyam / vizeSaNasya vidyamAnatvavyAptatvAditi / vizeSaNasya vidyamAnatvena vyApakena vyAptatvAt / " sarvadA saMbaddhaM vyAvartakaM vidyamAnaM vizeSaNamiti tallakSaNAt / vyApyatvaM ca yadyadvizeSaNaM tattadvidyamAnamiti tayorvyAptisadbhAvAdityarthaH / vidyamAnatvavyApakanivRttau nivartanAditi / vidyamAnatvasya vyApakasya nivRttau vizeSaNasya lyApyasya nivartanAt / vidyamAnatvaM hi vyApaka rajatAdenivRttaM sat vizeSaNatvamapi rajatAdernivartayati / tasmAdrajatAdikamupalakSaNatvenaiva svIkArya, na tu vizeSaNatvena / upalakSaNaM vA avidyamAnamapi syAt, na tu vizeSaNam / tasmAdrajatAdivadupalakSaNatvena vipakSasapakSayoH pakSIkaraNaM yuktamevetyarthaH / (atha prathamAnumAnam / ) tatra prathamaM tAvat zabdAnityatvAnumAnam / tatrApi tasyAnumAnasya saMgrAhakaH zloko yathA-apakSeti / 1 'papatteH / liiti ka pustkpaatthH| 2 vidhamAnavyA iti kha pustakapAThaH / 3 TAndhIlipya iti ta pustkpaatthH| 5 paramatra iti ta pustakapAThaH / 5 gamayati / atoM iti dha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 163 1 apakSasAdhyavaddhRttivipakSAnvayiyanna tat / sAdhyavaddhRttitAyuktaM sAdhyate sAdhyavarjite // 1 // AtmA zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAn meyatvAt ghaTavat / tasyAyamarthaH-apakSo yaH sAdhyavAn saH apakSasAdhyavAn / sapakSaH ityrthH| tatra sapakSe vartamAnaM yat tat apakSasAdhyavavRtti / vipakSe anvayo yasya tat vipakSAnvayi / apakSasAdhyavavRtti ca tat vipakSAnvayi ca ityapakSasAdhyavaddhRttivipakSAnvayi / tat yat na bhavati tat apakSasAdhyavavRttivipakSAnvayiyanna / sapakSavipakSAvRttItyarthaH / tatsAdhyate iti sNbndhH| kiMbhUtam / sAdhyavavRttitAyuktam / sAdhyavAn sapakSaH, tatra vartate iti sAdhyavavRtti, tasya bhAvaH iti yAvat / ( atha prathamAnumAnam / ) tatra prathamaM tAvacchabdAnityatvAnumAnasya saGgrAhakaM zlokaM vyAcikhyAsurAha-apakSetIti / " apakSasAdhyavadvRttivipakSAnvayiyana tat / / sAdhyavadvattitAyuktaM sAdhyate sAdhyavarjite " // 1 // __ asyAyamarthaH-apakSo yaH sAdhyavAn so'pakSasAdhyavAn sapakSaH ityarthaH / tatra sapakSe ghaTAdau vartamAnaM yattat apakSasAdhyavadvRtti / vipakSe gaganAdau anvayo yasya tadvipakSAnvayi / apakSasAdhyavaitti ca tadvipakSAnvayi ceti apakSasAdhyavattivipakSAnvayi / tadyanna bhavati tadapakSasAdhyavadvRttivi. pakSAnvayiyanna / sapakSavipakSAvRttItyarthaH / tatsAdhyate iti saMbandhaH / kiMbhUtam / sAdhyavadvRttitAyuktaM sAdhyavAnsapakSaH, tatra vartate iti sAdhyavadvatti / tasya bhAvaH sAdhyavattitA, tayA yuktam / nanu apakSasAdhyavadvattItyAdibhaNanAt mahAvidyAnumAnasAdhyasya sapakSe vipakSe ca vRttitA nissiddhaa| tata. statsAdhyavadvRttitetyAdibhaNanAt sAdhyavadvRttitAyuktaM sAdhyavarjite vipakSe yadi sAdhyate, tadA sapakSavipakSavRttitaiva tasya syAt / tathA ca kArikApUrvArdhottarArddhayorvirodhaH evApadyate iti cet / na / atra sapakSavipakSayoravRttitA yA proktA sA yugalAvRttitvena / tathA ca sati yo dharmo vipakSe sAdhyate sa sapakSe nAsti / zabdAtmAnyAnyatvAdeH zabdAtmabhyAmanyatra ghaTAdisapakSe'vartanAditi sa sapakSa. vipakSayugalAvRttirucyate / evaMbhUtazca vipakSe sAdhyate / nanu tarhi sa dharmaH zabdAtmAnyAnyatvAdiH sAdhyavadvRttiH katham / satyam / atra zabdAtmAnyAnyatvadharmasya zabdAtmanoranyatrAvartanAt sAdhyavaddhattitvaM tadeva, yadi zabdaH sAdhyavAnsyAditi parizeSapramANena zabdaH eva sAdhyavAn jAtaH / tathA ca sa dharmaH sAdhyavati zabde vartamAno bhavatIti sAdhyavadvattitvaM tasya dharmasyeti na kazcidvirodhagandho'pi buddhimadbhirapi zaGkituM zakyate iti / idAnI lokAnamAnapaDhayojanikA-atra zabdetarAnityetyanena apakSa Aho ! Shrutgyanam
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 bhuvanasundarasUrikRta TippanasametaM sAdhyavaddhRttIti vyAkhyAtam / nityavRttitvetyanena vipakSAnvayIti / anadhikaraNetyanena yanneti / anityavRttidharmavAnityanena sAdhyavaddhRttitAyuktamiti / Atmetyanena ca sAdhyavarjite iti / iti padayojanA // (bhuvana0 )-athAnumAnam / AtmA zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAn meyatvAt ghaTavat / atra kArikAyAM yAdRkSaM lakSaNamuktaM tAhagevAnumAne'pi darzayituM zlokAnumAnapadayojanAM vidhatte-idAnIM zlokAnumAneti / zlokazcAnumAnaM ca zlokAnumAne, tayoH parasparaM padayojanikA / atra zabdetarAnityetyaneneti / vRttItyapretanapadoktamapi dvayoH saMbandhitvAdatrApi saMbadhyate / tena zabdAditare ye anityAH tatra vRttItyetAvatA'pakSasAdhyavadvRttIti vyAkhyAtam / yataH zabdetarAnityeSu yadvartate tanmUlAnumAnApekSayA sapakSAH ye anityAH ghaTAdayaH teSu vartate eva / nityattitvetyanena vipakSAnvayIti vyAkhyAtam / yato yannitye vartate tanmUlAnumAnApekSayA vipakSe gaganAdau vartate eveti / anadhikaraNetyaneneti / zabdetarAnityavRttitvasya anadhikaraNamiti bhaNanAt zlokamadhyasthaM yanneti vyAkhyAtam / yugalAvRttitvenobhayorna vartata evetyarthaH / anityavRttidharmavAnityanenetyAdi / yo'nityavRttidharmavAn sa dharmaH sAdhyaM mUlAnumAnApekSayA'nityatvam / tadvAnanityaH tatra vartate eveti bhAvaH / Atmetyaneneti / AtmA tadaiva pakSIkRto yadi sAdhyamanityatvaM, tena varjite pakSe sAdhyaM sAdhyate iti yojanA / atha vyAvRttyacintA-AtmA anityavRttidharmavAniti kRte sattayA siddhasAdhanam / tadarthaM zabdetarAnityavRttidharmavAniti kRtam / tathA ca sattAvyAvRttiH / tasyAH zabde'pi vartamAnatvAt / tathApi dravyatvena siddhasAdhanam / tadarthaM nityavRttitvAnadhikaraNeti prakSiptam / dravyatvaM nityeSvapi vartate / tathA caivamanumAnaM syAt, AtmA zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNadharmavAniti / tathApyevaMbhUtadharmasya yugalAvRtterAtmani Atmatvasyaiva saMbhavAtsiddhasAdhanam / tadarthamanityavRttItyuktam / ___ (bhuvana0)-atha vyAvRttyacinteti / vyAvRttyAni vyAvartanArhANi yAni padAni teSAmetatpadaM kimartha prakSiptamityAdirUpA cintA vyAvRttyacintA / evaM sarvatrApi jJeyam / AtmA a. nityattidharmavAniti kRte sattayA siddhasAdhanamiti / sattA nityAnityayodharmaH, sa cAtmanyapi vidyate eva / Atmani sattAsAdhane'numAnamadhyayuktam / Atmani sattAyAH ubhayorapi siddhtvaat| vadartha zabdetarAnityeti / ye zabde dharmAH santi tebhyaH itare ye anityadharmAH tadvAnAtmA / evaM kRte sattAvyAvRttiH / sattAyAH zabde'pi bhAvAt / tathApi dravyatvena siddhasAdhanamiti / dravyatraM zabde nAsti / zabdasya vaizeSikAdimatenAkAzaguNatvAt, anityeSvapi vartamAnatvAcca / tena tadvAnAtmA syAt / tathA ca siddhasAdhanaM syAt / dravyatvasyAtmani vAdiprativAdinorubhayorapi siddhatvAdityarthaH / tadartha nityattitvAnadhikaraNeti prakSiptam / dravyatvaM nityeSvapi vartate iti / Aho ! Shrutgyanam
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 165 mhaavidyaavivrnnm| evaMvidho dharmaH nityavRttitvAnadhikaraNaM vilokyate, dravyatvaM ca nityeSvapi vartate / tasmAnnityavRttitvA'nadhikaraNeti grahaNena tanniSiddhamityarthaH / tathA caivamanumAnaM syAt , AtmA zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNadharmavAniti / tathApyevaMbhUtasyeti / AtmatvaM hi nityavRttyasti, na tu anityavRttIti pUrvoktayugalAvRttiprakAreNa tat zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNamucyate / ataH tena siddhasAdhanaM syAdeveti / tdrthmnityvRttiityuktmiti| evaMvidho dharmaH anityavRttivilokyate / AtmatvaM cAnityavRtti nAsti / nitye eva Atmani tasya vartanAt / tasmAttanniSiddhamityarthaH / nanu AtmA zabdetaradharmavAniti kriyatAmiti cet / na / Atmatvenaiva siddhasAdhanAt / tasya Atmadharmatvena zabdetaradharmatvAt / tadarthaM nityavRttitvAnadhikaraNetyuktam / tathApi virodhaH / AtmavRttitve nityttitvaandhikrnntvaanupptteH| tadarthamanityapadagrahaNam / tathApyAtmatvAdi yugalAvRttyapi bhvti| Atmanyeva vartanAt / tadarthamanityavRttidharmavAniti kRtam / sa ca dharma: Atmani nitye bodhitaH zabdasya anityatvamAdAya paryavasyati / se ca zabdAmanoranyonyAbhAvaH eva / __ (bhuvana0)-atha AzaGkAmukhena prakArAntareNa vyAvRtticintAM karoti-nanvityAdi / AtmA zabdetaradharmavAnityAdi spaSTam / tathApyAtmatvAdi yugalAvRttyapi bhavatIti / AtmA zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNadharmavAnitikRte'pyAtmatvamAtmani nitye vartate, na anitye / tena yugalAvRttitvena nityAnityayoravartanAdAtmadharmatvAcca tena siddhasAdhanaM syAt , tadarthamanityavRttidharmavAniti kRtmityrthH| ___ arthatasyAnumAnasya vyAkhyA-AtmA pakSaH / anitye vRttiH yasya so'nityavRttiH / sa cAsau dharmazceti / zabdAditare zabdavyatiriktA ye anityA ghaTAdayo nityAzcAkAzAdayaH, teSu ye vartante dharmAH, teSu zabdetarAnityanityavRttitvaM dharmaH, tasyAnadhikaraNamanAdhAraH / sa cAsau anityavRttidharmazceti samAsaH / atra zabdetarAnityanityayugalavRttiH dharmaH sattAdravyaprameyatvAdiH zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNetipadena nirastaH / atha ca yo nitye eva kevale vidyate nityatvasthiraikasvabhAvatvAdiH, sa cAnityavRttItipadena nirastaH / atha cAnitye eva kevale yo dharmo'nityatvAdiH vidyate, sa nitye Atmani pakSIkRte'saMbhAvAdeva nirastaH / etAvatA zabdetarAnityanityayugala. vartI ekaikanityamAtrAnityamAtravartI ca dharmaH sAdhyarUpatayA niSiddhaH / avaziSTazca sAdhyadharmo vizvapratiyogikaH zabdAtmAnyonyAbhAvaH zabdAtmAnyonyatvAdirvA pakSe Atmani sidhyati / nanu sidhyatu vizvapratiyogikaH zabdAtmAnyonyAbhAvAdiH pakSe, paraM zabdasyAnityatvaM kathaM sidhyatItyAzaGkaya Ahasa ca dharma iti / sa dharmaH zabdAtmAnyonyAbhAvAdinitye Atmani bodhitaH sAdhitaH san zabdasyAnityatvamAdAya paryavasyati vizrAmyati / yataH Atmani varttane'pi tasya dharmasyAnityavRttitvaM tadaiva syAt , yadyanityaH zabdaH syAt / Atmano nityatvAt / Atmanityatve ca vAdiprativAdinoravi 1 sa ca dharmazabdA iti kha pustakapAThaH / / Aho ! Shrutgyanam
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametaM vAdAt / tasya dharmasya zabdAtmabhyAmanyatra ghaTAdau cAvartanAt / tasmAtpArizeSyAcchabdasyaivAnityatvamAyAtam / zabdAnityatve ca tasya dharmasya zabdarUpe'nitye vartanAdanityavRttitvamupapannamevetyarthaH / sAdhyadharmamAcaSTe sa ca zabdeti / sa ca dharmaH zabdAtmavyatiriktavizvapratiyogikaH zabdAtmAnyo-' nyAbhAva evetyarthaH / upalakSaNaM caitat / tena zabdAtmAnyAnyatvazabdAtmAnyataratvAdiH zabdAtmamAtravRttiranyo'pi sAdhyadharmo boddhavyaH / ___ nanu tathApi dRSTAnte ghaTe tathAbhUtadharmasya asaMbhavAt sAdhyavikalatvam / na / ghaTe'pi zabdetaronityanityayugale na vartate anityavRttyapi ghaTatvam / atastenaiva vyAptiriti na doSaH / iti prathamodAharaNam // (bhuvana0)-sapakSadharma pratipipAdayiSurAzaGkate-nanviti / pariharati-na ghaTe'pIti / atra ca dRSTAntIbhUte ghaTe'pi ghaTatvamastItyadhyAhAraH / tacca zabdetarAnityanityayugale na vartate / ghaTarUpAnitye eva tasya vartanAt / tata eva ca tat anityavRtyapyasti / atastenaiva ghaTatvenaiva vyAptiriti bhAvaH / upalakSaNaM caitat / tena paTAdInAM dRSTAntatve paTatvAdayo dharmAH jJeyAH / atra vyAptizvetthaM vidheyA-yat yat prameyaM tattacchabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavat yathA ghaTAdi / na cAkAzAdiSu meyatve satyapi zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityadharmavattvaM nAstItyanaikAntikatvamiti vAcyam / AkAzAdInAM pakSatulyatvAt / ayamarthaH-yathA AtmAtra pakSI. kRtastathAkAzAdikamapi pakSIkriyate / tathAhi-AkAzaM zabdetarAnityanityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavat meyatvAt ghaTAdivat / evaM ca sati nahi pakSe pakSatulye vA vyabhicAraH / tatazca yathA pakSe sandigdhasAdhyatvena vyApterabhAve'pi vyabhicAro nAsti, tathA pakSatulye'pItyarthaH / nanu yAdRzo dharmaH pakSe sAdhyarUpaH tAdRzaH sapakSe nAsti / maivam / zabdaparAvatai vinaiva AtmA zabdetaretyAdibhireva zabdaiH pakSe zabdAtmAnyonyAbhAvasya dRSTAntIbhUte ghaTe ghaTatvasya copapatteriti prathamamahAvidyAvyAkhyA // (atha dvitIyAnumAnam / ) atha prakArAntareNa zabdAnityatvasAdhanaM darzayitumanityatvAnumAnasaMgrAhikAM kArikAmAha 2 apakSasAdhyavadRtti vipakSe pakSite na yat / sAdhyavaddhRttitAyuktaM sAdhyate tadvipakSagam // 2 // AkAzaH AkAzazabdetarAnityattitvAnadhikaraNAnityattidharmavAn / asya ca pUrvasmAdayameva bhedo yatpakSIkRtasyaiva vipakSasya vyAvRttiH, na sarvasya / pUrvasmistu yAvadvipakSavyAvRttiriti / ayamarthaH-apakSo yaH sAdhyavAn saH apakSasAdhyavAn / tatra yadvartate . 1 'tarAnityaparga iti ka kha pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 167 tadapakSasAdhyavavRtti, tadyanna bhavati / vipakSe AkAzAdau ca pakSite pakSIkRte yanna vartate tatsAdhyate iti saMvandhaH / kiMbhUtaM sAdhyate / vipakSagaM, vipakSe ityarthaH / upalakSaNapakSIkRte iti yAvat / atha padayojanA-atra AkAzetyanena vipakSe iti vyAkhyAtam / zabdetarAnityetyanena apakSasAdhyavavRttIti / anityavRttItyanena sAdhyavavRttitAyuktamiti / iti padayojanA // (atha dvitIyAnumAnam / ) (bhuvana0)-atha zabdAnityatvasAdhanAyaiva dvitIyAnumAnavAcyAM kArikAM vyAkhyAtumAhaapakSetIti / " apakSasAdhyavadvati vipakSe pakSite na yat / sAdhyavadvRtitAyuktaM sAdhyate tadvipakSagam " // 2 // etasyArthaH pUrvavat / asya cetyAdi / ayamarthaH / pUrvasminnanumAne AtmA zabdetarAnityanityetyatra nityapadena sarve'pi nityAH padArthAH varjitAH / AkAzaH AkAzazabdetarAnityavRttitvetyatra tu nityapadasthAne AkAzapadaprakSepeNa pakSIkRtasyAkAzasyaiva vyAvRttirna tu sarvanityapadArthAnAmiti / athAnumAnam-AkAzaH AkAzazabdetarAnityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAn meyatvAt ghaTavat / AkAzazca zabdetarAnityAzca tatra vRttiryeSAM tadbhAvaH tattvam / tadanadhikaraNaM cAsau anityattidharmazceti vigrhH| atha vyAvRttyacintA-AkAzo'nityavRttidharmavAnitikRte sattayA siddhasAdhanam / tadarthaM zabdetaretipadam / tathApi ghaTAkAzasaMbandhaH zabdetarAnityaghaTe eva vartate iti tena siddhasAdhanam / tadyAvRttyarthamanityavRttitvAnadhikaraNeti padopAdAnam / tathApyAkAzaparamANusaMyogaH zabdetarAnityavRttitvAnadhikaraNo bhavati, nitye paramANAveva vartanAt / atastena siddhasAdhanam / tadarthamanityavRttItipadagrahaNam / tenedRzamanumAnaM syAt-AkAza: zabdetarAnityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAniti / tathApyevaMvidhadharmasya anyatra adRSTacaratvAdaprasiddha vizeSaNaH pakSaH / na hi anitye vartate, zabdetarAnitye ca na vartate iti dharmaH saMbhavati / yo hi anityavRttiH sa zabdetarAnitye vartate yathA ghaTatvAdi / tathA ca sapakSAbhAvena anvayitvameva vyAhanyate / tadarthamAkAzagrahaNam / tathA ca na kazciddoSaH / AkAzazabdetarAnityamelake yo na vartate, (saH) anityavRttirapi bhavati / evaMbhUtazca dharmo dRSTAnte ghaTe ghaTAtmA 1 vyAvRtticintA iti na pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametaM nyonyAbhAvo'pi saMbhavati / AkAze tvevaMbhUto dharmastadA syAdyadi zabdasyAnityatvaM syAt / sa ca zabdAkAzAnyonyAbhAvaH eva / iti dvitiiyodaahrnnm|| (bhuvana0)-AkAzo'nityattidharmavAniti kRte sattayeti / sattArUpasya dharmasyAnitye AkAze'pi ca vidyamAnatvAtsiddhasAdhanaM syAdityarthaH / tadartha zabdetareti / sattAyAH zabde'pi vidyamAnatvAttaniSedhaH / tathApi ghaTAkAzasaMbandhaH ityAdi / ghaTasyAkAzena saMbandhaH ghaTAkAzasaMbandhaH / tasya ca zabdetarAnityaghaTe AkAze ca vidyamAnatvAttena siddhasAdhanaM syAdityarthaH / tayAvRttyarthamanityattitvAnadhikaraNeti padopAdAnam / tathApyAkAzaparamANusaMyogaH ityaadi| atrAyaM bhAvaH / AkAzaH zabdetarAnityavRttitvAnadhikaraNadharmavAn iti kRte'pyAkAzaparamANusaMyogena siddhasAdhyataiva / AkAzazca paramANuzca AkAzaparamANU, tayoH saMyogaH AkAzaparamANusaMyogaH / sa ca nityavRttireva / tasmAttena siddhasAdhanatA / tathApyevaMvidhadharmasyetyAdi / ayamarthaH-AkAzaH zabdetarAnityavRttitvAnadhikaraNAnityavRttidharmavAniti kRte'prasiddhavizeSaNaH pakSaH / anyatra dRSTAnte evaMvidhasya dharmasya aprasiddhatvAt / kathamaprasiddhavizeSaNatetyAzaGkayAha-nahi anitye vartate ityaadi| spaSTam / tathA ca sapakSAbhAvena anvayitvameva vyAhanyate ityaadi| anvayitvaM kevalAnvayitvaM tasyaiva dharmasya syAt, yo dRSTAnte siddhaH syAt / atra caivaMvidhasya dharmasya dRSTAnte abhAvena anvayitvaM vyAhanyate ityarthaH / AkAzazabdetarAnityamelake ityAdi / AkAze na vartate, zabdetarAnitye ca vartate / tena evaMvidho dharmoM yugalAvRttiranityavRttizca dRSTAnte ghaTAdau ghaTAtmavyatiriktavizvapratiyogikaghaTAtmAnyonyAbhAvAdiH ghaTatvAdiSu saMbhavati / AkAze tvevaMbhUto dharmastadA syAdityAdi / pakSIkRte AkAze evaMvidho mahAvidyAsAdhyavicAraNAyAto dharmastadaiva syAdyadi zabdasyAnitvaM syAt / idamatraidaMparyam-evaMvidho dharmaH zabdAkAzAnyonyAbhAvaH zabdAkAzavyatiriktavizvapratiyo. gikaH, zabdAkAzau zabdAkAzavyatiriktavizvAdanyau iti rUpaH avaziSyate / tasya ca anityavRttitvaM tadaiva syAt, yadi zabdo'nityaH syAt / AkAzasya ca nityatvaM vAdiprativAdinoravivAdAspadIbhUtam / tasmAcchabdasyaiva vipratipannamanityatvaM pArizeSyAtsidhyatIti dvitIyAnumAnavyAkhyA // (atha tRtIyAnumAnam ) atha punarapyapekSitazabdAnityatvasiddhaye bhaGgayantaramAcakSANaH saMgrAhikAM kArikAmAha 3 apksssaadhyvddhRttivipkssaanvyvrjitH| nAnAvipakSavRttyanyabhinnadharmo'sti pakSite // 3 // zabdaH azabdAnityanityavRttyanyanAnAnityAdRttyazabdadharmavAn / pUrvasmAdasya ayameva bhedo yatra vAstavaH eva pakSo na vipakSAdiH / puranapyanekavipakSavyAvRttizceti / ata eva pUrvAdha gatArthameveti na vyAkhyAtam / uttarArghasya tvayamarthaH / nAnAvidhA ye'sya vipakSAH te nAnAvipakSAH, tatra prava. Aho ! Shrutgyanam
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 169 tate iti nAnAvipakSavRttiH / tasmAdanyaH nAnAvipakSavRttyanyaH / anekavipakSAvRttirityarthaH / bhinnasya dharmo bhinnadharmaH / nAnAvipakSavRttyanyazcAsau bhinnadharmazveti nAnAvipakSavRttyanyabhinnadharmaH / saH pakSite pakSIkRte vAstave vA pakSe'sti sAdhyate ityarthaH / bhinnadharma iti / bhinnasya dharmatvaM pakSApekSayA boddhavyam / pakSAcchabdAdbhinnasyetyarthaH, na tu bhinnazcAsau dharmazceti bhinnadharmaH / etadevApi sAdhyaparyavasAnAya bhinnasya dharmaH iti / (atha tRtIyAnumAnam / ) (bhuvana0)-atha pakSameva pakSIkRtya pravarttamAnamahAvidyAvAcyakArikA byaacikhyaasuraahapkssetiiti| " apakSasAdhyavadvattivipakSAnvayavarjitaH / nAnAvipakSavRttyanyabhinnadho'sti pakSite " // 3 // pUrvasmAdityAdi / pUrvasmAdanumAnAdasya ayameva bhedo yadatra vAstavaH satyaH eva zabdaH pakSo na AkAzAtmAdiH / punarapyanekavipakSavyAvRttizcetyAdi / punarapi pUrvasmAdanumAnAdayaM vizeSo yadanekavipakSavyAvRttizca / pUrvasminnanumAne tu pakSitasyaivaikasya vipakSasya vyAvRttiriti / nAnAvipakSavRttyanyaH iti / nAnAvipakSeSu na vartate ekasmaeNistu vartate eva / bhinnadharmaH iti| pakSApekSayA aparo yo bhinnaH padArthaH tasya dharmaH / etadeveti / bhinnasya dharmaH iti etadeva sAdhyaparyavasAnAya anityatvarUpasAdhyasiddhabai bhavati ityarthaH / asyAM kArikAyAmathaveti vaktavye mahAvidyAkarturapakSeti padaM pramAdAtpatitam / " athavA sAdhyavadvRttivipakSAnvayavarjitaH" iti tu pATho yuktaH / idAnImanumAnazlokapadayojanA-atra apakSasAdhyavavRttIti azabdAnityetyanena vyAkhyAtam / vipakSAnvayavarjitaH iti nityavRttyanyetyanena / nAnAvipakSavRttyanyeti nAnAnityAvRttirityanena vyAkhyAtam / bhinnasya dharmaH ityazabdadharmavAnityanena / iti yojanA // (bhuvana0)-athAnumAnam-zabdaH azabdAnityanityavRttyanyanAnAnityAvRttyazabdadharmavAn meyatvAt ghaTAdivat / apakSasAdhyavadvattIti / atrAnumAne azabdeti yaduktaM tabyarthamapi kArikAyAM apakSeti bhaNanAduktam / ayaM bhAvaH / pUrvatra apakSetikArikAyAmuktaM tadapekSayA anumAne zabdetaretyuktam / tatra ca sAdhyo dharmoM vipakSasya pakSIkRtatvAt zabdAtmAnyonyAbhAvAdiH / sa ca zabdetaretyuktaM yadi na syAt, tadA nitye Atmani anitye ca zabde tasya dharmasya vartanAt vAdyabhiprAyeNa anityanityavRttitvAnadhikaraNatvaM na syAt / tena zabdetareti bhaNitam / asmiMzcAnumAne sAmyo dharmo vAstavasyaiva pakSasya pakSIkRtatvAdanityatvAdiH / sa cAnitye eva vartate na nitye / tasmAdatrAzabdeti padaM vyartham / 1degetadeva sAdhya iti gha pustakapAThaH / 22 mahAvidyA0 Aho ! Shrutgyanam
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / . atra zabdetarAnityanityayugale yo na vartate, yo nAnAnityeSvapi na vartate, saH azabdadharmaH zabde'nityatvameva / tathAhi-anityanityayugale yo na vartate, tasya prakAratrayamatra ghaTate / ubhayatra yo na vartate, so'pi yugale na vartate / nitye vA kevale yo na vartate, so'pi yugale na vartate / anitye vA kevale yo na vartate, so'pi yugale na vartate / atra ca azabdadharmavAnityanena vRttisAdhanena sarvathA atra avRttistAvanniSiddhA / ataH ekaikvRttirvshissyte| tatra nAnAvipakSavRttyanyetyanena nityavRttiH prtyuktaa| ataH parizeSAdanityavRttirevAvaziSyate / taccAnityatvameveti sAdhyasiddhiH / tasya ca imeva azabdadharmatvaM yatsakalAnityasAdhAraNyamiti na kshciddossH|| ( bhuvana0 ) azabdadharmavAnityanena vRttisAdhaneneti / vartanaM vRttiH / tatsAdhanena evaMvidho dharmaH kApi vartate eva / sarvatra na tasya avRttirityarthaH / etAvatA ubhayatrAnityanityayoyoM dharmo na vartate, tasya prathamaprakAroktasya niSedhaH kRtaH iti bhAvaH / yadyazabdadharmaH tarhi zabde kathaM sAdhyate ityAzaGkayAha-tasya cedameva azabdadharmatvamiti / zabdasyaiva sa dharmo na bhavati kintu sakalAnityAnAM dharmaH ityrthH| atha vyAvRttyacintA-atra zabdaH azabdadharmavAnitikRte sAdhAraNadharmavAnityarthaH syAt / tathA ca sattayA siddhasAdhanaM, tasyAH sAdhAraNatvAt / tadarthaM nAnAnityAvRttirityuktam / tathA caivamanumAnaM syAt-zabdo nAnAnityAvRttyazabdadharmavAn / tathA ca ghaTazabdAnyonyAbhAvena siddhasAdhanam / tadarthamanityanityavRttyanyeti prakSiptam / tathA sati etAvatIpratijJA syAt-zabdo'nityanityavRttyanyanAnAnityAvRttyazabdadharmavAniti tathA ca ghaTazabdAnyonyAbhAvena siddhasAdhanatA prihRtaa| tasya prativAdyabhiprAyeNa nitye zabde anitye ghaTe ca vartamAnatvAnna nityAnityAvRttitvam / evaM sati yadyapi sAdhyamanityatvaM sidhyati, tathApyAkAzAdau tathAbhUtasya dharmasya asaMbhavAt, anvayitvavyAghAtaH / vipakSasya saMbhavAt / tadarthamazabdeti padam / tathA satyAkAzAdau zabdAnyonyAbhAvaH evetyasau yadyapi nityAnityavRttirna bhavatItyucyate, tathApi azabdAnityaniyaMvRttirbhavatIti na vyabhicArAzaGkApi / iti tRtIyodAharaNam / 1 nityattitvameM iti ka kha pustakapAThaH / 2 prativAyapekSayA nitye iti kha pustakapAThaH / 3 asaMbhavena anva iti ka pustakapAThaH / 4 zabdAkAzAnyoM iti na pustakapAThaH / 5 nityAnityAvRttinama iti na pustakapAThaH / 6 nityanityAvRtti iti na pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 171 (bhuvana0)-tathA ca sattayA siddhasAdhanamiti / azabdA ghaTAdayaH, tatra vartanAdazabdadhamatvaM tasyAH / tataH siddhasAdhanaM tayetyarthaH / tathA ca ghaTazabdAnyonyAbhAvena siddhasAdhanamiti / zabdo nAnAnityAvRttyazabdadharmavAn iti pratijJAyAM ghaTazabdAnyavizvapratiyogiko yo ghaTazabdAnyonyAbhAvaH tena siddhasAdhanaM syAt / ghaTazabdAnyonyAbhAvasya nAnAnityeSvavartanAt, ghaTe vartamAnatvena azabdadharmatvAcetyarthaH / atra ca anityatvaM sAdhyo dharmaH, athavA ghaTazabdAnyataratvAdiH / sa ca ghaTazabdayoreva vartanAcchabdasyAnityatve nityatve vA nAnAnityeSu na vartate / azabdo ghaTAdistaddharmazcAsti, paraM sa dharmaH ghaTazabdAnyataratvAdiH anityanityAvRttistadaiva, yadi zabdasyAnityatvaM syAt / anyathA sa dharmoM nitye zabde anitye ghaTe ca vartanAdanityanityavRttireva syAt / tasmAcchabdaH anityaH svIkAryaH / atra dRSTAntAH ghaTAkAzAdayaH taddharmAzca sarve'pi jJeyAH / tatra sarvatra ca ghaTatvAkAzatvAdInAM svasvamAtraniSThadharmeNa sAdhyAnugamo draSTavyaH / atrAnumAne nAneti padamAkAzAdidRSTAntArtham / anyathA AkAze AkAzatvaM yadasti tannitye AkAze vartanAnnityavRttyeva syAt, na nityAvRtti / nAneti padopAdAne cAkAzatvAdi yadyapi nityAvRtti na syAt , tathApi nAnAnityeSvavartanAnnAnAnityAvRtti bhavatyevetyarthaH / iti tRtIyAnumAnam // (atha caturthAnumAnam / ) evaM zabdAnityatvasAdhanavyAjena abhiissttaarthsaadhkprkaartrymupdrshitm| idAnIM pRthivItvasAdhanavyAjena abhISTAntarasAdhakaM prakArAntaraM darzayituM saMgrAhakaM zlokArdhamAha 4 pakSApakSagatAdanyatsAdhyavadvaidharjitam // 4 // gandhavanto gndhvdgndhaavRttigndhvdvRttynyvntH|| ayamarthaH-pakSo vAstavaH, apakSo vipakSaH, tatra milite gataM gamanaM yasya tatpakSApakSagatam / tasmAdanyat pakSApakSagatAdanyat / taddharmAntaraM sAdhyate iti saMbandhaH / kiMbhUtam / sAdhyavadvaidhavarjitam / sAdhyavAn pakSaH, tatra yat baidhaM, tatra vRttiH avRttizca tadvarjitam / vartamAnAvartamAnatvarahitamityarthaH / _ atha zlokapadAnumAnayojanA-atra gandhavadityanena pakSeti vyAkhyAtam / agandhetyanena apakSeti vyAkhyAtam / avRttItyanena anyaditi, sAdhyavadvaidhavarjitamiti ca gandhavavRttyavRttyanyadharmavantaH ityanena, iti mitho yojanA / (atha caturthAnumAnam / ) (bhuvana0)-atha pRthivItvasAdhanavyAjena abhISTAntarasAdhakaM kArikArddha vyAcikIrSuH prAhapakSApakSetIti / tathAhi 1 ratritayamuiti kha pustakapAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / " pakSApakSagatAdanyatsAdhyavadhavarjitam // 4 // pakSo vAstavaH ityAdi / pakSo dharmI, apakSo vipakSaH, tatra milite gataM gamanaM yasya tasmAdanyaddharmAntaraM sAdhyate / ayamartha:-gandhavantaH pakSaH, tadanyo'pakSaH, tadubhayavRttimeyatvAdiH tasmAdanyadabhipretaM sAdhyaM pRthivItvaM ghaTAdau sAdhyate / sAdhyavadvaidhavarjitamiti / sAdhyavAnpakSaH, tatra yadvaidhaM vRttiravRttizca, tadvarjitaM vartamAnAvartamAnatvarahitaM, tatpakSe'stIti vAkyazeSaH / yadvA pUrvazlokagataM 'asti pakSite ' ityanuvartate / tadvA pakSagamityapretanaM saMbadhyate / atha vyAvRttyacintA-gandhavanto gandhavavRttimantaH iti kRte taTTa. ttinA dharmeNa siddhasAdhanam / tadarthamagandhavavRttimantaH ityuktam / etAvanmAtre ca kriyamANe sattAdibhiH sAdhAraNairdhamaiMH siddhasAdhyatA, asAdharaNaizca virodhH| tadarthamubhayapadagrahaNam / tathApi ubhayavRttidharmeNa siddhasAdhanam / tadarthamavRttipadagrahaNam / tathApi ghaTatvAdInAM gandhavattvaniSThAnAM tathAtvAt taiH siddhasAdhanam / tadarthaM gandhavavRttyavRttimantaH ityuktam / tathApi svavyaktimAtraniSThAnAM ghaTatvAdInAM paTAdiSvavRttirapi vidyate / tadarthamanyeti padam / gandhavavRttyavRttyanyavantaH ityetAvanmAtre ca kriyamANe dravyatvAdibhireva siDasAdhanam / tadarthaM gandhavavRttItyuktam / tathA sati virodhaH eva syAtpaunaruttyaM vA / vRttyavRttyanyeti padasya ubhayArthatvAt / tadarthamagandhetipadaprakSepaH / AkAze ca gandhavadgandhAvRttigandhavavRttyavRttyanyaH zabdaH eva zabdAzrayabhAvo vA / yato vRttyavRttyanyeti padasthArtho vedhAnAmubhayAvRttitvaM vidyate / tadarthaM gandhavadagandhAvRtti vartate eva na vartate eva vA / zabdastu gandhavati na vartate eveti sarvamavadAtam / evaM tejastvAyanumAnamUhyam / tathAhi-uSNavantaH uSNavadanuSNAvRttyuSNavaThThatyavRttyanyadharmavantaH meyatvAt ghaTavadityAdi / iti caturthodAharaNam // (bhuvana0) athAnumAnam-gandhavanto gandhavadagandhAvRttigandhavadvattyavRttyanyavantaH meyatvAt AkAzavat / gandhavanto gandhavadRttimantaH iti kRte tadvRttinetyAdi / tadvRtti gandhavadvRtti gandhakttvaM / tena siddhasAdhanam / tadarthamagandhavadvattimantaH ityuktamiti / evaM ca gandhavantaH agandhavattimantaH iti kRte sattAdibhiH sAdhAraNaidhaH siddhasAdhyatA / gandhavatsu agandhavatsu ca sattAyA vidyamAnatvAt / asAdhAraNairiti / asAdhAraNA ye jaladharmAH zItasparzavattvAdayaH, tejodharmA uSNatvAdayaH, tairvirodhaH / gandhavatsu teSAmabhAvAt / tathApi ubhayavRttidharmeNa siddhsaadhnmiti| ayamarthaH / gandhavanto gandhavadagandhavRttimantaH iti kRte ubhayavRttinA sattAdinA siddhasAdhanam / tadarthamavRttipadagrahaNamiti / avRttigrahaNe kRte ca gandhavanto gandhavadagandhAvRttimantaH iti jAtam / 1 eva zAbdAM iti kha pustakapAThaH / 2 nyanyavantaH iti na pustkpaatthH| 3 'caturthAnumAnam iti ka kha pustkpaatthH| Aho ! Shrutgyanam
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 143 tathApi ghaTatvAdInAmityAdi / ghaTatvaM gandhavati ghaTe vartamAnaM vidyate, agandhavatsu ca jalAdau avartamAnam / tato yugalAvRttitvena tasya gandhavadagandhAvRttitvaM vidyate eva / sattena siddhsaadhnmityrthH| tadarthaM gandhavadvRttyavRttimantaH ityuktamiti / evaM cokte gandhavanto gandhavadagandhAvRttigandhavadvattyavattimantaH iti pratijJA jAtA / evamapyukte ca ghaTatvAdibhireva siddhasAdhyatA / teSAM gandhavadagandhayugalAvRttitvAt / gandhavatsu ghaTAdiSu vartanena gandhavatsu eva paTAdiSu ca avartanena gandhavadvRttyavRttitvAcca, tadarthamanyeti / tathA ca gandhavanto gandhavadagandhAvRttigandhavadvRttyanyavantaH iti sampUrNA pratijJA jaataa| atha gandhavadagandhAvRttIti padaM muktvA gandhavadvRttyavRttyanyavantaH iti grahaNena vyAvRtticintAM karoti / tathA ca karaNe dravyatvenaiva siddhasAdhanamityAha-dravyatvAdibhireva siddhasAdhanamiti / dravyatvasya gandhaktsu sarveSu varsanena gandhavadvRttyavRttyanyatvAt , tadartha gandhavadvattIti / evaM ca kRte gandhavanto gandhavadavRttigandhavadvRttyavRttyanyavantaH iti pratijJA jAtA / tathA sati virodha iti / atra vRttyavRttyanya iti padasyArthadvayam / yo gandhavatsu vartate eva, yazca na vartate eva, tau dvAvapi vRttyavRttyanyapadena saGgahItau bhavataH / tatra yo gandhavatsu vartate eva sa gandhavadavRttirityucyamAne virodhaH paunaruktyaM ceti / yazca gandhavatsu na vartate eva sa gandhavadavRttirityucyamAne paunaruktyaM / gandhavadavRttigandhavadvattyavRttyanyapadayormadhye ekenaiva sAdhyasiddheH / AkAze ca gandhavadagandhAvRttItyAdi / AkAze ca dRSTAntIkriyamANe evaMvidhaH zabdaH eva / tasya gandhavatsu avartanena agandhavatsu ca varttanena gandhavadagandhAvRttitvaM vidyate eva / tathA tasya gandhavadvattyavRtyanyatvaM cApyasti / agandhaktsu eva vartanAt / evamAtmAdirapi gandhavattvarahitaH savoM'pi padArtho dRSTAntatvena jJeyaH zabdAzrayabhAvaH iti / zabdasya AzrayaH AdhAraH zabdAzraya AkAzaH / zabdAzrayasya bhAvaH svarUpaM zabdAzrayabhAvaH AkAzatvamityarthaH / - athaitasyAnumAnasya vyAkhyA / gandhavantaH sarve bhUbhedAH / te ca jalAnilAdipadArthASTakaM varjayitvA sarve'pi jJeyAH / teSu bhUbhedeSu dharmoM vartamAnaH jalAdiSu avartamAnazca sa yugalAvRttitvena gandhakdagandhAvRttiH / punarapi ca sa kiMviziSTaH / gandhavatsu vRttiravRttizca yasya dharmasya tato'nyaH / tato gandhavadagandhAvRttizcAsau gandhavadvattyavRttyanyazceti vigrahaH / evaMvidho dharmo gandhavatsu sAdhyate / sa ca dharmaH pRthivItvameva / tacca gandhavatsu vartanena agandhavatsu cAvartanena gandhavadagandhayugalAvRtti / tathA gandhavatsu tasya vartanAvartanaM nAsti, kintu vartanameva / evaM sati dRSTAnte jalAdI jalatvAdiH AkAzAdau zabdAzrayatvAdizca dharmo jJeyaH / atra ca yanmukhyAnumAnamAzrityaiSA mahAvidyA pravRttA taducyate / tathAhi-pRthvI dravyatvAvAntarajAtimatI mUrtadravyatvAt jalavat iti mukhyAnumAnam / gandhavattvena gandhavaniSThasaGghayayA gandhavavyatiriktavizvapratiyogikAtyantAbhAvena ca siddhasAdhyatAdoSAdiyaM mahAvidyA kuzalataraiH prayatnatazcintanIyA / evaM tejastvAdyanumAnamUdyamiti / yathA pRthivItvaM tathA tejassu tejastvaM sAdhyam / tathAhi-uSNavantaH uSNavadanuSNAvRttyuSNavadvattyavRttyanyavantaH meyatvAt ghaTavat / atraivaMvidho dharmastejastvaM auSNyaM vA sAdhyam / evaM vAyau vAyutvaM jale snehAdi ca vipratipattau sAdhyam / iti caturthAnumAnavyAkhyAnam // Aho ! Shrutgyanam
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 punarapi rSamAha-- bhuvanasundara sUrikRtaTippanasametam / ( atha paJcamAnumAnam ) zabdAnityatvasAdhanaprakAramAcakSANaM saMgrAhakaM kArikottarA 5 pakSApakSagatAdanyatsAdhyavadvRtti pakSagam // 4 // zabdaH zabdAzabdAvRttyanityavRttidharmavAn / ayamarthaH - pakSI vAstavaH zabdaH eva / apakSa: sapakSavipakSasAdhAraNaH, tadgataM tadvRtti yaddharmAntaraM tasmAdanyat pakSApakSagatAdanyat / tatsAdhyate iti saMbandhaH / kimbhUtam / sAdhyavadvRtti sapakSavRtti / punaH kimbhUtam / pakSagaM vAstavapakSaniSThamityarthaH / ( atha paJcamAnumAnam / ) ( bhuvana0 ) - atha jAtisAdhanacchalena abhISTasAdhakaM prakAraM pradarzya punarapi zabdAnityatvA'disAdhakaM kArikottarArddhaM vyAkartumAha -- pakSApakSetIti / pakSApakSagatAdanyatsAdhyavadvRtti pakSagam " // 5 // pakSI vAstavaH zabdaH eva / apakSa: sapakSavipakSarUpaH, tadvarti yaddharmAntaraM tasmAdanyat / etAvatA traye yanna vartate dvaye tu vartate eva, tatpakSagaM vAstavapakSaniSThaM sAdhyate iti saMbandhaH / atha yojanA - zabdAzabdAvRttItyanena pakSApakSagatAdanyaditi vyAkhyAtam / anityavRttItyanena sAdhyavadvRttIti / evaM ca pakSasapakSavipakSamelake na vartate, sapakSe ca vartate / pakSaniSThaM ca tadanityatvameva paryavasyati / ( bhuvana0 ) - tathApi dhvanizabdayorityAdi / zabdaH azabdAvRttyanityavRttidharmavAniti pratijJAyAM dhvanizabdayordhvanizabdAnyavizvapratiyogiko yo'nyonyAbhAvaH tena siddhasAdhanam / tasya azabda zabdavyatiriktaM vizvaM tatrAvartanAdanitye dhvanau vartanAcca / atra dhvanizabdenAvarNAtmakAH nirjharajhAtkAracItkArapazuzabdAdayo gRhyante / te cAnityA bhAdvairapyaGgIkriyante / 66 - atha vyAvRttyacintA - tatra anityavRttidharmavAniti kRte sattAdibhiH siddhasAdhanam / tadarthamazabdAvRttyanityavRttidharmavAniti kRtam / tathApi dhvanizabdayoranyonyAbhAvaH azabdavRttirbhavati, anitye dhvanau ca vartate / atastena siddhasAdhanam / tadarthaM zabdeti padaM kRtam / zabdAzabdAvRttidharmavAnityetAvanmAtre ca kriyamANe zabdatvenaiva siddhasAdhanam / tadarthamanityavRttipadagrahaNam / iti paJcamAnumAnam // 1 yatvaprakA iti kakha pustakapAThaH / 2 'vipakSasAdhAraNaH, tadvarti' iti kha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 175 (bhuvana0)-atha anityavRttipadaM vimucya zabdapadaM prakSipya ca vyAvRtticintAM karotizabdAzabdAvRttidharmavAniti / evaM ca kriyamANe zabdatvenaiva siddhasAdhanam / tasya yugalAvRttitvena zabdAzabdAvRttidharmatvaM vidyate eva / tannivRttyarthamanityavRttipadagrahaNam / __athAnumAnam-zabdaH zabdAzabdAvRttyanityavRttidharmavAn meyatvAt ghaTavat AkAzAdivadvA / atra azabdazabdena nityAnityarUpaM vizvam / tatra kevale zabde ye dharmAH, zabdavyatirikte kevale nityAnityarUpe vizve ca ye dharmAste yugalAvRttitvena zabdAzabdAvRttayo bhavanti / tatra ye zabdavyatiriktAnAM dharmAsteSAM zabde sAdhane vyAghAtaH / tasmAcchabdadharmAH zrAvaNatvazabdatvAdayo'tra saadhyaaH| teSAM cAnityavRttitvaM tadaiva, yadyanityaH zabdaH syAt / dRSTAntIbhUtaghaTAkAzAdau taddhameSu ca sarvatra zabdAnyatvadharmeNa vyAptiH / tasya cAzabde vartanAt , zabde cAvartanAt, zabdAzabdAvRttitvamanityavRttitvaM cAsti / iti pazcamAnumAnam // (atha SaSThAnumAnam / ) evamanvayamukhena anityatvasAdhakaprakArAnuktvA vyatirekamukhenAha 6 tttaadaatmynissedhaanyttsthaabhaavvirodhitaa| nityatvaM svprtiyogikaanyonyaabhaavaatiriktshbdgtaabhaavprtiyogi| tena nityatvena saha tAdAtmyaniSedho'nyonyAbhAvaH / zabdasyeti jJeyaH zabdo nityatvaM na bhavatIti svarUpaH / tasmAdanyonyAbhAvAt anyo yaH, tatsthAbhAvaH saMsargAbhAvaH zabde nityatvaM nAstItisvarUpaH, tadvirodhitA tasmin pratiyogitA sAdhyate / nityatvasyeti zeSaH / iti kArikArthaH / idAnI padayojanA-atra svapratiyogikAnyonyAbhAvAtiriktetyanena tattAdAtmyaniSedhAnyeti vyAkhyAtam / zabdagatAbhAvapratiyogItyanena tatsthAbhAvavirodhiteti vyAkhyAtamiti yojanA // (atha SaSThAnumAnam / ) (bhuvana0)-evamanvayamukhenA nityatvasAdhakaprakArAnuktvA vyatirekamukhena sAdhyAbhAvaM pakSIkRtya pravartamAnamahAvidyAvAcakakArikArddha vyAkhyAtumAha-tattAdAtmyetIti / ___" tattAdAtmyaniSedhAnyatatsthAbhAvavirodhitA " // 6 // etadvyAkhyA vRttAvuktaiva / kiJcitsavistarA procyate / tena nityatvena saha zabdasya yastAdAmyaniSedho'nyonyAbhAvaH zabdo nityatvaM na bhavatItirUpaH / " tAdAtmyaniSedho'nyonyAbhAvaH " iti tallakSaNAt / etAvatA tAdAtmyaniSedhazabdena anyonyAbhAvaH uktaH / tasmAdanyaH abhAvaH / sa ca kaH ityAha-tatstheti / tatra zabde tiSThatIti tatsthaH / sa cAsAvabhAvazca tatsthAbhAvaH / tattAdAtmyaniSedhAnyazcAsau tatsthAbhAvazca / evaMvidhazcAbhAvaH kaH ityAha-saMsargAbhAvaH iti / saMsargAbhAvo'tyantAbhAvaH / sa ca zabde nityatvaM nAstIti svarUpaH / tadvirodhiteti / tasminprati 1 jJeyam / za iti kha pustaketara pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / yogitA nityatvasya pakSIkRtasya sAdhyate ityarthaH / idamuktaM bhavati / nityatvAnyonyAbhAvavyatiriktazabdagatAbhAvapratiyogitvamanityatvaviruddhasya nityatvasya sAdhyate / athaitadanumAnam-nityatvaM svapra. tiyogikAnyonyAbhAvAtiriktazabdagatAbhAvapratiyogi meyatvAt ghaTavat aakaashaadivdvaa| atha vyAvRttyacintA-atra nityatvaM zabdagatAbhAvapratiyogIti kRte anyonyAbhAvena siddhasAdhanam / tadarthamanyonyAbhAvAnyeti / tathApi ghaTaH zabdo na bhavatIti ghaTapratiyogiko'nyonyAbhAvastadatiriktaH zabdagato'bhAvaH zabda nityatvAnyonyAbhAvaH eva bhavati / tatpratiyogitvasAdhane siddhasAdhanam / tadartha svapratiyogiketi padam / nityatvaM svapratiyogikAnyonyAbhAvAtiriktamityukte siddhasAdhanam / tadartha zabdagatAbhAvapratiyogIti kRtam / zloke'nyeti padaM sAmAnyAbhiprAyeNeti boddhavyam / iti SaSThAnumAnam // (bhuvana0)-atha vyAvRttyAni / nityatvaM zabdagatAbhAvetyAdi / zabdagatAnyonyAbhAvaM prati nityatvasya pratiyogitvAt siddhasAdhanam / tadarthamanyonyAbhAvAnyeti / tathA ca sati anyonyAbhAvAtiriktazabdagatAbhAvapratiyogIti jAtam / tathApi ghaTaH ityAdi / ghaTaH zabdo na bhavatIti ghaTapratiyogikAnyonyAbhAvo'pi zabde'sti / tasmAddhaTapratiyogikAnyonyAbhAvAdatirikto bhinnaH zabdastho 'bhAvo nityatvapratiyogikAnyonyAbhAvaH eva syAt / nityatvasya tatpratiyogitvasAdhane siddhasAdhanam / tadartha svapratiyogiketipadam / tathAca sati svapratiyogiko'nyonyAbhAvo niSiddhaH / antato vyaavRttycintaakRtaa| athAdito vyAvRtyacintAmAha-nityatvaM svapratiyogikAnyonyAbhAvetyAdi / nityatve nityatvapratiyogikAnyonyAbhAvAdanyatvasya svayameva siddhatvAt siddhasAdhanamityarthaH / atra nityatvasya zAzvatatvAt prAgabhAvapradhvaMsAbhAvau na sambhavataH eva / -svapratiyogikAnyonyAbhAvAtiriktetipadena cAnyonyAbhAvo niSiddhaH / zeSastu atyantAbhAvaH evAvaziSyate / abhAvazca pratiyoginaM vinA na saMbhavati / " pratiyogijJAnAdhInajJAnaH abhAvaH iMti vacanAt / tatazca nityatvasya zabdagatAtyantAbhAvapratiyogitve zabdasyAnityatvaM siddham / atra nityatvapratiyogikAnyonyAbhAvAtiriktazabdagatAtyantAbhAvapratiyogivaM ghaTAkAzazabdAdiSvapi vidyate eva / zabdatvazrAvaNatvAdiSu ca zabdagatAnyonyAbhAvapratiyogitvamiti teSAM sarveSAM sapakSakhA zloke anyetipadaM sAmAnyAbhiprAyeNetyAdi / atra kArikAyAM tattAdAtmyaniSedhAnyetyatra a. nyeti padaM yaduktaM tatsAmAnyAbhiprAyeNa / tenAnyapadasthAne atirikAdayo'pi zabdAH jJeyAH / tasmAdeva svapratiyogikAnyonyAbhAvAtirikteti proktamanumAne / iti SaSThAnumAnam // (atha saptamAnumAnam / ) idAnIM bhedasAdhaka prakAraM darzayati-svIkRteti / 7 svIkRtAnanyavRttitvasaMpannAnyatvasAdhanam // 5 // zabdAdhikaraNaM zabdAdhikaraNAdanyat / Aho ! Shrutgyanam
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 177 ayamarthaH-anyatra vartate itynyvRttiH| nAnyavRttiH annyvRttiH| ekavRttirityarthaH / tasya bhAvo'nanyavRttitvam / svIkRtaM ca tadananyavRttitvaM ceti svIkRtAnanyavRttitvam / tena svIkRtAnanyavRttitvena saMpannaM svIkRtAnanyavRttitvasaMpannam / svIkRtaM prativAdinaiva / ekasyAmevAkAzavyaktau vartanAt / tasmAsvIkRtAnanyavRttitvasaMpannAdanyatvasAdhanaM kriyate ityrthH| (atha sptmaanumaanm|) (bhuvana0)-idAnIM bhedasAdhakaM prakAraM darzayatIti / ayamarthaH-ekatvenAGgIkRtasyAkAzAdeH padArthasya bhedaM bhinnatvaM darzayati kArikArddhana-svIkRtetIti / ___svIkRtAnanyavRttitvasaMpannAnyatvasAdhanam // 7 // yasmAt zabdaH AkAze eva vartate nAnyatra, tasmAt zabdaH ananyavRttirucyate / tasya bhAvaH ananyavRttitvam / svIkRtamananyavRttitvaM yasya zabdasya sa svIkRtAnanyavRttitvaH, tena sampannaM yadAkAzaM tasmAt svIkRtAnanyavRttitvasampannAt / anyatvasAdhanamAkAzabahutvasAdhanaM kriyate ityarthaH / athAnumAnam-zabdAdhikaraNaM zabdAdhikaraNAdanyat meyatvAt ghaTavat / atha padayojanA-zabdAdhikaraNAditi anena svIkRtAnanyavRttitva. saMpanneti vyAkhyAtam / anyadityanena anyatvasAdhanamiti vyAkhyAtam / atraikaikapadopAdAne sAkAGkSatvena pratijJAyA nirarthakatvAt padavayopAdAnam / na vyAvRttyAntaramasti / bhedaprasAdhanaprakAradarzanamAtrametat, na tu bhedasAdhanam / apasiddhAntaprasaGgAt / iti saptamAnumAnam // 7 // (bhuvana0 )-atraikaikapadopAdAne sAkAsatvenetyAdi / yadi zabdAdhikaraNamanyaditi kriyate, tadA zabdAdhikaraNamAkAzaM kasmAdanyaditi sAkAGkatA / tathA yadi zabdAdhikaraNamiti padaM vimucya zabdAdhikaraNAdanyaditi kriyate, tadA zabdAdhikaraNAdAkAzAt kimanyadityatrApi sAkAGkatvam / tataH sAkAGkatvena pratijJA nirarthakA bhavet / ataH zabdAdhikaraNaM zabdAdhikaraNAdanyaditi padadvayopAdAnam / na vyAvRttyAntaramastItyAdi / atrAnumAne vyAvRttiH kRtaiva, vyAvRttyAntaramanyavyAvRttyaha~ nAstItyarthaH / bhedasAdhanaprakAradarzanetyAdi / ayaM bhedasAdhanasya prkaarH| yatra kutrApi bhedaH sAdhyate tatrAyaM bhedasAdhanopAyaH / AkAze tu bhedasAdhane apasiddhAntatvaM syAt / vaizeSikAdisiddhAnte tatrAbhedasyaiva darzitatvAt / / athAsyAnumAnasya vyAkhyA-atra zabdAdhikaraNaM gaganamiti pkssH| zabdAdhikaraNAdgaganAdanyaditi sAdhyo dharmaH / meyatvAditi hetuH / yatra yatra meyatvaM tatra tatra zabdAdhikaraNAdanyatvam / yathA ghaTapaTAdiSu / yathA ghaTapaTAdayo meyAH santaH zabdAdhikaraNAdanye, evaM zabdAdhikaraNamapi zabdAdhikaraNAdanyat / atra ca tadeva zabdAdhikaraNaM tasmAdeva zabdAdhikaraNAdanyaditi vyAghAtaH / 1"siddhAntena tatrA iti kha pustakapAThaH / 23 mahAvidyA. Aho ! Shrutgyanam
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / tasmAcchabdAdhikaraNabahutvaM pArizeSyAt siddham / AkAze ca meyatvaM purApyubhayasiddhaM, bhinnatvaM ca prativAdino'siddhaM anena anumAnena sAdhyate / atrAkAzaM AkAzAdanyadevamapi vadane arthasya ananyatvameva, paraM mahAvidyAnumAnatvena kiJcidvakracchAyayoktam / evaM ca sarveSAmekatvena aGgIkRtAnAmanekatvaM sAdhanIyam / atra ca mukhyAnumAnamidam-dikkAlAkAzAH aneke, dravyatvAt , ghaTavat / iyaM ca mahAvidyA pakSaM pakSayitvA pravRttA / iti saptamamanumAnam // ( atha aSTamAnumAnam / ), atha punarapi sakartRkatvasAdhanavyAjena sarvasAdhakaprakArAntaradarzanAya saGgrAhaka zlokamAha-pakSApakSetIti / 8 pakSApakSavipakSAnyavargAdekaikamuddhatam / bhinnaM sAdhyavatastadaduddhRtAvadhibhedinaH // 6 // ayaM ghaTaH etaddhaTAGarAnyAnyasakartRkAnyaH / tasya ayamarthaH-pakSo vAstavaH saMdigdhakartRkaH aGkurAdiH, apakSaH sapakSo nizcitakartRko ghaTAdiH, vipakSo'kartRkaH aakaashaadiH| tadanyavargAtpakSApakSavipakSAnyavargAt / anyatamavargAdekaikamuddhRtaM bhinnaM sAdhyate iti sambandhaH / kasmAt / saadhyvtHskrtRkaat| tataH kimbhuutaat| taduddhRtAvadhibhedinaH / tadAnsAdhyavAn yo ghaTAdivRtaH(sa eva)pratyavadhitvena bhedo vidyate yasya sAdhyavataH satahadutAvadhibhedI tsmaat| etena sapakSasyaiva pakSatvamiti sUcitam / tathA ca vipakSavargAdekoddhArAbhAvena asaGgatatvaM parihRtam / yato'pyatra anyatvaM anya tamatvaM vivakSitam / anyatamatvaM ca trayApekSayA ekasyApi bhavati, vyorapi bhavati, vyaktibhedena trayANAmapi bhavati / tatra dvayorapyekoddhAraH saMbhavatyeveti. na doSaH kazcit / ekaiketi vIpsAyAzcaritArthatvAt / tathA cAyamarthaH paryavasitaH syAt / etaddhaTAkurAdanyadvizvaM tasmAdanyatsakartRkam / etaddyAnyatamat / tada nyatve sAdhyatve ghaTaH svarUpAdbhinnaH iti viruddham / ato'DDarAtsakartRkAdanyaH iti parizeSAdAgacchati / ___ atha padayojanA-atra pakSApakSavipakSAnyavargAdekaikamuddhRtamiti etaddhaTAkurAnyAnyetyanena vyAkhyAtam / bhinnamityuddhRtavizeSaNena uddhRtayoreva pakSasapakSayoreva pratiyogitvakhyApanAnmadhyagatAnyapavayopAdAnamapi sUcitamiti pdyojnaa| 1 sAdhye gha iti khapustakapATA / Aho! Shrutgyanam
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 179 - (athASTamAnumAnam / ) (bhuvana0)-punarapi sakatakatvasAdhanavyAjenetyAdi / ayamatra sakartRkatvasAdhanopAyo daryamAno'sti / anena prakAreNa akartRkatvapauruSeyatvApauruSeyatvAdyapi sarva sAdhanIyam / pakSApakSetIti / " pakSApakSavipakSAnyavargAdekaikamuddhRtam / bhinnaM sAdhyavatastadvaduddhRtAvadhimedinaH" // 8 // bhinnaM sAdhyate ityAdi / mUlAnumAnApekSayA pakSAdayo grAhyAH / atra pakSamadhyAdakuraH sapakSamadhyAt ghaTazca dvAvuddhRtau / tatrAnena anumAnena sakartRkatvasAdhyavataH aGkurAddhaTasya bhinnatvaM sAdhyam / tadvaduddhRtAvadhimedina iti / tadvAn sakartRkatvasAdhyavAn yo ghaTAdiH, sa eva pratyavadhitvena pratiyogitvena bhedo yasya aGkurAdeH sAdhyavataH, sa tadvaduddhRtAvadhibhedI, tasmAttadvadutAvadhimedinaH / etena sapakSasyaiva pakSatvaM sUcitamiti / yadi sakartRkAdaGkurAt ghaTo bhinnaH sAdhyate, tadA mUlAnumAnasapakSasya ghaTasya pakSatvaM sUcitamevetyarthaH / athAnumAnam / ayaM ghaTa: etadbhuTAGkurAnyAnyasakartRkAnyaH meyatvAdAkAzAdivat / tathA cAyamarthaH ityAdi / ayaM ghaTaH iti pakSaH / etadghaTAGkurAdanyadvizvam, tasmAdanyatsakartRkaM, esahayAnyatamat / taccaitajhuTo vA aGkaro vaa| tatrAyaM ghaTa: etasmAt ghaTAdanya iti ghaTate na / nahi ko'pi svasmAt bhinnaH / parApekSayaiva sarvasya bhinnatvAt / ato'GkurAt sakartRkAt pakSIkRtA(To'nyaH iti parizeSAdAgacchati / sakartRkAdakarAdanyatvaM ghaTasya yadi ca siddhaM, tarhi aGkaraH sakartRko jAtaH eva / aGkurasyopalakSaNatvAt / bhUbhUdharAderapyanenaivAnumAnena sakartRkatvaM sAdhanIyam / tasya ca kartA sa eva IzvaraiH itiishvrsiddhiH| atha vyAvRttyacintA-ghaTaH sakartRkAdanyaH iti kRte paTAdyanyatvena siddhasAdhanam / tadarthametaddhaTAnyasakartRkAnya iti kRtam / tathApi siddhasAdhanaM tathaiva ityaGkarapadaprakSepaH / tathA caivamanumAnaM syAt-ghaTaH etaddhaTAkurAnyasakartRkAnyaH / tathApi paTAdyanyatvena siddhasAdhanaM tathaiveti dvitIyAnyapadopAdAnam / ayaM ghaTaH etaddhaTAkurAnyAnyadharmavAnityetAvanmAtre kriyamANe ghaTatvena siddhasAdhanaM, aDDaratvena ca vyAghAtaH / tadarthametaddhaTAkurAnyAnyasakartRkadharmavAniti kRtam / tathApi siddhasAdhanaM tavasthameveti anyapadaprakSepaH / iti vyAva yA'ni / athavA prakArAntareNAnvayaH kriyate-ekaikamuddhRtaM bhinnaM sAdhyate / kimbhUtam / tadvat sAdhyavat / sakartRkatvadharmayuktamityarthaH / etena sapakSasya pakSatvamapi sUcitaM bhavati / iti aSTamAnumAnaM samAptam // 1. kartRkatvaM e' iti dha pustakapAThaH / 2 eva IzvaraH siddhaH / iti dha pustakapAThaH / 3 'vyA. varmacintA / athavA iti kha pustakapAuH / Aho! Shrutgyanam
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / (bhuvana0 )-atha vyAvRttyacintA / ghaTaH sakartRkAdanya iti / yadi ghaTaH sakartRkAdanyaH iti kriyate, tadA ghaTasya sakartRkAtpaTAdanyatvena siddhasAdhanaM syAt / tadarthametaddhaTAnyasakartRkAnya itIti / evaM kRte'pi tathaiva pUrvoktaprakAreNaiva siddhasAdhanam / etadbaTAdanyaH sakartRkaH paTaH, tasmAdanyatvasya ghaTe sadbhAvAt / tathApi paTAdyanyatvena siddhasAdhanamiti / etadghaTAGkurAbhyAmanyo yaH sakartRkaH paTaH, tasmAdanyatvasya ghaTe sadbhAvAt siddhasAdhanamityarthaH / ghaTatvena siddhasAdhanaM akaratvena ca vyAghAtaH iti / ayaM ghaTa etadghaTArAnyAnyadharmavAniti yadi kriyate, tadaitadbhuTAGku rAbhyAmanyadvizvaM, tasmAdanyau etadbuTAkurAveva / tayordharmAH ghaTatvAdayo'GkaratvAdayazca / tatra ghaTatvavattve ghaTasya sAdhyamAne siddhasAdhanam / aGkaratvavattve ca ghaTasya sAdhyamAne vyAghAtaH / aGkuratvavattvasya ghaTe abhAvAt / tadarthametaddhaTAGarAnyAnyetyAdi / atra sakartRkapadakSepe'pi sakartRkatvasyAGkure'dyApi vivAdAspadIbhUtatvAt yadyapi vyAghAto na sambhavati, tathApi sakartRko yo ghaTastaddharmavattve ghaTasya sAdhyamAne siddhasAdhyatA syAdevetyarthaH / athavA prakArAntareNAnvayaH iti / anvayaH prakArAnta. reNa sambandhayojanaM kriyate ityarthaH / ekaikamityAdi / ekaikaM uddhRtaM bhinnaM ghaTAdi sAdhyate / kimbhUtaM / tadvat sakatRtvaM yat sAdhyaM tadyuktamityarthaH / pUrva tadvaditipadaM 'uddhRtAvadhibhedinaH' ityanena samastaM kRtama, atra tUddhRtamityetasya vizeSaNaM kRtamiti bhedaH ityarthaH / atha vyAptiH prdrshyte| yadyat prameyaM tattadetaddhaTAGkarAnyAnyasakartRkAnyat yathA AkAzAdi / ghaTAnyatvasya AkAzAdau sarvatra sadbhAvAt / asyA mahAvidyAyAH mukhyAnumAnamidam-bhUbhUdharAGkurAdisakartRkaM kAryatvAt , ghaTavat / iyaM mahAvidyA sapakSaM pakSayitvA pravRttA / iti aSTamAnumAnam // (atha navamAnumAnam ) asyaivAnumAnasya padAntarakaraNena bhaGgayantaraM darzayati___ 9 tasyaiva tadavRttena yogo vAtra prasAdhyate / ayaM ghaTaH etadghaTAGkurAnyAnyasakartRkAvRttimAn / ayamarthaH-tasyaivopalakSaNasya pakSasya ghaTasya / tadavRtteneti-etaddhaTADurAnyAnyasakartRkAvRttena yogaH saMbandhaH sAdhyate / varttanaM vRttaH(ttiH)tena vartanena ityarthaH / antyasya anyapadasya sthAne vRttimAniti padAntarakaraNenetyarthaH / vAzabdo bhaGgayantarasUcanArthaH / atrApi vyAvAni pUrvoktodAharaNakathitAnyeva / arthasya arthyadhInatvAt / iti navamamanumAnam // (atha navamAnumAnam / ) (bhuvana0)-tasyaivetIti / " tasyaiva tadavRttena yogo vAtra prasAdhyate" // 9 // Aho! Shrutgyanam
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 181 - tasyaivopalakSaNasyeti / aGkurasya mukhyAnumAnApekSayA pakSatve'pyupalakSaNatvena ghaTasya sapakSamadhyAduddhRtya pakSIkRtasyetyarthaH / athAnumAnam-ayaM ghaTaH etadghaTAkarAnyAnyasakartRkAvRttimAn meyatvAt AkAzAdivat vA / etadbhuTAkurAbhyAmanyadvizvaM, tasmAdanyau etaddhaTAkurAveva sakartRko, tatra yo na vartate tadvAn pakSIkRto ghaTaH sAdhyate ityarthaH / tatra ghaTe ghaTAvRttidharmavattvaM viruddhaM, tasmAt sakartRke'Gkare yo na vartate sa etadbhuTAkurAnyAnyasakartRkAvRttirghaTatvAdidharmaH, tadvAn ghaTa ityAyAtam / tathA ca sati aGkurasya sakartRkatvaM pArizeSyAtsiddham / zeSaM pUrvavat / iti navamAnumAnam // ( atha dazamAnumAnam ) punarapyetadevAnumAnaM padAntaropAdAnena bhaGgayantareNa darzayati__ 10 tadvRttyavRttirathavA proddhRte'tra prasAdhyate // 7 // yathA-ayaM ghaTaH etdghttaakuraanyaanyskrtRkdhrmvirhii| . ayamarthaH-tavRttiH yo dharmaH etaDvanTAkurAnyAnyasakartRkavRttirityarthaH / tasya dharmasya yA avRttiH vartananiSedhaH / sa cAtra ghaTe prasAdhyate ityarthaH / atra athavA zabdo bhaGgayantarasUcanArthaH eva / vyAvRttyAni ca tAni pUrvatanAnyeva / iti dazamAnumAnaM samAptam // (atha dazamAnumAnam / ) (bhuvana0)-tadvRttIti / __tadvattyavRttirathavA proddhRte'tra prasAdhyate " // 10 // athAnumAnam-ayaM ghaTa: etaddhaTAGkarAnyAnyasakartRkadharmavirahI meyatvAt gaganAdivat / sakartRkaghaTAkarayorthe dharmAsteSAM viraho ghaTe sAdhyate / tatra ghaTe ghaTadharmavirahastAvatsaMbhavati n| tasmAtsakartRkAGkuradharmAH aGkuratvAdayaH teSAM viraho ghaTe prasAdhyate / tathA ca sati sakartRkAGkaradharmavirahI ghaTaH tadeva, yadyaGkaraH sakartRkaH syAdityarthaH / zeSaM pUrvavadeva jJeyam / iti dazamAnumAnam // (atha ekAdazAnumAnam / ) evamekasminnevArthe sarvasAdhakaM prakAratrayaM darzitam / idAnI punaH zabdAnityatvasAdhanaM prakArAntaraM darzayituM saMgrAhakaM kArikArdhamAha 11 asAdhyAnyaviyuktAnyavyAvRttiA prasAdhyate / zabdaH sAdhyAbhAvAnyaitadviyuktAnyavyAvRttimAn / asAdhyaM nityatvaM, tasmAdanyat anityatvam / tasmAdasAdhyAnyAt anityatvAt viyukto'nyo nityarUpaH so'sAdhyAnyaviyuktAnyaH nityaH / tasmAyA. 1 attiH vyAdattiH varta iti kha pustaka pAThaH / Aho ! Shrutgyanam
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / vRttiA vyatireko vA prasAdhyate, zabde iti zeSaH iti keciyAkhyAtavantaH / tadasaMgatam / tathA sati AkAzAdau sapakSe tathAbhUtanityatvalakSaNadharmavyatirekasvIkAre aniSTApattiH syAt / ayaM cArtha:-asAdhyAt nityAdanyat etadviyuktaM zabdavyatiriktaM vizvaM etadvayavyatirekeNa bhavati / tasmAdanyadeta. dvayameva / tasmAyAvRttimatve sAdhye zabdaH zabdavyAvRttimAnityukte virodhaH syAt / ataH parizeSAt nityaH zabdo na bhavatIti nityavyAvRttirAgacchati / sati caivamarthe zabdaH AkAzo na bhavatIti zabdamAdAya vyAptiH / (atha ekAdazAnumAnam / ) (bhuvana0)-asAdhyAnyetIti / ___"asAdhyAnyaviyuktAnyavyAvRttiA prasAdhyate // " iti keciyAkhyAtavantaH tadasaGgatamiti / asminvyAkhyAne nityavyAvRttiH prasAdhyA / tathA ca sati AkAze dRSTAntIkriyamANe nityavyAvRttau svIkriyamANAyAmaniSTApattiH syAt / AkAzasya nityatvAt / tato'nvayitvavyAghAtAt idaM vyAkhyAnamasaGgatamityarthaH / ayaM cArthaH ityAdi / atrAnumAnamadhye etadaH proktatvAt kArikArthavyAkhyAnAvasare so'nukto'pi gRhyate / etasmAcchabdA. dviyuktametadviyuktaM zabdavyatiriktaM vizvam / tat kiMviziSTam / asAdhyAnyat asAdhyAt nityAdanyat asAdhyAnyat / tatazca asAdhyAnyacca tat etadviyuktaM ca asAdhyAnyaitadviyuktamiti karmadhArayaH / etAvatA nityena zabdena ca virahitaM vizvaM jAtam / tato'sAdhyAnyaviyuktAdanyau asAdhyAnya. viyuktAnyau, tau ca nityazabdAveva / tayordhyAvRttibhinnatvaM zabde sAdhyate / ___ athAnumAnam / zabdaH sAdhyAbhAvAnyaitadviyuktAnyavyAvRttimAn meyatvAt ghaTAkAzAdivat / ataH parizeSAnityavyAvRttirAgacchatItyAdi / zabde zabdavyAvRttirghaTate na / tasmAnityavyAvRttirAyAti / tathA ca nityavyAvRttau satyAM zabdo'nityo jAtaH eva / nanu ekasmAcchabdAdaparaH zabdo vyAvartate iti zabdavyAvRttirapi zabde jAghaTItyeva, kasmAnna ghaTate ityuktam / ucyate / atra pakSIkRtazabdamadhye sarve tribhuvanodaravivaravartinaH zabdAH gRhItAH / ayaM zabdaH ityabhaNanAt / tato na kazciddoSaH / sati caivamarthe zabdaH AkAzo na bhavati ityAdi / atra sAdhyatAtparya dvayamudraritaM zabdanityarUpam / tatrAnyavyAvRttiriti bhaNane zabdanityarUpapadArthadvayAt yadi vyAvRttivati, tadApyanyavyAvRttirucyate / dvayormadhye ekasmAdyadi vyAvRttirbhavati tdaapynyvyaavRttirucyte| anyazabdasya sAdhAraNatvAt / tato'sminnanumAne AkAze dRSTAntIkriyamANe AkAzasya nityarUpatvAnnityavyAvRttirna ghaTate / tataH zabdaH AkAzarUpo na bhavatItyAkAzasya zabdAvyAvRttiH kriyate / evamAtmaghaTAdAvapi jJeyam / atra padayojanA sugamaiva / 1 advarita iti kha, ta, dha iti saMzitAdarzapustakatraye'pi pATho dRshyte| sa ca murvarita iti sNbhaavyte| Aho! Shrutgyanam
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 183 (bhuvana0)-atra padayojanA sugamaiveti / atra sAdhyAbhAvAnyetyanena asAdhAnyeti, etadviyuktAnyetyanena viyuktAnyeti ca, vyAvRttimAnityanena vyAvRttiH sAdhyate iti ca vyAkhyAtamityevaM padayojanA kaaryaa| atha vyAvRttyacintA-ayaM zabdaH sAdhyAbhAvavAniti kRte viparItasAdhanaM syAt / tadarthaM sAdhyAbhAvAnyavAniti kRtam / tathApi zabdatvena siddhasAdhanam / tadartha sAdhyAbhAvAnyaitadviyuktavAniti kRtam / tathApyetadvayAtiriktena zabdatvAdinA siddhasAdhanam / tadarthaM dvitIyAnyapadopAdAnam / tathApi etadubhayAtiriktAdvizvasmAdanyat nityatvameva bhavati / tena siddhasAdhanaM syAtprativAdinaH / tadarthaM vyAvRttimAniti kRtam / iti vyAvRttyacintA // ityekAdazodAharaNam // (bhuvana0)-atha vyAvRttyacintA / tathApi zabdatvena siddhasAdhaminati / ayamarthaHyadi sAdhyAbhAvAnyavAniti kriyate, tadA sAdhyAbhAvo nityatvaM tasmAdanyacchabdatvaM, tadvAn zabdaH syAt, tathA ca siddhasAdhanam / tathApyetadvayAtiriktena zabdatvAdineti / yadi sAdhyAbhAvAnyaitadviyuktavAniti kriyate, tadApi zabdanityatvadvayavyatiriktaM zabdatvamapi bhavati / tataH zabdatve zabde sAdhyamAne siddhasAdhyataiva / tadartha dvitIyAnyapadopAdAnamityAdi / tathA ca sati sAdhyAbhAdhAnyetadviyuktAnyaH iti jAtam / tatra sAdhyAbhAvo nityatvaM, tasmAdanyadyadetadviyuktaM zabdavyatirikta vizvam / etAvatA etadubhayAdanyadvizvaM siddham / tato'pyanyadetadvayameva / tatra zabdaH zabdavAniti tu bhavati na / AtmAzrayabAdhakatarkasadbhAvAt / nityatvavAniti tu kRte tAdRzasya prativAdinaH siddhasAdhyataivetyarthaH / tadartha vyAvRttimAnityAdi / tathA ca zabda: sAdhyAbhAvAnyaitadviyuktAnyavyAvR. ttimAniti saMpUrNA pratijJA jaataa| sAdhyAbhAvAnyaitadviyuktAnyazca zabdo vA nityatvaM vA / tatra zabdavyAvRttimattvaM zabde vyAhatatvAt ghaTAkAzAdisarvasapakSopayogi / nityatvavyAvRttimattvaM tu zabde sidhyat parizeSAcchabdAnityatvaM sAdhayati / atra anityaH zabdaH kRtakatvAddhaTavaditi mukhyAnumAnam / ityekAdazodAharaNam // (atha dvAdazAnumAnam / ) punarapyetadeva zabdAnityatvAnumAnaM prathamAnyapadAnupAdAne'pi saMbhavatIti zlokArdhena darzayati-asAdhyetIti / 12 asAdhyatadriyuktAnyavyAvRttiA prasAdhyate // 8 // zabdaH sAdhyAbhAvatadviyuktAnyavyAvRttimAn / atrApi tacchabdena pakSaparAmarzaH / ayamartha:-asAdhyena nityena, tena ca zabdena viyuktaM asAdhyatadriyuktam / etaddyAtiriktaM vizvam / tasmAdanyadeta Aho! Shrutgyanam
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / dvayameva / tayAvRttimAnityukte svavyAvRttirvirodhena anupapannA nityatvavyAttimAnayati / AkAzAdau zabdena vyAptiH pUrvavadeva / vyAvRttyAdIni ca pUrvoktAnyeveti na pRthagabhihitAni / iti dvAdazAnumAnam // (atha dvAdazAnumAnam / ) ( bhuvana0 )-athaitadevAnumAnamAdyAnyapadAnupAdAnena kArikAmadhye'dhyAhAritaitadaH sthAne tacchabdaM ca prayujya prakArAntareNa didarzayiSuH zabdAnityatvasAdhanAya kArikArddha vyaakhyaatumaahasaadhyetiiti| " asAdhyatadviyuktAnyavyAvRttiA prasAdhyate " // 12 // tadvyAttimAnityukte ityAdi / zabdaH zabdAbyAvartate iti tu ghaTate na / tato nityatvavyAvRttiH zabde parizeSAdAgataiva / tathA ca sati anityatvaM siddhaM zabdasya / zeSaM sarva pUrvavat / iti dvAdazamudAharaNam // (atha trayodazAnumAnam / ) / evaM zabdAnityatvasAdhakaM prakAravyaM pradarya punarapi sarvasAdhakaM prakAraM darzayituM saMgrAhakaM kArikArdhamAha 13 pakSeSu ye santi vivAdahInAH vihAya tAnanyataraH prsaadhyH| zabdaH saMpratipannaitanniSThAnyadharmavAn / ayamarthaH-pakSeSu saMdigdhasAdhyavatsu zabdAdiSu ye vivAdahInAH ubhayavAdisaMmatA dharmAH zabdatvAdilakSaNAH santi, tAn dharmAn vihAya parityajya anyataro vipratipannaH prasAdhyaH sAdhanIyaH / pakSeSviti sAmAnyapadopAdAnena vAstavasyaiva pakSasya pakSateti sUcitam / udAharaNaM ca atisugamameveti na lezato'pi vyAkRtam / iti trayodazAnumAnam // (atha trayodazAnumAnam / ) (bhuvana0)-evaM zabdAnityatvasAdhakaM prakAradvayamiti / pUrvoktaM hyanumAnadvayaM sAdhyapadviparyAsaM vinA anityatvAdanyasAdhyasAdhakaM na bhavati / tena zabdAnityatvasAdhakamityuktam / punarapi sarvasAdhakamiti / agretanamanumAnaM sAdhyapadaviparyAsaM vinApi pakSaviparyAsenaiva svAbhimatasAdhyasAdhakaM bhavatIti sarvasAdhakamityuktam / evamanyatrApi yathAyogaM jJeyam / pakSeSvitIti / "pakSeSu ye santi vivAdahInAH vihAya tAnanyataraH prasAdhyaH // 13 // 1degbhimatasarvasAdha iti kha pustakapAThaH / Aho! Shrutgyanam
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / anumAnaM yathA-zabdaH saMpratipannaitaniSThAnyadharmavAn meyatvAt ghaTavat / zabdaH pkssH| saMpratipannA vAdinA prativAdinA cAGgIkRtAH, etasmin zabde niSThAH etanniSThAH / saMpratipannAzca te etanniSThAzca saMpratipannaitaniSThAH zrAvaNatvazabdatvAdayaH / tebhyo yo'nyo dharmaH prativAdino vipratipannaH anityatvalakSaNaH, tadvAn zabdaH ityarthaH / nityatvaM tu prativAdinA pratipannam / tena nityatvaM saMpratipannaitanniSThAnyadharmo na bhavati, kintvanityatvameveti zabdAnityatvasiddhiH / atra vyAptirevamyadyat prameyaM tattatsaMpratipannaitanniSThAnyadharmavat yathA ghaTa: AkAzaM vA / zabde ye saMpratipannAH zrAvaNatvAdayaH tebhyo'nye ghaTatvanityatvAdayaH, tadvattvasya ghaTAkAzAdiSvapi sattvAt / iti trayodazo. dAharaNam // (atha acaturdazAnumAnam / ) atha punarasyaiva zlokasya tRtIyapAdena bhaGgayantaramasyaiva prakArasya kathayati 14 pakSo'thavA saadhyvinaakRten| zabdaH sAdhyavyatiriktaitaddharmAtiriktadharmavAn / athavA bhaGgayantarasUcanArthaH / athavA pakSaH zabdAdiH sAdhyavinAkRtena sAdhyena vinAkRtena sAdhyavyatiriktena dharmeNa sAdhyate / kimbhUtaH sAdhyate ityAkAGkSAyAmetaddharmAtiriktadharmavAniti pUrvArdhAdanuvartate / zlokasyaikatvAditi / atrApi udAharaNaM sugamameveti pUrvavanna vyAkhyAtam / iti caturdazAnumAnam // (atha caturdazAnumAnam / ) (bhuvana0 )-pakSo'thavetIti / / ___" pakSo'thavA sAdhyavinAkRtena " // 14 // sAdhyena vinAkRteneti bhaNanAt sAdhyavyatirikteti padaM jAtam / tadane etaddharmAtiriktadharmavAniti pUrvA danuvartate / tataH itthamanumAnaM jAtam-zabdaH sAdhyavyatiriktaitaddharmAtiriktadharmavAn meyatvAt ghaTAkAzAdivat // ___ atrAnumAnapadavyAkhyA-zabdaH pakSaH, sAdhyamanityatvaM, tasmAdvyatiriktAH anye ye etaddhAH zabdadharmAH zrAvaNatvasattvAdayaH, tebhyo'tiriktaH sAdhyavyatirikteti padena pRthakkRto'nityatvadharmaH eva zabde AyAti / tadvAn zabdaH sAdhyate / atrApi sAdhyavyatiriktA ye zabdadharmAH tebhyo'tiriktAH anye ghaTatvAkAzagataikatvAdayaH, tadvattvena ghaTAkAzAdiSu vyAptiH / iti caturdazAnumAnam // (atha paJcadazAnumAnam / ) atha punarasyaiva zlokasya caturthapAdena vAstavapakSasya pratijJAntaHprakSepe. NApi abhISTasAdhakaH prakAraH saMbhavatIti drshyti-vicchidyeti| . Aho ! Shrutgyanam
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / / 15 vicchidya vA'bhAvavadanvitena // 9 // zabdaH zabdanityAvRttidharmavAn / ayamarthaH-vicchidya bhinnIkRtya pratijJAntargataM kRtvA / pakSamityarthaH / abhAvavadanviteti / abhAvaH sAdhyAbhAvaH / sAdhyamanityatvaM, tasya abhAvo nityatvaM, tabat tadyuktam / sAdhyAbhAvavannityamityarthaH / tatra sAdhyAbhAvavadnvitena nityena sAdhyate / kimbhUtaH sAdhyate ityAkAGkSAyAM pUrvavayAvRttadharmavAniti shlokaiktvaadnuvrtte| atha yojanA-anna pratijJAntargatena zabdapadena zlokagataM vicchidyeti padaM vyAkhyAtam / nityavRttidharmavAnityanena abhAvavadanviteneti vyAkhyAtam / iti yojanA // (atha paJcadazAnumAnam / ) (bhuvana0 )-vAstavapakSasyeti / zabdasya / vicchidyetIti / ___" vicchidya vA'bhAvavadanvitena " // 15 // vicchidya bhinnIkRtyetyAdi / pakSaM zabdarUpaM pratijJAntaH sAdhyamadhye nikSipyetyarthaH / ayamarthaH-vicchidyetipadena zabdasya pakSAdahiSkaraNAcchabdeti padaM pratijJAyAM labdham , abhAvavadaviteneti kathanAt zabdasyAgre nityetipadaM ca / tataH pakSazabdasyAgre zabdanityeti jAtam / tatastadaro'vRttidharmavAniti pUrvazlokAdanuvayaM yojitam / tathA ca satyevamanumAnaM jAtam-zabdaH zabdanityAvRttidharmavAn meyatvAt ghaTAkAzAdivat / zabdazcAsau nityazca zabdanityaH, tatra yo na vartate dharmaH tadvAn zabdaH / evaMvidhazca zabdatvazrAvaNatvAdiH sAdhyo dharmaH / atra yadi zabdo nityo'GgIkriyate, tadA zabdatvAdidharmaH zabdanityAvRttinaM bhavati, zabdarUpe nitye vartanAt / tasmAcchabdasyAnityatvamaGgIkAryamiti parizeSAcchabdAnityatvasiddhiH / atha vyAvRttyacintA-zabdo'vRttidharmavAniti kRte vyAghAtaH / tadarthaM nityAvRttidharmavAniti kRtam / tathApi nitye AtmAdau na vartate yat zabdatvAdi tena siddhasAdhanam / tadartha zabdapadaM prakSiptam / tathApi zabdatvaM zabde nitye AtmAdau ca na vartate iti siddhasAdhanam , zabde eva vartanAditi na ca vAcyam / nityapadasamAnAdhikaraNaM zabdapadaM svaniSThAmanityatAM vyAvartayati, zabdanitye vartayati / zabdanitye vartanAttu zabdanityAvRttIti na siddhasAdhanA mitisarvamanavadyam / iti paJcadazAnumAnam // Aho! Shrutgyanam
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyA vivaraNam / (bhuvana0 )-atha vyAvRttyacintA / zabdo'ttidharmavAnitIti / vartanaM vRttiH , na vidyate vRttiH yasya so'vRttiH, sa cAsau dharmazca, tadvAn zabda iti vyAghAtaH / tadartha nityAvRttItyAdi / vyAghAtasya pUrvotpAditasya nivRttyartha nityapadaM prakSiptam / tathA sati nityAvRttidharmavAniti jAtam / tathApi zabdatvena siddhasAdhanam, tadartha zabdapadaM prakSiptam / atha parAzaGkAmudbhAvya tAM nirAkurutetathApi zabdatvamityAdi / tathApi evaM kriyamANe'pi zabdatvaM zabde vartate, nitye AtmAdau ca na vartate iti yugalAvRttitvena zabdanityAvRtti bhavati / tasmAttena siddhasAdhanamiti na ca vAcyam / nityapadasamAnAdhikaraNamityAdi / zabdazcAsau nityazcetyevaM nityapadena samAnAdhikaraNaM nityapadasamAnAdhikaraNam / kiM tadityAha-zabdapadam / tat kiM karotItyAha-vyAvartayati / kAM karmatApannAm / svaniSThAmanityatAm / ayamarthaH-yadi zabdanityapadayorvizeSaNavizeSyabhAvojAtaH, tadA zabdaH svasmAdanityatAM vyAvartayatyeva / zabdanitye vateyatItyAdi / atra pUrvaprastutaM zabdatvaM karma nityapadasamAnAdhikaraNaM zabdapadaM kartR zabdanitye vartayati / tathA ca sati zabdatvaM zabdarUpe nitye yadi vartate, tadA zabdanityAvRtti tanna syAt / anumAne ca zabdanityAvRttItyuktam / tasmAnna siddhasAdhanamiti sarvamanavadyamityarthaH / atha vyAptiH-yo yaH prameyaH sa sa zabdanittyAvRttidharmavAn yathA ghaTAkAzAdiH / zabdarUpo yo nityaH, tatra na vartante ye dharmAH ghaTatvAkAzatvAdayaH, tadvAn ghaTAkAzAdirityarthaH / iti paJcadazodAharaNam // (atha SoDazAnumAnam / ) atha punarapi prathamamevAnumAnaM sAdhyAzrayavipakSavyAvartanena bhaGgayantareNa drshyti-apksseti| 16 apakSasAdhyavaddhRttivipakSAnvayi yanna tat / sAdhyAzrayavipakSAnyavipakSe vyatirekabhAk // 10 // yathA-zabdaH shbdetraanitynityaavRtyaakaashaanynitymaatrvRttitvaandhikrnnaakaashdhrmvaan| iti SoDazAnumAnAtmakadazazlokImahAvidyAsUtraM samAptam // asyAyamarthaH-apakSaH pakSAdanyo yaH sAdhyavAn sapakSAtavRtti vipakSavRtti ca yanna bhavati, yacca sAdhyAzrayo yo vipakSaH AkAzaH tasmAdanyo yo vipakSo nityamAnaM tadRtti na bhavati / tathAbhUtaM dharmAntaraM vAstave pakSe sAdhyate iti sNbndhH| - atha padayojanA-atra zabdetarAnityetyanena apakSasAdhyavavRttIti vyAkhyAtam , nityetyanena vipakSAnvayIti, avRttItyanena yanneti, AkA mAdhAna Aho ! Shrutgyanam
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 bhuvanasundarasUrikRtaTippanasametam / zAnyetyanena sAdhyAzrayavipakSAnyeti / nityamAtravRttitvAnadhikaraNetyanena vipakSe vyatirekabhAgiti yojanA / (atha ssoddshaanumaanm|) (bhuvana0 )-sAdhyAzrayavipakSetyAdi / atra sAdhyaH pakSIkRtaH zabdaH / tadAzrayo vipakSaH AkAzaH / tasya vyAvartanena niSedhanenetyarthaH / apakSetIti / " apakSasAdhyavadvRttivipakSAnvayi yannatat / sAdhyAzrayavipakSAnyavipakSe vyatirekabhAk " // 16 // apakSaH pakSAdanyaH ityAdi / apakSaH pakSAdanyo yaH sAdhyavAn, sapakSo ghaTAdiH / tatra vipakSe AkAzAdau ca yugalAvRttitvena yanna vartate / yacca sAdhyAzrayo yo vipakSaH ityAdi / sAdhyate iti sAdhyaH pakSaH zabdaH / tadAzrayo vipakSaH AkAzaH / tasmAdanyo vipakSo nityamAtraM, tatra vyatirekabhAk avRttibhAka, na vartate ityarthaH / atrAkAzavyatiriktAtmAdinityeSu vRttiniSedhAdAkAzavRttitvamanujJAtameva / vizeSaniSedhasya zeSAbhyanujJAviSayatvAt / ata eva AkAzadharmavAniti kArikAyAmanuktamapyanumAne gRhItam / evaMvidhaM dharmAntaraM pakSe sAdhyate ityarthaH / athAnumAnam / zabdaH zabdetarAnityanityAvRttyAkAzAnyanityamAtravRttitvAnadhikaraNAkAzadharmavAn meyatvAt ghaTAkAzAdivat / atha vyAvRttyacintA-AkAzadharmavAniti kRte nityatvena viparIta. sAdhanaM syAt / tadartha nityamAtravRttitvAnadhikaraNeti / tathApi dravyatvena vyAghAtaH / tadarthamAkAzAnyeti / tathApi dravyatvena vyAghAtastavasthaH eva / tadarthamanityanityAvRttIti / tathApi na vivakSitasiddhiriti zabdetareti padaM prakSiptam / iti sarvamanavadyam / iti SoDazAnumAnam // mahAvidyAdazazlokI vivRtApi cirantanaiH / mandadhIvRddhisiddhyarthaM vivRteyaM yathAgamam // iti mahAvidyAvivaraNaM samAptam / (bhuvana0 )-atha vyAvRttyacintA / AkAzadharmavAnityAdi / yadi zabdaH AkAzadharmavAniti kriyate, tadA sAdhyamanityatvaM tetra na siddhathati, kintu nityatvam / tathA ca sati viparIta. sAdhanaM syAdityarthaH / tadartha nityamAtravRttitvetyAdi / zabdo nityamAtravRttitvAnadhikaraNAkAzadharmavAniti yadi kriyate, tadA dravyatvena vyAghAtaH / yato dravyatvaM nityamAtre eva na vartate, kintu anitye ghaTapaTAdAvapi vartate, tato nityamAtravRttitvAnadhikaraNam / AkAze'pi vartanAt / AkAzadharmazca dravyatvam / taccet zabde sAdhyate, tadA vyAghAtaH syAdeva / zabdasya gaganaguNatvAt / guNe ca . 1 tvaM tanna siM iti ta dha pustkpaatthH| Aho! Shrutgyanam
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAvivaraNam / 189 dravyatvAbhAvAt / tadarthamAkAzAnyetyAdi / tathAca AkAzAnyeti pade prakSipte AkAzAnyanityamAtravRttitvAnavikaraNAkAzadharmavAniti jAtam / evaM cocyamAne dravyatvena vyAghAtaH tadavasthaH eva / dravyatvasya ghaTAdiSvanityeSvAkAze'pi ca vatarnAt / AkAzAnyanityamAtravRttitvAnadhikaraNatvasyAkAzadharmatvasya ca vidyamAnatvAt / tadarthamanityanityAvRttItyupAttam / tathApi na vivikSitasiddhiriti / vivakSitamatra zabdAnityatvaM, tanna siddhayati / yataH evaMvidhaH zabdAkAzAnyataratvAdiH sAdhyo dharmaH upapadyate / tasya ca dharmasya zabdAnityatve svIkriyamANe sati, anitye zabde nitye cAkAze vartanAdanityanityAvRttitvaM na syAt / tasmAcchabdo nityaH evAGgIkartavyaH syAt / tathA ca na vivikSitAnityavasiddhiH / tadartha zabdetareti padaM prakSiptam / tathA ca satyevaMvidhaH sAdhyo dharmaH zabdAkAzAnyataratvAdiH / sa ca zabdetarasmin anitye na vartate, nitye cAkAze vartate / tena tasya zabde. tarAnityanityayugalAvRttitvaM AkAze vartanAdAkAzadharmatvaM ca tasya vidyate eva / sa ca dharmaH AkAzAnyanityamAtravRttitvAnadhikaraNaM tadaiva, yadyanityaH zabdaH syAt / zabdasya ca nityatve'GgIkriyamANe tasya dharmasya AkAzAnyanityamAtravRttitvAdhikaraNatvameva syAt , na tu tadanadhikaraNatvam / tasya dharmasya AkAzAnyanitye zande'pi vartanAt / tasmAtpArizeSyAcchabdasyAnityatvaM svIkartavyam / atra ca ghaTe dRSTAntIkriyamANe ghaTazabdAkAzAnyataratvAdidharmo jJeyaH / sa ca zabdetarAnityanityavRttitvarahito'sti, zabde'pi vartanAt / etAvatA zabde'nitye ghaTe, nitye cAkAze vartate na tu zabdAditaradeva yadanityaM nityaM ca tayoryugale tathA / sa cAkAzAnyanityamAne eva na vartete, anitye ghaTe'pi vartanAt / sa cAkAze vartanAdAkAzadharmo'pi bhavati / AkAze cAkAzatvAdiH, AtmAdau ca ghaTazabdAkAzAtmAnyataratvAdiH / sa ca zabdetarAnityanityavRttitvarahito'sti, zabde'pi ca vartanAt / AkAzAnyanityamAtravRttitvarahito'pyasti, ghaTe'pi vartanAt / idamatrAkUtam sa dharmaH AkAzAdanyasminnityamAne eva na vartate, kintvanitye ghaTe'pi vartate eva / AkAzadharmatvaM ca tasya prakaTameva / evaM cAnyasminnapi dRSTAntIkriyamANe yathAyogaM dharmayojanA kAryA iti sarva suyauktikam / eSA ca mahAvidyA anekadoSaduSTatvena cintyetyuktaM mahAvidyAbRhadvRttikRtA / prastutalaghuvRttikRtAnenApi ca sAdhyadharmadRSTAntadharmAdyakathanena vizeSato na vyAcakre kenApi hetunA / tathApi vAcayitRvineyajanamanaHsthirIkaraNAya arthagamanikAmAtraM kRtamastIti jJeyam / iti SoDazodAharaNavyAkhyAnaM samAptamiti // zrIdevasundaraguruprathitapratiSTha paTTodayAcalasahasrakaropamAnAH / zrImattapAgaNamahArNavapUrNacandrAH __ zrIsomasundaragurupravarA jayanti // 1 // teSAM gurUttamAnAM ziSyaH zrIbhuvanasundaraH suuriH| tanute sma mahAvidyAvivRterjayakAri Tippanakam // 2 // iti zrIbhuvanasundasUriviracitaM mahAvidyAvivaraNaTippanaM samAptam / - - 1 idaM parva kha pustake na vidyate / Aho! Shrutgyanam
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ Aho ! Shrutgyanam
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayaH vAdIndra: ( mahAvidyAviDambanapraNetA ) kulArkapaNDitaH ( dazazlokI mahAvidyAkArikAkartA ) mahAvidyAviDambanagranthollikhitAnAM granthakAraprabhRtInAM nAmnAM sUcIpatram | 1 ... I ... udayana: ( prAcInanyAyAcArya : ) vaizeSikA: ( kaNAdamunipraNIta vaizeSikadarzanAnuyAyina: ) sUtrakAraH ( kaNAdamaharSi: ) bhASyakAraH ( vaizeSikasUtrabhASyakartA prazastapAdAcArya : ) TIkAkArA: ( kandalIkiraNAvalyAdiTIkAkArAH ) ... zivAdityaH, zivAdityamizraH ( saptapadArthIprabhRtinyAyagranthapraNetA prAcInanyAyAcArya : ) 74,99, 109,107 zrIsiMha: ( yasya sabhAyAM vAdIndraH dharmAdhyakSaH AsIt sa bhUpatiH ) pUrvAcAryA: ( prazastapAda-zrIdhara udayanAdiprAcInanyAyAcAryA : ) Aho! Shrutgyanam ... ... pRSTham. 2,99 17 *** 83 98 98 98 98 99 109
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 99 bhuvanasundarasUrikRtamahAvidyAviDambanavRttau ullikhitAnAM granthakAdInAM nAmAni. viSayaH pR.| viSaya. zrIguNaratnaH 1 zrIpatiH somasundaraH 1 zivAdityAditArkikAH bhaTTavAdIndraH 1 zrIsiMhanarezvaraH ... mahAvidyA 1 guravaH ... ... kulArkapaNDitaH ... 6 prAbhAkarAcAryAH ... viDambanakArAntaram 7 harSapuraM ( pattanam ) vaizeSikA: ... 39 ratnazekharamuniH bhATTA.... ... ... 62 mahAvidyAvivaraNaTippane zivAdityamizrA: ... 75 mahAvidyAbRhadvRttiH... ... ... 157 ... 90 nyAyasAraH ( bhAsarvajJakRta:) ... ... 161 :::::::::: 150 zAstrakArAH Aho ! Shrutgyanam
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ III mm my mmmm my my bhuvanasundarasUriNA mahAvidyAviDambanavRttau uddhRtAnAM lakSaNAdInAM saMgrahaH / viSayaH pRSTham prasaktapratiSedhe'nyatrAprasaGgAcchiSyamANe saMpratyayaH parizeSa: sAdhanAvyApaka: sAdhyavyApaka: upAdhiH ... pakSavipakSamAtravRttiviruddhaH ... ... ... pakSatrayavRttiranaikAntika: ... ... . .. tulyabalahetusAdhitasAdhyavyatirekaH prakaraNasamaH ... 'vyApyaM gamakamAdiSTaM vyApakaM gmymissyte| vyApakaM tadatanniSThaM vyApyaM tanniSThameva hi // ... na hi pakSe pakSatulye vA vyabhicAraH' iti vacanAt ... vizeSaNAbhAvAdvA vizeSyAbhAvAdvA viziSTAbhAvaH iti nyAyaH... 'parasparavirodhe hi na prakArAntarasthitiH' iti nyAyaH (nyAyakusumAJjalau udayanAcArya:)... anAdiH sAnta: prAgabhAvaH / tAdAtmyaniSedho'nyonyAbhAvaH ... anAdirananta: saMsargAbhAvo'tyantAbhAva: sAdiranantaH pradhvaMsAbhAvaH ... ... guNAzrayo dravyam karmAtirikto jAtimAtrAzrayo guNaH ... saMyogavibhAgAjanyasaMyogavibhAgAsamavAyikAraNajAtIyaM karma nityatve satyanekasamavetA jAtiH sAmAnyAparaparyAyA... nityeSveva dravyeSveva vartante eva ye te antyA vizeSAH ... ayutasiddhAnAmAdhAryAdhArabhUtAnAmihapratyayaheturyaH sambandhaH sa samavAya: ... 'AdAvante madhye ca kalpitamaGgalAni zAstrANi prathante / ( mahAbhASye )... abhAvanirUpaka: pratiyogI ... ... ... ... ... ' dvau nau samAkhyAtau pUrvoktamevArtha gamayata:' iti nyAyaH ... 'sarvavyAkhyAvikalpAnA dvayamiSTaM prayojanam / pUrvatrAparitoSo vA vyAptirvA viSayAntare / // svasamavetakAryotpAdakaM samavAyikAraNam 'rohiNIsahitamuttarAtrayam / iti zrIpativacane ... avyavadhAnena svApekSaNamAtmAzrayaH pakSasapakSavipakSavRttiranaikAntika: ... vyAptipakSadharmatAvaliGgam ... 116 codyaparihArasAmyaM pratibandItarkaH ... ... saMdigdhavipakSavRtti: saMdigdhAnekAntikaH... ... svavyAghAtakamuttaraM jAti: ... ... viruddhasamuccayo vyAghAta: ... 'ekasminye prasajyante dvayorbhAve kathaM na te / iti nyAyaH ... 29 mahAvidyA. mmm my M 0 my 0 14. Aho ! Shrutgyanam
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanagranthagatAnAM pAribhASika zabdAnAM sUcIpatram | pRSTham. viSayaH 103 AzrayAzrayibhAva viSayaH atiprasaGga atyantAbhAva atyantAbhAvapratiyogi atyantAbhAvApratiyogi adhikaraNa anirukti anugama anupapatti anuparama anupalabdhi anumAna anaikAntika anaikAntikatva anaupAdhika anyonyAbhAva anvayavyatireki... aparyavasAna apasiddhAnta apratibhA apramitAzrayatva... aprasiddhavizeSaNatva aprAmANikapratiyogika aprAmANika bhAva abhAva abhISTavirodha ayogavyavaccheda arthAntaratA avinAbhAva asiddha AgamabAdha ApAdyApAdaka bhApAdyAsiddhi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6,11,14,18 i. uparama ... ... IV 26 | tarkamudrA 3, 5, 6,38, i. tarkaviraha 11,138,140,147 tarkAkAGkSA 130 dRSTAnta ... 27,89 AzrayAsiddhi ... 32 | iSTApAdana 36 uttarAbhAsa ... ... 97 upasaMhAra 34 upAdhi 74 dvandvasamAsa 78 dharmin 7,12,17 niyama 77 cAkSuSa 99 jAti: 112 | jAtyuttara 94 tarka 11,12 kAlAtyayApadiSTa 135 | kevalAnvayi 87 caritArthatva *** ... 93 pakSaniSThatva 99 pakSavRttitva 128 kSetaratva 84 pakSe tara vRttitva 84 | paramANu Aho! Shrutgyanam ... 83 niyAmaka 87 nirupAdhika 3.8 | niSpramANaka 107 | pakSatulyatva 95 pakSadharmatva 16,21,22,136 pakSadharmatvAsiddha ... ... ... ... ... 010 ... ... :: ... ... ... ... ... ... ... 400 pRSTham. 82,85,89 77,85 84 134 135 24 ... ... ... ... 8.. ... ... ... 800 4 39 29 9,114 92,93,95 135 105 ... ... 800 ... ... ... ... ... ... ... 9,101 99 3,76 137 88 132 133 121 107 ... 79,89 25,63 96 99 10,38 8, 11 4,119 7 76
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRSTam. .. 112 . 142 7,8,11,24,143,144 m viSayaH parasparaparihAra ... parAjaya pratijJA pratibandI pratiyogin ... prativAdin ... pratItAparyavasAna pratItyaparyavasAna pratyakSa pradhvaMsa pramANa pramANaviraha pramiti prameyatva my 0 ::::::::: 114,119 1 prasaGga prAgabhAva :::::::::::::::::::::::::::::: pRSThama.) viSayaH ... 144 vyatirekavyApti ... 136,149 vyabhicAra ... 7,9/vyavacchinna 129,131 vyAghAta 38/ vyApaka | vyAptiH ... 145 vyApyatva 102,106,138/ vyApyatvAsiddha ... ___76 vyApyatvAsiddhi ... ... 37,89/ vyudAsa ... sakalavastuniSThatva | satpratipakSa 97| satpratipakSatA ... | satpratipakSatva ... 1satpratipakSitatva... 89 sapakSatA ... 121 sapakSaniSThatva ... 122,128 samavAyikAraNa... ... 38 savyabhicAratva ... 2,7,79, i. sandigdhAnakAntika ... 77| saMpratipanna ... 8,6,131 saMsarga ... ... 88 saMsRjyamAnapratiyogi ... 87.88 sAdhanavAdin ... sAdhanAvyApakatva sAdhyavyApakatva... 99,107,132 siddhAntaviplAvakatva sopAdhitva ... svarUpAsiddha ... svavyAghAtaka ... ... 98 svasvetaravRttitva... bAdha . bAdhA ::::::::: ::::::::::::::::::::::::::: .. bhAva mahAvidyA . 132 ::::::::::::::: 145 mAna malazaithilya yogyatA yogyAnupalabdhi ... vAdin ... vipakSaniSTha viruddha viziSTAbhAva vizeSaNAbhAva ... vizeSyAbhAva ... vyatireka 136 101 128 81 108 132 6,8,10 i. Aho ! Shrutgyanam
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvidyAviDambanAdigranthacatuSTayagatazlokAnAM vrnnaanukrmnnii| viSayaH pRSTham.| viSayaH pRSTham. atha nUtana ... 100 tadIyakara atha prabandhA 122 tadvattyavRtti atha vyAkhyA ... ... ... 1 tarkAdigrantha atha satprati 114 | tasyaiva ta 155,187 atha saMnahya 107 teSAM gurU ... 189 atha savyabhi teSAmeSa athArthAntara ... 136 tvatsAdhyaM sva anyAsAdhya ... 151 | doSatraya ... 152 anvayavyati ___2,157 dhatte'bhISTa apakSasAdhya 55,58,59,155,156,163 dharmI ca tvada ... 114 api sarva ... ... 110 namasyAmo apyekaprati " ... 122 nAnAbharaNa abhUvaMstasya ... 151 nendoH kalA asaMbhAvye ... 154 pakSatadbhinna asAdhyata 183 pakSatvaM hi ... 161 asAdhyAnya 156,181 pakSApakSaga 155,171 AptapraNIta pakSApakSavi ... 39,155,178 AdyA: zrImuni pakSeSu ye ... 156,184 iti gUDha pakSo'thavA ... 185 iti dUSaNa prAyaSTIkA ... 157 iti savyabhi bhATTA nityaM 2,157 iti saMkSepa mahAvidyA daza ... 188 upAdhi ... 99 mahAvidyApa ... 154 upoddhAta: ... 160 mahAvidyAsa evaMvidhaM ___3,158 mAnaM hanta kiJca svavya ... 122 yatra yatra grantho'yaM vi ... 150 yA kandaprabha tata eSA ... 153 yo bhaGgistha tattasyAni 2,157 vAkAyacetaH tattAdAtmya ... 155 vAdIndravajra tatpamukuTa .., 151 vicchidya vA ... 74 :::::::::::::::::::::::::::::: :: :: :: :: :: :: :: :: :: :: :: :: :: :: :: : ::::::::: 3 ... 151 Aho ! Shrutgyanam
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayaH zabdasyAsthira zabde zabda zAstraikadeza zriyo dhAma zrIgauryasya zrIdevasundara zrImaccandra zrImattapA zrIvIraH zre zrI somasundara viSayaH pRSTam. 2,158 zru 136 kara 160 | samullasati 157 sarvavyAkhyA 1 suparvAbha 189 syAdvAdavAda 151 svavyAghAtaka 1,151 svIkRtAnanya 151 harSa puranAma ... ... ... ... 150,154 Aho! Shrutgyanam ... ... ... ... 90 154 152 132 155,176 150 ... ... ... pRSTham. 157 150 2 ...
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ VI zuddhipatram azuddham zuddham pratiSadhe pratiSedhe mahavidyAM mahAvidyA dharmANA dharmANAM "dhikaraNa 'dhikaraNaM sarvaviSayatva sarvaviSayakatvaM tantrayAti tabayAti 'vaMkhpatvaM varUpatvaM dvitIyaH 'ubhayoH 5' ityasyopari 'gha' pustakamito 'ne nopalabdhamiti TippanaM paThanIyam / harSapura m 126 dvItiyaH 144 haSapura Aho ! Shrutgyanam